text:
CO MOWILI W KOŚCIELE U KAPUCYNÓW.

PIEŚŃ DZIADKOWA.

Posłuchajcie ludkowie,

Co wam dziadek opowie:

Niech nastawi każdy ucha,

Bo to mądra jest psiajucha

Z niejednej flaszki pijał.

Wiecie wy, chamskie gnaty,

Z kiem ja jezdem żeniaty?

W kościele moja babina

Baczy by każda hrabina

Miała do mszy stołeczek.

Przy tej duchownej pieczy

Słyszy też różne rzeczy,

Co tam sobie parle franse

Wygadują za romanse

Okrutne wszeteczeństwa.

W przedostatnią niedzielę

W kapuceńskim kościele,

Mówiła mi moja starka,

Straśna beła tam pogwarka

O jakimsiś baloniku.

Rzecze pani nieftóra:

To Sodoma, Gomóra;

Niewidziane rzeczy w świecie,

Co oni w tym taburecie

Tfu!

nikiej zwykłe świnie.

Schodzom się do piwnice,

Zapalone trzy świce,

Drzwi nie wprzódzi się otwiera,

Aż fto imie Lucypera

Po trzy razy zawoła.

Kompanija wesoła

Ozbira się do goła,

Potem jakieś śtuczne tańce

Wyprawiają te pohańce,

Wstyd wymówić: jakieś macice.

Wszystko se tak używa

Choć niejedna już siwa;

Niejedna — boskie skaranie —

W odmienionym chodzi stanie,

A i tak se folguje.

Z harakiem stoi balia,

Pije cała kanalia,

Od rzeźbiarza do maljarza

Każdy pysk do balii wraża

I bez pamięci chłepce.

Beł tam młody chłopczyna,

Zwą go jakoś..., Stasina:

Jak nie weźmie płakać, prosić,

Ze pić nie fce, że ma dosyć:

Przemocą w gardło leją.

Jensza bestya — tak gruba —

Straśnie sprośna choroba:

Do syćkiego ten ci pirszy,

Wszeteczne im składa wirsze

Na to rajskie wesele.

W wielkiej on ci tam chwale

Gra na klawicymbale,

Wszystkie głosem mu wtórują,

Po brzuchu go przyklepują

Niby że pirsza świnia.

Jenszy na łbie ma kłaki

Jak u jakiej pokraki —

Ponoś jaże jest ze Żmudzi:

Co ten gębą napaskudzi,

To ratuj Chryste Panie!

Mówią o nim dochtory,

Ze na rozum jest chory:

Bo do kobit tak się bierze,

Zamiast użyć jak należy

Ino gada plugastwa.

Jenszy znów do krotofil:

Wołajom go Teofil;

Żółtą brode se fryzuje,

Szpetne figle pokazuje,

Baby skrzeczą z radości.

Że jest chłop jak się patrzy,

Niejedna się zapatrzy:

Potem dziwią się ludziska

Choć nie krewny, zasie z pyska

Wykapany Teofil.

Jak się syto napiją,

Dość se gębów pobiją,

Potem liga wszystko społem,

Fto na stole, fto pod stołem,

Gorzej niśli źwirzęta.

Taką mają zabawe

Te odmieńce plugawe,

Co się same — Panie święty —

Przezywają dekadenty,

Po polsku: takie syny!

Tak gadali w niedzielę

W kapuceńskim kościele:

Nie strzymałek ciekawości,

Przywlekłek tu stare kości,

Niech się dziaduś napatrzy...

Pisane w r. 1906.


corpora: wikisources-pl

text:
chart, prasłowo; u wszystkich Słowian nazwa ‘psa gończego’, chrt na Bałkanie i u Czechów, rus.

chort; charcica ; przyrostkiem -t od tego pnia, co i w skory (p.).


text:
czekać, do 16. w. i czakać, poczkaj, skrócone z poczekaj już od 16. w., na poczekaniu, poczekalnia; czekanka i czakanka, czekana od roku 1472 ‘podróżnik’, ‘cichorium’, czekadlnik, ‘polygonum’ r. 1472.

Od rzeczownika czáka, czeskie, ‘nadzieja’, urobionego przyrostkiem -k (jak znak od znać) od cza-jati (p. czaić), ‘oczekiwać’.

U wszystkich niemal Słowian z obu postaciami: czakati (zwykle starsze) i czekati; poczkati i u Czechów skrócone jak u nas.


text:
←Poniedziałek, wieczorem Pamiętnik pani Hanki

Tadeusz Dołęga-Mostowicz Czwartek, wieczorem→

Wtorek

Umyślnie wstałam bardzo wcześnie.

Nie chciałam, by telefon odebrał Jacek.

On ostatnimi czasy po prostu czatuje przy aparacie.

Pan van Hobben zadzwonił przed dziesiątą.

Okazało się, że na razie zamieszkał na trzecim piętrze, od dziś wieczór jednak obiecano mu pokój, o który mu chodzi.

Ponieważ był bardzo piękny dzień, zaproponowałam mu spacer, na śmierć zapomniawszy o tym, że w razie spotkania miss Normann wszystkie nasze plany przez to mogły być pokrzyżowane.

Na szczęście on o tym pamiętał.

Ponieważ jednak warto było się rozmówić co do niektórych kwestii, obiecałam, że go o czwartej odwiedzę.

Dzisiejszy dzień to istna góra zajęć.

Nie wiem, jak to wszystko zdążę ułożyć i zmieścić.

Przede wszystkim zadzwoniłam do Halszki.

Jakby nigdy nic.

Miałam zresztą wygodny pretekst, gdyż, jak wiedziałam, mąż jej poniósł jakieś straty w swym przedsiębiorstwie.

Halszka była wręcz oczarowana.

Powiedziałam jej, że się za nią stęskniłam i że zdziwiłam się jej nieobecnością na wczorajszym obiedzie u Kaziów.

To była szpilka dobrze wymierzona.

Halszka na głowie stawała, by dostać kiedy zaproszenie do nich.

Taka z niej snobka.

Zupełnie ją dobiłam natomiast mówiąc:

– Ach, wyobraź sobie, moja droga, poznałam tam wczoraj tego pana Jurgusa.

To bardzo interesujący człowiek.

Nie wyobrażałam sobie, by jakiś mężczyzna, znając kogoś tylko z widzenia i z fotografii, mógł już być w nim aż tak zakochany.

Powiadam ci, nie odstępował mnie ani na sekundę.

Rozmawiałyśmy z pół godziny.

Ona jest taka gadatliwa.

W każdym bądź razie pójdę do nich na jutrzejszy fajf.

Oczywiście spóźniłam się do van Hobbena.

Na szczęście ani w hallu, ani w windzie nie spotkałam miss Normann.

Jaki on zabawny!

Na stole stała butelka madery i taca z ciastkami.

W wazonach kwiaty.

Uściskałabym go za tę naiwną romantyczność.

W istocie ciastka przydały mi się bardzo, gdyż nie miałam czasu na zjedzenie obiadu.

Musiałam zaś wciąż pamiętać, że na piątą zaprosiłam do siebie pana Jurgusa.

Taki człowiek na pewno przychodzi punktualnie z wybiciem zegara.

Van Hobben ma na imię Frod, Fred van Hobben.

Freddie.

Ładnie to brzmi.

Ponieważ miał na ręku pierścionek, niewątpliwie pierścionek damski, zapytałam go, czy jest zaręczony.

Żywo zaprzeczył:

– Nie, proszę pani.

To jest pierścionek po mojej matce.

Bardzo kochałem moja matkę.

A to jest jedyna po niej pamiątka.

W jego głosie nie było szczególniejszego akcentu smutku, ale wyraz jego oczu świadczył, że każde wspomnienie o matce przeżywa z najgłębszym wzruszeniem.

To bardzo ładne.

Przekonałam się już, że ci mężczyźni, którzy otaczają szczególniejszym kultem swoje matki, są najlepszym gatunkiem mężczyzn.

Tacy nie bywają ani gruboskórni, ani lekceważący w stosunku do kobiet.

Mogą nawet być brusque po wierzchu, lecz wewnętrznie są delikatni i subtelni.

Zdobywają się na wiele czułości, przywiązania, są zdolni do wielu poświęceń.

Van Hobben na takiego mi właśnie wyglądał.

Przez kilka minut mówiliśmy o jego matce.

Okazało się, że umarła przed trzema laty.

Ojca stracił już dawniej.

Początkowo pomagała mu rodzina, później już musiał sam myśleć o sobie.

W ciągu tej krótkiej rozmowy zawiązały się między nami nici prawdziwej przyjaźni.

Jedyną niewygodą przestawania z tak młodym człowiekiem jest ta nieśmiałość, która cechuje wszystkich ludzi nie posiadających jeszcze dostatecznego doświadczenia.

Każdemu z nich zdaje się, że jakakolwiek agresywność w stosunku do kobiety obrażałaby jej godność.

Oczywiście mówię o agresywności utrzymanej w granicach dobrego wychowania.

Hobben nie pozwolił sobie nie tylko na jakiś odważniejszy ruch, ale nawet nie zdobył się na słowa, które, jak widziałam, cisnęły mu się do ust.

Ta narzucona sobie rezerwa sprawia jednak, że przestawanie z takim młodzieńcem ma swoisty charme.

Stanowczo zrobiłam dobrze, nalegając, by został w Warszawie.

Zapytałam go:

– Ale ma pan oczywiście jakiś urlop.

– Naturalnie, proszę pani.

Latem spędzam zwykle beztroski miesiąc w Spaa, w Ostendzie lub Scheweningen.

– Tak? – powiedziałam.

– Bardzo więc możliwe, że się spotkamy.

Ja również lubię lato spędzać nad Północnym Morzem.

Spojrzał na mnie wymownie.

– Byłoby to dla mnie więcej niż pomyślne zdarzenie.

– Ach, niechże pan nie żartuje.

– To pani żartuje, udając, że posądza mnie o nieszczerość.

Przyglądałam mu się przez dłuższą chwilę, wreszcie położyłam rękę na jego dłoni.

– Owszem, wierzę, że mówi pan szczerze.

Po chwili zaś dodałam:

– I chcę wierzyć.

Gdy podniósł moją rękę do ust, przesunęłam niby nieumyślnie palcami po jego wargach.

– Już muszę iść – powiedziałam.

– Oczekuję kogoś u siebie o piątej.

Był tym zaskoczony.

Najwidoczniej znacznie więcej sobie obiecywał po mojej wizycie.

Nie dziwię mu się zresztą.

Miałam prawdziwy beau jour i nie wyobrażam sobie żadnego mężczyzny, który w takiej sytuacji z lekkim sercem zgodziłby się na pożegnanie.

Niestety, musiałam.

– Całe szczęście, że zdążyłam wrócić do domu w niespełna pięć minut po piątej.

Pan Jurgus był już oczywiście na miejscu.

Bawiła go ciotka Magdalena, czym nie wydawał się specjalnie zachwycony.

Gdy poszła, by wydać polecenia służbie (pan Jurgus prosił o whisky i wodę sodową), powiedział mi:

– Od bardzo dawna chciałem panią poznać.

– Ja również o panu słyszałam.

– Nie wiem, co pani o mnie słyszała.

Pragnąłbym natomiast, by pani wiedziała o mnie wszystko.

– Tak trudno jest wiedzieć o kimś wszystko – zauważyłam.

– Tak.

Jeżeli ktoś robi tajemnice.

Ja będę zupełnie szczery.

Otóż, proszę pani, jak już mówiłem to pani wczoraj, wiele przeżyłem.

Zjeździłem niemal cały świat.

Wiele nauczyłem się i wiele zrozumiałem.

I dlatego właśnie nie jestem szczęśliwy, chociaż dopiąłem tego celu, który sobie postawiłem.

Przekonałem się, że ten cel był nic niewart.

– Zaciekawia mnie pan.

Do czegóż pan dążył?

– Do majątku, proszę pani.

Postanowiłem sobie, że będę milionerem.

Urodzony i wychowany w nędzy, wyobraziłem sobie, że najwyższe szczęście daje pieniądz.

Niech pani nie sądzi, bym był kiedykolwiek tak płytki, bym o pieniądzu myślał jako o samym bezpłodnym bogactwie.

Nie traktowałem go również jako środka umożliwiającego beztroskie i luksusowe życie.

Myślałem o nim jako o potędze, którą daje posiadaczowi.

Marzyłem, a raczej źle mówię, bo marzyć nigdy nie umiałem, układałem sobie plany, że będę zakładał fabryki i przedsiębiorstwa, że stanę się duszą zorganizowanych rzesz ludzkich, którym wpajać będę moje pojmowanie świata, moje ideały i tak dalej.

– To bardzo szczytne – powiedziałam.

Skinął głową.

– Tak sądzę.

Tak sądziłem zawsze.

I tak pewno będę myślał do końca życia.

Otóż cel swój osiągnąłem.

Dziś mam wiele milionów.

Kieruję wieloma przedsiębiorstwami.

Tysiące ludzi wychowuję według swoich przekonań.

A jednak przekonałem się, że to nie jest szczęście.

– I dlaczego? – zapytałam.

Na jego wysokim czole zarysowały się głębokie pionowe bruzdy.

– Widzi pani, dlatego że każdy mężczyzna, jak przypuszczam, ma w sobie dwóch ludzi: jeden to jest człowiek, drugi to jest mężczyzna.

Nie umiem się wysławiać, nie mam żadnego wykształcenia, ale pani i tak mnie zrozumie.

Otóż jako człowiek jestem szczęśliwy.

Wiem, że pracuję z pożytkiem dla społeczeństwa, wiem, że przedstawiam mniejszą lub większą, ale na moje wymagania wystarczającą wartość, że otacza mnie uznanie i szacunek.

Gdybym dziś umarł, żałowano by mnie jako uczciwego kontrahenta, jako sprawiedliwego pracodawcę, dobrego obywatela.

Ale widzi pani, nikt by po mnie nie płakał.

– Czy pan jest tego pewien?

– Najzupełniej.

Nikogo nie mam bliskiego.

Jako człowiek prywatny jestem zupełnie sam.

Jako mężczyzna jestem sam.

Rozumie mnie pani?

Nie mam żony, nie mam rodziny, nikogo.

– Ach, mój Boże – zaprotestowałam.

– Przecież nieposiadanie żony nie wyklucza jeszcze uczuć, które możemy żywić dla kogoś z nami nie związanego, uczuć, którymi ten ktoś nam odpowiada.

– Rozumiem, co pani chce powiedzieć.

Otóż ja się do takich rzeczy, proszę pani, nie nadaję.

Nie umiem tego.

Proszę mi darować brutalną szczerość.

Ale nie chcę maskować się przed panią.

Nigdy nie miałem kochanki.

To znaczy nigdy nie miałem kobiety, którą łączyłby ze mną najmniejszy bodaj sentyment.

Nie lubię półśrodków.

Nie lubię komedii.

Te kobiety, z którymi się stykałem, podobnie na tę rzecz patrzyły.

Ja płaciłem, one brały pieniądze.

– To straszne.

Nie uwierzę, by to panu wystarczało.

– Przez długie lata wierzyłem, że mi wystarcza.

Ale...

Urwał nagle, gdyż weszła ciotka Magdalena, a za nią Józef z tacą.

Gdy Józef wyszedł, pan Jurgus zwrócił się do ciotki Magdaleny:

– Bardzo szanowną panią dobrodziejkę przepraszam, ale właśnie mam tu z panią Renowicką ważną i zupełnie.

prywatną rozmowę, którą muszę szybko skończyć, gdyż mój pociąg za godzinę odchodzi.

Niech się pani łaskawie na mnie nie obraża za szczerość.

W ciotkę jakby piorun strzelił.

Poczerwieniała, rybim ruchem poruszyła kilka razy wargami, zerwała się z krzesła i mamrocząc jakieś słowa, których niepodobna było rozróżnić, wybiegła drobnym kroczkiem z pokoju.

Gdyby ten człowiek wiedział, ile trudu mnie kosztowało powstrzymanie się od śmiechu.

Jak żyję, jeszcze nie widziałam, by ktoś w taki sposób w obcym domu potrafił wykurzyć bądź co bądź starszą damę!...

Zaczął mówić tak, jakby nic, ale to absolutnie nic ważnego nie zaszło:

– Przekonałem się, że ten drugi Jurgus, że ten Jurgus prywatny, co siedzi we mnie zapomniany i zahukany przez pierwszego, też ma równe prawa i też domaga się swego szczęścia.

– Przypuszczam, że nawet na nie zasługuje.

Podniósł na mnie oczy i zapytał:

– Czy pani mówi poważnie?

– Ależ najzupełniej.

– A dlaczego pani tak sądzi?

– No, nie zamierzam panu robić komplementów, ale jest pan młody, dzielny...

Powiedziałabym, bardzo męski.

Zasługuje pan na osobiste szczęście.

Nic nie odpowiedział.

Zdawał się szukać słów, od których zacząć.

Wewnętrznie wprost trzęsłam się z niecierpliwości, chociaż oczywiście domyślałam się, co mi chce powiedzieć.

Wreszcie odezwał się:

– Kiedyś zobaczyłem panią.

Od tej chwili nie umiałem pani zapomnieć.

Później u jednej z pani przyjaciółek przypadkiem zobaczyłem pani fotografię.

Wiele razy przyjeżdżałem do Warszawy w nadziei, że uda mi się panią poznać.

Nalał sobie do szklanki whisky i widocznie zapomniał o wodzie sodowej, gdyż przechylił szklankę jednym haustem.

Pod drzwiami rozległo się skrzypnięcie.

Byłam niemal pewna, że jeżeli ktoś nas podsłuchuje, to tylko ciotka Magdalena.

Tym razem nie miałam czego ukrywać.

Owszem.

Niech posłyszy, niech wie, jakim się cieszę powodzeniem.

Niech nawet powtórzy to, co usłyszała, Jackowi.

Do pewnego stopnia było mi to nawet na rękę, toteż gdy pan Jurgus zapytał mnie, czy może mówić zupełnie swobodnie (widocznie do jego uszu też dotarł ten dźwięk od drzwi), zapewniłam go, że nikt nas nie słyszy.

Zaczął mówić wolno, jakby każde słowo przychodziło mu z największym trudem:

– Nie umiem tych rzeczy...

Zdaję sobie sprawę z całej absurdalności mego zachowania się.

Ale nie mam innego wyboru.

Pani jest mężatką.

To już jedno wystarczyłoby, by mi zamknąć usta.

Ani przez chwilę nie chcę w oczach pani uchodzić za zarozumialca.

Wolno mi przypuszczać, że jest pani z małżeństwa swego zadowolona, widzę zaledwie jedną szansę na tysiąc, że może być inaczej.

Do śmierci nie darowałbym sobie jednak niesięgnięcia po tę jedną szansę.

Ma się rozumieć, wszelkie porównania byłyby tu nonsensem.

Myślę o porównaniach, jakie mogłaby pani przeprowadzać między swoim mężem a mną.

W tych rzeczach nie może być porównań.

Po prostu albo się coś przyjmuje, albo nie.

Wszelkie argumenty i racje muszą tu milczeć...

Podniósł na mnie oczy i po krótkiej pauzie rzekł dobitnie:

– Czy godzi się pani zostać moją żoną?

Powiedział to tonem tak suchym, że niemal ostrym.

Mój Boże!

Ileż dziewcząt, ile kobiet byłoby szczęśliwych, gdyby mogło usłyszeć podobne pytanie.

Jestem przekonana, że niewiele znalazłoby się takich, które by odpowiedziały odmownie.

Zapewne, gminne pochodzenie tego człowieka mogło doń zrażać.

Jego nazwisko również nie należało do przyjemnych.

Ale cóż to za wspaniały mężczyzna.

Żonę swoją na pewno uczyniłby swoim bóstwem.

Przez całe życie odczuwałaby wokół siebie tę jego bezpieczną siłę, mądrą, śmiałą i posłuszną.

Posłuszną wyłącznie jej.

Tak mało znałam go, lecz w tych rzeczach sam instynkt przemawia.

Wiedziałam, że nie ma w nim nic banalnego, nic taniego, nic, co by nie było napełnione treścią.

Jego charakter musi być taki jak jego bary i mięśnie...

Powoli zapalił papierosa, a ja myślałam:

„Czym jestem naprawdę?

Ile jestem warta?

Czy nie za mało szanuję siebie?

Bo muszę przecież reprezentować jakieś istotne, jakieś głębokie walory, jeżeli z taką łatwością zdobywam uczucia takich mężczyzn.

Takich jak on, jak Jacek, jak Romek czy Robert.

Przecież ci ludzie nie pragnęliby mnie tak bardzo, gdyby im chodziło tylko o moją urodę.

Niech mi tysiąc razy powtarzają zawistne przyjaciółki, że całe moje powodzenie opiera się wyłącznie na mojej urodzie – nie uwierzę im!

Zgodzę się, jeżeli chodzi o istoty tak płytkie jak Toto.

(Chociaż też niezupełnie!

Toto również ocenia moje wartości wewnętrzne).

Ale ci, ci mądrzy mężczyźni, oni dostrzegają zalety mojej duszy.

I dlatego takim wzruszeniem mnie napełnia każdy hołd, taki jak ten”.

Tak zamyśliłam się, że aż drgnęłam, gdy odezwał się znowu:

– Podobno mężczyźni w takich wypadkach proszą o nieudzielanie od razu odpowiedzi.

Ja jednak nie umiem i nie lubię się łudzić.

Wolę najgorszą prawdę od najpiękniejszych mrzonek.

A ponieważ wiem, że w podobnych sprawach albo od razu serce przemawia, albo nie przemówi już nigdy, więc proszę panią, by zechciała mi odpowiedzieć zaraz.

I jak to było ładnie z jego strony, że niczego mi nie obiecywał, niczym nie starał się mnie zjednać, niczym pociągnąć ani nawet zachęcić.

Całkiem po prostu przyszedł i zapytał, czy go chcę.

Zapytał, chociaż sam rozumiał, że ma jedną szansę na tysiąc.

Cóż mogłam począć?...

Tak przykro mi było wydobyć z siebie odmowę.

Zapłacić mu za jego uczucie chłodnym „nie”...

Powiedziałam po chwili milczenia:

– Mój drogi panie.

Jestem naprawdę wzruszona...

Gdybym wyznanie pańskie usłyszała wtedy, gdy jeszcze byłam wolna, kto wie, czy nie uważałabym tego za szczęście.

W zupełności doceniam pana wartość.

Muszę panu powiedzieć, że niewielu udało mi się w życiu spotkać ludzi, dla których tak wiele chciałabym żywić przyjaźni i szacunku...

Zresztą pod każdym względem zasługuje pan na najlepszy los.

Ja jednak mam męża.

Mam męża, z którym wiążą mnie nie tylko przysięgi złożone przed ołtarzem, lecz i miłość, i przywiązanie...

– Rozumiem – głos mu się załamał.

– Jest pani szczęśliwa...

Wiedziałem to zresztą...

Potrząsnęłam przecząco głową i uśmiechnęłam się boleśnie:

– Nie jest to równoznaczne z tym, co powiedziałam.

Kochać kogoś i zachować dlań wierność, nie zawsze jest szczęściem.

Podniósł na mnie zaniepokojony wzrok.

Nie wymówił ani słowa, lecz wiedziałam, co myśli.

Wiedziałam, co daje mi do zrozumienia: że w każdej chwili gotów jest stanąć w mojej obronie, przyjść mi z pomocą, zostać moim mężem, choćbym go nie kochała.

Opanował się jednak, wstał i powiedział:

– Przepraszam panią za to najście.

Nigdy bym się na nie nie zdobył, gdyby nie konieczność wewnętrzna, która mnie do tego zmusiła...

Zawahał się i dodał:

– I dziękuję pani za szczerość.

Dziękuje za to, że jest pani taką... jaką sobie panią wyobrażałem i jaką będę mógł...

Nie dokończył.

Ukłonił się nisko i niezgrabnie, ledwie dotknął ustami mojej ręki i wyszedł.

Nacisnęłam dzwonek i słyszałam jeszcze, jak w przedpokoju Józef otwierał mu drzwi.

Wieczorem przyniesiono mi ogromny kosz kwiatów bez żadnej kartki.

Gdy już położyłam się do łóżka, nie mogłam czytać.

Wreszcie rozpłakałam się.

Jacek, który przyszedł powiedzieć mi dobranoc, zapytał, czy nie spotkało mnie coś przykrego.

Jakże on nic o mnie nie wie!

Jakże on mnie nie rozumie!

Wydał mi się pospolity i słaby.

Mam zupełnie rozstrojone nerwy.

Z tego dnia wyniosłam jeden wielki pożytek: nieodwołalnie i ostatecznie postanowiłam zerwać z Totem.

Niech go bierze miss Normann, Muszka lub pierwsza lepsza.

Nic już to mnie nie obchodzi.

Umyślnie piszę te słowa, by na papierze mieć swoją decyzję i by nie móc się cofnąć.

Dziś triumfuję.

Okazało się, że moja rewizja przeprowadzona została bez zarzutu.

Pan van Hobben musiał mi to przyznać, gdyż sam w pokoju miss Normann nie znalazł absolutnie nic interesującego.

Cały plon jego poszukiwań ograniczył się do wynotowania firm krawieckich, w których ubierała się w różnych miastach.

Przyznałam oczywiście, że to jest pewien ślad, wyraziłam jednak wątpliwość, a pan Freddie nie mógł mi zaprzeczyć, że niewiele się to przyczyni do i tak bogatego zasobu informacji, jaki o niej zdołaliśmy zebrać.

Na rewizję wystarczyło mu pół godziny.

Dopilnował chwili, gdy miss Normann wyszła.

Mógł jednak śmiało siedzieć w jej pokoju choćby i dwie godziny.

Wiedziałam, gdzie ona jest.

Nietrudno to zresztą było sprawdzić.

Po prostu zadzwoniłam do lecznicy i zapytałam, czy już przyjechała do Tota taka pani z rudymi włosami.

Gdy otrzymałam odpowiedź twierdzącą, pomimo wszystko zirytowałam się.

Ta się zawzięła na niego.

Na szczęście o żadnych karesach między nimi nie może być mowy ze względu na stan ręki Tota.

By go ukarać, pojechałam do „Bristolu”, chociaż wcale nie miałam po co widzieć się z panem Fredem.

Byłam nieco zdziwiona, gdy na moje pukanie długo nikt nie odpowiadał.

Już myślałam, że go nie ma, gdy niespodziewanie otworzył drzwi.

Wyglądał na z lekka zaaferowanego.

Przez jedno mgnienie pomyślałam, że może jest u niego jakaś kobieta.

Gdy jednak przyjął mnie radosnym uśmiechem i zaprosił do środka, podejrzenie to okazało się bezsensowne.

Był sam.

Starannie zamknął drzwi od korytarza i zapytał:

– Czy wie pani, czym byłem zajęty?

Głos jego brzmiał tajemniczo.

Ponieważ wiedziałam jednak, że nic u miss Normann nie znalazł, byłam naprawdę zaintrygowana.

– Zaraz pani pokażę – przymrużył oko z miną sztubaka, który właśnie szykuje jakąś dowcipną psotę.

Znikł na chwilę w łazience i ukazał się z powrotem, trzymając w ręku jakieś patyki żelazne o bardzo skomplikowanych formach.

– Cóż to jest? – zapytałam zdumiona.

– To są świdry i rurki do zabezpieczenia ścianek otworu.

– Boże, jakiego otworu?!

Na to bez słowa odprowadził mnie ze środka pokoju i odsłonił dywan.

Wówczas w samym centrum podłogi ujrzałam kupę wiórków i otwór objętości palca.

Jeszcze nie mogłam się zorientować.

– Po co pan zrobił tę dziurę?

– Jak to po co?...

Po to, by móc widzieć i słyszeć, co się dzieje w pokoju tej czcigodnej damy, która mieszka o piętro niżej.

– Aha – zawołałam radośnie.

– No, wie pan, ale to przecież genialne.

Zaśmiał się.

– Nie tak bardzo.

Zawsze się to robi.

– Zawsze?...

Czytałam wprawdzie o tym nieraz w książkach, nigdy mi jednak do głowy nie przyszło, by i w życiu stosowano podobne rzeczy.

Myślałam, że to tylko tak dawniej było.

– Będzie tak zawsze – uśmiechnął się – póki ciekawość ludzka będzie istniała.

Czy nie przeszkodzi pani, jeżeli się zabiorę do dalszej roboty?

– Ależ proszę.

To jest bardzo frapujące.

– Przerwałem ją, gdy pani zapukała.

A muszę się śpieszyć.

Obawiam się bowiem, że miss Normann, czy jak się tam ona nazywa, niedługo wróci.

Wówczas szmery, które się nie dają uniknąć przy borowaniu, mogą zwrócić jej uwagę i udaremnić cały mój plan.

– Niech się pan nie obawia – zapewniłam go.

– Tak prędko nie wróci.

Wiem, u kogo jest.

– Pani wie? – zdziwił się.

– Tak.

Jest u pewnego pana, na którego poluje.

Nie wiem tylko, czy na niego, czy na jego miliony.

Pan Fred zamyślił się, przerwał robotę i zerknąwszy na mnie, powiedział:

– Rozumiem.

To o niego pani chodzi.

Nie mogłam nie zauważyć, że powiedział to smutnym głosem.

Toteż zaśmiałam się:

– Ależ uchowaj Boże.

Mogę tego pana ofiarować jej gratis z opakowaniem.

Podniósł się i spojrzał na mnie z wdzięcznością.

– To bardzo ładnie ze strony pani.

Już teraz nie miałam wątpliwości, że zależy mu na mnie.

Gdy znowu pochylił się nad swoją dziurką w podłodze, pogłaskałam go po głowie.

Miał włosy trochę szorstkie, ale suche i przyjemne w dotyku:

– Tak się pan trudzi – powiedziałam.

Pobladł z lekka i widocznie wahał się, czy na mój awans nie odpowiedzieć w sposób agresywny, lecz opanował się i zauważył tylko:

– Gdyby ten trud nie był moim obowiązkiem, podjąłbym się go z przyjemnością i tak, gdyż trud ten jest dla pani.

Po pauzie zaś dodał:

– Nie wiem wprawdzie, dlaczego interesuje się pani tą podejrzaną damą, do jakiego celu pani dąży, ale proszę mi wierzyć, że chciałbym zrobić wszystko, by ułatwić pani jej zamiary.

– Pan jest bardzo...

Pan jest wyjątkowo miły.

W tej właśnie chwili powzięłam postanowienie: powiem mu wszystko.

Gdy wyraziłam chęć wyznania mu prawdy, przerwał swoje zajęcie i usiedliśmy na kanapie.

Systematycznie i dokładnie punkt po punkcie opowiedziałam mu historię od pierwszego listu miss Normann aż do ostatniego dnia przed jego przyjazdem.

Na zakończenie dodałam:

– Rozumie pan, że nie podejmowałabym tych wszystkich kroków, gdyby nie względy rodzinne i towarzyskie.

Gdyby nie opinia, z którą muszę się liczyć.

– No i gdyby nie mąż – wtrącił – którego by pani musiała utracić.

Spojrzałam nań ze smutnym uśmiechem.

– Czyż naprawdę może pan przypuszczać, że jakakolwiek kobieta, posiadająca poczucie własnej godności, przywiązywałaby wartość do człowieka, który ją tak haniebnie zawiódł?...

A gdyby nawet.

Czy może pan sobie wyobrazić, że po ujawnieniu takiego stanu rzeczy można dla danego człowieka żywić te same uczucia co przedtem?...

Moje słowa na panu Fredzie zrobiły duże wrażenie, powiedział jednak krótko:

– Rozumiem panią.

– Więc zdaje pan sobie sprawę, co przeżywałam i co przeżywam?...

Może pan sobie wyobrazić, że codziennie drżałam na myśl, że ta tajemnica stanie się własnością publiczną.

Ze dotrze do kogoś niedyskretnego, kto rozplotkuje ją grzebiąc tym samym moją opinię, zadając śmiertelny cios mojej ambicji, memu honorowi...

Spojrzał na mnie z niepokojem.

– Mam nadzieję, że nie zwierzała się pani z tym nikomu.

– Oczywiście nikomu.

Pan jest pierwszym i jedynym, komu mogę w zupełności zaufać.

Komu nawet muszę zaufać, gdyż potrzebuję pańskiej pomocy, skazana na samotne wysiłki w tej tak trudnej dla mnie sprawie.

Pan Fred zmarszczył brwi.

– Dziękuję pani.

I mogę pani zaręczyć słowem van Hobbena, że absolutnie nikt nie dowie się ode mnie ani słowa.

Proszę mi też wierzyć, że od tej chwili pomagam pani nie jako płatny funkcjonariusz brukselskiego biura detektywów, lecz jako dżentelmen, który uważa za swój obowiązek pomóc kobiecie.

Wyciągnęłam doń obie ręce gestem podziękowania.

Ujął je mocno i podniósł do ust.

Nie mogłam wątpić, że posunąłby się dalej, lecz w jego naturze widocznie leżała nieśmiałość lub też przyczyną jego powściągliwości był młody wiek i mały zasób doświadczenia.

Z tym większą za to gorliwością zabrał się natychmiast do wiercenia tej swojej dziury w podłodze.

Świder już się zagłębiał na dobre dziesięć centymetrów, więc zaniepokojona zapytałam Freda:

– Czy nie obawia się pan, że ostrze tego narzędzia przebije tynk sufitu na dole i zasypie tam podłogę?

Wówczas na nic się cała robota nie zdała.

Wystarczy miss Normann spojrzeć do góry, by nabrać podejrzenia, że ktoś z piętra wyżej chce ją podsłuchać czy podglądać.

Zaśmiał się swobodnie.

– Niech się pani nie obawia.

Na to mamy swoje sposoby.

Po pierwsze, wszystko dokładnie wymierzyłem.

Borowana przeze mnie dziura wypadnie akurat między lampami żyrandola.

– A tynk?

– Zabezpieczyłem.

Do tego celu istnieją specjalne plastry.

Ani okruszyna tynku nie spadnie na podłogę.

Zresztą mam już wprawę.

– Często pan takie rzeczy robił? – zapytałam zaintrygowana.

Skinął głową.

– O, tak.

Wiele razy.

Nie jest to zapewne zajęcie najodpowiedniejsze dla dżentelmena, ale ponieważ przeważnie chodzi właśnie o obronę czyjegoś honoru lub czyjejś czci, czyjegoś majątku lub czyichś praw, pocieszam się tym, że cel uświęca środki.

– A gdyby pana przyłapano na tym?

– Ha – zaśmiał się.

– Wówczas byłbym narażony na wielkie przykrości.

Przede wszystkim zarząd hotelu, później policja...

Musiałbym się gęsto tłumaczyć.

Machnął ręką i dodał:

– Posiedziałbym też pewno parę dni w areszcie, aż do wyjaśnienia sprawy.

– Doprawdy, naraża się pan dla mnie na tak straszne rzeczy...

– Miejmy nadzieję, że wszystko pójdzie dobrze.

Przerwał borowanie i dając mi ręką znak, bym się nie odzywała, przyłożył ucho do dziury.

– Nie.

Zdawało mi się tylko.

Do wieczora wszystko będzie gotowe.

Założy się mikrofon, wzmacniający dźwięki, będzie pani mogła wygodnie, siedząc tu na kanapie ze słuchawkami na uszach, słuchać tego, co się dzieje na dole, jak audycji radiowej.

– To nadzwyczajne!

A czy również można będzie widzieć?

– To byłoby znacznie trudniejsze i wymagałoby dłuższych zabiegów.

Nie mam zresztą ze sobą odpowiedniego aparaciku, skonstruowanego na zasadzie peryskopu.

Uważam jednak, że świetnie się bez tego obejdziemy, gdy podzielimy role.

W wypadku, gdy będzie nam zależało na stwierdzeniu, kto jest u tej pani, pani może słuchać tutaj, a ja zejdę o piętro niżej i zobaczę, kto od niej wychodzi.

Czyż mogłam mu nie przyznać, że jest genialny?

Z przyjemnością zostałabym u niego dłużej, ale zaczęło mnie niepokoić, dlaczego ta wydra nie wraca.

O czym oni ze sobą mogą tak długo rozmawiać?

Chyba Toto opowiada jej o swojej stajni wyścigowej.

W każdym razie należało to sprawdzić.

Teraz jednak nie chciałam bynajmniej spotkać jej u Tota.

Przeczekałam jeszcze kilka minut i pożegnałam się z panem Fredena, obiecując, że będę z nim w kontakcie telefonicznym.

W lecznicy dowiedziałam się, że ta pani wyszła już przed godziną.

Widok Tota wprawił mnie w zdumienie: wstał już z łóżka i siedział w szlafroku na fotelu.

W wazonie, oczywiście, były świeże kwiaty.

Ona tymi kwiatami tak go rozpuści, że będzie mu się naprawdę zdawało, że na nie zasługuje.

Ode mnie nigdy nie dostał najmniejszego kwiatka.

Dawałam mu wyłącznie krawaty, i to tylko po to, by ustrzec się przed jego straszliwym gustem.

Potrafił czasem zjawić się publicznie w takim krawacie, że wstyd mi było z nim siedzieć przy jednym stoliku.

Był w wyśmienitym humorze i przyjął mnie z taką zadowoloną z siebie swobodą, że wyglądało to chwilami na pobłażliwość.

Myślałam, że pęknę ze śmiechu.

Po tym jednym poznałabym zawsze, że była u niego jakaś kobieta.

Byle sukcesik u byle baby wprawia go w to poczucie pewności siebie, utwierdza go w idiotycznym przekonaniu, że jest donżuanem, któremu żadna się nie oprze, o którego względy zabiegają wszystkie.

Oczywiście udałam, że tego wszystkiego nie dostrzegam.

By mu z lekka dać po nosie, zaczęłam opowiadać, że spotkałam hrabiego Batiglioni i że spędziłam z nim całe przedpołudnie.

Toto zawsze był o niego zazdrosny.

Batiglioni nie tylko bowiem jest prawie tak bogaty jak on, ale w dodatku spokrewniony z domem sabaudzkim.

Obaj nie znosili się zawsze wzajemnie i cięli się przy każdym spotkaniu, przy czym górą był zawsze Włoch, o wiele przewyższając Tota nie tylko inteligencją i dowcipem, ale i znawstwem zarówno koni, jak i myślistwa.

– Był niezwykle miły – powiedziałam.

– Wyraził nawet chęć poduczenia cię automobilizmu.

Toto poczerwieniał.

– Ten mydłek?!...

Mnie?!...

On sam nie ma pojęcia o prowadzeniu wozu.

– No, tak.

Możliwe.

A jednak ma pierwszą nagrodę za wyścig alpejski i nigdy dotychczas nie miał katastrofy...

– Tak ci powiedział? – wybuchnął Toto.

– Więc kłamie.

Bezczelnie kłamie.

W 1929 roku podczas rajdu sycylijskiego wyskoczył z szosy i rozbił wóz na miazgę.

– Ale nic mu się nie stało.

– Każdy bałwan ma szczęście.

– Doprawdy, Toto – powiedziałam karcąco – to nieładnie z twojej strony czyjś talent i umiejętności nazywać szczęściem.

Tak samo mówiłeś, że Batiglioni tylko dzięki szczęściu zajął przed trzema laty drugie miejsce w Rallye Monte Carlo.

Wtedy, gdyś ty odpadł już na drugim etapie.

Powinieneś być mu wdzięczny, że zgadza się udzielić ci kilku lekcji.

To zresztą jest taki miły pan.

Toto z wysiłkiem panował nad sobą.

Ponieważ jednak wiedziałam, że jest zbyt dobrze wychowany, by wybuchnąć, dokuczyłam mu jeszcze paru drobiazgami.

Potem dopiero zapytałam, jak się czuje i kiedy mu doktor pozwoli opuścić lecznicę.

Okazało się, że już nazajutrz miał się przenieść do siebie.

– W domu ci będzie wygodniej – przyznałam.

– A jakże się miewa miss Normann?

Wzruszył ramionami.

– Skądże ja mogę wiedzieć?

– Ach, więc nie osobiście przyniosła ci te kwiaty?

Przełknął ślinę i mruknął:

– Nie.

Przysłała mi.

A zresztą, czy wyobrażasz sobie, że tylko od niej mogę otrzymywać kwiaty?

Ty nigdy mnie nie doceniałaś.

Przeszyłam go wzrokiem.

– Ależ przeciwnie.

Przypomnij sobie, że święcie wierzyłam w to, żeś własnoręcznie zabił te dwa tygrysy, których skóry wiszą w twoim gabinecie na wsi.

I wierzyłabym w to do dziś dnia, gdybym przypadkiem nie znalazła na nich od spodu stempla fabrycznego, bo...

– Tsss...

Tsss...

Ciszej.

Po co, na miłość boską, tak głośno mówisz – jęknął Toto.

– Czy chcesz, żeby ktoś usłyszał?

Zależy ci na tym, by mnie skompromitować?!

– Ależ bynajmniej, mój drogi.

Nie chcę cię ani skompromitować, ani ośmieszyć.

A najlepszy dowód masz w tym, że dotychczas nikomu o tym nie wspomniałam ani słowem.

Na słowie „dotychczas” położyłam lekki nacisk, wystarczająco jednak dostrzegalny, by Toto skurczył się w sobie ze strachu.

Niech wie, że musi się ze mną liczyć.

Stał się od razu niesłychanie serdeczny i nadskakujący.

Na te zabiegi patrzyłam z obrzydzeniem.

Nie upadłam jeszcze tak nisko, by zależało mi na wymuszonych względach.

Po kwadransie pożegnałam go i wróciłam do domu.

Jacka zastałam zdenerwowanego i przygnębionego.

Podejrzewałam od razu, że musi być to związane z tą wstrętną kobietą.

Ponieważ jednak na moje pytanie odpowiedział wykrętem, że miał pewne przykrości w biurze, zrezygnowałam z dalszych indagacyj.

I tak wkrótce o wszystkim będę wiedziała.

Jestem zadowolona, że opowiedziałam całą sprawę panu Fredowi.

Ani przez chwilę nie wątpię, że nikomu nie zdradzi mojej tajemnicy.

Do tego ustępu pamiętnika p. Renowickiej muszę dodać małe sprostowanie.

Prawdopodobnie wskutek złej pamięci zapewniała ona p. van Hobbena o wyjątkowości zaufania, jakim go darzy.

W istocie tajemnicę swą zwierzyła nie tylko p. Albinowi Niementowskiemu i mnie, ale jeszcze kilku osobom.

Przekonałem się o tym osobiście w owym właśnie czasie.

Po mieście bowiem przebąkiwano tu i ówdzie, że p. Jacek Renowicki jest zamieszany w jakąś sprawę o bigamię.

Nawet Janusz Minkiewicz, najznakomitszy satyryk wśród plotkarzy i plotkarz wśród satyryków, pytał mnie, czy nie warto by na ten temat napisać fraszki do „Szpilek”.

Oczywiście odradziłem mu.

Ale to już nie należy do rzeczy.

Na usprawiedliwienie małej nieprawdomówności p. Renowickiej znajduję to, że znając p. van Hobbena stosunkowo mało, tym niewinnym kłamstwem chciała zjednać go sobie i zachęcić do udzielenia jej pomocy.

(Przypisek T.D.M.)

Już o dwunastej rano byłam w „Bristolu” u pana Freda.

Instalacja była gotowa.

Wchodząc do pokoju nikt by się nie domyślił, że istnieje w nim ta cała maszyneria.

Spod dywanu wystawał tylko mały kawałeczek drucika.

Pan Fred zaraz przyczepił doń inny drucik i podał mi słuchawkę.

To było fenomenalne!

Najwyraźniej usłyszałam kroki i nuconą z cicha piosenkę: „Bei mir bist du schoen”, odgłos przesuwanych krzeseł, skrzypienie szaf.

Widocznie ubierała się.

Fred stał przede mną i z zadowoleniem przyglądał się wrażeniu, jakie uwydatniło się na mojej twarzy.

Już chciałam odłożyć słuchawki, gdy usłyszałam dzwonek telefonu i jej „hallo”.

Mówiła po francusku z kimś, kogo nazywała „mon cher monsieur”.

Ze zdawkowych i krótkich jej odezwań się niepodobna było wywnioskować, o czym mówią.

Wyglądało jednak na to, jakby od kogoś przyjmowała wskazówki czy dyspozycje.

Rzecz musiała dotyczyć spraw handlowych, gdyż padały takie słowa jak „ładunek” itp.

Rozmowa zresztą trwała zaledwie dwie czy trzy minuty.

Później do moich uszu doleciał szelest papieru, po chwili zaś pukanie do drzwi.

Musiała zadzwonić na służbę.

Nie omyliłam się.

Powiedziała po angielsku:

– Proszę zaraz wysłać tę depeszę.

Następnie na dole zapanowała cisza.

Odłożyłam słuchawki i powtórzyłam panu Fredowi wszystko, co słyszałam, dodając:

– To bardzo prawdopodobne, że ona zajmuje się przemycaniem narkotyków.

– Nie jestem jeszcze zupełnie o tym przekonany – odpowiedział po chwili wahania – mam jednak nadzieję, że wkrótce zdobędziemy konkretniejsze wiadomości.

– Dzięki pańskiemu świetnemu pomysłowi z tym aparatem.

Co za znakomity wynalazek!

Słyszy się nie tylko każde słowo, ale każdy szelest.

Skinął głową.

– Zastosowałem wzmacniacz dźwięków własnego pomysłu.

Najważniejsze jest jednak to, że moja sąsiadka z dołu widocznie nie podejrzewa wcale istnienia tego podsłuchu.

W przeciwnym razie byłaby ostrożniejsza w telefonicznej rozmowie.

– Czy było w niej aż coś tak ważnego? – zaciekawiłam się.

– Oczywiście.

Ta pani podaje się przecież za turystkę.

Tymczasem wiemy już teraz, że ma jakieś kontakty i że zajmuje się jakimiś sprawami nie mającymi z turystyka nic wspólnego.

Zapisał sobie coś w notesie i powiedział:

– Dziś miss Normann otrzymała dwa listy.

Gdy wyjdzie, zajrzę znowu do jej pokoju.

Przypuszczam jednak, że listy niszczy natychmiast po przeczytaniu.

Ale zastanawiałem się nad pani sytuacją i doszedłem do pewnych wniosków.

Otóż wydaje mi się sprawą bardzo skomplikowaną cała historia małżeństwa między mężem pani a tą damą.

Zwłaszcza pojąć nie mogę, dlaczego nowojorski adwokat nie umie odszukać tego urzędu stanu cywilnego, gdzie małżeństwo zostało zawarte.

O ile wiem, pod tym względem w Ameryce panują wzorowe porządki.

Obawiam się, że w tym właśnie punkcie tkwi jakaś zagadka.

– Jakieś nowe niebezpieczeństwo?

– Przeciwnie, raczej zasadzka, która się da zdemaskować, zanim stanie się groźna.

– Mój Boże, co za szczęście, że spotkałam właśnie pana.

Teraz już wierzę, że wszystko dobrze się skończy.

Tak bardzo jestem panu wdzięczna, że uściskałabym pana, panie Fredzie.

Zaczerwienił się troszkę, lecz zdobył się na odwagę i usiadł przy mnie, mówiąc:

– A co pani zrobi, jeżeli będę się domagał tej gratyfikacji?

Zaśmiałam się:

– Będę próbowała targów.

Może dojdziemy do jakiegoś kompromisu.

Na przykład, o taki siostrzany pocałunek w czoło.

To powiedziawszy ujęłam jego twarz w obie ręce i dotknęłam ustami czoła.

Tu muszę ostrzec każdą kobietę, która znajdzie się w podobnym położeniu, a będzie miała do czynienia z niedoświadczonym młodzieńcem.

Pan Fred nagle tak machnął głową, że nosem bardzo boleśnie uderzył mnie w podbródek.

Oczywiście w tych warunkach, chociaż dopiął swego i pocałował mnie w usta, pocałunek ten nie sprawił przyjemności ani mnie, ani – jak mogę sądzić – jemu.

Przez dobrych kilka minut rozcierał sobie biedak nos, a ja przyglądałam mu się w oczekiwaniu, że zacznie puchnąć.

Oboje pokryliśmy incydent niezbyt naturalnym śmiechem.

W każdym razie siedzieliśmy teraz przytuleni do siebie i nie mogłam nie zauważyć, że już po chwili ta bliskość zaczęła działać na pana Freda.

W słuchawkach jednak rozległ się znowu szmer i przyłożyliśmy je do uszu.

Miss Normann musiała tymczasem wyjść, gdyż dobiegały do nas odgłosy sprzątania.

Zamieniliśmy jeszcze kilka zdań i zaczęłam żegnać się.

Przy pożegnaniu, widocznie speszony niedawnym niepowodzeniem, nie próbował już mnie pocałować.

Jednak brak doświadczenia u mężczyzny – to naprawdę poważny mankament.


Andrzej Radomski Lublin Historia w kulturze remiksu Żyjemy w czasach, w których rzeczywistość coraz bardziej jest kształtowana przez technikę i jej wytwory.

Do tej pory, przynajmniej, było tak, że duży, czasami wręcz decydujący wpływ na „umeblowaie świata, miały mity, ideologie i światopoglądy.

Wiek XXI staje się wiekiem cybernetyki, informatyki i biotechnologii.

I nie o propagowanie dominujących współcześnie technologii tu chodzi, a o podkreślenie faktu ich wszędobylskiej, wręcz natarczywej obecności.

Tworzą one nowe praktyki, a stare zanikają bądź ulegają daleko idącej transformacji.

Szczególna rola w życiu współczesnych społeczeństw przypada technologiom z branży IT – na czele z Internetem.

Spowodował on powstanie globalnego społeczeństwa informacyjnego i globalnego kapitalizmu informacyjnego.

Niektórzy mówią wręcz o nastaniu nowej epoki, której to nadają miano: Informacjonalizmu1.

Bez cienia przesady można powiedzieć, że Internet wraz z innymi gadżetami elektronicznymi, jeśli nie zmienił wszystkiego, to zmienił tak wiele, że można wręcz mówić o kolejnym przełomie – dorównującym, jak chcą niektórzy, przełomowi neolitycznemu 1 Tak np. uczynili Alexander Bard i Jan Soderqvist w głośnej i kontrowersyjnej książce: Netokracja.

Nowa elita władzy i życie po kapitalizmie (wyd.

polskie, Warszawa, 2006)

(wizje świata, wartości, zachowanie, doświadczenie, życie codzienne itd. itd.).

Nauka jest jedną z niewielu praktyk, które niechętnie przyjmują informacjonalistyczne nowinki.

Mentalnie zwłaszcza, uczeni wciąż przynależą do starego, odchodzącego powoli świata.

Uniwersytety, które stały się skansenami już w ramach rozwiniętej gospodarki wolnorynkowej, w epoce Informacjonalizmu wręcz zaczynają tracić rację bytu (oczywiście w takim kształcie, w jakim istniały do tej pory).

Szczególnie to stwierdzenie odnosi się do humanistyki, która zawsze była fundamentem tego typu uczelni.

W Informacjonalizmie ukształtowały się alternatywne sposoby uprawiania działalności wiedzo twórczej – oparte na innych zasadach i regułach.

Ale po kolei: I 1.

Informacjonalizm jest wytworem współczesnych technologii cybernetycznych, telekomunikacyjnych, elektronicznych, informatycznych i biotechnologicznych.

Ukształtowały one również w stopniu decydującym nową formę kultury zwaną: cyberkulturą.

Szczególną rolę w Informacjonalizmie odgrywa Internet – obecnie kolejna generacja zwana: Web 2.0.

Internet tworzy nowy obszar – zwany cyberprzestrzenią.

Ma ona charakter wirtualny gdyż jest oparta na niematerialnym zerojedynkowym

kodzie, w którym pisze się odpowiednie oprogramowania (następuje tu przejście od atomów do bitów).

Cyberprzestrzeń staje się pomału dla wielu osób podstawowym miejscem życia, pracy i rozrywki.

Stąd mówimy o realnej wirtualności.

a) Web 2.0 jest oparta na mechanizmie wiki – to jest takim typie oprogramowania, które umożliwia zmianę i modyfikowanie stron internetowych.

Dzięki temu strony te mogą być interaktywne.

Internauta sam może dokonywać wpisów (tzw. posty np.), brać udział w dyskusji czy umieszczać efekty własnej twórczości – w postaci zdjęć, nagrań audio i video.

b) Bardziej zaawansowany użytkownik może z kolei „ingerować” już w sam kod źródłowy strony bądź programu – udoskonalając go, jak ma to miejsce np. w Linuxie.

1.

Dzięki temu Web 2.0 umożliwił powstanie nowych praktyk i nowych form działalności – zwanych: wikinomią.

Oparta jest ona na zbiorowej inteligencji – w myśl hasła: nikt nie wie wszystkiego, każdy wie coś.

Jej podstawowe cechy to: a)Otwartość, b)Udostępnianie swoich zasobów innym, c) Partnerstwo, d) Działanie na skalę globalną2 1.

Te cechy wikinomii, jak i całego Informacjonalizmu powodują, że każdy potencjalnie może zajmować się 2 Don Tapscott, Anthony D. Williams: Wikinomia, Warszawa, 2008, s. 40-51

działalnością wiedzo twórczą.

Coraz bardziej zacierają się też różnice między nauką a innymi formami i praktykami tworzenia wiedzy.

Coraz trudniej ukazać różnicę między np. antropologiem pracującym na uczelni czy w Instytucie, a osobą tworzącą teksty o kulturze, która korzysta z globalnej bazy danych i działającą na którymś ze specjalistycznych portali.

2.

Podstawą gospodarki Informacjonalizmu czy kapitalizmu informacyjnego jest produkcja wiedzy, symboli, zabawy i nowości (a więc kultury – w jednym ze znaczeń tego terminu) która najczęściej przybiera formę informacji.

Niekiedy spotyka się określenie: gospodarka kreatywna.

Najcenniejszym składnikiem kapitału jest tzw. kapitał ludzki bądź intelektualny.

Wybijającymi się grupami społecznymi są: netokracja (twórcy oprogramowania, administratorzy sieci czy właściciele portali), klasa kreatywna i superkreatywna3 (artyści, inżynierowie, graficy komputerowi, hakerzy, uczeni, pisarze czy pracownicy nowych mediów).

W najbardziej rozwiniętych krajach świata (USA, Unia czy Japonia) większość dochodu narodowego jest wytwarzana w obszarze: usług, IT, biotechnologii i przemysłu rozrywkowego.

Coraz bardziej też zaciera się granica między pracą a zabawą.

Praca coraz częściej przypomina sztukę – zwłaszcza w wykonaniu klasy superkreatywnej, a jej tworzenie czy wykonywanie jest rodzajem rozrywki.

Pozostałe grupy pracowników stanowią tzw. 3 Bohdan Jung: Wokół mediów ery Web 2.0, Warszawa, 2010, s. 223-224

konsumtariat – konsumujący wytwory klasy superkreatywnej.

3.

Wytwory Informacjonalizmu mają charakter cyfrowy.

Pozostałe (np. analogowe) są dygitalizowane.

Mamy zatem tu do czynienia z jednym wielkim zbiorem informacji albo jedną globalną bazą cyfrowych danych, na której/ych można dokonywać różnych operacji.

II 1.

Informacjonalizm wykreował nową postać kultury zwaną najczęściej: cyberkulturą bądź Kulturą 2.0.

Cyberkultura to połączenie techniki i kultury.

Cyberkultura jest kreowana za pomocą różnego typu programów komputerowych.

Nie będzie cienia przesady jeśli stwierdzimy, że jej podstawą jest software – czyli zbiór aplikacji komputerowych umożliwiających tworzenie, przetwarzanie, a także udostępnianie plików tekstowych, dźwiękowych, filmowych, animacji czy stron www.

Co więcej, spotyka się głosy zrównujące (do pewnego stopnia oczywiście) kulturę z oprogramowaniem.

Mielibyśmy zatem tu do czynienia z rozumieniem kultury (a zwłaszcza obecnego jej stanu) jako oprogramowania (culture as software)4. a)Cyberkultura ma cyfrowy charakter, b)Ma postać hipertekstu, c) Jest hipermedialna i nielinearna, 4 Piotr Kędziora: Software studies i remiks w refleksji nad kultura cyfrową, w: Studia Kulturoznawcze, Poznań, 2010, s. 61

d)Występuje głównie w środowisku wirtualnym, w sieci 1.

Wartości dominujące w kulturze 2.0 wywodzą się genetycznie z kultury techniczno-użytkowej, akademickiej, hakerskiej i komunitariańskiej.

Dwie pierwsze grupy wartości są ze sobą ściśle związane.

Dominującymi tam idełami są bowiem: a)kult odkryć technicznych, b)znaczenie odkrycia jest oceniane przez członków danej wspólnoty, c) liczy się etyczność postępowania, d)w cenie jest otwarte przekazywanie wynalazków i udoskonaleń.

1.

W społeczności hakerów z kolei, najbardziej cenione są: wolność tworzenia, wolność korzystania z wszelkiej wiedzy (nawet jeśli czasami łamie się tradycyjne prawo autorskie), wolność dzielenia się nią z innymi.

U hakerów nie liczą się stopnie, funkcje czy tytuły tylko wkład do wspólnoty.

Pozycja hakera zależy od jego umiejętności i dokonań.

Ponadto, dla hakerów (podobnie, jak np. dla artystów) ważny jest sam akt tworzenia, kreowania czegoś nowego.

Jest to więc kultura technologicznej kreatywności – oparta na wolności, współpracy, zasadzie wzajemności i nieformalności.

2.

Internet na nowo „odkurzył” tradycyjne wartości komunitariańskie.

Nowe praktyki, jakie tworzą się w sieci (co prawda nie stałe) grupują ludzi ogarniętych wspólną pasją czy zainteresowaniami.

Te nowe społeczności oparte są na poziomej komunikacji (swobodna wymiana myśli na

forach, czatach itp.).

Poszczególne jednostki mogą produkować własne informacje i zamieszczać je na witrynach internetowych i dzięki temu tworzyć własne sieci kontaktów – polegających na komunikowaniu się osób owładniętych jakąś ideą bądź hobby.

3.

Cyberkultura jest oparta na takim „społecznościowym oprogramowaniu (software), jak: Windows, Linux, Internet Explorer, Mozilla Firefox, Google, Photoshop, Flash, Maya, Corel, After Effect czy Open Office.

Wyznaczają one ogólne ramy możliwych operacji, typu: kopiuj, wklej, usuń itd.

Zatem jest to kultura technologicznie kreowana - za pomocą technik cyfrowych. a) Tytułem przykładu.

Polecenie: wytnij i wklej będące składnikiem każdego programu komputerowego unieważnia tradycyjny podział na sztuki przestrzenne i czasowe, skoro użytkownik może wyciąć i wkleić część obrazu, fragment przestrzeni czy część kompozycji czasowej w dokładnie ten sam sposób5 1.

Dzięki istnieniu globalnej, cyfrowej bazy danych (w Internecie głównie) mogła zaistnieć kultura miksu, a przede wszystkim remiksu.

Stała się ona tak powszechna, że Lev Manovich mógł napisać, że twierdzenie o życiu w kulturze remiksu zaczyna być truizmem6 a) W polskiej edycji Vikipedii czytamy, że miksowanie może odnosić się do trzech czynności: I) miksowanie uprzednio dokonanego nagrania wielośladowego przez 5 Lev Manovich: Język nowych mediów, Warszawa, 2006, s. 142 6 Lev Manovich: Software Takes Command (wydanie Internetowe na licencji CC, 2008) s.

inżyniera dźwięku w studiu, w celu połączenia wszystkich śladów w sygnał stereofoniczny - in. "miksowanie śladów", "miksowanie utworu", "miksowanie nagrania", II) miksowanie instrumentów w trakcie koncertu przez realizatora dźwięku (potocznie, nieprawidłowo: akustyka) - "miksowanie koncertu", "miksowanie występu live", III) miksowanie utworów na żywo przez DJ''a.

b) remiks z kolei, zdaniem vikipedystów to – utwór muzyczny, który powstał dzięki przerobieniu innego utworu.

W odróżnieniu od covera, remiks zwykle zawiera sample, czyli kawałki oryginalnego utworu.

1.

Na przełomie XX i XXI wieku zaczęto stosować określenie remiksu na inne media, oprócz muzyki: na wizualne projekty, oprogramowanie, teksty literackie.

Obecnie, zauważa wspomniany Manovich, wiele dziedzin życia: muzyka, moda, wzornictwo, sztuka, aplikacje, media są regulowane przez remiksy, fuzje, kolaże i mashupy.

W szczególności Web stała się wylęgarnią nowych praktyk remikserskich7.

Lawrence Lessing sądzi, że dzięki tej tendencji kultura się demokratyzuje i rozkwita „ludowy” jej wariant, który ten amerykański badacz i prawnik nazywa kulturą RW – w przeciwieństwie do kultury tworzonej przez profesjonalistów, czyli RO.

Zauważa on, że żyjemy w kulturze remiksu, w czasach przywłaszczania, kiedy każdy 7 Tamże, s.

dzieciak z podstawówki ma Photoshopa i dzięki temu może dowolnie przerabiać różne zdjęcia czy filmy8.

2.

Remiks łączy elementy kultury RO i przetwarza je.

Lessing twierdzi, że remiks jest bardzo w tym skuteczny, ponieważ na podstawie znaczenia wykorzystanych odniesień powstaje zupełnie coś nowego9.

Szczególnie jest to widoczne w utworach multimedialnych (np. w teledyskach czy spotach reklamowych), w których, jak zauważa Lessing, dźwięk cytowany jest na tle obrazów, filmy na tle tekstu, a tekst na tle dźwięków.

Cytaty mieszają się ze sobą.

Mieszanka prowadzi do powstania nowego utworu, czyli właśnie remiksu10.

3.

Do pewnego stopnia kulturę remiksu zapowiadała sztuka postmodernistyczna, a następnie cały postmodernizm, który min. polegał/a na „graniu” na całej dotychczasowej tradycji: artystycznej, literackiej, naukowej czy filozoficznej - również na, jak to określił Cliford Geertz, mąceniu gatunków.

4.

Zatem remiks może łączyć i mieszać (miksować na nowo): a)Treści, b)Gatunki, c) Poetyki, d)Media, e)Technologie 8 Lawrence Lessing: Remiks, Warszawa, 2009, s. 26 9 Tamże, s. 84 10 Tamże, s. 78

1.

Cyberkultura i charakterystyczna dla niej forma partycypacji – w postaci działań remikserskich – powoduje, że zaciera się granica między sztuką a życiem, dziełem sztuki a innymi wytworami oraz artystą a odbiorcą.

Teraz potencjalnie każde życie może nosić znamiona sztuki, każdy wytwór może zostać okrzyknięty dziełem artystycznym i (!) każdy może być artystą.

III 1.

Informacjonalizm i jego ważna część składowa: Cyberkultura odmieniły nie tylko sztukę, lecz w ogóle działalność wiedzo twórczą, a w jej ramach: praktykę naukową.

Nowe media, Internet, cyfrowe bazy danych, portale działające w oparciu o mechanizm Wiki spowodowały powstanie: wolnej kultury i otwartej nauki – często też zwanej nauką 2.0. a) Wolna kultura to wymiana materiałów w sieci (np. plików muzycznych, filmowych, graficznych, skryptów, itp.), a także swobodne miksowanie i remiksowanie różnych utworów literackich, audio i viedo i darmowe udostępnianie ich w Internecie (coraz częściej w oparciu o licencję Creative Common).

b) Wolna nauka (Open Access) – to udostępnianie w sieci wytworów pracy uczonych (w tzw. repozytoriach), publikowanie roboczych wersji artykułów czy książek (niektórzy nazywają to nauką

2.0) i ruch otwartego oprogramowania – gdzie każdy (mając dostęp do kodu źródłowego) może dany program udoskonalać.

1.

Wolna nauka czy nauka 2.0 to jednakże coś więcej.

Znakomitym przykładem wykorzystania narzędzi, reguł i wartości świata Informacjonalizmu jest praktyka historiograficzna.

2.

Historia i problematyka historyczna jest stale obecna w życiu publicznym różnych krajów – zarówno Europy, jak i reszty świata.

Istnieje wiele historii.

I bynajmniej nie jest tak, że największy wpływ na treść i formy owej obecności mają profesjonalni, akademiccy historycy.

Decydujący wpływ na świadomość historyczną współczesnych społeczeństw, jak i dominujący obraz historii wywierały media.

To one ukształtowały i zawłaszczyły niemal całkowicie dominującą sferę współczesnej kultury – jaką niewątpliwie w XX wieku stała się kultura popularna.

W rezultacie doszło do ukształtowania się pozaakademickiej i „pozaprofesjonalnej” historii, którą znany angielski historyk Jerome de Groote11 nazywa publiczną (albo popularną) historią i do powstania, jak to ich określa, publicznych historyków.

Wiedza historyczna produkowana przez publicznych historyków stała się również przedmiotem „konsumpcji” i rozrywki.

3.

Internet nie tylko umocnił tą/te tendencje ale pomnożył liczbę twórców historii.

Po roku 2000 zwłaszcza nastąpił istny wysyp portali zajmujących się historią.

Z jednej strony mamy tu do czynienia z działaniami instytucjonalnymi – czyli np. tworzeniem wielkich cyfrowych archiwów, tworzeniem portali bardziej tematycznych – zajmujących się gromadzeniem materiałów związanych z jakimś 11 Dowodzi tego w najnowszej swej książce: Consuming History.

Historians and heritage in contemporary popular culture, Routlege, 2009

okresem, postacią, wydarzeniem itp., tworzeniem wirtualnych muzeów historycznych czy produkcją historycznych gier komputerowych i sieciowych.

Wszystkie one są oczywiście zdygitalizowane, multimedialne, mają charakter otwarty i, co chyba najważniejsze z punktu widzenia użytkownika: są interaktywne.

4.

Obok tych inicjatyw mamy do czynienia z nowym fenomenem, który, za Lessingiem czy De Groote można określić jako społeczną produkcję, historiografię RW czy internetową historiografię popularną.

Historiografia RO byłaby tworzona głównie przez tzw. zawodowych historyków (oczywiście nic nie stoi na przeszkodzie aby ci profesjonaliści nie uczestniczyli w produkcji RW).

W mojej terminologii byłaby to prostu historiografia 2.0.

W jej skład wchodziłyby, rzecz jasna, też te bardziej zinstytucjonalizowane przedsięwzięcia.

5.

Obecnie, w pierwszych latach XXI wieku, mamy kilka płaszczyzn przejawiania się owej historiografii 2.0: a) Inicjatywy podejmowane przez państwo i jego agendy (np. państwowe uczelnie, instytuty historyczne czy muzea), które tworzą portale, na których gromadzą i udostępniają w formie cyfrowej dotychczasowe wytwory działalności historyków, wszelakie źródła i zbiory pamiątek, b) Niezależne witryny tworzone przez prywatne instytucje i osoby, które już nie tylko gromadzą różne materiały historyczne, lecz mają także charakter portali społecznościowych, na których wszyscy mogą rozmawiać ze wszystkimi o sprawach związanych z historią: wymieniać się plikami, komentować, radzić, oceniać itp., c) Społeczna produkcja12 historii.

12 Termin ten wprowadził Yochai Benkler, w: Bogactwo sieci.

Jak produkcja społeczna zmienia rynki i wolność, Warszawa, 2008

1.

Społeczna produkcja historii mogła zaistnieć w wyniku stworzenia (zdygitalizowania) i udostępnienia w sieci dotychczasowego dziedzictwa kulturowego ludzkości oraz pojawienia się relatywnie taniego sprzętu (cyfrowe aparaty, kamery, dyktafony itp.) i oprogramowania (do obróbki audio video , grafiki wektorowej czy rastrowej).

Dzięki temu elitarne dotychczas profesje, takie jak np. producent muzyczny, filmowy czy grafik stały się dostępne praktycznie dla każdego (oczywiście istnieje tu potrzeba nabycia pewnych kompetencji informatycznych), a reszta jest już sprawą talentu i wyobraźni.

2.

Jak grzyby po deszczu zatem zaczęły pojawiać się różnego typu amatorskie produkcje, efekty których możemy ujrzeć np. na portalu Flickr czy Nasza Klasa (zdjęcia), You Tube czy Vimeo (filmy), Scribd czy Calameo (publikacje tekstów, fragmentów książek czy prezentacji multimedialnych).

Ta produkcja idzie już w miliony!

3.

Osoby o większych ambicjach tworzą już zaawansowane produkcje – niewiele różniące się od tych, które do tej pory tworzyli tzw. profesjonaliści.

Mogą to być np. machinimy, digital story telling czy prace multimedialne.

a.

Machinimy - - to technika animacji polegająca na wykorzystaniu obrazu generowanego przez gry komputerowe.

W najprostszej wersji machinima polega po prostu na wykorzystaniu animacji z gier (poprzez tzw. renderowanie i np. dodanie podkładu muzycznego), w nieco ambitniejszej - na sterowaniu postaciami w grze w taki sposób, żeby uzyskać pożądaną sekwencję.

W wersji

najtrudniejszej machinima polega na modyfikowaniu kodu gry.

W Polsce machinimy stają się również coraz popularniejsze.

Najwięcej filmów jest zrobionych za pomocą gier z serii Gothic, The Elder Scrolls, The Sims, Halo: Combat Evolved, Grand Theft Auto oraz Garry''s Mod, ze względu na łatwość tworzenia i dużą ilość dostępnego oprogramowania pomagającego w tworzeniu machinim do tychże gier.

Termin wywodzi się do skrzyżowania słów machine cinema ("maszynowe kino") lub machine animation ("maszynowa animacja"), przy czym słowo machine oznacza tu komputer osobisty13.

b.

Digital story telling – to rodzaj cyfrowej opowieści z czyjegoś bądź swojego życia z dodatkiem zdjęć czy materiału filmowego.

Najczęściej trwają one do kilkunastu minut.

Można je umieszczać na nośnikach cyfrowych i w Internecie.

c.

Multimedialne historie to produkcje które wykorzystują różne formy informacji oraz różne formy ich przekazu (np. tekst, dźwięk, grafikę, animację, wideo) w celu dostarczania odbiorcom informacji lub rozrywki.

Termin „multimedia” ma również zastosowanie w mediach elektronicznych służących do rejestrowania oraz odtwarzania treści multimedialnych.

Multimedia posiadają cechy tradycyjnych technik mieszanych i sztuk pięknych, jednak mają szerszy zakres14.

Są swoistą hybrydą.

1.

Wszystkie te i inne rodzaje społecznej produkcji historii polegają na zmiksowaniu i zremisowaniu różnych 13Źródło: Vikipedia 14 Źrodło: Vikipedia

materiałów – przygotowanych samodzielnie bądź wykorzystanych z ogólnie dostępnych cyfrowych baz danych (archiwów, bibliotek cyfrowych, portali itp.).

Dzięki temu tworzy się nowe wartości, nowe opowieści i nowe sposoby prezentacji – służące nauce, uczeniu się i zabawie.

IV 1.

Zmiany jakie przyniosły Informacjonalizm i Cyberkultura mają kolosalne znaczenie dla praktyki historiograficznej – zwłaszcza tej akademickiej, uchodzącej za profesjonalną.

Mają one także określone reperkusje jeśli chodzi o przedmiot zainteresowań Klio, teorię i metodologię historii.

Niektóre z nich antycypował już postmodernizm.

Gdy więc połączymy główne tezy postmodernizmu i Informacjonalizmu (te związane bezpośrednio lub/i pośrednio z praktyką naukową) to możemy otrzymać następujące wnioski: 2.

Żyjemy wśród opowieści: oralnych, tekstualnych, audialnych, medialnych, a ostatnio i multimedialnych.

Tworzą one kontekst/y życia każdego człowieka.

Innego/ych kontekstów nie znamy.

Możemy mówić, pisać czy zatrzymywać w obiektywie kamery o tych obiektach, stanach rzeczy, zjawiskach, wydarzeniach itp., które formują się czy które można uformować na gruncie danej/ych opowieści.

Z tego wynika, że np.

historia (dzieje) nie istnieje poza tymi opowieściami (poza tekstami nie ma nic, jak zwykł mawiać Derrida).

To niektóre opowieści powołują do życia historię i linearny, nieodwracalny czas historyczny.

Ma to miejsce - począwszy od religii żydowskiej, a skończywszy na wielkich narracjach czasów nowożytnych.

3.

Idea historii wymyślona na gruncie określonych opowieści ponad dwa tysiące lat temu (używając naszej zachodniej chronologii) uległa zobiektywizowaniu.

Utarło się zatem przekonanie, że istnieje jakiś świat historyczny (Historia po prostu) i możemy czy powinniśmy go poznawać (a w każdym razie mówić, pisać o nim lub/i malować, filmować itd., itd.) za pomocą odrębnej dyscypliny – zwanej historiografią.

4.

W związku z powyższym powstały problemy ontologiczne (teoretyczne) i metodologiczne (szerzej: epistemologiczne) związane z tym: jak ewentualnie ten świat mógł wyglądać i funkcjonować oraz: jakie są najlepsze procedury zgłębiania jego „tajemnic”.

Powstała tedy naukowa historiografia uzurpująca sobie prawo do posiadania monopolu na wiedzę wiarygodno poznawczą.

Nawet zanegowanie możliwości dotarcia do przeszłości (co stało się w wieku XX) nie podkopało przekonania o istnieniu Historii nawet u tzw. krytycznych, naukowych historyków.

Nie mogąc wypełnić funkcji poznawczej – zaczęli oni pisać o historii (czy pisać, konstruować historie, które jakoś nawiązują

do Historii) z pobudek poza poznawczych: etycznych, estetycznych, politycznych i wielu innych.

5.

Od kilkudziesięciu lat narastają warunki do przeformułowania naszych poglądów na temat świata i człowieka.

Powstały one w wyniku ogromnych zmian świata ludzkiego będących efektem wspomnianych wyżej technologii.

Technologie stworzyły nowy świat życia codziennego.

a) Jednocześnie na gruncie zmatematyzowanego przyrodoznawstwa pojawiły się nowe teorie, które kreują nowe wizje świata: kwantowa teoria grawitacji, superstrun (mówi się w niej o 14 wymiarach), światów równoległych, czarnych dziur (gdzie żaden czas ma w ogóle nie płynąć), hiperprzestrzeni, M-teoria itp.

Nie mówiąc już o starej teorii względności, w ramach której tzw. czasoprzestrzeń powstaje w wyniku działania grawitacji (zakrzywia czasoprzestrzeń)15.

Wychodzi więc na to, że historyczność nie jest immanentną własnością świata/ów (rzeczą samą w sobie).

1.

Informacjonalizm daje przesłanki do powstawania nowych opowieści na temat świata życia codziennego początków XXI stulecia, które wypierają te z zawartością historii i historyczności (i bynajmniej nie chodzi tu o głośną książkę Fukuyamy: Koniec Historii).

Pojawia się w nich nowa metafora: ‘bazy danych’, ‘świata jako bazy 15 Przegląd współczesnych teorii fizycznych i astronomicznych przynosi monografia Briana Green’a: Piękno wszechświata.

Superstruny, ukryte wymiary i poszukowanie teorii ostatecznej, Warszawa, 2008

danych’, która nadaje nową strukturę naszemu doświadczaniu siebie i rzeczywistości.

Epoka komputerów stworzyła nowy kulturowy algorytm: rzeczywistość – media – dane – baza danych16 a)Baza ta ma postać hipertekstu lub/i hipermedium (bez początku, końca, hierarchii i zależności), b)Jest nielinearna, cyfrowa, multimedialna i interaktywna, c) Jej głównym środowiskiem jest Internet Dostęp do niej jest natychmiastowy, d) Zawiera ona informacje, które następnie można miksować i stosować w stosunku do nich różne praktyki remikserskie.

1.

Wszystkie wytwory dotychczasowych historiografii i źródła stają się (bądź staną się po zdygitalizowaniu) informacją – zawartą w bazie/ach danych i, z godnie z perspektywą postmodernistyczną, są opowieściami, konstrukcjami.

2.

W dobie Informacjonalizmu, Cyberkultury i Nauki 2.0 (w repozytoriach umieszcza się publikacje tzw. profesjonalistów) potencjalnie każdy ma dostęp do informacji, ma więc także dostęp do źródeł, tekstów i filmów historiograficznych.

Jest to dostęp natychmiastowy, niezależnie od czasu i miejsca.

3.

Świat bazy danych istnieje poza czasem i konkretnym miejscem.

Ma charakter wirtualny.

4.

Poruszając się w świecie konceptualizowanym jako baza danych i surfując coraz częściej w sieci znajdujemy się 16 Lev Manovich: Język nowych mediów, Warszawa, 2006, s. 341

we wszechobecnej teraźniejszości – albo: bezczasowej czasowości.

Nie istnieją dla nas bariery czasu i miejsca.

Jednym kliknięciem myszki możemy być w świecie naszej rodziny (z jednej strony) i np. antycznej Grecji (z drugiej strony).

Jak to ujmuje Derrick de Kerckhove, zostaliśmy wyzwoleni z ograniczeń wyznaczonych przez historyczny i wyjątkowy zbieg miejsca i czasu i obecnie możemy zdać sobie sprawę z możliwości bycia wszędzie naraz, fizycznie pozostając w tym samym miejscu.

Co więcej, dodaje, pozwoli to nam na wyzbycie się jednowymiarowych punktów widzenia i zastąpienia tego pojęcia przez nowe, czyli: punkt przebywania17 a) Znika przedmiot badań historiografii – świat historii.

Zostają nam tylko konstrukcje w bazie danych, które jednocześnie można ujmować jako informacje, b)Owe informacje możemy wykorzystać do stworzenia nowych konstrukcji – np. w celach estetycznych, rozrywkowych czy dydaktycznych (tak jak ma to miejsce w przypadku gier komputerowych) c) Dzięki coraz tańszemu cyfrowemu sprzętowi i intuicyjnemu oprogramowaniu możemy tworzyć remiksy (remiksujemy my i komputer) na bazie dotychczasowych, oryginalnych tekstów, zdjęć czy filmów.

W ten sposób powstają nowe opowieści, obrazy czy gry hiperhistoryczne.

Będą one symulacjami.

Będą nową rzeczywistością samą w sobie – bez jakichkolwiek odniesień przedmiotowych.

17 Derrick de Kerckhove: Powłoka kultury.

Odkrywanie nowej elektronicznej rzeczywistości, Warszawa, 1996, s. 175

Podstawą bowiem tych remiksów będą zerojedynkowe algorytmy programu komputerowego.

d) Zatem będzie to hiperhistoryczna historiografia technologicznie wykreowana i będzie tworzona po części z myślą o dydaktycznym wykorzystaniu, w celach rozrywkowych i artystycznej kreacji.

Cele poznawcze będą tu już raczej drugorzędne.

e) Stąd teraz każdy może być historykiem – tworząc historie z własnego życia lub/i remiksy wykorzystując do tego celu cyfrową bazę dotychczasowych tekstów historiograficznych.


text:
Gorzałka

Władysław Ludwik Anczyc

KANDORA, kmieć

SALOMEA, JEGO ŻONA

HANUSIA, PIOTRUŚ, MAGDUSIA - ich dzieci

STANISŁAW, brat Salomei

SOŁTYS

SZYMEK, FRANEK, JÓZEK - parobcy

Izba wiejska w domu Kandory, - sprzęty zwykłe, znać niedostatek.

SALOMEA, PIOTRUŚ, MAGDUSIA.

Piotruś.

Moja matusiu serdeczna, dajcież mi choć aby kawałeczek chleba, bo mię już tak ściska w sobie, że ani wytrzymać nie mogę.

Magdusia (siedzi na łóżku).

Matusiu, matusiu jeść, dajcież choć ziemniaka, bo mnie bardzo boli w brzuchu.

Salomea.

Oświęty Boże!

dodajże mi mocy do przeniesienia tych kłopotw.

Czekajcie dzieci, Hanka wróci zaraz i przyniesie chleba.

Jaka ja nieszczęsliwa kobieta, dzieci głodne, posilić ich czem nie mam, już też ostatnia bieda kiedy kawałka chleba nie ma w domu.

Magdusia.

Jeść!

Piotruś.

Matusiu jeść!

Salomea.

Cichoż bądźcie dzieci, czy mię chcecie zatrapić (płacze).

O ja biedna sierota, oj sierota - ja sierota nieszczęsna.

Boże mó Boże, Najświętsza Panienko zmiłujże sie nademną.

DAWNI, HANUSIA.

Hanusia (wchodzi zapłakana i staje przy drzwiach nic nie mówiąc).

Salomea.

Wróciłaś przecie, już ciebie gdzie posłać, to Boże zmiłuj się, dzieci wołają jeść, ledwie mnie nie zamęczą a ta siedzi i siedzi.

No dawajże ten chleb, czego stoisz przy drzwiach, dawaj prędzej!

Hanusia (łkając).

Moja... moja... serdeczna... biedna matusiu, ja chleba nie przyniosłam.

Salomea (przerażona).

Co?

Hanusia.

Nie przyniosłam.

Salomea.

Przecież ci dałam chustkę, a ona warta więcej jak dziesięć bochenków chleba.

Hanusia.

Przyszłam do karczmy i prosiłam arendarza, żeby mi dał chleba i ziemniaków na chustkę, ale on ledwie ją ujrzał, chwycił zaraz w ręce i zawołał: Twój ojciec... ten pijak (płacze mocno) napił... u mnie wódki za dwadzieścia złotych... i poty ci chustki... nie oddam... aż... mi dług zapłaci.

Salomea.

O mój Boże!

a dzieci?

Hanusia.

Prosiłam... żeby mi choć kawałek chleba udzielił... ale gdzie tam, ten twardy człowiek wypchnął mnie za drzwi.

Salomea.

Czemże ja teraz dzieci posilę... och przeklęta gorzałka, ona wszystkiemu winna.

Piotruś.

Matusiu dajcie mi chleba, to ja za to jak urosnę, nigdy nie będę pić gorzałki.

Salomea.

Trzeba ci było wstąpić do ciotki Marunowej, możeby była coś użyczyła.

Hanusia.

Byłam i u ciotki, ale mię wykrzyczała, powiadając, że dla pijaków nic nie da.

Salomea.

Już też ostatnie nieszczęście na mnie (płacze).

Biedne sieroty, cóż ja z wami pocznę.

DAWNI, SOŁTYS.

Sołtys.

Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus!

Salomea.

Na wieki wieków Amen.

Sołtys.

Jak się macie Kandorowa?

Salomea.

Źle mój Sołtysie, oto dzieci płaczą od głodu, a nie mam ich czem pożywić.

Sołtys.

Ha!

Takci to bywa u każdego pijaka; gdyby wasz mąż nie pił, toby dzieci nie marły głodem.

Salomea.

Nie wińcie go, mój Sołtysie, Pan Bóg na niego dopuścił nieszczęście, ale on się upamięta.

Sołtys.

Zaraz wam się upamięta, a cóż on to nie ma rozumu, żeby tak pić i pić... nie zważając ani na Pana Boga, ani na siebie, ani na dzieci.

Salomea.

Toć wiecie, że on tak dawniej nie pijał... dopiero dwa lata jak zaczął.

Sołtys.

Ja wiem, że to był człek porządny i pracowity, boć inaczej toby mu stary Grzywa córki i dobytku nie oddał, ale jak się począł wdawać z Kłyszkiem z Malinówki, jak zaczął z nim jeździć po jarmarkach, tak całe gospodarstwo do krzty styrał.

Ja żebym był wami, tobym go wypędził z domu, boć to wasza ojcowizna, pozwalać pijakowi niszczyć majątek na gorzałkę, a samej z dziećmi cierpieć biedę.

Salomea.

Co też prawicie, jakżebym ja mogła ojca moich dzieci z domu wyganiać.

Sołtys.

A jakże on może was i wasze dzieci głodem i nędzą zabijać?...

Cóż się stalo z waszem gospodarstwem?

mieliście dwa konie, trzy krowy, sprzęty jak przynależy, wozy, pługi, brony, gdzież dziś tego szukać.

Grzech śmiertelny, taki szmat prześlicznego pola niezaorany, nie zasiany; długów po uszy, podatki zaległe, czynsz od roku nie zapłacony; a przytem i pogarda u ludzi, bo wiecie matko, że u nas nikt wódki nie pije, tylko jeden wasz, że nikt nie zalega ani czynszu, ani w podatkach, tylko jeden wasz... i doczekacie sie tego, że prawo zabierze grunt i domostwo, a wy pójdziecie z torbami po prośbie.

Salomea (płacząc).

Ach!

ach!

ach!

ach!

Sołtys.

Ej, dajcież pokój Walkowa, nie płaczcie, bo mnie się serce od zalu ściska.

Oto macie chleb i ser, com je wziął z sobą pośniadać w polu, dajcież to dzieciom, niech się pożywią chudziny.

Salomea (odbierając).

Ach mój Sołtysie... na co ja też zeszła... żebym jak ta żebraczka rękę po kawałek chleba wyciągała (obdziela dzieci).

Sołtys.

No, no, biedna matko, uspokój się, Pan Bóg miłosierny... pocieszy was, a ja to, co wam daję, to przecież nie jałmużna, znam się poczciwa kobieto od małości, odemnie nie wstydź się przyjąć po przyjaźni, przyszlę wam jeszcze co mleka i ziemniaków, tylko wrócę do domu, a wam, jeśli się to widzi przykro, to mi odrobicie.

Salomea (całuję go w rękę).

Bóg wam zapłać Macieju, żeście tacy uczciwi.

Sołtys (wydzierając jej rękę).

Ej bójcie się Pana Boga, poco tam znów całować, a czy ja to kanonik, albo biskup, albo choćby i ksiądz proboszcz...

Widzicie ja tu przyszedłem w smutnym interesie do was, ale już teraz nie śmiem wam nawet rzec tego.

Salomea.

Powiedźcie, co takiego... mam ja dosyć zgryzoty to i to przeniosę.

Sołtys.

Ale bo może my temu jakoś zaradziemy, boć co prawda ja Sołtys, ale znów naprzeciw całej gromadzie nic nie znaczę... przecież będę się starał.

Salomea.

Mówcież... mówciez prędzej, bo mnie jeszcze bardziej trwożycie, kiedy niewiem, co się stało, może, uchowaj Boże mojemu co się stało?

Sołtys.

Coby się tam stało pijakowi, chyba, żeby mu gorzałki zabrakło...

Oto widizcie gromada uradziła, że dłużej takiej pijanicy między sobą nie scierpi, więc zlecili mi, żebym się starał u dworu i u rządu, żeby waszego wyrzucić i wygnać ze wsi.

Podatki i czynsz gromada zapłaci z kasy gromadzkiej, a grunt odda się innemu rzetelnemu gospodarzowi.

Salomea.

Tego jeszcze nieszczęścia trzeba tylko na mnie.

Sołtys.

Co prawda to wam powiem, żem tu szedł zły, chciałem wam bez ogródki zapowiedzieć, że was wyścigamy, ale jak zobaczyłem te głodne dzieciny... i was taką nieszczęśliwą, wspomniałem twego ojca Saluś... starego Grzywę... ścisnęło mi się serce i... zmiękłem... a teraz tobym was rad z całej duszy ratować.

Salomea.

Niechaj wam Bóg zapłaci za wasze dobre serce, ale ja żadnej nie widzę rady, modlę się, proszę o zmiłowanie Pana Boga i to moja jedyna ucieczka i otucha.

Sołtys.

Pięknie robicie, ale Pan Bóg wyrzekł: pracuj człowiecze, a ja ci dopomogę, więc trzeba i ludzkich sposobów szukać, boć Pan Bóg dla nas niegodnych cudu nie uczyni... a gdzież Walek?

Salomea.

Spi jak zabity pod stodołą...

DAWNI I STANISŁAW (z tłomoczkiem na plecach dobrze przybrany).

Stanisław.

Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus.

Sołtys, Salomea, Hanusia.

Na wieki wieków.

Amen.

Stanisław.

Powiedzieli mi ludzie, że tu mieszka Walenty Kandora, kmieć, co ma za żonę Salusię, córkę Piotra Grzywy.

Salomea.

Tutaj... jaki macie interes, możecie mówić, bo ja jestem jego żona.

Stanisław.

Jakto, wy jesteście Salusia?

Salomea.

Tak, mówcie, co żądacie od mego.

Stanisław.

I nie poznajeż mię...?

Salomea.

Pierwszy raz widzę.

Stanisław.

Oj nie pierwszy raz... widywaliśmy się codzień, ale już temu więcej jak dwadzieścia lat.

Salomea.

Widzi Bóg, że sobie nie mogę przypomnieć.

Stanisław.

Zapomniałaś Salusiu o Stachu...

Salomea.

O mój Boże... toście wy... toś ty mój braciszku serdeczny Stachu (rzuca mu się na szyję).

Stachu mój bracie, mój kochany jedyny bracie!

Stanisław (ściskając ją i całując).

Saluś moja serdeczna!

moja miła siostrzyczko... a to... to pewno twoje dzieci.

Salomea.

To Hanusia najstarsza, od św. Anny obróciło jej się na dziesiąty rok... to Piotruś skończył siedm, a to Magdusia ma piąty rok, dwoje Pan Bóg zabrał do swojej chwały...

Stanisław.

Śliczne dzieciny... (ściska je) nie bójcie się, ja jestem wasz wujaszek, kocham was jak matusia, jak tatuś (dzieci całują Stanisława w ręce).

A prawda, a gdzież ojciec?

Sołtys.

A mie to Stachu nie poznajesz?

Stanisław.

Nie baczę, ale jakoś mi coś po myśli chodzi.

Sołtys.

A pamiętasz, jakiem cię obił, kiedyś mi złamał gałąź na jabłonce?

Stanisław (śmiejąc się).

Ba, cóżbym nie pamiętał, wyście Maciej Kłonica, kmieć.

Salomea.

A teraz nasz Sołtys.

Stanisław.

Chwała Bogu, toć lepszego Sołtysa nad Kłonicę być nie może.

Sołtys.

A nie gniewasz się Stachu, żem cię obił?

Stanisław.

Bóg wam zapłać stokrotnie za tę naukę, boby ze mnie był może jaki nicpoń, a przez waszą naukę wyszedłem na człowieka porządnego.

Salomea.

I skądże cię Bóg prowadzi.

Stanisław.

Jak mię wziął pan Zadora przed dwudziestu jeden laty za fornala, tak służyłem mu do śmierci, byłem za fornala, za karbowego, w końcu przez dziesięć lat włodarzem aż wedle Krobi w Poznańskiem, ale stary pan umarł, dobra kupił Niemiec i wygnał mię jako i wszystką naszą czeladź, a swoich poprzyjmował Niemców.

Otoż wracam do domu, ale nie z próźnymi rękami, bom sobie uskładał 100 talarów z zasług i z korcowego, a nieboszczyk Pan, Boże daj mu wieczne odpocznienie, zapisał mi w testamencie 300 talarów, toć ze mnie bogacz.

Sołtys.

Widno, żeś uczciwy człowiek, kiedy ci nieboszczyk zapisał tyle pieniędzy, musiałeś mu wiernie służyć.

Stanisław.

Pan był dla mnie jak ojciec, a ja dla niego jak syn, kto wie, czyby nie pożył jeszcze z jakie dwadzieścia lat, ale się zmartwił synem jedynakiem, co będąc długo na naukach w Berlinie, począł tracić pieniądz, długów narobił... ale co tam o tem mówić... próżno sobie człowiek krew psuje.

Zabrałem manatki, pieniądze i wróciłem między was, żeby tu żyć i umierać.

Sołtys.

I dobrześ zrobił bracie, Bóg cię tu zsyła na sam czas.

Oto twoja nieszczęsna siostra, niema czem dzieci wyżywić, nędza taka, ani wypowiedzieć nie można.

Stanisław.

Jakto, czyżby Walenty umarł?

Sołtys.

Gorzej jeszcze jak umarł, bo sie rozpił, sterał gospodarstwo, poprzedawał konie, krowy i wszystko puścił ze swoim kompanem Wojtkiem Pałą.

Grunt stoi pustkami, nie ma kto wedle niego robić, przed chwilą, jakiem tu wszedł, aż mi się serce ścisnęło, ujrzawszy te głodne dzieciny.

Salomea.

Właśnie my tu radzili między sobą, jakby odciągnąć Walka od gorzałki i hulanki.

Sołtys.

Żeby wymyślić jaki sposób, boć nakładliśmy mu nie raz w uszy, ale to tyle znaczy, co rzucać groch o ścianę.

Już nawet gromada uradziła, żeby go wygnać z gruntu, bo takiego pijaka i hulacza już dłużej między sobą ścierpieć nie możemy.

Stanisław.

A gdzież Walek?

Salomea.

Śpi pod stodołą.

Sołtys.

Trzeba go zbudzić i powiedzieć, że przyjechał szwagier, to się może opamięta.

Stanisław.

Dajcie mu spokój, niech śpi, tymczasem może coś uradzimy.

Czy on tak ciągle pije?

Salomea.

Przez ośm lat był pilny i pracowity, dopiero przed dwoma laty, jak pańszczyznę skasowali i poszliśmy na czynsz, wszyscy gospodarze z całej wsi jęli się roboty i prędko poprzychodzili do pieniędzy, mojemu coś się przywidziało, że nie powinien nic robić, bo do pracy nie ma przymusu.

Zbałamucił go Pała i tak trzymają kompanię ze sobą.

Straciła już wszystko.

Wczoraj zaniósł do karczmy ostatnie cztery złote, com zarobiła we dworze, przepił z ogranicznemi i jeszcze dwadzieścia złotych sie zadłużył.

Już dobrze było po północy, kiedy wrócił do domu i począł ogromnie do drzwi wybijać.

Pójdź precz!

zawołałam.

Puść mię matuś, krzyczał z całych sił, a ja mu na to rzekłam: Tyś nie mój mąż pijaku, ruszaj sobie, to nie twój dom.

- Ha, możem się omylił - rzecze - może to nie mój dom, a tyś nie moja żona.

Odszedł i po chwili uciszyło się; dziś rano wstaję, patrzę, śpi pod stodołą.

Widno jeszcze się nie wytrzeźwił.

Stanisław.

Wiecie co, przyszła mi dobra myśl, może się też i uda.

Pójdź Saluś zabierz dzieci, pójdźcie i wy Macieju, opowiem wam, jak trzeba zrobić, tylko trzeba, żeby żadne ani słówka przed nikim nie powiedziało (odchodzą).

Po chwili wchodzi Kandora.

Kandora (poziewa).

Ha, com się wyspał, tom się wyspał uczciwie, ale też to ściuras i z tego Wojtka, kiej on mnie zdołał przepić... ja jeden on dwa, ja drugi on trzeci, dość że wypił ośm półkwaterków, a mię już szósty na ziemię zwalił.

Poczciwy karczmarz zlał mi łeb wodą, bo takbym nie trafił do domu.

Tylko ta Salka niegodziwa, nie chciała mnie puścić do domu i musiałem spać pod stodołą, aż mię kościska bolą.

Ale poczekaj babo, dam ja ci dobrą naukę, nauczę cię, co to nie uszanować swojego.

Gdzie ona siedzi.

Salka!

Salka!

hej Salka!

Ani baby!

ani dzieci, gdzie oni popochodzili.

- Hanka!

Pietrek!

Magda!

gdzie was wszyscy kaci trzymają?

Salka!

słyszysz Salka (porywa kawał drzewa i wali w stół z niecierpliwością) - Salka!

czy słyszysz, a pójdźzże, bo ci kości połamię.

KANDORA, SALOMEA.

Salomea (wchodzi).

Co to znowu za hałasy?

Czego tu chcesz człowieku?

Kandora.

Ja ci tu powiem, co ja chcę!

dlaczegoś mię w nocy nie puściła do izby?

Salomea (śmiejąc się).

Ha!

ha!

ha!

a to dobre... a cóż ty masz do naszego mieszkania?

Kandora (zdziwiony).

Jakto co ja mam, przecież... toć mój dom, no to jakże.

Salomea.

Mój człeku, alboś ty pijany, albo waryat... idź sobie z Panem Bogiem a nie bałamuć dłużej, bo zawołam na mojego, a będzie bieda.

Kandora.

Na kogo zawołasz... na kogo?

Salomea.

A no na Walka Kandorę, mojego męża, przecież go musisz znać, skoroś wszedł bez pytania do izby.

Kandora.

Salka, czyś ty pijana, czy ja głupi, a cóż ty pleciesz?

Salomea.

Żem nie pijana, to mi wszyscy ludzie mogą zaświadczyć, a że ty głupi, to ci nikt nie przeczy.

Kandora (w największej złości).

Słuchaj no ty babo jakaś, ja cię wnet nauczę, jak masz gadać (biegnie do niej z podniesionym drewnem w ręku).

Salomea (uciekając).

Gwałtu!

Walenty!

Walenty!

rauj mnie od tego rozbójnika.

STANISŁAW.

Stanisław (wchodzi ubrany jak Kandora tylko porządniej).

Co tu za brewerye.

Salomea.

Oto mój Walusiu, ten pijak przyszedł tu i poczyna awantury.

Stanisław (wyrywając drewno Kandorze).

Słuchajno ty nicponiu jakiś, jak ty śmiesz nachodzić dom gospodarski, ja tu pan, ja gospodarz!

rozumiesz, jak sobie stąd natychmiast nie pójdziesz, to cię każę związać i odstawię do sołtysa.

Kandora.

A cóżeś ty za jeden, żebyś mnie miał chwytać i wiązać?!

Stanisław.

Ja jestem Walenty Kandora, kmieć z dziada i pradziada na tym domu i roli - no wiesz teraz?

Kandora.

A cóż ja jestem?

Stanisław.

A kat cię tam wie pijaku, coś ty za jeden.

Kandora.

Jakto co za jeden?

ja jestem Walenty Kandora, ale nie ty łgarzu!

boć mię tu wszyscy znają - nie prawda Saluś - no gadajże!

Salomea.

Czyś ty człowieku zmysły stracił, czyś się upił, dajże nam raz pokój i idź gdzie masz iść, bo my tu nie mamy czasu z tobą się uganiać.

Stanisław.

No ruszaj za drzwi i nie bałamuć dłużej.

Kandora.

Wszelki duch Pana Boga chwali, czyście się uwzięli na mnie, czy co w grzechu, przecież ja Walek... ja Walek!

Stanisław.

A możeś i Walek, ale że nie Kandora, to pewno, bo jakżebyś nim mógł być, kiedy ja jestem.

DAWNI, HANUSIA, PIOTRUŚ, MAGDUSIA.

Kandora.

Dzieci!

dzieci!

pójdzcież tu, powiedzcie com ja jest?

Hanusia.

Ja was tam nie znam...

Kandora.

Co?

ty mnie nie znasz?

ty?

Hanusia.

Jużci, że nie znam, anim was nie widziała nigdy w życiu.

Kandora (do Piotrusia).

A ty mnie znasz?

No gadaj!

Piotruś (uciekając do matki).

Matusiu!

Matusiu!

bo mię chcą bić!

Kandora (w największej złości krzyczy).

Nie tumańcie mnie!

słyszycie!

bo ja wam kości połamię.

Ja, Walek Kandora.

Stanisław (groźno przystępując do niego).

Słuchajno ty awanturniku bądźże cicho!

i nie rób gwałtów, bo cię do Kielc wyślemy jako napastnika!

Hanuś.

Hanusia.

Cóż chcecie tatusiu?

Stanisław.

Idźno do Sołtysa, niech tu przyjdzie, żeby nas uwolnił od tego hałaśnika.

Hanusia.

Dobrze tatusiu (wychodzi).

Kandora (do siebie).

Bóg widzi, że nie wiem co się stało boć już nie mówię nic o mojej kobiecie, ta mogłaby jeszcze udawać, ale co sołtys, to ani sposobu nie ma, żeby mię nie poznał (głośno).

Dobrze niech przyjdzie sołtys, niech mię aresztuje, niech mię prowadzi, gdzier chce, bo ja wiem, żem ja Walenty Kandora i kwita.

DAWNI I SOŁTYS.

Sołtys.

Niech będzie pochwalony.

Wszyscy.

Na wieki wieków.

Amen.

Sołtys (idzie do Stanisława i podaje mu rękę).

Witajcie Walenty...

Stanisław.

Jak się macie Sołtysie.

Dobrze, żeście przyszli, bo raz, że wam chcę powiedzieć, żebyście się nie kłopotali o podatek, zapłacę wam za parę dni.

Kandora (osłupiały do siebie).

Czy ja śpię... czym pijany... czy mię zły opętał.

Stanisław.

A drugie, że przyszedł tu oto ten chłop i wyprawia brewerye, otóż ja chciałem was prosić, żebyście z nim porządek zrobili.

Kandora.

Patrzajcie no na mnie Sołtysie.

Sołtys.

No patrzę i cóż?

Sołtys.

A kat cię wie, kto ty jest, pijak, jakiś włóczęga, pierwszy raz cię widzę w mojem życiu.

Kandora.

Nie gadajcież znowu byle czego, przecież ja jestem Walenty Kandora.

Sołtys.

Cóż ty waryacie będziesz tu sobie żarty stroił ze mnie, nie widzisz to Walentego gospodarza, jeśli go znasz, to nie baj lada próżniaków.

Kandora.

Jeśli kto baje, to wy wszyscy ale nie ja, przecież ja muszę najlepiej wiedzieć, kto ja jestem, a wyście się wszyscy popili i basta, ale ja was nauczę.

Sołtys.

Jak ty śmiesz odgrażać się urzędowi.

Hej Szymek, Franek, Józek!

DAWNI - PAROBCY.

Sołtys.

Patrzajcie no dobrze na tego człowieka i powiedzcie mi, czy go znacie.

Szymek.

Ja nie.

Franek.

Ani ja.

Józek.

Ja go też nie znam.

Kandora.

Nie znacie mię próżniaki, przecieżeście jeszcze wczoraj wypili odemnie w karczmie po półkwaterku.

Szymek.

Musiało ci się mój człeku przewrócić w głowię, bo ja cię jako żywo nigdy nie widziałem.

Franek.

Opił się widno chłop i plecie nie do rzeczy.

Kandora.

A ty próżniaku, jeszcze mi się tu będziesz w oczy zapierał, czekajno kochanku (porywa się na niego).

Sołtys.

Hej chłopcy chwyćcie tego ladaco i zwiążcie dobrze.

Parobcy (chwytają Kandorę i wiążą powrozem).

Sołtys.

Powieziemy go do Kielc, a stamtąd pójdzie do Chęcin, bo jak ja uważam, ten człowiek to jest złodziej Urbanik, co go śledzą gończym listem (dobywa papier i przegląda).

Jużci nie kto inny, tylko on, zupełnie on, czytajcie Walenty.

Kandora.

Jakże będę czytał, kiej czytac nie umiem.

Sołtys.

Ty nie umiesz, wiem o tem, bo tak stoi w gończym liście, ale gospodarz Kandora umie czytać.

Dalej chłopcy bierzcie go.

(Parobcy chcą go prowadzić).

Kandora.

Co ja złodziej!

ja złodziej?!

na stare lata mam siedzieć jak złodziej w kryminale!

I wy wszyscy mówicie żem nie Kandora tylko Urbanik?

Wszyscy.

Tak.

Kandora.

I ty Saluś?

Salomea. (wskazując na Stanislawa).

Przeciez z nim żyję jedenaście lat; a ciebie pierwszy raz widzę.

Kandora (do dzieci).

A wy dzieci?

Dzieci (tuląc się do Stanisława).

To nasz tatuś.

Kandora.

Już teraz widzę, co się stało.

Przeklęta gorzałka przywiodła mię do tego, że mnie Pan Bóg przemienił w innego, a innego zrobił mną, a na większe ukaranie, ja com nigdy nic nie ukradł, jestem złodziejem... prawda, żem pijak, hulacz, łotr, co nie zważał na biedę żony i głód dzieci, ale przecież ja nie złodziej, nie złodziej (płacze).

Salomea (cicho do Stanisława).

Okrutnie mi go żal.

Stanisław (podobnież).

Cicho, bo wszystko popsujesz.

Kandora (klękając).

Miłosierny Boże (składa ręce) zmiłuj się nad nędznym grzesznikiem, póki życia mojego nie zajrzę do karczmy, nie tknę się wódki, tylko mię Panie wybaw z tego wstydu, niech będę najmizerniejszym żebrakiem, łazarzem, byle tylko nie złodziejem.

Panie Boże żałuję z serca za moje grzechy, obiecując poprawę, pokutę, ale zmiłuj się Panie, zmiłuj! (upada na twarz).

Salomea (nie mogąc wytrzymać biegnie do niego i podnosi go wołając z płaczem) Walenty!

Kandora (podnosi się na kolana z największym zdziwieniem).

Co?...

Dzieci (obstępując go).

Tatusiu!

Kandora.

Co wy mówicie?...

Salomea.

Mój biedny Walusiu!...

Kandora.

Jakto?... ja jestem Walenty?...

Więc się Pan Bóg ulitował nademną.

Sołtys.

Widzisz bracie, że Pan Bóg miłosierny i ja cię poznaję.

Kandora.

Ale któz jest ten, co był mną?

Salomea To Stanisław mój brat (z nieznacznym uśmiechem), a mnie się zdawało, że to ty Walku.

Sołtys.

Przysięglibyśmy, że toś ty, ale widzisz bratku, Pan Bóg miłosierny dał ci czas do poprawy, trzeba koniecznie inaczej żyć, bo jakbyś znów został Urbanikiem złodziejem, to by ci już nic nie pomogło.

Kandora.

O moi serdeczni, przysięgam wam, że od dziś dnia nie zajrzę do karczmy.

Stanisław.

Dobrze to jest mój szwagrze, ale czy dotrzymacie?

Kandora (ściskając go).

Dotrzymam, dotrzymam.

Stanisław.

Człowiek za siebie nigdy ręczyć nie może.

Otóż zrobimy tak: ja wezmę twoje gospodarstw na siebie, podatki zapłacę, konie i krowy kupię, grunt zasieję, a ty będziesz u mnie za parobka, - zgoda?

Kandora.

Dobrze mój bracie.

Stanisław.

Jeżeli przez trzy lata będziesz się dobrze sprawiać i zaprzestaniesz picia i hulanki, to ci powrócę gospodarstwo, a wszystko na dzieci zapiszę, jak nie, to siostra z dziećmi przy mnie zostanie, a ty pójdziesz sobie, gdzie zechcesz.

Kandora.

Niech tak będzie, mam dobrą naukę i zobaczycie, że będę pracować jak dawniej szczerze, a jeźliby Boże zachowaj, wrócił do nałogu, to mię wypędzicie jak psa z chałupy, a ja się nie skrzywię.

Wolę służyć u brata za parobka, jak siedzieć jako złodziej w więzieniu.

- Pójdę do spowiedzi, uproszę Pana Boga o wytrwanie i wszystko będzie dobrze.

Sołtys.

Dobrze mój Walku, a ile razy cię pocznie zapraszać gorzałka, to sobie wspomnij Urbanika.

OSTATNIE ŚPIEWY NA NUTĘ KRAKOWIAKA.

Stanisław.

Ileż nieszczęśc robi przeklęta gorzała,

Zagubę dla duszy, chorobę dla ciała;

Przestańmy pić wódkę mili gospodarze,

Bo wszystkich pijaków ciężko Pan Bóg karze.

Sołtys.

Oj ci gospodarze, co gorzałkę lubią,

I siebie i żonę i dzieciny gubią;

Marnieje chudoba, bo nie ma opieki,

Przekleta gorzałko przepadnij na wieki.

Szymek.

Nie jeden, nie jeden parobeczek dzielny,

Przepadnie, jak wda się w ten napój piekielny;

Opuchnie mu gęba, straci chęć do pracy,

Milszy wieprzek w chlewie, niżeli pijacy.

Salomea.

Wy miłe gosposie, młode mężateczki,

Strzeżcie się jak ognia brzydkiej gorzałeczki,

Przez nią nierząd w domu i niezgoda wzrasta,

Najszpetniejsza w świecie pijaczka niewiasta.

Kandora.

Już to w tej gorzałce moc szatańska taka,

Z porządnego człeka wnet zrobi pijaka;

Przestańmyż pić wódką Polacy włościanie,

A naszym zamysłom pobłogosław Panie!

Koniec.


text:
97.

Z tego się ciesząc chwałą,

Wiecznie ją masz nie całą.

Lecz, ku twej całkowitej chwale,

Wiesz to, co ci przystało.


corpora: openbooks

text:
Józef Czechowicz

miłość

przedświt się czule czołgał

przez mroczne puszcze i haszcze

noc przed nim płynęła wołgą

górą krążyła jak jastrząb

u dróg ciemnych z niebem twarzą w twarz

chaty tłoczyły się w ciżbie

miłość bez gwiazd

miłość tlała po izbach

usta spadają na usta młotem

mocno ciemność sprzęga

pierwsze uściski młode

nieskończoną są wstęgą

ciało się ciałem nakrywa

pachnącym świeżą śliwą

ramiona w gorącej przestrzeni

zamykają się ciemnym pierścieniem

tapczan twardy zgrzany jak rola

orzą chyże lemiesze kolan

aż zamiast pszenic wschodzących i żyt

zaszemrze srebrem świt

zastuka do okna biało

podnieść oczy spojrzeć z uśmiechem

to kwitnącej czereśni gałąź

zgięła się pod strzechę

-----


text:
15.

Z jakążto skrzętnością żwawą

Pilnujemy nie łaskawi

Cudzych grzechów i bezprawi!

Lecz, chłoszcząc w lewo i w prawo,

Czekamy z własną poprawą

Aż świat się cały poprawi.