U ś p i o n y k o l o s

Uśpiony kolos Mroczny obiekt pożądania Nie brak wśród żyjących takich, co pamiętają go jeszcze jako Cesarstwo Persji.

Kojarzą z kwintesencją orientu, krainą pełną niezwykłego uroku posiadającą swoisty niepowtarzalny czar.

No i trudno się temu dziwić, bo przecież nawet używane przez nas słowa „mag” i „magia” zapożyczyliśmy z tutejszego języka.

Iran zawsze mamił swym bogactwem.

Od starożytności był przedmiotem pożądania Greków, Macedończyków, Rzymian, Arabów, Mongołów, Turków, Rosjan, Brytyjczyków, no i oczywiście Amerykanów, nikomu jednak nie uległ.

Podbity przez Aleksandra Wielkiego zawładnął nim bez reszty, co nie pozostało bez związku z przedwczesną śmiercią wodza.

Iran nie tylko kusił, ale inspirował.

W średniowieczu arabscy poeci pisali po persku, na tureckim dworze sułtańskim konwersacja na poziomie po prostu wymagała wplecenia kilku zwrotów z tego języka.

Choć wiele się zmieniło z upływem czasu, Iran nie stracił niczego ze swej atrakcyjności..

Nadal przyciąga mocarstwa i uwodzi społeczeństwa sąsiednich państw, gdzie jego wpływy stają się równie potężne co niegdyś, przed wiekami, w okresach świetności.

Dla ościennych prozachodnich monarchii restauracja ta oznaczać może tylko jedno – niechybną zagładę.

Irańskie promieniowanie Świadomość tego stanu rzeczy zdaje się być powszechna.

Nie jest jednak niczym nowym i na dobrą sprawę wszyscy zdążyli się już do niej przyzwyczaić, i to nie tylko na Półwyspie Arabskim.

Powodów do obaw z tego tytułu nie brakuje z pewnoscią dzierżącemu póki co ster władzy w sąsiednim Pakistanie gen. Perveza Musharraf, spora dawka ostrożności w tej materii przyda się też zapewne obejmującemu rządy w Turkmenistanie Kurbanguły Berdymuchammedowowi, następcy niedawno zmarłego Saparmurada Nijazowa vel Turkmenbasza.

Namacalną i czytelną przestrogą dla reżymów w regionie jest sytuacja, w jakiej znajduje się obecnie Hamid Karzai w Afganistanie, zawdzięczający w dużej mirze swój urząd prezydencki amerykańskiej pomocy.

Najwyraźniej zbyt długo zwlekał z próbą znalezienia wspólnego języka ze wschodnim sąsiadem, nie chcąc przypuszczalnie drażnić swych protektorów.

Błędu tego próbował uniknąć – nie do końca skutecznie – iracki prezydent Dżalal Talabani.

Znacznie bardziej operatywny zdaje się tu być premier tego kraju, Nuri Kamil al-Maliki, coraz wyraźniej kokietujący Teheran, co poczytać należy za wyraz pragmatyzmu, szczególnie na tle niepowodzeń tzw. „misji stabilizacyjnej”.

Bodaj

najpełniejszym świadectwem wpływów, jakie posiada Iran w szerokim pasie rozciągającym się od Oceanu Indyjskiego i gór Afganistanu po śródziemnomorskie wybrzeża, były wydarzenia z lata 2006 roku w Libanie, gdzie rząd tego państwa sprowadzony został przez szejka Hasana Nasrallaha, jednego z liderów popieranego i współfinansowanego z Teheranu Hezbollaha, do roli ubezwłasnowolnionych figurantów.

Wielki restaurator Odbudowa silnej lub wręcz hegemonicznej pozycji politycznej Iranu w regionie powoli staje się faktem.

Proces ten będzie postępował, i de facto trudno dziś wskazać choćby jeden czynnik mogący go zatrzymać.

Kuriozalnie: drogę do sięgnięcia po status mocarstwowy na lokalnej arenie utorował rządowi w Teheranie nie kto inny, niż nominalnie największy jego antagonista – Stany Zjednoczone.

Co ciekawe, doprawdy trudno dostrzec w tym jakiekolwiek elementy przypadkowości, owego nieprzewidzianego splotu wypadków, tak często wypaczającego intencje animatorów politycznych działań, nawet terminy „doraźna korzyść”, „brak wyobraźni” czy, nazywając rzeczy po imieniu, „krótkowzroczność” i „bezmyślność” nie stanowią tu satysfakcjonującego wyjaśnienia, bo też takowego nie ma.

Niechęć baasistowskiego reżymu w Iraku do wschodniego sąsiada nigdy nie stanowiła dla nikogo, choćby pobieżnie obeznanego z sytuacją w regionie, tajemnicy.

Po przejęciu urzędu prezydenckiego przez Saddama opublikowano broszurę pod wyjątkowo jednoznacznie brzmiącym tytułem – Trzy rzeczy, których Bóg nie powinien był stworzyć: Persowie, Żydzi i muchy”.

Autorem tego wątpliwej jakości „dzieła” był brat matki dyktatora cieszący się ogromnymi względami tego ostatniego, traktowany zresztą przezeń niczym ojciec.

Zwycięstwo rewolucji szyickiej w Iranie ugruntowało tylko tę wrogość.

Była ona, co warto podkreślić, obustronna: Chomeini otwarcie nawoływał do obalenia Saddama.

Wzajemna niechęć i nienawiść sięgnęły zenitu, wyczerpując możliwości dalszej eskalacji sporu w sferze politycznej.

Kontynuować można było go już jedynie militarnie.

Wybuch konfliktu zbrojnego w 1980 roku miedzy Iranem a Irakiem mógłby posłużyć wręcz jako dowód potwierdzający słuszność twierdzenia XIX-wiecznego pruskiego generała Carla von Clausewitza, uznającego wojnę za przedłużenie polityki prowadzonej jedynie innymi środkami.

Rząd w Teheranie próbował eksportować idee rewolucji islamskiej na Arabski Wschód, do którego dostępu broniła mu armia iracka.

Osiem lat krwawej jatki pochłonęło setki tysięcy istnień ludzkich i miliardy dolarów.

Monarchie naftowe nad Zatoką Perską okazały się niezwykle hojne dla Saddama, w końcu to on stał na czele armii broniącej ich bogactw i stylu życia.

Podpisanie rozejmu zatrzymało strumień gotówki dla reżymu w Bagdadzie.

Ceny na giełdach naftowych spadły do najniższego poziomu od dekady.

Kuwejt blokował kierowany przez Irak do pozostałych członków OPEC postulat ograniczenia limitów produkcji, konieczny do wydźwignięcia kursu baryłki.

Na domiar wszystkiego sprzedawał w błyskawicznym tempie surowiec wydobywany z uznawanych w Bagdadzie za irackie złóż, które począł eksploatować w czasie wojny, wykorzystując zamieszania.

Saddam zachęcony bardzo dwuznaczną grą polityczną Białego Domu upomniał się o swoje, a Amerykanie o zajęty przez niego Kuwejt.

Pierwsza wojna w Zatoce wymusiła na Stanach Zjednoczonych podjęcie zabiegów dyplomatycznych służących neutralizacji negatywnego odbioru obecności amerykańskich żołnierzy w bezpośrednim sąsiedztwie, wprowadzając Iran po latach izolacji na arenę międzynarodową.

Przygotowanie politycznego gruntu w regionie przed rozpoczęciem jesienią 2001 roku operacji w Afganistanie, a niespełna półtora roku później – Irackiej Wolności ugruntowało ten stan.

Obalenie dyktatury baasistowskiej w Iraku wiosną 2003 roku spełniło natomiast warunek sine qua non ekspansji irańskich wpływów na Arabskim Wschodzie.

W opozycji do Zachodu Likwidując w dosłownym tego słowa znaczeniu jednego z najbardziej zagorzałych wrogów Republiki Islamskiej, obecna administracja waszyngtońska okazała pomoc Teheranowi nie tylko w sferze politycznej, zapewniając mu możliwość budowy politycznego zaplecza za zachodnią granicą, ale też i ideologicznej.

Samo uznanie przez Biały Dom Saddama za zbrodniarza, a kierowanego przezeń reżymu za jedno z największych zagrożeń dla pokoju na Bliskim Wschodzie nie wymagało nawet oprawy propagandowej, aby odbierane było niczym przyznanie się Stanów Zjednoczonych do błędu.

Zgodnie z taką interpretacją ocena, jaką przeszło ćwierć wieku temu wystawił Saddamowi irański duchowy przywódca ajatollah Chomeini, była prawdziwa, a Amerykanie potrzebowali lat, aby to zrozumieć.

Idąc tym tropem rozumowania: jeśli zatem Amerykanie mylili się w tej sprawie to i w pozostałych zapewne błądzą, np. co do konieczności posiadania przez Iran broni atomowej czy też wprowadzenia na listę organizacji terrorystycznych Likudu zamiast Hamasu.

Podobne przykłady można mnożyć.

Interwencja w Iraku, najdelikatniej rzecz ujmując, sprzyjała odbudowie mocno nadwątlonego w początkach dekady autorytetu irańskich przywódców religijnych.

Trudno się też temu dziwić, jeśli bowiem tożsamość Republiki Islamskiej kształtowała się w ostrej opozycji do Zachodu, to pojawienie się 100 000

amerykańskich marines w bezpośrednim sąsiedztwie tego państwa ożywiło demony przeszłości.

Wywołało w miejscowym społeczeństwie reakcję podobną do tej, jaką ma osoba lecząca zatrucie żołądkowe, czując blisko siebie woń potrawy, po której spożyciu się rozchorowała.

Przywróciło pamięć i przypomniało powody, dla jakich niegdyś poparli rewolucję religijną, oraz antidotum w postaci własnej tradycji identyfikowanej z islamem.

Biały Dom oddał iście niedźwiedzią przysługę siłom reformatorskim w samym Iranie.

De facto odebrał im wszelkie zdobycze, zatrzymując na długie lata ich rozwój.

W 2005 roku miejsce wspierającego procesy demokratyczne i liberalizację prawa prezydenta Chatamiego zajął niewspółmiernie bardziej zachowawczy burmistrz Teheranu Mahmud Ahmadinedżad.

Pokonał on w wyborach zajmującego już w latach dziewięćdziesiątych najwyższy urząd w państwie Haszemiego Rafsandżani, polityka mogącego w zestawieniu z elektem uchodzić za rzecznika i obrońcę obywatelskich swobód i wolności.

Casus Mossadeka Powrót do władzy radykałów religijnych na pewno nie stanowi najlepszej rekomendacji biznesowej dla potencjalnych kontrahentów.

W obecnych realiach współpracę gospodarczą z Iranem da się określić mianem „transakcje podwyższonego ryzyka”, i nie ma w tym bynajmniej ani krzty przesady.

Utrzymująca się od dłuższego czasu nad Iranem, niczym przysłowiowy miecz Damoklesa, groźba wprowadzenia międzynarodowych sankcji choć nie jest jedynym elementem powstrzymującym chętnych do robienia z tym krajem interesów, to większości przypadków okazuje się tym najważniejszym, przeważającym czynnikiem.

Skutecznie odstrasza przede wszystkim małe i średnie firmy, które nie mogą pozwolić na podjęcie ryzyka finansowego obarczonego dodatkowo politycznym.

Duże korporacje, koncerny mają tu znacznie większe pole manewru, od kwestii asekuracyjnych począwszy a na rządowych naciskach i lobbingu skończywszy.

Zresztą one też pierwsze dowiadują się o potencjalnych sankcjach, nierzadko nim odpowiedzialni za to przedstawiciele administracji państw ich pochodzenia zdążą zasiąść do pisania propozycji projektu rezolucji wprowadzających takie restrykcje.

W świecie wielkiej polityki i petrodolarów to naturalny porządek rzeczy od momentu, gdy te zetknęły się z sobą po raz pierwszy.

Początki tego typu postępowania kojarzą się zresztą jednoznacznie z przypadkiem Iranu.

Tu bowiem bodaj po raz pierwszy doszło do zastosowania podobnych praktyk.

Miało to miejsce w 1951 roku, gdy umiarkowany premier tego kraju dr Mohammed Mossadek, realizując program reform swego rządu, znacjonalizował Anglo–Iranian Oil Company Ltd.

Nałożone wtedy restrykcje ograniczające import z Iranu pogrążyły wiele drobnych często

rodzinnych towarzystw zajmujących się sprowadzaniem stąd towarów.

Większe, ściśle powiązane z kręgami rządowymi, wycofując się na czas, wyszły obroną ręką z opresji, zbiwszy uprzednio krocie na ostatnich transakcjach.

Od tamtych wydarzeń upłynęło przeszło pół wieku.

Wiele też się zmieniło: W międzyczasie za sprawą CIA, a precyzyjniej przewrotu zorganizowanego przez Kermita Roosevelta, nota bene wnuka prezydenta Stanów Zjednoczonych Teodhora Roosevelta, do Iranu powróciły zachodnie koncerny, co prawda amerykańskie a nie brytyjskie, gdyż ponad 40 % majątku Anglo–Iranian Oil dostało się Texaco oraz Mobilowi, ale i im nie było dane tu pozostać.

Zostały usunięte po proklamowaniu Republiki Islamskiej zresztą wraz z szachem, który dwadzieścia pięć lat wcześniej je sprowadził, anulując ustawę o nacjonalizacji przeforsowaną przez rząd Mossadeka.

Ale obserwując wzmożone zainteresowanie miejscową ropą, rosnące proporcjonalnie do prawdopodobieństwa nałożenia na Iran nowych sankcji a być może nawet konfliktu zbrojnego, jednak nie wszystko.

Irańskie inspiracje Kulisy wydarzeń związanych z przeprowadzoną przez Mossadeka nacjonalizacją warto przypomnieć właśnie teraz, również w związku z zawieranymi aktualnie w Bagdadzie umowami koncesyjnymi.

Wtedy, podobnie jak i dziś, spora część Irakijczyków uznawała tutejsze zasoby naftowe za majątek będący własnością miejscowej społeczności.

Obce koncerny wydobywające ropę kojarzyły się jednoznacznie negatywnie.

Widziano w nich głównie relikt kolonializmu, przybyszów zabierających im to co najcenniejsze.

Postawa Mossadeka budziła podziw i inspirowała.

Dla sztandarowej brytyjskiej kompanii – Irackiego Towarzystwa Naftowego (ITN) – i ściśle współpracujących z nią lokalnych elit rządowych był to niemały problem.

Społeczeństwo oczekiwało od władz renegocjacji dotychczasowych umów koncesyjnych na eksploatacje tutejszych złóż naftowych, nie brakło też propozycji radykalniejszych rozwiązań.

Premier Iraku Nuri as-Said miał ciężki orzech do zgryzienia.

.

Wypadki za wschodnią granicą dowiodły niebezpieczeństw, jakie niosło za sobą bagatelizowanie tych spraw.

Oponent i poprzednik Mossadeka na stanowisku pierwszego ministra Razmar nie dostrzegł tego w porę, i nie skończyło się to dla niego pomyślnie.

Wczesnym popołudniem 7 marca odrzucił przedłożony mu projekt nacjonalizacji, zastrzelono go wieczorem.

Niespełna 8 godzin od momentu tragicznej śmierci swego pierwszego

ministra, parlamentarna komisja podjęła jednomyślnie uchwałę o natychmiastowym skierowaniu do Medżlisu projektu odtrąconej przez niego ustawy.

W żywotnym interesie irackiego premiera i to w dosłownym tego znaczeniu leżało zatem, aby irański scenariusz nie został powielony w jego kraju.

Stąd, by nie narażać rządu na podejmowanie decyzji pod presją tłumu, sam wszczął rozmowy z zarządem ITN w sprawie zawarcia nowej umowy naftowej, choć wcześniej blokował wszelkie inicjatywy zmierzające do renegocjacji traktatów.

Wkrótce też wzrosły sumy opłat za dzierżawę, otrzymywaną od zagranicznych przedsiębiorstw z tytułu udzielonej im koncesji.

Zmiana zasad, na jakich zachodni kapitał uzyskiwał dostęp do irackich złóż naftowych, była dla niego zdecydowanie niekorzystna.

Roczne zyski ITN uszczuplone zostały o miliony dolarów, co na ówczesne czasy stanowiło prawdziwie zawrotne kwoty.

Nie doszłoby do tego jeszcze długo, prawdopodobnie kompanie zyskałyby nawet ładnych kilka lat, funkcjonując w oparciu o stare kontrakty, gdyby nie presja społeczna wywołana przekształceniami własnościowymi w Iranie.

Panująca obecnie sytuacja w Iraku zdaje się być wierną kopią tej sprzed lat.

Warunki rozdawanych dziś na prędce przez rząd w Bagdadzie zachodnim koncernom pozwoleń na wydobycie ropy wśród zdecydowanej większości obywateli tego kraju – i to bez względu na przynależność etniczną i wyznaniowa – wywołują jednoznacznie negatywne skojarzenia.

Trudno się temu dziwić, jeśli zgodnie z parafowanymi porozumieniami firmy te, dopóki nie zwrócą się im zainwestowane pieniądze, mają zatrzymywać dla siebie 70 % dochodów ze sprzedaży.

Później „jedynie” 20 %, podczas gdy standardowo w tego typu kontraktach funkcjonują 10 % stawki i to bynajmniej nie zysku, jak to ma miejsce, lecz przychodu, rozliczane zresztą zwyczajowo w surowcu.

Odstępstwa w tej sferze należą do rzadkości, i tak np. gdy tuż przed wybuchem wojny francuski Total zagwarantował sobie po targach z Saddamem dziesiątą część zysku, posypały się nań gromy i oskarżenia o kolonialną mentalność, choć w zestawieniu z uzyskiwanymi obecnie koncesjami porozumienie to nosiło znamiona filantropii.

Na tle podejmowanych decyzji dotyczących dalszych losów tutejszej ropy obecność w bezpośrednim sąsiedztwie całkowicie podporządkowanego państwu sektora naftowego w Iranie musi i będzie też pobudzać wyobraźnię obywateli Iraku.

Obdarowani mają zresztą pełną świadomość tego stanu rzeczy, choć ona sama w sobie na niewiele się zda wobec faktycznego braku możliwości przeciwdziałania płynącemu stąd dla nich niebezpieczeństwu.

Ostatnie kuszenie ?

Właściwie nie dysponują tu jakimkolwiek polem manewru.

Panujące realia polityczne w Iraku wyraźnie nie sprzyjają tym zamiarom.

Nawet eksponowanie słabości irańskiego przemysłu wydobywczego, a przede wszystkim petrochemicznego, nie na wiele się tu przyda.

Rentowność i wydajność nie są bowiem w przeciwieństwie do polityki i ideologii problemami szczególnie ekscytującymi społeczeństwo i nie przemawiają do niego równie sugestywnie.

To, co fachowcy z branży naftowej mogliby bez trudu wytknąć palcami Iranowi, wyraźnie ich w nim pociąga.

Wystarczy rzut oka na dane gospodarcze (patrz tab.), aby zrozumieć istotę tego magnetyzmu.

Udokumentowane zasoby ropy naftowej to przeszło 136 mld baryłek.

Niemal dwa razy więcej, niż na terytorium całej Federacji Rosyjskiej, a mimo to Iran wydobywa jej o połowę mniej niż nasz wschodni sąsiad.

W dodatku niemal cały surowiec sprzedaje w stanie nieprzetworzonym.

Moce przerobowe tutejszych rafinerii nie nadążają nawet za miejscowymi potrzebami.

Wyraźnie odstają od przeciętnej pozostałych państw OPEC, choć i ta nie wydaje się szczególnie wypróbowana.

Dla porównania Algieria, dysponując złożami nie będącymi nawet dziesiątą częścią irańskich zapasów naftowych, wydobywa proporcjonalnie trzy razy tyle ropy, przetwarzając ją w całości.

Dokładnie te sam problem niewykorzystanego potencjału dotyczy również gazu ziemnego.

Wydobycie wielkości 94,5 miliarda metrów sześciennych ma się nijak do ilości tego surowca, zalegających pod powierzchnią ziemi.

Dysponując drugimi, podobnie jak w przypadku ropy naftowej, zasobami naturalnymi, ustępuje wielkością produkcji państwom, pozostającym daleko w tyle pod względem złóż.

Gdyby stosunek eksploatacji gazu do stanu posiadania osiągnął poziom notowany w Stanach Zjednoczonych, Iran dzierżyłby bezapelacyjnie palmę pierwszeństwa z produkcją nie 94 mld, lecz 3 bln metrów sześciennych!

Liczby te przemawiają do wyobraźni czasem nawet zbyt dosadnie.

W polityce koncernów branży naftowo - gazowej dostęp do irańskich zasobów stał się tym, czym niegdyś dla hiszpańskich konkwistadorów miały być inkaskie złote miasta: urzeczywistnieniem legendy i nadzieją na dostatnią przyszłość.

Efekt domina Tak, jak i tam, sława wieść może za sobą zagładę.

W Stanach Zjednoczonych i na wyspach brytyjskich zaczyna dominować pogląd, zgodnie z którym wojny z Iranem się nie uniknie.

Agencje wywiadowcze tych państw prowadzą intensywne prace nad wznieceniem powstania przeciw reżymowi w Teheranie.

Ogromne nadzieje pokłada się w mniejszościach

etnicznych, głównie w Azerbejdżanach i Kurdach, stanowiących największe grupy narodowościowe, oczywiście poza Persami liczącymi tylko nieco ponad połowę populacji Iranu.

Przygotowania uznać należy za poważnie zaawansowane.

Naruszenie eksterytorialności irańskiej placówki dyplomatycznej w Iraku, krwawe żniwa zbrojnych wypadów tutejszych oddziałów kurdyjskich za wschodnią granicę na teren Iranu zwiastują konfrontację na większą skalę.

W ostatnich dniach lutego w jednej z takich akcji zabito 14 irańskich żołnierzy.

Teheran już zapowiedział działania odwetowe i przejęcie inicjatywy w swoje ręce, jeśli władze w Bagdadzie nie zrobią porządku z partyzantami kurdyjskimi.

Składając tę deklarację, doskonale zdawał sobie jednak sprawę z ograniczonych możliwości rządu irackiego, wynikających choćby z jego zależności od Stanów Zjednoczonych.

Podejmowane przez jedyne supermocarstwo działania obarczone są jednak ogromnym ryzykiem wywołania tzw. efektu domina i destabilizacji całego makroregionu.

Czy świadomość tego stanu rzeczy okaże się silniejsza niż pokusa otwarcia naftowo – gazowego spichlerza?

Przypuszczalnie nie, i dlatego należy sobie życzyć by ten nie okazał się puszką Pandory, bo rosnące ceny nośników energii nie przysłuży się podejmowaniu racjonalnych decyzji w tej sprawie


corpora: wikisources-pl

text:
chrobry, ‘waleczny’, dziś wyszło z używania, ocalało głównie w przydomku Bolesława Wielkiego, ale tegoż postaci: chrabry, i fałszywe(?) chabry, czeszczyzną zatrącają; prasłowiańskie; z *chorb-ry, cerk. chrabr (i przezwisko osobowe w 10. wieku), ‘dzielny’, na całem Południu (serb. chrabar, dziś: ‘narzeczony’), czes. chrabrý (i chabrý przez rozpodobnienie?), łuż.

khrobły (rozpodobnione), ‘zuchwały’, rus.

chorobrit’ sia, ‘udawać śmiałka’.

Obok polsk. chrobry było charbry (jak obok Wrocisław, Warcisław; obok krowa, karwa), w nazwach miejscowych Charbrowo, a z tego Chabrowo (czy i chabry na płycie Bolesławowej tak, z charbry, tłumaczyć?, ależ rzeźbiarz mógł znak r nad a niewyraźnie oddać).

Niem.

scharf (z skarb-), ‘ostry’, lit. i łotew.

tylko o ‘smaku’, skarbs, ‘ostry, cierpki’, szkerbs, lit.

apskirbes vienas, ‘mleko skisiałe’.


text:
←Osoby Dzika kaczka

Akt I

W domu przemysłowca Werlego.

Pokój kosztownie umeblowany, szafy z książkami, wygodne kanapy i fotele.

Biurko na środku sceny, na niem papiery i księgi handlowe.

Lampy pozapalane, z zielonemi abażurami, rzucają przyćmione światło.

W głębi drzwi z podpiętemi portyerami, otwarte do wielkiego eleganckiego pokoju, jasno oświetlonego lampami i kandelabrami.

Na prawo drzwi kryte, wiodące do kantoru, na lewo komin z żarzącemi węglami, a dalej w głębi drzwi do jadalni.

(Pettersen, służący Werlego w liberyi, i służący najęty, Jensen, we fraku porządkują gabinet.

Kilku lokai zapala więcej światła w pokoju w głębi.

Z jadalni dochodzą śmiechy i pomieszane głosy.

Słychać, jak ktoś uderza nożem w kieliszek, potem następuje cisza.

Ktoś wnosi toast, słychać brawa, a potem znów odgłosy rozmów).

PETTERSEN

(zapala na kominku lampę i nakłada na nią abażur, do Jensena).

Czy słyszysz, stary powstał przy stole i wniósł długi toast, na cześć pani Sörby.

JENSEN

(przestawiając fotel).

Czy też to prawda, co ladzie mówią, że pomiędzy niemi jest coś?

PETTERSEN.

Dyabeł ich tam wie.

JENSEN.

Był on przecież w swoim czasie wielkim grzesznikiem.

PETTERSEN.

Być może.

JENSEN.

Mówią, że ten obiad wyprawia dla syna.

PETTERSEN.

Tak, syn wczoraj przyjechał.

JENSEN.

Nie wiedziałem dotąd, że pan Werle ma syna.

PETTERSEN.

Ma, ale ten syn mieszka stale w górach, przy fabrykach.

Od czasu, jak tu służę, ani razu nie był w mieście.

LOKAJ

najęty (we drzwiach od dalszych pokoi).

Panie Pettersen, tu jest jakiś stary...

PETTERSEN

(mruczy).

Cóż u licha, jeszcze jeden...

STARY EKDAL

(wchodzi z prawej strony.

Ma na sobie stary płaszcz z wysokim kołnierzem, włóczkowe rękawiczki, w ręku niesie laskę i czapkę futrzaną.

Ma zrudziałą brudną perukę i siwe wąsy).

PETTERSEN

(idąc naprzeciw niego).

O Jezu!

Czego pan tu chce?

EKDAL

(we drzwiach).

Muszę koniecznie być w kantorze.

PETTERSEN.

Kantor od godziny zamknięty.

EKDAL.

Słyszałem to już u drzwi, ale Groberg jeszcze tam siedzi.

Mój Pettersenie, bądź tak dobry i wpuść mnie tędy (pokazuje drzwi kryte).

Już nieraz tędy wchodziłem.

PETTERSEN.

No!

to idź pan (otwiera drzwi).

Ale pamiętaj wyjść właściwemi drzwiami.

Mamy gości.

EKDAL

Wiem o tem... hm!

Dziękuję ci, kochany Pettersenie, dziękuję (szepcze sam do siebie).

Bałwan (idzie do kantoru, Pettersen drzwi za nim zamyka).

JENSEN.

Czy ten także należy do personelu kantorowego?

PETTERSEN.

Nie, tylko kiedy jest dużo roboty, dostaje pisanie do domu.

Ho!

swojego czasu był to, co się zowie, szykowny człowiek ― stary Ekdal.

JENSEN.

Wygląda też na to.

PETTERSEN.

Był przecież porucznikiem.

JENSEN.

Do dyabła.

Ten był porucznikiem?

PETTERSEN.

Tak jest.

Ale zaczął handlować drzewem czy już nie wiem czem i podobno naszemu staremu szkaradnie przeskrobał, bo wówczas byli razem w fabrykach.

O, znam dobrze starego Ekdala.

Nieraz u pani Eriksen wypijemy razem po kieliszku piołunówki, albo po szklace bawara.

JENSEN.

Nie wygląda on na to, by mógł dużo fundować.

PETTERSEN.

Rozumiesz przecie, że to ja funduję.

Mojem zdaniem, należy zawsze być grzecznym dla ludzi lepszego towarzystwa, chociażby się znajdowali w najgorszem położeniu.

JENSEN.

Czy on zbankrutował?

PETTERSEN.

Gorzej.

Siedział w więzieniu.

JENSEN.

W więzieniu?

PETTERSEN.

W twierdzy czy na odwachu (nasłuchuje).

Cicho.

Wstają od stołu.

(Otwierają się drzwi od jadalnego pokoju, wchodzi pani Sörby, rozmawiając z kilku panami.

Za niemi wchodzi całe obiadowe towarzystwo, wśród niego stary Werle, Kamerjunkier Flor, Kamerjunkier Balie, Kamerjunkier Kaspersen.

Na końcu wchodzi Hialmar Ekdal i Grzegorz Werle).

PANI SÖRBY

(przechodząc, do służby).

Pettersen, kawę podać w salonie muzycznym.

PETTERSEN.

Zaraz.

(Pani Sörby i dwaj panowie idą do pokoju to głębi, a stamtąd na prawo.

Pettersen i Jensen idą za nią).

KAMERJUNKIER FLOR.

Taki obiad!

To prawdziwa praca.

KAM.

BALLE.

Nie do uwierzenia, czego to można dokazać przez trzy godziny.

KAM.

FLOR.

Ale potem, potem, kochany kamerjunkrze.

TRZECI PAN.

Słyszałem, że kawę i maraskino podać mają w salonie muzycznym.

K. FLOR.

Brawo!

Może nam pani Sörby zagra jaką sztukę.

K. BALLE

(cicho).

Byle nam tylko sztuczki nie wypłatała.

K. FLOR.

O, nie!

Berta się nie odwróci od dawnych przyjaciół. (śmiejąc się, wychodzą do pokoju w głębi).

WERLE

(cicho i zasępiony).

Zdaje mi się, Grzegorzu, że na to nikt nie zwrócił uwagi.

GRZEGORZ

(patrząc na niego).

Na co?

WERLE.

I tyś tego nie spostrzegł?

GRZEGORZ.

Cóż miałem spostrzedz?

WERLE.

Było nas trzynaście osób przy stole.

GRZEGORZ.

Tak?

Trzynaście!

WERLE

(rzucając wzrok na Hialmara).

Jest nas zwykle dwanaście (do gości).

Bądźcież panowie łaskawi.

(Przechodzi wraz z gośćmi do pokoju w głębi, a następnie na prawo).

HIALMAR

(który dyszał tę rozmowę).

Nie trzeba mnie było zapraszać.

GRZEGORZ.

Jakto?

Ten obiad był dla mnie wydany, a ja nie miałem zaprosić jedynego, najlepszego przyjaciela?

HIALMAR.

Zdaje mi się, że twój ojciec nie jest z tego zadowolony.

Nigdy u niego nie bywam.

GRZEGORZ.

Wiem o tem.

Musiałem jednak z tobą pomówić, bo ja wkrótce wyjeżdżam.

My, szkolni koledzy, zbyt długo byliśmy rozdzieleni.

Wszakże to już szesnaście czy siedemnaście lat, jakeśmy się nie widzieli.

HIALMAR.

Czyż doprawdy, tak dawno?

GRZEGORZ.

Tak jest.

Jakżeż ci się powodzi?

Dobrze wyglądasz, utyłeś.

HIALMAR.

Tłustym nazwać mnie nie można.

W każdym razie, zmężniałem.

GRZEGORZ.

Przynajmniej nie zmieniłeś się na gorsze.

HIALMAR

(ponuro).

Powierzchownie!

ale w głębi duszy!

O, możesz mi wierzyć, zmieniłem się zupełnie.

Wiesz przecież, jakie okropne ciosy od czasu naszego rozstania spadły na mnie i na moję rodzinę.

GRZEGORZ

(ciszej).

Cóż się dzieje z twoim ojcem?

HIALMAR.

Lepiej nie mówmy o tem.

Ma się rozumieć, mój stary, nieszczęsny ojciec jest przy mnie, bo na całym świecie ma tylko mnie jednego.

Straszno mi dotykać tego przedmiotu.

Powiedz mi raczej, co robisz tam w fabrykach?

Jestem najzupełniej samotny, mam więc czas do rozmyślań i zagrzebywania się w różnych przedmiotach (siada w fotelu przy kominku i wskazuje Hialmarowi drugi naprzeciwko siebie).

HIALMAR

(wzruszony).

Muszę ci jednak podziękować za dzisiejsze zaproszenie, jest to najlepszy dowód, że nie masz do mnie żadnej urazy.

GRZEGORZ

(zdziwiony).

Skądże ci mogło przyjść do głowy, że mam do ciebie urazę?

HIALMAR.

Jednakże tak było w pierwszych latach.

GRZEGORZ.

W jakich pierwszych latach?

HIALMAR.

Po tem nieszczęściu.

I była to rzecz naturalna, wszakże o włos tylko twój ojciec nie był wmieszany do tych... do tych okropnych historyj.

GRZEGORZ.

I ja dlatego miałem mieć do ciebie urazę?

Jakżeś to sobie mógł wyobrazić?

HIALMAR.

Wiem, że tak było.

Sam twój ojciec mi to powiedział.

GRZEGORZ

(zdumiony).

Mój ojciec!

Gzy tak?

Hm. Więc to dlatego nie dałeś mi od tej pory znaku życia?

Nie napisałeś ani jednego słówka?

HIALMAR.

Tak.

Nawet wówczas, gdyś się zdecydował zostać fotografem.

HIALMAR.

Twój ojciec utrzymywał, że na nic się nie zda donosić ci o czemkolwiek.

GRZEGORZ

(patrząc przed siebie).

Pod tym względem może i miał słuszność.

Ale powiedz mi, Hialmarze, czyś zadowolony z obecnego położenia?

HIALMAR

(z westchnieniem).

O, tak, niezawodnie ?

a właściwie, nie umiem tego określić.

Z początku, jak to sobie łatwo wyobrazisz, było mi trochę dziwno.

Znalazłem się w odmiennych warunkach.

Bo też i wszystko wkoło mnie zmieniło się w zupełności.

Okropne nieszczęście mego ojca, ruina, hańba, wstyd.

O, Grzegorzu!...

GRZEGORZ

(wzruszony).

Tak... tak...

HIALMAR.

Nie mogłem myśleć o dalszych studyach, tembardziej, że nie było na to ani grosza.

Przy tem długi; zdaje mi się, że głównym wierzycielem był twój ojciec.

GRZEGORZ.

Hm...

HIALMAR.

To też sądziłem, że najlepiej będzie odrazu zerwać z przeszłością i dawnemi stosunkami.

Tak radził twój ojciec, a że on przyszedł mi z pomocą...

GRZEGORZ.

Mój ojciec to uczynił?

HIALMAR.

Tak, musisz przecie o tem wiedzieć.

Skąd-że bym miał środki wyuczenia się fotografii, otworzenia zakładu, urządzenia go.

Możesz mi wierzyć ?

to dużo kosztuje.

GRZEGORZ.

I wszystko to opłacił mój ojciec?

HIALMAR.

Tak.

Czyż o tem nie wiesz?

Myślałem, że ci to mówił.

GRZEGORZ.

Ani słówkiem nie wspomniał, że on to zrobił.

Zresztą mógł zapomnieć.

Pisywaliśmy do siebie jedynie o interesach.

Więc jakże, to mój ojciec?...

HIALMAR.

Tak, twój ojciec, ale nie chciał, by wiedziano, że to on.

Dopomógł mi także do ożenienia.

A może ty i o tem nie wiesz?

GRZEGORZ.

W istocie, nie wiedziałem (bierze go za ramię).

Drogi Hialmarze, nie umiem ci powiedzieć, jak mnie to wszystko cieszy i... dręczy.

Być może, iż byłem niesprawiedliwy w niektórych razach dla mego ojca.

Bo widzisz, tutaj dał dowód serca ?

a poniekąd i sumienia.

HIALMAR.

Sumienia?

GRZEGORZ.

Tak, czy jak tam chcesz to nazwać.

Ale nie mam słów na wyrażenie, jak rad jestem z tego, co mi mówisz o ojcu.

Jesteś więc żonaty, Hialmarze?

Ja zapewne nigdy do tego nie dojdę.

Spodziewam się, żeś szczęśliwy w małżeństwie?

HIALMAR.

Jestem szczęśliwy.

Żonę mam zapobiegliwą i dzielną, co się zowie, a przytem z pewnem wykształceniem.

GRZEGORZ

(trochę zdziwiony).

Jakto z pewnem?

HIALMAR.

Widzisz, życie kształci.

Codzienne pożycie ze mną, a przytem bywa u nas często parę osób prawdziwie wykształconych.

Zaręczani ci, żebyś dzisiaj Giny nie poznał.

GRZEGORZ.

Giny?

HIALMAR.

Alboż nie pamiętasz, że jej na imię Gina?

GRZEGORZ.

Komu tak na imię?

Ja przecież nic nie wiem.

HIALMAR.

Przypomnij-że sobie, iż czas jakiś była w waszym domu.

GRZEGORZ

(spogląda na niego).

Czyby to była Gina Hansen?

HIALMAR.

GRZEGORZ.

Ta, co wciągu ostatnich lat choroby mojej matki zarządzała naszym domem?

HIALMAR.

Właśnie.

Ale wiem przecież na pewno, mój drogi, że ojciec twój pisał ci o mojem ożenieniu.

GRZEGORZ

(który powstał).

Zapewne to uczynił... chociaż nie (przechadza się tu i tam).

Poczekaj, niech pomyślę.

Ojciec pisał do mnie zawsze tak krótko (siada na poręczy od fotelu).

Powiedz-no mi, Hialmarze ?

powiedz, jakim sposobem poznałeś się z Giną ?

twoją dzisiejszą żoną?

HIALMAR.

Bardzo prostym.

Gina nie długo pozostała w waszym domu.

Było tu takie zamieszanie... przytem choroba twojej matki, Gina wszystkiemu wydołać nie mogła i odeszła.

Było to na rok przed śmiercią twej matki, a może też w tym samym roku.

GRZEGORZ.

W tym samym roku.

Ja byłem wówczas w fabrykach.

Więc cóż dalej?

HIALMAR.

Gina zamieszkała u swojej matki, bardzo pracowitej kobiety, która miała małą restauracyjkę i odnajmowała pokoik; bardzo miły, wygodny pokoik.

GRZEGORZ.

A ty byłeś prawdopodobnie tym szczęśliwym, który w nim zamieszkał.

HIALMAR.

Tak.

Twój ojciec mi to zaproponował.

Wtedy to właściwie poznałem Ginę.

GRZEGORZ.

I przyszło do zaręczyn?

HIALMAR.

Tak, u młodych o miłość nie trudno... hm.

GRZEGORZ

(przechadza się znów po pokoju czas jakiś).

Powiedz mi, czy to wówczas, kiedyś się zaręczył, mój ojciec ?

to jest ty powziąłeś zamiar oddania się fotografii?

HIALMAR.

Właśnie wówczas.

Chciałem czemprędzej stworzyć sobie domowe ognisko.

I wtedy, twój ojciec i ja przyszliśmy do przekonania, że najłatwiej je osiągnę, zakładając fotografię.

Gina była tego samego zdania.

A jeszcze utwierdziło nas w tem zamiarze to, że Gina umiała retuszować.

GRZEGORZ.

HIALMAR

(powstaje zadowolony).

Nieprawdaż?

Uznajesz także, iż się to doskonale złożyło?

GRZEGORZ.

Muszę to przyznać.

A mój ojciec, był dla ciebie rodzajem Opatrzności?

HIALMAR

(wzruszony).

W dniach ucisku nie opuścił syna przyjaciela, bo widzisz, on ma serce.

PANI SÖRBY

(wchodzi pod rękę z Werlem).

Bez wymówek.

Nie powinien pan dłużej zostawać w tak jasno oświetlonym pokoju.

To panu zaszkodzić może.

WERLE

(puszcza jej rękę i przesuwa dłoń po oczach).

Zdaje mi się, że masz pani słuszność.

PETTERSEN I JENSEN

(obnoszą na tacach napoje).

PANI SÖRBY

(do gości będących w drugim pokoju).

Niech panowie będą łaskawi.

Może kto pozwoli szklaneczkę ponczu?

KAM.

FLOR.

Wielki Boże, czy to prawda, żeś pani w tym doma zniosła nieocenioną swobodę palenia?

PANI SÖRBY.

Tak, panie kamerjunkrze, u pana Werle palić nie wolno.

KAM.

BALLE.

Odkądże to pani wydała tak surowe prawo?

PANI SÖRBY.

Od ostatniego obiadu, bo na nim niektórzy popełnili pod tym względem nadużycia.

KAM.

BALLE.

A dziś nie można sobie troszeczkę pozwolić?

Czy, doprawdy, nie można?

PANI SÖRBY.

Pod żadnym względem, panie kamerjunkrze.

(Goście zebrali się w gabinecie Werlego.

Służący roznoszą pełne kieliszki).

WERLE

(do Hialmara, który coś przegląda na stole).

Co pan tak studyuje?

HIALMAR.

Tylko album.

KAM.

BALLE

(który przechodzi od jednych do drugich).

Aha!

fotografie!

To dla pana bardzo stosowne.

kam.

flor (w fotelu).

Czy pan co ze swoich nie przyniósł?

HiALMAR.

Nie, panie.

KAM.

FLOR.

Szkoda, żeś pan tego nie zrobił.

Siedzieć spokojnie, przeglądając obrazki, to ułatwia trawienie.

KAM.

BALLE.

A przytem, to nasuwa temat do rozmowy.

Nie prawdaż?

KAM.

KASPERSEN.

A w tym względzie wszelkie przydatki przyjmowane są z wdzięcznością.

PANI SÖRBY.

Ci panowie utrzymują, że kiedy kto jest zaproszony na obiad, musi się czemś odsłużyć.

KAM.

FLOR.

W tak dobrej jadłodajni, to prawdziwa przyjemność.

KAM.

BALLE.

Dobry Boże!

przy walce o byt to...

PANI SÖRBY.

Tak, masz pan w tem słuszność (prowadzą dalej rozmowę w tym tonie wśród żartów i śmiechów).

GRZEGORZ

(po cichu do Hialmara).

No, mówże i ty!

HIALMAR

(zwracając się do niego).

O czemże mógłbym mówić?

KAM.

FLOR

(do Werlego).

Czy pan nie sądzi, że tokaj doskonale działa na trawienie?

WERLE

(przy kominku).

Za tokaj, który pan dziś piłeś, zaręczyć mogę.

Pochodzi z najlepszych lat.

Mógł to pan zresztą zauważyć.

KAM.

FLOR.

Smak miał wyborny.

HIALMAR

(niepewny).

Czy tu lata stanowią różnicę?

KAM.

FLOR

(śmieje się).

A to doskonałe!

WERLE

(z uśmiechem).

Nie opłaci się pana częstować szlachetnem winem.

KAM.

BALLE.

Tokaj, tak jak fotografia, potrzebuje słońca.

Alboż nie?

HIALMAR.

Tak, tu wiele zależy od światła.

PANI SÖRBY.

Tak samo dzieje się z kamerjunkrami.

Panowie są także spragnieni promieni słonecznych.

KAM.

BALLE.

Ha!

ha!

to przestarzały dowcip.

KAM.

KASPERSEN.

Pani Sörby się popisuje.

KAM.

FLOR.

I do tego, naszym kosztem (grozi jej).

Pani Berto?

Pani Berto!

PANI SÖRBY.

To jednak jest rzeczą prawdziwą, że lata bywają rozmaitej a dawne były najlepsze.

KAM.

KASPERSEN.

Czy pani mnie wlicza do dawnych?

PANI SÖRBY.

Daleko do tego.

KAM.

BALLE.

Dobrze tak panu!

A mnie droga pani?

KAM.

FLOR.

A mnie do jakich lat pani zalicza?

PANI SÖRBY.

Do najsłodszych, moi panowie (pije trochę z kieliszka.

Panowie śmieją się i żartują).

WERLE.

Pani Sörby gdy chce tylko, zawsze się wykręcić potrafi.

Proszę panów.

Pettersen, pamiętaj-że o panach.

Grzegorzu, wypijemy razem kieliszek (Grzegorz się nie rusza, do Hialmara).

I pan także z nami.

Przy stole nie miałem sposobności tego uczynić.

(Buhalłer Groberg zagląda przez drzwi od kantoru).

GROBERG.

Najmocniej przepraszam, ale nie mogę się wydostać.

WERLE.

Co?

znowu pana zamknięto?

GROBERG.

Flagstad zabrał klucze i poszedł.

WERLE.

To chodź pan tędy.

GROBERG.

Ale tu jest jeszcze ktoś.

WERLE.

Chodźże pan, chodźcie Obadwaj.

(Groberg i stary Ekdal wychodzą z kantoru).

WERLE.

(mimowolnie).

Ha!

(Śmiechy i rozmowy ustają.

Hialmar, zmieszany widokiem ojca, odstawił kieliszek i zwrócił się do kominka).

STARY EKDAL.

(nie patrząc na nikogo, kłania się kilkakrotnie, idąc przez pokój i mruczy ).

Przepraszam.

Wszedłem niewłaściwą drogą, drzwi były zamknięte — przepraszam (wychodzi razem z Grobergiem przez pokój w głębi).

WERLE.

(przez zęby).

Ten przeklęty Groberg.

GRZEGORZ.

(ze zdumieniem patrząc na Hialmara).

Ale to przecież nie...

KAM.

FLOR

Co to za jeden?

Któż to był?...

GRZEGORZ.

Nikt, bubalter i ktoś jeszcze.

KAM.

KASPERSEN

(do Hialmara).

Czy pan go nie zna?

HIALMAR.

Nie wiem, nie uważałem.

KAM.

FLOR

(powstając).

Do dyabła, coś się w tem kryje (zwraca się do innych, którzy rozmawiają po cichu).

PANi SÖRBY

(po cichu do służącego).

Dajcie mu tam co, tylko coś dobrego.

PETTERSEN

(kiwa głową).

Dobrze, proszę pani (wychodzi).

GRZEGORZ

(wzruszony po cichu do Hialmara).

Więc to był on, rzeczywiście.

HIALMAR.

Tak.

A ty stałeś nieporuszony i zaparłeś się, że go znasz?

HIALMAR

(cicho, ale gwałtownie).

Czyż mogłem...

GRZEGORZ.

Przyznać się do ojca?

HIALMAR

(boleśnie).

Och!

gdybyś był na mojem miejscu.

(Ciche rozmowy pomiędzy gośćmi, nagle wybuchają wymuszonym głośnym tonem).

KAM.

BALLE

(zbliżając się przyjaźnie do Hialmara i Grzegorza), Aha!

panowie tu sobie odnawiają wspomnienia z lat dziecinnych.

Co? (do Hialmara).

Nie palisz pan?

Może ognia...

Ach!

prawda, nie wolno.

HIALMAR.

Dziękuję, nie chciałbym...

KAM.

FLOR.

Ach!

panie Ekdal, możebyś nam zadeklamował jaką ładną poezyę.

Niegdyś deklamowałeś tuk pięknie.

HIALMAR.

Niestety, nic sobie nie przypominam.

KAM.

FLOR.

Jaka szkoda!

Balie, cóż mamy robić?

(Balie i Flor wychodzą do pokoju w głębi).

HIALMAR

(ponuro).

Odchodzę, Grzegorzu.

Kiedy kto raz poczuł na głowie druzgoczącą rękę losu...

Pożegnaj odemnie twego ojca.

GRZEGORZ.

Idziesz wprost do domu?

HIALMAR.

Wprost.

Dlaczego pytasz?

GRZEGORZ.

Bo może później do ciebie przyjdę.

HIALMAR.

Nie, nie przychodź do mnie.

Mieszkanie moje jest smutne i ubogie, Grzegorzu, a zwłaszcza takiem wydać się musi, po tak wspanialej uczcie.

Możemy się gdzieś schodzić w mieście.

PANI SÖRBY

(która się do nich zbliżyła).

Odchodzisz pan?

HIALMAR.

Odchodzę.

PANI SÖRBY.

Pozdrów pan Ginę.

HIALMAR.

Dziękuję.

PANI SÖRBY.

I powiedz, że przyjdę z nią pomówić w tych dniach.

HIALMAR.

Jak pani łaskawa (do Grzegorza).

Zostań, chcę wyjść niepostrzeżony.

(Oddala się szybko przez pokój w głębi, a stamtąd, na prawo).

PANI SÖRBY

(po cichu do Pettersena, który powrócił).

Cóż, dałeś co staremu?

PETTERSEN.

Tak jest, wsunąłem mu butelkę koniaku.

PANI SÖRBY.

Mogłeś też znaleść coś lepszego.

PETTERSEN.

Proszę pani, koniak jest dla niego rzeczą najlepszą.

KAM.

FLOR

(we drzwiach z nutami w ręku do pani Sörby).

Może zagramy na cztery ręce?

PANI SÖRBY.

Chętnie.

Grajmy.

goście.

Brawo!

brawo!

(Pani Sörby i goście wychodzą do dalszych pokoi w głębi, Grzegorz stoi przy kominku, Werle przerzuca papiery, jakby chciał go się pozbyć, a gdy Grzegorz zostaje, Werle kieruje się ku drzwiom).

GRZEGORZ.

Ojcze, czy nie możesz zatrzymać się tu trochę?

WERLE

(zatrzymując się).

O cóż to idzie?

GRZEGORZ.

Muszę ci parę słów powiedzieć.

WERLE.

Czy nie możesz zaczekać, aż będziemy sami?

GRZEGORZ.

Nie, bo może być, że wcale nie będziemy sami.

WERLE

(zbliżając się do niego).

Cóż to ma znaczyć?

(Przez całą następującą scenę słychać w dalszych pokojach muzykę).

GRZEGORZ.

Jak można było pozwolić na tak smutny upadek tej rodziny?

WERLE.

Mówisz zapewne o Ekdalach?

GRZEGORZ.

Tak jest, mówię o Ekdalach.

Porucznik Ekdal był niegdyś z tobą w tak blizkich stosunkach.

WERLE.

Niestety!

aż nadto blizkich.

Odczułem to bardzo boleśnie i musiałem odpokutować.

Jemu to przecież zawdzięczam, że moje dobre imię poniosło rodzaj skazy.

GRZEGORZ

(cicho).

Czy rzeczywiście on jeden tylko był winny?

WERLE.

A któżby więcej?

GRZEGORZ.

Ty i on przecież kupiliście te lasy na współkę?

WERLE.

Ale to Ekdal podjął się wykonania mapy tych gruntów, tej niedokładnej mapy.

On też prowadził bezprawny wyrąb lasu na gruntach rządowych.

On przecież jeden prowadził ten cały interes.

Ja nie miałem pojęcia o tem, co on robił.

GRZEGORZ.

Ekdal sam zapewne nie miał o tem pojęcia.

WERLE.

Być może, ale fakt pozostaje faktem.

On został skazany, a ja uniewinniony.

GRZEGORZ.

Wiem o tem; dla braku dowodów.

WERLE.

Uniewinnienie jest uniewinnieniem.

Czemuż poruszasz te dawne smutne sprawy, które przedwcześnie ubieliły mi włosy?

Czyś nad niemi ciągle rozmyślał przez te długie lata tam, w górach?

Mogę cię zapewnić, że tu w mieście zapomniano o nich oddawna — przynajmniej co się mnie tyczy.

GRZEGORZ.

Ale nieszczęśliwa rodzina Ekdalów?

WERLE.

Cóż mogłem właściwie dla nich uczynić?

Gdy Ekdal odzyskał wolność, był człowiekiem złamanym, zupełnie bezradnym.

Są ludzie na świecie, którzy, jak dostaną postrzał, choćby ich tylko parę śrócin trafiło, nigdy się już nie zdołają podźwignąć.

Możesz wierzyć memu słowu, Grzegorzu: uczyniłem, co tylko mogłem, bez narażania siebie, dania pozoru podejrzeniom i plotkom.

GRZEGORZ.

Podejrzeniom!... ach!

prawda!...

WERLE.

Dałem rozkaz w kantorze, by dostarczano roboty Ekdalowi, i płacę za nią daleko więcej, niż warta.

GRZEGORZ

(nie patrząc na ojca).

O tem nie wątpię.

WERLE.

Uśmiechasz się, jakbyś nie dowierzał, iż mówię prawdę.

W księgach, naturalnie, niema o tem wzmianki, bo takich rozchodów najlepiej nie księgować.

GRZEGORZ

(Z zimnym uśmiechem).

Tak, są pewne wydatki, których księgować nie należy.

WERLE

(zdziwiony), Co przez to rozumiesz?

GRZEGORZ

(z nagłym postanowieniem).

Czyś wpisał do ksiąg, ile cię kosztowała nauka fotografii Hialmara?

WERLE.

Ja?

dlaczego?

GRZEGORZ.

Wiem teraz, żeś to ty opłacał tę naukę, a także dałeś mu możność otworzenia zakładu.

WERLE.

I mówisz, żem nic nie uczynił dla Ekdala?

Mogę ci zaręczyć, że dla tych ludzi poniosłem bardzo dużo wydatków.

GRZEGORZ.

Czy te wydatki pomieszczone są w księgach?

WERLE.

Dlaczego pytasz?

GRZEGORZ.

Mam pewne powody.

Powiedz mi, proszę, czy nie wówczas, gdy miał się żenić, zająłeś się tak gorąco losem syna dawnego przyjaciela?

WERLE.

Cóż do dyabła!... po tylu latach...

GRZEGORZ.

Pisałeś do mnie wówczas — naturalnie w sprawach fabrycznych, a w przypisku była krótka wzmianka, że Hialmar Ekdal ożenił się z jakąś panną Hansen.

WERLE.

Bo tak jest; tak się nazywała.

GRZEGORZ.

Aleś nie napisał, że ta panna Hansen, Gina Hansen, była tą samą, która czas jakiś zarządzała naszym domem.

WERLE

(z wymuszonym, szyderczym śmiechem).

Nie przyszło mi na myśl, że nasza dawna gospodyni obchodziła cię w szczególny sposób.

GRZEGORZ.

Mnie wcale nie obchodziła, ale zato byli w domu inni, którzy się nią bardzo zajmowali.

WERLE.

Co przez to rozumiesz? (wybuchając).

Nie o mnie przecież myślisz?

GRZEGORZ

(cicho, ale stanowczo).

Przeciwnie, o tobie!

WERLE.

I ty śmiesz?!

A ten niewdzięcznik, ten fotograf ma czoło pozwalać sobie na podobne przymówki?

GRZEGORZ.

Hialmar nie dotknął tego przedmiotu ani jednem słówkiem.

Sądzę, że się niczego nie domyśla.

WERLE.

Więc skądże to?

Kto ci mógł powiedzieć?...

GRZEGORZ.

Mówiła to moja biedna, nieszczęśliwa matka, kiedym ją widział po raz ostatni.

WERLE.

Twoja matka!

Powinienem był się tego domyśleć.

Ona i ty zawsze trzymaliście z sobą.

Ona-to od samego początku odwracała twoje serce ode mnie.

GRZEGORZ.

Odwracało je to wszystko, co ona znieść i wycierpieć musiała, aż wreszcie skończyła w tak opłakany sposób.

WERLE.

Nie miała do zniesienia nic, a przynajmniej nie więcej od innych.

Ale z choremi, wyegzaltowanemi istotami niepodobna dać sobie rady.

Ja także przekonałem się o tem.

A teraz ty przychodzisz z podobnemi przypuszczeniami, odgrzebujesz dawne pogłoski i oszczerstwa przeciwko własnemu ojcu.

Wiesz, Grzegorzu, zdaje mi się, iż w twoim wieku mógłbyś się zająć czemś pożyteczniejszem.

GRZEGORZ.

Tak, byłby już czas po temu.

WERLE.

Może też wówczas miałbyś swobodniejsze usposobienie, niż teraz.

Do czego cię to doprowadzi przesiadywać rok za rokiem w fabryce, jak najzwyklejszy kantorzysta, i nie chcieć nawet przyjąć grosza po za miesięczną pensyę.

To czyste szaleństwo!

GRZEGORZ.

Gdybym tylko był pewny...

WERLE.

Rozumiem cię doskonale.

Chcesz być niezależnym, nie chcesz mi być nic winien.

Otóż teraz masz właśnie ku temu sposobność.

Możesz stać się pod każdym względem niezależnym.

GRZEGORZ.

Jakim sposobem?

WERLE.

Pisałem ci, że jesteś tutaj koniecznie potrzebny...

GRZEGORZ.

Czegóż właściwie ode mnie żądasz?

Czekam cały dzień, aby się o tem dowiedzieć.

WERLE.

Mam zamiar przypuścić cię do współki w moim interesie.

GRZEGORZ.

Ja mam wejść do twojej firmy, być twoim wspólnikiem?

WERLE.

Tak; nie potrzebujemy jednak dlatego być razem.

Ty mógłbyś tu w mieście prowadzić interesa, a ja osiadłbym przy fabrykach.

GRZEGORZ.

Więc tego chciałeś?

WERLE.

Widzisz, nie mogę już tak pracować, jak dawniej.

Muszę oszczędzać oczu, Grzegorzu: wzrok mi osłabł.

GRZEGORZ.

Zawsze miałeś wzrok słaby.

WERLE.

Nie tak, jak teraz; a prócz tego mogą zajść okoliczności tego rodzaju, że chciałbym zamieszkać w górach — przynajmniej na czas jakiś...

GRZEGORZ.

Nigdybym tego nie pomyślał.

WERLE.

Widzisz, Grzegorzu, dzieli nas wiele rzeczy, pomimo to jesteśmy ojcem i synem, i sądzę, że powinniśmy dojść do porozumienia.

GRZEGORZ.

Pojmujesz dobrze, że porozumienie to byłoby tylko pozorne.

WERLE.

Choćby tylko pozorne, i to-by cos o tem, Grzegorzu, czy to możliwe?

GRZEGORZ

(patrząc na niego chłodnym wzrokiem).

W tem się coś kryje!

WERLE.

Jakto?

GRZEGORZ.

Muszę być na coś potrzebny?

WERLE.

W tak blizkich stosunkach, jak nasze, jeden drugiemu jest zawsze potrzebny.

GRZEGORZ.

Tak mówią.

WERLE.

Chciałbym cię teraz przez czas jakiś w domu zatrzymać.

Jestem osamotniony, Grzegorzu, osamotnionym czułem się wprawdzie zawsze, przez całe życie, ale najwięcej teraz, kiedy się starzeć zaczynam.

Chciałbym mieć kogoś przy sobie.

GRZEGORZ.

Masz przecież panią Sörby.

WERLE.

Tak, a nawet stała mi się ona prawie niezbędną.

Jest wesoła i sprytna, ożywia dom cały, a mnie tego bardzo potrzeba.

GRZEGORZ.

Masz więc wszystko, czego żądasz.

WERLE.

Tak, ale się lękam, że to długo trwać nie może.

Kobieta w takiem położeniu bywa krzywo sądzoną, a i mężczyźnie także nie czyni ono zaszczytu.

GRZEGORZ.

Dając takie obiady, jak ty, ojcze, można się na wszystko ważyć.

WERLE.

Ale ona, Grzegorzu.

Lękam się, że nie zechce dłużej tu pozostać.

A gdyby nawet przez przywiązanie do mnie naraziła się na plotki, oszczerstwa i t.

p., czy nie sądzisz, ty, co masz silne poczucie przyzwoitości, że...

GRZEGORZ

(przerywając nagle).

Powiedz mi krótko i otwarcie, że się z nią żenisz.

WERLE.

A gdybym istotnie o tem myślał, to co?

GRZEGORZ.

Właśnie zapytuję: to co?

WERLE.

Czyby ci to było bardzo przykrem?

GRZEGORZ.

Wcale nie; pod żadnym względem.

WERLE.

Nie wiedziałem, czyby cię to nie dotknęło, przez wzgląd na pamięć twej nieboszczki matki?

GRZEGORZ.

Nie jestem egzaltowany.

WERLE.

Jakkolwiekbądź, zdjąłeś mi ciężki kamień z serca i jest mi bardzo przyjemnie, że mogę w tem rachować na twoje współdziałanie.

GRZEGORZ

(spoglądając na niego chłodno).

Widzę teraz, na co tu byłem potrzebny.

WERLE.

Potrzebny!

Co za wyrażenie!

GRZEGORZ.

Nie trudźmy się wyborem słów, szczególniej na cztery oczy (śmieje się z przymusem).

Do dyabła!

na to więc musiałem się tu stawić we własnej osobie, ażeby na cześć pani Sörby odegrała się scena rodzinna pod tytułem: Ojciec i syn!

Coś zupełnie nowego!

WERLE.

Jak śmiesz mówić ze mną w ten sposób?

GRZEGORZ.

Kiedyż istniało tu życie rodzinne?

O ile sobie przypominam — nigdy.

Ale teraz może ono być potrzebne, bo niezaprzeczenie będzie to bardzo ładnie wyglądać, że syn przybył, niesiony skrzydłami synowskiej miłości na wesele starego ojca.

Dawne pogłoski o cierpieniach i udręczeniach biednej nieboszczki znikną bez śladu.

Sam syn je zniweczy.

WERLE.

Chyba niema na świecie człowieka, wstrętniejszego dla ciebie ode mnie, Grzegorzu?

GRZEGORZ

(cicho).

Przyglądałem ci się zbyt z blizka.

WERLE.

Przyglądałeś mi się oczyma twojej matki (zniżając glos), ale przypomnij sobie także, iż te oczy nie patrzały trzeźwo.

GRZEGORZ

(drżący).

Wiem, o czem chcesz mówić.

Ale kto spowodował nieszczęsną chorobę mojej matki?

Ty tylko i one...

One, a ostatnią z nich była kobieta, z którą ożeniłeś Hialmara, gdy się tobie...

Oo!...

WERLE

(wzruszając ramionami).

Słowa, czcze słowa!

Jak gdybym słyszał twoję matkę!

GRZEGORZ

(nie zważając).

A on ze swą wielką, pełną dziecięcej niewiadomości duszą, wpośród tego całego fałszu, on żyje z taką kobietą i nie wie, że to, co nazywa swojem ogniskiem, ma za podwalinę kłamstwo, (zbliża się o krok).

Wiesz, gdy przeglądam myślą wszystko, coś w życiu uczynił, zdaje mi się, że patrzę na pole bitwy, zasłane zdruzgotanemi ludzkiemi losami.

werle.

Widzę, iż istnieje między nami bezbrzeżna przepaść.

GRZEGORZ

(z wymuszonym spokojem).

Zauważyłem to także i dlatego wychodzę.

WERLE.

Wychodzisz?

z tego domu?

GRZEGORZ.

Tak jest, bo wreszcie spostrzegam cel w życiu.

WERLE.

Jaki cel?

GRZEGORZ.

Gdybym powiedział, śmiałbyś się tylko.

WERLE.

Człowiek osamotniony nie łatwo się śmieje, Grzegorzu.

GRZEGORZ

(wskazując pokój pełen gości).

Patrz, ojcze, Panowie kamerjunkrzy grają z panią Sörby w ślepą babkę.

Dobranoc!

Żegnam! (odchodzi przez pokój w głębi, z którego dochodzą rozmowy i śmiechy).

WERLE

(półgłosem, spoglądając za nim z szyderstwem).

Ha!...

Niedołęga!...

I on mówi, że nie jest egzaltowany!

←Akt I Dzika kaczka


corpora: openbooks

text:
Charles Baudelaire

Już!

tłum.

Stefan Napierski

Sto razy słońce trysnęło już, promienne lub zasmucone, z owej bezmiernej kadzi morza, której brzegi zaledwie dają się postrzec; sto razy nurzało się znów, skrzące lub posępne, w bezmiernej kąpieli wieczoru.

Od rozlicznych dni wolno nam było, zadumanym, wpatrywać się w drugą stronę firmamentu i odczytywać niebiański alfabet antypodów.

I każdy z pasażerów złorzeczył i chmurnie wyrzekał.

Rzekłbyś, zbliżanie się ziemi nasilało ich cierpienie.

„Kiedyż to, powiadali, przestaniemy drzemać snem targanym przez falę, mąconym wichrem, który rzęzi głośniej niźli my?

Kiedyż zdołamy spożywać mięso, które nie byłoby solone, jak obrzydły unoszący nas żywioł?

Kiedy trwać w nieruchomym fotelu?”

Byli tacy pośród nich, którzy roili o domowym ognisku, żałowali niewiernej i mrukliwej żony oraz wrzaskliwego potomstwa.

Wszyscy tak obłędnie przejęci byli obrazem nieobecnej ziemi, że żarliby, jak sądzę, trawę z większym zapałem od bydląt.

Nareszcie zasygnalizowano brzeg; i zbliżając się, ujrzeliśmy, że ziemia to była wspaniała, olśniewająca.

Zdało się, że melodie życia unosiły się nieokreślonym poszmerem i że z wybrzeży jej, bogatych w zieleń wszelkiego gatunku, nawiewał, na odległość kilku mil, przedziwny zapach kwiecia i owoców.

Rozradował się każdy natychmiast, każdy wyrzekł się zgryźliwego humoru.

Wszystkie spory poszły w zapomnienie, wybaczono wszelkie wzajemne urazy; wyznaczone pojedynki wykreślono z pamięci, a uprzedzenia rozwiały się jak mgliste opary.

Ja jeden byłem smutny, przesmutny nie do pojęcia.

Podobny kapłanowi, któremu wydarto by jego bóstwo, nie potrafiłem bez gryzącej goryczy oddzielić się od tego morza tak poczwarnie wabiącego, od tego morza tak nieskończenie zmiennego w przerażającej swej prostocie, i które zdaje się zawierać w sobie i wyobrażać swymi igraszkami, łagodnymi skrętami, gniewem i uśmieszkiem humory, zamierania i uniesienia wszystkich dusz, które żyły, które żyją i żyć będą!

Mówiąc słowo: „żegnaj!” tej nieporównanej urodzie, czułem się zgnębiony śmiertelnie; i oto czemu, kiedy każdy z mych towarzyszy rzekł: „Nareszcie!”, ja mogłem krzyknąć jeno: „Już!”.

A przecie była to ziemia, ziemia wespół ze swymi szmerami, pasjami, udogodnieniami, festynami; była to ziemia dostatnia i wspaniała, pełna obietnic, która słała ku nam tajemniczą woń róż i piżma, i skąd melodie życia dobiegały nas w miłosnym szeleście.

-----


text:
Juliusz Słowacki

Rzym

Nagle mię trącił płacz na pustym błoniu:

„Rzymie!

nie jesteś ty już dawnym Rzymem”.

Tak śpiewał pasterz trzód, siedząc na koniu.

Przede mną mroczne błękitnawym dymem

Sznury pałaców pod Apeninami,

Nad nimi kościół ten, co jest olbrzymem.

Za mną był morski brzeg i nad falami

Okrętów tłum jako łabędzie stado,

Które ogarnął sen pod ruinami.

I zdjął mię wielki płacz, gdy tą gromadą

Poranny zachwiał wiatr i pędził dalej

Jakby girlandę dusz w błękitność bladą.

I zdjął mię wielki strach, gdy poznikali

Ci aniołowie fal — a ja zostałem

W pustyni sam — z Rzymem, co już się wali.

I nigdy w życiu takich łez nie lałem,

Jak wtenczas — gdy mię spytało w pustyni

Słońce, szydzący bóg — czy Rzym widziałem?…

-----


text:
— Aleksander IV[1], Roderyk Llançol y Borgia, ur. 1 Stycz.

1431 r., w miasteczku Xativa, djecezji walenckiej (w Hiszpanji), z ojca Godfryda, matki Joanny z Borgiów, siostry Papieża Kaliksta III (ob.

Borgia).

Nauki pobierał w Walencji, gdzie wuj jego, późniejszy Papież, był arcybiskupem.

Po ukończeniu nauk poświęcił się prawnictwu, ale wkrótce porzuciwszy ten zawód, wszedł do wojska.

Świetna się doń uśmiechała karjera, bo wuj jego Alfons Borgia, biskup Walencji, kardynał od 1445 r. miał wielkie łaski u króla Arragonji Alfonsa V. Kiedy z powodu zatargów między Arragonją a Florencją i Medjolanem, przybył z wojskiem arragońskiém Roderyk do Włoch, w domu swego wuja poznał Julję Farnese i z nią r. 1450 ożenił się.

We Włoszech panowała wówczas gwałtowna zaraza, Roderyk przeto z żoną, matką swej żony Joanną z Caetanich i młodszą siostrą żony Hieronimą Farnese wrócił do rodzinnego kraju i zamieszkał w Walencji.

Po pięciu latach pożycia małżeńskiego, Julja umarła, wydawszy na świat czwarte dziecko (Vita di Rodrigo Borgia; Ollivier, Alexandre VI et la Borgia, p.

91).

Wuj jego, który r. 1455 został Papieżem, pod imieniem Kaliksta III, powziąwszy wiadomość o smutku Roderyka, dla pocieszenia go, wezwał go do Rzymu.

Uległ chętnie temu głosowi, a czworo swych dzieci: Piotra Ludwika, Franciszka, Cezara i Lukrecję, na wychowanie zostawił matce żony, Joannie z Caetanich, która się na mieszkanie przeniosła do Wenecji, mając tam liczne stosunki rodzinne.

Pospolicie oskarżają Aleksandra VI o stosunki nieprawe z jedną kobietą i tę powieść bajeczną odnoszą do czasów jego pobytu w Wenecji.

Oskarżenia te, jak mało mają podstawy, choćby z tego można się przekonać, że je rozgłoszono dopiero znacznie później, po śmierci Papieża, że je rozgłosili pisarze bardzo nieprzyjaźni Aleksandrowi, z nienawiści narodowej, a nadto, że ci pisarze z innych względów nie zasługują na wiarę, a mianowicie: 1) Guicciardini (Storia d'Italia), nieprzychylny Papieżowi (Audin.

Hist. de Leon X, 4 edit.

t.

2, p.

221), bez skrupułu rzuca potwarze na najznakomitszego Pap.

Grzegorza VII (Ollivier, l.

c., p.

16—22); 2) Paweł Jovius, wszystkim znany ze swej przedajności (Audin, Hist. de Leon X, t. II, edit.

4, p.

216; Cantu, Hist. univ.

3 edit.

t.

14, p.

387; 3) Djarjusz Burcharda jest tak błędny, tak niejasny, tyle zawiera faktów fałszywych, że w bardzo wielu rzeczach wierzyć mu zupełnie nie można.

Nadto, ci pisarze i za nimi idący podają o mniemanej Vannozzy tak niepewne wieści i z sobą niezgodne, iż to samo najjaśniej mówi, że się stali echem pokątnie ukutych i fałszywych wieści.

Po wydobyciu na jaw nowych źródeł, a nieznanych dawniej, po porównaniu różnych poprzednich niezgodnych wiadomości, dziś nie ulega wątpliwości, że tą kobietą była Julja Farnese, a pod imieniem Vannozzy znaną była matka Julji.

Zgadzają się w ogóle pisarze, że Roderyk w Walencji żył w jawnym związku z Julją Farnese.

Jakże rozsądnie przypuścić, żeby dziewica ze znakomitej rodziny włoskiej, chciała zostać jawną nałożnicą?

Daleko jeszcze nieprawdopodobniejsza jest, aby matka na taki stosunek ohydny zezwalała, mieszkając razem z niemi w Walencji.

Farnesowie i Caetanowie nigdyby nie dopuścili takiej zniewagi, szukaliby zemsty, (bo znana od wieków vendetta włoska) i zmusiliby do naprawienia zniewagi przez zawarcie małżeństwa.

Przytém, jaki interes mogły mieć obie strony w utrzymywaniu związku nieprawego?

Stosunki Roderyka z Julją w Walencji były takie, że wszyscy ją uważali za prawą małżonkę (Vita di Rodrigo, Panvini, Tomasi u Oliviera, l.

c., t. I, p.

285), po śmierci wszyscy jej żałowali.

Wprawdzie pisarze ci widzą w tém jedynie przebiegłość Roderyka, iż potrafił tak się ukryć przed okiem ludzkiém.

Ale właśnie ta przebiegłość, pozwalająca niby ukryć złe życie, jest zagadką trudniejszą do rozwiązania nad wszystkie zagadki, choćby najzawilsze.

Jakże bowiem to wytłumaczyć, aby życie tak gorszące mogło się ukryć i nie wyjść na jaw, kiedy obierając karjerę duchowną, zaraz został wyniesiony na arcybiskupstwo Walencji (1456 r.), tego miasta, gdzie doskonale był znany.

Później (1472 r.) przybył do Walencji, przyjmowany najświetniej, przemawiał z ambony, zachęcając duchowieństwo do obrony praw kościelnych (Olivier, p.

185 i dalsze), przeciw nadużyciom panów hiszpańskich, którzy bardzo niechętném okiem spoglądali na legata papieskiego.

Wśród ciągłych wówczas stosunków między Hiszpanją a Włochami, jakże zrozumieć, aby inni kardynałowie, a zwłaszcza mu niechętni, o tém nie wiedzieli?

Zajmował najwyższe stanowisko, pierwsze po Papieżu, to samo już tworzyło mu wielu zawistnych, którzy bacznie za nim śledzili, z pewnościąby mu nie przebaczyli jego błędów i nie przestaliby mu onych wytykać, dopókiby Papież nie usunął go z wice-kanclerstwa.

Tymczasem widzimy fakt wręcz preciwny: Kalikst III, Pius II, Paweł II, Sykstus IV, Innocenty VIII utrzymują go niezmiennie na wice-kanclerstwie przez 35 lat z górą, od 1457 do 1492.

Owszem, w Rzymie wiedziano dobrze, że miał dzieci prawe, bo najstarszy jego syn Piotr Ludwik r. 1485, zatém na lat siedm przed wyniesieniem go na Papieża, został księciem Gandji, należącej do królewskiego domu Aragonji.

Gdyby na urodzeniu jego ciążyło podejrzenie, nie byłby nawet do herbu przypuszczonym (Sainte Marthe, Hist. de la maison de France, Olivier, l.

c., p.

114).

Silnym też dowodem fałszywości zarzutów czynionych Aleksandrowi z życia poprzedniego, jest to, że La Tremouille, ambasador francuski przy dworze Aleksandra VI, a więc najlepiej świadomy wszystkiego, pojął za żonę córkę Cezara Borgia, wnuczkę Papieża, i to wtedy, gdy ze śmiercią Aleksandra, świetna gwiazda tej rodziny już zgasła na zawsze (Bouchet, Hist. des Louis seigneur de la Tremouille dit le chevalier sans reproche, apud Buchon, Choix de chroniques t. VII.

— Olliv.

l.

c., p.

112).

Kiedy go pytano, czemu nie wybrał, jakiej innej księżniczni? „dla tego, odpowiadał, że ta pochodziła z domu, w którym czystość niewieścia nie doznała plamy“.

Musiała więc to być rzeczywiście rodzina nieskalanej sławy; inaczej narażanoby się przez związek z nią na szyderstwa i śmiechy tak niemiłosierne i zgubne we Francji.

Później córka Lukrecji Borgia, Anna d'Este, wyszła za księcia Franciszka Gwizjusza, a następnie Jakóba sabaudzkiego księcia de Nemours.

Takie związki rodzinne zupełnie inaczej każą myśleć o pochodzeniu synów Aleksandra VI, niż pospolicie dziś mniemają.

Jedyny, o ile nam wiadomo, dowód przeciw prawemu pochodzeniu dzieci Aleksandra VI, podaje Guicciardini (Storia d.

Italia lib.

1, pag.

15, edit.

1562), mówiąc, że Cezar Borgia, w chwili zostania kardynałem, poszukał świadków, którzy zaprzysięgli, że on jest synem innego Borgia, a nie Aleksandra VI.

Jako rację tego podaje, że nikogo wątpliwego pochodzenia kardynalstwem nie obdarzono (Ollivier l.

c., p.

115).

Owóż ta racja Guicciardiniego jest fałszywą z podwójnej strony: teoretycznej czyli prawnej i faktycznej.

Ze strony prawnej: Kościół wprawdzie wyraża nieprawe pochodzenie jako przeszkodę, irregularitatem, do kapłaństwa i godności kościelnych, absolutnie jednak nikomu drogi do najwyższych dostojeństw kościelnych nie zamyka; gdy zdolność i cnota za kim przemawiają, na ich głos zawsze się otwierają podwoje kościelne, udziela się dyspensa.

Żadnych kłamliwych, krzywoprzysięstwem skalanych świadectw tu nie potrzeba.

Racja Guicciardiniego fałszywa też ze strony faktycznej, bo mógł łatwo wiedzieć, że w tymże wieku, t. j. XV, kreowano dwóch kardynałów nieprawego pochodzenia (Moreri v.

Cardinal.), o jednym z nich Ludwiku aragońskim sam pisze, o kilka wierszy tylko wyżej, a przecież nie wymagano od nich żadnych świadectw, żadnych podrabianych dowodów.

Na fałszywy fakt, musiał Guicciardini przytaczać fałszywą rację, taka musi być loika.

Fakt kłamliwy zbył w końcu niczém, bo nie wskazał, kogo też świadkowie podali za ojca Cezara.

Kłamstwo takie byłoby bezczelniejszém nad wszystko, co można sobie wyobrazić.

Wiedziano publicznie w Rzymie, że Cezar miał siostrę Lukrecję.

Jakże więc, nikt nie zapytał, czy podany ojciec był także ojcem Lukrecji?

Zresztą, jeżeli podobne zeznanie było złożone, to w archiwach rzymskich musiałoby się znaleść, czego właśnie nikt nie odszukał.

Z tego widzimy, jak do Guicciardiniego podań, nieprzychylnych Papieżom, mało wagi przywiązywać należy.

Gdy więc ojcostwo Aleksandra było całemu światu wiadome, tak, że gdyby nawet chciał, byłby nie mógł go przed ludźmi ukryć, a najbliżsi świadkowie, z tego mu zarzutu nie robią, więc koniecznie trzeba przyjąć, że urodzenie jego dzieci było prawe i że prawy związek małżeński łączył go z Julją Farnese.

Przybywszy Roderyk, po śmierci swej żony, do Rzymu, obierając sobie stan duchowny, postanowił uzupełnić swe wykształcenie w kierunku obranym.

Ze swym kuzynem del Milla uczył się na uniwersytecie w Bolonji (Hieron.

de Busselis, u Ollivier p.

147).

Wkrótce Kalikst III mianował go arcybiskupem Walencji, kardynałem djakonałem, tytułu św. Mikołaja in carcere (12 Wrześ.

1456) i legatem Marchji.

Odtąd zaczyna się życie publiczne kardynała Roderyka; pomimo wieku młodego, od razu zajaśniał w nim umysł wyższy, odznaczający się bystrością, przenikliwością, a przytém niepospolita siła i energja woli.

To też, jako legat Marchji, ocalił od ruiny Siennę (list Eneasza Sylv. do kard. Borgia, u Ollivier str. 290) i całą Marchję, w czasie najścia tej prowincji przez Jakóba Picinino, kondottiera Alfonsa V króla neapolitańskiego.

Powołany do Rzymu (1457), mianowany został wice kanclerzem.

Sami nieprzyjaciele jego przyznają, że na tym wysokim urzędzie dobrze się zasłużył Kościołowi.

On to swym głosem przeważnie wpływał na obiór Piusa II, Sykstusa IV i Innocentego VIII.

Piusowi II, udającemu się na krucjatę, miał towarzyszyć.

Wpływ i znaczenie jego rosło z wiekiem.

Sykstus IV, zamierzywszy sprzymierzyć wszystkich książąt chrześcjańskich przeciw Turkom, najzdolniejszych kardynałów wyprawił w poselstwie do różnych krajów, między nimi Roderyka do Hiszpanji, w celu pogodzenia Ferdynanda aragońskiego z Henrykiem kastylskim i uśmierzenia domowych niezgód.

Wyprawił się w drogę kanclerz w Maju 1472 r.

Przyjęty został z największemi honorami.

Był w Walencji, stolicy swej biskupiej.

Tu przemawiał z ambony do ludu i duchowieństwa, dziękował za dobre przyjęcie i dawał nauki odpowiednie.

Poselstwo atoli nie przyniosło pożądanego owocu.

Wracając na statkach weneckich, blisko Ostji uległ rozbiciu, w którém wiele osób mu towarzyszących utonęło; zatonęła także znaczna summa pieniędzy, przeznaczona z Hiszpanji dla Papieża.

R.

1476 został Roderyk kardynałem biskupem albańskim, a 1479 r. portueńskim.

Krewni Sykstusa, używający wielkiego wpływu, a stale nieprzychylni kanclerzowi, nie zdołali go obalić.

Z tego już samego faktu można wnosić, iż życie jego musiało być dalekie od zarzucanych mu później zgorszeń, bo tych byłby mu nie przebaczył kardynał la Rovere, zawzięty jego nieprzyjaciel.

Pomimo wielu zajęć urzędowych, napisał za czasów Innocentego VIII dzieło: Clypeus defensionis fidei sanctae Romanae Ecclesiae.

Wówczas kilku kardynałów zajmowało wybitne stanowisko; przyciągali oni swą wziętością innych i jakoby partje tworzyli.

Do tych należał „kardynał Borgjasz, zajęty jedynie myślą wyzwolenia ludu z ciemięztwa panów feudalnych; jeżeli przyjdzie do tjary, można być pewnym, że nie będzie oszczędzał panów trzymających Rzym w niewoli!“ (Audin l.

c., t.

1, p.

65).

Te słowa dobrze malują jego dążenia i sam powód wyniesienia go na papiestwo.

Czasy były smutne w Państwie Kościelném jeszcze za życia Innocentego, a znacznie się pogorszyły po jego śmierci.

Innocenty, znając stan rzeczy i pokładając zupełną ufność w kardynale Roderyku, powierzył mu przed śmiercią straż zamku św. Anioła.

Tym sposobem, jakoby wskazał swego następcę.

Po śmierci Innocentego († 25 Lipca 1492 r.), weszli kardynałowie do konklawe 9 Sier.

Było kardynałów 23, a między tymi tylko dwóch innego pochodzenia, t. j.

Roderyk Hiszpan i Acosta Portugalczyk.

Wszyscy inni byli Włochami.

Po dwóch dniach, t. j.

11 Sierp.

1492 r.

Roderyk został Papieżem.

Zarzucają mu, że drogą świętokupstwa wdarł się na papiestwo.

Zarzut ten opiera się na podaniu Burcharda, Infessury i Guicciardiniego.

Rozbierzmy je po kolei.

W rękopismach Djarjusza Burcharda nie znajduje się wcale ustęp o symonji Aleksandra (Olliv.

p.

220), ale przy wydaniu Burcharda, celem uzupełnienia, został wzięty z Infessury.

Infessura zaś podał ten fakt tylko ze słyszenia, bo sam nie znajdował się w Rzymie.

Nadto, cały ustęp Burcharda czy Infessury, o obiorze Aleksandra, jest błędny, o czém łatwo się przekonać.

Burchard (w wydaniu Leibnitza) podaje fałszywą datę obioru Aleksandra, 2 Sierp., kiedy rzeczywiście miało to miejsce 11 t. m.

Wylicza sześciu kardynałów, którzy się przekupić dali, a pięciu, którzy stanowczo, niby pozostając w opozycji, odmówili swego głosu Roderykowi.

Tymczasem ze źródeł najwiarogodniejszych rzecz się przedstawia zupełnie inaczej.

Bzowski (ad ann.

1492), Dzieje konklawów (Hist. des concl. t.

l), Anonym, obecny przy intronizacji Aleksandra, w swej Kronice (Ollivier, p.

309), Kronika Chrystof.

Schedla, drukowana w Norymberdze 1493 r. (ibid.

p.

313), mówią, że został obrany jednomyślnie.

Anonym wskazuje, że to się stało sposobem wówczas będącym w użyciu, przez akcesję (omnes volentes accesserunt).

To stwierdza Paweł Jovius, najmniej podejrzany w tej sprawie, jako wielce nieprzychylny Aleksandrowi, i mówi, że trzej kardynałowie, acz nieprzychylni Borgjaszowi, a u Burcharda wykazani jako stanowczo odmawiający mu głosu, pociągnięci jednak przykładem innych, za nim głosowali.

Więc nie prawdą jest, że pięciu pozostało w opozycji do końca, ale tylko dwóch.

Nadto, Burchard popełnia trzecie kłamstwo oczywiste, potwarz dziejową.

Pisze, że białemu zakonnikowi weneckiemu, od niedawna wyniesionemu do kardynalstwa, dał kardynał Borgia 5 tysięcy dukatów i że, z tego powodu, rząd wenecki owemu kardynałowi (ponieważ był patrjarchą weneckim) odmówił pensji.

Ale nie wymienia Burchard białego kardynała, wiadomo jednak, że nim był dawny jenerał kamedułów, później (1466 r.) patrjarcha wenecki, nareszcie 1489 r. kardynał, Maffeo Gherardo (Fleury, Hist. eccl. l. CXVII, ad an.

1492).

Był on podczas elekcji już zgrzybiałym starcem i wracając do domu, 14 Wrześ.

1492 r. um.

w Terni.

— Piotr Delfini, towarzysz jego podróży, pisze, iż swe życie nieskazitelne uwieńczył śmiercią świętą (Olliv.

p.

230).

Tenże Delfini, później na żądanie Contariniego, następcy na patrjarchacie, napisał życie Gherarda, gdzie ani wzmianki o żadnej symonji, o żadném zatrzymaniu mu pensji.

Nareszcie, kiedyżby rząd wenecki miał czas odmówić pensji, skoro on w miesiąc potém już się rozstał ze światem?

Tak widoczne błędy uwalniają od zbijania innych oskarżeń Burcharda, a każdy rozsądny krytyk musi przestać na świadectwie, kilku innych pisarzy wiarogodniejszych, wręcz przeciwném, i uznać, że Aleksander VI był obrany drogą zupełnie właściwą.

W obec przytoczonych dowodów, co może znaczyć deklamatorstwo Guicciardiniego?

Dość tylko odnośny ustęp przeczytać (mamy pod ręką jego La historia d'Italia, edit.

Venet.

1562, na str. 2—3), aby się przekonać, że pisze tylko ze słyszenia i oczywistych sprzeczności się dopuszcza.

Mówi najprzód, że wybór Aleksandra był skutkiem niezgody między Askanjuszem Sforza i Juljanem de la Rovere.

Prawda, bo w istocie trzech tylko kandydatów było do tronu, ci dwaj i Roderyk; więc głosy były z początku podzielone; ale jakie konklawe, jakie wybory mogą się odbyć bez najmniejszego rozdzielenia się głosów?

Zupełna jednomyślność od początku, jeszczeby słuszniejszy powód dała do oskarżania o przekupstwo.

Jeżeli nieporozumienie trzech ubiegających się o tron, przyczyniło się do wyboru Aleksandra, naówczas już zbyteczne przekupstwo, bo łatwo bardzo Borgia, górujący nad wszystkimi bystrością i przenikliwością umysłu, mógł spostrzedz na czyją stronę głosy się przechylą.

Guicciardini oskarża Askanjusza, jako głównego sprawcę złego, że sam dał się przekupić i innych kardynałów samym przykładem, bo nie namową ani prośbami, za sobą pociągnął.

Zaprawdę, zanadto wielka skuteczność samego przykładu!

Według niego, był to zupełnie nowy przykład symonji w owym wieku.

Mówi nie prawdę, bo pisarze oskarżali kilku poprzedników Aleksandra o tenże występek, a nawet Innocentego VIII.

Przy każdym niemal obiorze wówczas, w Rzymie te same głosy, chociaż nąjfalszywiej się powtarzały.

W końcu Guicciardini, w zapędzie deklamatorskim, posunął się aż do śmieszności: bo nawet król neapolitański, acz publicznie całkiem zamilczał, ale przed królową ze łzami, wbrew, swemu zwyczajowi, bo rozwiązły okrutnik nie lubił płakać, ten fakt symonji opowiadał.

Na takie argumeuta rozsądna krytyka tylko uśmiechem pozwala sobie odpowiadać.

Wybór Aleksandra, wsród bardzo trudnych okoliczności, był zupełnie naturalny (Audin l.

c., p.

119).

Kardynałom było pilno posadzić na Stolicy papieskiej męża wielkich przymiotów umysłu (Guicc. l.

c.) i niezłomnej energji.

Lud głośno zatwierdźił ten wybór, publicznie robiąc mu najświetniejsze owacje.

Radość powszechną ludności rzymskiej dzieliły wtedy chrześcjańskie mocarstwa.

Ambasadorowie zagraniczni w swych mowach (Clarorum hominum orationes, Coloniae 1559) dają mu najszczytniejsze przymioty.

Jego imię zowią szczęśliwą wróżbą dla całego świata.

Chwalą jego naukę, miłość i gorliwość o dobro religji.

W istocie, Aleksander starał się usprawiedliwić takie oczekiwanie.

Otoczył się zdolnymi ludźmi.

Przywrócił bezpieczeństwo publiczne, urządzając silną policję, popierał handel, sprawiedliwość uczynił przystępną dla wszystkich, a co najważniejsza, zaprowadził rząd silny, wyższy nad wszystkie fakcje, zdolny obronić ubogich i słabych (Mathieu, Le pouv.

temp. des papes, p.

449).

A trudności miał przed sobą nie małe.

Wassalowie państwa Kościelnego odmawiali posłuszeństwa, wiązali się z nieprzyjaciołmi papieskimi, tak włoskimi; jak i obcymi (1494 r.).

Karol VIII, król francuski, wkroczył do Włoch i żądał nadania sobie inwestytury na królestwo Neapolu.

Papież odmówił.

Wszyscy książęta włoscy zdradzili swój kraj.

Nienawiść, zazdrość, ambicja, chciwość nimi kierowały.

Jeden tylko Aleksander VI spełnił swój obowiązek.

Pisał do króla, przedstawiając mu prawa, prosił, używał nawet groźby, ale bezskutecznie (Audin l.

c., p.

125—126).

Karol stanął w stolicy chrześcjaństwa, Aleksander musiał się schronić do zamku św. Anioła; sześciu kardynałów, którzy się oddali na usługi młodego bohatera Francji, wystąpiło z oskarżeniem przeciw Papieżowi.

Szukali tym sposobem zemsty i swej korzyści (Gordon, Hist. d.

Aleksan.

VI, t.

1, p.

116; Mathieu l. c. p.

451).

Z powodu świętokupstwa żądali, aby Karol zrzucił Aleksandra z papiestwa, a wybrał innego.

Ten postępek łatwy do ocenienia.

Czémże, tak haniebny czyn zbuntowanych kardynałów, lepszy od mniemanego świętokupstwa?

Sześć gtosów przeniewierczych ma stanowić prawo, obowiązujące znaczną większość kardynałów!

Zrozumiał Karol wartość tego zarzutu i wszedł w układy z Aleksandrem.

Nowy dowód za przykładném życiem Papieża.

Czyżby ci kardynałowie zamilczeli o gorszących czynach Papieża, gdyby rzeczywiście te miały miejsce?

Nic więcej nie powiedzieli, bo nic nie było do powiedzenia Papież inwestytury Neapolu królowi nie udzielił, wydał mu Zizima, czyli Dżema, brata sułtana tureckiego Bajazeta, z powodu czego mu czynią zarzut, że Dżem był przez Aleksandra otruty.

Zarzut ten nie ma nietylko podstawy, ale nawet pozoru.

Dżem wycieńczony złém życiem i więzieniem a obozie francuskim, w Kapui zapadł na dyzenterję i (1495 r.) życie zakończył (Mathieu l. c. p.

460).

— Skoro Papież się pogodził z królem francuskim, kardynałowie nieprzyjażni, prócz jednego, za przykładem Kolonnów prosili o przebaczenie.

Polityka Aleksandra była i prawdziwie włoska i zgodna z dobrem Kościoła.

Odtąd starał się niezmiennie utrzymać dobre stosunki z Francją, co mu niektórzy wyrzucają; my w tém nie widzimy nic zdrożnego.

Papieże zawsze, po chwilowych zatargach, jednali się z Francją, bo w niej znajdowali poparcie i obronę swych interesów.

Korzystając z dobrych stosunków z Ludwikiem XII, wyjednał u niego tytuł księcia Valentinois dla swego syna Cezara Borgia, który, chociaż był kardynałem djakonem, za zdaniem świętego kolegjum, został uwolniony od djakonatu i złożył purpurę kardynalską r. 1499, a nadto Papież mianował go naczelnym wodzem wojsk swoich.

Tu dochodzimy do samego źródła niechęci i potwarzy rzucanych na Aleksandra.

Wywyższenie Cezara, a następnie poskromienie panów feudalnych państwa Kościelnego, dotknęło niemal wszystkie najznakomitsze rodziny włoskie.

Ta nienawiść, można powiedzieć familijna, przebija się w dziejopisarzach włoskich, od Guicciardiniego, Pawła Jovio, Panviniego, aż do głośnego Cantu.

Samowoli panów feudalnych Aleksander nie mógł i nie powinien był nadal cierpieć.

Dobro Kościoła wymagało ich ukorzenia.

Ale było to dzieło nader trudne, wymagające wielkiej odwagi, zręczności i wytrwałości.

Papież posiadał te przymioty, ale potrzebował dla swych wojsk wodza zaufanego i biegłego.

Kondottierom, których naówczas pełno było na zawołaniu, nie mógł zaufać.

Korzystał przeto ze zdolności Cezara.

Ukorzenie panów feudalnych, którzy, wypadając ze swych zamków, rabowali po drogach, mordowali i cięmiężyli lud, leżało w interesie Kościoła, a drugorzędnie tylko posługiwało ambicji Cezara.

Papież, na jednym konsystorzu, wniósł przed kardynałów zaskarżenie na kilku panów: z Pesaro, Rimini, Faenza, Imola i Forli.

Zapadł wyrok oddający ich pod bezpośrednią władzę papieską.

Wkrótce cała Romanja, prócz Bolonji, gdzie się trzymał Bentivoglio, była w mocy wojsk papieskich.

Cezar na konsystorzu (1501 r.) otrzymał za to tytuł księcia Romanji.

Powodzenie go uzuchwaliło.

Miał do czynienia z tyranami i zbrodniarzami, po największej części godnymi największej kary (Cantu, Hist. univ.

t. XIV, p.

135; Mathieu, l. c. p.

455), postanowił też nieprzebierać w środkach.

Nie mając nadziei pokonania ich siłą, za poradą Machiavela, podstępnie kazał kilku zamordować (1502 r.), zaprosiwszy ich do Sinigaglii.

Lud się ucieszył i okazywał wdzięczność Cezarowi.

Ale ten fakt pozostanie plamą na jego imieniu.

Co, zdaniem wszystkich, miało posługiwać dumie Borgiów i wywyższeniu Cezara, inaczej Pan Bóg obrócił, bo owoce jego zabiegów dostały się w spadku Papieżom następnym, czyli Kościołowi.

— Aleksander, zajęty sprawami politycznemi, nie tracił z oczu bynajmniej dobra religji.

Wydał r. 1493 sławną bullę: Inter caetera, stanowiącą granicę między zdobyczami Portugalczyków i Hiszpanów w nowym świecie.

Potwierdził zakon rycerski św. Michała.

Wielkie mistrzowstwo zakonów: Alcantara, Calatrava i św. Jakóba Kompostelskiego, oddał w ręce Ferdynanda i Izabelli.

Regułę minimów św. Franciszka a Paulo, jako też annunciatek św. Joanny de Valois zatwierdził.

Bullą z pierwszego Czerwca 1501 r. zakazał czytania ksiąg przeciwnych religji.

Skłonił Ximenesa do przyjęcia arcybiskupstwa w Toledo i polecił mu zreformowanie wszystkich zakonów w Hiszpanji (Ferreras, Hist. d'Espagne, t. VIII, p.

196).

Ciągle przygotowywał krucjatę przeciw Turkom; ustanowił kassę, do której wszyscy kardynałowie część swych dochodów obowiązani byli składać (Audin, l.

c., I, p.

234).

Protegował uczonych i artystów, płacąc im szczodre pensje z własnej szkatuły.

Rozszerzył uniwersytet rzymski, powiększył liczbę szkół, uposażył wiele szpitalów i zakładów dobroczynnych.

Przyznają pierze, nawet zbyt surowo sądzący Aleksandra, jak Cantu, że za jego czasów zakwitły w Rzymie: spokój, dostatek, obfitość wszystkiego, miasto się powiększyło i wypiękniało.

Życie Aleksandra wypełnione było pracą i czynnością niesłychaną: tylko dwie godziny sypiał, jadł bardzo mało, zawsze słuchał prośby ubogich, płacił długi nieszczęśliwych, tylko występki karał nieubłaganie (Audin op.

c. p.

230).

Felix igitur tanto pontifice Roma, powtarzano (Mathieu op.

cit.

p.

401).

Czyż tak żyją ludzie oddani zbytkom i niemoralności?

— Życie zakończył Aleksander VI z febry, zwanej perniciosa.

Zasłabł, według Bucharda, 12 Sierp.

1503 r. z rana; pod wieczór czuł się gorzej.

Choroba, pomimo używanych przez kilka dni lekarstw, nie ustępowała.

Dnia 18 z rana Papież się wyspowiadał przed biskupem Piotrem z Chulm, w czasie mszy, przez tegoż odprawionej, przyjął N. Sakrament, siedząc na łóżku.

Pięciu obecnym kardynałom powiedział, że się czuje słabym.

Tegoż dnia pod wieczór przyjął Ostatnie Namaszczenie, potém niedługo, w obec biskupa Piotra i datarjusza, życie zakończył (Raynald ad an.

1503, n. 11; Muratori, Annali d'Italia 1503).

Pisarze niektórzy nie chcieli poprzestać na tak prostym obrazie końca tego życia, które okrywali fantastycznie tyłu bajkami i zbrodniami.

Wymyślili nową bajkę o otruciu 12 kardynałów na wieczerzy, przyczém, jakoby przez pomyłkę miał Papież się napić zatrutego wina i ztąd umrzeć.

Sam Wolter śmiał się z tych bredni i surowo karcił Guicciardiniego za potwarz: tyś Europę w błąd wprowadził, a ciebie zaślepiła twoja namiętność [2].

Wszystkie zarzuty, robione Aleksandrowi VI, nie opierają się na żadnym poważnym dowodzie, są to utwory fantazji, podniecanej namiętnością i nienawiścią.

Co do stosunków jego z Lukrecją, ob.

Borgia.

Jesteśmy pewni, że z postępem czasu, im więcej wyjdzie na jaw dowodów z archiwów, tém więcej zdrowa, bezstronna krytyka będzie musiała rozpędzić do reszty brudną mgłę, jaką namiętni pisarze postać tego Papieża otoczyli.

Ks. K. R.

↑ omyłka drukarska — jest: Aleksander IV czytaj: Aleksander VI

↑ L'Europe est trompé par vous, vous l'avez été par votre passion.

Vous etiez l'ennemi du pape, vous avez trop cru votre haine (Diss. sur la mort de Henri IV, apud Mathieu l. c. p.

460).


text:
←Na Czorsztynie Czorsztyn

Grody i ruiny

Ziemia polska w pieśni

Zenon Przesmycki Rabsztyn→

CZORSZTYN.

Na czerwonej skale, piorunami zrytej,

Stary Czorsztyn stoi.

W głębi fala pluszcze

I lubieżnie pieści wybrzeżne granity.

Wkoło na gór stokach głucho szumią puszcze.

Pochwyciwszy ręką za pnące się kuszcze,

Wdzieram się na mury.

Stąd mi widne szczyty

Tatr w mglistej oponie...

Wiatr mi czoło muszcze...

Rzucam krzyk — powraca w sto głosów rozbity!

O, ten ech dytyramb!

Kąpią się w topieli,

W lazur się wzbijają, w gór grzmocą przyczoła —

Aż się zmarli budzą z śmiertelnej pościeli!

I powstaje przeszłość promienna dokoła.

Orszak lśni orężny na ścian śnieżnej bieli

I, mieczami dzwoniąc: »Witaj, wnuku!« woła.


text:
Adam Asnyk

Choć pól i łąk

Choć pól i łąk

Odmładzasz krąg,

Roznosząc woń miłosną,

Nie wrócisz mi

Młodości dni,

O czarodziejko, wiosno!

Nie wskrzesisz złud,

Pojących wprzód

Zachwytem serce moje,

Nie dla mnie już

Rumieńce róż

I świeżych uczuć zdroje.

Więc z czary twej

Dla innych lej

Rozkoszy słodkie miody,

Niech z twoich szat

Rwie cudny kwiat

Kochanków zastęp młody.

Mnie tylko daj!

Szumiący gaj

Nad moją głową senną…

I otocz mnie

W głębokim śnie,

Miłością dusz promienną.

-----