corpora: sejm

text:
Projekt z dnia …………

2012 r.

U S T A W A

z dnia……………………………2012 r.

Art. 1.

w artykule 105 Kodeksu karnego dodaje się § 3 w brzmieniu:

Art. 2.

Projekt ustawy ma na celu zmianę części przepisów w zakresie przedawnienia przestępstw o charakterze seksualnym określonych w ustawie Kodeks karny.

Zgodnie z przepisami art. 101 Kodeksu karnego przedawnienie karalności przestępstw jest uzależnione od wagi danego przestępstwa oraz od oceny jego społecznej szkodliwości.

Ważnym czynnikiem jest tu upływ czasu.

Okres przedawnienia uzależniony jest od tego, czy dany czyn zabroniony jest zbrodnią, czy występkiem.

Terminy przedawnienia mają charakter materialnoprawny.

Termin przedawnienia liczy się "od chwili" popełnienia czynu zabronionego, ustanie karalności przestępstwa następuje z mocy prawa w rezultacie samego upływu czasu kalendarzowego odpowiadającego terminowi przedawnienia.

Proponowane zmiany legislacyjne mają na celu ochronę interesów pokrzywdzonych.

Ważnym tutaj jest wzięcie pod uwagę faktu, dotyczącego sfery psychicznej ofiar w związku z popełnieniem przestępstw seksualnych.

Każda ofiara przeżywa inaczej (odmiennie) swoją krzywdę, często na długie lata wyrzucając krzywdę ze swojego umysłu (psychiki).

Pokrzywdzeni zapominają o swoich krzywdach na długie lata.

Zdarza się, że ofiary dopiero po długim okresie czasu mogą dopuścić do swojej świadomości krzywdy, jakie je spotkały w przeszłości i dopiero wtedy są gotowe na dochodzenie swoich praw przed niezawisłym sądem.

Wiele ofiar molestowania seksualnego dopiero po wielu latach, już w wieku dojrzałym, pozwala sobie na odczuwanie krzywd z przeszłości i jest gotowe do podjęcia walki prawnej ze swoimi prześladowcami, często najbliższymi członkami rodziny.

W Polsce szacuje się, że średnio, co 2-5 sekund 1 dziecko jest wykorzystywane seksualnie, z policyjnych danych wynika, że w okresie (2007 – 2009) przestępstwami o charakterze seksualnym zostało pokrzywdzonych ponad 29 tysięcy osób (29.146), a wśród nich było prawie 25 tysięcy małoletnich (24.146).

Instytucję przedawnienia trzeba odbierać, jako okoliczność uchylającą karalność sprawcy za dokonanie czynu niedozwolonego ustawą, skutkiem procesowym przedawnienia, w tym zakresie, jest ustawowy zakaz wszczynania postępowania przez odpowiednie organy sądowe oraz ustawowy nakaz umorzenia postępowania, którego karalność na skutek upływu czasu ustała, zgodnie z obowiązującym prawem.

Kodeks karny różnicuje terminy przedawnienia karalności, w zależności od wagi danego przestępstwa.

W przypadku przestępstw o charakterze seksualnym, zgodnie z ustawą, gdy pokrzywdzonym jest małoletni, przedawnienie przestępstwa nie może nastąpić przed upływem 5 lat od ukończenia przez pokrzywdzonego lat osiemnastu.

Karalność przestępstw na tle seksualnym, jak i możliwość wykonania orzeczonej kary względem oskarżonych za te przestępstwa nie powinna i nie może podlegać instytucji przedawnienia, dając tym samym prawo do łaski pedofilom i gwałcicielom.

Ustawodawca ma obowiązek zapewnić możliwość prawną pociągnięcia sprawców tych przestępstw (czynów) do odpowiedzialności karnej w każdym możliwym czasie, z uwzględnieniem stanu ich ofiar i ich gotowości do podjęcia określonych kroków prawnych w dążeniu do prawdy, w poszanowaniu prawa i jego gwarancji społecznych względem pokrzywdzonych.

Nieskuteczne ściganie sprawców lub obawa ofiary, nie może stanowić okoliczności wpływającej na uniknięcie odpowiedzialności karnej przez danego sprawcę przestępstwa seksualnego.

Jednocześnie pozostawanie przez ustawodawcę w obecnym stanie prawnym jawnie osłabia autorytet państwa i jego instytucji w zakresie wymiaru sprawiedliwości, a tym samym jest lub powinno być oceniane negatywnie w płaszczyźnie przestrzegania prawa, jego stosowania i gwarancji względem społeczeństwa.

Dla zapewnienia możliwości skutecznego egzekwowania odpowiedzialności karnej sprawców przestępstw o charakterze seksualnym, należy wpisać te przestępstwa do art. 105 ustawy.

Ustawodawca nie jest pozbawiony prawa do zmian legislacyjnych w zakresie przedawniania.

Trybunał Konstytucyjny decyzję w sprawie uzupełniania aktów normatywnych o przepisy związane z przedawnieniem lub, też decyzję o niewprowadzaniu przedmiotowych zapisów (przepisów) pozostawia tylko i wyłącznie ustawodawcy.

Przedawnienie w prawie karnym przez swoją powszechność jest elementem normy prawa karnego i traktowane jest, jako element polityki karnej, a nie, jako konstytucyjnie chronione prawo obywatela.

Ustawodawca zobowiązany jest do takiej konstrukcji przepisów prawnych, aby termin przedawnienia dla wszczęcia postępowania w związku z przestępstwami o charakterze seksualnym biegł w czasie wystarczającym do skutecznego wszczęcia postępowania po uzyskaniu przez pokrzywdzonego możliwości dochodzenia swoich praw przed wymiarem sprawiedliwości.

Z uwagi na charakter tych przestępstw, ich indywidualność, emocjonalność oraz możliwość przez pokrzywdzonego dochodzenia swoich praw, właściwym jest zakwalifikowanie przez ustawodawcę tych czynów zabronionych do katalogu przestępstw z art. 105 Kodeksu karnego, a więc przestępstw niepodlegających przedawnieniu.

W świetle powyższych argumentów oraz konstytucyjnych zasad prawa ważnym jest przystosowanie prawa do potrzeb i oczekiwań społeczeństwa oraz zabezpieczenie pokrzywdzonych (ofiar) przed skutkami przedawnienia tych przestępstw.

OCENA SKUTKÓW REGULACJI

Konsultacje społeczne.

W przypadku zgłoszenia uwag, w zakresie proponowanych zmian ustawodawczych, uwagi należy rozpatrzeć pod względem możliwości i zasadności ich ujęcia w proponowanym projekcie.

Wstępna analiza finansowa na obecnym etapie w zakresie skutków finansowych dla budżetu Państwa (Skarbu Państwa), nie jest możliwa do oszacowania, z uwagi, na brak wystarczających danych statystycznych, w zakresie przedawnienia i zgłaszania przestępstw o charakterze seksualnym.

Skutki finansowe dla budżetu Skarbu Państwa, będą uzależnione od liczby wykonywanych orzeczeń.

Wpływ regulacji na rynek pracy

Projekt jest zgodny z prawem europejski


corpora: wikisources-pl

text:
Ach nieskończony Boże w swej szczodrocie

O Opatrzności Boskiej.

Ach nieskończony Boże w swej szczodrocie,

Co pełen łaski jesteś w swej istocie;

Pamiętasz, pamiętasz, o każedem stworzeniu,

Posilasz, posilasz, w głodzie i pragnieniu;

Wzgardę nadgradzasz honorem.

Podajesz rękę wdowie i sierocie,

Ratujesz wszystkich w smutku i kłopocie;

Wspomagasz, największe ubóstwo,

Wyrażasz, w miłosierdziu Bóstwo,

Czyniąc Wszechmocności wzorem.

I gdzie nie może ludzka siła dostać,

Tam Opatrzności twojej kładziesz postać;

Niech będą, jak biedne kruczęta,

Zgubione, od matki kurczęta,

A Bóg i o nich pamięta.

I owszem niech mnie cały świat odstąpi,

Ogień, powietrze i woda obstąpi,

Porzucą, wszyscy przyjaciele,

Utopią, w łez gorzkich kąpiele,

I wszystkie się zwalą troski:

Wszechmocny Ojciec ten mnie nie odstąpi,

Z każdym łagodnie w nieszczęściu postąpi;

Pogodzi, zajątrzone serce,

Pocieszy, w każdej poniewierce,

I mnie grzesznego wspomoże.

On Joba zleczył na szczęściu i zdrowiu,

Mojżesza nosił po wodach w sitowiu,

Łazarza, lubo śmierć zawarła,

Jonasza, choć ryba pożarła,

Wydarł go onej Bóg z gardła.

Ach serce moje porzuć twe rozpaczy,

Wszak Bóg wszechmocny to wszystko przeznaczy;

Zaniechaj, nad twą dolą skargi,

Zatrzymaj, prędkie do słów wargi,

I do narzekania usta.

Najlepiej sobie poradzisz w twym stanie,

Kiedy się oddasz na Boskie staranie;

Poczekaj, na wyroki z nieba,

Bądź pewien, będziesz miał coć trzeba,

Zaufaj dawcy wszystkiego.

Więc o mój Boże, już do ciebie wołam,

Bo tej przykrości podobno nie zdołam;

Przyjmuję, z rąk twych dopuszczenie,

Lecz żebrzę, o twe przemienienie,

Smutku w żądane pociechy.


text:
Balwierz, inaczej bałwierz, barbierz, u Ł.

Górnickiego barwierz, to samo znaczyło dawniej co: cyrulik, chirurg, felczer.

Nazwa przeszła z franc. i niemieck. barbier, z włoskiego barbiere — do polskiego i tureckiego w czasach, gdy cyrulicy i chirurgowie wędrowali za chlebem z Zachodu Europy ku Wschodowi.

Nazwisko rodu Balbierczyk i miasteczka Balwierzyszki także od tego wyrazu pochodzi.

Balwierze zajmowali się w Polsce, jak i w całej Europie, puszczaniem krwi, stawianiem baniek i pijawek, opatrywaniem ran, leczeniem chorych, goleniem bród, nazywani przeto także golibrodami i chirurgami.

Stowarzyszenie cyrulików nazywano cechem, zgromadzeniem albo bractwem (contubernium, confraternitas).

Cechy cyrulickie w znaczniejszych miastach polskich, jak Krakowie, Poznaniu, Warszawie, istniały już w wieku XV, a może i znacznie dawniej, ale pierwsze wiadomości o ustawach tych cechów pochodzą z czasów Zygmunta I (rok 1540).

Podówczas dopiero, jak słusznie twierdzi dr. Franc.

Griedroyć, poleciły one spisać swoje zwyczaje, aby uzyskać dla nich moc prawa przez potwierdzenie przywilejem królewskim, co zapewniało cechowi byt trwały i zabezpieczało go od współzawodnictwa cyrulików niestowarzyszonych i niżej od nich stojących łaziebników.

Następcy Zygmunta I już tylko potwierdzali pierwotne nadania, rozszerzając je lub zmieniając z czasem w miarę potrzeby.

Ustaw takich cechowych, zwanych przywilejami, dochowało się w archiwach warszawskich 15, które wymieniamy tu kolejno, podług spisu dra Giedroycia: 1) Przywilej Zygmunta III z r. 1592, dany zgromadzeniu cyrulików warszawskich, zawiera artykuły, ułożone na wzór krakowskich, które przez majstrów (t. j. magistrów cyrulickich) Starej Warszawy zostały przychylnie przyjęte.

2) Przywilej Jana Kazimierza z r. 1655, będący potwierdzeniem nowej ustawy, która, gdy dawniej sza okazała się niedostateczną, ułożona została przez zebranych w tym celu sławetnych: Wojciecha Radziwina i Jakóba Porazińskiego, starszych zgromadzenia, Jana Lancberga, chirurga Jego Kr. Mości i Andrzeja Rydlickiego, Stanisława Egera i Tomasza Pradela, chirurgów królewicza Karola Ferdynanda, tudzież Tomasza Jurkiewicza i Jana Kolańskiego, majstrów cechowych.

Uchwalili oni 21 artykułów, które po przejrzeniu ich w szerszem gronie braci cechowych i uznaniu za dobre, złożone zostały urzędowi radzieckiemu miasta Warszawy, a następnie królowi.

3) Przywilej Jana III z r. 1694 dla cechu warszawskiego, składa się z 39 artykułów, ułożonych przez starszego zgromadzenia i ławnika Starej Warszawy Jana Majeura i Michała Sawińskiego, obu ludzi w fachu swoim biegłych i doświadczonych, jako chirurgów obozowych w wielu wyprawach wojennych, tudzież mistrzów cechowych: Stan.

Jezierskiego, Samuela i Jana Wieczorkowiczów, Kaspra Kanengisa, Jana Przeworskiego, Józefa Duwala i Walentego Sitońskiego.

4) Przywilej Augusta II z r. 1701.

5) Przywilej Augusta III z r. 1748.

6) Przywilej Stanisława Augusta, zawierający w dodatku odpowiedzi na 26 pytań, zadawanych przy urzędowym egzaminie na stopień mistrza.

7) Przywilej Stan.

Augusta z r. 1768, dla zawiązanego w tymże roku cechu cyrulickiego na Pradze pod Warszawą, dla którego ustawę ułożono na wzór warszawskiej i po aprobacie urzędu radzieckiego na Pradze uzyskano sankcję królewską.

8) Przywilej cechu cyrulickiego w Łukowie, oblatowany w aktach Metryki Koronnej r. 1658, potwierdzający ustawę, ułożoną na wzór warszawskiej, potwierdzonej r. 1609 przez Zygmunta III i Jana Kazimierza r. 1658.

9) Przywilej cechu lubelskiego, potwierdzający ustawę, wzorowaną na krakowskiej, przyjętą przez magistrat lubelski w r. 1597, a potwierdzaną kolejno przez wszystkich prawie królów, począwszy od Zygmunta III.

10) Przywilej cechu cyrulickiego w Zamościu, oblatowany w aktach Metryki Koronnej r. 1671, potwierdzający ustawę, ułożoną r. 1622 na wzór lubelskiej.

11) Przywilej cechu cyrulickiego z Kazimierza pod Krakowem, z ustawą, wzorowaną na krakowskiej, potwierdzoną przez Zygmunta Augusta i kilku królów następnych.

12) Przywilej cechu krakowskiego z ustawą, potwierdzoną przez Zygmunta I i Zygm.

Augusta.

13) Przywilej cyrulików poznańskich, nadany im przez magistrat w roku 1517, a przez Zygmunta I r. 1519 potwierdzony.

Cech cyrulicki składali: majstrowie, magistrowie czyli mistrze, towarzysze i półtowarzysze, oraz uczniowie, chłopcami zwani.

Chłopiec musiał terminować u jednego mistrza conajmniej 3 lata.

Przy wyzwolinach sprawdzali mistrze, czego się też chłopiec przez 3 lata wyuczył.

Nieporozumienia pomiędzy uczniem a pryncypałem załatwiane były po domowemu; były jednak wypadki, w których oparły się aż o sąd.

Np. r. 1576 chirurg Słomkiewicz zaniósł przed sąd miejski skargę na Marka Janaka, że będąc zapisanym do cechu, nie chciał się uczyć.

Sąd nakazał uczniowi przykładać się do nauki, a pryncypałowi łagodniej się obchodzić z uczniami.

Nowo wyzwolony towarzysz zastawiał „kolacją“ dla mistrzów, ich małżonek i towarzyszów cechowych.

Gdy owe „kolacje“ uznano za zbyt uciążliwe, postanowiono, aby wyzwalający się uczeń, składał 11 złotych do skrzynki cechowej i 4 na „szynk“, t. j. poczęstunek piwem.

Gdy szynki przynosiły tylko „więcej szkody, nieporządku i hałasów“, zalecono, aby „dla lepszej uczciwości“ poczęstunek odbywał się w mieszkaniu i pod dozorem jednego z mistrzów, a ustawa warszawska z r. 1694 zakazała na zawsze odbywać go w szynku - pod groźbą wysokiej kary.

Za przestępstwa karano towarzyszów, między innemi, konfiskatą instrumentów, które każdy z nich powinien był mieć własne, mistrzów zaś karał cech utratą prawa wywieszania miednic, czyli znaku swego na ulicy.

Takich miednic zwykle wywieszano 3 na drągu żelaznym.

O zapłacie, pobieranej przez towarzyszów u mistrzów chirurgii, czytamy w ustawie poznańskiej z XVI wieku: „Myta tydziennego towarzyszowi grosz jeden, od pierwszego rany opatrzenia połowica, a od doglądania chorego od każdego złotego po gr. 3; od wyjęcia zębów, otworzenia wrzodów lub guzów wzdętych połowica“.

Dochód ten dzielił się w taki sposób, bez względu czy chorego opatrywał sam mistrz, czy też jego towarzysz.

W ustawie balwierzy przedmieścia Pragi czytamy: „Magister każdy czeladnikowi swemu ma dawać trzeci grosz ze skarbony, tak od golenia jako i krwie puszczania i opatrywania różnego“.

Wobec bardzo małej liczby lekarzy, prawie cała dawna praktyka lekarska znajdowała się w ręku cyrulików, a stąd proceder ich należał do korzystnych.

Duwal, chirurg warszawski, w rachunku kuracyi Imć pana Corradego, złożonym r. 1689 sądowi, liczy za krwi puszczanie po złp.

2, za każdy raz postawienia baniek złp.

3, za wsadzenie do wanny z zaparzonemi mrówkami po złp.

3 (30 razy), za frykacje przy kominie 50 razy, po złotemu, za krystery 72 razy przez pół roku po złotemu, za spanie przy chorym, od każdej nocy, podług zwyczaju talar bity.

Za opatrywanie złamanej ręki u siostrzenicy chorego „przez 4 niedziele ze swemi medikamantami 12 talarów bitych“.

Cech balwierski napotykał współzawodnictwo w cechu łaziebników, którym nie wolno było leczyć, ani wywieszać miednic, ale tylko golić i conajwyżej wyłącznie w łaźni stawiać bańki „siekane“ (znano i suche).

Szczególnie walczyli cyrulicy o monopol dawania enem.

W rachunkach dworu królewskiego z r. 1548 czytamy: „Samueli Judeo Cirurgico N. R. fl.

50 annuae pensionis“ i sukno na ubranie.

W Metryce Koronnej pod r. 1589 znajduje się oblata dwu aktów, którymi królowa Anna nadaje grunta (in oppidi Osieczko) chirurgowi swojemu Pękatelowi.

Wyjaśniając pobudki darowizny królowa mówi, że Pękatel „uczciwe posługi nam i jeszcze świętej a wiecznej pamięci Zygmuntowi Augustowi, Królowi Polskiemu, panu bratu naszemu, w jego chorobie zawsze czynił... gdyż też jest wszem dobrze zalecona jego umiejętność w lekarskich rzeczach“.

Chirurgowi Zygmunta III, Andrzejowi Santtleben Lewińskiemu, daje król Władysław IV, w r. 1642, dożywotnie mieszkanie w Warszawie, przy ul. Freta, w domu „giełdą“ zwanym.

Jeden chirurg tegoż Władysława IV, Ditrich Wigbolt, pobiera rocznie florenów 500 (r. 1638), a drugi, Jan Lancberg, ma zabezpieczoną, na dochodach z cła w Gdańsku, sumę fl.

400 rocznie (r. 1640).

August II zwalnia (r. 1724) chirurga swojego Elwerta od płacenia podatków.

O zamożności, do jakiej dochodzili nieraz cyrulicy warszawscy, świadczy inwentarz r. 1692, „przez sławetnego Pana Walentego Sitońskiego, mieszczanina, cyrulika Warszawskiego“ spisany po śmierci jego żony Katarzyny Gomonkowiczówny.

W kamienicy narożnej, idąc z Rynku na Dunaj, miała wprawdzie pani Sitońska tylko posażną część trzecią, t. j. izbę przednią z 3-ma oknami i okienicami, z alkierzem, a przy tej izbie pół kuchni do gotowania i pół pieca do pieczenia chleba i pół sieni, dalej piwnicę i „miejsce sekretne“; zostawiła wszakże gotówką zł.

500, w płótnie zł.

1000 i wziętych za jej wódkę zł.

90.

W klejnotach był łańcuch złoty, wartości fl.

319, trzy pierścienie z djamentami i rubinami, dwie pary kolczyków z djamentami i rubinami, guzów złotych 6 z rubinami.

Dalej kubki srebrne wewnątrz pozłacane, łyżek srebrnych 6 i t. p. Następuje potem długi szereg licznej i kosztownej garderoby, wreszcie 60 obrazów, przeważnie treści religijnej, wiele ksiąg, strzelb i dobra nieruchome w Błoniu.

W warstacie[1] cyrulickim pani Sitońskiej wymienione są, między innemi, 4 miednice „wycinane“, 2 patel do smażenia plastrów, „10 miedniczek do krwie puszczania“, warsztat cyrulicki cynowy, koło w nim mosiężne z cyną, garców dwa cyrulickich do wlepienia w piec na grzanie wody, tafelka srebrna do puszczadeł filigranową robotą, puszczadeł w srebro oprawnych dwa, brzytew 8 (4 w srebro oprawne), nożyc gdańskich do strzyżenia czupryny troje, wanna lipowa dla kuracyi chorych i t. d.

List kanclerza Małachowskiego, pisany r. 1780 do magistratu m.

Krakowa, dowodzi smutnego zacofania cyrulików krakowskich.

Gani bowiem zacny kanclerz surowo, że cyrulicy w tem mieście, imieniem starszeństwa zaszczyceni, nietylko sami wzdrygali się być przytomnymi lekcjom anatomicznym, lecz i młodszym swego zgromadzenia na swoich schadzkach groźnie tego zabraniali.

Dr. Jerzy Arnold na posiedzeniu Warsz.

Tow. Przyjaciół Nauk r. 1807 czytał i drukował następnie „Rozprawę o hojności królów i względach panów polskich dla rzeczy lekarskiej i lekarzów“, w której pomieścił też wiadomości, jakie zebrał o cyrulikach.

Najbardziej atoli wyczerpującą, a wielce sumienną jest praca „Ustawy cechów cyrulickich w dawnej Polsce“, którą ze źródeł archiwalnych ogłosił roku 1897-go w Warszawie doktór Franciszek Giedroyć.


text:
Ajutia, 13 styczniu[1].

Dziś raniutko, o chłodzie, wyruszyliśmy z królewskiego Bang - Pa - In. Droga, tj. brzegi Menamu, niewiele różna od tego, cośmy dotąd przejechali; zawsze ten brzeg niski, kraj płaski, wegetacya bujna, ale trochę tu przyżółkła, bo trzy miesiące deszczu nie było.

Zawsze te same domki syamskie, napół w wodzie stojące, po większej części tak między drzewami schowane, że ich dostrzedz trudno.

Co chwila spotykamy znowu owe czółna z ryżem; koło wiosek często mignie czółno, zdala widoczne, choć malutkie, ale zwraca oko, bo w niem wszystko kanarkowo - żółte; to młodzi bonzowie na spacer lub za sprawunkami jadą, w ubraniu jasno - żółtem.

Byłby ten pejzaż arcy - monotonnym, gdyby się go już często było widziało; ale jako nowość, ma on dużo uroku.

Nareszcie około 2 - giej popołudniu stanęliśmy przed Ajutią.

Miasteczko dzisiejsze niepokaźne, malowniczo na półwyspie między właściwą rzeką a sztucznym kanałem położone.

Przybijamy do drewnianego debarkaderu, na brzegu robi się ruch; nareszcie pokazuje się, w zwykłym dworskim, ciemno - liliowym stroju, z helmetem na głowie, otoczony istną zgrają sług, dworzan i urzędników, brat naszego Phya - Smuth'a: gubernator Ajutii.

Co za typ!

Coś z małpy, coś z dyplomaty dawnego stylu; włosy, jak zawsze, wszystkie równo w górę zaczesane.

His Excellency the Governor of Ayuthia, Phya Claivechit (którego własnoręcznie daną mi kartę wizytową, po syamsku napisaną, z nabożeństwem przechowuję) - uprzedzony przez naszego grubulę (Girardem między nami zwanego), przyjmuje nas w sposób wspaniały, doskonałem śniadaniem, wyłącznie z syamskich potraw złożonem; nader to było ciekawe.

Szkoda tylko, że przez delikatność dla naszych żołądków dano też kilka potraw europejskich.

Parę cukierków, w kształcie kwiatów, zupełnie formą Edelweiss przypominających, schowałem i do domu z paką syamskich rzeczy posyłam; zapewne tylko proch do domu dojedzie.

Naturalnie, herbata nad wyraz doskonała, zwłaszcza ta, którą podano przed śniadaniem, na prykuskę.

Herbatę podają tu inaczej niż w Chinach lub Japonii, bo w malutkich, ślicznych czajniczkach.

Istne to arcydziełka sztuki ceramicznej.

Mieści się w nich akuratnie trzy malutkie filiżaneczki herbaty.

Palone są, z polewą matową, koloru szaro - brunatnego.

Wyrabiano je dawniej, za świetnych Syamu czasów, w Syamie samym; potem zupełnie zarzucono, zapomniano nawet technikę tego wyrobu.

Król Czulalonkorn upodobał sobie te starodawne, milusie czajniczki, tak delikatne, że zapewne tylko najzgrabniejsze damy syamskie musiały je toczyć — i zaczął je kolekcyonować.

Za nim poszli inni wielcy Syamu i doszło do tego, że dziś i na wagę złota prawdziwego starego dostać nie można.

Poradzili na ten brak starych czajniczków Chińczycy.

W Annamie zaczęto je naśladować; podobno około 500.000 sztuk wyrabiają tam rocznie tego artykułu, i wszystko pochłania Syam, boć każdy wierny poddany chce mieć taki sam gust i taki czajnik, jak jego król.

Mimo najszczerszej woli, nie dostałem takiego czajniczka.

Po tem arcy - doskonałem śniadaniu, podano konie.

Ruiny dawnej stolicy leżą o kilka kilometrów od dzisiejszej wioski Ajutii, więc konno musieliśmy jechać.

Konie, prawdę powiedziawszy, kuce wielkości półrocznych cieląt holenderskich — ale co za fantazya, co za buta i ogień w tych myszach!

Ani to w miejscu ustać nie chce, a kąsa jak pies.

Grzywy krótko strzyżone, maść gniada.

Siodła, cudowne.

Minister siada pierwszy.

Ma siodło całe złotym, grubym sztychem haftowane, strzemiona starej, cudownej roboty à jour, srebrne.

Łeb koński cały strojny w srebrne, filigrany przypominające ozdoby.

Ruszamy.

Przejechawszy przez dwa dziedzińce zapuszczonego strasznie pałacu królewskiego namiestnika, gdzie nota bene jako największą ciekawość pokazywano nam łóżko nieboszczyka króla, alias dwie stare kanapy europejskie, zestawione razem; przejechawszy dalej gaik drzew mango, najlepszego owocu ziemi, jak twierdzą — wyjechaliśmy tyłami, dzisiejszej Ajutii, na drożynę, między ogrodami i gajami, do ruin prowadzącą.

Zaraz za wsią zaczynają się stare mury stolicy, ale niewiele z nich widać, choć jeszcze lat temu 106, było to miasto zamieszkałe.

Krzewy, powoje, najrozliczniejsze drzewa i drzewka, porozsadzały, poniszczyły te mury, jak zawsze z niepalonej cegły stawiane; gdzieniegdzie tylko spostrzedz można ślady fundamentów.

Tylko mury świątyń jakotako się jeszcze utrzymały.

Domy mieszkalne prawie wszystkie były drewniane, więc z nich ani śladu.

Za to część miasta, gdzie stały świątynie, wspaniała, ogromne czyni wrażenie.

Wśród istotnego morza zieloności, sterczą całe rzędy praczedyj, niektóre jeszcze w dobrym stanie, inne napół zwalone, inne znowu Pizańską wieżę przypominając, stoją pochylone.

Niektóre uchwyciło drzewo powojowe w swe ramiona, popsuło, podziurawiło, porozsadzało miejscami mur kamienny, otwierając swym korzeniom przejście, ale nie chcąc burzyć zupełnie, uchwyciło konarami górną część praczedyi, podniosło ją zlekka, i tak trzyma w powietrzu prawie całą; nic ciekawszego wystawić sobie nie można.

Przyroda podzwrotnikowa inna niż w Egipcie.

Tam piasek przechowuje i utrzymuje dzieła ludzkiej sztuki, wbrew nawet woli człowieka — tu człowiek walczyć musi i pilnować się nieustannie, by to co stworzył, nie pochłonęła, nie zburzyła matka przyroda.

Klimat zabija człowieka, zwłaszcza białego (febry, bery-bery) — przyroda niszczy, zasłania, rozsadza jego dzieła.

Jedna tylko świątynia, wielka niegdyś i wspaniała zapewne, wielki Wat ogromnego Buddy, ostała się jakotako, mimo zbiorowych ataków, czasu, deszczu i roślinności.

Wieczorem, gdy słońce ku zachodowi mieć się poczynało, stanęliśmy wpośród tej przepięknej ruiny, gdzie ogromnych rozmiarów Budda, niegdyś cały złoto - bronzową blachą kryty, mimo, iż jedno ramię już stracił, mimo, iż mu na głowie drzewo wyrastać poczęło, siedzi zawsze ten sam, niewzruszony, z tym więcej niż olimpijskim spokojem, z tym niby uśmiechem na ustach, a głową nieco smutnie, może nieco znudzono, ku ziemi pochyloną.

Wkoło niego nawpół zburzone, jeszcze jednak swego pana przed profanów okiem osłaniające, mury, a wkoło nich na straży ogromne kolumny granitowe z pilastrem, w formie kwiatu lotusowego.

Niewymownie żal mi się zrobiło tego Buddy, dziś tak opuszczonego, niegdyś tak czczonego.

Jest to bez kwestyi jedno z najpiękniejszych wyobrażeń wielkiego reformatora — w całem tego słowa znaczeniu dzieło sztuki.

Za wielki i za ciężki był ten Budda, by go można było przewieźć do Bang - kok, i zostawiono go na pastwę powojów — i poczciwych jego wyznawców, którzy nie omieszkali co się dało z owej blachy złotej zeń zedrzeć.

Gdzieindziej roślinność tutejsza tak niesłychanie bujna, swoją wybujałością odejmuje ruinom charakter trupów i cmentarza; tu nie — to wyobrażenie tak piękne, tak pięknej bądźcobądź postaci, jaką był Budda, w tem opuszczeniu, to przerażająca drastycznością swą ilustracya słów: sic transit gloria mundi.

Pamiątek tu żadnych, oprócz tych trochę murów.

Chciałem choć coś ze sobą zabrać, lecz niesposób, odarto to miasto dwukrotnie, nim je opuszczono!

Odarli je Birmanie zwycięzcy, odarli potem opuszczając raz na zawsze dawni mieszkańcy; tylko to, czego zabrać nie mogli, lub co nie warto było, to się zostało.

Miasto musiało być mniej rozległe niż dzisiejsza stolica; ale sądząc ze sposobu, w jaki świątynie budowano, musiało być wspanialsze.

O ile tak w przelocie sądzić można, nie będąc fachowym, ze szczątek tak nielicznych, jakie się tu widzi, wydaje mi się, że nawet styl dawnych budowli musiał być nieco od dzisiejszego odmiennym.

Z drugiej strony, wobec konserwatyzmu wrodzonego Azyatów, trudno przypuścić, żeby się na innowacyę byli mogli zdecydować.

Wracamy tą samą drogą, którąśmy przejeżdżali; słońce już bardzo blizko zachodu, a że zmrok pod tą szerokością północną trwa nader krótko, więc spieszyć się nam trzeba było.

Ale jakże się spieszyć po takiej drodze, tak pięknej i uroczej, a przytem tak złej!

Na jakimś gdzieś zakręcie, spotykamy wolno puszczonego konika; a choć był akurat tyciusieńki jak nasze, krew miał bardzo gorącą i temperament widać wojowniczy — bo obcesowo uderzył na konia Samsona, który mężnie chciał placu dotrzymać.

Skończyło się wszystko na niesłychanym kwiku i bastonadzie — i pojechaliśmy dalej.

Niedaleko przed rezydencyą naszego gospodarza tutejszego, nagle na skręcie wysunięty z za gęstwiny przecudny obrazek, zatrzymał nas chwilę.

Oto dwoje ludzi czy dzieci, na ogromnym słoniu sobie jechało.

By nam wolny przejazd zostawić, stanęli.

W ramach z tej cudnej zieloności, słoń i ci ludzie na nim — godny doprawdy Hildebrandta temat do obrazu.

Nasz »Girardi« i brat jego czekali z gotowym podwieczorkiem.

Nim go podano, jeszcze wdrapujemy się z ministrem na ogromną, jak na Syam, starą wieżę.

Była to strażnica.

Schody jeszcze wcale nie źle utrzymane, bo kamienne.

Widok cudowny, niezmierzony, choć smutny, bo prócz nieba i czerwonej kuli słońca, na ziemi jedno wielkie, nieprzerwane morze zieloności.

Ni rzeki, ni pól uprawnych, ni żadnych zabudowań ludzkich, nic nie widać, wszystko w tej topieli zielonej zagubione; tylko w dali sterczały mury owej świątyni bronzowego Buddy.

Ku północy patrzymy, czy nie dojrzymy choćby cienia gór północnych; ani śladu — za daleko; a przytem wieczna mgła nad całym dolnym Syamem wisi; a raczej nie mgła to, lecz para — ziemia się poci pod wieczór.

Podwieczorek nasz, to herbata i gotowane mleko kokosowe z cukrem, zabarwione na czerwono!

Chciałem spróbować żuć bettel — alem przecież nie spróbował naprawdę, obąwiając[2] się złych skutków dla mego i tak po syamskiem śniadaniu nieco w złym humorze będącego żołądka.

Nareszcie więc chwila odjazdu nadchodzi.

Na noc wracamy do Bang - Pa - In. Wieczna szkoda, że dalej w górę Menamu puścić się nie można było; czas ministra był ograniczony; za dni kilka statek do Singapore odchodził; trzeba było wracać do Bang - kok.

Niestety nie byłem odpowiednio wybrany, by módz na swoją rękę podjąć jakąś ekspedycyę w głąb kraju; zresztą nie wypadało mi ministra porzucać i niewdzięcznością za jego dla mnie dobroć odpłacać.

Więc, choć z prawdziwą żałobą w sercu, wsiadam do tej naszej muchy parowej i mówię: »Niech się dzieje wola nieba«.

Nie wiedziałem, że jeszcze tyle razy w czasie mej podróży te same słowa przyjdzie mi powtórzyć.

Przypisy


text:
Aelredus (Rhievallus, Adilredus, Aelfredus, Aethelredus, Ailredus, Ethilredus), rodem z Anglji lub Szkocji; w tym ostatnim kraju wychowany, razem z Henrykiem, synem króla szkockiego Dawida.

Ofiarowanego sobie biskupstwa nie przyjął, lecz w zakonie cysterskim świętobliwe życie prowadził.

Wybrany na opata klasztoru Riedval, czyli Revesby, djecezji yorkskiej, r. 1150, w tymże klasztorze † 1166 r.

Pisma jego są: De belle Standardii a.

1138 (ap.

Twysden, Hist. anglic.

scriptores X i osobno wydał Rich.

Gibbon.

Lond.

1631); Genealogia regum Anglorum (ap.

Twysden.

l.

c.); Historia de vita et miraculis S. Eduardi regis et confess. (tamże, i skrócona ap.

Surium, De Vitis SS.

5 Januar.); Historia de Sanctimoniali de Watthun (ap.

Twysden.

l.

c.); Vita S. Margarethae reginae Scot. (ap.

Surium, op.

c.

10 Junii, skrócona i w całości ap.

Bolland.

10 Junii); De sanctis ecclesiae hagustaldensis (w Memorials of Hexham priory vol.

I, ed.

by I. Raine, London 1864); niektóre mowy i inne pisma teologicznéj treści są w Bibliotheca Patrum, ed.

Lugduni 1677, t. XXIII; wszystkie zaś dzieła wydał Migne, Patrol.

lat.

cursus.

tom.

195.

X. W. K.


text:
Biblje polskie.

Przechowała się wiadomość o istnieniu już w wieku XIII psałterza w przekładzie polskim, należącego do św. Kunegundy czyli Kingi, żony Bolesława Wstydliwego (zm. r. 1292), sam jednak przekład nie przechował się do naszych czasów.

Najdawniejszy przekład całkowitego psałterza Dawidowego, który przetrwał do naszej doby, pochodzi z wieku XIV i znany jest pod nazwą Psałterza florjańskiego (ob.

Florjański ps.).

Z w.

XV posiadamy inny przekład polski psalmów, zwany Psałterzem puławskim, znajdujący się obecnie w bibljotece Czartoryskich w Krakowie, wydany w pięknej podobiźnie, wykonanej przez Adama i Stanisława Pilińskich, nakładem Jana Działyńskiego z Kórnika r. 1880.

Najstarszym przekładem ksiąg Starego Testamentu i zarazem najobszerniejszym zabytkiem języka polskiego z połowy wieku XV jest Biblja królowej Zofii, zwana także Biblja szaraszpatacką.

Księga ta była własnością królowej Zofii, czwartej żony Władysława Jagiełły (matki Kazimierza Jagiellończyka), skąd poszła pierwsza nazwa tego zabytku; miejsce zaś Saros-Patak na Węgrzech, gdzie w księgozbiorze kolegjum reformowanego rękopis dotąd się znajduje, jest powodem drugiej nazwy tej biblii.

Rękopis ten obejmował pierwotnie 430 kart wielkiego formatu, z których dochowało się do naszych czasów tylko 185.

Na ten przekład polski (z roku 1455) złożyło się pięciu pisarzy, z których znani są: Piotr z Radoszyc i Jędrzej z Jaszowic, kapelan królowej Zofii.

Pierwszy całkowity i dokładny odpis z oryginału szaroszpatackiego zrobiony został przez dra Piekosińskiego i wydany z rozprawą prof. Ant.

Małeckiego, nakładem ks. Jerzego Lubomirskiego.

Urywek z tegoż rękopisu, przechowywany dziś w bibljotece miejskiej we Wrocławiu, ogłosił prof. T. Wierzbowski (r. 1892) w „Pracach filologicznych“.

W wieku XVI mamy już przekłady Pisma św. drukowane.

Zanim jednak wyszła z druku całkowita biblja polska, ukazywały się poprzednio pojedyńcze jej części.

I tak w r. 1522, u Jeronima Wietora w Krakowie, wytłoczono przetłómaczone przez Hieronima z Wielunia „Eklezjastes Księgi Salomonowe, które polskim wykładem kaznodziejskie mianujemy“ i t. d.

W r. 1531, u Unglera w Krakowie, wyszedł „Psalm Dawidów 50-y, od Jakóba Sadoleta wyłożony“.

W r. 1532 ukazał się „Psałterz Dawidów“ u Wietora, a r. 1536 u tegoż „Psałterz albo śpiewanie króla Dawida“, dwa wydania: jedno w 8-ce, drugie w 12-ce.

W r. 1539, u Macieja Szarfenbergera w Krakowie, wyszedł „Tobjasz patrjarcha starego zakonu, z łacińskiego na polski przełożony“.

W roku powyższym ukazał się także najbardziej rozpowszechniony psałterz p. n. „Zołtarz Dawidów przez mistrza Walentego Wróbla z Poznania polską mową wyłożony“, wydany przez Jędrzeja Glabera w drukarni Unglera.

Tegoż roku jest drugie jego wydanie u Szarfenbergera, a w następnym 1540 wydanie trzecie Wietora i czwarte Macieja Szarfenbergera.

Z kolei wydają go: Maciej Szarf.

1543 i Mikołaj Szarf.

1546 i 1567, a w r. 1551 Florjan Ungler.

W r. 1564 ukazują się w Brześciu litewskim księgi psalmów albo pieśni, te same co w biblii Radziwiłłowskiej.

Około r. 1555 ogłasza Mikołaj Rej swój przekład „Psałterza Dawidowego“, również prozą, dołączając po każdym psalmie krótką modlitwę.

W r. 1579 wychodzi „Psałterz według postanowienia concilium trydenckiego“, wydany w Krakowie w drukarni Łazarzowej.

Wszystkie psalmy Dawidowe przełożył po raz pierwszy wierszem Jakób Lubelczyk i wydał wraz z melodjami (na początku każdego psalmu) r. 1558 w Krakowie u Matysa Wirzbięty in folio, p. n. „Psałterz Dawida, onego świętego, a wiecznej pamięci godnego króla i proroka: teraz nowo na piosneczki po polsku przełożony“ i t. d.

(Tu dodać musimy, że w wiekach dawnych pospolicie nazywali Polacy króla Dawida „świętym“).

We 20 lat po wydaniu psalmów rymowanych Lubelczyka, ukazał się wspaniały siłą natchnienia wieszczego przekład Jana Kochanowskiego, wydany u Łazarzowej w Krakowie r. 1579 w czwórce.

Wysokie zalety tego przekładu zjednały mu niepospolitą wziętość u narodu, tak że od roku 1579 do 1641 doczekał się blizko trzydziestu wydań.

Jednocześnie ukazywały się przekłady i innych części biblii, np. wydana w Krakowie r. 1547 „Księga Jezusa Syracha“.

„Księga Joba“ wyszła po raz pierwszy w przekładzie r. 1569.

Czyniąc zadość ogólnej potrzebie przekładu polskiego Ewangielii, księgarz Mikołaj Szarfenberger wydaje w Krakowie, r. 1556, Postyllę dla katolików i tegoż roku Nowy Testament, przedrukowany następnie w latach 1564 i 1568.

Dominikanin Leonard, spowiednik i kaznodzieja Zygmunta Augusta, zajął się przełożeniem na język polski całej biblii.

Przekład ten, w skutek starań Szarfenbergera, poprawił i przygotował do druku Jan Leopolita (Lwowianin) Nicz, kaznodzieja krakowski (zmarły r. 1572).

Biblia ta została po raz pierwszy wydana w całości po polsku r. 1561 w drukarni Szarfenbergerów, p. n. „Biblja, to jest księgi Starego i Nowego Zakonu, na polski język z pilnością, według łacińskiej biblii... nowo wyłożona“, znaną jest dziś powszechnie pod nazwą biblii Leopolity.

R.

1574 biblja ta ukazała się w powtórnem wydaniu z przypisaniem do króla Henryka Walezjusza, a r. 1577 to samo drugie wydanie opatrzono nowym tytułem z przypisaniem Stefanowi Batoremu.

Tłómaczenie jednak Leopolity okazało się w wielu miejscach niedość ścisłem, i dla tego z zalecenia Grzegorza VIII poruczono nowy przekład uczonemu ks. Jakóbowi Wujkowi z Wągrowca.

Ten, trzymając się łacińskiej Wulgaty, przełożył naprzód Nowy Testament i ogłosił go r. 1593 w Krakowie u Andrzeja Piotrkowczyka, w czwórce.

W dalszym ciągu Wujek przełożył Stary Testament, tak że biblja całkowita wyszła r. 1599, już po śmierci tłómacza, p. n. „Biblja to jest księgi Starego i Nowego Testamentu... nakładem Jego M. księdza arcybiskupa gnieżnieńskiego (i t.

d.), w Krakowie w drukarni Łazarzowej R. P. 1599“ — folio, stron 1479 i regestru 55.

Przekład ten, potwierdzony przez Klemensa VIII i za Wulgatę polską uznany, a na synodzie narodowym w Piotrkowie (r. 1607) zalecony do użytku w całym kraju, stał się odtąd obowiązującym w polskim kościele katolickim i został potem w ciągu trzech wieków, w kraju i zagranicą, około 20 razy przedrukowany.

Inne przekłady polskie Pisma św. są niekatolickie.

Pierwszym tego rodzaju jest Jana Seklucjana, krzewiciela zasad Marcina Lutra w Wielkopolsce.

Wydał on naprzód r. 1551 w Królewcu, gdzie został kaznodzieją ewangielickim, przekład Ewangielii św. Mateusza z greckiego języka na polski, z przydaniem nauki czytania i pisania języka polskiego.

Wydanie to należy dzisiaj do białych kruków w bibljografii polskiej.

W tymże 1551 r.

Seklucjan wydał po polsku w Królewcu „Testamentu Nowego część pierwsza“, przypisując go kr. Zygmuntowi Augustowi.

Następnie r. 1552 wyszła, także w Królewcu, „Nowego Testamentu część wtóra“.

Niemniej gorliwie tłómaczeniem Pisma św. zajęli się socynjanie i reformowani w Polsce.

Ich to staraniem, a nakładem i pod opieką Mikołaja Radziwiłła Czarnego, głównego protektora kalwinizmu, wyszła r. 1563 w Brześciu litew.

całkowita biblja, zwana Radziwiłłowską albo brzeską, p. n. „Biblja święta, to jest księgi Starego i Nowego Zakonu, właśnie z żydowskiego, greckiego i łacińskiego nowo na polski język z pilnością i wiernie wyłożone“.

Pierwsza strona karty tytułowej ozdobiona jest drzeworytami, na odwrotnej zaś herb Radziwiłłowski z literami M. R. (Mikołaj Radziwiłł), pod herbem wiersze polskie, następnie dedykacja Zygmuntowi Augustowi z podpisem M. Radziwiłła.

Drukarz niewymieniony, lecz był nim Bernard Wojewódka, powołany w tym celu z Krakowa do Brześcia lit.

przez Radziwiłła, książęcia na Ołyce i Nieświeżu, wojewodę wileńskiego.

Nad przekładem tej biblii pracowali w mieście Pińczowie przez lat 6 następujący uczeni: Jan Łaski, synowiec arcybiskupa gnieźn., Szymon Zacius pastor brzeski, Grzegorz Orsacius rektor szkoły pińczowskiej, Jędrzej Trzecieski poeta i polityk, Jakób Lubelczyk pastor, niejaki Hutemovites, Franciszek Lismanin (pochodzenia włoskiego), Bernard Ochin, Marcin Krowicki słynny mówca i polemik kalwiński, oraz inni.

Z powodu nauk i objaśnień, dodanych przez tłómaczów (drobnym drukiem na marginesach), zarówno wyznawcy kościoła augsburskiego jak i reformowanego przyjęli biblję brzeską z niechęcią.

Syn zaś wydawcy, Mikołaj Krzysztof Radziwiłł zwany „Sierotką“, po śmierci swego ojca († 1565), nawrócony przez Piotra Skargę na katolicyzm, wykupił za 5,000 dukatów różnych ksiąg protestanckich, a między niemi i biblii (na której wydanie ojciec jego 3,000 dukatów wyłożył) i rozkazał (jak zapewnia Niesiecki), spalić je publicznie na rynku wileńskim.

Z tego to powodu biblja Radziwiłłowska należy dzisiaj do rzadkich druków XVI stulecia.

Dla socynjanów przełożył biblję Szymon Budny, zwany z łacińska Budnaeus, Mazowszanin, pastor w Klecku, potem w Łosku, i wydał ją r. 1570—1572 w Nieświeżu p. n. „Biblja to jest księgi Starego i Nowego przymierza, znowu z języka ebrajskiego, greckiego i łacińskiego na polski przełożone... drukowano w drukarni i nakładem pana Macieja Kawieczyńskiego, starosty nieświeskiego i braciej jego Hektora i Olbrychta Kawieczyńskich, przez Daniela drukarza z Łęczycy“.

Przekład ten, zwany biblją Budnego albo nieświeską, należy dziś także do rzadkości.

Tenże Budny r. 1574 wydał „Nowy Testament albo księgi Nowego Przymierza“ w Łosku, majętności Jana Kiszki.

Dla zborów socynjańskich wyszedł także przekład Nowego Testamentu Marcina Czechowicza r. 1577, w drukarni Aleksego Rodeckiego w Rakowie sandomierskim, sławnej siedzibie polskich arjanów.

Drugie wydanie tej książki wyszło r. 1594 także u Rodeckiego.

Inne przekłady ukazywały się jeszcze w Wilnie (r. 1580 u Jana Karcana), w Toruniu r. 1585 wydanie Zenowicza, w latach 1606 i 1620 w Rakowie, r. 1686 w Amsterdamie.

R.

1632 wyszła w Gdańsku, u Andrzeja Hunefelda, „Biblja święta“, będąca poprawionem wydaniem biblii brzeskiej.

Biblja ta, od nazwiska głównego swego wydawcy Paliurusa, zwana jest Paliurusowską, a od miejsca druku pospolicie zowie się „Biblją gdańską“.

Właściwie biblja ta jest przedrukiem biblii brzeskiej, z której usunięto tylko przedmowy i objaśnienia tłómaczy pińczowskich, a natomiast na czele każdego rozdziału podano jego treść na wzór biblii czeskiej r. 1579; większych poprawek dokonano w tłómaczeniu Nowego Testamentu.

Wydawcy dedykowali biblję gdańską Krzysztofowi Radziwiłłowi, księciu na Birżach i Dubinkach, który złożył ją w darze nowemu królowi, Władysławowi IV.

W tekście biblii znajduje się sporo błędów drukarskich, z których jeden naraził wydawców na proces, a mianowicie z powodu wydrukowania w Ewangielii św. Mateusza, że Chrystus był kuszon „do djabła“, zamiast od djabła.

Biblja gdańska, będąca, jak to powyżej powiedzieliśmy, przedrukiem Radziwiłłowskiej z pewnemi zmianami, została wzorem dla wielkiej liczby wydań, które wychodziły w czasach późniejszych w Amsterdamie, Halli, Królewcu, Berlinie (u Trocewicza), we Wrocławiu, Brzegu, Lipsku, Warszawie i Londynie.

(A. A. Kryński).


E U R O PE JS K I E FO R U M N O W Y C H I D E I

1 | EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI BRIEF DLA PANELISTÓW TERMIN PANELU: 28 września 2012, godz. 12.45 – 14.00 MIEJSCE: Hotel Sheraton, sala Columbus A PARTNER: TVP SA TEMAT PANELU: Czy UE przeżyje bez publicznych mediów?

MODERATOR: Andrzej Godlewski, z-ca dyrektora ds. audycji publicystycznych i społecznych TVP, Polska PANELIŚCI: 1.

Juliusz Braun, prezes zarządu TVP, Polska 2.

Ingrid Deltenre, dyrektor generalna, EBU, Szwajcaria 2.

Grzegorz Hajdarowicz, prezes zarządu, Gremi Media, Polska 3.

Elaine Monaghan, dziennikarka, USA 4.

Christine Ockrent, dziennikarka, Belgia 5.

Janina Paradowska, publicystka, POLITYKA, Polska AUTOR BRIEFU: Tomasz Gackowski, tgackowski@efni.pl

2 | Media opiniotwórcze, czyli jakie?

Mianem „czwartej władzy” określamy media opiniotwórcze, a więc te, które swoimi publikacjami i materiałami dziennikarskimi stwarzają społeczno-polityczny dyskurs opinii publicznej (rynek wymiany idei) – wytyczają jego granice, wskazują główne osie narracyjne, wreszcie określają przeciwstawne stanowiska głównych bohaterów danego problemu, danej sprawy.

Media opiniotwórcze angażują przedstawicieli wszystkich podmiotów życia publicznego – obywateli, polityków, biznesmenów czy też ekspertów.

Należy również podkreślić, iż to one mają za zadanie wypełniać jedną z najważniejszych funkcji mediów w systemie demokratycznym, jaką jest funkcja kontrolna (ang. watchdog), rozumiana jako nagłaśnianie wydarzeń, spraw, działań instytucji i członków elit rządzących, patrzenie na ręce politykom i obserwowanie ich poczynań1.

Z tej perspektywy należy dookreślić pojęcie mediów opiniotwórczych: które ze współczesnych mediów wypełniają wymienione kryteria?

Wydaje się, iż media elektroniczne – radio i telewizja – mają zbyt ulotny charakter i zbyt mało miejsca na to, aby poświęcić określonej sprawie, danemu problemowi więcej czasu.

Cały czas „śpieszą się”, bo goni ich zegar ramówki, czy też poddają się natłokowi kolejnych, niejednokrotnie coraz bardziej błahych, newsów.

Wyjątkiem mogą być media publiczne, chociaż to często media drukowane dają początek, ale również i puentę materiałom prezentowanym w telewizji czy w radiu, gdzie ograniczenia czasowe są bezlitosne.

Właśnie presja czasu zwykle uniemożliwia reporterom wykonanie tak dokładnej i drobiazgowej analizy jak w przypadku dziennikarzy pracujących w dziennikach i tygodnikach opiniotwórczych, które mają inny tryb pracy2.

Czy to mit, że media publiczne mogą być niezależne i opiniotwórcze?

Finansowanie europejskich mediów publicznych Do grona mediów opiniotwórczych można byłoby rozważyć zaliczenie mediów publicznych – takich jak TVP – które z definicji winny – w ramach realizowanej misji i służby publicznej – współtworzyć i animować pluralistyczny dyskurs społeczno-polityczny.

Niestety, polskie media publiczne od lat borykają się z problemami, które w sposób istotny podkopują ich pozycję na rynku oraz narażają na zarzuty o stronniczość, nierealizowanie misji publicznej, wreszcie – pod wpływem rywalizacji z prywatnymi nadawcami o reklamodawców – obniżanie standardów.

Tajemnicą poliszynela jest fakt, iż od 1989 r.

TVP nieustannie działa pod presją wpływów różnych partii i środowisk politycznych (problem upolitycznienia – mimo kaskadowej procedury wyłaniania władz TVP – Prezydent i Parlament wybierają członków Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji, KRRiT, powołuje Radę Nadzorczą TVP, która z kolei, w drodze konkursu, wyłania Zarząd TVP).

1 B. Dobek-Ostrowska, Komunikowanie polityczne i publiczne, Warszawa 2007, s. 183-184; M. Wheeler, Politics and the Mass Media, London 1997, s. 1 i n. 2 Zob.

najnowszy raport poświęcony prasie – dodatek do magazynu „Press” nr 5 (196) 2012 r.

– „Prasa głupcze!”

– PBC, ZDKP.

3 | Innym problemem jest skostniała struktura.

TVP, mimo restrukturyzacji i zwolnień, cały czas zatrudnia blisko trzykrotnie więcej pracowników, niż prywatni nadawcy3.

Nawet jeśli uwzględni się skalę działalności nadawcy publicznego, to i tak struktura zatrudnienia w telewizji publicznej czyni ją zwyczajnie nierentowną.

Przemożne znaczenie mają także problemy finansowe.

Rok do roku KRRiT odnotowuje spadek wpływów z abonamentu: w 2007 r. było to 515 mln zł, w 2010 – już tylko 221 mln zł4.

Mając na względzie z jednej strony wskazane problemy telewizji publicznej, z drugiej zaś pokładane w niej przez społeczeństwo nadzieje, należy zadać pytanie o to, czy TVP może stanowić medium opiniotwórcze, nadające ton publicznej debacie?

Jeśli tak, to jak należałoby wspomóc polską telewizję publiczną?

Wielu badaczy mediów stawia brytyjskie media publiczne – BBC – za wzór organizacyjny oraz biznesowy dla innych nadawców publicznych.

Warto jednak pamiętać, iż BBC miało w swojej długiej historii różne problemy, nie mniejsze niż TVP.

Wystarczy wspomnieć choćby o tzw. grupie 76, która już w latach 70. optowała za gruntownym przeglądem struktury i finansowania BBC, celem deregulacji rynku.

Należy wspomnieć o raporcie Peacocka, który miał stanowić podstawę dla premier Thatcher, nieprzychylnej brytyjskiemu nadawcy za określanie żołnierzy brytyjskich walczących o Falklandy mianem „wojsk brytyjskich” miast „naszych żołnierzy”, do zmiany sposobu finansowania telewizji (odejścia od abonamentu), czy też słynny raport Huttona ze stycznia 2004 r., w którym zarzucono BBC podawanie przeszacowanych danych o irackim arsenale broni masowej zagłady.

Ustalenia Lorda Huttona wywołały konsternację opinii publicznej.

Dyrektor generalny BBC – Mark Thompson – określił ten raport mianem największego kryzysu w ciągu 80 lat istnienia brytyjskiej telewizji publicznej5.

Równolegle należy jednak pamiętać, iż dominującym stanowiskiem w ocenie aktywności brytyjskich mediów publicznych jest niedawny – bo z 2005 roku – raport OFCOM-u (brytyjskiego regulatora rynku mediów elektronicznych), który stwierdza, że są dwa powody, by istniały takie media: aby korygować to, czego nie potrafi rynek, i aby korzystać ze społecznego potencjału6.

Warto przypomnieć, iż BBC jest finansowane wyłącznie ze środków publicznych – przede wszystkim z abonamentu, którego ściągalność od lat przekracza 90 proc.

Ponadto, znaczenie terminu „misja publiczna” cały czas jest odmieniana w BBC przez wszystkie przypadki, dzięki powołanemu w 2007 r.

BBC-Trust (zamiast niegdysiejszej Rady Gubernatorów), który składa się z 12 członków wywodzących się z różnych środowisk, reprezentujących społeczeństwo brytyjskie (w BBC-Trust musi mieć swoją reprezentację każda narodowość zamieszkująca Wielką Brytanię).

O tym, że BBC 3 Zob.

http://www.wykop.pl/ramka/828457/pracownik-tvp-pracuje-45-razy-mniej-efektywnie-od-pracownika-polsatu/ (odczyt 1.06.2012 r.)

4 Zob.

http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/braun-tvp-zamknie-2011-rok-bez-straty-bedziemy-skracac-bloki-reklamowe (odczyt: 1.06.2012 r.)

5 Przyszłość dziennikarstwa w dojrzałych demokracjach, pod red. P. J. Andersona, G. Warda, przekł.

A. Piwnicka, Warszawa 2010, s. 163.

6 OFCOM, Office of Communications, 2005, Review of public sector broadcasting: Phase 3 – Competition for quality, www.ofcom.org.uk [za:] Przyszłość dziennikarstwa w dojrzałych demokracjach, pod red. P. J. Andersona, G. Warda, przekł.

A. Piwnicka, Warszawa 2010, s. 165.

4 | stawiane jest za wzór innym nadawcom publicznym w Europie decyduje – wg Roberta Kozaka, niegdyś szefa warszawskiego oddziału BBC7 – pięć czynników: kultura polityczna (politycy stoją na stanowisku, iż po prostu „nie wypada” ingerować w działania BBC – nie do pomyślenia jest to, aby w BBC-Trust zasiadał polityk), kultura korporacyjna (wielu menedżerów zostaje oddelegowanych na studia oraz szkolenia dla zarządzających w celu nieustannego podnoszenia kwalifikacji – tworzenie struktury technokratycznej jako sposób na uniezależnienie się od wpływów politycznych), przestrzeganie standardów (zobowiązanie do przestrzeganie zasad BBC, każdorazowe analizowanie audycji pod kątem realizacji misji publicznej oraz spełniania określonych standardów – samoregulacja), programowa bezstronność (wewnętrzna bezstronność audycji) – niedopuszczalna jest sytuacja tzw. zewnętrznej bezstronności, w której nadawca publiczny gwarantuje pluralizm światopoglądowy poprzez proponowanie odbiorcom różnych programów prowadzonych przez stronniczych dziennikarzy o znoszących się poglądach, niezależność finansowa

i organizacyjna (wysoka ściągalność abonamentu, autonomiczność zarządu w dysponowaniu tymi środkami).

Nadawcy publiczni we Francji i w Niemczech są przykładem dwóch różnych, acz systemowych, podejść do sposobu funkcjonowania publicznych telewizji.

Media publiczne w obu krajach do połowy lat 80. były w rękach państwa, jednak sposób w jaki ustawodawca zdecydował się przeprowadzić deregulację i komercjalizację rynku elektronicznego wyglądał zupełnie inaczej.

Rząd prezydenta Chiraca zdecydował się w 1986 r. na sprzedaż pierwszego kanału telewizji państwowej – TF1 – konsorcjum kontrolowanemu przez firmę budowlaną – Bouygues.

Jednym ze skutków tego posunięcia było zniknięcie w 1992 r. prywatnego kanału La Cinq, założonego w 1985 r.

Zmiany, będące efektem deregulacji rynku elektronicznego, spowodowały daleko idące zmiany w ramówce i charakterze programów nie tylko państwowych kanałów – FR2 (Antenne2) i FR3 – ale również wśród prywatnych nadawców.

Świadomie użyto tutaj przymiotnika „państwowe”, a nie publiczne.

Nikt zresztą – jak przekonuje Krzysztof Turski8 – nie nazywa France Television nadawcą publicznym, częściej właśnie państwowym, zwłaszcza, iż od lat rządzący starają się coraz wyraźniej ingerować w obsadę najważniejszych stanowisk w FT.

7 Zob.

http://www.fcp.edu.pl/aktualnosci/1-nowinki/268-debata-o-mediach-publicznych (odczyt 1.06.2012 r.).

8 Zob.

http://www.fcp.edu.pl/aktualnosci/1-nowinki/268-debata-o-mediach-publicznych (odczyt: 1.06.2012 r.)

5 | Najważniejszym organem regulującym francuski rynek radiowo-telewizyjny jest Conseil Supérieur de l’Audiovisuel (CSA), następca Office de la Radiodiffusion-Télévision Francaise (ORTF), na którym notabene wzorował się polski ustawodawca, wprowadzając do polskiego systemu prawnego Krajową Radę Radiofonii i Telewizji.

„Żandarm mediów audiowizualnych”, bo tak mówią o CSA Francuzi, jest instytucją, mającą na celu równoważyć światopoglądy oraz interesy różnych środowisk, dlatego też w skład członków wchodzi dziewięć osób powoływanych na sześcioletnią kadencję za pomocą dekretów – trzech mianuje Prezydent Republiki Francuskiej, kolejnych trzech prezydent Senatu, wreszcie ostatnią trójkę nominuje prezydent Zgromadzenia Narodowego.

Jedna trzecia składu CSA jest wymieniana, co dwa lata.

Ma to na celu zachowanie ciągłości działania organu.

Nie ulega wątpliwości, iż przy takim sposobie wyłaniania członków nie trudno o krytykę opozycji czy też obywateli zarzucających silne upolitycznienie rzekomo „publicznych” mediów elektronicznych.

Jest więc to sytuacja zbliżona do tej, którą obserwujemy w Polsce.

Warto podkreślić, że CSA ma prawo m. in. dysponowania częstotliwościami radiowo-telewizyjnymi, rozliczania nadawców z realizacji zobowiązań prawnych, kontroli zleceń reklamowych czy wreszcie nakładania sankcji karnych na nadawców, takich jak np. zawieszenie emisji części programu, skrócenie czasu trwania koncesji, kary pieniężnej w wysokości do 3 proc. obrotów (!), czy też po prostu czasowe lub definitywne zabranie prawa do nadawanie.

CSA ma również prawo nominacji zarządu France Television.

France Television, podobnie jak TVP, również boryka się z problemami, które wynikają z relatywnie, względem BBC, niskiej ściągalności abonamentu.

Dlatego też od lat FT może i musi liczyć na dotacje budżetowe.

Zupełnie inaczej funkcjonuje niemiecki system mediów elektronicznych, którego gruntowne przeobrażenia rozpoczęły się w 1981 roku, kiedy to Federalny Sąd Konstytucyjny orzekł konieczność zniesienia monopolu stacji państwowych.

2 stycznia 1984 r. pojawił się pierwszy nadawca prywatny – RTL.

Sytuacja nadawcy publicznego z końcem lat 80. systematycznie się pogarszała – spadające wpływy reklamowe, spadek oglądalności (na rzecz prywatnych RTL, SAT1 i ProSieben), wreszcie brak zgody rządu na podniesienie abonamentu sprawiły, że w połowie lat 90. telewizja publiczna przechodziła poważny kryzys.

Efektem tej sytuacji była ogólnokrajowa debata nad znaczeniem nadawcy publicznego, jego charakteru oraz sposobu realizowania misji publicznej.

U progu 2000 roku udziały stacji publicznych – ARD i ZDF – oraz stacji komercyjnych – RTL, SAT1 i ProSieben – sięgały niemal 80 proc.

Rywalizacja mediów publicznych z prywatnymi nie doprowadziła do upodobnienia zawartości ramówki nadawcy publicznego do programów stacji komercyjnych.

ARD i ZDF nadają więcej serwisów informacyjnych oraz programów publicystycznych.

Stanowią one ponad 40 proc.

oferty programowej obu stacji w ciągu doby.

W przypadku RTL, SAT1 czy ProSieben można mówić o zaledwie kilkunastoprocentowym udziale tego typu audycji.

Knut Hickethier uważa, że media

6 | publiczne nie przejęły komercyjnych formatów konkurencji, inwestując w produkcje serialowe oraz audycje informacyjne9.

Muszą jednak zastanawiać spadające wyniki oglądalności ARD i ZDF.

Od niemal dwóch lat to RTL jest liderem rynku, a nie ARD, zaś SAT1 wyraźnie dogania ZDF (zob. http://www.press.pl/newsy/pokaz/24850,ARD-nie-jest-liderem-rynku-telewizyjnego-w-Niemczech oraz http://www.dnimediow.org/a42,60_lat_telewizji_publicznej_w_niemczech.html) Niemiecki model funkcjonowania mass mediów nazywany jest pluralistycznym systemem dualnym, w którym współwystępują silne media publiczne i prywatne.

Charakterystyczną cechą systemu jest jego silna regionalizacja warunkowana przez federalną strukturę państwa.

Ponadto, istotnym czynnikiem jest tzw. paralelizm polityczny, który przejawia się w zróżnicowaniu politycznym mediów i ich ideologicznych powiązań z określonymi partiami i środowiskami politycznymi.

Jest to szczególnie widoczne w przypadku mediów elektronicznych, a w szczególności w silnej reprezentacji różnych partii politycznych oraz organizacji społecznych w radach mediów publicznych oraz w krajowych urzędach do spraw mediów (Landesmedienanstalten).

Regulacją rynku mediów elektronicznych zajmują się kraje związkowe (landy).

Warto zaznaczyć, iż od 1996 r. w Niemczech nie obowiązuje federalne prasowo prasowe, dlatego też silna decentralizacja i regionalizacja systemu medialnego ma szczególny wpływ na sposób jego funkcjonowania.

Istotnym czynnikiem strukturyzującym rynek radiowo-telewizyjny w Niemczech są tzw. układy radiowo-telewizyjne – Rundfunkstaatsvertrag Staatsvertrag über den Rundfunk im vereinten Deutschland (wprowadzone od 1987 r.).

W oparciu o takie porozumienia funkcjonuje ARD – publiczna telewizja i radio – oraz ZDF, drugi kanał telewizji publicznej.

Bardzo ważnym elementem rozwoju systemów mediów elektronicznych w Niemczech jest orzecznictwo Federalnego Trybunału Konstytucyjnego (FTK).

O uzyskaniu koncesji przez nadawcę prywatnego decydują nad Renem wspomniane urzędy do spraw mediów.

Zgodnie z porozumieniami niemieckich landów taki urząd nie może odmówić przyznania koncesji koncernowi, jeśli posiadane przez niego stacje mają więcej niż 30 proc. udziału w widowni telewizyjnej.

Nie bez znaczenia jest również federacyjna Komisja do Badania Koncentracji w Dziedzinie Mediów (KEK), która czuwa nad pluralizmem (kapitałowym oraz programowym) mediów.

Niezależność nadawcy publicznego gwarantuje Niemcom dziewiąty układ radiowo-telewizyjny zawiązany między landami w 2007 r..

Zapisano w nim m.in. zobowiązanie do obiektywizmu, nadawania ponadpartyjnych przekazów oraz uwzględnienie zróżnicowania opinii i wyważanie poglądów w emitowanych programach10.

Niemiecka telewizja publiczna pozyskuje środki 9 K. Hickethier, The media in Germany, [w:] Markets and Myths: Forces for Change in the European Media, pod red. A.

Weymouth’a, B. Lamizeta, London 1996.

10 Rundfunkstaatsvertrag (Neunter Rundfunkänderungsstaatsvertrag), „Media Perspektiven”, I, 2007, s. 9.

7 | przede wszystkim z abonamentu, ale także z reklamy i innych źródeł (skutecznym ściąganiem abonamentu – ponad 17 euro miesięcznie za każdy odbiornik telewizyjny – zajmuje się zewnętrzna instytucja, powołana w 1976 r,,: Gebühreneinzugszentrale (GEZ) z siedzibą w Kolonii).

Układy radiowo-telewizyjne ograniczają swobodę nadawania materiałów reklamowych, np. w ARD i ZDF nie można nadawać reklam po godzinie 20.00 oraz w ogóle w niedziele i święta.

W trzecim, regionalnym programie publicznym (program nadawców krajów związkowych), w ogóle nie ma reklam.

Na straży niezależności każdej ze stacji publicznych oraz realizowana przez nie misji stoją trzy organy: Rada radiowo-telewizyjna – jej celem jest reprezentowanie interesów widowni.

Rady wyłaniane są przez parlamenty krajowe lub przez partie polityczne, związki zawodowe, kulturalne oraz gospodarcze.

Jest to model „parlamentarny”.

Rady wybierają intendenta, członków zarządu, zatwierdzają budżet, doradzają w sprawach programowych oraz czuwają nad zasadami kształtowania programu.

Zarząd kontroluje realizowanie linii programowej, zatwierdza projekty budżetu oraz kieruje instytucją.

Warto podkreślić, że zarząd nie zajmuje się kwestiami programowymi.

Intendent, którego zatrudnia zarząd, odpowiedzialny jest właśnie za ramówkę, którą tworzy na podstawie uchwał rady radiowo-telewizyjnej.

Należy także wspomnieć o włoskim nadawcy publicznym będącym w śmiertelnym uścisku komercyjnych stacji Silvio Berlusconiego.

Zdaniem Umberto Eco (Rakiem.

Gorąca wojna i populizm mediów, Kraków 2007) były premier Włoch odpowiedzialny jest za populistyczny charakter włoskiego dyskurs publicznego.

To z kolei, według filozofa, w sposób drastyczny ogranicza wolność słowa, czyniąc swobodę przełączania kanałów iluzją nieskrępowanego wyboru. (zob. http://pl.ejo- online.eu/138/polityka-medialna/medialny-populizm).

Europa zna różne sposoby funkcjonowania nadawców publicznych.

Brytyjski badacz Kevin Williams wyróżnia trzy modele funkcjonowania europejskich mediów publicznych11.

Pierwszy, tzw. system sformalizowanej autonomii mediów – zakłada istnienie mechanizmów zapewniających uniezależnienie polityki programowej od partii politycznych sprawujących władzę – taki system panuje w Wielkiej Brytanii, Irlandii czy Szwecji.

Drugi model „polityki wobec mediów” zakłada oddelegowywanie do zarządów spółek medialnych reprezentacji wszystkich, głównych partii politycznych i środowisk z nimi związanych – np. Niemcy, Dania, Holandia i Belgia.

Trzeci model – „polityki wobec mediów” zakłada, że rząd i inne agendy państwa mogą bezpośrednio interweniować w poczynania nadawców.

Tak dzieje się np. w Grecji, Włoszech i Francji.

11 K. Williams, Media w Europie, przekł.

A. Piwnicka, Warszawa 2008, s. 65.

8 | Polski system funkcjonowania mediów publicznych zdaje się nie mieścić wprost w tej typologii.

Z jednej strony istnieją prawne gwarancje niezależności mediów publicznych (kaskadowa struktura wyłaniania władz – konkursy), z drugiej zaś stanowiska w telewizji publicznej stanowią kartę przetargową w różnych ustaleniach rządzących partii koalicyjnych.

Wreszcie zdarzają się incydenty bezpardonowego ingerowania ze strony polityków w zawartość określonych programów telewizyjnych12.

Europejskie media publiczne można podzielić ze względu na trzy czynniki: metody finansowania telewizji publicznej, charakter stosunków między nadawcami a organami państwa oraz rozumienie i nastawienie do misji publicznej13.

Te trzy kryteria mogą stanowić matrycę oceny efektywnego funkcjonowania mediów publicznych w poszczególnych krajach.

Polski nadawca publiczny boryka się obecnie z wieloma problemami, ryzykami oraz ograniczeniami.

Od kłopotliwego zdefiniowania charakteru misji publicznej, przez problematyczną niezależność instytucjonalną i decyzyjną, po ogromne problemy finansowe, wynikające z dramatycznie padających rok do roku wpływów abonamentowych (nie można zapomnieć o fatalnym w skutkach zniechęcaniu obywateli do płacenia abonamentu rtv przez samych polityków14).

Należy też pamiętać, że wyłącznie ze środków publicznych finansowane są w Europie już tylko trzy telewizje – BBC w Wielkiej Brytanii, NRK w Norwegii oraz SVT w Szwecji.

Tam jednak ściągalność abonamentu jest bliska 90 proc.

W Polsce nie funkcjonują żadne fundusze, wspierające audycje misyjne, przez co ambitne programy w TVP stanowią obciążenie dla nadawcy w nierównej konkurencji ze stacjami prywatnymi.

Dla przykładu, w Austrii funkcjonują aż cztery fundusze dedykowane mediom elektronicznym (fundusz digitalizacyjny, fundusz telewizji (Fernshefonds Austria), fundusz nadawania niekomercyjnego (Fonds zur Förderung des nichtkommerzielle Rundfunks) oraz fundusz nadawców prywatnych (Fonds zur Förderung des privaten Rundfunks).

TVP, stając w szranki ze stacjami komercyjnymi, jest zmuszona do skracania programów informacyjnych, publicystycznych, kulturalnych, czy też edukacyjnych oraz do przenoszenia ich na nieatrakcyjne godziny nadawania.

Efektem tej nierównej konkurencji – jak przekonuje Kevin Williams – jest to, iż (…) zmienia się także sposób relacjonowania polityki w telewizji.

Coraz bardziej skupia się na rytuałach i osobowościach, a nie na politycznych zagadnieniach (…)

natychmiastowość i emocjonalność przekazu zyskują przewagę nad wyjaśnianiem i szczegółową analizą zjawisk.

Bardziej nośne są krótkie, ostre i sensacyjne wejścia (…).

Ze zmian korzystają te partie i ci politycy, którzy komunikują się w sposób emocjonalny, przez co obniża się poziom debaty publicznej.

Skutek jest taki, że w politykach rodzi się cynizm, w wyborcach – apatia, a 12 Np. http://wyborcza.pl/1,75478,10805527,TVP__naciski__szpiegowanie.html (odczyt: 1.06.2012 r.)

13 K. Williams, Media w Europie, przekł.

A. Piwnicka, Warszawa 2008, s. 73.

14 Zob.

http://blog.rp.pl/szuldrzynski/2012/01/10/zgubne-skutki-sluchania-premiera-tuska/ (odczyt: 1.06.2012 r.).

9 | społeczeństwo traci zainteresowanie polityką15.

Te właśnie te zjawiska wykluczają nadawców publicznych z prestiżowego grona mediów opiniotwórczych.

Czy kontrolną rolę wolnych mediów może przejąć dziennikarstwo obywatelskie?

W kontekście rosnących kosztów wydawania dzienników i tygodników opinii coraz ważniejszym staje się pytanie, o to czy rolę kontrolera władzy nie przejmą media obywatelskie i dziennikarstwo internetowe?

By odpowiedzieć na tak postawione pytanie, należy wyjaśnić, czym jest dziennikarstwo obywatelskie.

Czy uprawianie dziennikarstwa jest zawodem, który zakłada pewną misyjność, czy też może po prostu określoną czynnością, a jeśli tak, to kto zasługuje na miano dziennikarza?

Brytyjscy badacze, Anderson i Ward16, przekonują, że dziennikarstwo obywatelskie (zwane też uczestniczącym) polega na angażowaniu się obywateli w zbieranie, relacjonowanie, komentowanie i rozpowszechnianie relacji z wydarzeń.

(…)

Celem tych działań jest dostarczanie niezależnych, wiarygodnych, dokładnych informacji z wielu obszarów, co jest potrzebne do funkcjonowania demokracji.

Badacze stoją na stanowisku, iż dziennikarstwo to zawód (weberowskie powołanie – ang. calling), a nie czynność.

Dziennikarz jest bowiem zobowiązany do przynajmniej pięciu rzeczy: służby społeczeństwu (dziennikarstwo „psem łańcuchowym” demokracji, obowiązek poszukiwania informacji etc.), obiektywizmu (bezstronność, neutralność, sprawiedliwość – więc i wiarygodność), autonomii (wolność, niezależność), natychmiastowości (prędkość dostarczania relacji z wydarzeń wpisana w pojęcie „wiadomości”) oraz etyki zawodowej (odpowiedzialność, potwierdzenie, prawomocność)17.

Cytowani autorzy wyróżniają też cztery kategorie angażowania się obywateli w publikowanie w internecie treści o charakterze dziennikarskim.

Są to:18 1.

Wzrost interakcji między zawodowym dziennikarzem i obywatelem: świadkowie różnych wydarzeń są niejednokrotnie głównym źródłem dziennikarskich relacji, np. relacje świadków i ofiar bombowych (nagrania i zdjęcia telefoniczne) w Londynie w lipcu 2005 r. były wykorzystywane wprost w serwisach informacyjnych mainstreamowego BBC oraz na alternatywnych, obywatelskich blogach w Internecie.

2.

Uzupełniające dziennikarstwo obywatelskie: informacje oraz opinie pochodzące od obywateli traktowane jako uzupełnienie profesjonalnych materiałów dziennikarskich – dyskusje, wpisy, komentarze na portalach mediów mainstreamowych.

15 K. Williams, Media w Europie, przekł.

A. Piwnicka, Warszawa 2008, s. 72.

16 Przyszłość dziennikarstwa w dojrzałych demokracjach, pod red. P. J. Andersona, G. Warda, przekł.

A. Piwnicka, Warszawa 2010, s. 140 i n. 17 Tamże, s. 146.

18 Tamże, s. 143-145.

10 | 3.

Dziennikarstwo obywatelskie powstające przy pomocy dziennikarzy: materiały tworzone / współtworzone przez obywateli przy współudziale / w oparciu o zachętę dziennikarzy mediów instytucjonalnych (publikowanie blogów czytelniczych, zachęcanie do kompilowania przez obywateli materiałów archiwalnych danego medium etc.).

4.

Konkurencyjne dziennikarstwo obywatelskie: wiadomości obywatelskie jako alternatywa dla mediów instytucjonalnych, swoista kontrola mediów mainstreamowych.

Przykładem mogą być blogi powstające jak grzyby po deszczu po zamachach na WTC w 2001 r., kiedy to obywatele informowali o faktach, których nie można było odnaleźć w przekazach mediów instytucjonalnych19.

Wynika z tego, iż dziennikarstwo obywatelskie będzie zyskiwać na znaczeniu (zwłaszcza dzięki zasadzie wzajemności i obustronności.

Obywatele-odbiorcy cały czas kontrolują obywatela- nadawcę, zawiązuje się miedzy nimi nić partnerska, w której każdy każdego sprawdza, tu i teraz, wytyka przesadę i piętnuje nieścisłości.

To bez wątpienia największa zaleta obywatelskiego dziennikarstwa internetowego).

Przesadzone wydają się jednak proroctwa, iż to właśnie media alternatywne, obywatelskie, internetowe będą w sposób decydujący kształtowały opinię publiczną.

Niemniej, dziennikarstwo obywatelskie, którego przejawem mogą być opiniotwórcze blogi, konta na Twitterze i Facebook’u, fora internetowe, czy różnorodne wortale, nie ulega presji komercjalizacji – nie generuje niebotycznych kosztów.

Jednocześnie nie obowiązuje ich cykl wydawniczy, są w pełni edytowalne i hipertekstualne, umożliwiają permanentną interakcję, a także odtworzenie całego przebiegu określonego problemu, zagadnienia, tematu.

Wszystko to jest możliwe dzięki nieograniczonym pokładom miejsca, jakie oferuje Internet.

W wirtualnej przestrzeni mamy do czynienia ze swego rodzaju „archiwum rzeczywistości”, którą możemy swobodnie „przewijać” i „odtwarzać” ponownie, gdyż wszystkie wpisy, komentarze, opinie i analizy można bez trud odnaleźć w zasobach internetu.

Wystarczy nieco dalej przewinąć suwak przeglądarki.

Te ogromne zalety internetowych materiałów dziennikarskich mają jednak potworne ograniczenie: Rzesza ludzi na świecie nie może nawet marzyć o komputerze i umiejętnościach w jego obsługiwaniu, a co dopiero o dostępie do internetu i kompetentnym, selektywnym korzystaniu z jego zasobów.

Wiele osób jest wykluczonych cyfrowo nawet w Polsce - nie ze względu na ograniczenia ekonomiczne, ale mentalne, a także brak odwagi, niechęć, stronienie od nowych technologii.

To główne powody nieuczestniczenia – zwłaszcza starszych pokoleń Polaków – we wspólnocie sieciowej.

Dlatego opiniotwórcze media drukowane i cały czas odgrywają i będą nadal odgrywać ważną rolę w kształtowaniu opinii publicznej.

19 Zob.

S. Allen, Kultura newsów, przekł.

A. Sokołowska, Kraków 2006


corpora: CEN

text:
Wicepremier Przemysław Gosiewski poinformował, że od przyszłego roku chce odciążyć publiczną służbę zdrowia i zachęcić ludzi do korzystania z prywatnych gabinetów.

Jego zdaniem, nie ma lepszej metody na zmuszenie lekarzy do zainstalowania kas fiskalnych niż umożliwienie pacjentom odliczania od podatku wydatków na leczenie.

Do tego jednak potrzebna będzie faktura lub rachunek.

Gosiewski podkreśla, że dzięki kasom fiskalnym będzie można poznać rzeczywiste dochody lekarzy.

"Trwają już prace nad zmianą ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, która wprowadzi ulgę zdrowotną.

Za wcześnie jednak, aby mówić o szczegółach" - potwierdził Jakub Lutyk, rzecznik Ministerstwa Finansów.


text:
PRZYPOWIEŚCI I EPIGRAMMATY.

I.

Boga w Trójcy pojmuję — w moich piersiach gości,

Mnie tworzył — ilem swięty kształty jemu tworzę...

Ale nikt dotąd Boga nie pojął w jedności,

A choć kto wmawia, że wierzy, nie może.

Prąd sprawy idzie przez Boga zaczęty,

Serca dziś jako kamienie rozwala,

Wczoraj słyszałem wąsacza Moskala,

Który w Paryżu bunt ogłosił swięty,

Jak Polak Chrystus — słuchałem wzdrygnięty, 5

Bo on nie anioł, bo on nie chciał krzyża,

Ale w oddechu mieszczańskim Paryża

Stał pod krwawemi jak duch sakramenty.

Z Mongolskiej jego i wychudłej cery

Nie swiatło — ale błysk żółty wychodził, 10

W ucho szeptały — la mort Robespiery;

Anioł krwi — w oczach pijanych się urodził,

Myśl była nakształt dychaczki Chimery,

Ogniem nie w serca nam — lecz w głowy godził.

Ja ci mówię, że czynisz dziś rzecz bardzo smutną,

Ranę, dla której tobie jutro nogę utną, —

A ty mi odpowiadasz — spiję się i wstanę,

Nie wiedząc, że sam sobie zadałem tę ranę.

— Dobrze, bracie!

lecz jutro noga będzie chora, 5

Utracisz ją — i jeszcze zapłacisz doktora.

Gdym był jak anioł, co w niebo kołace,

A chciał swiadectwa czystym moim czynom,

Rzekł mi mój Ojciec: Takim jak ty synom,

Gdy są cierpliwi, — ja odrazu płacę.

Dawniej mówiłeś, Janie: Majątku nie zjadłszy,

Gdy Polska zubożeje, ja będę bogatszy.

A teraz ci w kieszeni weksel każdy gada,

Że spadasz na majątku, gdy ojczyzna spada —

Tak ci miłość powszechną napędza do głowy 5

Srogi bat nauczyciel i kurs papierowy.

Zdrowy rozsądek z myślą walczył kolumbową

Tem, że pod globem ludzie chodzą na dół głową.

Napełń się przenajświętszym ducha Sakramentem

A w duchu będziesz rządził globem jak okrętem.

Karty się dają wszystkie wytłómaczyć tuzem,

Niemcy Niemcem, — Francya ptaszkiem i Francuzem;

Polak się nie rozumie choć żyje od wieka,

Bo musi wprzód rozwiązać zadanie człowieka.

Otrzymawszy wprzód na to jednomyślną zgodę

Zgodzono się przedawać w pewnem mieście — wodę,

Jednego tylko potem człowieka złapano,

Który chciał dawać darmo — i ukrzyżowano.

Chcesz wiedzieć, czem dziś byłby nasz kraj odzyskany

W trzydziestym pierwszym roku: to patrz na Hiszpany,

A ujrzysz ziarno, które było w czasu łonie.

Austryjak jakiś baba siedziałby na tronie,

Głupi a nieruchomy, tak jak Jowisz Stator; 5

Przy nim stałby podporą — upadły dyktator.

Przeciw myślom praktycznej broniliby tezy

Ministry — uszablone, grube Narwaezy,

Słodki nasz książę i Pan wielce ukochany,

Polityk, jak on cichy Martynez różany, 10

Do ministeryurn częstym wracałby nawrotem,

Sterując między królem a prawem — z Guizotem.

Polskim groszem, co z chleba sypie się, anielski

Bankrutowaćby zaczął dawno już pan Jelski;

Po nim zaś pan C[ieszkowski] w kredytu postaci 15

Byłby już nas pozbawił dawno cyrkulacyi.

Cóż więcej?

pod wojennym prawem i pod biczem

Barceloną byłoby Wilno z Mickiewiczem;

Gdy przeciwnie wieszcz ciemny, w swoich drogach skryty,

Wlatując w dwór przez okna, albo przez kobiety, 20

Znikałby nawarzywszy kwaśnych intryg piwa,

Sądząc, że ciemny dramat z królami odgrywa.

Z ludem byłoby trudniej — przyszłoby nareszcie

Do sikawek, jak w Porta-sol — na Starym mieście.

Możnemu, który dzisiaj dom upięknia sobie,

Powiedz, że gdziebądź jutro zbudzi się na globie

A wnet złoto rozleje po swiecie jak wodę,

Chcąc, aby w każdym domu jutro miał wygodę.

Zemścił się włos.

— Na pomoc woła dzisiaj sztuki

Łeb, który mając włosy używał peruki.

Przeczułby człowiek, który z ducha rzecz rozbiera,

Dzisiejszą głowomanią — z peruki Woltera.

Kłaniał się Francuz, wszystkie pozdrawiał karety,

Zato dziś Francya nosi na głowie tupety.

Francya jest krajem ugód; począwszy od mody,

Aż do języka, wszystko wyrosło z ugody;

Zgodzić [się] bowiem na to trzeba było z góry,

Że złodziejstwo i czosnek jest nazwiskiem kury.

PROŚBA SZEWCA.

Złotówka niesie procent — zapłaćcięż mi z góry,

Bo ja dziś biorę — jutro muszę dać za skóry.

KREDYT P. CIESZK[OWSKIEGO].

Pieniądze niosą procent — więc choć głodno patrzy,

Szewc niech czeka do roku — musi, bom bogatszy;

A zato, żem wydawał nie skoro, ze wstrętem,

Mnie kraj procent zapłaci — ja szewca procentem.

Chcesz widzieć kraj bogatym?

Wynajdź na to sposób,

By mój dukat dziś obszedł ręce wszystkich osób,

A każdy powie: nie ma szczęśliwszego swiata

Zyskuję dziś i tracę na siebie dukata.

Ten tylko od pieniędzy procent płacić może,

Kto w roli twórczej ducha posiał je jak zboże.

Z ducha jest ruch, — pieniądze za nim jak szaleńce

Toczą się i obiegu tworzą piękne wieńce,

Wieńce przez oczy ducha z wysoka widziane,

Jak pierścienie srebrzyste, złote i miedziane.

Kto tchórz albo nad miarę z siebie wydobywa 5

Lub skąpi, ten je w srzodku zawichrza i zrywa.

Rząd to widząc, by naród nie cierpiał na zdrowiu

Jak piękna, ciężko lana fontanna z ołowiu,

Dżdżem złotym napełniona, chociaż wewnątrz pusta,

Leje ciągle kruszcami przez ręce i usta, 10

Więc największy się zdaje najobficiej swięty

Wieniec — przez rząd chociażby z pożyczek poczęty,

On bowiem półpierścionki zamienia w pierścienie

I w rzece złotej topi skąpce jak kamienie.

Gdybyś twego dochodu grosz wydał i stracił,

Dłużnikby ci twój jutro tym groszem zapłacił.

Z rozrzutnika dziś płynie, lecz fontanna licha,

Jutro ryba, w tej wodzie stworzona, wyzdycha.

Ani rola, ni handel, ni prac rozdzielenie

Nie jest zrzodłem bogactwa kraju — lecz natchnienie.

Za Jowisza konałem niegdyś śmiercią krwawą,

Potem za Rzym — za honor — za krzyż i za prawo.

Wszystko to za Jowisza — raz swięcie konałem,

Aby we mnie duch Boży nie klęknął przed ciałem.

Gdyby chciał sprawę ducha odnowić Hiszpanem

Pan Bóg, byłby im Soulta uczynił Sułtanem,

A jużby się dziś, jak my, z pod własnych bezwstydów

Wydobywali duchem Kolumbów i Cydów.

Któryś pono, pan wielki podobno, Mopanku,

Miliony swe w złocie kazał nieść do banku;

Sługom dał worki — drogę rozpowiedział prostą

A sam wszedł na wysoką wieżę ze starostą.

A niedowidząc pyta: »Powiedz mi Mospanie, 5

Który sługa najpierwszy u bram banku stanie

Takiemu wynagrodzę — a powiedz mi który

Wałęsa się — nie żal mi będzie jego skóry...«

To rzekł i chwilę milcząc, znów czyni pytanie:

»Cóż, który?« — A starosta na to: »Żaden Panie, — 10

Owszem zdają się pełni przestrachu i trwogi,

Stoją w miejscu jak gdyby nie wiedzieli drogi«.

»Wskaż im ręką« — rzecze Pan — a na to ponury

Sługa: »Cóż kiedy żaden nie patrzy do góry,

Wszyscy zdają się raczej odmawiać paciorki 15

I zamyśleni w ziemię patrzą lub na worki«.

Zasępił się poważny pan i dobrotliwy

I rzekł: »Jeśli się modlą to będę cierpliwy.

Może który modlitwę mówiąc, w duchu stanie

I wspomni sam na ono moje rozkazanie«.

20

Zgodzić się z wolą Boga?

łatwo w tem zawinić!

Chrystus ją nam na globie rozkazuje — czynić.

Sam tylko wąż przeklęty Jehowy wyrokiem

Magnetyzuje ptaszka językiem i wzrokiem.

Abdul-Kader w pustyniach za Atlasu grzbietem,

Pełny Boga dla ludu swego był meczetem.

Kościoł twój tam, skąd Boskie płynie ci natchnienie

A nie tam, gdzie krzyż widzisz, belki i kamienie.

O krzyż Cię proszę modlitwą gwałtowną,

O krzyż i siłę pod rozdarciem ćwieka,

Całemu swiatu lampą tak cudowną

Stać się — gdzież większa jasność dla człowieka?

Panie!

Nie jest to, Panie, modlitwa nabożna 5

Albo prośba rycerza, który o krew woła,

Panie!

bo dych inaczej pokonać nie można

Tylko w smierci godzinie miłością anioła.

Pan Bóg kazał nam walczyć siłą każdą siłę,

Oszukać jedną tylko pozwolił — mogiłę.

Nie to człek duchowny, podług Zana słów,

Który swoją myślą tak wysoko strzela,

Że się nad Madonną dziwi Rafaela,

Lecz o tym człowieku, że duchowny mów,

Który chory, chromy, po stracone zdrowie 5

Pełznie do obrazu Panny w Częstochowie

I wraca zdrów.

Więc mowa narodowość stanowi niemiecką,

Mówisz Grymie?

— Niech Pan Bóg ci da nieme dziecko.

Szli krzycząc: Polska!

Polska! — wtem jednego razu

Chcąc krzyczeć zapomnieli na ustach wyrazu,

Szli dalej krzycząc: Boże!

ojczyzna!

ojczyzna.

Spojrzał na te krzyczące i zapytał: Jaka?

Panie!

daj niech się czuję w ludzi milionie

Sam choć mały lecz z prawdy — zaprzeczyć im wolny.

10

I rzekł: »Chcesz ty jak widzę być dawnym Polakiem«.

Gdyby instynkt nie szeptał: wiecznąś jest istotą!

Nie nająłbyś żołnierza za Rotszylda złoto.

Za to Hiszpania w prochu powalona leży,

Że za Boga ginących — tchórz uczył pacierzy.

Religii, która się w duchu krajów wzmaga,

Nie pacierz — lecz najlepszym dowodem — odwaga.

Nieranność Achillesa, a stąd jego dzielność,

Jest to uczuta w duchu wielkim nieśmiertelność.

Ludzie wielcy, a z siebie ruch urodzić zdolni,

Posrzód min pękających chodzą najpowolniej.

Chcąc swiatłem się wydostać z krainy upiorów,

Musisz wprzód Bogu złożyć ofiarę z kolorów.

Ziarnem Polski być jeden prosty człowiek może,

Jak w ziarnku żyta — żyje całe przyszłe zboże.

O grzechu pierworodnym pytasz mię z uśmiechem?

Patrz — już tęcza jest swiatłych pierworodnym grzechem.

Cmentarze są za miastem, wszakże im nie szkodzą

Rogatki, cła nie płacą, a do miasta wchodzą.

Z pogardzicieli rzemiosł — potomstwo wyrosło,

Czczące dziś rozum tylko taki, jak rzemiosło.

Za głosem Bossueta wszystko dziś wykrzyka:

Bóg jest zegarmistrz bez rąk i bez czeladnika.

A zegar pono z duchów lenistwa i winy

Na słońcu ducha z kształtów pokazał godziny.

Narodowoście, które sama forma wiąże,

Za kieszeń trzyma bankier a za głowę książe.

Znajdź najszlachetniejszego — a potem cierpliwy

Buduj kraj, — w którymby ten swięty był szczęśliwy.

Ksiądz rękę we mnie włożył, uwiązał za duszę

I krzyczy: rusz się o kraj! — czemże ja się ruszę?

A on mówi do ruchu: porusz twoje kości

I krew, która w zwierzętach zawsze chce wolności.

W Bogu, w duchu, w idei, mówisz, cel daleki,

Siła to grunt...

Toż chłopom posyłaj bifszteki.

Coś — coraz żywszym z grobu podnosi Polaka,

Nie liczba, — bo ta z dawna jest omal jednaka.

Gdzie jest Bóg tego księdza?

gdzie do niego droga?

Mówi z ambony: na wsi jestem bliżej Boga.

Dajesz do nieba paszport opłacony złotem,

A szatan, twój sekretarz, pisze go z powrotem.

Jeśli się duchem w gwiazdy, jak kamień, wyrzucę,

Zajaśnieję — i może głazem być nie wrócę.

Powiem ci przypowiastkę.

Oto w głębi jarów

Jeden pan mieszkający za czasu Tatarów,

Wlazł z rodziną w utwierdny swój dworzec zamkowy,

Wzniosł parapety — wkoło kazał kopać rowy,

Ponapełniał je wodą, mosty z łańcuchami 5

Popalił — a nareszcie zamurował bramy,

Postanowiwszy sobie — mimo niewygody —

Przez okna i przez furtki i tylne ogrody

Wyłazić na swiat, ile razy go potrzeba

Zmusiła — szukać sobie sąsiada lub chleba.

10

To uczyniwszy długo w zamku żył spokojnie

I umarł — tak jak żądał w łóżku - nie na wojnie.

I stało się, że po nim przyszedł syn nabożny,

Wielbiciel ojca — równie jak ojciec ostrożny,

A ten swoje zwyczaje — krom żadnej nauki 15

I tłómaczenia — przelał gdy umarł — na wnuki;

Więc ci — choć się na świecie wszystko odmieniło,

Urosło — choć Tatarów już dawno nie było,

Bram nie odmurowali - owszem sen je słodki

Upewniał, że swe mądre naśladują przodki, 20

Strzegąc ojców mądrości...

I stało się z laty,

Ze wkoło rosły miasta, mnożyły się chaty,

A on zamek niezmienny i nakształt mogiły

Stał pełny ludzi — owszem wody w rowach zgniły,

Zaszły pleśnią i gadem... więc z rowów fetory, 25

Żółte febry — morowe ogniste upiory

Wychodziły... więc się skrzydło śmierci rozpostarło

Nad zamkiem, — co dnia któreś z tej rodziny marło,

Co dnia dzwon — a żaden się z poddanych pod plagę

Nie odważył — ów zwyczaj oddać pod rozwagę, 30

Woleli żyć pod strachem choroby i gadów.

Aż ono powstał wreszcie głośny śmiech sąsiadów

Widzących, — że miasto bram na wielką ulicę

Otworzyć — ci przez furtki i przez okienice

Wyskakują, jakoby szpitalni szaleńce, 35

Bez wyjątku — matrony — panny i młodzieńce,

Nawet starce.

Tę powieść wam powiedzieć trzeba,

Którzy bram, ludy całe wiodących do nieba,

Nie otwieracie, a kto o duch-lud się lęka,

To wy małe prywatnej dewocyi okienka 40

Takiemu odmykacie.

LVI.

Kiedy się boisz duchów, widać, żeś jest dzielny;

Duch, który w ciele czuje strach — jest nieśmiertelny;

Lecz gdyś jest tchórz cielesny, widać, że masz małą

Duszę, która się boi, śmiertelna, o ciało.

Możesz się bawić światem, póki cię duch Boży,

Jak strażnika nad swemi skarby nie przełoży.

Nie wiem, co się dzieje?

Ku duchowej stronie

Swiat dziś, k’dyablu jadący, odwraca swe konie.

O konstytucyach, jak o fortepianach, słyszę,

W których się zamieniają ludzie na klawisze,

Pedały instrumentu są Pluton i Ceres,

A gra na nim — najwyższy pieniężny interes.

Prawo Mojżesza w globie wyryte głęboko

Dotąd trwa — ząb dasz za ząb — i oko za oko;

Bóg chce, aby się tego prawa domyślono —,

I spełnia je — schowany za smierci zasłoną.

Sto dam za grosz — tym, którzy jałmużnę uczynią,

Mówi Pan; — cóż byłoby, gdyby stał ze skrzynią?

A to prawdziwy byłby dla lichwiarzy Eden,

Taki ogromny procent z grosza — sto za jeden!

A jednak Bóg jest godzien, aby mu wierzono, 5

I płaci — lecz schowany za smierci zasłoną.

Lud mówi, gdy zobaczysz, że gdzie skarby płoną

Rzuć nitkę, — abyś znalazł po dniu miejsce ono.

Dla nas to nieśmiertelnych duchów jest nauka,

Każdy zaznasz, co znalazł duch — a czego szuka.

Nić niech będzie — przez gmachy — księgi — piramidy.

5

Małą jest wadą strój modny nowy,

Lecz gdyby ujrzał cud Mojżeszowy,

Myślałby o tem modniś zalękły,

Że gdyby ukląkł — portki by pękły.

Drą się o wolność — Boże nachylaj im grzbietu,

Bo wolność jest jakoby posiadanie fletu;

Jeśli go weźmie człowiek muzyki nie swiadom,

Piersi straci — i uszy sfałszuje sąsiadom.


text:
biszkokt, biskwit, ‘chleb dwa razy (bis) pieczony (coctus), suchar’, łac.; podobnie: biskantować, ‘śpiewać’ (r. 1500), włos.

biscanto, biscantare, z czego w 17. w. biszkunty, ‘wybiegi’, »psie biszkunty« (inne włoskie biscanto: od canto, ‘kąt’, znaczy ‘wybieg, kryjówkę’).

Nazwy muzyczne szły od Włoch przeważnie.


text: cło, z niem. Zoll, clić, »płacić cło«, celny, celnik, ‘mytnik’, wyclić, ‘opłatą cła uwolnić od nagabywań’, wyclenie, ‘uwolnienie’, ‘exbrigare’, termin sądowy 14. i 15. wieku: »z tego mię nie wyclił i nie wyręczył« r. 1393; termin sadowy przeniesiono na ‘zachowanie’, ‘zdrowie’: wyclić, ‘wyleczyć’, clić, clenie, ‘kuracja’, oclenie, ‘uzdrowienie’ (r. 1584 tytuł pamfletu przeciw Batoremu), wyclić się, ‘wyzdrowieć’ r. 1620; niem. Zoll z łac. teloneum, toloneum; n zachował rzeczownik Zöllner, ‘celnik’.


text:
←Akt III Akt IV

Mazepa

Pokój ciemny - okno jedne z kratami.

AMELIA sama, potem CHMARA

AMELIA

Z wszystkich nędz - najstraszniejsze ludzkie zapomnienie.

O!

jak posępnie błyszczą księżyca promienie!

Już druga noc - jam ani godziny nie spała.

CHMARA

wchodząc z wody dzbankiem i z chlebem

Czy pani będzie jadła?

AMELIA

Nie.

CHMARA

Pani płakała?

AMELIA

Jak ja się mam?

CHMARA

Nikt, pani.

AMELIA

I nikt się nie stara

Za mną?

nikt się nie wstawia?

- Czy jegomość w zdrowiu?

Zimno mi, ja mam febrę.

CHMARA

Czy przysłać doktora?

AMELIA

O, nie!

jeszcze nie jestem ja śmiertelnie chora,

Ksiądz spowiednik?

CHMARA

Pan się dziś rozgniewał ogromnie

Na panicza, godzinę się kłócili z synem.

AMELIA

Ach!

CHMARA

Panicz się za księdzem ujął kapucynem,

Lecz bardzo było trudno dójść do ładu z panem,

Niech się pani posili - wszystko dobrze będzie.

Przypomniały dziś panią panu dwa łabędzie,

Pan je chciał spłoszyć...

AMELIA

Moje łabędzie kochane.

CHMARA

Ale pan Zbigniew ręką po lufach uderzył

Nie mógł dopić - i ryknął jak lew - wstał od stołu

I chciał odbić alkowę... ba - pańskiemu czołu

Coś cięży, coś dolega - wstyd samego siebie...

Ja go znam - on się prędzej pod zamkiem zagrzebie,

Niż przyzna się do żalu - to panisko dumne,

Ja go znam; taki dzieckiem był i pójdzie w trumnę.

Ja go znam - to dotkliwy jest pan na honorze.

AMELIA

Panie Chmara, acana słowo wiele może -

Proś, acan, jegomości i nalegaj na to,

Aby zajrzał w alkowę.

CHMARA

Juściż, całe lato

Nie przejdzie tak, wypłynie na wierzch tajemnica -

Ale teraz nie można.

AMELIA

Czemu?

CHMARA

Tam kaplica,

Gdzie był pokój imości, ołtarz - gdzie alkowa.

Królisko się tam ciągle z brewijarzem chowa,

Wpadł w religijny afekt i sprowadził popów

Unitów.

AMELIA

Panie Chmara, zbierz ty kilku chłopów,

Pójdź w nocy, każ rozwalić mur.

- Pan się przekona,

Że niewinną posądził - że ja wierna żona.

Ty nawet panu wielką uczynisz przysługę.

CHMARA

Ale pani, tam człowiek jest - ja w tę framugę

Zajrzałem - stał tam blady jak trup...

AMELIA

Matko Boska!

Czy to jest urok jaki?

Panno Częstochowska!

Człowieku, ty widziałeś szatana źrennice,

Błyszczące się w ciemności ponad moim łożem...

Idź precz!

idź, jesteś kłamcą!

CHMARA

wychodzi.

AMELIA

sama

O!

gdyby tym nożem

Można się przebić i być spokojną, i zasnąć!

Nie, nie, nie mam odwagi - ja muszę zagasnąć

Cóż to?

słychać po wschodach znów krok tajemniczy?

Ktoś idzie - ksiądz zapewne.

AMELIA, ZBIGNIEW wchodzi zakapturzony w księdza habicie.

AMELIA

rzucając się ku niemu

To anioł z obłoków.

Zbigniewie, jam poznała szelest twoich kroków!

To ty!

ZBIGNIEW

Precz!

precz! - z daleka ode mnie!

AMELIA

Co słyszę?

To musi być kto inny.

ZBIGNIEW

odsłania twarz.

To ja.

AMELIA

Gniew kołysze

Twoją wiotką postacią jak znikomym cieniem.

-

I z czymże ty przyszedłeś do mnie?

ZBIGNIEW

Z potępieniem...

AMELIA

Za cóż ty mię potępić chcesz?

Ty cały drżący.

ZBIGNIEW

Przyszedłem cię potępić jak umierający,

I przekląć - i przed tobą trupem się położyć,

Lecz pierwej przekląć...

AMELIA

Skądże ci mnie biedną trwożyć?

Nie masz prawa przeklinać.

ZBIGNIEW

O!

tu mi był Eden...

Oczy twe były dla mnie gwiazdami zbawienia,

Hymnem anielskim twoje tłumione westchnienia,

Twoja dusza półową mej duszy weselszą;

Nie mówiłem ci tego, pókiś była bielszą;

Choćbym powiedział: "kocham" - oczy twoje kłamią,

Serce twoje jest brudne, usta twoje drżące

Z daleka stój.

- Przyszedłem się na twoją gładką

Twarz zapatrzyć i ludzkiej piękności urągać...

Bo już nie mógłbym przysiąc, żeś nie jest fałszywą;

Chociaż ty mnie przysięgać nauczyłaś krzywo -

Ja ciebie teraz czegoś nawzajem nauczę -

Chodź tu - powiem na ucho: - Utnij włosy krucze,

I powieś się - lub, słuchaj, zakryj twarz włosami,

Bo się nie płonisz...

AMELIA

Zbigniew!

ZBIGNIEW

Ty mię raz już łzami

Oszukałaś - więc oszczędź sobie teraz mdłości -

O!

jak ja tę kobietę kochałem!

- Litości!

AMELIA

Zbigniewie...

ZBIGNIEW

Ja sam myślałem - głupi!

- Teraz dobrze pomnę,

Jakie mi ona nieraz uściski nieskromne,

Jakie gorące usta na czole mi kładła...

Drżę cały, kiedy myślę... i tego widziadła

Nie mogę teraz wygnać z pamięci - nie mogę!

-

Śmiała się ze mnie w duchu!

- Chodź, dam ci przestrogę:

Nie przystoi - lecz musi być wreście wyśmianą.

AMELIA

ZBIGNIEW

Ty?

Czy wiesz ty, co do mnie mówiłeś, Zbigniewie?

ZBIGNIEW

Czy ty go bardzo kochasz?

AMELIA

Kogo?

ZBIGNIEW

O, żarzewie

Piekielne! - ona pyta, kto!... wiesz!

twój kochany!

Wiesz... o!

ten podły... o!

ten tchórz - zamurowany.

Czy ty go bardzo kochasz?

mów!

mów!

klnę się duszą,

Jeśli nie powiesz.

- Wyznaj, nie potrzeba szlochać -

Ty zamurowanego musisz bardzo kochać,

Kłamstwo!!

omdlał ze strachu - to tchórz!

- Jak Bóg w niebie!

To tchórz - ze strachu omdleć musiała gadzina...

Ale gdy się obudził, to ciebie przeklina,

To pierś drze i przeklina; ręce w piersiach broczy,

Tu - gdzie te łzy po czystym migają lazurze...

Ten człowiek teraz tylko przekleństwami żyje...

Zamyśla się.

Ona go będzie wiecznie kochać umarłego...

To sęk, jak wydrzeć marę z pamięci - bez tego

Zemsta się jak skorpijon własnym jadem chłoszcze.

ze smutkiem i skargą

Amelio!

o, Amelio! - chodź tu - ja zazdroszczę

Tamtemu człowiekowi i zawiść mię dręczy...

Amelio... ja jęczałem, jak on teraz jęczy,

Jak on, patrzaj - pogryzłem z bolu ręce obie,

Ja mu będę zazdrościł spokojności w grobie

Tak, jak teraz zazdroszczę męczarni i głodu...

Daj mi ten nóż... to serce chce zimnego lodu...

Obaczysz, jak ja umiem kochać, cierpieć, konać,

Daj nóż.

- Ja ciebie muszę, kobieto, przekonać,

Nawet miłości wiecznej.

AMELIA

Stój!

nóż nadto chłodny -

Ja ci go moim sercem rozdartym ogrzeję -

O!

jak ten człowiek straszny! - serce we mnie mdleje.

Zbigniewie!

czy ty pewny, że tam był kto taki?

ZBIGNIEW

rzuca jej wachlarz.

Patrz!

AMELIA

Wachlarz mojej matki.

ZBIGNIEW

Czytaj - tam są znaki,

Po których ja poznałem, że był...

AMELIA

Chryste Panie!...

Prowadź ty mnie - przed królem uczynię wyznanie.

Prowadź mię - ja niewinna - lecz tam człowiek kona.

Upadnę skonać.

- Ty mię uwierzysz niewinną.

O!

przed królem ujrzycie wy mnie teraz inną,

Ja wam opowiem wszystko, co wiem - potem skonam.

To może wy się przecie zmiękczycie litością.

WOJEWODA

Waćpani masz przed królem stanąć jegomością -

Ze mną!

Rzecz się odkryła.

Wyciąga za sobą żonę.

ZBIGNIEW

Bronić ją!

Niewinna!

Zrzuca habit księdza i wychodzi.

Pokój jak w trzecim akcie, przemieniony na kaplicę.

KRÓL stoi na stopniach ołtarza.

- Kilku KSIĘŻY.

- Potem WOJEWODA, AMELIA, potem ZBIGNIEW.

KRÓL

A!

to, święci ojcowie, jakby powieść gminna;

Mury jęczą - trudno tu strachom nie dać wiary...

Coś mi się bardzo kręci wojewoda stary.

Żona jego zniknęła - może tu zamkniona.

WOJEWODA wchodzi z AMELIĄ

WOJEWODA

A ot mi, królu, moja zmartwychwstała żona.

KRÓL

A, panie wojewodo - gdzie jest syn waszmości?

WOJEWODA

Nie wiem.

Wchodzi ZBIGNIEW.

KRÓL

To rzecz dziwna!

Ojcowie święci, to kraina

Zaczarowana - duchy wywołane stają;

Mury te, wojewodo, dziwne rzeczy tają;

Rozkazujemy zaraz tę ścianę rozwalić.

WOJEWODA

Wolałbym, miłościwy panie, zamek spalić,

Za mur ten nie zajrzawszy - lecz gdy taka wola...

Panie Chmara, rozbić mur...

Panie Chmara, hola!

Lecz, miłościwy panie królu, ten skarb złoty

Będzie należeć do mnie... cały skarb cacany -

Bo to skarb przez małżonkę moją pochowany.

KRÓL

Rozbić mur.

Cóż tam?

KSIĄDZ

Jakiś człek bez zmysłów leży.

KRÓL

Wynieść go tu...

WOJEWODA

Lecz królu, on do mnie należy.

Ciż sami, MAZEPA wyprowadzony z alkowy przez księdza

KRÓL

Co to znaczy?

mój własny paź - to pan Mazepa!

WOJEWODA

Fortuna mi, jak widzisz, królu, daje ślepa

Twego pazia za trupa.

KRÓL

Ocucić go winem.

Na Boga!

- Wojewodo, z twoim panem synem

Odpowiecie przed sądem i przed trybunały!

WOJEWODA

Zabić cudzołożnika?

KRÓL

Rzecz się ta wyświeci...

Gościnny mi się wcale zdaje dom waszeci!

-

Panie Mazepo - cóż się waćpanu wydarza?

MAZEPA

Mości królu, wychodzę spod tego ołtarza

Jak Lazarus - rzecz całą, jak była, odsłonię,

A przynajmniej, że honor tej pani obronię,

Która niewinnie męża posądzenie znosi.

Potem paź kogo trzeba pokornie przeprosi,

A komu trzeba - mignie pod oczy żelazem.

Wyprawiony przez ciebie, panie mój, z rozkazem,

Wziąwszy za nadrę listy, groźby i odprawę,

Musiałem tu załatwić honorową sprawę...

W pojedynku zaś owym przez traf oczywisty

Przeciwnik mi otworzył szablą twoje listy,

A ja w otwarte, jak paź ciekawy...

KRÓL

Mazepo!

MAZEPA

Wrócił do zamku.

- Króla chcąc uniknąć twarzy

Wkradłem się do ogrodu, nie spotkałem straży

I długo ważąc w myślach owego wieczora,

Albowiem mnie to srogie groziło więzienie -

Wpadłem... bo tak nieszczęsne chciało przeznaczenie,

Do pustego pokoju tej pani.

- Wtem słyszę,

Ktoś nadchodzi - osób dwie; - kilka słówek piszę

Na wachlarzu jejmości o prezencji własnej,

I zapuszczam firanki.

- Moja dotąd wina!

Z wojewodzicem była to wojewodzina,

Gdy oto wpada z ludźmi zbrojny wojewoda,

Krzyczy, grzmi, wietrzy - zwietrzył mnie za tą firanką;

Już miałem wyjść i moją szabelką acanką

Drogę sobie otworzyć i wrota kozacze...

Lecz słucham - ona, panie miłościwy, płacze;

Ona, kiedy mąż wrzeszczy i tupce ciemięga,

Na krzyżu mu najświętszym Chrystusa przysięga,

Że mnie w alkowie nie ma.

- Jakże tu wyjść było?

Przysięgła - jam się kurczył i serce mi biło:

Już myślałem, że burzę przeczekam bez szwanku,

Wtem wojewoda ludzi zawołał z krużganku...

Przyszli - ja słucham - włosy mi wstają na głowie,

Każe mnie kamieniami zawalić w alkowie...

Walą głazy - ja słucham - stosują do węgła...

Lecz jakże było, królu, wyjść? - ona przysięgła!

Tej kobiecie by nigdy wtenczas nie wierzono...

Nie wyszedłem.

- Lecz jakże drżało moje łono,

Gdy usłyszałem już mur rosnący przede mną.

Zamurowali.

- Ciszę uczułem podziemną -

W oczach stanęły różne młodości obrazy...

Wyciągnąłem przed siebie ręce, czuję głazy

Zimne, nieporuszone... zacząłem żałować,

Że się tak marnie dałem żywcem zamurować...

I zdjął mię strach - o głodzie pierwsza myśl nadbiegła,

Gdzie zajrzę - ciemność; czego się dotknę, to cegła.

I zdjął mię strach, i strach mi był bratem do końca.

Nie wiem, wiele tych godzin minęło bez słońca,

Jużem się rezygnował na wszelkie boleści,

Wtem słyszę... coś nade mną jęczy i szeleści,

Szukam, przebiegam ręką drżącą czarne ściany -

Znalazłem... to kanarek był zamurowany

I zdychający z głodu.

- Te skargi pisklęce,

Trzepiotanie się jego - gdy konał na ręce,

Taką mię zdjęły zgrozą - że padłem bez ducha.

KRÓL

Gdyby nie ja.

- Nad czymże dumasz, wojewodo?

Nie widziemy, aby to było z jaką szkodą

Waścinego honoru, że ten świszczypała

Zmartwychwstał.

WOJEWODA

Co?

KRÓL

Ta rzecz się przez omyłkę stała.

Paź mówi prawdę; mógłbym pokazać te listy,

A obaczyłbyś waćpan, że miał zamiar czysty:

Że pragnął owszem honor waściny ocalić.

WOJEWODA

Być ukontentowanym - z hańbą zostać wiecznie...

Nieprawdaż?

KRÓL

Ja tu hańby nie widzę...

WOJEWODA

To grzecznie!

To, miłościwy panie, dowód twojej łaski...

Na wilka, a złowiłem wróbla i czyżyka;

Pokój chcę zamurować - i cudzołożnika

Zamurowałem.

- Smutny to wypadek, panie!

-

KRÓL

Co? - i ty śmiesz?

WOJEWODA

Gdy jeleń wejdzie w moją puszczę,

To, mości królu, jeleń mój - ja dobrze strzelam.

Ja tu was teraz starą męką rozweselam.

Śmiejcie się! - i ty, żono, śmiej się, pókiś żywa...

KRÓL

MAZEPA

Chodzi mi o tę panię - co u waszej mości

Nie znajduje obrony ani też litości...

Cóż pocznie tu obelgom na zęby wydana?

-

Oto miłościwego mi zaklinam pana,

Aby temu, co powiem, chciał dodać powagi

Królewskim przyzwoleniem.

Oto jest miecz nagi -

Na tym pałaszu honor niewiasty spoczywa:

Ja żądam sądu Boga.

KRÓL

Zezwalamy z żalem.

WOJEWODA

dobywając szabli

Chodź się bić...

KRÓL

Ty sam, starcze?

WOJEWODA

Ja będę rywalem

Tego gacha, co broni niewiernicy sprośnéj;

A już by też był Pan Bóg bardzo nielitośny,

Gdybym ja go nie zabił.

ZBIGNIEW

Ojcze, zdaj to na mnie;

Lecz jeżeli ja zginę - to wtenczas przynajmniej

Uwierz ty w jej niewinność...

Niechaj żyje błoga,

Krwią ludzką od potwarzy broniona przez Boga.

Przyrzekasz mi? - tu boski cios nie może minąć -

Przyrzekasz mi?

-

AMELIA

Nie pozwól mu iść - on chce zginąć.

WOJEWODA

Precz!

on zwycięży - a ty!

-

Odpycha ją.

No, synu, do szabli!

Zbigniewie - ot mi teraz szepcą jakby diabli,

Jeżeli nie, to zostań.

ZBIGNIEW

Nie myślę o grobie...

Przy księżycu albo li przy pochodni blasku?

Proponuję broń palną.

Miejsce, w bliskim lasku...

Czekam na pana...

MAZEPA

Chodźmy...

ZBIGNIEW

Aha - mości panie -

Jako rycerz osoby, której cześci bronisz,

Że ciebie i obrończą broń pobłogosławi...

WOJEWODA

Paź przed nią?...

ZBIGNIEW

Jeśli winna, to pazia odprawi

Z błogosławieństwem zguby...

Bóg winnym nie sprzyja.

WOJEWODA

do Amelii

Słyszysz!

Błogosławieństwo waćpani zabija -

Błogosław go.

- Cóż, martwa jak kamień?

daj rękę!

AMELIA

wyrywając rękę wojewodzie

Czemu mnie waćpan ciśniesz?

-

błogosławiąc Mazepę

Na Chrystusa mękę,

Bądź pobłogosławiony.

- A tamten?

a drugi?

-

WOJEWODA

Tamtego błogosławił ojciec...

Hej, niech sługi

Wyjdą w las z pochodniami; poświecić synowi.

-

ZBIGNIEW

Niech nikt nie idzie za mną.

WOJEWODA

do Zbigniewa

Zamorduj! - strach mrowi

Przenika mnie...

Zamorduj! - mierz w serce głęboko.

Zbigniew całuje ojca w rękę i daje znak Mazepie.

Wychodzą oba.

CIŻ SAMI prócz Zbigniewa i Mazepy

KRÓL

do wojewody

Osłupiał mi coś waszmość - w ziemię wlepił oko.

Pomyśl, jeszcze czas cofnąć tych szaleńców obu.

WOJEWODA

Już nie czas - moja krzywda domaga się grobu...

Już nie czas, mości królu.

- Wszak tam winny padnie.

A mój syn - ot mi czoło ni trochę nie bladnie;

Mój syn przeciwko mojej cześci nie zawinił.

Niesprawiedliwość by to sam Pan Bóg uczynił,

Gdyby mój syn nie wrócił.

- Cyt, proszę o ciszę -

Proszę... o wielką cichość...

Chwila milczenia, słychać strzał z pistoletu.

KSIĄDZ

To sąd Boga.

WOJEWODA

Słyszę.

-

To mój syn strzelił... drugi nie strzela.

Nie strzeli...

Już mu się czoło śmierci okropnością bieli,

Już serce pękło... leży u stóp mego syna.

Bądź pochwalony, Boże!

- Twoja to przyczyna,

Najświętsza Panno, Ciebie moje serce sławi!

-

To dziwnie... strzał był tylko jeden mego syna,

Trup musiał umrzeć...

Czemuż tu nie widać mego?...

WOJEWODA

Gdzie jest mój syn?

- Gdzie syn mój?

Gdzie mój syn?

Dlaczego

Wy tacy bladzi?

- W imię Przenajświętszej Panny,

Co to jest?

- Pokaż piersi mi twoje!

-

Nie ranny!!!

Mój syn zabity!

- Chłopiec mój zamordowany!!!

KRÓL

Nie ruszać go - nie mówić nic - bo takie rany

Same się muszą goić - i łzy mają swoje.

WOJEWODA

wstając

Gdzie moje dziecko?

ja chcę widzieć dziecko moje!

Wychodzi.

KRÓL

Iść za nim...

Jeden z księży wychodzi za wojewodą.

CIŻ SAMI, prócz wojewody

KRÓL

do Mazepy

Czy się wszystko odbyło z honorem?

MAZEPA

Nie pytaj, najjaśniejszy panie; on był wzorem

Szlachetności i wdzięku - śmierć miał bardzo smutną.

Zajmij się ty jej losem - patrz, blada jak płótno -

Posąg, który się trzyma strętwieniem boleści...

Jej ducha anioł teraz podnosi i pieści...

A ona mu rozpaczy ciszą odpowiada.

KRÓL

Patrzcie, powraca stary - wraca mara blada...

Nie zatrzymujcie - idzie obłąkany - puśćcie!...

CIŻ SAMI, WOJEWODA wraca niosąc w ręku chustę zbroczoną

WOJEWODA

AMELIA

z obłąkaniem postępuje ku niemu.

To dla mnie.

WOJEWODA

rzuca jej w twarz chustkę krwawą.

Masz ją w oczy.

AMELIA

A!

- A!

-

Pada na wznak omdlała.

KRÓL

To dzień sądny!

WOJEWODA

Królu!

proszę na pogrzeb - a będzie porządny...

I ten paź także.

- U wrót zasunąć wrzeciądze -

Tokaju z beczek zaraz utoczyć do stągiew...

Będzie stypa...

KRÓL

On, widzę, mię tu więzi gwałtem.

WOJEWODA

Dla oszczędności - grzebać będziemy ryczałtem.

KONIEC AKTU CZWARTEGO


text:
Agoniklici, tak nazywano w początkach VIII w. heretyków, których regułą było nigdy się nie modlić klęcząco, ale krzyżem leżąc.

Nazwa ich pochodzi od α przeczącego i γόνυ — kolano i od słowa κλίνω — zginam.

(Moroni).


text:
Babie lato, czas ciepły i pogodny w połowie jesieni, tak nazwany od pajęczyny, unoszącej się w powietrzu i osnuwającej drzewa, ścierniska, płoty, a nawet zwierzęta i ludzi, wytwarzanej przez mnóstwo pajączków, pod jesień wylęgłych, z rodzajów, noszących w polskiej entomologii nazwy: Boczeń, Czelustek, Krzeczek, Namiastek.

Pajączki te wydzielają mnóstwo pajęczyny, nie splatając jej w siatkę i nie przyczepiając nigdzie.

Pajęczyna ta, w podaniach ludu polskiego, jest przędzą z wrzeciona Matki Boskiej, rzuconą na ziemię, aby przypomnieć gospodyniom czas roboty koło przędziwa i potrzebę okrycia biednych sierot na zimę.