MARTA OLCOŃ Szkoła Nauk Społecznych IFiS PAN BLOGI JAKO PRZEJAW WSPÓŁCZESNEGO TRYBALIZMU Jednym z podstawowych problemów w toczącym się obecnie dyskursie socjologicznym na temat przemian zachodzących we współczesnym społeczeństwie pod wpływem procesów modernizacyjnych, jest problem relacji między jednostką a szerszym otoczeniem społecznym.

Teoretycy ponowoczesności uważają, że współcześnie zachodzi proces de-tradycjonalizacji, w ramach którego wielkie instytucje społeczne takie jak państwo, rodzina czy religia stopniowo tracą na znaczeniu.

Ponieważ upadają tradycyjne kategorie społeczne jak klasa, człowiek doświadcza uczucia wykorzenienia i przeżywa kryzys autoidentyfikacji.

Kluczowym problemem człowieka staje się stworzenie tożsamości.

W analizach podejmujących problem konstruowania tożsamości dominują dwa, pozornie opozycyjne, wątki: pierwszy kładzie nacisk na zjawisko indywidualizacji (Beck 2002, Giddens 2001); drugi natomiast mówi o upadku indywidualizmu poprzez udział w nowych wspólnotach (Maffesoli 1988).

Zwolennicy pierwszego podejścia uważają, że w sytuacji wykorzenienia człowiek skonfrontowany z problemem braku tożsamości poszukuje nowych form identyfikacji w sposób indywidualistyczny, ponieważ w warunkach ponowoczesności człowiek jest skazany na indywidualizację, czyli proces, w którym staje się homo optionis, musi sam decydować o każdym aspekcie swojego życia (Beck 2002).

Jednostka musi wykonać aktywny wysiłek, by na własną rękę konstruować swoją tożsamość i biografię.

Biografia staje się „biografią wyboru”, „biografią refleksyjną”, biografią „zrób to sam”.

W refleksji socjologicznej nad kondycją współczesnego społeczeństwa mówi się o „zindywidualizowanym społeczeństwie” (Bauman 2001), o „społeczeństwie jednostek” (Elias 1991), o jednostce poza społeczeństwem (Gauchet 2002) oraz o rozwoju kultury narcyzmu jednostkowego (Bell 1998, Sennet 1977, Lasch 1980).

Zindywidualizowana jednostka jest w stanie sobie poradzić sama, nie potrzebuje innych ludzi do realizacji swoich celów życiowych – indywidualizacja wyzwala ją od konieczności wiązania się z innymi.

Tymczasem w koncepcji Michela Maffesolego indywidualizacja nie jest naczelną zasadą organizującą porządek społeczny, lecz punktem wyjścia do rozwoju kolejnych, nowych form wspólnotowości.

W społeczeństwie ponowoczesnym człowiek potrzebuje ponownego zakorzenienia i podzielania z innymi określonego terytorium.

Zjawisku wykorzenienia [disembeddment] towarzyszy zjawisko ponownego zakorzenienia [re- embeddment], czyli proces dezindywidualizacji – przechodzenie od indywidualizmu do nowych form uspołecznienia i więzi społecznych.

W świetle tej teorii tożsamość nie jest konstruowana przez jednostkę indywidualnie, lecz przez uczestnictwo w różnych wspólnotach emocjonalnych – „nowych plemionach”.

Nowe plemiona to formy wspólnot – oparte są na intersubiektywnie odczuwanym i podzielanym uczuciu, a jednostka przystępuje do nich na mocy indywidualnej decyzji.

Nowe wspólnoty zapewniają jednostce sens, oferują określony styl życia oraz identyfikację z innymi.

Dzięki wspólnocie człowiek może na nowo zbudować swoją tożsamość, a przynależność do emocjonalnej wspólnoty sprawia, że indywidualizm ustępuje na rzecz solidarności organicznej – Maffesoli mówi wręcz o „końcu” lub „upadku” indywidualizmu w społeczeństwie ponowoczesnym.

Niewątpliwie indywidualizm można uznać za swoiste signum współczesności, mimo że badacze różnią się w ocenie, czy uniemożliwia on istnienie wspólnot, czy też przeciwnie – prowadzi do powstania nowych form uspołecznienia, gdzie wspólnoty nie zanikają, lecz jedynie unikają przekształceniom.

W swej teorii Maffesoli niezwykle trafnie ujmuje 1

przeobrażenia współczesnych form wspólnotowości, a proponowane przez niego kategorie pozwalają na analizę nowych zjawisk społecznych i kulturowych, dlatego też chciałabym posłużyć się jego koncepcją w opisie i interpretacji działania społecznego, jakim jest blogowanie – prowadzenie zapisków w internecie dostępnych dla szerokiej publiczności.

PONOWOCZESNY TRYBALIZM Podstawą teorii Maffesolego jest rozróżnienie stosunków społecznych konstytuujących społeczność [social] i wspólnotę [socialité].

Nie jest ono z pewnością całkowicie nowatorskie w dziedzinie socjologii – idea dwubiegunowości stosunków społecznych zajmowała ważne miejsce w koncepcjach Spencera i Durkheima, a została rozwinięta przez klasyków socjologii humanistycznej, Tönniesa, Webera i Simmela.

W opozycji do klasycznej koncepcji więzi społecznych Tönniesa (1988) zakładającej, iż pod wpływem rozwoju kapitalizmu społeczeństwa europejskie zmierzają w kierunku stopniowego przechodzenia od Gemeinschaft (wspólnota) do Gesellschaft (stowarzyszenie), Maffesoli twierdzi, że w warunkach ponowoczesności kierunek ten jest odwrotny – ludzie tkwiąc w społeczności, w której dominują określone funkcje i pozycje społeczne, pragną znaleźć się z powrotem we wspólnocie, gdzie znowu staną się osobami, a więzi między członkami wspólnoty będą miały charakter braterski.

Sam Maffesoli w swojej pracy odwołuje się głównie do typu idealnego wspólnoty uczuciowej [Gemeinde] Maxa Webera.

Cechy charakterystyczne Gemeinde to aspekt efemeryczny, zmieniająca się kompozycja, lokalność, brak organizacji, struktura codzienna (Maffesoli 2000: 28).

Podstawowe różnice między społecznością a wspólnotą Maffesoli ujął w następującym schemacie: SPOŁECZOŚĆ WSPÓLNOTA Struktura mechaniczna (Nowoczesność) Struktura złożona albo organiczna (Ponowoczesność) Organizacje ekonomiczno-polityczne Masy (versus) Jednostki (funkcja) Osoby (rola) Grupy kontraktowe Plemiona uczuciowe (dziedziny: produkcyjna, religijna, seksualna, ideologiczna) Źródło: Maffesoli 2000: s. 19.

W koncepcji Maffesolego można odnaleźć wątki pojawiające się wcześniej w teorii Victora Turnera (1969), który na podobnych do opisanych wyżej zasadach wyróżnił strukturę i communitas.

Postawienie tezy o powrocie do tradycyjnych form wspólnotowości byłoby oczywistym nadużyciem, ponieważ nowe plemiona tylko z pozoru mogą przypominać prawdziwą communitas, w rzeczywistości mają niewiele wspólnego z tradycyjnymi plemionami, ponieważ nie posiadają określonej trwałej i stabilnej struktury, nie angażują całokształtu życia jednostki, lecz jedynie jej część, na przykład gust muzyczny, zamiłowanie do sportu czy określonej marki ubrań.

Jednostka nie przynależy do wspólnoty z racji 2

urodzenia, lecz decyduje się przystąpić do grupy na mocy własnej decyzji, może również w dowolnej chwili zrezygnować i odejść.

Struktura nowych wspólnot jest zatem otwarta i dynamiczna, w każdym momencie mogą do niej przystąpić nowi członkowie i zastąpić tych, którzy zdecydowali się odejść.

W przeciwieństwie do tradycyjnych wspólnot, nowe plemiona nie są w stanie kontrolować swoich członków, których liczby czasem trudno podać nawet w przybliżeniu.

Siła tych wspólnot polega zatem nie na kontroli, lecz na mocy integracji jednostek, ponieważ oferując im mit „bycia razem” oraz podstawę do zbudowania tożsamości, przyciągają ludzi do siebie i wiążą ich nowym typem więzi, więź ta jest natychmiastowa i intensywna, ale niestała.

Współczesny człowiek może przynależeć do wielu takich grup, a każda z nich może stanowić dla niego źródło tożsamości.

Nowe wspólnoty kształtują się przede wszystkim poprzez sieć komunikacyjną oraz poczucie przynależności, których podstawą istnienia jest intersubiektywnie odczuwane i podzielane uczucie oraz wspólnie przeżywana przyjemność.

Grupy takie wypracowują własną etykę oraz mity i rytuały ją podtrzymujące, zapewniają bazę dla wyboru stylu życia oraz identyfikację z innymi osobami odczuwającymi w podobny sposób.

W świecie zmultiplikowanych i sfragmentaryzowanych tożsamości oferują przynależność do pewnej autentycznej wspólnoty; stanowią połączenie uczuć, moralności i solidarności organicznej.

W ramach takiej wspólnoty może się zrealizować zarówno jednostkowa jak i zbiorowa tożsamość.

Współczesny trybalizm jest zjawiskiem na wskroś ponowoczesnym, a jego źródeł Maffesoli szuka przede wszystkim w umasowieniu kultury, turystyki, konsumpcji oraz sposobów spędzania wolnego czasu.

Jak zostało wspomniane wyżej, nowe plemiona stanowią wspólnoty afektualne, to znaczy oparte są przede wszystkim na wspólnie przeżywanym uczuciu.

Uczucie te jest nie tylko odczuwane, lecz również odgrywane, w ramach przynależności do wspólnoty szczególnie liczy się ekspresja.

Maffesoli zauważa, że w ramach społeczności jednostka mogła pełnić określone funkcje w społeczeństwie i funkcjonować w ramach jakiejś partii, stowarzyszenia, czy dowolnej stabilnej grupie.

Tymczasem charakterystyczną dla wspólnoty cechą jest to, że „osoba (persona) odgrywa role zarówno na polu aktywności zawodowej, jak i wewnątrz różnych plemion, do których przynależy.

Zmieniając kostium sceniczny, podążając za swoimi gustami (seksualnymi, kulturalnymi, religijnymi, przyjacielskimi) codziennie idzie zająć swoje miejsce w różnych grach theatrum mundi” (s. 138-139).

Wspólnoty zbudowane na uczuciu otacza pewnego rodzaju a ur a e s te t yc z na .

Maffesoli, chcąc zobrazować ideę aury, odwołuje się do pojęcia atmosfery [Stimmung] wywodzącego się z romantyzmu niemieckiego oraz angielskiego terminu feeling.

Jego zdaniem to właśnie feeling coraz częściej służy za kryterium oceny jakości relacji międzyludzkich oraz do decydowania o ich kontynuacji lub oceny poziomu ich głębi.

Nowe wspólnoty oferują potencjalnemu członkowi pewien mit, w którym chce on uczestniczyć chętnie i dobrowolnie.

Musi istnieć pewna specyficzna atmosfera, która sprawi, że ludzie zechcą porzucić swój starannie wypracowany indywidualizm i przejdą na stronę grupowej solidarności.

Aura estetyczna nie opiera się na indywidualnym przeżyciu, lecz przeciwnie, na zbiorowym doświadczaniu wrażeń.

Uczestnik nowego plemienia uczestniczący w zbiorowej mitologizacji staje się homo aestheticus.

Warunkiem koniecznym uczestniczenia we wspólnocie i bycia homo aestheticus jest otwarcie na innych i zbiorowe doświadczanie aury.

Zdaniem Maffesolego jak najbardziej uprawnione jest mówienie o nar cyzmi e zbi or owym, jeżeli rozumiemy przez to fakt tworzenia i życia w warunkach specyficznej mitologii.

Taki rodzaj narcyzmu zbiorowego kładzie akcent na estetyce, ponieważ obiecuje przede wszystkim, 3

określony styl, sposób życia, ideologię, uniformizację ubraniową, wartość seksualną, czyli wszystko to, co składa się na podzielaną pasję 1 .

Ponieważ wszelka wspólnota uczuciowa z natury swojej jest niestała i otwarta, sprzyja przez to pojawieniu się zjawiska anomii.

Jednocześnie wspólnota wywołuje u swoich członków konformizm i wypracowuje własne prawo środowiskowe, przed którym trudno członkom wspólnoty uciec.

Wszyscy uczestnicy życia wspólnotowego odczuwają wzajemną bliskość poprzez dzielenie tego samego terytorium (rzeczywistego lub symbolicznego).

W takich warunkach wspólnota poszukuje czegoś na kształt „innej moralności”, co Maffesoli nazywa doświadczeniem etycznym (s. 37).

Kolejnym wymiarem, na którym nowe wspólnoty różnią się od społeczności, jest odmienna or i ent acja.

Społeczność skierowana jest ku jakiemuś celowi w przyszłości, wspólnota natomiast koncentruje się na teraźniejszości i trawi energię na własną kreację (s.

38).

To pozwala na wytworzenie więzi między doświadczeniem etycznym a solidarnością.

Zatem innym bardzo ważnym aspektem opisywanego rodzaju wspólnot będzie akcentowanie rytuału.

Rytuał przez swoją obecność przypomina, że grupa istnieje, a jego powtarzalność jest znakiem wspomnianego wyżej trawienia energii, ale zapewnia też długotrwałość wspólnoty.

Maffesoli za rytuał uważa całokształt wspólnych praktyk, które pozwalają zbiorowości społecznej rozpoznać czym jest.

Chodzi o tajemniczą więź społeczną, która rzadko jest sformalizowana i zwerbalizowana.

Rytuał, podobnie jak wyrażanie zbiorowej wrażliwości, pozwala na oderwanie się od codzienności [ex-tase du quotidien] (s. 39).

W koncepcji nowych plemion Maffesolego kluczowy jest fakt, iż jednostka przystępując do wspólnoty zrzeka się swojego indywidualizmu na rzecz solidarności grupowej.

Obserwując poszczególne nowe wspólnoty można jednak zauważyć, że w ramach filozofii lub ideologii grupy podkreśla się wolność i autonomię jednostki, a sama grupa jawi się jako miejsce samorealizacji jednostkowej.

Wspólnota ma pomóc jednostce zrozumieć samą siebie i stworzyć jej dogodne warunki dla realizowania potrzeb.

Kevin Hetherington, badacz nowych form wspólnotowości zauważa, że środowiska alternatywne to miejsca, gdzie jednostka może wyrazić samą siebie, ponieważ podstawową funkcją tego typu grup jest umożliwianie członkom ekspresji tożsamości (Hetherington 1998).

W ramach nowej wspólnoty jednostka nie tylko buduje tożsamość, ale otrzymuje możliwość stałej ekspresji siebie w obecności innych, grupy te mogą być postrzegane jako „przestrzenie” manifestacji indywidualizmu, tyle, że realizowanego wspólnie z innymi.

W obrębie nowej wspólnoty, nawet wyobrażonej, jak na przykład grupy w internecie, każdy ma prawo do wyrażania swoich indywidualnych poglądów i odczuć.

Istotą wspólnot jest zatem nie tyle dążenie do zmiany społecznej czy kulturowej, co stworzenie odpowiedniego środowiska dla rozwoju kreatywności każdego indywiduum.

Mimo iż istotą nowych wspólnot jest „bycie z innymi”, to jednak owo bycie jest kreowane z inicjatywy jednostki i przez nią podtrzymywane, dlatego też indywidualizm nie „rozpływa się” we wspólnotowości, jak utrzymuje Maffesoli, lecz dzięki byciu razem ludzie identyfikują się jako jednostki.

Jean-Luc Nancy (1991) słusznie zauważa, że to właśnie poprzez „bycie-dzielone-z-innymi” [being in common] ludzie otrzymują możliwość zaistnienia jako jednostki.

To uzależnienie indywidualizmu od bycia członkiem wspólnoty związane jest z istotą mechanizmów leżących u podstaw formowania tożsamości.

Jak stwierdzali to już pierwsi interakcjoniści (Mead 1975, Cooley 1962,1964) nasze wyobrażenia o nas samych kształtują się w trakcie interakcji z Innymi, poprzez formowanie jaźni odzwierciedlonej.

Współcześnie, Kenneth Gergen (1991) zaproponował pojęcie „relacjonalnego self” – w jego ujęciu tożsamość powstaje nie w oparciu o jednostkowe 1 Terminem „narcyzm zbiorowy’ posługuje się również francuski filozof Gilles Lipovetsky.

Jego zdaniem ludzie mają silne pragnienie spotkania innych podzielających te same problemy egzystencjalne.

Por. G. Lipovetsky (1983), L’ère du vide.

Essais sur l’individualisme comtemporain, Gallimard: Paris.

4

doświadczenia, uczucia, przekonania, lecz jest konstruowana w kontekście relacji z innymi.

To udział w różnych grupach społecznych powoduje tworzenie się „self”.

W ramach współczesnej teorii tożsamości społecznej przyjmuje się, iż identyfikacja – choćby najsłabsza – z grupą jest dla jednostki niezbędnym warunkiem obiektywizacji subiektywnych przekonań na temat własnej tożsamości (Augustinous, Walker 1995).

Koncepcja nowych plemion Maffesolego stanowi interesujący konstrukt teoretyczny dla opisu zjawisk współczesnej kultury.

Może być punktem odniesienia dla badacza zajmującego się nowymi ruchami religijnymi, kulturą techno czy grupami terapeutycznymi.

Koncepcja ta jest szczególnie nośna przy badaniu grup powstających w internecie, gdzie ludzi łączy specyficzne terytorium symboliczne.

Gdy Maffesoli tworzył swoją teorię, internet nie był jeszcze rozwinięty na tak szeroką skalę jak dzisiaj, istniał natomiast francuski Minitel, namiastka dzisiejszej sieci.

Maffesoli w licznych wywiadach twierdził, że Minitel stanowi ilustrację tego, co może być uznane za wspólnotę wyobrażoną, w ramach której użytkownicy Minitela samorealizują się dzięki integracji z innymi użytkownikami tego medium.

Taka wspólnota wyobrażona może z łatwością przenieść się z przestrzeni symbolicznej do rzeczywistej, wystarczy, aby użytkownicy spotkali się w świecie rzeczywistym.

Maffesoli podkreśla, że ponowoczesne wspólnoty muszą podzielać określone terytorium, przy czym nie jest istotne, czy jest ono rzeczywiste czy symboliczne.

Społeczność internetowa jest plemieniem otwartym, to znaczy pozwala swoim członkom na pojawianie się efemeryczne i przybieranie coraz to różnych postaci.

Są miejsca, gdzie zagląda się regularnie, aktywnie uczestniczy w dyskusjach, inne odwiedzane są od czasu do czasu.

Możliwe jest też kreowanie kolejnych wcieleń własnej osoby poprzez przyjmowanie różnych nicków.

W dalszej części tego artykułu przedstawiam w świetle koncepcji Maffesolego specyficzną wspólnotę internetową, jaką stanowią osoby, które posiadają internetowe dzienniki, a zarazem na bieżąco czytają i komentują blogi innych użytkowników.

Opisy relacji między poszczególnymi blogowiczami, procesu przyłączania się do wspólnoty, sytuacji kryzysowych oraz decyzji o opuszczeniu grupy pochodzą z obserwacji wspólnoty blogowiczów skupionych wokół polskiego serwisu blog.pl. SPOŁECZNY CHARAKTER BLOGÓW Słowo blog pochodzi on angielskiej zbitki weblog oznaczającej dziennik sieciowy.

Moda na prowadzenie dziennika w internecie wybuchła na Zachodzie kilka lat temu.

W Polsce pojedyncze osoby, zazwyczaj zaznajomione z programowaniem internetowym, również od kilku lat prowadziły zapiski w sieci na indywidualnych stronach WWW.

Natomiast pierwszy całościowy serwis udostępniający przestrzeń i szablony dla prowadzenia blogów – blog.pl pojawił się w marcu 2001 roku.

Do lipca 2001 na stronie zarejestrowało się około 400 użytkowników.

W lipcu 2001 kilka tysięcy osób zapragnęło prowadzić dzienniki w internecie.

Tak wielkie powodzenie portal zawdzięczał artykułowi Leszka Talko Smutek blogacza zamieszczonego w „Magazynie Gazety Wyborczej”.

Kolejne artykuły prasowe tygodnikach kolorowych sprawiły, że liczba zakładanych dzienników zdecydowanie rosła.

W marcu 2002, w pierwszą rocznicę istnienia serwisu, zarejestrowanych było około 20 tysięcy użytkowników, a obecnie szacuje się liczbę polskich blogów na kilkaset tysięcy.

W ciągu kilku tych lat polskie blogi ulegały znaczącym modyfikacjom, pojawiły się blogi rysunkowe oraz fotoblogi, czyli blogi zawierające przede wszystkim zdjęcia opatrzone krótkim komentarzem autora, obecnie coraz częściej wspomina się o kolejnym etapie w rozwoju blogowania, czyli vlogach, inaczej videoblogach zawierające krótkie filmy z życia autora, audycje lub reportaże.

Blog jako narzędzie internetowe nieustannie ewoluuje – zmienia swoją formę oraz przeznaczenie (warto wspomnieć o marketingowym czy politycznym zastosowaniu tego kanału komunikacyjnego), niemniej w Polsce nadal najbardziej popularne 5

są blogi osobiste i tekstowe, dlatego też dla celów tego artykułu chciałabym przyjrzeć się bliżej wspólnocie blogowiczów traktujących blogi, jako przedłużenie własnej osoby.

Analizę blogów można zacząć już od strony głównej bloga – przypomina ona układ strony gazetowej lub witryny internetowej, ponieważ jest wyraźnie ustrukturowana w sposób umożliwiający czytelnikowi swobodne poruszanie się po wszystkich obszarach dziennika, a obserwatorowi lub badaczowi rekonstrukcję pewnych wydarzeń czy zależności.

Analiza wyżej wymienionych elementów ujawnia wiele informacji o autorze, jego czytelnikach oraz o typie relacji utrzymywanych ze blogowym światem.

Na podstawie samych dat i godzin wpisów można dowiedzieć się czy autor prowadzi swój dziennik w pracy, czy też w domu.

Niektórzy zasiadają do pisania tylko i wyłącznie wieczorami po powrocie z pracy lub w weekendy traktując pisanie dziennika jako rodzaj odpoczynku i relaksu; inni natomiast aktywnie uczestniczą w życiu blogowym w godzinach pracy przy stałym dostępie do sieci.

Podobnie, dzięki częstotliwości wpisów, można zorientować się, w jakim stopniu autor jest przywiązany do swojego dziennika.

Niektóre teksty zawierają kilka wpisów dziennie – ich autorzy odczuwają potrzebę utrwalenia każdego najdrobniejszego wydarzenia lub poddania pod refleksję czy dyskusję ulotnej myśli.

Stale też pojawiają się na ulubionych blogach, gdzie aktywnie uczestniczą w życiu społecznym.

Inni ograniczają swoje pisanie do kilku razy w miesiącu, natomiast nie porzucają całkowicie środowiska, gdyż nadal odwiedzają i komentują dzienniki innych.

Można również zaobserwować wyłączanie się z życia blogowego na czas weekendu lub wakacji, natomiast po powrocie umieszczanie relacji z czasu nieobecności.

Niewątpliwie warto zwrócić uwagę na liczbę „zalinkowanych” osób, która odzwierciedla stopień integracji ze społecznością blogową.

Autorzy umieszczając daną liczbę linków do wybranych osób odkrywają tym samym swoje znajomości i preferencje.

Niektórzy autorzy z ponad rocznym stażem blogowym podają listę trzydziestu dzienników, które czytają regularnie lub od czasu do czasu.

Inni ograniczają się do kilku przyjaciół, często znanych ze świata rzeczywistego.

Na podstawie wzajemnych rekomendacji można odtworzyć strukturę sieci społecznej, jaką stanowią autorzy blogów.

Osoby najczęściej czytane i wskazywane przez pozostałych jednocześnie cieszą się dużym prestiżem wśród blogowiczów.

Prowadzenie dziennika w internecie spełnia wiele funkcji społecznych, autorzy przeanalizowanych przeze mnie blogów rzadko na początku potrafili wyraźnie wyjaśnić, w jakim celu go założyli.

We wszystkich dziennikach przewija się wątek zadawania sobie pytań: Co ja tu robię?

Po co mi ten blog?

Okazuje się, że w miarę upływu czasu pojawia się coraz więcej nowych funkcji, często takich, jakich autor początkowo się nie spodziewał.

Na podstawie obserwacji i wypowiedzi samych autorów można wyodrębnić kilka podstawowych funkcji prowadzenia internetowego dziennika.

Pierwszą, akcentowaną przez autorów funkcją, a zarazem wysoko cenioną zaletą posiadania bloga jest możliwość wyładowania swoich emocji nagromadzonych w życiu codziennym.

Kilkakrotnie wśród określeń na internetowy dziennik pada hasło: wentyl bezpieczeństwa.

Jednocześnie autorzy explicite podkreślają funkcję terapeutyczną prowadzenia dziennika.

Ponieważ większość autorów dzienników jest przekonana o anonimowości w internecie, osobisty blog oferuje im poczucie wolności i swobody wypowiedzi najbardziej skrajnych poglądów, poczucie to jest dodatkowo wzmacniane przez poczucie anonimowości w internecie.

Inną funkcją prowadzenia dziennika w internecie jest ucieczka przed samotnością lub potrzeba nawiązania nowego typu więzi.

Autorzy dzienników spotykają w blogowej przestrzeni „pokrewne dusze”.

Prowadząc swój dziennik oraz czytając teksty innych stają się członkami swoistej wspólnoty; łączą ich podzielane zainteresowania oraz styl życia.

Poznanie się znajdujących się w podobnej sytuacji ludzi sprzyja szybkiemu nawiązaniu więzi przyjacielskich.

Pisanie dziennika w wirtualnej przestrzeni to również możliwość stworzenia sobie alternatywnego życia, nawiązania interesujących kontaktów towarzyskich, a także źródło zabawy i żartów.

Blog stanowi pewnego rodzaju forum dyskusyjne, czyli oferuje przestrzeń dla rozmów, flirtów i starć.

6

Może również stanowić narzędzie do promowania własnej osoby i zdobywania popularności, a także służyć do walki i przemocy werbalnej i psychologicznej.

Przebywanie w przestrzeni blogowej to między innymi sposób spędzania wolnego czasu.

Samo czytanie niektórych dzienników jako dziennej porcji literatury czy prasy to jedna z codziennych przyjemności.

Przez niektórych czytelników zajęcie to traktowane jest jako nowa forma rozrywki i odpoczynku, ponieważ w tej przestrzeni zawsze się „coś dzieje”, uczestnik blogowego życia zewsząd bombardowany jest wrażeniami, tu się toczy zażarta dyskusja, tutaj kolejny skandal, „wejście na bloga” to kolejny nowy rodzaj walki z nudą.

Warto zwrócić uwagę, że internetowy dziennik jest nowym środkiem ekspresji, także artystycznej.

Ponieważ jest tekstem opisującym subiektywne odbieranie świata, umieszczenie go w ogólnodostępnej przestrzeni jest jednoznaczne z potwierdzaniem swojego istnienia, z zaznaczeniem swojej osobowości i oryginalności.

Pragnienie bycia widzialnym i podziwianym oraz chęć wywierania na innych wrażenia całkowicie może się spełnić w blogowej przestrzeni.

Wiele osób prowadzących internetowe dzienniki zastanawia się nad magią pisania bloga, a kilka osób próbowało dokonać szczegółowej diagnozy swojego stosunku do pisania i czytania dziennika w internecie.

Siła wirtualnego dziennika polega na tym, że spełnia on wiele społecznych funkcji potrzebnych człowiekowi w danej chwili, a dodatkową ważną zaletą jest to, iż spełnienie tych potrzeb może odbyć się jednocześnie w jednym miejscu – przed ekranem osobistego komputera.

ŚRODOWISKO BLOGOWICZÓW JAKO NOWA WSPÓLNOTA Część autorów, którzy prowadzą swoje dzienniki w internecie, nigdy wcześniej nie pisała tradycyjnego dziennika.

Na stronę blog.pl trafili wiedzeni ciekawością, zachęceni artykułami prasowymi o niewielkiej grupie ludzi, którzy na bieżąco prowadzą zapiski ze swojego życia i umieszczają je w specjalnej przestrzeni dostępnej dla każdego.

Zaczęli pisać swój dziennik, żeby „zobaczyć jak to jest”.

Szybko zorientowali się, że wokół nich znajdują się inni ludzie, którzy również szukają czegoś nowego, jakiegoś wrażenia, doznania.

Wokół czytanych wzajemnie tekstów utworzyły się mniejsze lub większe grupki wielbicieli.

Porozumienie i fakt uczestniczenia w zbiorowym spontanicznym przedsięwzięciu sprawiło, że w ich rozumieniu przestrzeń blogowa nabrała charakteru magicznego, a samych uczestników połączyła „specyficzna więź”.

Autorzy blogów wytworzyli pewnego rodzaju mi t ol ogię pisania dziennika w internecie, na którą składają się między innymi bycie wśród innych ludzi, relacjonowanie drobnostek czy też radość ze wspólnie przeżywanych przyjemności.

Człowiek, który pisze internetowy dziennik, manifestuje tym samym określony styl życia.

Jak stwierdziła jedna z blogowiczek, bloga wypada mieć.

Prowadzenie bloga otacza aura estetyczna sprzyjająca większej integracji członków grupy, którzy dzięki stałej wymianie informacji, przemyśleń i odczuć odczuwają feeling, czyli przyjemność z przebywania razem z innymi na jednej przestrzeni.

Oprócz swoistej aury przestrzeń blogowa oferuje swoim użytkownikom możliwość zaistnienia w nieco inny sposób niż w życiu rzeczywistym.

Uczestnicy wspólnoty blogowej postanowili przystąpić do niej dobrowolnie.

W życiu codziennym są członkami społeczeństwa, są konkretnymi jednostkami w strukturze społecznej i pełnią w niej określone role.

Są dziećmi, rodzicami, studentami, artystami, urzędnikami.

Ich status jest wyznaczany przez to, co społeczeństwo ceni najbardziej i czemu przypisuje określony prestiż.

Decydując się na wejście do wirtualnej wspólnoty rezygnują z dotychczasowo przypisywanych im statusów i przybierając sobie nowe imię wkraczają w strefę gry, gdzie struktura społeczna i odpowiadająca jej hierarchia zostaje zawieszona.

W ramach blogowej rzeczywistości kreują sobie postać, jaką chcą odgrywać i postępują zgodnie z jej charakterem.

Ponieważ możliwość zbudowania tożsamości przez jednostkę jest jedną z podstawowych zalet przynależności do 7

ekspresję i dyskurs, a społeczność blogowiczów stanowi dla niej tło oraz źródło informacji zwrotnej.

Komentatorzy dysponują siłą nie tylko wzmacniania i utwierdzania skonstruowanej przez autora tożsamości, lecz również całkowitego jej zanegowania.

Budowanie swojej tożsamości w przestrzeni blogowej to proces długotrwały i przebiegający na wielu płaszczyznach.

W trakcie prowadzenia swojego dziennika autor dysponuje całą gamą środków dla manifestowania swojej tożsamości.

Mogą to być linki do określonych osób lub grupek blogowiczów, czyli określenie kręgu znajomych, wśród których autor się obraca.

Rolę tę może pełnić też wybór odniesień do pewnych znaków kulturowych, czyli wytyczenie przestrzeni symbolicznej bliskiej autorowi.

Blog, podobnie jak tradycyjny dziennik, jest narzędziem do zakomunikowania tego, co jest dla autora ważne (ekspresja filozofii życiowej) lub tego, co wywiera na niego znaczący wpływ (ludzie, książki, muzyka, przeżycia), niemniej pełni również rolę rynku, gdzie mapy odniesień kulturowych autora są zestawiane i porównywane z mapami pozostałych blogowiczów.

Kreacja tożsamości w ramach wspólnoty blogowej poza przyjemnością ekspresji, pociąga za sobą również negatywne skutki, ponieważ, jak zauważył Maffesoli, społeczność jest „dramatycznie autentyczna”, a wspólnota „tragicznie sztuczna”.

Z pewnością w lepszej sytuacji znajdują się te osoby, które zdają sobie sprawę z umownego charakteru rzeczywistości blogowej.

Potrafią oddzielić kreację od osoby i nie biorą na serio wszystkich wydarzeń ze świata blogowego.

Dystans, humor i autoironia pomagają radzić sobie w sztucznie wytworzonym świecie.

Blogowicze, którzy nie zdają sobie sprawy ze sztuczności świata wirtualnych dzienników i traktują poważnie swoje sukcesy i niepowodzenia w blogowym życiu towarzyskim, narażeni są na kłopoty z dokonywaniem samooceny, a przez znających dobrze reguły tej gry traktowani są z pobłażaniem.

Sztucznie wytworzona rzeczywistość blogowa rządzi się własnymi prawami.

Każdy autor czy czytelnik chcąc korzystać z magicznej aury oraz w pełni doświadczać przyjemności płynącej z przynależności do wspólnoty musi zaakceptować reguły rządzące grą w prowadzenie bloga.

Ponieważ przestrzeń blogowa powstała jako pewnego rodzaju alternatywa dla rzeczywistości, jej „etyka” jest oparta na innych zasadach.

Przede wszystkim skoro blog jest swoistą grą, uczestnik gry ma więcej swobody w stosowaniu sztuczek, maskowaniu się.

Dozwolone jest żartowanie i udawanie, a prowokacje i ataki personalne są na porządku dziennym.

Wygrywa ten, kto lepiej posiadł umiejętność grania w bloga.

Członkowie wspólnoty, którzy nie opanowali dobrze tych reguł, mają do wyboru albo nadrobić braki albo usunąć się w cień, w kameralny zakątek przestrzeni blogowej.

W centrum rządzą najbardziej wytrawni gracze.

Zjawisko blogowania jak najbardziej można interpretować w kategoriach ponowoczesnego trybalizmu.

Autorzy blogów dzięki istniejącej sieci komunikacyjnej mają możliwość ekspresji swojego ja w gronie innych, podobnie odczuwających ludzi.

Środowisko blogowiczów wypracowuje własną ideologię i rytuały oraz oferuje swoim użytkownikom swoisty styl życia.

Blogowicze chętnie korzystają z aury estetycznej internetu oraz identyfikują się z autorami, których przeżycia są im bliskie, jednak solidarność grupowa nie bierze góry nad poczuciem indywidualności.

Mimo że blogowicze stanowią pewną wspólnotę, pozostają indywidualistami.

Podstawową rolą środowiska blogowego jest bowiem wzmacnianie tożsamości narracyjnie skonstruowanej przez autora.

W sytuacji, gdy nie uzyska ona wystarczającego wsparcia ze strony komentatorów, autor opuszcza środowisko lub podejmuje próbę stworzenia nowej narracji.

Intensywne więzi nawiązywane przez blogowiczów są jednocześnie słabe, ponieważ w każdej chwili mogą zostać zerwane bez żadnych konsekwencji.

Widać to na przykładzie trwałości niektórych relacji blogowych, charakterystycznym aspektem wspólnoty blogowej jest efemeryczność.

Ponieważ obserwacje społeczności blogowej można prowadzić na dwóch płaszczyznach czasowych: aktualnej – teraźniejszej oraz przeszłej – możliwej do odtworzenia na podstawie archiwum, da się zaobserwować pojawianie się i znikanie niektórych osób i ich tekstów, a także nawiązywanie 9

i porzucanie więzi opartych na uczuciu.

Wspólnota blogowiczów jest otwarta i dynamiczna - każdy w dowolnej chwili może zacząć komentować zapiski na blogach lub zacząć prowadzić swój własny internetowy dziennik.

Już podczas pierwszej wizyty na stronie w oczy rzuca się jedna z opcji: załóż bloga.

Obsługa programu nie jest skomplikowana dla przeciętnie zaznajomionego z internetem człowieka.

Nie istnieją żadne skomplikowane rytuały przejścia dla nowego adepta.

Przestrzeń blogowa jest przestrzenią publiczną, otwartą dla każdego, kto miałby ochotę uczestniczyć w życiu społecznym tego mikroświata.

Nawet nie posiadając własnego dziennika można przynależeć do grupy poprzez pojawianie się w określonych miejscach, pozostawienie wpisu w księdze gości, komentarza lub zabranie głosu w dyskusji.

Więzi emocjonalne między piszącym dziennik a jego komentatorami zawiązują się szybko.

Autor dziennika ma kilka możliwości sprawdzenia, kto regularnie odwiedza jego stronę.

Może poznać osoby pozostawiające komentarze lub wpisujące się do księgi gości.

Nawet jeżeli ktoś nie życzy sobie zostawiać po sobie śladu, może zostać zidentyfikowany poprzez numer komputera, z którego się łączy.

Jeżeli pewne osoby nie ujawniają się ani poprzez pozostawienie komentarza, ani poprzez wpisanie się do księgi gości, autor zwraca się do nich o pozostawienie jakiejś wzmianki o sobie.

Chce wiedzieć, kto go czyta i co sądzi o jego dzienniku.

Po kilku tygodniach regularnego prowadzenia dziennika pojawiają się stali czytelnicy deklarujący się jako wielbiciele.

Następuje wzajemne „odwiedzanie się” oraz nawiązuje się pierwsze uczucie sympatii.

Autorzy z niecierpliwością czekają na komentarz tej osoby, która jest dla nich ważna.

Wymieniają się adresami e-mailowym czy telefonami, aby kontaktować się na stopie bardziej prywatnej.

Czasami wirtualne przyjaźnie poddaje się próbom spotkania w rzeczywistości pozablogowej.

Niektóre przechodzą przez tę próbę pomyślnie i relacja z udanego spotkania pojawia się w tekście głównym.

Inne przynoszą rozczarowanie i znajomość zaczyna tracić na uroku.

Autorzy i komentatorzy często i chętnie wyrażają wzajemne poczucie bliskości i ważności (na przykład przez zapewnienia tak dużo dla mnie znaczycie lub nie wiem, co bym bez was zrobiła).

Jednakże w miarę upływu czasu u autora pojawiają się znudzenie, pierwsze rozczarowania, chęć odcięcia się od społeczności blogowej.

Łatwości przystąpienia do społeczności towarzyszy łatwość rezygnacji.

W każdej chwili można wyłączyć się ze wspólnoty blogowej czy to przez proste porzucenie pisania, czy też skorzystanie z bardziej radykalnej opcji: skasuj bloga.

Można całkowicie zrezygnować z uczestnictwa w społecznym życiu blogowym, można przyjąć postawę biernego obserwatora, czyli nadal czytać, ale nie komentować.

Wielu blogowiczów, kiedyś aktywnie wypowiadających się w konkretnych miejscach, znikło.

Przez pewien czas wspomina się ich w rozmowach, umieszcza linki do nieistniejących stron pod wspólnym tytułem Już ich nie ma.

Niemniej żal nie trwa długo, w miejsce starych pojawiają się nowi i wszystko wraca do porządku.

Czasami niektóre kontrowersyjne odejścia nazywane „samobójstwami” pozostają w pamięci dłużej.

Tworzenie się nowych wspólnot w rodzaju nowych plemion opisanych przez Michela Maffesoli jest pewnym znakiem czasu.

Ludzie odnajdują przyjemność w angażowaniu się w życie grup, które przywracają im utraconą tożsamość.

Ruchowi temu towarzyszą rozwój zbiorowej mitologizacji, czyli wypracowanie pewnych charakterystycznych schematów myślenia o rzeczywistości, pragnienie zabawy oraz korzystanie z uroków życia.

Na podstawie obserwacji przeprowadzonych na stronie blog.pl, mogę stwierdzić, że ludzie piszący internetowe dzienniki korzystają z technicznych osiągnięć globalizacji, ale wykazują tęsknotę za byciem przypisanym do określonego miejsca.

Przestrzeń blogowa oferuje im coś na kształt powrotu do nowej lokalności.

Jednak w odróżnieniu od Maffesolego uważam, że nowe wspólnoty, takie jak wspólnota blogowiczów, nie niwelują indywidualizmu, lecz przeciwnie – wzmacniają go.

10

W przypadku grupy blogowiczów nie końca można mówić o całkowitym przejściu od indywidualizmu do grupowej solidarności.

Specyficzny charakter grupy ludzi piszących intymne dzienniki jest oparty na tak wysokim stopniu indywidualizmu, że mimo głębokiego wejścia do wspólnoty blogowicze – indywidualiści nie pozwalają sobie na utratę cechy, która ich do tej grupy przywiodła.

Ideą nowych plemion nie jest to, co jednostka może zrobić dla nich, lecz to, co one mogą zrobić dla jednostki.

Dlatego wspólnota jest dobra tak długo, jak spełnia jednostkowe oczekiwania, w momencie rozczarowania lub znudzenia blogowicz przedkłada interes własny nad kolektywny, co pozwala szybko odciąć się od innych blogowiczów i ponownie skupić się na swojej osobie.

Indywidualizm autorów blogów nie „rozpływa się” do końca we wspólnotowości.

Zygmunt Bauman, interpretując myśl Maffesolego, słusznie zauważył, że tworzenie tego rodzaju wspólnot jest pułapką, gdyż zamiast zmniejszać, potęgują one jeszcze bardziej zróżnicowanie, rozpad i fragmentaryzację osobowości (Bauman 1995 s.284-285).

Rozczarowani światem blog.pl blogowicze próbują tworzyć nowe rodzaje tekstów, bardziej oddające ich przeżycia lub porzucają tę przestrzeń na rzecz innej, bardziej swojskiej.

Może to być „zmiana adresu” na kameralny blog.art.pl, może być to próba stworzenia własnej prywatnej strony, niezależnej od wydarzeń na blog.pl. Mimo iż współcześnie kultura wymusza na jednostce dokonywanie indywidualnych wyborów i kreowanie własnej niepowtarzalności, to nadal dąży ona do społecznego potwierdzenia swej wyjątkowości.

Stąd pojawia się tendencja do poszukiwania ludzi o podobnych zainteresowaniach i potrzebach oraz nawiązania z nimi relacji.

W ramach wspólnoty ludzi podobnych do siebie pod pewnym względem jednostka może zamanifestować swoją wyjątkowość, poprzez podobieństwo do pozostałych członków grupy oraz odróżnienie własnej grupy od innych wspólnot.

Paradoksalnie, ekspresja indywidualności nabiera znaczenia dopiero wewnątrz grupy ludzi podobnie odczuwających: poprzez identyfikację z nimi jednostka zaczyna rozumieć, na czym polega jej indywidualność.

W przypadku nowych wspólnot mamy do czynienia z narcyzmem zbiorowym: skupienie się na sobie możliwe jest dzięki „byciu razem”.

Jednostka skazana przez kontekst kulturowy na bycie indywidualistą realizuje swój indywidualizm poprzez przynależność do wspólnoty; dopiero w grupie może poczuć się wyjątkowo i niepowtarzalnie.

Zatem współczesne wspólnoty nie niwelują indywidualizmu, lecz wręcz go wzmacniają – służą jednostce jako narzędzie i arena konstruowania i realizacji własnej indywidualności.

Można zatem powiedzieć, że indywidualizm osiągany jest przez udział we wspólnocie, to dzięki niej człowiek może się zrealizować jako jednostka.

11

Literatura cytowana Augoustinos M., Walker I., (1995), Social Cognition.

An Integrated Introduction, London: Sage Publications.

Bauman Z., (1995), Wieloznaczność nowoczesna, nowoczesność wieloznaczna, Warszawa: PWN.

Bauman Z., (2001), On mass, individuals, and peg communities, w: N. Lee.

R. Munro (red.), The Consumption of Mass.

Oxford, UK, Maiden, MA: Blackwell Publishers, 102-113.

Beck U., Beck-Gernsheim U., (2002), Individualization.

Institutionalized Individualism and its Social and Political Consequences.

London: Sage.

Beck U., (2002), Społeczeństwo ryzyka.

W drodze do innej rzeczywistości, przeł.

St. Cieśla, Warszawa: Scholar.

Bell D., (1998), Kulturowe sprzeczności kapitalizmu, przeł.

S. Amsterdamski, Warszawa: PWN.

Cooley Ch., (1962), Social Organization.

A Study of the Larger Mind, New York: Schocken.

Cooley Ch., (1964), Human Nature and Social Order, New York: Schocken.

Elias N., (1991), The Society of Individuals, Oxford: Blackwell.

Gauchet M., (2002), Nowy wiek osobowości.

Próba psychologii współczesnej.

Res Publica Nowa, 12 40-51.

Gergen K., (1991), The Saturated Self: Dilemmas of Identity in Contemporary Life, New York:.

Basic Books.

Gergen K., (1997), Realities and Relationships: Soundings in Social Construction, Harvard University Press.

Giddens A., (2001), Nowoczesność i tożsamość.

„Ja” i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, przeł.

A. Szulżycka, Warszawa:.PWN.

Hetherington K., (1998), Expressions of Identity.

Space, Performance, Politics, London: Sage.

Lasch, Ch., (1980), The Culture of Narcissism, London: Abacus.

Lipovetsky G., (1993), L’ère du vide.

Essais sur l’individualisme contemporain, Paris: Gallimard.

Maffesoli M., (2000), Le temps des tribus.

Le déclin de l’individualisme dans les sociétés postmodernes, Paris: La Table Ronde.

Mead G-H., (1975), Umysł, osobowość i społeczeństwo, przeł.

Z. Wolińska, Warszawa: PWN.

Nancy J-L ., (1991), Inoperative Community.

Minneapolis: Minnesota University Press.

Sennet R., (1977), The Fall of Public Man, Cambridge University Press.

Tönnies F., (1988), Wspólnota i stowarzyszenie, przeł.

M. Łukasiewicz, Warszawa: PWN.

Turner V., (1969), The Ritual Process Structure and Anti-Structure, Chicago: Aldine Publishing Co.

12


corpora: wikisources-pl

text:
←Czwartek Pamiętnik pani Hanki

Mój pamiętnik

Piątek

Dziś będzie wielki bal u Potockich.

Cały high life małopolski, a oprócz tego młody Esterhazy, który, zdaje się, zabiega o rękę Lusi.

Jestem bardzo ciekawa, jak on wygląda.

Na amatorskich fotografiach robi bardzo dobre wrażenie.

Szalenie mnie proszono, bym została.

I Toto namawiał mnie usilnie.

Liczył, że Esterhazy, który przed dwoma laty był u niego na wilkach, zrewanżuje się i zaprosi go do siebie na muflony.

Właśnie dlatego że Toto tak nalegał, nie zgodziłam się.

Wyjedziemy dziś wieczorem przed balem.

Jeszcze mam tu parę wizyt.

Rozmawiałam przez telefon z Jackiem.

Ucieszył się szczerze, że przyjeżdżam.

Coraz bardziej przekonuję się, że jego tylko kocham.


text:
III

BRACIOM PIEŚNIARZOM

I.

Toast z oddali

II.

Braciom pieśniarzom

III.

Modlitwa pieśniarza

IV.

Posłanie


corpora: openbooks

text:
Cyprian Kamil Norwid

Nerwy

Byłem wczora w miejscu, gdzie mrą z głodu —

Trumienne izb oglądałem wnętrze;

Noga powinęła mi się u schodu,

Na nieobrachowanym piętrze!

*

Musiał to być cud — cud to był,

Że chwyciłem się belki spróchniałej…

(A gwóźdź w niej tkwił,

Jak w ramionach *krzyża*!…) — uszedłem cały!

*

Lecz uniosłem — pół serca — nie więcej:

Wesołości?… — zaledwo ślad!

Pominąłem tłum, jak targ bydlęcy;

Obmierzł mi świat…

*

Muszę dziś pójść do Pani Baronowej,

Która przyjmuje bardzo pięknie,

Siedząc na kanapce atłasowej — —

Cóż?

Powiem jej…

Kandelabry się skrzywią na *realizm*,

I wymalowane papugi

Na plafonie-jak długi —

Z dzioba w dziób zawołają: „*Socjalizm*!”

*

Dlatego: usiądę z kapeluszem

W ręku — — a potem go postawię

I wrócę milczącym faryzeuszem

— Po zabawie.

-----


corpora: CEN

text:
Aleksandr Jakowlew, odpowiadający przed nowojorskim sądem rosyjski dyplomata podejrzany o korupcję przy okazji programu Organizacji Narodów Zjednoczonych "Ropa za żywność" przyznał się do winy.

Miał on otrzymać około miliona dolarów od firm, które wygrały kontrakty ONZ.

Grozi mu łączna kara nawet do 60 lat więzienia.

Nazwisko Jakowlewa pojawiło się w ostatnim raporcie, opracowanym przez niezależną komisję śledczą, kierowaną przez byłego szefa banku centralnego USA, Paula Volckera.

Głównym oskarżonym jest Benon Sevan, były dyrektor wykonawczy irackiego programu.

Miał on brać łapówki w zamian za przyznawanie lukratywnych kontraktów na zakup irackiej ropy egipskiemu koncernowi naftowemu AMEP.

Wysokość łapówek, o które oskarża się Sevana sięga 150 tysięcy dolarów.

Amerykański szef grupy inspektorów wojskowych Charles Duelfer oszacował, że korupcja w ramach programu "Ropa za żywność" mogła pochłonąć aż 1,7 miliarda dolarów.


text:
37.

Figle spirytystyczne.

Do naszych miast i miasteczek zjeżdżają często rozmaici magicy, spirytyści, dający przedstawienia, które ludność w podziw wprawiają.

Wszystkie ich sztuki polegają na zręczności.

Nikt chyba nie uwierzy, aby z potrzaskanych w kapeluszu jaj mógł się wylądz gołąb albo kura... w

przeciągu pół minuty; są to rzeczy przeciw naturze.

Tem mniej uwierzy ktokolwiek, aby ucięta głowa, a więc głowa bez korpusu, mogła słyszeć, widzieć, mówić.

A jednak pokazują nam magicy takie głowy, leżące na ustawionym na stole talerzu, które na wszystkie pytania dają odpowiedzi.

Zwykle stoły, na których ową czarodziejską głowę widzimy, są tak ustawione, że tylko spostrzegamy trzy nogi.

Otóż przedstawienia takie odbywają się przy przyćmionem świetle, umieszczonem zwykle z tyłu stołu.

W płycie stołu, na którym stoi talerz, znajduje się otwór tak wielki, że człowiek, siedzący pod stołem, może przez niego głowę przecisnąć; talerz bywa spajany, dokoła szyję obejmujący.

W ten sposób głowa siedzącego pod stołem człowieka wygląda, jakby leżała na talerzu.

Pomiędzy nogami stołu, od nogi do nogi, znajdują się lustra, które owego cudownego pod stołem człowieka zasłaniają, a na widzu sprawiają wrażenie, jakoby pod stołem była próżnia.

Figiel to stary, wynaleziony przez niejakiego Robina.

Kiedy Robin dawał podobne przedstawienie, ktoś z widzów, będący w dobrym humorze, rzucił na scenę pod czarodziejski stół kamyczkiem i miasto w próżnię, trafił w lustro; w ten sposób sprawa się wydała.

Następnych kilka przykładów polega więcej na zręczności jak na złudzeniu.

Weźmij, szanowny czytelniku, cztery paski papieru, każdy 2 metry długi, a 4 centymetry szeroki.

Końce każdego papieru sklej gumą arabską.

Powstaną stąd 4 papierowe pierścienie.

Następnie nożycami przetnij wzdłuż pierwszy pierścień — powstaną oczywiście dwa pierścienie.

Uczyń to samo z drugim, trzecim i czwartym papierem.

Przekonasz się, że z drugiego powstanie jeden długi pierścień; z trzeciego dwa papierowe ogniwa, jak u łańcucha z sobą złączone; z czwartego jeden pierścień przewiązany.

Sposób sklejania papieru wyjaśnię przy końcu niniejszego rozdziału.

Mało znanym jest następujący eksperyment.

Otóż znajdujemy się w towarzystwie spirytysty, na którego skinienie duchy wiążą i rozwiązują sznurki w najdziwaczniejszy sposób.

Wiadomo, że aby zrobić prawowidłowy węzeł ze sznurka, musi być przynajmniej jeden koniec wolnym.

Nasz spirytysta atoli kazał jednym i drugim końcem sznurka przewiązać sobie ręce w zgięciu, tak że nie może być mowy, aby mógł sznurki z rąk

ściągnąć; tymczasem wzdłuż sznurka pojawia się mniej lub więcej węzełków, a w niektóre wwiązane są, nawet pierścienie.

To prawda, że spirytysta wzywający pomocy duchów, chowa zwykle ręce pod stół, — wiadomo bowiem, że przy takich eksperymentach duchy najwięcej pod stołem siedzą, gdzie sznurki guźlą i na dany znak znów je rozwięzują.

Ale dajmy spokój duchom, wypędzimy ich z pod stołu na samym końcu.

Każdy z czytelników takiego spirytystę niezawodnie widział i był na przedstawieniu, na którem spirytysta laską czarnoksięską wymachując, cudów z duchami dokazywał.

Publiczność zwykle nie dowierza spirytyście i posądza go, że to on zręcznie duchy wyręczać umie.

Aby wrażenie było tem efektowniejsze, wpadli spirytyści na myśl ubezwładnienia się przez powiązanie sznurami.

Skrępowany i do krzesła przywiązany spirytysta, nie może się ani ruszyć — któżby o tem śmiał wątpić, patrząc na jego ręce od sznurów posiniałe?

Dość, że pomocnicy jego otaczają go parawanem, — duchy bowiem nie lubią, jak już przedtem powiedziałem,

jasności — z po za którego słychać nagle głos trąbki, piszczałki albo bębenka, wreszcie wylatują przez parawan na publiczność instrumenta, wyrzucone siłą duchów... na których przed chwilą wygrywały.

Nagle ku ogólnemu zdziwieniu wyrzuca siła czarodziejska nawet frak, buty spirytysty i inne przedmioty przed nim poprzednio złożone.

Pomocnik otwiera parawan — tego już duchy nie umieją — i widzimy spirytystę siedzącego jak poprzednio, skrępowanego, tylko bez fraka i butów, a nawet palącego spokojnie cygaro.

Parawan pomocnicy znowu zasuwają.

Zalega ciemność, światła pogaszono, po nad parawanem wznoszą się dwie ręce jaśniejące, wysuwające się to wyżej, to niżej, zbliżają się ku sobie, to znowu się oddalają, nareszcie znikają.

Po chwili wysuwa się z namiotu świetlana postać, przechodzi nad namiotem i znika, daje się słyszeć strzał i duch wyrzuca przez parawan rewolwer z wystrzelonym nabojem.

Pomocnik znów parawan odsłania, — a spirytysta, jak siedział, tak siedzi powiązany.

Chciałbyś się dowiedzieć, szanowny czytelniku, o ile duchy w całem przedstawieniu brały czynny udział?

— Przyjmij więc na siebie rolę spirytysty.

Spraw sobie dwa sznury wełniane lub konopne, kręcone, każdy 1 metr długi, a 5 milimetrów gruby.

Przeznaczone są one do wiązania rąk.

Nieco grubsze i dłuższe przysposób sobie do wiązania nóg.

Dla uzupełnienia przyrządów miej w pogotowiu świecę, laskę laku i dwa kawałki grubego papieru, jakiego używa się do pakowania paczek pocztowych, każdy po 10 centymetrów długi i 3 centymetry szeroki.

Tak zaopatrzony, stawasz z jednym sznurem — z owych dwóch krótszych — w ręku przed publicznością.

Zakładasz go sobie powyżej zgięcia ręki prawej (zob. fig.

1.), tak że pierwszy koniec a zatrzymujesz w ręce, a krótszy b zwiesza się na zewnątrz.

Poprosisz kogo z gości, aby ci rękę w zgięciu h związał.

Oczywiście nie popuszczasz końca a, lecz go pociągasz, niby pomagając, aby tem lepiej rękę skrępować; możesz zauważyć nawet, że koniec a jest potrzebny do dalszego wiązania.

Ów pan, którego przywołałeś, zniewolonym będzie wiązać końcem b, przez co powstaną węzełki podobne do pierścieni (zob. fig.

2.), które łatwo zesuwać się dają.

Nie zaniedbuj zachęcać, aby mocno ściągał.

Gdy powstanie dostateczny szereg węzełków, każ owinąć je przysposobionym papierkiem, założyć na wierzch pozostały koniec sznurka b i do papierka go przylakować.

To samo powtórz z drugim sznurem z lewą ręką.

Następnie podaj ręce wstecz.

Dla bezpieczeństwa, aby węzła nie zrobiono zbyt wysoko, tak że zesuwanie pętlicy byłoby zbyt utrudnionem, podtrzymaj nieco sznurki (fig.

3).

Po zrobieniu węzła, usiądź na krześle i każ zwieszające się końce przywiązać mocno do niego, nareszcie swoje nogi przywiązać do nóg krzesła pozostałemi dwoma sznurami, jak tylko zechcą, gdyż o nogi tu tyle nie chodzi, ile o ręce.

Gdy zasłonią cię parawanem, nie trudnem ci będzie rozluźnić na rękach pętlice i z rąk je

zrzucić, nie naruszając pieczęci; wyrzucać przez parawan rozmaite przedmioty, i znowu ręce w pętlicę włożyć i przyciągnąć.

Wiązania tego używają spirytyści przy rozmaitych podobnych eksperymentach, np. zniknięciu osoby — naturalnie wtajemniczonej — z miecha zasznurowanego i opieczętowanego.

Tajemnicze ręce, wznoszące się ponad namiotem, są to wypchane rękawiczki, napuszczone masą fosforową — dlatego błyszczą — nasadzone na nożycach z drzewa (zobacz fig.

4).

Duch, przed którym niejedno serce lękliwe truchleje, jest szmatą muślinu, napuszczoną również błyszczącą masą fosforową.

Tak muślinowego ducha, jak i tajemnicze ręce nosi spirytysta przy sobie jako przedmioty, nie zajmujące wiele miejsca.

Nareszcie winienem, szanowny czytelniku, objaśnić cię co do dwóch eksperymentów, opisanych na początku z krążkami papierowemi.

Pierwszy zawsze się uda, jeżeli złożysz zupełnie zwyczajnie obydwa końce papieru i skleisz je; w drugim przypadku zrób jednym końcem papieru pół obrotu i przyklej, to jest drugą stroną, w trzecim cały obrót, a w czwartym półtora obrotu.

Pozostaje jeszcze do objaśnienia eksperyment z węzełkami.

Aby go wykonać, chwytasz lewą ręką sznurek w pośrodku, przez co powstaje pętlica, którą przeciąga się pod związaniem ręki prawej, dołem od ramienia ku ręce (zob. fig.

5), przeciągasz przez rękę, przeprowadzasz znowu górą pod wiązaniem, od ręki ku ramieniu, i przeciągasz przez rękę — i węzełek gotowy.

Tak samo wwiązuje się pierścień (zob. fig.

5).

Aby węzełek rozwiązać, rozciągasz go, przekładasz przez niego środkiem rękę prawą, przeciągasz pod wiązaniem górą, od ramienia ku ręce, przeciągasz przez rękę — i tak węzełek rozwiązałeś.

W wolnych chwilach możesz zabawić swoich gości i przekonać ich, jakie to „duchy“ pomagają spirytystom.

Z tych kilku przykładów przekonujemy się, że tak zwany spirytyzm jest prostem oszukaństwem.

Boć człowiek nie posiada siły, aby mógł cośkolwiek uczynić, coby sprzeciwiało się prawom natury.

Czy widział kto, aby rzeka w górę płynęła?

Nikt!

bo prawem natury musi płynąć ku niżej położonemu ujściu.

Gdyby rzeka o własnych siłach płynęła w górę, a nie umielibyśmy tego sobie wytłómaczyć sposobem naturalnym, nazwalibyśmy to zjawiskiem nadnaturalnem czyli cudem.

A to, co spirytyści nam pokazują, robi wrażenie cudów.

Oczywiście cudami ich sztuki nie są, ani oni sami cudotwórcami; lecz są spekulantami na ludzką naiwność.

Że człowiek, posiadający ciało przez drzwi zamknięte, ich nieruszając, przejść nie może, wiemy o tem bardzo dobrze.

Spirytyści tymczasem pakują człowieka w miech, zawiązują, pieczętują, — a tenże po chwili wychodzi z niego, nie naruszywszy pieczęci.

W jaki sposób to się dzieje, wykazałem w ustępie o wiązaniu spirytystycznem.

Zatem spamiętajmy sobie, że żaden spirytysta nie jest cudotwórcą i cudów czynić nie może; a to, co czyni, polega na zręczności, na złudzeniu zmysłów naszych i obałamuceniu naszej uwagi.

Drukiem Karola Miarki w Mikołowie.


Krzysztof Bzdyra ROZDZIAŁ 5 SWZP (System Wariantowania Zleceń Produkcyjnych) 5.1.

Cel ćwiczenia Celem ćwiczenia jest zapoznanie się ze strukturą i działaniem systemu kom- puterowo wspomaganego podejmowania decyzji w zadaniach weryfikacji nowo wprowadzanych zleceń produkcyjnych.

Zastosowanie pakietu pozwala na szybką ocenę możliwości terminowej realizacji nowo wprowadzanych zleceń w systemie o znanych i niewykorzystanych mocach produkcyjnych w warunkach istniejących deterministycznych ograniczeń logistycznych.

W odróżnieniu od przedstawio- nych wcześniej systemów (rozdziały 1 – 4), system bazuje na meto-dach progra- mowania w logice ograniczeń.

Dedykowany jest jako narzędzie szybkiej weryfikacji nowo wprowadzanych zleceń produkcyjnych i może stanowić uzu- pełnienie systemów MRP.

Ćwiczenie obejmuje przykłady zadań z zakresu plano- wania i sterowania przepływem produkcji, takich jak: • dobór nowych zleceń produkcyjnych; • projektowanie struktury systemu produkcyjnego.

5.2.

Wprowadzenie Ewolucja systemów wspomagania decyzji, zwłaszcza w zakresie technicz- nego przygotowania produkcji, sprowadza się do poszukiwania metod oblicze- niowych pozwalających na szybkie (coraz szybsze), tańsze i trafniejsze podejmowanie decyzji.

Należy podkreślić, że ze względu na złożony charakter rozwiązywanych problemów, integrujących szereg problemów cząstkowych (marszrutowania, alokacji zasobów, itp.) znalezienie rozwiązania dopuszczal- nego jest równie trudne jak rozwiązania optymalnego.

Z tego względu istotne jest odejście od problemów optymalizacyjnych na rzecz problemów decyzyj- nych.

Innymi słowy, należy się skupić na poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie czy rozwiązanie istnieje?, zamiast na zwykle stawiane jakie rozwiązanie jest najlepsze?

Podejście takie jest istotne, gdyż większość programów dostępnych na rynku i oferowanych przedsiębiorstwom działa zgodnie z założeniem, że rozwiązania dopuszczalne istnieją.

W efekcie poszukują one rozwiązań opty- malnych bez sprawdzenia realizowalności zadania.

Skutkuje to: rozwiązaniami

SWZP (System Wariantowania Zleceń Produkcyjnych) 118 nie spełniającymi narzuconych ograniczeń, brakiem rozwiązań, bądź długim czasem oczekiwania na odpowiedź.

Poszukiwanie rozwiązania dopuszczalnego w zakresie wspomagania decyzji, sprowadza się do bilansowania możliwości dostępnych zasobów (ograniczeń systemu produkcyjnego) z wymaganiami zadań do realizacji (ograniczeniami narzuconymi przez klienta).

Podejście takie wymaga, aby specyfikacja problemu obejmowała wszystkie ograniczenia bez ich upraszczania.

Oznacza to, że więk- szość dostępnych metod jest nieprzydatna gdyż wymagają dostosowywania spe- cyfikacji problemu decyzyjnego „pod metodę”.

W tym aspekcie atrakcyjne wydają się metody programowania w logice ograniczeń wywodzące się z języka Prolog.

Metody te pozwalają w sposób naturalny specyfikować ograniczenia problemu.

Ponadto użytkownik nie skupia się na algorytmie poszukiwania rozwiązania, lecz na wyniku, jaki chce uzyskać – zbiorze ograniczeń, jakie powinno spełniać poszukiwane rozwiązanie.

5.2.1.

Programowanie w logice ograniczeń Działanie metod programowania w logice ograniczeń (ang. Constraint Lo- gic Programming – CLP) opiera się na propagacji ograniczeń i podstawianiu wartości zmiennych decyzyjnych.

Propagacja polega na analizie ograniczeń występujących w modelu mate- matycznym problemu.

W efekcie, z dziedzin poszczególnych zmiennych decy- zyjnych odrzucane są te wartości, które nie spełniają żadnego z ograniczeń.

W niektórych przypadkach, zależnych od wykorzystywanego narzędzia, propa- gacja jest częściowa, tzn. odrzucane są tylko skrajne wartości.

W przypadkach tego typu, o skuteczności metod CLP, decyduje przyjęta strategia podstawiania.

Ilustruje to rysunek 1.

Efektem propagacji ograniczeń jest wyselekcjonowanie zbioru rozwiązań, który zawiera zarówno rozwiązania dopuszczalne, jak i niedopuszczalne, tj. takie, które nie spełniają wszystkich ograniczeń.

Oznacza to konieczność weryfikacji wyniku drogą podstawiania wartości zmiennych decyzyjnych.

Krzysztof Bzdyra 119 X X Legenda: X, Y – początkowe dziedziny zmiennych decyzyjnych, X’,Y’- zawężone dziedziny zmiennych decyzyjnych, - początkowy obszar potencjalnych rozwiązań, - zawężony obszar potencjalnych rozwiązań.

X’ Y X Y Y’ a) Y Y’ Y’ Y X’X’ b) Rys. 1.

Zawężanie obszarów potencjalnych rozwiązań w wyniku propagacji: usuwanie wartości skrajnych a), usuwanie wszystkich wartości dziedzin, które nie spełniają ogra- niczeń b) Procedury podstawiania (często nazywane procedurami dystrybucji lub ukonkretniania) pozwalają generować konkretne rozwiązania.

Działanie tych procedur polega na nadawaniu kolejnym zmiennym decyzyjnym wartości z ich dziedzin.

Można wyróżnić wiele strategii podstawiania: od wartości najmniej- szych (w danej dziedzinie), od wartości największych, naprzemienne, itd.

Po- szukiwanie efektywnego sposobu rozwiązywania problemów planowania przepływu produkcji wymaga umiejętnego połączenia procedur podstawiania i propagacji ograniczeń.

Poniższy przykład ilustruje poszukiwanie rozwiązania dopuszczalnego problemu decyzyjnego metodami CLP.

Rozważany problem zadany jest przez zbiór zmiennych decyzyjnych {x 1 , x 2 , x 3 }, rodzinę dziedzin zmiennych x 1 ∈{1,..., 8}; x 2 ∈{1,..., 10}; x 3 ∈{1,..., 10} oraz zbiór ograniczeń x 3 ≠ 2, x 1 - x 3 = 3·x 2 .

W wyniku pierwszej propagacji ograniczeń otrzymano rozwiązanie x 1 ∈{4, 5, 6, 8} x 2 ∈{1, 2} x 3 ∈{1, 3, 4, 5} przedstawiające wartości dziedzin poszczególnych zmiennych decyzyjnych, wartości spełniających przynajmniej jedno ograniczenie (rys. 2).

W kolejnym kroku, dokonano podstawienia pierwszej wartości zmiennej decyzyjnej x 1 = 4.

Podstawienie to może być interpretowane jako wprowadzenie dodatkowego ograniczenia problemu PSO.

Oznacza to, że w wyniku tego pod- stawienia wprowadzono dodatkowe ograniczenie nadające jednej ze zmiennych określoną wartość.

Dla tak rozszerzonego zbioru ograniczeń, w kroku trzecim,

SWZP (System Wariantowania Zleceń Produkcyjnych) 120 dokonano ponownie propagacji ograniczeń.

W jej wyniku dziedziny zmiennych decyzyjnych zostały zawężone do zbiorów jednoelementowych; wyznaczone zosta- ło, zatem pierwsze dopuszczalne rozwiązanie [4, 1, 1].

Legenda: - rozwiązanie dopuszczalne, - zawężone dziedziny zmiennych decyzyjnych – rozwiązanie częściowe, - numer i-tego kroku.

i Podstawianie Propagacja 5 x 1 ≠4 x 1 =4 3 4 2 1 x 1 =1, x 2 =1, x 3 =1 x 1 ∈{5, 6, 7, 8}, x 2 ∈{1, 2}, x 3 ∈{1, 3, 4, 5} x 1 ∈{4,5,6,7,8}, x 2 ∈{1,2}, x 3 ∈{1,3,4,5} Rys. 2 Poszukiwanie pierwszego rozwiązania dopuszczalnego Jeżeli poszukiwane są wszystkie rozwiązania dopuszczalne, wówczas reali- zowane są następne kroki podstawiania i propagacji.

W rozważanym przykła- dzie kolejna propagacja ograniczeń uwzględnia dodatkowe ograniczenie x 1 ≠ 4.

Schemat poszukiwań kolejnych rozwiązań dopuszczalnych przedstawia rys. 4.3.

Warto zwrócić uwagę na podstawienie x 1 = 5 (krok szósty).

W wyniku propaga- cji uwzględniającej to ograniczenie, dziedziny pozostałych zmiennych decyzyj- nych okazały się być zbiorami pustymi.

Oznacza to, że dla podstawienia x 1 = 5 rozwiązanie dopuszczalne nie istnieje.

Z kolei podstawienie x 1 = 7 (krok czternasty), w kolejnej propagacji (krok pięt- nasty), prowadzi do rozwiązania, w którym dziedziny zmiennych decyzyjnych są więcej niż jednoelementowe.

Oznacza to konieczność podstawiania wartości kolej- nej zmiennej decyzyjnej x 2 = 1 (krok szesnasty).

W wyniku propagacji otrzymano następne rozwiązanie dopuszczalne (krok siedemnasty).

Kolejne podstawienie x 2 ≠ 1 (w rozważanym przypadku x 2 = 2) również prowa- dzi do rozwiązania dopuszczalnego.

Po kroku dziewiętnastym, nastąpił powrót (na- wrót) (ang. backtracking) do kroku trzynastego i próby podstawienia x 1 ≠ 7.

Do znalezienia wszystkich rozwiązań dopuszczalnych potrzebne było zale- dwie 21 kroków propagacji i podstawiania, pomimo że potencjalny obszar roz- wiązań obejmował 800 rozwiązań (8 x 10 x 10).

Przykład ten dobrze ilustruje możliwości metod CLP.

Krzysztof Bzdyra 121 Legenda: - rozwiązanie dopuszczalne, - zawężone dziedziny zmiennych decyzyjnych – rozwiązanie częściowe, - numer i-tego kroku, - brak rozwiązania dopuszczalnego.

I nil nawrót 21 20 1917 1816 14 x 1 ≠7 x 2 ≠1 x 2 =1 x 1 =8, x 2 =1, x 3 =5 X 1 =7, X 2 =2, X 3 =1 x 1 =7 15 X 1 =7, X 2 ∈{1, 2}, X 3 ∈{1, 3, 4} 13 12 x 1 ≠6 x 1 ∈{7, 8}, x 2 ∈{1, 2}, x 3 ∈{1, 3, 4, 5} 11 9 x 1 =6 x 1 =6, x 2 =1, x 3 =3 x 1 ∈{6, 7, 8}, x 2 ∈{1, 2}, x 3 ∈

{1, 3, 4, 5} 7 nil 5 x 1 ≠5 x 1 =5 86 10 X 1 =7, X 2 =1, X 3 =4 x 1 ∈{5, 6, 7, 8}, x 2 ∈{1, 2}, x 3 ∈{1, 3, 4, 5} Rys. 3.

Wyszukiwanie zbioru rozwiązań dopuszczalnych Istnieje szereg języków pozwalających implementować metody CLP.

Naj- bardziej znane to CHiP, Oz, Ilog oraz Eclipse.

Wykorzystywane w ćwiczeniu oprogramowanie System Wariantowania Zleceń zaimplementowano w języku Oz – dostępnym public domain (www.mozart.org).

5.2.2.

Modelowanie zbioru ograniczeń W algorytmach bazujących na programowaniu w logice ograniczeń, klu- czowe jest wyspecyfikowanie zbioru ograniczeń opisujących problem.

Ograni- czenia te związane są z systemem produkcyjnym lub ze zleceniami napływającymi w do systemu.

SWZP (System Wariantowania Zleceń Produkcyjnych) 122 Do ograniczeń związanych z systemem można zaliczyć: − Pojemności buforów maszyn.

W każdej jednostce czasu różnica między liczbą detali dostarczanych do bufora i odbieranych z niego, nie może być większa od pojemności bufora.

Jednocześnie różnica ta nie może być mniejsza od zera.

− Pojemności środków transportu.

Wielkości partii transportowych nie mogą przekraczać pojemności środków transportu.

Ponadto suma wszystkich partii transportowych pomiędzy dwoma kolejnymi zasobami produkcyjnymi jest równa wielkości zlecenia.

− Trasy, po jakich poruszają się środki transportu.

Jeżeli są narzucone „na sztywno”, wówczas co najwyżej jedna ze zbioru tras jest przypisywana każdemu wózkowi.

W przypadku, gdy wózki mogą jeździć dowolnymi trasami, należy podzielić trasy na odcinki (ścieżki) i przydzielać je tak aby koniec jednej ścieżki był początkiem następnej ścieżki na danej tra- sie.

− Dostępność zasobów w czasie.

Operacje realizowane na zasobach nie mogą kolidować z innymi operacjami, remontami, itp.

− Możliwość realizacji operacji na zasobach.

Do ograniczeń narzuconych przez nowowprowadzane zlecenie zalicza się: − wielkość zlecenia; − termin realizacji; − koszt realizacji; − kolejność realizacji operacji (następstwo technologiczne).

Dodatkowym ograniczeniem jest wymóg zaplanowania bezblokadowego przepływu produkcji.

5.2.3.

Przykład zastosowania metod CLP Celem ilustracji działania metod CLP rozważony będzie problem planowa- nia produkcji w systemie przedstawionym na rysunku 4.

AGV 2 AGV 1 R 4 R 3 R 2 R 1 M 1 M 2 Legenda: R – zasoby, AGV – wózki, M – magazyn, Rys. 4.

Schemat rozważanego systemu produkcyjnego

Krzysztof Bzdyra 123 Dane jest zlecenie produkcyjne, które można realizowac według dwóch marszrut: M 1 – R 1 – R 2 – M 2 Lub M 1 – R 3 – R 4 – M 2 Zakłada się, że wózek AGV 1 obsługuje marszrutę a), natomiast wózek AGV 2 – marszrutę b).

Pojemnosci wózków wynoszą odpowiednio V 1 = 3, V 2 = 4.

Dodatkowo przyjęto, że czas operacji transportowych wynosi 1 u.j.c., ponadto pomiedzy operacjami transportowymi występuje przerwa równa 1 u.j.c.

Czasy operacji na poszczególnych zasobach, oraz pojemnosci buforów zasobów produkcyjnych zestawiono w Tablicy 1.

Tablica 1.

Czasy operacji i pojemności buforów Zasób Czas obróbki Bufor R 1 3 5 R 2 4 R 3 5 3 R 4 2 7 Wielkość zlecenia wynosi Z = 20 sztuk.

Termin realizacji to H = 75 umow- nych jednostek czasu.

Poszukiwana jest odpowiedź na pytanie „Czy możliwa jest realizacja zlecenia w zakładanym terminie”.

Takie postawienie problemu podkreśla decyzyjny, a nie optymalizacyjny jego charakter.

Model matematyczny obejmuje zbiór ograniczeń, jakie musi spełniać roz- wiązanie.

Przyjęto następujące zmienne decyzyjne: x i,j – liczba detali transportowanych/produkowanych gdzie: j∈{1,..., H} – oznacza jednostkę czasu i∈{1,..., 4} – oznacza numer zasobu produkcyjnego i∈{5,..., 10} – oznacza operacje transportowe przy czym: i = 5 – transport z M 1 do R 1 (AGV 1 ) i = 6 – transport z R 1 do R 2 (AGV 1 ) i = 7 – transport z R 2 do M 2 (AGV 1 ) i = 8 – transport z M 1 do R 3 (AGV 2 ) i = 9 – transport z R 3 do R 4 (AGV 2 ) i = 10 – transport z R 4 do M 2 (AGV 2 )

np. x 1,5 = 1 – na zasobie R 1 w 5 jednostce czasu na jest realizowana produkcja, x 8,13 = 2 – w 13 jednostce czasu z magazynu M 1 na zasób R 3 przewożone są 2 detale.

SWZP (System Wariantowania Zleceń Produkcyjnych) 124 Dziedziny zmiennych decyzyjnych są następujące: Dla i∈{1,..., 4}, j∈{1,..., H} – x i,j ∈{0,1} Dla i∈{5,..., 7}, j∈{1,..., H} – x i,j ∈{0,V 1 } Dla i∈{8,..., 10}, j∈{1,..., H}– x i,j ∈{0,V 2 } Ograniczenie dotyczące realizacji zlecenia: − suma detali wyprodukowanych na zasobach równa zleceniu Z.

∑ ∑ = = =+ =+ H j jj H j jj Zxx Zxx 1 ,4,2 1 ,3,1 )( )( (1) − suma detali przewożonych między zasobami a magazynami równa zle- ceniu Z.

∑ ∑ ∑ = = = =+ =+ =+ H j jj H j jj H j jj Zxx Zxx Zxx 1 ,10,7 1 ,9,6 1 ,8,5 )( )( )( (2) − liczba detali dowiezionych do bufora, nie mniejsza od liczby detali po- branych z bufora na produkcję ∑∑ ∑∑ ∑∑ ∑∑ − == − == − == − == ≥ ≥ ≥ ≥ 1 1 ,4 2 ,9 1 1 ,3 2 ,8 1 1 ,2 2 ,6 1 1 ,1 2 ,5 )()( )()( )()( )()( H j j H j j H j j H j j H j j H j j H j j

H j j xx xx xx xx (4)

Krzysztof Bzdyra 125 − liczba detali odebranych z bufora, nie większa niż liczba detali wypro- dukowanych ∑∑ ∑∑ ∑∑ ∑∑ − == − == − == − == ≤ ≤ ≤ ≤ 1 1 ,4 2 ,10 1 1 ,3 2 ,9 1 1 ,2 2 ,7 1 1 ,1 2 ,6 )()( )()( )()( )()( H j j H j j H j j H j j H j j H j j H j j H j j xx xx xx xx (5) − czas obróbki detali ∑ ∑ ∑ ∑ + + + + ≥−∈∀ ≥−∈∀ ≥−∈∀ ≥−∈∀ 1 ,4 4 ,3 3 ,2 2 ,

1 1)}1(,...,1{ 1)}4(,...,1{ 1)}3,...(1{ 1)}2(,...,1{ j j j j j j j j j j j j xHj xHj xHj xHj (6) − czas pomiędzy operacjami transportowymi ∏ + =−∈∈∀ 1 , 0)}1(,...,1{},10,...,5{ j j ji xHji (7) Po pierwszej propagacji ograniczeń otrzymujemy

SWZP (System Wariantowania Zleceń Produkcyjnych) 126 Tablica 2.

Dziedziny po wstępnej propagacji Dziedziny zmiennych j 1 2 3 4 5 6 7 ...

H-3 H-2 H-1 H x 1,j 0 {0,1} {0,1} {0,1} {0,1} {0,1} {0,1} ...

{0,1} 0 0 0 x 2,j 0 0 0 {0,1} {0,1} {0,1} {0,1} ...

{0,1} {0,1} {0,1} 0 x 3,j 0 {0,1} {0,1} {0,1} {0,1} {0,1} {0,1} ...

{0,1} 0 0 0 x 4,j 0 0 0 {0,1} {0,1} {0,1} {0,1} ...

{0,1} {0,1} {0,1} 0 x 5,j {0,3} {0,3} {0,3} {0,3} {0,3} {0,3} {0,3} ...

0 0 0 0 x 6,j 0 0 {0,3} {0,3} {0,3} {0,3} {0,3} ...

{0,3} {0,3} 0 0 x 7,j 0 0 0 0 {0,3} {0,3} {0,3} ...

{0,3} {0,3} {0,3} {0,3} x 8,j {0,4} {0,4} {0,4} {0,4} {0,4} {0,4} {0,4} ...

0 0 0 0 x 9,j 0 0 {0,4} {0,4} {0,4} {0,4} {0,4} ...

{0,4} {0,4} 0 0 x 10,j 0 0 0 0 {0,4} {0,4} {0,4} ...

{0,4} {0,4} {0,4} {0,4} Dziedziny zostały zawężone w sposób wynikający z kolejności operacji.

Jak widać żadna z operacji produkcyjnych (x 1,j , x 2,j , x 3,j , x 4,j ) nie może rozpocząć się w pierwsze jednostce czasu (j = 1), gdyż musi zostać poprzedzona operacją transportową.

Oczywiście w pierwszej jednostce czasu mogą być realizowane jedynie operacje dowożenia półfabrykatów do zasobów R 1 i R 3 z magazynu M 1 .

Załóżmy, że podstawianie wartości zmiennych odbywa się od górnych wartości.

Zatem zmiennym x 5,1 oraz x 8,1 podstawiamy 3 i 4.

W wyniku kolejnej propaga- cji otrzymujemy kolejne zawężenie dziedzin.

Przyjmujemy, że produkcja roz- poczyna się natychmiast po dowiezieniu półfabrykatów.

Tablica 3.

Dziedziny zmiennych decyzyjnych po pierwszych podstawieniach Dziedziny zmiennych j 1 2 3 4 5 6 7 ...

H-3 H-2 H-1 H x 1,j 0 1 0 0 1 0 0 ...

{0,1} 0 0 0 x 2,j 0 0 0 {0,1} {0,1} {0,1} {0,1} ...

{0,1} {0,1} {0,1} 0 x 3,j 0 1 0 0 0 0 1 ...

{0,1} 0 0 0 x 4,j 0 0 0 {0,1} {0,1} {0,1} {0,1} ...

{0,1} {0,1} {0,1} 0 x 5,j 3 0 {0,3} {0,3} {0,3} {0,3} {0,3} ...

0 0 0 0 x 6,j 0 0 {0,3} {0,3} {0,3} {0,3} {0,3} ...

{0,3} {0,3} 0 0 x 7,j 0 0 0 0 {0,3} {0,3} {0,3} ...

{0,3} {0,3} {0,3} {0,3} x 8,j 4 0 {0,4} {0,4} {0,4} {0,4} {0,4} ...

0 0 0 0 x 9,j 0 0 {0,4} {0,4} {0,4} {0,4} {0,4} ...

{0,4} {0,4} 0 0 x 10,j 0 0 0 0 {0,4} {0,4} {0,4} ...

{0,4} {0,4} {0,4} {0,4}

Krzysztof Bzdyra 127 Kontynuując przedstawiony tryb postępowania pozwala stopniowo zawężać dziedziny zmiennych decyzyjnych, aż do uzyskania rozwiązania końcowego.

5.3.

System Wariantowania Zleceń Produkcyjnych Rozważany system wspomagania decyzji jest dedykowany dla MSP produkcyjnych.

Umożliwia szybką weryfikację zleceń napływających do systemu wytwórczego.

Weryfikacja polega na znalezieniu takiego planu przepływu produkcji, obejmującego operacje transportu, obróbki, montażu oraz kontroli jakości, który spełnia ograniczenia wynikające ze struktury systemu produkcyjnego, technologii oraz ograniczenia narzucone przez bieżący plan produkcji.

Ideę systemu przedstawia rysunek 5.

Działanie systemu sprowadza się do bilansowania możliwości zasobowych producenta z wymaganiami wynikającymi z napływających zleceń.

W przypad- ku pozytywnej weryfikacji użytkownik, dysponuje gotowym planem produkcji obejmującym wybór marszrut w przypadkach, gdy możliwe jest rozważanie marszrut technologicznych, podział na partie produkcyjne i transportowe oraz szeregowanie i harmonogramowanie zadań.

Czy istnieje dopuszczalny wariant realizacji zlecenia?

?

Wymagania klientów: - wielkość zleceń, - termin realizacji, - itd...

Plan realizacji zlecenia: - marszruty produkcyjne, - partie produkcyjne, - harmonogram operacji produkcyjnych, - partie transportowe, - harmonogram operacji transportowych.

- liczba stanowisk produkcyjnych, - liczba wózków transportowych - dostępność zasobów, itd….

Infrastruktura MSP: - pojemność magazynów, Rys. 5.

Działanie systemu weryfikacji zleceń

SWZP (System Wariantowania Zleceń Produkcyjnych) 128 Możliwe są dwa tryby pracy: • Wprowadzenie danych o całym asortymencie produkowanym w przedsię- biorstwie.

Wariantowanie odbywa się przy założeniu, że zlecenia dotyczą jednego z wyrobów oferowanych przez przedsiębiorstwo.

Rola operatora sprowadza się do uzupełniania informacji o dostępie do zasobów, oraz wprowadzania danych zlecenia (co?, ile?, na kiedy?).

• Wprowadzanie na bieżąco nowych procesów technologicznych.

Zakłada się, że mogą to być procesy dotyczące wyrobów, których nie ma w bieżą- cym asortymencie.

Podejście takie wymaga współpracy z technologiem, który dla zleceń na nowe wyroby opracuje dokumentację.

Niezależnie od trybu pracy systemu, operator wykonuje te same czynności.

W instrukcji opisano wszystkie opcje systemu według następującego po- rządku: • Definiowanie struktury przedsiębiorstwa: − wprowadzanie danych o systemie produkcyjnym i magazynowym; − opisanie systemu transportowego; − podanie okresów wyłączenia zasobów przedsiębiorstwa.

• Definiowanie procesów technologicznych i asortymentu wyrobów.

• Wprowadzanie danych o zleceniach.

• Wariantowanie zleceń.

5.3.1.

Opcje systemu We wszystkich formularzach SWZ, z którymi styka się użytkownik, wy- stępują przyciski sterujące.

Służą one do edytowania bazy danych systemu.

Poniżej przedstawiono ich funkcje: − dodawanie nowego rekordu, − usuwanie rekordu, − edycja rekordu, − zatwierdzenie zmian (nowego rekordu), − rezygnacja z wprowadzenia rekordu.

Ponadto na wielu formularzach umieszczony został przycisk pozwalający zde- finiować kolor reprezentacji danego rekordu na diagramach Gantta (rys. 6).

SWZP (System Wariantowania Zleceń Produkcyjnych) 130 W ramach wprowadzania danych dotyczących systemu produkcyjnego po- daje się informacje o magazynach przedsiębiorstwa rozumianych jako magazy- ny półfabrykatów i magazyny wyrobów gotowych.

Użytkownik podaje nazwę magazynu i jego oznaczenie - rys. 8.

Definiowanie magazynów uruchamiane jest przez wybór opcji System Produkcyjny/Magazyny Systemu Rys. 8.

Wpisywanie magazynów systemu • Definiowanie systemu transportowego W ramach definiowania systemu transportowego przedsiębiorstwa, użyt- kownik określa liczbę i wielkość środków transportu (wózków) długości tras łączących lokalizacje.

Definiowanie wózków uruchamiane jest przez wybór opcji System transportowy/Wózki transportowe (rys. 9) Użytkownik określa nazwę i symbol wózka, jego pojemność oraz miejsce postoju w chwili początkowej.

Rys. 9.

Definiowanie wózków transportowych Definiowanie tras transportowych polega na określeniu czasu przejazdu między dwiema dowolnymi lokalizacjami.

Nie ma konieczności podawania wszystkich możliwych połączeń.

Połączenia niezdefiniowane przez użytkowni- ka traktowane są jako nieistniejące (w trakcie planowania operacji transporto- wych nie są brane pod uwagę).

Definiowanie tras transportowych uruchamiane jest opcją System transportowy/Trasy transportowe (rys 10).

SWZP (System Wariantowania Zleceń Produkcyjnych) 132 nazwy i symbolu.

Nazwą jest słowo Proces oraz kolejna liczba, symbolem litera P i kolejna liczba dwucyfrowa (począwszy od P01).

Generator nadaje najniższy „wolny” numer procesu.

Kolejnym krokiem po wprowadzeniu nowego procesu jest wprowadzanie operacji produkcyjnych.

Schemat wprowadzania danych operacji przedstawiono na rysunku 13.

Edycja dostaw z magazynów Edycja operacji poprzedzających Edycja operacji Edycja procesów Lista procesów Lista operacj i Lista poprzedni ków Rys. 12.

Formularz definiowania procesów technologicznych Definiowanie procesu rozpoczyna się od edycji listy procesów (rys. 12).

Należy podać nazwę i symbol procesu.

System ma automatyczne generowanie nazwy i symbolu.

Nazwą jest słowo Proces oraz kolejna liczba, symbolem litera P i kolejna liczba dwucyfrowa (począwszy od P01).

Generator nadaje najniższy „wolny” numer procesu.

Kolejnym krokiem po wprowadzeniu nowego procesu jest wprowadzanie operacji produkcyjnych.

Schemat wprowadzania danych operacji przedstawiono na rysunku 13.

Krzysztof Bzdyra 133 Symbol operacji Nazwa operacji Lista operacji Kolor repre- zentacji Stanowisko Czas operacjiCzas przygotowawczo - zakończeniowy Rys.13.

Definiowanie operacji produkcyjnych Ostatnim, ale bardzo istotnym elementem definiowania procesu technolo- gicznego jest określenie kolejności realizacji operacji.

Ze względu na fakt, że każda operacja ma własny indeks w bazie danych, co wpływa na kolejność przesłania informacji o operacjach do modułu obliczeniowego, operacje po- przedzające powinny być definiowane wcześniej.

Inaczej mówiąc poprzedniki operacji o danym indeksie, powinny być zdefiniowane z indeksami niższymi.

Łatwo zauważyć, że ostatnia operacja procesu technologicznego jest definiowa- na w SWZ również jako ostatnia.

5.4.

Przykład wykorzystania Rozważmy przykład, w którym system składa się z dwóch magazynów (M 1 , M 2 ), czterech stanowisk produkcyjnych (R 1 – R 4 ) i czterech wózków (W 1 – W 4 ).

System jest przedstawiony na rysunku 14.

W 4 W 3 W 2 W 1 R 4 R 3 R 2R1 M 2 M 1 Rys. 14.

Schemat przykładowego systemu

Krzysztof Bzdyra 135 Rys. 15.

Wynik wygenerowany przez system SWZ 5.5.

Ćwiczenia Przed przystąpieniem do wykonywania ćwiczenia należy zapoznać się z opisem programu SWZP.

Pomocna może się również okazać znajomość pod- staw programowania w logice ograniczeń.

Należy zapoznać się z zasadą obsługiwania menu, funkcjami poszczegól- nych przycisków wykorzystywanych w programie, strukturą programu oraz sposobami wprowadzania danych i ich modyfikacji.

• Wprowadzić dane systemu produkcyjnego, procesu produkcyjnego.

Zwery- fikować, czy w nieobciążonym systemie możliwa jest realizacja zlecenia.

• Dla wcześniej zdefiniowanego systemu i procesu produkcyjnego, skrócić czas realizacji (horyzont planowania).

Zweryfikować możliwość realizacji procesu.

• Uzyskane rozwiązanie ponownie wprowadzić do systemu SWZP, jako ograniczenie dostępu do zasobów.

Zdefiniować nowy proces produkcyjny.

Zweryfikować, czy możliwa jest realizacja zlecenia opartego na nowym procesie w sytuacji ograniczonego dostępu do zasobów.

• Zaproponować proces, w którym operacje konkurują o dostęp do zasobów.

Zweryfikować możliwość weryfikacji takiego procesu w systemie SWZP

SWZP (System Wariantowania Zleceń Produkcyjnych) 136 5.6.

Pytania • Jak pojemność buforów w systemie SWZP wpływa na wielkości partii, czy możliwa jest realizacja produkcji przy partiach produkcyjnych większych niż pojemnosci buforów?

• Jak bazując na modelu systemu produkcyjnego zapisanym w formie zbioru ograniczeń (bez funkcji kryterialnej) poszukiwać rozwiązań optymalnych?

• Jakie kryterium optymalizacji można zastosować w SWZP?

Literatura [1] Bzdyra K., Pisz I., Banaszak Z.: Planowanie przepływu produkcji z wykorzysta- niem metod programowania z ograniczeniami.

Prace Naukowe Inst.

Technologii Maszyn i Automatyzacji Politechniki Wrocławskiej, Nr 84, seria konferencje nr 41, Oficyna Wyd.

Politechniki Wrocławskiej, Wrocław, 2003, s.395-405 [2] Bzdyra K., Banaszak Z.: Zastosowanie technik programowania z ograniczeniami w zintegrowanym planowaniu przepływu produkcji.

Polioptymalizacja i Komputerowe Wspomaganie Projektowania Mielno 2004, Wydawnictwa Naukowo – Techniczne, s. 14-21, Materiały XXII Ogólnopolskiej Konferencji Polioptymalizacja i CAD Mielno 2004 [3] Schulte Ch., Smolka G., Wurtz J.: Finite Domain Constraint Programming in Oz.

DFKI OZ documentation series, German Research Center for Artificial Intelligen- ce, Stuhlsaltzenhausweg 3, D-66123 Saarbrucken, Germany, 1998.

[4] Van Roy P.: Logic Programming in Oz With Mozart. www.mozart-oz.org (1999 [5] www.cosytec.com