corpora: wikisources-pl

text:
Bakalje.

Linde wywodzi tę nazwę z łac. bacca - jagoda, Karłowicz zaś z arabskiego bakkał - handlarz korzenny.

W Polsce nazywano bakaljami suszone owoce, jak: rodzynki, migdały, daktyle, które z Południa i Wschodu Ormianie, Żydzi i Grecy do nas przywozili i którymi częstowano się zawsze po domach polskich, przy śpiewaniu kolęd w wieczory świąteczne Bożego Narodzenia.

Gdy z początkiem wieku XIX rozwinęło się zamiłowanie do towarzyskiego odgadywania szarad i utworzył się nawet w Warszawie klub męski szaradzistów, ułożył ktoś z wyrazu bakalje następującą szaradę:

Jeśli czasem pierwsza, pierwsza — póki je i żywa,

Drugie — drugie w pierwsze — trzecie, choć to rzadko bywa,

Wszystkie z tego się nie złożą, więc jeśli asindziej

Chcesz ich dostać, to nos zatkaj i szukaj gdzieindziej.


text:
Brda, dopływ Wisły, r. 1145 Dbra, i tak jeszcze w 13. i 14. wieku (pisownia Dzbra bez znaczenia), nazwana więc od dbry, t. j. debry (p.).

Są jednak i dawne nazwy: Brdów, Brdawa, co może do brnąć należą.


text:
2.

A

miał Tytan ramion dwoje — gałęzi

jak mosiądz co się w słońcu wygina

i oczy jakby w nich niebo uwięził,

albo jakby mu błękit spojrzeniem

przez głowę nawylot płynął.

A nad głową koronkę włosów

do ptaków podobną, koloru róży, czy rtęci

spadającą na wysmukły pomnik twarzy,

kiedy w drogach złocistych brodził,

w płomieniami płynącym zachodzie

i tętniące cyklony marzył.


UWM w Olsztynie Acta Polono-Ruthenica IX, 2004 ISSN 1427-549X Barbara Kozak Olsztyn Akatysty polskie Symeona z Potocka Symeon z Połocka, a właściwie Samuel Gawriłowicz Piotrowski-Sitniano- wicz (1629-1680) był osobistością na tyle interesującą i barwną, iż niemal na tychmiast został doceniony przez współczesnych, szczególnie na Zachodzie Eu ropy Jednak badacze zauważają, że był on właściwie „pisarzem bez czytelnika”1.

Warto chyba dłużej zatrzymać się przy tym stwierdzeniu.

Jako poeta dworski pisał Symeon głównie dla rodziny panującej, więc jego utwory miały ograniczo ny krąg odbiorców.

Wiersze, które przygotowywał do druku w zbiorze Ogród wielu kwiatów, nie ukazały się za jego życia.

Kolejny zbiór, Rymologion, nie został doprowadzony nawet do takiego stadium.

A przecież Symeon z Połocka próbował sił twórczych we wszystkich gatunkach literatury, do których przygo towała go nauka w Kolegium Kijowsko-Mohylańskim.

Pisał wiersze, kazania2, dramaty (Комидиа о блуднем сыне oraz Трагедия о Навходоносоре царе, о теле „тельце” злате и о триех отроцех, в пещи не сожженных), parafra zował również teksty autorów polskich i łacińskich.

Niewątpliwie dostępność tekstów Symeona ograniczyło obłożenie ich klątwą cerkiewną.

Właściwie wszystkie wydane za życia poety utwory oraz te, które ukazały się po jego śmier ci, znalazły się na indeksie ksiąg zakazanych patriarchy Joachima.

Jak podaje Szlap- kin, były to: Катехизис, Венец веры, Псалтырь (1680), Обед душевный (1681), Вечеря душевная (1683), Слово о благоговейном в храме стоянии3.

A jednak, mimo zakazu, księgi Symeona znajdowały się w wielu klaszto rach i ośrodkach kulturalnych, a także w rękach osób prywatnych.

Rękopisy nie wydanego po dziś dzień Wieńca wiary posiadali w swych bibliotekach Piotr Mohyła, Waarłam Jasiński i św. Dymitr z Rostowa.

Psałterz rymowany cieszył się natomiast tak wielką popularnością, że ułożono do niego muzykę.

Sam car 1 Д.

Жуков, JI.

Пушкарев, Русские писатели XVII века.

Серия „Жизнь замечательных людей”, Москва 1972, s. 325.

2 Zbiory kazań Symeona z Połocka zostały wydane dopiero po śmierci pisarza: w roku 1681 Обед душевный, a w 1683 - Вечеря душевная.

3 И. А. Шляпкин, Св. Димитрий Ростовский и его время (1651-1709г).

Изследование И. А. Шляпкина, „Записки Историко-Филологическаго факультета Императорскаго С.-Петербурскаго Университета”, ч. XXIV, Санкт- Петербург 1891, s. 117.

8 Barbara Kozak Fiodor Aleksiejewicz w roku 1681 wysłał w prezencie Samojłowiczowi, Gizelo- wi i Jasińskiemu egzemplarze Obiadu duchowego.

W testamencie Aleksandra, biskupa Wielkoustiużskiego i Totemskiego wymienione są Obiad duchowy, Wie czerza duchowa i Psałterz rymowany.

Nawet żołnierze służący w wojskach za poroskich w roku 1691 prosili patriarchę Adriana o przesłanie ksiąg Obiad duchowy i Wieczerza duchowa, o których „они еще не слыхали”4.

W wyniku przeprowadzonych dociekań okazało się, że księgi Symeona znajdowały się m.in. w Akademii Duchownej w Sankt Petersburgu, w pustelni Wwiedienskiej w Kozielsku i pustelni Niłowej w monasterze Kałużskim Znamienskim, w mo- nasterze św. Aleksandra Swirskiego, Ławrze Troicko-Siergiejewskięj i innych sanktuariach, ale również w rękach osób prywatnych.

Zarówno twórczość, jak też postawa moralna poety są powodem do wypowia dania bardzo różnych opinii: od bardzo pochlebnych, jak np. Jerofieja Tatarskie go5, autora pierwszej biografii Symeona z Połocka, do skrajnie negatywnych, np. anonimowego autora recenzji polemicznej.

Ten ostatni, podpisujący się jedynie jako G.

Ja.

(Г. Я.), odmawia Symeonowi wszelkich zasług.

Jego twórczość określa jako „льстивое придворное стихотворство”6, twierdzi, że to człowiek niemoral ny, „аристократ, белоручка, салонный болтун, льстец, лицемер, двоедушный, хитрый, ничтожный”7, ponieważ „по характеру был настоящий поляк”8.

Niezależnie od niejednokrotnie sprzecznych opinii, nie można negować tego, iż Symeon pozostawił po sobie ogromny dorobek, wnosząc znaczny wkład do kultury światowej.

Niestety, właściwie poza obszarem zainteresowań badaczy znalazł się rękopis „Pandecta seu collectanea albo zebran[ie] scriptow rozma itych i notatie”, odkryty przez Ryszarda Luźnego, który jako pierwszy szczegól nie zainteresował się najwcześniejszą poezją Symeona9.

Jest to chronologicznie najwcześniejszy rękopis, przechowywany obecnie w Rosyjskim Państwowym Archiwum Akt Dawnych w Moskwie, a oprócz wierszy zawiera polskojęzyczne 4 Obszerne materiały na temat indeksu ksiąg zakazanych i posiadania ksiąg zakazanych przez osobistości życia politycznego i kulturalnego zob. w: И.А. Шляпкин, Св. Димитрий Ростовский..., s. 122-133.

5 [Татарский Е.], Симеон Полоцкий (его жизнь и деятельность).

Опыт изследования из истории просвещения и внутренней церковной жизни во вторую половину XVII века, Москва 1886.

6 Г. Я., Личность и деятельность Симеона Полоцкаго (По поводу сочинения о нем Е.

Татарского), Киев 1887, s. 68.

7 Ibidem.

8 Ibidem, s. 80.

9 R. Łużny, Pisarze kręgu Akademii Kijowsko-Mohylańskiej a literatura polska.

Z dziejów związ ków kulturalnych polsko-wschodnioslowiańskich XVII-XVIII w., „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Ja giellońskiego”, t. СХН: „Prace Historycznoliterackie”, z.

11, Kraków 1966.

Akatysty polskie Symeona z Potocka 9 notatki, wypisy z dzieł drukowanych, Pisma Świętego, Ojców Kościoła i auto rów starożytnych czy listę królów polskich od Lecha do Jana III Sobieskiego, która jest najpewniej wyciągiem z kronik Kromera czy Bielskiego10.

Z tego właśnie rękopisu pochodzą dwa utwory będące przedmiotem niniej szych rozważań: Akaphist do Pana naszego Jezusa Chrystusa oraz Akaphist Najświętszej Pannie, będące świadectwem translatorskiej pracy poety11.

Akatyst to rodzaj nabożeństwa odprawianego ku czci Chrystusa, Bogurodzi cy i świętych.

Tradycyjne akatysty składały się z 24 części, 12 kondakionów i 12 ikosów, zgodnie z liczbą liter alfabetu greckiego, od których zaczyna się każda część pierwszego akatystu poświęconego Bogurodzicy12.

Kondakiony oraz ikosy są to treściowo oraz stylistycznie odmienne, kontrastowe części: pierwsza ma charakter epicko-narracyjny, opowiadający poszczególne fakty z życia Maryi i Jezusa, natomiast druga przyjmuje postać litanii apostroficznych wezwań, wyliczeń bądź pozdrowień i jest retoryczno-lirycznym uogólnieniem.

Ikos w stosunku do kondakionu przyjmuje rolę poetyckiego uzupełnienia lub też stanowi - jak pisał Ryszard Łużny - „liryczno-uczuciowy komentarz”13.

Partia końcowa poematu w pierwowzorze powtarza inicjujący całość wstęp, który speł nia jednocześnie funkcję dedykacji utworu.

Zasady regulujące budowę akatystów, jak np. liczba pieśni, kolejność ich wykonywania, motywy w nich zawarte korzeniami swoimi związane są z Pi smem Świętym.

Podstawowy wzorzec „канон унаследовал от кондака, греческая поэзия в целом - от сирийской, а та - от библейской”14.

10 RPAAD, F.

381, Kolekcja rękopisów Moskiewskiej Drukami Synodalnej, nr 1800, 2°, kart 149.

Wiersze i notatki własnoręczne Symeona z Potocka.

Jest to zbiór rękopiśmienny o bardzo różnorodnej treści.

Można przypuszczać, że złożyły się na niego fragmenty zapisywane w różnym czasie, dopiero później połączone w jedną całość, nie zawsze zgodnie z chronologią powstawania.

Rękopis posiada cechy brudnopisu, o czym świadczą m.in. zamazane i przekreślone wiersze, liczne karty wydarte i notatki „przeprawiono”.

Zbiór zawiera notatki z lektury, ćwiczenia językowe oraz różnego rodzaju informacje praktyczne.

Można przypuszczać, że obejmuje on okres od 1648 do 1663 г., a był uzupełniany również później, w czasie pobytu pisarza w Moskwie, o czym świadczy m.in. wykaz królów polskich, uzupełniony notatką „1675 - Jan Trzeci Sobieski.”

Wszystkie cytaty z utworów Symeona z Połocka zostały opracowane na podstawie tego rękopisu.

11 Akaphist Naswiętszej Pannie wierszami przełożony w roku 1648 przez mię S. Piotrowskiego Sitnia- nowicza obejmuje karty 53-67v, natomiast Akaphist do Pana Naszego Jezusa Chrystusa karty 122-132.

12 Zob.

I. Jazykowa, Świat ikony, przeł.

H. Paprocki, Warszawa 1998, s. 206; A. Znosko, Mały słownik wyrazów staro-cerkiewno-słowiańskich i terminologii cerkiewno-teologicznej, Warszawa 1983, s. 29.

13 R. Łużny, Bizantyjsko-słowiański akatyst oraz jego poetyckie amplifikacje w literaturze pol skiej - dawnej i nowej, [w;] Literatura a liturgia.

Księga referatów międzynarodowej sesji naukowej Łódź, 14-17 maja 1996, red. J. Okoń, Łódź 1998, s. 72.

14 Г. М. Прохоров, К истории литургической поэзии: гимны и молитвы патриарха Филофея Коккина, ТОДРЛ, т.

27, Ленинград 1972, с.

129.

10 Barbara Kozak Ta początkowo prosta forma z biegiem lat ulegała modyfikacjom i rozrosła się do złożonej struktury hymnograficznej.

Oprócz tradycyjnych 24 części do chodziły nowe, np. dodatkowy 13 kondakion, kanony, pieśni oraz modlitwy po akatyście kierowane do świętego, któremu nabożeństwo było poświęcone.

Zmia ny dotyczyły też tematyki akatystów.

Początkowo były one ściśle związane z kultem maryjnym i nawiązywały zazwyczaj do sceny Zwiastowania.

Z czasem poza podstawowym tematem pojawiły się nowe, nie tylko maryjne, choć i tu zakres tematyki uległ rozszerzeniu.

Liczne są akatysty poświęcone np. najbar dziej czczonym ikonom Bogurodzicy, ale też Trójcy Świętej, Bogu Ojcu, Chry stusowi, Duchowi Świętemu oraz licznym świętym.

W jednym tylko ze współ czesnych zbiorów znajdują się 33 akatysty poświęcone Bogurodzicy oraz różnym świętym15.

Akatysty Symeona z Połocka - Akaphist do Pana Naszego Jezusa Chrystusa oraz Akaphist Naswiętszej Pannie - zostały odkryte dla czytelników i badaczy przez wybitnego polskiego znawcę przedmiotu Ryszarda Luźnego.

Uczony są dzi, że najwcześniejszym utworem Symeona z Połocka jest Akaphist Naswiętszej Pannie, którego przekład polski powstał nie tylko w celach praktyczno-kulto- wych, zaważyły na tym bowiem względy czysto literackie: „[...] korzystał [Sy- meon z Połocka] z nowej w swym środowisku formy wypowiedzi o walorach »naddanych« i z języka bardziej wyrobionego, sposobniejszego do udźwignięcia zadań estetycznych”16.

Symeon z Połocka „trzymając się zasadniczo planu tematycznego oraz ukła du kompozycyjnego klasycznego hymnu akatystowego, równocześnie mocno go różnicuje, urozmaicając poszczególne obowiązkowe segmenty osobnymi dodat kowymi wstawkami modlitewnymi, a także psalmami, które zresztą - co stanowi dla czytelnika duże zaskoczenie (aż do lat ostatnich utwór ten, podobnie jak inne wiersze poety, pozostawał w rękopisie) - podaje w polskiej poetyckiej wersji Jana z Czarnolasu.

Poprzestaje przy tym, zacytowawszy inicjalne wiersze odno śnego psalmu w jego polskiej wersji językowej nadanej mu przez naszego poetę, na uwadze et ceatera i zwrocie »według Kochanowskiego«”17.

Ten sposób obec ności psalmów w utworze świadczy o tym, że młody Symeon znał parafrazę polskiego poety, ale jednocześnie też o tym, iż wersja taka znana była w środo wisku, dla którego akatyst był przygotowywany.

Poeta nie uważał za konieczne dodawanie komentarzy ani objaśnień i tylko po troparionie wstępnym cytuje 15 Zob.

Акафистник, Издательство Стретенского Монастыря, Москва 1997.

16 R. Łużny, „Akatysty polskie” - stroniczki z dziejów ekumenicznej poezji religijnej w Polsce, [w:] Chrześcijański Wschód a kultura polska, studia pod red. R. Luźnego, Lublin 1989, s. 256.

17 R. Łużny, Bizantyjsko-slowiański akatyst..., s. 74.

Akatysty polskie Symeona z Potocka 11 dwa wersy psalmu 142 i dodaje: „według Kochanowskiego”, ale już kolejnym razem ogranicza się do uwagi: „Psalm 50”.

Porównanie tekstu akatystu Symeona z księgami liturgicznymi wyraźnie pokazuje, że dzieło mnicha z Połocka to całe rozbudowane nabożeństwo wraz z pieśniami, kanonami oraz modlitwami.

Warto zaznaczyć, że w tekście litur gicznym początki kolejnych części zostały ułożone w kolejności alfabetycznej, czego nie udało się odnaleźć w utworach Symeona z Połocka.

Oba omawiane utwory są jednak nie tylko przekładami, ale też dziełami po etyckimi, posiadającymi określoną strukturę i kompozycję, dlatego też zasadnicza część niniejszej pracy zostanie poświęcona zasadniczym cechom ich budowy.

Tekst właściwy Akaphistu do Pana Naszego poprzedza uwaga wstępna „po czątek zwyczajny, potym stychiery”, świadcząca o tym, że akatyst był gatunkiem na tyle popularnym i obecnym w świadomości odbiorców, do których był kiero wany, że nie wymagał dodatkowych komentarzy i uzupełnień dotyczących po rządku odprawiania.

W tradycji bizantyjskiej akatysty rozpoczynały się zazwyczaj kukulionem (kvkvXiov - kaptur), początkiem bardzo specyficznym w swoim tonie i cha rakterze.

Zazwyczaj był on pozbawiony organicznej i metrycznej jedności z po zostałymi częściami nabożeństw.

W akatystach rosyjskich nie odnaleziono przykładów takich początków.

Zaczynały się one od troparionów (Tponapiov, xponaiov - pomnik), czyli krótkich pieśni cerkiewnych, zbudowanych z trzech strof rozpoczynających się anaforami i posiadających refreny.

Troparion to mo dlitewne wychwalanie osoby, do której kierowano akatyst.

W obu omawianych tekstach znajdujemy tropariony do konkretnych adresatów, do Jezusa Chrystusa i Matki Boskiej.

W pierwszym utworze dodatkowo umieścił poeta wezwania do Maryi.

Akaphist Naswiętszej Pannie rozpoczyna się trzema troparionami o charak terze wstępnym.

Dwa pierwsze, przeplatane modlitwami, adresowane są do Chrystusa, natomiast trzeci - do Bogurodzicy.

Są to błagalne modlitwy zanoszo ne do Jezusa z prośbą o zmiłowanie i opiekę, rozpoczynające się od zwrotu „zmiłuj się Panie”.

Matka Boska natomiast wychwalana jest jako orędowniczka wszystkich chrześcijan, która może otworzyć ludziom „drzwi miłosierdzia”.

W tym tekście dopiero po serii modlitw, takich jak stichiry czy stichiry Na stichowni, znajduje się właściwy troparion poświęcony Maryi.

Poeta odnosi się w nim do Zwiastowania i zajmuje pozycję człowieka, który obawia się stanąć przed tak wielkim majestatem i wyłożyć swoje prośby, wiedząc, że „Pan nieba stępujący w Twoje // czyste wnętrzności”.

Symeon zwraca się do Najświętszej Panny słowami, które w akatyście zostaną powtórzone jeszcze wielokrotnie:

12 Barbara Kozak Bądź pozdrowiona Matko przy panieństwie Panną porodzisz Boga w człowieczeństwie.

Właściwy troparion w Akaphiście do Pana Naszego Jezusa Chrystusa składa się z dwóch części przedzielonych modlitwą.

Pierwsza z nich to inwokacja do Zbawiciela, dotycząca Jego męki i śmierci, a także zstąpienia do otchłani.

Druga część to tzw. bogorodiczen, czyli modlitwa skierowana do Bogurodzicy i nie związa na bezpośrednio z obiektem opiewanym w troparionie.

Ten fragment akatystu zyskał swoją nazwę nie tylko dlatego, że poświęcony jest Maryi, ale również ze względu na funkcję obrzędową.

Jak wskazuje G. Prochorow, „во время каждого богородична исполнители [...] поворачивались к образу богоматери”18.

Symeon po raz kolejny zapewnia odbiorców, że Matka Boska to orędow niczką całego rodzaju ludzkiego i dlatego poeta zwraca się do niej z prośbą o wstawiennictwo: Racz modlić za mną Synaczka Twojego By raczył zbawić służebnika Twego.

Ciekawą strukturę dialogową stanowią stichiry w Akaphiście Naswiętszej Pannie.

Są to zmienne części akatystu, ulokowane w proskomidii nabożeństwa.

Wyróżniają je obecne nad tekstem nagłówki; zwykle jest to zbiór czterech strof bliskich pod względem zawartości i połączonych refrenem.

W poetyckiej reali zacji akatystu dokonanej przez Symeona z Połocka sytuacja wygląda nieco ina czej.

W tekście skierowanym do Pana Naszego Jezusa Chrystusa znalazły się cztery stichiry, a po nich trzy Na stichownie.

Natomiast w Akatyście do Naj świętszej Panny stichiry są trzy, a po nich następują cztery strofy zatytułowane Na stichownie.

Zgodnie z definicją O. Narbutta, stichira to „nazwa pieśni następujących po stichach, będących - pośród innych - zmiennymi częściami liturgii godzin.

Sti chiry są pieśniami opiewającymi określoną uroczystość bądź życie świętego.

Wyróżnia się trzy rodzaje stichir: w wieczemi, na Gospodi wozwach... oraz Na stichownie, w jutrzni zaś na Chwalite..

.”19.

W omawianym tekście jest to struktura trzyczęściowa.

Pierwsza z nich jest literackim przedstawieniem sceny, jaka rozegrała się w czasie Zwiastowania 18 Г. М. Прохоров, К истории литургической поэзии: гимны и молитвы патриарха Филофея Коккина, ТОДРЛ 1972, t.

27, s. 135.

19 О.

Narbutt, Historia ksiąg liturgicznych bizantyjsko-słowiańskich.

(Zagadnienie identyfikacji według kryterium treściowego), Warszawa 1979, s. 135.

Akatysty polskie Symeona z Potocka 13 między Marią Panną a archaniołem Gabrielem.

Gabriel zwraca się do Maryi szeregiem wyszukanych metafor, w których „Czysta Panienka” nazywana jest m.in. „ziemią"nie oraną // i nigdy żadnym nasieniem nie sianą”, „klątwy rozwią zaniem”, „mostem do nieba i rajską drabiną // co Jakob widzieł”.

Dopiero dwa ostatnie wersy bezpośrednio nawiązują do celu wizyty anioła: Tobie się zawsze weselić potrzeba, Bo z Tobą żyje Pan ziemie i nieba.

Dalsza część stichiry jest odpowiedzią „Czystej Dziewicy”, która zdziwiona „z ust czystych głos ten wydała przyjemny”.

Wypowiedź Maryi kończy się wła śnie wyrażeniem przestrachu i niedowierzania: Nie oszukiwaj, moja czystość stała Roskoszy nigdy cielesnej nie znała Męża też nie znam, proznam społkowania, Zaniechaj Twego ze mną rozmawiania.

Jakoż w panienstwie dziecie rodzic mogę, Czystości mojej przecz tę czynisz trwogę.

Kolejne wersy komentują powyższą scenę, objaśniają jej sens i dają zapo wiedź „uleczenia boleści ludzkiej”: Tajemna rada dziś się nam odkrywa: Syn Boży, Synem Panny widzian bywa, Bierze w naprawę człowieczą chudobę, W zamianę dając Boską Swą Ozdobę.

Zmylił, gdy Bogiem Adam chciał się zjawić; Bóg stał się człekiem, chcąc go Bogiem stawić.

Stichiry w Akaphiście do Pana Naszego Jezusa Chrystusa mają inny cha rakter.

Składają się one z szeregu inwokacji do Chrystusa, przypominających katolickie litanie: Jezu, Pochwało w zakonie będących, Jezu, cierpliwy Pokarmie poszczących, Ozdobo wiernych, Jezu Zbawicielu, Wybaw z niewolej, Oswobodzicielu.

O!

dobry Jezu, wyrwi mię z paszczęki Węża, i męki trwającej na wieki.

Z sieci wyplątaj - proszę łaski Twojej, Staw mię z owcami po prawicy Swojej.

14 Barbara Kozak W tym wypadku, podobnie jak w tekście ku czci Matki Boskiej, poeta demonstruje swój kunszt literacki i zwraca się do Zbawiciela słowami: „Jezu nasłodszy, uciecho strapionej // Dusze i myśli czystość splugawionej” czy też „Apostołów wdzięczna // sławo i chwało męczenników wieczna”.

Odmianę stichir stanowią zastosowane przez Symeona z Połocka strofy Na stichownie.

W obu tekstach są one podobne do wierszy je poprzedzających, stanowią ich uzupełnienie i kontynuację.

W akatyście skierowanym do Najświętszej Panny strofy Na stichownie są strukturą narracyjną, dopowiadającą okoliczności, które towarzyszyły Zwiasto waniu, natomiast w Akaphiście do Pana Naszego ta sama część stanowi litanijne błaganie.

Zgromadził w nim poeta liczne przykłady osób, które mimo swoich grzechów dostąpiły łaski i wyraził nadzieję, że również on, „który Twą wolę przestąpił, mój Boże”, zostanie przyjęty do królestwa niebieskiego.

Najważniejszą częścią obu akatystów są kanony.

Jest to kompozycja pod porządkowująca sobie inne gatunki i będąca nieodzownym elementem składo wym nabożeństw w typie jutrzni, poświęconych świętemu lub ważnemu wyda rzeniu.

Kanon składa się z takich obowiązkowych form gatunkowych, jak kondakion, ikos, siedalen i osiem pieśni.

Poetycka struktura tych ostatnich zorganizowana jest zgodnie z tradycjami hymnografii bizantyjskiej, wywodzą cymi się z legend biblijnych.

Irmos, bogorodiczen i katabasję można umownie nazwać podgatunkami.

Duże znaczenie przy rozpatrywaniu tekstu akatystu mają objętościowo mniejsze części kompozycyjne pieśni, czyli irmosy i katabasję.

Irmosy {eipiiot, - rząd, seria, związek) - to nazwa pierwszej strofy rozpoczynającej każdą z dziewięciu pieśni kanonu.

Na ich treść składają się zazwyczaj teksty zaczerp nięte ze Starego Testamentu, będące prefiguracjami postaci lub wydarzeń z No wego Testamentu.

W większości rękopiśmiennych tekstów liturgicznych irmosy są tylko wspomniane, z zaznaczeniem incipitu i „głasu”.

Pieśni te wchodzą w skład ksiąg liturgicznych zwanych Irmologionami, dlatego nie ma potrzeby podawania w akatystach pełnego ich tekstu.

W obu akatystach Symeona z Połocka znajduje się po osiem pieśni, przy czym numerowane są one tak, że po pieśni pierwszej następuje trzecia.

W ten sposób zachowane zostało miejsce dla drugiej pieśni, którą kanonicznie zawiera ją jedynie kanony wielkopostne.

Tak jak irmosy rozpoczynają pieśni kanonu, tak katabasję te pieśni koń czą.

Katabasja (jcara^adia Kara-^adia^ - droga na dół, zejście) może być tym samym irmosem, który rozpoczyna pieśni kanonu, ale może też to być zupełnie inny tekst.

W tekstach akatystów Symeona z Połocka można zauważyć,

Akatysty polskie Symeona z Potocka 15 że katabasje już graficznie różnią się od irmosów.

W Akaphiście do Pana Naszego Jezusa Chrystusa pieśń 5 rozpoczyna się następującym ikosem: Któraś Boga zrodziła, o Bogarodzico, Temu się módl za nami, przeczysta Dziewico, By raczył zbawić wszytkich prawdziwie wierzących, Duchownych i też świeckich Ciebie wzywających, I z gehenny wybawił, którzy Cię błagamy, Oprócz Cię pośrzedniczki pewniejszej nie mamy.

Jak łatwo zauważyć, funkcję katabasji pełni właściwie bogorodiczen.

W akatyście ku czci Matki Boskiej katabasje nie różnią się od pozostałych frag mentów pieśni: Bądź pozdrowiona, Panno, Skarbnico czystości, Przez Którąśmy powstali z naszych nieprawości.

Bądź pozdrowiona, słodko Lilio pachnąca, Gospodzie, wiernych wonią uweselająca.

Tyś Kadzidło pachnące przyjemnej wonności, Wyśmienity Olejek wysokiej drogości.

Dymitr Lichaczow objaśnia, że katabasja to „ostatni wiersz, przy którym śpiewający zbierali się pośrodku cerkwi”20.

Irmosy i katabasje różnią się nie tyle gatunkiem, co miejscem w strukturze każdej z pieśni kanonu i sposobem ich wykonania w czasie nabożeństwa.

Omawiając zasady funkcjonowania gatunków w praktyce cerkiewnej, petersburski uczony zauważa: „Wiele rodzajów pieśni kościelnych różniło się nie formą i treścią, a tym, w jakiej części danej liturgii były one wykonywane.

Inne rodzaje różniły się wykonaniem (głosy potrójne, wykonywane trzykrotnie podczas jutrzni po sześciu psalmach i ektenie, antyfo- ny, śpiewane na przemian na dwu klirosach).

Niektóre rodzaje pieśni kościelnych nazwane były według tego, jak trzeba się było zachowywać przy ich wykonywaniu.

Oświecenie Nawrócenie Jezu Chryste, W mgliste cienie I zbawienie Słońce iste, W korzeń cnoty Wpadającym, Tyś wątpiącym, Wołam k Tobie: W mej osobieZnieś kłopoty, kończy się natomiast słowami: 20 D. S. Lichaczow, Poetyka literatury staroruskiej, przełożył A. Prus-Bogusławski, Warsza wa 1981, s. 49.

16 Barbara Kozak Takie były siedalnie (siedałny), przy ich śpiewaniu zaczynano siadać, katabasis (ostatni wiersz, przy którym śpiewający zbierali się pośrodku cerkwi)”21.

Modlitwy nazywane „siedalen” wyróżniają się ze względu na nagłówki oraz pełnioną funkcję rytualną, natomiast ich zawartość i forma podobna jest do poprzednich pieśni.

Jest to pieśń, w czasie której wolno siedzieć.

O. Narbutt pisze, że siedalen to „nazwa pieśni, będącej jedną ze zmiennych części liturgii godzin; siedalen śpiewa się w jutrzni, siedząc podczas czytania kafizm”22.

Pod względem treści stanowią one wariacje na temat zasług opiewanego świętego lub wydarzenia, podobnie jak tropariony, stichiry czy też tzw. swietileny.

Gatun kowym wyznacznikiem siedalenow nie jest ich struktura metryczna, ale głównie ich rytualne wykonanie (odbywa się ono na siedząco) oraz stałe miejsce w cyklu liturgicznym (po kafizmach, przed kanonem oraz po trzeciej pieśni kanonu).

W Akaphiście Naswiętszej Pannie nie ma właściwie wyraźnie zaznaczonych sie dalenow, natomiast w Akaphiście do Pana Naszego Jezusa Chrystusa Symeon wyodrębnił je za pomocą nagłówków („Siedalen”): Któryś człowieka przyjął rozrzutnego, Zbawicielu mój, przymi mię grzesznego.

Jezu Nasłodszy, Któryś wszetecznicę Przyjął do łaski, wielką nierządnicę Racz przyjąć i mnie pod płaszcz łaski Swojej, Zbaw mię i okaż litość duszy mojej.

Uczyń dla Matki Twojej to przyczyny, Odpuść mi, Jezu, wszytkie moje winy.

Ich treść i forma zasadniczo nie różni się od strof troparionu czy też takich samodzielnych części nabożeństwa, jak na przykład stichiry.

Nazwa modlitwy zwanej swietilen jest związana z jego czysto rytualną funkcją w czasie nabożeństwa.

Bardzo prawdopodobne wydaje się przypuszcze nie, że w czasie jej wykonywania należało zapalić świece.

O. Narbutt tłumaczy, że „treścią tej pieśni jest modlitwa błagalna o światło łaski tak potrzebne, jak światło dzienne, które oświeca ziemię”23.

Włodarzu smysłów i Dawco mądrości Zastępco nędznych, łaknącym Sytości, Lekarzu chorych, uzdrów serce moje Na chwałę Twoję.

21 Ibidem, s. 49.

Por. Д. С. Лихачев, Поэтика древнерусской литературы, Ленинград 1971, с.

52.

22 О.

Narbutt, ор. cit., s. 123.

23 Ibidem, s. 135.

Akatysty polskie Symeona z Polocka 17 Które zszpecone szkaradnie wrzodami Okrutnych grzechów i namiętnościami, Wybaw mię, o Jezu, od skazitelności, Z swojej litości.

Światłością Panno wynikłej jasności Z Ciebie objaśni serce od ciemności, Grzechów, lenistwa chmury odpędzając, Proszę Cię łkając.

Jak już było zaznaczone, akatyst składa się z 24 strof: 12 mniejszych - kondaków i 12 dwu-, trzykrotnie większych - ikosów.

Jak zauważa S.S. Awie- rincew, „все икосы, как и все кондаки, объединены между собой единообразием ритмического рисунка, основанного на изосиллабии и на чередовании ударных и безударных слогов”24.

Ważną częścią składową ikosu jako elementu struktury akatystu są „chajretyzmy” - zwroty do opiewanego przedmiotu, rozpoczynające się od słowa chajre (ftaipE - raduj się).

Te „radują ce” teksty bardzo często występują w praktyce kaznodziejskiej, gdzie pełnią funk cję retoryczną.

„Однако - pisze Awierincew - различие между хайретизмами в прозе и хайретизмами в стихах, как всегда, лежит в факте отсутствия или наличия регулярности.

В каждом из двенадцати икосов акафиста число хайретизмов абсолютно неизменно - шесть пар и еще один, внепарный, тринадцатый хайретизм, который являет собой рефрен, красной нитью проходящий через все икосы”25.

W Akaphiście do Pana Naszego Jezusa Chrystusa Symeon odszedł od kano nicznej formy chajretyzmów i ukształtował je jako litanijne błagania skierowane do Zbawiciela, natomiast w Akaphiście Naswiętszej Pannie mają one tradycyjną postać: Bądź pozdrowiona, Tyś tajemna rada.

Bądź pozdrowiona, Milczenie modlących, Z wiarą serdeczną Tobie śpiewających.

Bądź pozdrowiona, cudów Chrystusowych Początku, i praw Głowo Jezusowych.

Drabino w niebo, bywaj pozdrowiona, Po Której zszedł Bóg, Panno uwielbiona.

Bądź pozdrowiona, Moście prowadzący Z ziemie na niebo lud Ciebie wielbiący.

24 С. С. Аверинцев, Поэтика ранневизантийской литературы, Москва 1977, с.

234-235.

25 Ibidem, с.

234.

18 Barbara Kozak Przesławne Cudo anielskiemu choru, Sroga Boleści piekielnemu dworu, Bądź pozdrowiona, preświetnej Jasności Matko i Dawca przedziwnej mądrości.

Bądź pozdrowiona, mądrych przechodząca I zmysły wiernych sług objaśniająca.

Bądź pozdrowiona, Matko przy panieństwie, Panną zrodziłaś Boga w człowieczeństwie.

Ostatni chajretyzm: „Bądź pozdrowiona, Matko przy panieństwie // Panną zrodziłaś Boga w człowieczeństwie” jest właśnie wspomnianym przez Awierin- cewa refrenem i jest obecny we wszystkich ikosach omawianego tekstu.

Powyższe rozważania dowodzą, że Symeon, zachowując zasadniczo porządek nabożeństwa, urozmaicił je i „upoetycznił”.

Wszystkie pieśni, kanony i modlitwy zyskały w poetyckiej realizacji mnicha z Połocka nową, plastyczną oprawę.

Am plifikował on swój przekład, stosował typowo barokowe środki wyrazu, np. szyk przestawny, hyperbaton czy też trójczłonowy, wewnętrzne rymujący się wiersz.

Wyraźny jest także bardzo emocjonalny stosunek poety do Chrystusa i Matki Boskiej, widoczny szczególnie w bardzo obrazowych i pięknych chajretyzmach.

Jednocześnie jednak Symeon-poeta nie zawsze trzymał się ściśle wzorca kanonicznego i w różny sposób realizował go w swoich tekstach.

Stało się tak np. ze stichirami, irmosami czy katabasjami.

Na skutek wielowiekowej transfor macji, jakiej podlegała struktura akatystu, nie występuje on właściwie w czystej, kanonicznej postaci, dlatego też wersja Symeona z Połocka jest niezwykle waż nym świadectwem, prezentującym ten gatunek na określonym etapie rozwoju.

Резюме Симеон Полоцкий (1629-1680) очень интересен и как личность и как писатель.

Его творчество и образ жизни вызывали многие, часто противоположные мнения.

Одни его осуждали, другие восхищались им.

Но несмотря на это, нужно напомнить, что Полоцкий оставил огромное поэтическое наследие, которое до сих пор не было достаточно изучено.

Это сложилось из за того, что вплоть до современности, его считали писателем, у которого нет читателей.

Он писал в основном для царской семьи, что значительно ограничило распространение его книг, а после смерти поэта все его сочинения были запрещены Церковью.

Среди многочисленных произведений Симеона Полоцкого обращают внимание, написанные на польском языке Akapist do Pana Naszego Jezusa Chrystusa и Akaphist Naj świętszej Pannie, свидетельствующие о том, что очень сильное влияние на молодого поэта произвела польская культура, которую он хорошо знал.

Среди авторов, которых он читал, нужно назвать Яна Кохановскего, которого Псалтырь Рифмованную он цитирует.

Но эти

Akatysty polskie Symeona z Potocka 19 акафисты не просто переводы, а прежде всего произведения искусства.

У них своя структура, композиция, стилистические и языковые приёмы.

Соблюдая в основном традиционную „форму богослужения, Симеон обогащает её, делает более поэтичной, придаёт ей барочную окраску.

Следует заметить, что у Полоцкого очень эмоциональное отношение к Христу и Божьей Матери, что ярко видно в живописных обращениях.

Акафист со временем менялся, подвергался обработке и до наших времён он не сохранился в чистой, первоначальной форме, поэтому поэтический вариант Симеона Полоцкого является очень важным свидетельством, запечатлевшим определённую фазу развития этого жанра.

Summary Polish acathisti by Simeon from Polotsk Simeon Polotski is very interesting as an individuality and writer.

His creative work and lifestyle provoked a lot of contrary opinions.

Some condemned him, others admired him.

Never theless, it is useful to remember that Polotski left a huge poetic heritage, the close study of which has not been made of up to nowadays.

It happened because of the fact that he was appreciated as the writer who had no readers.

Generally he wrote for the royal family, which limited mainly the spreading of his books, and after the poet’s death all his books were banned by the Church.

Among the numerous works by Simeon Polotski Akapist do Pana Naszego Jezusa Chrystusa and Akapist Najświętszej Pannie written in Polish attract our attention and witness that the Polish culture which he knew very well influenced the young poet a lot.

One of the authors he read was Jan Kochanowski whose Psalter Rhymed he quoted.

But these acathistuses are not just the translations but above all pieces of art. They have their own structure, composition, stylistic and linguistic devices.

Keeping mainly the traditional form of the mass, Simeon enriches it, makes it more poetic, gives it baroque colouring.

It is to be noted that Polotski has a very emotional attitude to Jesus and God’s Mother which is clearly visible in the vivid forms of address.

The acathistus had been changing in due course, it had been readjusted and was not well preserved in the original and clear form to the present day.

That is why the poetic version of Simeon Polotski appears to be a very important evidence, which has kept the curtain phase of the development of this genre.


corpora: openbooks

text:
Józef Czechowicz

wieczorem

mała moja maleńka

chwieją się żółte mlecze

w dolinę napływa gór cień

cichy odwieczerz

brodzi w zmierzchowym nurcie

już późno

mały mój ukochany

trudno z miłości się podnieść

a jeszcze ciężej od złych nowin

gdy patrzysz na mnie ciemnym nowiem

smutniej mi chłodniej

boję się

rozstać się musimy

ty z innym do ślubu jedziesz

na srebrne noce złote dnie

moja droga gdzie indziej wiedzie

we mgle

tam gdzie najsamotniejsi

słyszę turkot karocy

niebo nazbyt się chmurzy

daj rękę ukochany raz jeszcze

o ciemne godziny pieszczot

co było nie może trwać dłużej

czas mi już czas

całuj ostatni raz

żegnaj

dobrzy ludzie

błogosławcie zdarzenia które przeszły

błogosławcie i te co przyjdą

-----


text:
Charles Baudelaire

Życie poprzednie

tłum.

Antoni Lange

Długom ja żył pod cieniem portyków klasycznych,

Które słońca nadmorskie w blask wieńczyły złoty,

A szereg kolumn prostych i majestatycznych

Wieczorami się zdawał jak bazaltów groty.

Wichry, mnąc obraz nieba pod morza błękitem

Uroczyście mistycznym sposobem mieszały

Swej muzyki bogatej potężne hejnały

Ze szkarłatem wieczoru w oczach mych odbitym.

Tam to żyłem ja niegdyś śród rozkoszy cichej —

Śród lazurów — otoczon wszelkimi przepychy!

Oblanych aromatem, nagich dziewic koło

Palmowymi liściami chłodziło me czoło,

A jedyną ich troską było podsycanie

Bólu, który mną targał w wiekuistej ranie!

-----


text:
Bronisława Ostrowska

Obłąkana

Obłąkana chodziła dziewczyna

W rozszumiały bór nocą miesięczną:

Gdzie najbujniej podszyta gęstwina

Obłąkana chodziła dziewczyna…

Aż do leśnej krynicy samotnej —

Z konwią w ręku — przez dzikie ostępy

Przedzierała się w chaszczy wilgotnej —

Aż do leśnej krynicy samotnej…

I łapała odbicie miesiąca

Konwią swoją z bieżącej krynicy;

Ponad wodą chyliła się drżąca

I łapała… odbicie miesiąca…

-----


corpora: CEN

text:
Około 100 tysięcy laptopów firmy Medion (z systemem operacyjnym Windows Vista) sprzedanych w niemieckich i duńskich marketach sieci Aldi zawierało wirusa.

Pikanterii dodaje fakt, iż był to robak stworzony 13 lat temu.

Sprzedawane w marketach notebooki wyposażono w oprogramowanie antywirusowe firmy Bullguard, które jednak nie wykryło 13-letniego zagrożenia.


text:
Lian Li, producent aluminiowych obudów komputerowych, wychodząc naprzeciw rosnącym wymaganiom konsumentów, uruchomił oficjalną witrynę internetową w polskiej wersji językowej.

Strona dostępna jest pod adresem www.lian-li-polska.pl.

Polska odsłona strony internetowej Lian Li, w rodzimym języku przedstawia wszystkie kluczowe informacje dotyczące zarówno firmy, jak i oferty koncernu.

W jednym miejscu znajdują się nie tylko specyfikacje techniczne obudów czy akcesoriów sygnowanych logiem marki, ale i również adresy sklepów detalicznych oraz dealerów.

Serwis zawiera pokaźny, aktualizowany co dziennie, zbiór aktualności, informacje o najnowszych recenzjach i testach produktów, a także liczne ciekawostki w postaci wideo-prezentacji aluminiowych obudów Lian Li.

Ponadto, z otwarciem nowej witryny wiąże się promocja, z której skorzystać może każdy nowy nabywca dowolnej obudowy marki Lian Li otrzymując gratisowego pendrive’a PQI o pojemności 4GB.


text:
Polska Księga Adresowa 1929

Bircza

Lekarz: Eleazar Sack

Lekarz weterynarii: Eugeniusz Bandyra

Adwokaci: dr Emil Ax, dr Michał Ilnicki, dr Bernard Knopf, dr Jon.

Zeimer

Notariusz: Wincenty Gabryelski

Właściciele ziemscy: Stanisław Kowalski, Mikołaj Kaciuba (razem 69 ha)

Akuszerka: Chinalska

Apteka: Tadeusz Kruczek

Bednarz: W. Feduń

Blacharze: N. Merzel, I. Spiegel

Bławaty: S. Charak, S. Dorubusz, S. Jarmusz, M. Katz, F. Kowler, M. Marzel, R. Marzel, Sz. Merzel, N. Mond, J. Spiegel, M. Steppel, J. Uhrem, R. Wilner

Budowlane materjały: M. Berger, J. Sanerbaum

Bydło-handel: S. Berger, J. Demkiewicz, W. Fedków, A. Feit, S. Turk

Cieśla: K. Smotrycki

Drzewo: M. Berger, J. Arm

Fryzjer: S. Krameisen

Galanterja: Langsam

Introligator: S. Scheiner

Kamieniarz: A. Katz

Kasa poż.-oszcz.: Kasa Stefczyka sp. z n.o.

Kawiarnia: E. Hołowa

Kolonjalne art: A. Przytocki

Kołodziej: M. Kopczak

Kominiarz: J. Wrona

Konie-handel: L. Berger, I. Metzger, J. Metzger, D. Straus

Kooperatywy: "Konsum Urzędn.

Państw.", "Nadija" sp. z o.o., "Piast"

Kowal: J. Demkiewicz

Krawcy: M. Langsam, J. Pełech, F. Ryb, Ch. Schneid, M. Schneid, A. Lerner

Krawiectwo damskie: K. Holz, M. Koch, Raps

Kuchenne naczynia: E. Balbirer, M. Winter

Malarz: S. Sojfer

Murarz: J. Bieganowski

Nabiał: L. Blau, S. Grunbaum, S. Holz, A. Merzel, P. Mond, B. Schiff, E. Stark

Nierogacizna-handel: J. Dankiewicz

Obuwie: H. Arm, J. Bachman, J. Berger, M. Grossman, S. Kuflik, M. Marzel, N. Schnell

Piekarze: I. Krieg, N. Mendelkern, S. Roth, D. Rubinfeld, S. Ryb, M. Traum

Piwo-rozlewnia: M. Faber

Płócienne wyroby: S. Spiegel

Powroźnicze wyroby: E. Schneid

Przewozowe przedsiębiorstwo: K. Segieła

Różne towary: P. Barinker, A. Berger, B. Berger, E. Berger, R. Berger, E. Blau, J. Brander, S. Fiskus, N. Goldman, P. Gromet, F. Grunbaum, J. Halpern, S. Juni, A. Kasser, R. Kasser, J. Kramer, N. Larberfeld, I. Lieser, S. Majer, R. Marzel, B. Mond, K. Mond, M. Mond, R. Mond, S. Mond, E. Pelz, L. Pinczorska, A. Przetocki, B. Roth, F. Roth, S. Rinder, C. Rubinfeld, M. Rubinfeld, D. Ryb, J. Salik, B. Schiff, D. Schimmel, M. Simon, I

.D. Goldberg, St. Jasiewicz, B. Wasserman

Rzemienie: Ch. Sobel, Wł. Wasiewicz

Rzeźnicy: S. Holz, P. Lesser, J. Mond, D. Rubinfeld, L. Schnell

Siodlarz: R. Berger

Skóry: D. Arst, J. Bachman, M. Grunbaum, S. Holc, P. Kern, L. Rinder, S. Rinder, E. Schajer, S. Schnell, O. Stiefel, H. Wasserman

Soki owocowe: F. Gromet

Sól: J. Gola

Spirytualja: Ł.

Marzel, St. Jasiewicz, J. Katz, B. Neis

Spożywcze artykuły: H. Arm

Starzyzna: H. Arm, S. Schechter, E. Schneid, C. Schulberg, Ch. Sobol

Stolarze: J. Kunik, J. Łomiński, Sz. Soffer

Szewskie przybory: N. Fiskus, Ch. Traum

Szewcy: D. Arm, G. Arm, S. Buczek, J. Szałajko, P. Szałajko, F. Wasiewicz

Szkło: S. Sojfer

Ślusarz: E. Tarnawski

Tapicer: A. Katz

Tartaki: Birczańska Spółka Przemysłowo-Budowlana, M. Berger & J. Sauerbrun

Tytoniowe wyroby: O. Komonicka, S. Szuber, J. Wasiewicz, H. Zawisza

Ubrania gotowe: M. Sobol, P. Uhri

Wędliny: L. Keyha, P. Serdyńska, W. Torba

Wyszynk trunków: P. Demkowicz, R. Engelberg, Ł.

Grossman

Zajazd: J. Mond

Zegarmistrz: E. Ryb

Żelazo: Ł.

Jarmusz, E. Kunstler, M. Merzel


text:
Canzona XII.

Na cześć Chwały.

Być może z okoliczności swego uwieńczenia.

W pierwszej strofie mówi o Afryce.

Ta co nad słońce swą światłością słynie,

Równa mu w latach, wyższa przez swe dzieła,

Piękniejsza nad wszelkie słowo,

Chłopięciem jeszcze w swój mię poczet wzięła;

A że jest w myślach, w przedsięwzięciach, w czynie,

Wszelkich szlachetnych serca żądz królową,

Więc chętniem, drogą cierniową,

W jej ślad, z uczuciem pomknął się wesołem;

Tam zaś, nawykłszy wzrokiem iść wysoko,

Iżem jej śmiało patrzał oko w oko,

Przez miłość dla niej, podjąłem

W dość wczesnych leciech, pracę tak mozolną,

Że w niej, niech tylko kresu jej dogonię,

To, jeśli marzyć mi wolno,

Żyć będę jeszcze długi czas po zgonie.

Ta piękna jednak, lata nieskończone,

Pełnego wrzących żądz młodzieńczych wiodła,

(Żal za to w sercu mem rośnie

Dziś, gdy już w żyłach krew mi krąży schłodła!)

Z siebie mi tylko rąbek, cień, zasłonę

Dając, a twarz swą biorąc mi zazdrośnie, —

A ja, w prostaczych dni wiośnie,

Sądząc, że wzrok mój nic z jej łask nie traci,

Szczęśliwy byłem, aż jest wspomnieć błogo!

Lecz dziś, gdy wierne oczy moje mogą

W takiej ją widzieć postaci,

Jak nigdy przedtem odkąd wzrok nią pieszczę,

W serce tęschnoty wszedł mi gość — na długo —

Bowiem i dziś tam jest jeszcze

I będzie zawsze — bym znał, żem jej sługą.

Ten gość mi jednak serce wziął nie całe,

Gdyż aby męztwo zdobyć mu niezłomne.

U stóp tej pani je złożę

Ku czci tem większej; wtedy ona, pomnę,

Twarzy mi swojej odchyliwszy chwałę:

— Patrz — ilem piękna! — rzecze: — teraz może,

W miarę twych zasług, w pokorze

Nadgrody słodkiej żądać chcesz odemnie?

—

— Pani — odrzekłem — jam od niepamięci

Wszystkie miłosne w tobie złożył chęci.

Zaczem też i niedaremnie

W tobie mi wola i niewola razem.

Na to mi ona swoją mową błogą.

I z tym swej twarzy wyrazem,

Który nadzieją poi mię lub trwogą:

— Rzadko jest taki, coby o wielkości

Mych darów słysząc, mimo żądz zamieci,

Nie uczuł iskry w swem łonie,

Z jakiej się wprędce płomień święty nieci;

Cóż, gdy ten, co go dobro wszelkie złości,

Skrzętnie ją zaraz popiołami chłonie.

Na których siadłszy w koronie,

Gnuśności chwastem po nad cnoty kwitnie.

Lecz ty, którego Miłość, jak to słyszę,

Szlachetną żądzą, nad twe towarzysze

Wyniosła wielce zaszczytnie,

Wierz mi — do końca wytrwasz w błogiej chętce...

Że cię zaś nieba sługą moim głoszą,

Taką ci ujrzeć dam wprędce,

Która twych oczu stanie się rozkoszą!

—

Chciałem powiedzieć: — o!

to być nie może!

—

W tem ona:— Spojrz tam, wzniósłszy wzrok wysoko

W najskrytsze niebios ustronie —

Ku niej nie każde sięgnie spojrzeć oko!

—

Wstydem oblany schylam skroń w pokorze,

Czując, że pierś mi jeszcze silniej płonie.

A ona, klasnąwszy w dłonie:

— Wszak prawdę rzekłam? — prawi uśmiechnięta —

— Jako gdy z słońca wejściem w niebios progi

Gwiazd najświetniejszych gaśnie orszak mnogi,

Tak zbladła moja ponęta

W obec tej, której blask przezemnie słynie;

Niemniej tys mój jest, — bo mi Pan w niej dawa

Starszą sióstrzycę jedynie —

Imię jej Cnota—jak mnie imię: Sława.

—

Język mój przecież po niejakiej chwili

Mówienia zdolność odzyskiwać zacznie,

Gdym spostrzegł, że tamta Zgóry

Swym słodkim wzrokiem we mnie patrzy bacznie;

Więc rzeknę: — Jeśli słuch mię mój nie myli,

Błogosławiony ojciec takiej córy,

I czas ten cały, przez który

Świat obiegałem, by cię ujrzeć pani!

I jeślim kiedy zmylił prostą drogę,

Ból mi ztąd większy niż wyrazić mogę.

Cóż dalej?

O!

niech wybrani

Do końca walczą z duszy mojej troską!

—

Ona mi na to: — i w tem, tak wesołem

Światłem rozjaśni twarz boską,

Że je wprost w serce wraz z jej słowy wziąłem:

— Tak jak przedwieczne chcieć raczyło Bóstwo,

Obieśmy wzięły nieśmiertelność w dziale —

Ale czy bodaj nie po to:

By nas śmiertelni precz odbiegli wcale!

Młode i piękne wiecznie, wiernych mnóstwo

Miałyśmy niegdyś, lecz dziś — o sromoto!

Patrz!

ta rozwija już oto

Skrzydła, by w Niebios wrócić dom wyniosły —

Wiedz też: żem wreszcie i ja, siebie samej

Cieniem jest tylko!

— Tu do niebios bramy

Nim i ją stopy uniosły,

Rzekła: — z odejścia mego nie miej trwogi —

W tem w gaju Chwały uszczknie pręt laurowy,

I z niego wieniec mi błogi

Własnemi dłońmi splecie w koło głowy,

Piesni!

gdy ciebie ktobądź nazwie ciemną,

To powiedz: — Tak jest.

Jam z mym wieszczem w zmowie,

Pieśń inna, nierównie śmielej,

Co mnie nie wolno mówić jest, wypowie.

Jam przyszła tylko, by choć chwilę ze mną

Gdzieindziej bawił,[1] jeżeli

I mnie się obłęd jego nie udzieli!

—

↑ To jest: gdzieindziej jak przy Laurze.


text:
brony, o 'maści konia'; brość, 'zawiązek liścia'; brośń, 'pleśń', od nazwy koloru, maści jasnej; cerk. bron, o 'szymlu', rusk. broń, o 'kłosie dojrzałym (owsa)', broniet', 'dojrzewać' (o owsie), czesk. broný, 'biały', słowac.

bronet', 'dojrzewać'.

Czy te słowa istotnie razem należą, wątpliwe; brona, 'białego', łączą z ind. bradhna-, 'płowy' (o koniu, więc u Słowian d wypadło, jak zawsze, przed n); brość, w porównaniu z serb. słowień.

brst, o 'pączkach', brstiti, 'objadać pąkowie', bułg. brŭs, wygląda na małoruskie brost', a to będzie to samo co barszcz, z odmiennem następstwem półgłoski twardej, przed lub po r, o co nietrudno.


text:
Juliusz Słowacki

Odpowiedź na „Psalmy przyszłości”

[Ujęcie wcześniejsze]

Podług ciebie, mój szlachcicu,

Cnotą naszą — znieść niewolę.

Ty przemieniasz ziemską dolę

W żywot ducha na księżycu;

Głosem dziecka wołasz: Czynu!

Czynu — czynu naród czeka!

Lecz ty wiesz, bez ducha gminu

Jaka słaba pierś człowieka…

A ty, który budzisz czyn,

Gdy spojrzałeś w ludu oczy,

Rzekłeś, że z nich rzeź wyskoczy!!

A kto inny jest — niż gmin?

*

Nie tak — nie tak, mój szlachetny,

Bo czyn ludu nie piosenka.

To nie w herbie z mieczem ręka,

To nie ród imieniem świetny,

To nie pieśni próżny twór,

To nie buntu próżna mara,

To nie chmurny lot Ikara,

Gdzie zasługą upaść z chmur!

To nie na słońc, gwiazd granicy

Z kochankami mdlejąc latać,

Włosy splatać i rozplatać,

Tchnienie tracić w błyskawicy;

Ale twardo, ale jasno

Śród narodu swego stać,

Myślą bić, chorągwie rwać,

Świecić czynu tarczą własną!

W drogę, choćby niepowrotną,

Ale prostą — naprzód twarzą,

Z piersią czystą, choć samotną,

Choć ją sztyletami rażą,

Z twarzą smętną, ale białą,

Chrystusową, choć zwiędniałą,

A ciągnącą lud do siebie

Niesłychanym bożym czarem:

Takim duchem i sztandarem

Być na ziemi — jest być w niebie!

*

Na kształt gwiazdy kałakuckiej,

Nosić gwiazdę myśli ludzkiej

I z tą gwiazdą żyć surowie.

I przybiegli aniołowie,

Aniołowie betleemscy —

A odbiegli ludzie ziemscy

I drzwi moje pożegnali,

I przeklęli… me domowe

Duchy — serce — moję głowę —

Każdy włos poprzeklinali…

A jam przecie bez ich wiedzy

I bez serc ludzkiego ciepła

Czuł, że w żyłach krew nie krzepła.

Ani na rozstajnej miedzy,

Która świat od Boga dzieli,

A do przyszłych idzie światów,

Rosło mniej tęczowych kwiatów,

Choć suszyli ją i klęli.

I dlatego, żem się umiał

Pohamować — być nad zgraję —

Wichr przeleciał i wyszumiał,

I legł martwy… a ja wstaję;

Bo ojczyznę mą w łańcuchu

Widząc, miałem tę pokorę,

Żem żadnego nie klął ruchu…

Czuł gorących — bo sam gorę,

Modlił się o czasy nowe

I o wrogów mych zwycięstwo,

Choć groziło mi męczeństwo

I w sąd… mogło pójść o głowę.

Bo ty nie myśl, że z anioły

Tylko boża myśl nadchodzi;

Czasem Bóg ją we krwi rodzi,

Czasem rzuca przez Mongoły!…

*

Bo cię nie znam, ale słyszę,

Słysząc twoje wierszowanie,

Że ktoś jak perłami pisze,

Że ktoś na kształt się proroka

Stawia ludziom — ale modny,

Jak historyk świata — chłodny,

Obejrzawszy świat z wysoka,

Wieszcze rymy jako cugi

Posłał na świat równym kłusem

I napełnił wóz Chrystusem

Jak Owidiusz Faetonem,

I rozesłał swoje sługi,

Swe kolory czcić pokłonem.

*

Honor myślom, z których błyska

Nowy duch i forma nowa!

Bo są światu jak zjawiska,

Jako jutrznia są różowa,

Jak ogniste meteory,

Stopom ludu podścielona

By gościńce Irydiona

Pielgrzymowi, który od nich

Bierze ogień i kolory,

Gdy już gwiazd dochodzi wschodnich.

*

Taką była dawniej dana

Poetyczna karm dla ludu,

Objawienie pełne cudu;

Myśl jak mara niespodziana

Z piersi naszej wychodziła

Na kształt gwiazdy lub miesiąca,

Narodowi dźwiękiem miła,

Ludu sen wspominająca,

To jak słońce w półobłoku

Oczom wschodziła i rosła,

To jak róża na potoku

Albo lekki Sylf bez wiosła,

Jakaś siła niewidzialna,

Przez poetę na świat lana,

Wolna — jako anioł Pana!

Silna — jako skra zapalna!

*

Dziś co?

— Każdy wieszcz z rozkazem,

Każdy patron… lecz za sobą;

Nie z promieniem, lecz z wyrazem,

Nie duch-duchem, lecz osobą;

Kiedy gore świat cierpieniem,

Kiedy wzbiera czynu fala,

On się kładzie sam kamieniem,

Na ruch ludzki nie pozwala;

Chce zawrócić w stare łoże

Nowe fale — rzeki boże;

Do zbolałych serc nie wnika,

Gromu ludu nie ma w dłoni,

Ale w uszy formą dzwoni,

Albo dzwoni — albo syka.

Jego dźwiękiem, jego mową

Nie odetchnie pierś szeroka,

Nie pomyśli jego głową,

Skier nie weźmie z jego oka;

Tylko nędzne ujrzy płachty,

Zamiast wieszcza — sztandar jego

I krzyk: „Na Boga żywego!

Ty, kto jesteś?

nie rznij szlachty!!…”

*

Któż i gdzie zagroził nożem?

Któż i gdzie ci stanął sporem?

—

Możeś spotkał się z upiorem,

Z całym dawnym Zaporożem?

Możeś widział pochód głuchy,

Krzyki krwawe i namiętne

I księżyce nad krwią smętne,

I sokoły w mgle jak duchy?

Może tobie zastąpiły

W poprzek twojej sennej stecki

Same tylko ich mogiły —

A ty zląkł się! — wódz szlachecki!!

—

*

Może tylko w noc półjasną

Upiór taki nadlatywał,

Strzały sobie z ran wyrywał

I mgły krwią czerwienił własną,

Hełm rozpalił w błyskawicę,

Miecz potrząsnął purpurowy,

A okropne cztery głowy,

Jako perły zausznice

Z twarzą nieznajomych plemion,

Niby róże — niósł u strzemion.

— A ty zaraz — w ręku kord,

W kosach przed nim cała wieś!

Duch ten — krzyczysz — jest to rzeź!

Duch ten to czerwony mord!…

— Nie mord, nie rzeź: — to z girlandy,

Co leciała ponad Lidą,

Jakiś sługa dziewki Wandy,

Jakiś złoty husarz z dzidą,

Jakiś krzyża kapłan świecki,

Z tęczy widzeń oderwany,

Znów powracał na kurhany —

A ty zląkł się! — syn szlachecki!!

—

*

Duchy lecą i nie giną —

Czasem pełne słów czerwonych:

Czy ty jeden z przestraszonych

Ręką rzezi — gilotyną?

Skądże taka w tobie trwoga

I od ludu rów i przedział?

Prawdę mówisz?…

Nie, na Boga,

Wiem, żeś prawdy nie powiedział!

Tylko jakieś sny czerwone,

Zaludnione czartów gminem,

Twych firanek karmazynem

Owionięte, osłonione,

Jak róż jasne — jak sen płone,

Pełne, mówię, mar szkaradnych,

Bez słońc, bez gwiazd, kwiatów żadnych,

Przestraszyły cię, żeś krzyknął;

„Stójmy tak — na ojców kości!”

I twój anioł, już w przyszłości

Zabłyśniony, — jak sen zniknął.

*

Jeszcze co?

ani zamachu —

Naród cały hasła czeka —

A krzyk pierwszy z ust człowieka

Był krzyk: Stójmy!

był krzyk strachu.

Bo to sen na końcu pieśni,

Że magnaty — kiedyś — staną

Z wielką tęczą chorągwianą

Otrząśnięci z wieków pleśni,

Z wielką myślą w sercu — w głowie —

Chatom — niby aniołowie;

I bunt święty rozpłomienią,

I świat cały od nich zgore…

— W tych magnatach serce chore:

Wąż im sercem, a proch rdzenią!…

*

Kiedyś ze sto was tysięcy

Było szlachty z serc i z lica;

Dziś jednegom znał szlachcica

I kraj cały nie znał więcej.

Jeden tylko serca męką,

Zamiarami, choć nie skutkiem,

Wielkim, cichym, dumnym smutkiem,

Pełną zawsze darów ręką,

Smętną jakąś nieszczęść sławą

Był szlachcicem — i miał prawo…

Dziś i ten nie został z wami

I godności swej nie trzyma;

Poszedł gnić między królami,

Już go nié ma — i was nié ma!

*

Nie myśl, że wszystko na naszej łące

Smutnieje, więdnie, zachodzi nocą,

Że nietoperze ociemniające

W powietrzu cicho skrzydły łopocą,

Gdzie znajdą lampę — skrzydły zaduszą,

Gdzie znajdą ciepłą polską krew w żyłach,

To ją wysmokczą — serce wysuszą —

Mózg o wariackich zostawią siłach.

Nie tak, tu nie tak… jak ci się może

Przyśniło, głośny szlachty upiorze!

*

Duch, ogień, młodość

Orla i żywa

Ogniem porywa

I z ducha czerpie.

Nad nią, na sierpie

Z blasków księżyca,

Boga Rodzica

W zorzy czerwonej,

Na wywróconej

Tęczy porannej !

A pod nią mgła

Z ognia i szkła

W skrze nieustannej

Bałwany wznosząca,

By znieść ją z miesiąca,

Z gwiazdami złotemi

Postawić na ziemi,

Ogłosić królową,

Piękność z płomieniem w sercu, z gwiazdami nad głową.

*

Wyszła, wyszła zza obłoku,

Ludom się pokaże,

I na żniwie, i na toku

Ujrzą ją żniwiarze!

Cała w słońcach, cała w błyskach,

Z kwiatem złotym w dłoni;

Pastuszkowie przy ogniskach

Zaśpiewają o niéj!…

Ujrzą ją na polu trzody

I smętnie zaryczą;

Zadrżą drzewa, staną wody,

Sny z niej tęcz pożyczą!

I zgromadzą się włódarze

Z kosami na roli;

Bo się w sercach — w śnie pokaże

Człowiek dobrej woli…

*

Bo cię żywym być przymuszę;

Wygnaj z myśli Maryjusze,

Cezary i Robespiery.

Z komet, z meteorów cyfer

Czytaj przyszłość, wieszczu młody,

Nie bądź w przyszłą noc pogody,

Jako gwiazda zła — Lucyfer,

Gdy słoneczny wóz wyciąga,

Jak pies — węża mając szyję,

I zła skrzy… i w oczy bije,

I bezsennym się urąga.

—

Bo my z bezsennego łoża

Wzrok rzucamy gorączkowy,

A ty łyskasz blaskiem noża,

Dziecko lub zły duch Jehowy,

Bo nam tworzysz czarną marę

I w zrodzoną rodzisz wiarę.

*

Ten, kto ojcu powie: Raka!

Ten przeklęty: — więc się bój!

Polski lud to ojciec twój.

Zeń, jak z cierniowego krzaka,

Gotów znowu Bóg wybuchnąć,

Z wichru mając twarz i lice,

I na ciebie, jak na świécę —

Iść — i dalej pójść — i zdmuchnąć!

*

Więc się bój: — bo nie ja grożę,

Marny człowiek i twój brat,

Ale jakiś straszny świat

I widzialne światła boże,

Z ciszą, z wiatrem i z szelestem

Rzucające się na lud,

Strachy, które mówią: Cud!

Ognie, które szepcą: Jestem!

*

Zewsząd i podważa wieże.

Słaby — mówisz — rzeź wybiera;

A czy wiesz, co on wybierze?

Może ludów zatracenie.

Może nam przyniesie w dłoni

Komet wichry i płomienie,

W których drży król, matka roni,

Działa, wozy, hufce, konie

Ogień pali, ziemia chłonie;

A nikt z mogił nie korzysta,

Jeno *wszczynający ruch*,

Wieczny *Rewolucjonista*,

Pod męką ciał — leżący *Duch*!

*

We łzach, Panie, ręce podnosimy do Ciebie,

Odpuść nam nasze winy!

Niech będzie twoja wola na ziemi i na niebie;

Przez nas czyń twoje czyny!

Niechaj się twoje imię na wysokościach święci,

Niech się święci trzy razy!

Abyśmy już nie byli z ksiąg żywota wyjęci

Dla naszych ran i zmazy.

Wspomnij, cośmy cierpieli pod chłostą tych mocarzy,

A duchaśmy nie dali;

Nie poznaliby ojce naszych bolesnych twarzy,

Gdyby z grobowca wstali.

Gdyśmy cierpieli mocno, wołaliśmy do góry

Jak gołębie: „Nie ciśnij” —

Duchy jak gołębice rozleciały się w chmury;

Zatrwóż!

niech wrócą!… błyśnij!

W tej błyskawicy, Panie, ujrzym się i z daleka

Brat pozna swego brata —

I wejdzie nieśmiertelność jako anioł w człowieka,

I staniem ludem świata!…

*

A tu niżej

Pan poniży

Namiętnych.

Głos uciszysz,

A usłyszysz

Jęk smętnych.

Zebrzydowscy

I Zborowscy

W czerwonych deliach,

Błyskawice

I dziewice

W bladych kameliach.

Chór przychodzi

Zda się w łodzi,

O brzegi trąca.

Nad smętnemi

Lampa ziemi

Okrąg miesiąca.

Zegar świata,

Ptak Piłata

Godzinę pieje.

Strach i nudności,

W grobach drzą kości,

Bez-duch szaleje.

Duch uciska,

Mroczy i błyska,

Aż uzupełni

Wiek idący,

Bogiem błyszczący

Jak miesiąc w pełni.

*

W takim hymnie, wieszczu, stój;

Bo pieśń taka pójdzie górą,

Nad podlejszych dusz naturą

Panująca — boży strój,

Do którego Bóg nagina

Wszystkie tego wieku struny,

Złączy dźwięki i pioruny,

Świat, co kocha i przeklina,

I błękitu rzuci na tła,

Przemienioną krwawość w światła.

Anioł się z aniołem zetrze,

Chrystus wyjdzie na ciał złamy

I z Chrystusem się spotkamy,

A spotkania plac… powietrze!…

*

Lecz dopóki ty i twoi,

Duchem bożym nieskrzydlaci,

Chcecie stać na głowach braci,

Tak jak szatan dotąd stoi

Ciałem — formą, która kuta

Od tysięcy lat we świecie,

Choć spróchniała — duchy gniecie,

Wyrobiona i przeżuta,

Przeświecona piekłem mara,

Dla was święta tym, że stara…

Póki wy jakby z kamienia,

A kryjący strach kobiecy,

Opieracie wasze plecy

O ten wiatr z gwiazd i z płomienia,

Który się jak słońce pali

I lud niesie, a was wali —

Lecz dotychczas jeszcze szczędzi

Najpiękniejszych od zagłady,

A nie mogąc, dusz gromady

Przerażone z ciał wypędzi; —

To ja — pomny na potrzebę

Przyszłych ludzi, tych cezarów,

Którym każdy stary narów

Kładł pod nogi kamień, glebę,

Męczenników pełną chatę,

Swój interes i prywatę;

To my święci, to my młodzi

Jutrzenkami i błyskaniem

Charonowej Twojej łodzi,

Pełnej trupów — poprzek staniem!

-----