corpora: wikisources-pl

text:
Burka.

Po persku berek, berk - sukno z pilśni wielbłądziej, a po turecku burk oznacza opończę, uszytą z takiego sukna.

Tatarzy krymscy i astrachańscy używali podobnych opończ na deszcz i w czasie najazdów na Ruś i Polskę.

Prawdopodobnie więc pierwsze burki używane w Polsce były zdobyte na Tatarach, lub od kupców krymskich i astrachańskich kupowane, bo stamtąd pochodzące zasłynęły u nas w wieku XVII.

Nabywano je nieraz drogą zamiany, co widzimy ze słów Wacł.

Potockiego: „Wzięli burki od ordy, pistolety dali za nie".

Tenże Potocki pisze w „Jovialitates": „Jedzie ktoś, że Tatar - rozumiałem z burki", lub: „Szewc w burce za żołnierza, furman za szlachcica".

Haur w wieku XVII powiada, że „na deszcz dobra krymska burka".

Rycerstwo polskie zaczęło używać powszechnie burek za Jana III, gdyż i jeźdźca i konia w znacznej części pokrywały.

Podszywano je świetnymi kolorami i klamry czyli zapony pod szyją dawano ozdobne i bogate.

Już w wieku XIX zasłynęły burki z fabryki sanguszkowskiej w Sławucie na Wołyniu.

Po łacinie burrus (u Mączyńskiego burrhus) oznacza kolor lisowaty, bury, rusy.

Litwini buras - bury wzięli z polskiego.

J. Karłowicz nie uważa za pewnik, aby nazwa burki przeszła do polskiego z języków wschodnich.

Bura - w znaczeniu wyłajania, zbuzowania, wygderania, zburczenia, niema związku z nazwą ubioru, ale ze słowem burczyć.


text:
Ach, jak mi smutno!

Ach, jak mi smutno!

mój anioł mnie rzucił,

W daleki odbiegł świat,

I próżno wzywam, ażeby mi zwrócił

Zabrany marzeń kwiat.

Ach, jak mi smutno!

cień mnie już otacza,

Posępny grobu cień...

Serce się jeszcze zrywa i rozpacza,

Szukając jasnych tchnień;

Ale napróżno uciszyć się lęka

I próżno przeszłość oskarża rozrzutną:

Cięży już nad niem niewidzialna ręka —

Ach, jak mi smutno!


text:
←Akt I Lilla Weneda

Akt II

Scena I — Scena II — Scena III

Pobojowisko, noc.

ROZA WENEDA w głębi pali koście rycerzy i śpiewa.

ŚLAZ wchodzi.

ŚLAZ

Dlaczego teraz się nie mogą ruszyć?

Jeden odpowie: "Brak mi kawałeczek

W mym pacierzowym ogonie"; i każdy

Trupich piszczeli ogniem oświecona?

ROZA WENEDA

ŚLAZ

Jezu Maryja!

gotowa mnie zabić.

ROZA WENEDA

Wężu, kto jesteś?

ŚLAZ

Umarły ze strachu.

ROZA WENEDA

Gdzie idziesz?

ŚLAZ

Wszędzie, gdzie każesz waćpani.

ROZA WENEDA

Mam tutaj sztylet.

ŚLAZ

Jakaś waryjatka!

ROZA WENEDA

Z tych trupów cieknie i płynie.

Za tą wodą dom człowieka,

Ten człowiek zginie;

Ty go zabić powinien.

ŚLAZ

Ja?

ROZA WENEDA

O świcie

Go zabijesz, idziesz po to.

Słuchaj! — jesteś złodziejem...

ŚLAZ

I złotą

Harfę ukradniesz mego ojca.

ŚLAZ

Pięknie!

ROZA WENEDA

Jeżeli jęknie ojcu mojemu kradziona:

Pamiętaj!

ŚLAZ

Dobrze.

ROZA WENEDA

Lub z głazem do wody

ŚLAZ

A to mi wcale piękna awantura!

Dziękuję pani, że tak dobrze trzymasz

Jak salamandra; szukajże z nią ładu!

Gdyby przynajmniej była powiedziała,

Czy mnie powieszą, jak będę złodziejem?

W złocistej zbroi nieboszczyka — pójdę,

Obedrę zbroję i na siebie włożę,

Może cokolwiek znajdę w niej odwagi.

Wychodzi.

ROZA WENEDA

śpiewa

Trzaska w płomieniach kość,

W czaszkach się warzy mózg,

Tu kwiatów będzie dość

I lilijowych rózg

Z kwiatami, o!

z białymi kwiatami...

O!

o! — o!

o!

—

Trupy moje!

Trupy moje!

Bóg z wami!

Ja palę trupy wciąż.

Tu mój kochanek był,

Do czaszki przylazł wąż

I krew mu z oczu pił,

I do czaszki wlazł krwawymi ustami.

Oddala się — płomienie gasną.

ŚLAZ

wchodzi w zbroi — sam.

Chciał spać, musiałem dobić nieboraka.

Ergo ta wiedźma powiedziała prawdę;

Bo jeśli dobić żyć nie mogącego

Znaczy to samo, co odebrać życie:

A gdyby nawet było w przykazaniach,

Mógłbym przytoczyć, że mię ten nieboszczyk

Prosił, abym go zrobił nieboszczykiem...

Tymi wyrazy: "Widzisz tu Salmona

Z połamanymi kościami — więc dobij!"

I będę, jakbym przywędrował z Lechem,

Wychodzi.

LECH

Opowiedz jego śmierć.

SYGOŃ

Kiedy się, Lechu,

Za ostatnimi Wenedy puściłeś

Na czarnym koniu, Salmon twój kochany,

Ujrzawszy wzgórze, na którym dwunastu

Stało Derwidów z harfami złotymi,

Była korona, rzucił się z dobytym

Mieczem na owe wzgórze Salmon młody

I nie znajdując żadnego oporu,

Króla Derwida wziął za siwą brodę

I ciągnął z tronu kamiennego gwałtem.

Jako dwanaście siekier podniesionych,

Przybiegłem — wzgórze całe było puste,

LECH

Na Boga!

każda z tych harf mi odpowie

Życiem za życie mojego rycerza.

SYGOŃ

Już się królowa zemściła na królu.

LECH

I cóż?

SYGOŃ

Kazała mu wyłupić oczy.

LECH

Na Boga!

mała kara, mała kara!

Psy!

psy!

psy! — zabić harfami rycerza!

Chciałbym ten kielich cały krwią napełnić...

Rycerz rozbity jak garnek, nie bronią,

Ale harfami! — pfu! — zgroza.

Sygonie,

Gdyby mi kiedy taka śmierć groziła,

Wchodzi LILLA WENEDA.

Cóż to za biała jakaś Wenedzianka?

SYGOŃ

Córka starego króla.

LECH

Tego starca,

Który mi zabił Salmona?

SYGOŃ

Tak, panie.

LECH

Czegoż ode mnie ona chce?

LILLA WENEDA

Litości.

LECH

Młodocianego mi zabił rycerza.

LILLA WENEDA

Ty ojcu memu zabiłeś tysiące

Młodych rycerzy i przyjaciół starych;

A żona twoja mu nie zostawiła

Oczu, by płakał nad swoją niedolą.

Wyście mu wszystko wydarli!

ach, wszystko!

Nawet pociechę, którą ma płaczący,

Przez ołzawione oczy widzieć niebo

I twarz umila nadziei promieniem.

O!

panie, wszystkoście mu już wydarli!

Wszystko, prócz serca córki nieszczęśliwej.

Za siwe, święte włosy przywiązany —

Głodny mój ojciec!

cierpiący mój ojciec!

Idź, Lechu!

obacz, co oni zrobili

To chyba jesteś, Lechu, nie człowiekiem.

LECH

Sygonie, moja Gwinona się biesi,

Ona tu miarę przebrała.

LILLA WENEDA

O!

panie,

Ona tam teraz przed wiszącym starcem

Do okrucieństwa zaprawia twe dzieci,

Ojca mojego im nazywa królem,

A to maleństwo za matką świegoce:

Niegodziwymi rzuca kamyczkami.

Ona ci psuje, Lechu, twoje dziatki;

Z tych dziatek będą potem królobójce,

Idź sam i obacz...

LECH

Sygonie, mojej miłej podciąć skrzydeł...

Wychodzą.

LILLA WENEDA

Wychodzi.

Dziedziniec zamkowy.

KRAK

GWINONA

Krak, jak wyrośniesz, będzie z ciebie baba.

KRAK

Nie, mój braciszek Arfon będzie babą,

A ja rycerzem sławnym jak mój papa.

GWINONA

Chcesz być rycerzem?

a kiedym kazała

To skowytałeś jak psiątko: — "Nie, mamo,

Nie, ja żałuję dobrego staruszka".

—

Wstydź się, czyżykiem jesteś, nie chłopakiem.

KRAK

Cóż ten staruszek zrobił tobie, Gwina?

GWINONA

Co?

nie pamiętasz już, Kraku, Salmona?

Salmona, co cię nieraz na rumaku

Sadzał i uczył harcować... ten stary

Zabił Salmona, Salmon już nie wróci.

KRAK

Ten stary zabił Salmona?

GWINONA

A widzisz?

Już rączki ściskasz w kułak, jużeś gniewny.

—

Arfonie, daj łuk braciszkowi — daj mu.

On lepiej strzela niż ty.

ARFON

Ja sam trafię.

GWINONA

dając KRAKOWI łuk

KRAK

Wiem, mamo, bo mi teraz głośno puka.

Mierzy z łuku w stronę, gdzie się znajduje męczony Derwid...

Wchodzi LECH, SYGOŃ i LILLA WENEDA.

LILLA WENEDA

O!

widzisz, panie, chcą mi zabić ojca.

LECH

Gwinona, każ mu spuścić łuk, na Boga!

Bo go tu zetnę szablą jak makówkę.

Cóż to?... czy ojciec jest tu u was niczym?

Spuść łuk!

bo łebek ci ukręcę — spuść łuk!

GWINONA

Spuść łuk, mój Kraku, papa tobie każe.

—

Cóż to tak gniewny, mój człowieku?

cóż to?

LECH

Kiedy tu widzę moje własne dzieci

Urągające z niedoli królewskiej,

Jedzące mięso jak orlątka młode.

Dzieci odchodzą.

Gwinona, dosyć już tych okropności.

Każ tego starca odwiązać.

GWINONA

Ty panem,

Każ go odwiązać.

LECH

Cóż to?

jużeś gniewna?

GWINONA

Uwieść przez ciebie z islandzkiego brzegu,

Abym tu była teraz niewolnicą

Twojego gniewu i niestałej żądzy.

Lepiej mi było morze rozhukane

Poślubić albo wulkan płomienisty,

Lub zostać Niksów albo Farfadetów

Małżonką; lepiej, o!

lepiej sto razy,

Niż teraz za mym ubogim rycerzem

Przez świat wędrować i znosić obelgi,

Serce mi ciągle gryząc albo głaszcząc

Dłonią żelazną — jakże mi pochlebia?

Z rana pochlebia, a wieczorem karci.

Jakże mi wierną miłość wynagradza?

Żonie danego dotrzymuje słowa.

Ja w słowie jego zaufana święcie

Na jego słowo dałam moje słowo:

Teraz on swoje święte słowo łamie;

A ja się muszę oszkalować sama

I zaprzysiężeń moich nie dotrzymać...

Chodź tu, dziewczyno, wyzwałaś mnie dzisiaj

Że twego ojca oddam ci, jeżeli

Trzy razy śmierci go wyrwiesz okropnej.

Islandzką jestem królewną, pamiętaj!

Do obelg takich nie przyzwyczajona.

Chce odchodzić.

LECH

Stój.

GWINONA

Idę z wieży się rzucić.

LECH

Kobieto!

GWINONA

Porobić struny do twej harfy złotej

Grał — albo wicher islandzki przyleci

Położy usta przekleństwem wyjące.

LECH

Zanadto jesteś teraz rozżalona,

Mówić nie można z tobą.

Chce odchodzić.

LILLA WENEDA

zatrzymując go

O, mój panie!

LECH

Przeciwko mnie są.

LILLA WENEDA

Więc mój ojciec skona?

LECH

Więcej nie słyszę o nim.

LILLA WENEDA

Ach!

okrutny!

Słuchajże teraz mnie, straszny człowieku!

Słuchajże teraz mnie, ty pani krwawa!

Ja tu wynajdę, aby wam nakarmić

Zemsty łaknące serca, taki sposób,

Taką wam straszną rzecz wynajdę myślą,

Taką rzecz powiem, że wy struchlejecie

Na samą pierwszą myśl tej okropności.

Słuchajcie tylko!

słuchajcie!

Ten starzec

Otóż wybierzcie z nich którego losem,

Dajcie mu w ręce topór wyostrzony,

GWINONA

Przywieść tu jeńców.

LILLA WENEDA

Lecz, królu!

lecz, królu!

Jeżeli brat mój, rzuciwszy toporem,

Starcowi tylko włos ustrzyże siwy —

Jak blady gwiazdy błękitnej ogonek

Pomiędzy drzewem a starego głową.

Jeżeli ten włos tylko mu ustrzyże,

LECH

LILLA WENEDA

Oba?

LECH

Tak, oba...

LILLA WENEDA

I mój ojciec?

GWINONA

Ojciec

A będzie wolnym.

Ach, czyliż nie dosyć

Raz tylko ojca tak zbawić, królowo?

GWINONA

Otóż są więźnie, mów, czy się podejmą?

Ty, siostra, srogi targ zrobiłaś za nich.

LILLA WENEDA

O!

mówcie do nich wy — ja cała drżąca.

LECH

Że wiszącemu na drzewie za włosy

Starcowi tylko włos ustrzyże siwy:

LILLA WENEDA

Jedyny to jest dla ojca ratunek,

Ojciec, na drzewie powieszony, skona,

Jeżeli topór mu roztrzaska głowę,

Jeżeli umrze... o śmierć nielitośną

Swego własnego syna nie posądzi...

Polelum... topór weź.

Ojciec nie widzi.

Weź, tylko śmiało...

POLELUM

Daj.

LILLA WENEDA

Ale go nie rań.

POLELUM

I cóż mam robić?

LECH

Psie!

ty godzisz we mnie.

POLELUM

LECH

POLELUM rzuca topór na ziemię.

LELUM

Niewolnikami jesteśmy, Polelum.

Hańbę ze swego zwycięstwa nad nami...

Polelum!

podnieś ten topór okropny!

Tyś niewolnikiem mojej ręki prawej.

Ty cały jesteś moją ręką prawą:

Już pokonani być dolą, i nigdy,

Nigdy tym krwawym ludziom nie pokazać,

Co wreszcie może rozpacz niewolnika?

Mnie trzeba słońca... tobie zemsty trzeba.

Ach, bądź odważny.

POLELUM

O!

bogi piekielne!

Co robić?

LILLA WENEDA

O!

mój Polelum!

o bracie!

Zbawisz nas wszystkich.

POLELUM

Daj topór.

O!

Boże!

—

Odwróćcie oczy, abym ja nie widział

Na waszych bladych twarzach przerażenia.

—

LILLA WENEDA

On ma wydarte oczy.

POLELUM

Przez błyśnięcie

Mego topora utraciłby oczy,

Gdyby mu ludzie oczu nie wydarli.

Ach, dosyć było taką rzecz wymyśleć,

Aby nie patrzał na zabójcę syna.

O!

do czegoż ty przyprowadzasz, Boże,

Ażeby teraz wyratować brata,

Muszę być ojca mego męczennikiem.

Siostra mnie własna o zabójstwo prosi,

Ludzie z boleści mojej urągają.

O!

przyjdź, godzino zemsty albo śmierci!

GWINONA

Cóż to, więc nie masz odwagi?

POLELUM

Bezczelna!

Ja się odwagi mojej własnej boję.

—

Prowadźcie mnie tam, skąd mam rzucać topór.

O tym ciśnięciu straszliwym Weneda

Będzie wam śnić się...

CHÓR DWUNASTU HARFIARZY

Niestety!

Niestety!

Gdzie sprawiedliwość boska?

gdzie pioruny?

Syn na własnego ojca topór rzuca,

Niebo się całe ćmi krwawymi łuny,

Błyskawicowych chmur rzygnęły płuca

Piorunów deszcz okropny — świat się wzdryga!

Cóż będzie, jeśli topór w czaszce jęknie?

Topór, co w drżącej ręce syna miga.

O!

synu!

serce twe z boleści pęknie,

O, córko!

ojca twego krew cię splami!

O!

biada wam!

o!

biada, niewolnicy!

Mięsza się wasza krew z waszymi łzami,

Serca daj[e]cie krew pod dziób orlicy,

Ona wyścieła gniazdo waszymi włosami.

O!

niewolnicy!

Zemsta!

zemsta!

dopóki serce bije, zemsta!

KONIEC AKTU DRUGIEGO

←Akt II Lilla Weneda

Akt III

Scena I — Scena II — Scena III — Scena IV — Scena V — Scena VI

Sala w zamku LECHA.

LECH i SYGOŃ.

Poznałeś teraz Wenedów, Sygonie?

Wiesz, jak ciskają od oka toporem?

W uszach mi dzwoni okropne żelazo;

Ażem był jęknął trwogą zadławiony,

Gdy nad Derwida głową zobaczyłem

Drzazgi z żelaza rozsypane skrami.

Jużem się lękał, że w topora jęku

Zarąbanego starca jęk usłyszę:

Lecz nie, wyciągnął ręce i od drzewa,

Jak widmo, z włosem równo odrąbanym

Odstał: krwawymi łzami zapłakany,

Z obliczem pełnym boskiego uśmiechu...

Ach!

czyn Weneda taki musi przeżyć

Nasze mogiły.

— Czy wiesz co, Sygonie?

Niechaj na twoich włosach zaprobuję

Oka i miecza!

SYGOŃ

Lechu, jestem łysy.

LECH

Niedźwiedziom wydrzeć sławę pozyskaną;

Zamknąłem oczy, to widmo Salmona

Samymi tylko urągowiskami.

Słychać trąbkę rycerską.

Cóż to?

czy słyszysz?

słyszysz róg Salmona?

To Salmon trąbi przed zamkową bramą.

Jakże — mówiłeś mi, że Salmon zginął?

SYGOŃ

LECH

Ale to Salmon, patrz, stoi przed bramą.

SYGOŃ

Ten mi się rycerz zdaje trochę chudszy.

LECH

Stare masz oczy — nie poznajesz zbroi?

To Salmon — o!

mój Salmon!

— Chodź, to Salmon!

Wychodzą.

Sala taż sama.

GWINONA

wchodzi.

Gdy ja tortury straszne wymyśliłam,

Także to pewna, że serce przywyka

Do konieczności, choć najokropniejszej,

Powróconymi znów się zapoznawać;

Także to pewna, że osierocone

Muszą pozostać tak, dla niezmienienia

Naszych nadziei, które jak pająki

Wnet zarabiają sieć, gdzie los przeleciał,

Do mego serca miłości nieczystej

Wraca gorący wąż, na dawne miejsce,

I na wystygłe miejsce znów powraca.

Trzeba więc wszystko rozpocząć na nowo

SYGOŃ

Salmon!

niech żyje Salmon!

LECH

O!

Gwinona!

Witajże ty go — przynieście puchary...

Jakżeś, Salmonie mój, uniknął śmierci?

ŚLAZ

Zaraz opowiem, tylko mnie postawcie

Tak, jestem Salmon, Salmon bez wątpienia,

Zaczarowany Salmon, lepszy Salmon

Niż tamten Salmon nie zaczarowany:

Jestem Salmona dusza w innym ciele.

LECH

Odsłońże hełmu, niechaj cię zobaczę...

ŚLAZ

Przeklęta klatka!

LECH

Co mówisz?

ŚLAZ

Niech zginę,

Uwolnić moją głowę, aby jadła.

Przeklęta, diabla machina, panowie,

Na ogłodzenie człowieka.

GWINONA

Rycerze!

ŚLAZ

Przysięgam!

mości panowie, ja Salmon.

GWINONA

Salmon zabity był wczora.

ŚLAZ

Ja wczora

Byłem zabity, do śmierci zabity.

—

Nie dobywajcie mieczów, mospanowie,

Gotowem nigdy nie żyć.

Zabijanie

Chodzić po śmierci.

LECH

Cóż więc?

jesteś duchem.

ŚLAZ

LECH

ŚLAZ

Jestem Salmon.

LECH

Więc mów jak Salmon.

ŚLAZ

Otóż to jest sztuka

Mówić jak Salmon zaczarowanemu.

LECH

ŚLAZ

Wtem jakaś wiedźma, co paliła trupy,

Aż mię ta straszna olbrzymka, dlatego

Zaczarowała mnie; wyjęła oczy

I dała inne oczy na pamiątkę;

Oczy wydarte z kota, szare, kocie,

Przez które zaraz zobaczyłem w nocy,

Że mi już także nosa odmieniła

I bocianowi wziąwszy dziób, przypięła

Do mojej twarzy, pomiędzy oczyma;

Więc zaraz wstydząc się takiego nosa,

Chciałem odemknąć, aż moja przyłbica

Jeżeli teraz chcecie się przekonać,

Jak ja okropnie jestem odmieniony

Przyłbicę tę mi otwórzcie.

GWINONA

otwierając hełm ŚLAZA

O, nieba!

ŚLAZ

GWINONA

Straszydło chude!

ŚLAZ

Co chude, to chude!

GWINONA

O jakim panu ty mówisz?

ŚLAZ

O jakim?

O Panu Bogu.

LECH

Ale ci ta wiedźma

Mężnego serca nie zaczarowała?

ŚLAZ

Takiego nosa?

LECH

Tyś był najpiękniejszy

Z moich rycerzy; dziś brzydki straszliwie.

ŚLAZ

LECH

Wychodzą wszyscy prócz GWINONY.

GWINONA

O!

jak rycerze są ci łatwowierni!

Najmniejsze kłamstwo, a już ich oszuka;

Wyciągnąć kłębka, jedni przez lenistwo,

Drudzy widzący w tym może pożytek

Albo zabawę; i tak oszukani,

Potem przez dobroć rosnąć pozwalają

Któremu chciałabym wlać moję twardość!

Pokażę im myśl skierowaną wiecznie

Jako sztyletu ostrze w serce wroga;

Pokażę, co to jest kobieca wola,

Jaka głuchota na postronne jęki,

Jakie wlepienie oczu w same łono

Raz przedsięwziętej rzeczy być powinno.

Jeśli niczego nie nauczę — biada!

Wychodzi.

Pola przy lesie.

LILLA WENEDA

Wolni jesteście.

Niech Roza Weneda

Rozerwie wam te na rękach łańcuchy,

A ja do ojca idę niewolnika.

Lelum, ja byłam twoją narzeczoną,

Dziś jestem smutnej śmierci narzeczoną

I może więcej nigdy nie powrócę,

I może nigdy się nie zobaczymy.

Ja cię kochałam jako siostra twoja,

Ja cię kochałam jak wierna kochanka,

Pamiętasz, jak my dziećmi maleńkimi,

Z obu stron ojca harfy uklęknieni,

Przez złote struny dawaliśmy sobie

Pocałowania; dziwiąc się, że każdy

Nasz pocałunek strun się kończył jękiem:

Była to dziwna losu przepowiednia!

LELUM

Jeżeli śmierci masz wczesnej przeczucie,

Chodź, przedśmiertelne weź pocałowanie.

LILLA WENEDA

A ja nie jestem jeszcze zaślubioną,

LELUM

Harfy ojcowskiej... niechaj przez warkocze

Twych koralowych ust dotknę ustami...

LILLA WENEDA

Na wasze łono... kochajcie mnie, bracia,

Jeśli zapyta o mnie jakie echo,

Mówcie: umarła.

Odchodzi.

LELUM

Bracie mój — słyszałeś?

Ona ma umrzeć...

POLELUM

Całe piekło we mnie.

Nie więcej czułem, gdy topór okropny

Kręciłem w ręku przeciw ojca głowie,

Jak teraz, słysząc wasze szczebiotanie,

Wszyscy będziemy niczym.

LELUM

O!

Polelum,

Ty po mnie żywy zostaniesz.

POLELUM

Po tobie?

LELUM

Dlatego ciebie tak nazwała wróżka:

POLELUM

Świadczę się tobą, słońce, jeśli kiedy

Ujrzysz mnie żywym na brata kurhanie:

Głowie, co mogła wszystko, wszystkich przeżyć.

Próżno los wróży, że będę ostatnim,

Ostatnią będzie tu jaka kobieta

Albo rzecz jaka żywa jeszcze słabsza,

Władzy skonania — to będzie ostatnim.

Słońce zapłoni się jakby zhańbione,

Wychodzą.

Sala w zamku LECHA.

GWINONA, RYCERZE, GRYF.

GWINONA

Z tym starcem trzeba skończyć... przyprowadźcie

Króla Derwida i z mego pokoju

Że ta dziewczyna cierpi pomięszanie;

Lub pomięszanie cierpi, lub fałszywa;

Jako na szyi gołębia... harfiarka!

Dumna, że czoło mi stawi... żebraczka!

Otóż mój człowiek.

Postawcie go tutaj.

Bliżej przy harfie postawcie.

Człowieku!

Błysnął ci topór synowski nad głową,

I tylko trochę urąbał warkocza,

A głowę dla mnie zostawił nietkniętą...

Widzę w tym jednak czarodziejską sprawę,

Topory wasze muszą mieć na ostrzu

Synowskie oczy, harfy — córek serca:

Ta harfa twoja, dzisiaj postawiona

Przy łożu moim, o każdej godzinie

Nocnej budziła mnie jękiem boleśnym,

Ani się ciche dotknęły motyle.

Naucz mnie twego czarodziejstwa, powiedz,

Jak wy nieżywe rzeczy czarujecie?

A z córki twojej uczynię królewnę,

Synowi memu starszemu zaślubię,

Ty będziesz teściem królewica.

I cóż?

DERWID

Przy tobie stojąc jęczała?

GWINONA

Cóż, starcze?

DERWID

GWINONA

DERWID

GWINONA

Ha?

DERWID

Słyszałaś.

GWINONA

Nędzarzu!

DERWID

Trumno!...

GWINONA

Nieszczęsny!

DERWID

Śmiertelna!...

GWINONA

Mój niewolniku!

DERWID

Królowa trzydniowa!

GWINONA

Umarły!...

DERWID

Jak pies zachrzypłaś od krzyku.

GWINONA

Śliny mam dosyć...

Plwa na starca.

DERWID

O!

bogi!

o!

bogi!

Dajcie mi oczy moje, będę płakał...

GWINONA

DERWID

Tyś mię oplwała krwią.

GWINONA

Patrzcie, rycerze,

Ten człowiek królem był!...

DERWID

Patrzcie, rycerze,

Oto gadzina ta — była kobietą!

GWINONA

DERWID

GWINONA

DERWID

GWINONA

Za to, żem ciebie zabiła?

DERWID

Że dręczysz.

GWINONA

Ha!

więc ty czujesz?

DERWID

Ha!

więc ty się cieszysz?

GWINONA

Już nacieszyłam się, teraz zabiję.

DERWID

GWINONA

Lękasz się mego zęba?

DERWID

Nie, choroby.

GWINONA

To człowiek biedny... to człowiek szalony.

Harfiarzu!

klęknij.

DERWID

Rzuć tu na podłogę

Twe czarne serce, pod moje kolana.

GWINONA

Nudzi mię kłótniarz ten.

— Daj mu w policzek.

DERWID

Stój!

splamisz ręce, ja mam twarz oplwaną.

GWINONA

Masz!

Uderza go.

DERWID

Nikczemnico, niech cię Bóg obbali.

O!

serce moje.

o!

Mdleje.

GWINONA

Wynieście trupa

I rzućcie wężom!

Rycerze wynoszą DERWIDA.

Gryfie, ty dopilnuj,

Niech do wężowej wieży rzucą starca.

GRYF wychodzi.

Głupie, bez serca rycerstwo patrzało,

To stali cicho, jak uliczne chłopcy

Sykaniem szczwając psa mojego gniewu.

Milczeli wszyscy.

— Gdyby tylko jeden

Na starca słowem uderzył gryzącym

I mej bezsilnej, kobiecej wściekłości

Przyszedł z pomocą: byłabym ostygła —

Lecz nie, milczeli; a jam się rzucała

W przepaść wściekłości, rozkoronowana;

Znienawidzona i nienawidząca;

Z całego serca ich nienawidząca!

LILLA WENEDA wchodzi.

LILLA WENEDA

Pani!

gdzie ojca mego niosą?

GWINONA

Na śmierć.

LILLA WENEDA

Powiedz, na jaką śmierć ty go skazałaś?

GWINONA

Kazałam rzucić na pożarcie wężom.

LILLA WENEDA

Wężom!

GWINONA

Spójrzałam wczoraj w jedną wieżę,

Która przy zamku stoi zrujnowana; —

Spójrzałam: z gadzin okropne powoje —

A w głębokości gniazda wężów leżą,

Błyskają oczy, wiją się ogony

Twojego ojca.

LILLA WENEDA

O!

Boże!

o!

Boże!

Mój ojciec wężom jest rzucony głodnym?

O!

więc mi skonać!

GWINONA

I cóż, gołębico?

Żadnego teraz ratunku, wybiegu,

Tu nie pomoże topór twego brata,

I rozszarpany między gadzinami

Twój stary ojciec.

LILLA WENEDA

Ta harfa go zbawi.

Chwyta za harfę i wybiega.

GWINONA

Harfa?

Idź z Bogiem, waryjatko smętna,

Czegoż dokażesz, harfą uzbrojona,

Przeciwko zemście wężów i kobiety?

Wychodzi.

Sala taż sama.

LECH i SYGOŃ wchodzą.

LECH

Zmieniwszy zbroją razem nań wpadniemy:

Jeżeli zamiast bronić się jak Salmon,

Będzie o życie błagał na kolanach,

GONIEC wchodzi.

GONIEC

Wenedy znów się rzucają do broni.

Lechon, najstarszy twój syn, zostawiony

Wzięty w niewolą.

LECH

Nie mówić Gwinonie!

Ona miłuje bardzo tego syna.

Każ ostrzyć miecze i naprawiać tarcze

W ostatniej walce dzidami pokłute —

Nie będą śmieli jeńca zamordować?

—

Syna odbiję, nim się ona dowie.

GONIEC

Różne biegają straszne przepowiednie

O przyszłej walce między Wenedami;

Wszystkie te wróżby sieje czarownica

Ma wykopany loch podobny gniazdom

Rzecznych jaskółek.

LECH

Cóż za wróżby, powiedz!

GONIEC

Dwa serca, oczów czworo płomienistych,

Lecz jeden tylko oszczep, jedną tarczę,

LECH

GONIEC

Mówią, że walka będzie oświecona

Błyskawicami.

LECH

Dobrze, będzie widno.

GONIEC

Ta czarownica z góry zapowiada,

Że po tej walce, martwych popiołami

Nakryta, za rok porodzi mściciela.

LECH

Nim ten popielnik wyrośnie ohydny,

Chodźmy Salmona wyprobować męstwo.

Wychodzą.

Dziedziniec w zamku LECHA.

ŚLAZ

Salmoństwo moje bardzo niebezpieczne

Odwagi.

Gdybym wiedział, że ze zbroją

Spadają na mnie takie obligacje,

ŚLAZ

Ktoś ty?

ŚWIĘTY GWALBERT

Domowi temu niosę pokój.

ŚLAZ

ŚWIĘTY GWALBERT

Ty się wielkiemu sprzeciwiasz cudowi:

Dziś nad jeziorem, równa gołębiowi

Białością, cała powietrzem tęczowa,

Z gwiazdy sinymi, matka Chrystusowa

Pokazała się — ukląkłem, a ona:

"Idź!

bo stary Derwid kona,

Córka jego, mój gołąbek,

Z bolu umiera."

Tak mówiąc w tęczy się rąbek

Owinęła postać święta,

I uniosła ją anielska sfera

ŚLAZ

Mógłbyś zapłacić teraz odźwiernemu.

ŚWIĘTY GWALBERT

Zapłacić?

święci nic nie płacą.

ŚLAZ

Czemu?

ŚWIĘTY GWALBERT

Twój upór sługę mego przypomina.

ŚLAZ

Cóż to za człowiek był?

ŚWIĘTY GWALBERT

At, łajdaczyna!

ŚLAZ

Gdzież jest?

ŚWIĘTY GWALBERT

ŚLAZ

Już w piekle?

ŚWIĘTY GWALBERT

W piekle.

ŚLAZ

Hum... dobra nowina.

ŚWIĘTY GWALBERT

I spalił czaszkę wielkiego olbrzyma,

Z której ja sobie uczyniłem celę,

Bogi Walhalli, teraz się świeciła

Czystość dziewicza w gwiaździstej koronie

I odzywała się czysta modlitwa.

ŚLAZ

To jakiś sługa niewierny?

ŚWIĘTY GWALBERT

Bies sługa!

Lecz nie przełamie diabeł mocy Boga

Ani piekielne pokusy przemogą.

—

Jeżeli jeszcze ten diabeł bezwstydny

ŚLAZ

na stronie

Przemienię tego siwosza w Salmona.

głośno

Chodź tu, staruszku święty!

ŚWIĘTY GWALBERT

Dzięki Bogu,

Poganin zaczął już przezierać w światło.

ŚLAZ

Ja ciebie ochrzczę, dalibóg, że ochrzczę!

Usalmonuję ciebie.

głośno

Przewielebny!

Już noc, Lech teraz śpi.

ŚWIĘTY GWALBERT

Pokaż mi drogę.

Ja go obudzę.

ŚLAZ

Pomyśl! — to lew srogi,

Gotów się rzucić na ciebie i patrzeć.

ŚWIĘTY GWALBERT

Więc mi to będzie wieniec męczennika.

ŚLAZ

Staruszku, ty masz oczy bazyliszka

W świętym czerepie, mnie oczarowałeś.

Już gotów jestem zaraz zejść ze straży,

Choć za to można, jak nic, zgubić głowę.

Lecz na usługi twoje jestem gotów.

ŚWIĘTY GWALBERT

Uczyń to, uczyń, a nagroda w niebie.

ŚLAZ

Więc mi oddadzą w niebie moją głowę?

Ja wcale innej nie żądam nagrody,

Ja moją głowę bardzo kocham, cenię;

Jeśli przyrzekasz, że jak głowę stracę,

To ją odzyskam: pójdę budzić Lecha.

ŚWIĘTY GWALBERT

Przeczuwasz prawie święte pismo Boże.

Kto tutaj, mówi Chrystus, straci duszę,

ŚLAZ

Ale nic Chrystus nie mówi o głowie?

ŚWIĘTY GWALBERT

Głowa jest niczym, gdzie chodzi o duszę.

ŚLAZ

Kiedy nic Chrystus nie mówi o głowie,

To dla mnie wcale nie ma bezpieczeństwa,

Ja wolę głowę niż duszę.

ŚWIĘTY GWALBERT

Nędzniku!

Ja ci dowiodę, że światowe szczęście...

ŚLAZ

Ty mi dowodzisz. a twój Derwid ginie.

Lepiejże moję zbroję weź na siebie

I postój za mnie na straży, przy bramie,

To pójdę, Lecha obudzę i wrócę.

ŚWIĘTY GWALBERT

Rycerzu, daj mi zbroję i zbudź Lecha.

ŚLAZ

Stójże tu, stary — dzida w ręce prawej

Przeciwko wrogom, tak — hełm na łysinę.

na stronie

O, terazże mu zamknąłem przyłbicę,

Jeśli otworzy, będzie mądry.

głośno

Stój tu...

Jeśli spytają-ć : "Kto?" — odpowiedz: "Salmon".

Ja jestem Salmon — za chwilę powrócę.

Wykrada się za bramę zamku i ucieka.

ŚWIĘTY GWALBERT

w zbroi, chodząc wielkim krokiem

Dobrzy są ludzie, dobrzy, choć poganie.

Otoż włożyłem rycerską kolczugę;

Najświętsza Panno, patrz na twego sługę.

Oto jak rycerz spod twojego znaku,

Jak nowy olbrzym Gedeon w szyszaku.

Trąbą mi teraz tylko walić mury

I piorunować grzeszniki i króle.

—

LECH

Tu był na straży Salmon.

ŚWIĘTY GWALBERT

Jestem Salmon.

Sygonie, patrzaj na tego człowieka.

Że jesteś Salmon; Salmon straci głowę,

ŚWIĘTY GWALBERT

O, nieba! — jestem Salmon.

LECH

Patrz no, Sygoń,

Włos mu wygląda siwy spod szyszaka,

Króciutkie nogi w łapciach spod puklerza,

O, czarowniku!

jeżeliś ty Salmon,

Po śmierci w ciało ubrany diabelskie,

To na kawałki potnę twoje ciało,

Aż dusza twoja w ogniu gorejąca

Napada z mieczem.

ŚWIĘTY GWALBERT

O, panie!

ja nie Salmon!

LECH

Któż ty taki?

ŚWIĘTY GWALBERT

Nazywają mnie powszechnie Gwalbertem,

Świętym Gwalbertem.

Otwórzcie przyłbicę;

Bo ja nie umiem tej klatki otworzyć...

LECH

To tak jak tamten... wymówka ta sama.

Nędzniku, wziąłeś na się inną postać;

Przebiegły jesteś... włos ci czarny zbielał;

Jam ciebie chudym widział przed godziną,

Teraz żołądek masz pełny i może

Płonących węgli masz pełny żołądek.

Na Boga!

czarów nie będę igraszką...

Do mnie, rycerze!

Klaszcze, wchodzi kilku z rycerstwa.

Weźcie tego diabła.

—

Sygoń, niech rzucą go wężom, do wieży.

ŚWIĘTY GWALBERT

Święta Maryjo!

broń twojego sługi.

GWINONA

Co to jest za zgiełk?

co to są za krzyki?

LECH

Kazałem wężom rzucić czarownika.

Ten Salmon, żono, to był zły duch, mocny.

GWINONA

Węże niegłodne, dziś jadły człowieka.

SYGOŃ wraca.

LECH

Sygonie!

cóż to, powróciłeś blady?

SYGOŃ

Panie!

powracam znad wężowej wieży.

GWINONA

I tam widziałeś poszarpane członki

Człowieka, w paszczy wężowej trzeszczące?

I tam słyszałeś gadzin smętne świsty?

I tam widziałeś jęczącą dziewczynę,

Która nad straszną wieżą nachylona,

Skrzydełek tylko lekkim trzepiotaniem

Okazywała strach?

SYGOŃ

Ja tam widziałem

Rzecz, która ludzkie przechodzi umysły.

Przy wieży biała księżycem dziewica

W krąg stoją węże, tak wyprostowane,

Jak morska fala wzdęta nad dziewczyną,

Ona te węże czarodziejską pieśnią

Zaczarowane trzyma i spokojne,

GWINONA

SYGOŃ

Pusta.

Bo wszystkie węże, pieśnią wywabione,

Są słuchaczami córki.

GWINONA

Zwyciężyła!

Dobądźcie z wieży starego Derwida.

—

O!

głupie węże!

o!

przeklęte gady!

—

Córce odebrać harfę i wypędzić.

Derwida zamknąć w podziemne ciemnice;

Czego nie zrobił wąż, dokażę głodem.

Czy go nakarmi córka, zobaczycie.

SYGOŃ

A z tym Salmonem co zrobić?

LECH

Zamknąć go

Oba są warci zgonu czarownicy.

Wychodzą.

CHÓR DWUNASTU HARFIARZY

Słuchajcież wy!

gdy ognie zaczną buchać.

Będziecież wy, jak morska czekać fala,

Aż rzucą was do mogilnego rowu,

Już czas wam wstać!

KONIEC AKTU TRZECIEGO