text:
Zygmunt Krasiński

Nie-Boska komedia

„Do błędów, nagromadzonych przez przodków, dodali to, czego nie znali ich przodkowie — wahanie się i bojaźń; — i stało się zatem, — że zniknęli z powierzchni ziemi i wielkie milczenie jest po nich”.

Bezimienny

„To be, or not to be, that is the question”.

Hamlet

Poświęcone Marii

CZĘŚĆ PIERWSZA

Gwiazdy wokoło twojej głowy — pod twoimi nogi fale morza — na falach morza tęcza przed tobą pędzi i rozdziela mgły — co ujrzysz, jest twoim — brzegi, miasta i ludzie tobie się przynależą — niebo jest twoim — chwale twojej niby nic nie zrówna.

—

*

Ty grasz cudzym uszom niepojęte rozkosze.

— Splatasz serca i rozwiązujesz gdyby wianek, igraszkę palców twoich — łzy wyciskasz — suszysz je uśmiechem i na nowo uśmiech strącasz z ust na chwilę — na chwil kilka — czasem na wieki.

— Ale sam co czujesz? — ale sam co tworzysz? — co myślisz?

— Przez ciebie płynie strumień piękności, ale ty nie jesteś pięknością.

— Biada ci — biada!

— Dziecię, co płacze na łonie mamki — kwiat polny, co nie wie o woniach swoich, więcej ma zasługi przed Panem od ciebie.

—

*

Skądżeś powstał, marny cieniu, który znać o świetle dajesz, a światła nie znasz, nie widziałeś, nie obaczysz?

Kto cię stworzył w gniewie lub w ironii?

— Kto ci dał życie nikczemne, tak zwodnicze, że potrafisz udać Anioła chwilą, nim zagrząźniesz w błoto, nim jak płaz pójdziesz czołgać i zadusić się mułem?

— Tobie i niewieście jeden jest początek —

*

Ale i ty cierpisz, choć twoja boleść nic nie utworzy, na nic się nie zda.

— Ostatniego nędzarza jęk policzon między tony harf niebieskich.

— Twoje rozpacze i westchnienia opadają na dół i Szatan je zbiera, dodaje w radości do swoich kłamstw i złudzeń — a Pan je kiedyś zaprzeczy, jako one zaprzeczyły Pana.

—

*

Nie przeto wyrzekam na ciebie, Poezjo, matko Piękności i Zbawienia.

— Ten tylko nieszczęśliwy, kto na światach poczętych, na światach, mających zginąć, musi wspominać lub przeczuwać ciebie — bo jedno tych gubisz, którzy się poświęcili tobie, którzy się stali żywymi głosami twej chwały.

—

*

Błogosławiony ten, w którym zamieszkałaś, jak Bóg zamieszkał w świecie, niewidziany, niesłyszany, w każdej części jego okazały, wielki, Pan, przed którym się uniżają stworzenia i mówią: „On jest tutaj”.

— Taki cię będzie nosił gdyby gwiazdę na czole swoim, a nie oddzieli się od twej miłości przepaścią słowa.

— On będzie kochał ludzi i wystąpi mężem pośród braci swoich.

— A kto cię nie dochowa, kto zdradzi za wcześnie i wyda na marną rozkosz ludziom, temu sypniesz kilka kwiatów na głowę i odwrócisz się, a on zwiędłymi się bawi i grobowy wieniec splata sobie przez całe życie.

— Temu i niewieście jeden jest początek.

ANIOŁ STRÓŻ

Pokój ludziom dobrej woli — błogosławiony pośród stworzeń, kto ma serce — on jeszcze zbawion być może.

— Żono dobra i skromna, zjaw się dla niego — i dziecię niechaj się urodzi w domu waszym.

—

/ przelatuje /

CHÓR ZŁYCH DUCHÓW

W drogę, w drogę, widma, lećcie ku niemu!

— Ty naprzód, ty na czele, cieniu nałożnicy, umarłej wczoraj, odświeżony w mgle i ubrany w kwiaty, dziewico, kochanko poety, naprzód.

—

W drogę i ty, sławo, stary orle wypchany w piekle, zdjęty z palu, kędy cię strzelec zawiesił w jesieni — leć i roztocz skrzydła, wielkie, białe od słońca, nad głową poety.

— Z naszych sklepów wynidź, spróchniały obrazie Edenu, dzieło Belzebuba — dziury zalepiem i rozwiedziemy pokostem — a potem, płótno czarodziejskie, zwiń się w chmurę i leć do poety — wnet się rozwiąż naokoło niego, opasz go skałami i wodami, na przemian nocą i dniem.

— Matko naturo, otocz poetę!

/ Wieś — kościół — nad kościołem Anioł Stróż się kołysze.

/

[ANIOŁ STRÓŻ]

Jeśli dotrzymasz przysięgi na wieki, będziesz bratem moim w obliczu Ojca niebieskiego.

/ znika /

/ Wnątrz kościoła — świadki — gromnica na ołtarzu.

— /

KSIĄDZ

/ ślub daje /

Pamiętajcie na to.

—

/ Wstaje para — Mąż ściska ręką żony i oddaje ją krewnemu — wszyscy wychodzą — on sam zostaje w kościele.

/

[MĄŻ]

Zstąpiłem do ziemskich ślubów, bom znalazł tę, o której marzyłem — przeklęstwo mojej głowie, jeśli ją kiedy kochać przestanę.

—

*

/ Komnata pełna osób — bal — muzyka — świece — kwiaty.

— Panna Młoda walcuje i po kilku okręgach staje, przypadkiem napotyka męża w tłumie i głowę, opiera na jego ramieniu.

/

PAN MŁODY

Jakżeś mi piękna w osłabieniu swoim — w nieładzie kwiaty i perły na włosach twoich — płoniesz ze wstydu i znużenia — o, wiecznie, wiecznie będziesz pieśnią moją.

—

PANNA MŁODA

Będę wierną żoną tobie, jako matka mówiła, jako serce mówi.

— Ale tyle ludzi jest tutaj — tak gorąco i huczno.

—

PAN MŁODY

Idź z raz jeszcze w taniec, a ja tu stać będę i patrzeć na cię, jakem nieraz w myśli patrzał na sunących aniołów.

—

PANNA MŁODA

Pójdę, jeśli chcesz, ale już sił prawie nie mam.

—

PAN MŁODY

Proszę cię, moje kochanie.

—

/ Taniec i muzyka.

/

*

/ Noc pochmurna — Duch zły pod postacią dziewicy, lecąc — /

[DUCH ZŁY]

Niedawnom jeszcze biegała po ziemi w taką samą porę — teraz gnają mnie czarty i każą świętą udawać.

—

/ leci nad ogrodem /

Kwiaty, odrywajcie się i lećcie do moich włosów.

—

/ leci nad cmentarzem /

Świeżość i wdzięki umarłych dziewic, rozlane w powietrzu, płynące nad mogiłami, lećcie do jagód moich.

—

Tu czarnowłosa się rozsypuje — cienie jej puklów, zawiśnijcie mi nad czołem.

— Pod tym kamieniem zgasłych dwoje ócz błękitnych — do mnie, do mnie ogień, co tlał w nich!

— Za tymi kraty sto gromnic się pali — księżnę dziś pochowano — suknio atłasowa, biała jak mleko,oderwij się od niej!

— Przez kraty leci suknia do mnie, trzepocząc się jak ptak — a dalej, a dalej.

—

*

/ Pokój sypialny — lampa nocna stoi na stole i blisko oświeca Męża śpiącego obok Żony.

— /

MĄŻ

/ przez sen /

Skądże przybywasz, nie widziana, nie słyszana od dawna — jak woda płynie, tak płyną twoje stopy, dwie fale białe — pokój świątobliwy na skroniach twoich — wszystko, com marzył i kochał, zeszło się w tobie.

/ przebudza się /

Gdzież jestem! — ha, przy żonie — to moja żona.

—

/ wpatruje się w Żonę.

/

Sądziłem, że to ty jesteś marzeniem moim, a otóż po długiej przerwie wróciło ono i różnym jest od ciebie.

— Ty dobra i miła, ale tamta…

Boże — co widzę — na jawie —

DZIEWICA

Zdradziłeś mnie.

/ znika /

MĄŻ

Przeklęta niech będzie chwila, w której pojąłem kobietę, w której opuściłem kochankę lat młodych, myśl myśli moich, duszę duszy mojej…

ŻONA

/ przebudza się /

Co się stało — czy już dzień — czy powóz zaszedł?

— Wszak mamy jechać dzisiaj po różne sprawunki.

—

MĄŻ

Noc głucha — śpij — śpij głęboko.

—

ŻONA

Możeś zasłabł nagle, mój drogi?

Wstanę i dam ci eteru

MĄŻ

Zaśnij.

—

ŻONA

Powiedz mi, drogi, co masz, bo głos twój niezwyczajny i gorączką nabiegły ci jagody.

—

MĄŻ

/ zrywając się /

Świeżego powietrza mi trzeba.

— Zostań się — przez Boga, nie chodź za mną — nie wstawaj, powiadam ci raz jeszcze.

—

/ wychodzi /

*

/ Ogród przy świetle księżyca — za parkanem kościół.

— /

MĄŻ

Od dnia ślubu mojego spałem snem odrętwiałym, snem żarłoków, snem fabrykanta Niemca przy żonie Niemce — świat cały jakoś zasnął wokoło mnie na podobieństwo moje — jeździłem po krewnych, po doktorach, po sklepach, a że dziecię ma się mi narodzić, myślałem o mamce.

—

/ Bije druga na wieży kościoła.

/

Do mnie, państwa moje dawne, zaludnione, żyjące, garnące się pod myśl moją — słuchające natchnień moich — niegdyś odgłos nocnego dzwonu był hasłem waszym.

—

/ chodzi i załamuje ręce /

Boże, czyś Ty sam uświęcił związek dwóch ciał?

czyś Ty sam wyrzekł, że nic ich rozerwać nie zdoła, choć dusze się odepchną od siebie, pójdą każda w swoją stronę i ciała, gdyby dwa trupy, zostawią przy sobie?

—

Znowu jesteś przy mnie — o moja — o moja, zabierz mnie z sobą.

— Jeśliś złudzeniem, jeślim cię wymyślił, a tyś się utworzyła ze mnie i teraz objawiasz się mnie, niechże i ja będę marą, stanę się mgłą i dymem, by zjednoczyć się z tobą.

—

DZIEWICA

Pójdzieszli za mną, w którykolwiek dzień przylecę po ciebie?

—

MĄŻ

O każdej chwili twoim jestem.

—

DZIEWICA

Pamiętaj.

—

MĄŻ

Zostań się — nie rozpraszaj się jako sen.

— Jeśliś pięknością nad pięknościami, pomysłem nad wszystkimi myśli, czegóż nie trwasz dłużej od jednego życzenia, od jednej myśli?

—

/ Okno otwiera się w przyległym domu.

/

GŁOS KOBIECY

Mój drogi, chłód nocy spadnie ci na piersi; wracaj, mój najlepszy, bo mi tęskno samej w tym czarnym, dużym pokoju.

—

MĄŻ

Dobrze — zaraz.

—

Znikł duch, ale obiecał, że powróci, a wtedy żegnaj mi, ogródku i domku, i ty, stworzona dla ogródka i domku, ale nie dla mnie.

GŁOS

Zmiłuj się — coraz chłodniej nad rankiem.

—

MĄŻ

A dziecię moje — o Boże!

/ wychodzi /

*

/ Salon — dwie świece na fortepianie — kolebka z uśpionym dzieckiem w kącie — Mąż rozciągnięty na krześle, z twarzą ukrytą w dłoniach — Żona przy fortepianie.

/

ŻONA

Byłam u Ojca Beniamina, obiecał mi się na pojutrze.

—

MĄŻ

Dziękuję ci.

ŻONA

Posłałam do cukiernika, żeby kilka tort przysposobił, boś podobno dużo gości sprosił na chrzciny — wiesz — takie czokoladowe, z cyfrą Jerzego Stanisława.

—

MĄŻ

Bogu dzięki, że już raz się odbędzie ten obrządek — że Orcio nasz zupełnie chrześcijaninem się stanie — bo choć już chrzczony z wody, zdawało mi się zawsze, że mu nie dostaje czegoś.

—

/ idzie do kolebki /

Śpij, moje dziecię — czy już się tobie coś śni, że zrzuciłeś kołderkę — ot, tak — teraz leż tak.

— Orcio mi dzisiaj niespokojny — mój maleńki — mój śliczny, śpij.

—

MĄŻ

/ na stronie /

Parno — duszno — burza się gotuje — rychłoż tam ozwie się piorun, a tu pęknie serce moje?

—

ŻONA

/ wraca, siada do fortepianu, gra i przerywa, znowu grać zaczyna i przestaje znowu /

Dzisiaj, wczoraj ach!

mój ty Boże, i przez cały tydzień, i już od trzech tygodni, od miesiąca słowa nie rzekłeś do mnie — i wszyscy, których widzę, mówią mi, że źle wyglądam.

—

MĄŻ

Nadeszła godzina nic jej nie odwlecze.—

/ głośno /

Zdaje mi się owszem, że dobrze wyglądasz.

ŻONA

Tobie wszystko jedno, bo już nie patrzysz na mnie, odwracasz się, kiedy wchodzę, i zakrywasz oczy, kiedy siedzę blisko.

— Wczoraj byłam u spowiedzi i przypominałam sobie wszystkie grzechy — a nie mogłam nic znaleźć takiego, co by cię obrazić mogło.

—

MĄŻ

Nie obraziłaś mnie.

ŻONA

Mój Boże — mój Boże!

MĄŻ

Czuję, że powinienem cię kochać.

—

ŻONA

Dobiłeś mnie tym jednym: „powinienem”.

— Ach!

lepiej wstań i powiedz — „nie kocham” — przynajmniej już będę wiedziała wszystko — wszystko.

—

/ zrywa się i bierze dziecko z kolebki /

Jego nie opuszczaj, a ja się na gniew twój poświęcę — dziecko moje kochaj — dziecko moje, Henryku.

—

/ przyklęka /

MĄŻ

/ podnosząc /

Nie zważaj na to, com powiedział — napadają mnie często złe chwile — nudy.

—

ŻONA

O jedno słowo cię proszę — o jedną obietnicę tylko — powiedz, że go zawsze kochać będziesz.

—

MĄŻ

I ciebie, i jego — wierzaj mi.

/ Całuje ją w czoło — a ona go obejmuje ramionami — Wtem grzmot słychać — zaraz potem muzykę — akord po akordzie, i coraz dziksze.

/

ŻONA

Co to znaczy?

/ dziecię ciśnie do piersi.

Muzyka się urywa.

/

/ Wchodzi Dziewica.

/

[DZIEWICA]

O mój luby, przynoszę ci błogosławieństwo i rozkosz — chodź za mną.

—

O mój luby, odrzuć ziemskie łańcuchy, które cię pętają.

— Ja ze świata świeżego, bez końca, bez nocy.

— Jam twoja.

—

ŻONA

Najświętsza Panno, ratuj mnie! — to widmo blade, jak umarły — oczy zgasłe i głos jak skrzypienie woza, na którym trup leży.

—

MĄŻ

Twe czoło jasne, twój włos kwieciem przetykany, o luba.

—

ŻONA

Całun w szmatach opada jej z ramion.

—

MĄŻ

Światło leje się naokoło ciebie — głos twój raz jeszcze — niechaj zaginę potem.

—

DZIEWICA

Ta, która cię wstrzymuje, jest złudzeniem.

— Jej życie znikome — jej miłość jako liść, co ginie wśród tysiąca zeschłych — ale ja nie przeminę.

—

ŻONA

Henryku, Henryku, zasłoń mnie, nie daj mnie — czuję siarkę i zaduch grobowy.

—

MĄŻ

Kobieto z gliny i błota, nie zazdrość, nie potwarzaj — nie bluźń — patrz — to myśl pierwsza Boga o tobie, ale tyś poszła za radą węża i stałaś się, czym jesteś.

—

ŻONA

Nie puszczę cię.

—

MĄŻ

O luba!

rzucam dom i idę za tobą.

—

/ wychodzi /

ŻONA

Henryku — Henryku —

/ mdleje i pada z dzieckiem — drugi grzmot /

*

/ Chrzest — Goście — Ojciec Beniamin — Ojciec Chrzestny — Matka Chrzestna — mamka z dzieckiem — na sofie na boku siedzi Żona — w głębi służący.

/

PIERWSZY GOŚĆ

/ po cichu /

Dziwna rzecz, gdzie Hrabia się podział.

—

DRUGI GOŚĆ

Zabałamucił się gdzieś lub pisze.

—

PIERWSZY GOŚĆ

A Pani blada, niewyspana, słowa do nikogo nie przemówiła.

TRZECI GOŚĆ

Chrzest dzisiejszy przypomina mi bale, na które zaprosiwszy gospodarz, zgra się wilią w karty, a potem gości przyjmuje z grzecznością rozpaczy.

—

CZWARTY GOŚĆ

Opuściłem śliczną księżniczkę — przyszedłem — sądziłem, że będzie sute śniadanie, a zamiast tego, jako Pismo mówi, płacz i zgrzytanie zębów.

—

OJCIEC BENIAMIN

Jerzy Stanisławie, przyjmujesz olej święty?

OJCIEC I MATKA CHRZESTNA

Przyjmuję.

—

JEDEN Z GOŚCI

Patrzcie, wstała i stąpa, jak gdyby we śnie.

—

DRUGI GOŚĆ

Roztoczyła ręce przed się i chwiejąc się idzie ku synowi.

—

TRZECI GOŚĆ

Co mówicie!

— Podajmy jej ramię, bo zemdleje.

—

OJCIEC BENIAMIN

Jerzy Stanisławie, wyrzekasz się Szatana i pychy jego?

OJCIEC I MATKA CHRZESTNA

Wyrzekam się.

—

JEDEN Z GOŚCI

Cyt — słuchajcie.

—

ŻONA

/ kładąc dłonie na głowie dziecięcia /

Gdzie ojciec twój, Orcio?

—

OJCIEC BENIAMIN

Proszę nie przerywać.

—

ŻONA

Błogosławię cię, Orciu, błogosławię, dziecię moje.

— Bądź poetą, aby cię ojciec kochał, nie odrzucił kiedyś.

—

MATKA CHRZESTNA

Ale pozwólże, moja Marysiu.

—

ŻONA

Ty ojcu zasłużysz się i przypodobasz — a wtedy on twojej matce przebaczy.

—

OJCIEC BENIAMIN

Bój się Pani Hrabina Boga.

—

ŻONA

Przeklinam cię, jeśli nie będziesz poetą.

—

/ mdleje — wynoszą ją sługi /

GOŚCIE

/ razem /

Coś nadzwyczajnego zaszło w tym domu, wychodźmy, wychodźmy!

—

/ Tymczasem obrzęd się kończy — dziecię płaczące odnoszą do kolebki.

/

OJCIEC CHRZESTNY

/ przed kolebką /

Jerzy Stanisławie, dopiero coś został chrześcijaninem i wszedł do towarzystwa ludzkiego, a później zostaniesz obywatelem, a za staraniem rodziców i łaską Bożą znakomitym urzędnikiem — pamiętaj, że Ojczyznę kochać trzeba i że nawet za Ojczyznę zginąć jest pięknie…

/ Wychodzą wszyscy.

/

*

/ Piękna okolica — wzgórza i łasy — góry w oddali.

/

MĄŻ

Tegom żądał, o to przez długie modliłem się lata i nareszciem już bliski mojego celu — świat ludzi zostawiłem z tyłu — niechaj sobie tam każda mrówka bieży i bawi się dźbłem swoim, a kiedy go opuści, niech skacze ze złości lub umiera z żalu.

—

GŁOS DZIEWICY

Tędy — tędy.

—

/ przechodzi /

*

/ Góry i przepaście ponad morzem — gęste chmury — burza.

— /

MĄŻ

Gdzie mi się podziała — nagle rozpłynęły się wonie poranku, pogoda się zaćmiła — stoję na tym szczycie, otchłań pode mną i wiatry huczą przeraźliwie.

—

GŁOS DZIEWICY

/ w oddaleniu /

Do mnie, mój luby.

MĄŻ

Jakże już daleko, a ja przesadzić nie zdołam przepaści.

—

GŁOS

/ w pobliżu /

Gdzie skrzydła twoje?

—

MĄŻ

Zły duchu, co się natrząsasz ze mnie, gardzę tobą.

—

GŁOS DRUGI

U wiszaru góry twoja wielka dusza, nieśmiertelna, co jednym rzutem niebo przelecieć miała, ot kona! — i nieboga twoich stóp się prosi, by nie szły dalej — wielka dusza — serce wielkie.

—

MĄŻ

Pokażcie mi się, weźcie postać, którą bym mógł zgiąć i obalić.

— Jeśli się was ulęknę, bodajbym Jej nie otrzymał nigdy.

—

DZIEWICA

/ na drugiej stronie przepaści /

Uwiąż się dłoni mojej i wzleć.

—

MĄŻ

Cóż się dzieje z tobą — kwiaty odrywają się od skroni twoich i padają na ziemię, a jak tylko się jej dotkną, ślizgają jak jaszczurki, czołgają jak żmije.

—

DZIEWICA

Mój luby!

—

MĄŻ

Przez Boga, suknię wiatr zdarł ci z ramion i rozdarł w szmaty.

—

DZIEWICA

Czemu się ociągasz?

—

MĄŻ

Deszcz kapie z włosów — kości nagie wyzierają z łona.

—

DZIEWICA

Obiecałeś — przysiągłeś —

MĄŻ

Błyskawica zrzenice jej wyżarła.

—

CHÓR DUCHÓW ZŁYCH

Stara, wracaj do piekła — uwiodłaś serce wielkie i dumne, podziw ludzi i siebie samego.

— Serce wielkie, idź za lubą twoją.

—

MĄŻ

Boże, czy Ty mnie za to potępisz, żem uwierzył, iż Twoja piękność przenosi o całe niebo piękność tej ziemi — za to, żem ścigał za nią i męczył się dla niej, ażem stał się igrzyskiem szatanów!

DUCH ZŁY

Słuchajcie, bracia — słuchajcie!

—

MĄŻ

Dobija ostatnia godzina.

— Burza kręci się czarnymi wiry — morze dobywa się na skały i ciągnie ku mnie — niewidoma siła pcha mnie coraz dalej — coraz bliżej —z tyłu tłum ludzi wsiadł mi na barki i prze ku otchłani.

—

DUCH ZŁY

Radujcie się, bracia — radujcie!

—

MĄŻ

Na próżno walczyć — rozkosz otchłani mnie porywa — zawrót w duszy mojej — Boże — wróg Twój zwycięża!

—

ANIOŁ STRÓŻ

/ ponad morzem /

Pokój wam, bałwany, uciszcie się.

—

W tej chwili na głowę dziecięcia twego zlewa się woda święta.

—

Wracaj do domu i nie grzesz więcej.

—

Wracaj do domu i kochaj dziecię twoje.

—

*

/ Salon z fortepianem — wchodzi Mąż — Służący ze świecą za nim.

— /

MĄŻ

Gdzie Pani?

SŁUGA JW.

Pani słaba.

—

MĄŻ

Byłem w jej pokoju — pusty.

—

SŁUGA

Jasny Panie, bo JW.

Pani tu nie ma.

MĄŻ

A gdzie?

SŁUGA

Odwieźli ją wczoraj…

MĄŻ

Gdzie?

SŁUGA

Do domu wariatów.

/ ucieka z pokoju /

MĄŻ

Słuchaj, Mario, może ty udajesz, skryłaś się gdzie, żeby mnie ukarać?

Ozwij się, proszę cię — Mario — Marysiu —

Nie — nikt nie odpowiada.

— Janie — Katarzyno!

— Ten dom cały ogłuchł — oniemiał.

—

Tę, której przysiągłem na wierność i szczęście, sam strąciłem do rzędu potępionych już na tym świecie.

— Wszystko, czegom się dotknął, zniszczyłem i siebie samego zniszczę w końcu.

— Czyż na to piekło mnie wypuściło, bym trochę dłużej był jego żywym obrazem na ziemi?

Na jakiejże poduszce ona dziś głowę położy?

— Jakież dźwięki otoczą ją w nocy?

— Skowyczenia i śpiewy obłąkanych.

Widzę ją — czoło, na którym zawsze myśl spokojna, witająca — uprzejma — przezierała — pochylone trzyma — a myśl dobrą swoją posłała w nieznane obszary, może za mną, i błąka się biedna, i płacze.

—

GŁOS SKĄDSIŚ

Dramat układasz.

—

MĄŻ

Ha! — mój Szatan się odzywa —

/ bieży ku drzwiom, rozpycha podwoje /

Tatara mi osiodłać — płaszcz mój i pistolety!

—

*

/ Dom obłąkanych, w górzystej okolicy.

— Ogród wokoło.

— /

ŻONA DOKTORA

/ z pękiem kluczów u drzwi /

— Może Pan krewny Hrabiny.

—

MĄŻ

Jestem przyjacielem jej męża, on mnie tu przysłał.

—

ŻONA DOKTORA

Proszę Pana — wiele sobie z niej obiecywać nie sposób — mój mąż wyjechał, byłby to lepiej wyłuszczył — przywieźli ją zawczoraj — była w konwulsjach.

— Jakie gorąco.

—

/ obciera twarz /

Mamy dużo chorych — żadnego jednak tak niebezpiecznie, jak ona.

— Imainuj sobie Pan, ten instytut kosztuje nas ze dwakroć sto tysięcy.

— Patrz Pan, jaki widok na góry — ale Pan, widzę, niecierpliwy — więc to nieprawda, że jakóbinyjej męża porwali w nocy?

— Proszę Pana.

—

*

/ Pokój — kratowane okno — kilka krzeseł — łóżko — Żona na kanapie.

— /

MĄŻ

/ wchodzi /

Chcę być z nią sam na sam.

—

GŁOS ZZA DRZWI

Mój mąż by się gniewał, gdyby…

MĄŻ

Dajże mi W. Pani pokój!

—

/ drzwi za sobą zamyka i idzie ku Żonie /

GŁOS ZNAD SUFITU

W łańcuchy spętaliście Boga.

— Jeden już umarł na krzyżu.

— Ja drugi Bóg, i równie wśród katów.

—

GŁOS SPOD PODŁOGI

Na rusztowanie głowy królów i panów — ode mnie poczyna się wolność ludu.

—

GŁOS ZZA PRAWEJ ŚCIANY

Klękajcie przed królem, panem waszym.

—

GŁOS ZZA LEWEJ ŚCIANY

Kometa na niebie już błyska — dzień strasznego sądu się zbliża.

—

MĄŻ

Czy mnie poznajesz, Mario?

—

ŻONA

Przysięgłam ci na wierność do grobu.

—

MĄŻ

Chodź — daj mi ramię, wyjdziemy.

—

ŻONA

Nie mogę się podnieść — dusza opuściła ciało moje, wstąpiła do głowy.

—

MĄŻ

Pozwól, wyniosę ciebie.

—

ŻONA

Dozwól chwil kilka jeszcze, a stanę się godną ciebie.

—

MĄŻ

Jak to?

ŻONA

Modliłam się trzy nocy i Bóg mnie wysłuchał.

—

MĄŻ

Nie rozumiem cię.

—

ŻONA

Od kiedym cię straciła, zaszła odmiana we mnie — „Panie Boże” mówiłam i biłam się w piersi, i gromnicę przystawiałam do piersi, i pokutowałam, „spuść na mnie ducha poezji” i trzeciego dnia z rana stałam się poetą.

—

MĄŻ

Mario —

ŻONA

Henryku, mną teraz już nie pogardzisz — jestem pełna natchnienia — wieczorami już mnie nie będziesz porzucał.

—

MĄŻ

Nigdy, nigdy.

—

ŻONA

Patrz na mnie.

— Czy nie zrównałam się z tobą?

— Wszystko pojmę, zrozumiem, wydam, wygram, wyśpiewam.

— Morze, gwiazdy, burza, bitwa.

— Tak, gwiazdy, burza, morze — ach!

wymknęło mi się jeszcze coś — bitwa.

— Musisz mnie zaprowadzić na bitwę — ujrzę i opiszę — trup, całun, krew, fala, rosa, trumna.

—

Nieskończoność mnie obleje

I jak ptak, w nieskończoności

Błękit skrzydłami rozwieję

I lecąc, się rozemdleję

W czarnej nicości.

—

MĄŻ

Przeklęstwo — przeklęstwo!

—

ŻONA

/ obejmuje go ramionami i całuje w usta /

Henryku mój, Henryku, jakżem szczęśliwa.

—

GŁOS SPOD POSADZKI

Trzech królów własną ręką zabiłem — dziesięciu jest jeszcze — i księży stu śpiewających mszę.

—

GŁOS Z LEWEJ STRONY

Słońce trzecią część blasku straciło — gwiazdy zaczynają potykać się po drogach swoich — niestety — niestety.

MĄŻ

Dla mnie już nadszedł dzień sądu.

ŻONA

Rozjaśnij czoło, bo smucisz mnie na nowo.

— Czegóż ci nie dostaje?

— Wiesz, powiem ci coś jeszcze.

MĄŻ

Mów, a wszystkiego dopełnię.

ŻONA

Twój syn będzie poetą.

MĄŻ

Co?

ŻONA

Na chrzcie ksiądz mu dał pierwsze imię — poeta — a następne znasz, Jerzy Stanisław.

— Jam to sprawiła — błogosławiłam, dodałam przeklęstwo — on będzie poetą.

— Ach, jakże cię kocham, Henryku.

GŁOS Z SUFITU

Daruj im, Ojcze, bo nie wiedzą, co czynią.

ŻONA

Tamten dziwne cierpi obłąkanie — nieprawdaż?

MĄŻ

Najdziwniejsze.

ŻONA

On nie wie, co gada, ale ja ci ogłoszę, co by było, gdyby Bóg oszalał

/ bierze go za rękę /

Wszystkie światy lecą to na dół, to w górę — człowiek każdy, robak każdy krzyczy — „Ja Bogiem” — i co chwila jeden po drugim konają — gasną komety i słońca.

— Chrystus nas już nie zbawi — krzyż swój wziął w ręce obie i rzucił w otchłań.

Czy słyszysz, jak ten krzyż, nadzieja milionów, rozbija się o gwiazdy, łamie się, pęka, rozlatuje w kawałki, a coraz niżej i niżej — aż tuman wielki powstał z jego odłamków — Najświętsza Bogarodzica jedna się jeszcze modli i gwiazdy, Jej służebnice, nie odbiegły Jej dotąd — ale i Ona pójdzie, kędy idzie świat cały.

—

MĄŻ

Mario, może chcesz widzieć syna?

—

ŻONA

Jam mu skrzydła przypięła, posłała między światy, by się napoił wszystkim, co piękne i straszne, i wyniosłe.

— On wróci kiedyś i uraduje ciebie.

— Ach!

MĄŻ

Źle tobie?

ŻONA

W głowie mi ktoś lampę zawiesił i lampa się kołysze — nieznośnie.

—

MĄŻ

Mario moja najdroższa, bądźże mi spokojna, jako dawniej byłaś.

—

ŻONA

Kto jest poetą, ten nie żyje długo.

MĄŻ

Hej!

ratunku — pomocy!

—

/ Wpadają kobiety i Żona Doktora.

/

ŻONA DOKTORA

Pigułek — proszków!

— Nie — nic zsiadłego — owszem, płynne jakie lekarstwo.

— Małgosiu, bież do apteczki!

— Pan sam temu przyczyną — mój mąż mnie wyłaje.

—

ŻONA

Żegnam cię, Henryku.

—

ŻONA DOKTORA

To JW.

Hrabia sam w osobie swojej!

MĄŻ

Mario, Mario!

—

/ ściska ją /

ŻONA

Dobrze mi, bo umieram przy tobie.

—

/ spuszcza głowę /

ŻONA DOKTORA

Jaka czerwona.

— Krew rzuciła się do mózgu.

MĄŻ

Ale jej nic nie będzie!

/ Wchodzi Doktor i zbliża się do kanapy.

/

DOKTOR

Już jej nic nie ma — umarła.

—

CZĘŚĆ DRUGA

Czemu, o dziecię, nie hasasz na kijku, nie bawisz się lalką, much nie mordujesz, nie wbijasz na pal motyli, nie tarzasz się po trawnikach, nie kradniesz łakoci, nie oblewasz łzami wszystkich liter od A do Z?

— Królu much i motyli, przyjacielu poliszynela, czarcie maleńki, czemuś tak podobny do aniołka?

— Co znaczą twoje błękitne oczy, pochylone, choć żywe, pełne wspomnień, choć ledwo kilka wiosen przeszło ci nad głową?

— Skąd czoło opierasz na rączkach białych i zdajesz się marzyć, a jako kwiat obarczony rosą, tak skronią twoje obarczone myślami?

—

*

A kiedy się zarumienisz, płoniesz jak stulistna róża i, pukle odwijając w tył, wzroczkiem sięgasz do nieba — powiedz, co słyszysz, co widzisz, z kim rozmawiasz wtedy?

— Bo na twe czoło występują zmarszczki, gdyby cieniutkie nici, płynące z niewidzialnego kłębka — bo w oczach twoich jaśnieje iskra, której nikt nie rozumie — a mamka twoja płacze i woła na ciebie, i myśli, że jej nie kochasz — a znajomi i krewni wołają na ciebie i myślą, że ich nie poznajesz — twój ojciec jeden milczy i spogląda ponuro, a łza mu się zakręci i znowu gdzieś przepadnie.

—

*

Lekarz wziął cię za puls, liczył bicia i ogłosił, że masz nerwy.

— Ojciec Chrzestny ciast ci przyniósł, poklepał po ramieniu i wróżył, że będziesz obywatelem pośród wielkiego narodu.

— Profesor przystąpił i macał głowę twoją, i wyrzekł, że masz zdatność do nauk ścisłych.

— Ubogi, któremuś dał grosz, przechodząc, do czapki, obiecał ci piękną żonę na ziemi i koronę w niebie.

— Wojskowy przyskoczył, porwał i podrzucił, i krzyknął: „Będziesz pułkownikiem”.

— Cyganka długo czytała dłoń twoją prawą i lewą, nic wyczytać nie mogła; jęcząc odeszła, dukata wziąć nie chciała.

— Magnetyzer palcami ci wionął w oczy, długimi palcami twarz ci okrążył i przeląkł się, bo czuł, że sam zasypia.

— Ksiądz gotował cię do pierwszej spowiedzi — i chciał ukląc przed tobą, jak przed obrazkiem.

— Malarz nadszedł, kiedyś się gniewał i tupał nóżkami; nakreślił z ciebie szatanka i posadził cię na obrazie dnia sądnego między wyklętymi duchami.

—

*

Tymczasem wzrastasz i piękniejesz — nie ową świeżością dzieciństwa mleczną i poziomkową, ale pięknością dziwnych, niepojętych myśli, które chyba z innego świata płyną ku tobie — bo choć często oczy masz gasnące, śniade lica, zgięte piersi, każdy, co spojrzy na ciebie, zatrzyma się i powie: „Jakie śliczne dziecię!”

— Gdyby kwiat, co więdnie, miał duszę z ognia i natchnienie z nieba, gdyby na każdym listku, chylącym się ku ziemi, anielska myśl leżała miasto kropli rosy, ten kwiat byłby do ciebie podobnym, o dziecię moje — może takie bywały przed upadkiem Adama.

—

/ Cmentarz — Mąż i Orcio przy grobie w gotyckie filary i wieżyczki.

/

MĄŻ

Zdejm kapelusik i módl się za duszę matki.

—

ORCIO

Zdrowaś Panno Maryjo, łaskiś Bożej pełna, Królowa niebios, Pani wszystkiego, co kwitnie na ziemi, po polach, nad strumieniami…

MĄŻ

Czego odmieniasz słowa modlitwy — módl się, jak cię nauczono, za matkę, która temu dziesięć lat właśnie o tej samej godzinie skonała.

ORCIO

Zdrowaś Panno Maryjo, łaski Bożej pełna, Pan z Tobą, błogosławionaś między Aniołami, i każdy z nich, kiedy przechodzisz, tęczę jedną z skrzydeł swych wydziera i rzuca pod stopy Twoje.

— Ty na nich, jak gdyby na falach…

MĄŻ

Orcio!

—

ORCIO

Kiedy mi te słowa się nawijają i bolą w głowie tak, że, proszę Papy, muszę je powiedzieć.

—

MĄŻ

Wstań, taka modlitwa nie idzie do Boga.

— Matki nie pamiętasz — nie możesz jej kochać.

—

ORCIO

Widuję bardzo często Mamę.

—

MĄŻ

Gdzie, mój maleńki?

—

ORCIO

We śnie, to jest, niezupełnie we śnie, ale tak, kiedy zasypiam, na przykład zawczoraj.

—

MĄŻ

Dziecko moje, co ty gadasz?

ORCIO

Była bardzo biała i wychudła.

—

MĄŻ

A mówiła co do ciebie?

ORCIO

Zdawało mi się, że się przechadza po wielkiej i szerokiej ciemności, sama bardzo biała, i mówiła:

Ja błąkam się wszędzie,

Ja wszędzie się wdzieram,

Gdzie światów krawędzie,

Gdzie aniołów pienie,

I dla ciebie zbieram

Kształtów roje,

O dziecię moje!

Myśli i natchnienie.

I od duchów wyższych,

I od duchów niższych

Farby i odcienie,

Dźwięki i promienie

Zbieram dla ciebie,

Byś ty, o synku mój!

Był, jako są w niebie,

I ojciec twój

Kochał ciebie —

Widzi Ojciec, że pamiętam słowo w słowo — proszę kochanego Papy, ja nie kłamię.

—

MĄŻ

/ opierając się o filar grobu /

Mario, czyż dziecię własne chcesz zgubić, mnie dwoma zgonami obarczyć?…

Co ja mówię?

Ona gdzieś w niebie, cicha i spokojna, jak za życia na ziemi — marzy się tylko temu biednemu chłopięciu.

—

ORCIO

I teraz słyszę głos jej, lecz nic nie widzę.

—

MĄŻ

Skąd — w której stronie?

—

ORCIO

Jak gdyby od tych dwóch modrzewi, na które pada światło zachodzącego słońca.

—

Ja napoję

Usta twoje

Dźwiękiem i potęgą,

Czoło przyozdobię

Jasności wstęgą,

I matki miłością

Obudzę w tobie

Wszystko, co ludzie na ziemi, anieli w niebie

Nazwali pięknością, —

By ojciec twój,

O synku mój!

Kochał ciebie —

MĄŻ

Czyż myśli ostatnie przy zgonie towarzyszą duszy, choć dostanie się do nieba — możeż być duch szczęśliwym, świętym i obłąkanym zarazem?

—

ORCIO

Głos Mamy słabieje, ginie już prawie za murem kośćtnicy, ot tam — tam — jeszcze powtarza —

O synku mój!

By ojciec twój

Kochał ciebie —

MĄŻ

Boże, zmiłuj się nad dzieckiem naszym, którego, zda się, że w gniewie Twoim przeznaczyłeś szaleństwu i za wczesnej śmierci.

— Panie, nie wydzieraj rozumu własnym stworzeniom, nie opuszczaj świątyń, któreś Sam wybudował Sobie — spojrzyj na męki moje, i aniołka tego nie wydawaj piekłu — mnieś przynajmniej obdarzył siłą na wytrzymanie natłoku myśli, namiętności i uczuć, a jemu? — dałeś ciało do pajęczyny podobne, które lada myśl wielka rozerwie — o Panie Boże — o Boże!

—

Od lat dziesięciu dnia spokojnego nie miałem — nasłałeś wielu ludzi na mnie, którzy mi szczęścia winszowali, zazdrościli, życzyli — spuściłeś na mnie grad boleści i znikomych obrazów, i przeczuciów, i marzeń — łaska Twoja na rozum spadła, nie na serce moje — dozwól mi dziecię ukochać w pokoju, i niechaj stanie mir już między Stwórcą i stworzonym.

— Synu, przeżegnaj się i chodź ze mną.

Wieczny odpoczynek.

/ Wychodzą.

/

*

/ Spacer — damy i kawalerowie — Filozof — Mąż.

/

FILOZOF

Powtarzam, iż to jest nieodbitą, samowolną wiarą we mnie, że czas nadchodzi wyzwolenia kobiet i Murzynów.

—

MĄŻ

Pan masz rację.

FILOZOF

I wielkiej do tego odmiany w towarzystwie ludzkim w szczególności i w ogólności — z czego wywodzę odrodzenie się rodu ludzkiego przez krew i zniszczenie form starych.

—

MĄŻ

Tak się Panu wydaje?

—

FILOZOF

Podobnie jako glob nasz się prostuje lub pochyla na osi swojej przez nagłe rewolucje.

—

MĄŻ

Czy widzisz to drzewo spróchniałe?

—

FILOZOF

Z młodymi listkami na dolnych gałązkach.

—

MĄŻ

Dobrze.

— Jak sądzisz — wiele lat jeszcze stać może?

FILOZOF

Czy ja wiem?

— Rok — dwa lata.

—

MĄŻ

A jednak dzisiaj wypuściło z siebie kilka listków świeżych, choć korzenie gniją coraz bardziej.

—

FILOZOF

Cóż z tego?

—

MĄŻ

Nic — tylko, że gruchnie i pójdzie precz na węgle i popiół, bo nawet stolarzowi nie zda się na nic.

—

FILOZOF

Przecie nie o tym mowa.

—

MĄŻ

Jednak to obraz twój i wszystkich twoich, i wieku twego, i teorii twojej.

—

/ Przechodzą.

/

*

/ Wąwóz pomiędzy górami.

/

MĄŻ

Pracowałem lat wiele na odkrycie ostatniego końca wszelkich wiadomości, rozkoszy i myśli, i odkryłem — próżnię grobową w sercu moim — znam wszystkie uczucia po imieniu, a żadnej żądzy, żadnej wiary, miłości nie ma we mnie — jedno kilka przeczuciów krąży w tej pustyni — o synu moim, że oślepnie — o towarzystwie, w którym wzrosłem, że rozprzęgnie się — i cierpię tak, jak Bóg jest szczęśliwy, sam w sobie, sam dla siebie.

—

GŁOS ANIOŁA STRÓŻA

Schorzałych, zgłodniałych, rozpaczających pokochaj bliźnich twoich, biednych bliźnich twoich, a zbawion będziesz.

MĄŻ

Kto się odzywa?

—

MEFISTO

/ przechodząc /

Kłaniam uniżenie — lubię czasem zastanawiać podróżnych darem, który natura osadziła we mnie.

— Jestem brzuchomowca.

—

MĄŻ

/ podnosząc rękę do kapelusza /

Na kopersztychu podobną twarz gdzieś widziałem.

—

MEFISTO

/ na stronie /

Hrabia ma dobrą pamięć.

—

/ głośno /

Niech będzie pochwalon —

MĄŻ

Na wieki wieków — amen.

—

MEFISTO

/ wchodząc pomiędzy skały /

Ty i głupstwo twoje.

—

MĄŻ

Biedne dziecię, dla win ojca, dla szału matki przeznaczone wiecznej ślepocie — nie dopełnione, bez namiętności, żyjące tylko marzeniem, cień przelatującego anioła, rzucony na ziemię i błądzący w znikomości swojej.

— Jakiż ogromny orzeł wzbił się nad miejscem, w którym ten człowiek zniknął!

—

ORZEŁ

Witam cię — witam.

MĄŻ

Leci ku mnie, cały czarny — świst jego skrzydeł jako świst tysiąca kul w boju.

—

ORZEŁ

Szablą ojców twoich bij się o ich cześć i potęgę.

MĄŻ

Roztoczył się nade mną — wzrokiem węża grzechotnika ssie mi źrzenice — ha!

rozumiem ciebie.

—

ORZEŁ

Nie ustępuj, nie ustąp nigdy — a wrogi twe, podłe wrogi twe pójdą w pył.

—

MĄŻ

Żegnam cię wśród skał, pomiędzy którymi znikasz — bądź co bądź, fałsz czy prawda, zwycięstwo czy zaguba, uwierzę tobie, posłanniku chwały.

— Przeszłości, bądź mi ku pomocy — a jeśli duch twój wrócił do łona Boga, niechaj się znów oderwie, wstąpi we mnie, stanie się myślą, siłą i czynem.

—

/ zrzuca żmiją /

Idź, podły gadzie — jako strąciłem ciebie i nie ma żalu po tobie w naturze, tak oni wszyscy stoczą się w dół i po nich żalu nie będzie — sławy nie zostanie — żadna chmura się nie odwróci w żegludze, by spojrzeć za sobą na tylu synów ziemi, ginących pospołu.

—

Oni naprzód — ja potem.

—

Błękicie niezmierzony, ty ziemię obwijasz — ziemia niemowlęciem, co zgrzyta i płacze — ale ty nie drżysz, nie słuchasz jej, ty płyniesz w nieskończoność swoją.

—

Matko naturo, bądź mi zdrowa — idę się na człowieka przetworzyć, walczyć idę z bracią moją.

*

/ Pokój.

— Mąż — Lekarz — Orcio.

/

MĄŻ

Nic mu nie pomogli — w Panu ostatnia nadzieja.

—

LEKARZ

Bardzo mi zaszczytnie…

MĄŻ

Mów panu, co czujesz.

—

ORCIO

Już nie mogę ciebie, Ojcze, i tego pana rozpoznać — iskry i nicie czarne latają przed moimi oczyma, czasem z nich wydobędzie się na kształt cieniutkiego węża — i nuż robi się chmura żółta — ta chmura w górę podleci, spadnie na dół, pryśnie z niej tęcza — i to nic mnie nie boli.

—

LEKARZ

Stań, Panie Jerzy, w cieniu — wiele Pan lat masz?

—

MĄŻ

Skończył czternaście.

—

LEKARZ

Teraz odwróć się do okna.

—

MĄŻ

A cóż?

LEKARZ

Powieki prześliczne, białka przeczyste, żyły wszystkie w porządku, muszkuły w sile.

—

/ do Orcia /

Śmiej się Pan z tego — Pan będziesz zdrów jak ja.

—

/ do Męża /

Nie ma nadziei.

— Sam Pan Hrabia przypatrz się źrzenicy — nieczuła na światło — osłabienie zupełne nerwu optycznego.

—

ORCIO

Mgłą zachodzi mi wszystko — wszystko.

—

MĄŻ

Prawda — rozwarta — Szara — bez życia.

—

ORCIO

Kiedy spuszczę powieki, więcej widzę niż z otwartymi oczyma.

—

LEKARZ

Myśl w nim ciało przepsuła — należy się bać katalepsji.

—

MĄŻ

/ odprowadzając Lekarza na stronę /

Wszystko, co zażądasz — pół mojego majątku —

LEKARZ

Dezorganizacja nie może się zreorganizować.

—

/ bierze kij i kapelusz /

Najniższy sługa Pana Hrabiego, muszę jechać zdjąć jednej pani kataraktę.

—

MĄŻ

Zmiłuj się, nie opuszczaj nas jeszcze.

—

LEKARZ

Może Pan ciekawy nazwiska tej choroby?

MĄŻ

I żadnej, żadnej nie ma nadziei?

LEKARZ

Zowie się po grecku, amaurosis.

Jest to ślepota spowodowana chorobą czy uszkodzeniem nerwu wzrokowego lub zmianami w mózgu.

—

/ wychodzi /

MĄŻ

/ przyciskając syna do piersi /

Ale ty widzisz jeszcze cokolwiek?

ORCIO

Słyszę głos twój, Ojcze.

—

MĄŻ

Spojrzyj w okno, tam słońce, pogoda.

—

ORCIO

Pełno postaci mi się wije między źrzenicą a powieką — widzę twarze widziane, znajome miejsca — karty książek czytanych.

—

MĄŻ

To widzisz jeszcze?

ORCIO

Tak, oczyma duszy, lecz tamte pogasły.

—

MĄŻ

/ padając na kolana /

/ Chwila milczenia.

/

Przed kim ukląkłem — gdzie mam się upomnieć o krzywdę mojego dziecka?

—

/ wstając /

Milczmy raczej — Bóg się z modlitw, Szatan z przeklęstw śmieje.

—

GŁOS SKĄDSIŚ

Twój syn poetą — czegóż żądasz więcej?

*

/ Lekarz — Ojciec Chrzestny /

OJCIEC CHRZESTNY

Zapewnie, to wielkie nieszczęście być ślepym.

—

LEKARZ

I bardzo nadzwyczajne w tak młodym wieku.

—

OJCIEC CHRZESTNY

Był zawsze słabej kompleksji, i matka jego umarła nieco… tak…

LEKARZ

Jak to?

OJCIEC CHRZESTNY

Poniekąd tak — Wać Pan rozumiesz — bez piątej klepki.

—

/ Mąż wchodzi.

/

MĄŻ

Przepraszam Pana, żem go prosił o tak późnej godzinie, ale od kilku dni mój biedny syn budzi się zawsze około dwunastej, wstaje i przez sen mówi — proszę za mną.

—

LEKARZ

Chodźmy.

— Jestem bardzo ciekawy owego fenomenu.

—

*

/ Pokój sypialny.

— Służąca — Krewni — Ojciec Chrzestny — Lekarz — Mąż.

— /

KREWNY

Cicho.

—

DRUGI

Obudził się, a nas nie słyszy.

LEKARZ

Proszę Panów nic nie mówić.

—

OJCIEC CHRZESTNY

To rzecz arcydziwna.

—

ORCIO

/ wstając /

O Boże — Boże.

—

KREWNY

Jak powoli stąpa.

—

DRUGI

Jak trzyma ręce założone na piersiach.

—

TRZECI

Nie mrugnie powieką — ledwo że usta roztwiera, a przecie głos ostry, przeciągły z nich się dobywa.

—

SŁUŻĄCY

Jezusie Nazareński!

ORCIO

Precz ode mnie ciemności — jam się urodził synem światła i pieśni — co chcecie ode mnie? — czego żądacie ode mnie?

—

Nie poddam się wam, choć wzrok mój uleciał z wiatrami i goni gdzieś po przestrzeniach — ale on wróci kiedyś, bogaty w promienie gwiazd, i oczy moje rozogni płomieniem.

—

OJCIEC CHRZESTNY

Tak jak nieboszczka, plecie sam nie wie co — to widok bardzo zastanawiający.

—

LEKARZ

Zgadzam się z Panem Dobrodziejem.

—

MAMKA

Najświętsza Panno Częstochowska, weź mi oczy i daj jemu.

—

ORCIO

Matko moja, proszę cię — matko moja, naślij mi teraz obrazów i myśli, bym żył wewnątrz, bym stworzył drugi świat w sobie, równy temu, jaki postradałem.

—

KREWNY

Co myślisz, bracie, to wymaga rady familijnej.

—

DRUGI

Czekaj — cicho.

—

ORCIO

Nie odpowiadasz mi — o matko!

nie opuszczaj mnie.

—

LEKARZ

/ do Męża /

Obowiązkiem moim jest prawdę mówić.

—

OJCIEC CHRZESTNY

Tak jest — to jest obowiązkiem — i zaletą lekarzy, Panie Konsyliarzu.

LEKARZ

Pański syn ma pomieszanie zmysłów, połączone z nadzwyczajną drażliwością nerwów, co niekiedy sprawia, że tak powiem, stan snu i jawu zarazem, stan podobny do tego, który oczewiście tu napotykamy.

—

MĄŻ

Boże, patrz, on Twoje sądy mi tłumaczy.

—

LEKARZ

Chciałbym pióra i kałamarza — Cerasi laurei dwa grana etc. etc.

…

MĄŻ

W tamtym pokoju Pan znajdziesz — proszę wszystkich, by wyszli.

—

GŁOSY POMIESZANE

Dobranoc — dobranoc — do jutra —

/ wychodzą /

ORCIO

/ budząc się /

Dobrej nocy mi życzą — mówcie o długiej nocy — o wiecznej może — ale nie o dobrej, nie o szczęśliwej.

—

MĄŻ

Wesprzyj się na mnie, odprowadzę cię do łóżka.

—

ORCIO

Ojcze, co to się ma znaczyć?

—

MĄŻ

Okryj się dobrze i zaśnij spokojnie, bo doktor mówi, że wzrok odzyskasz.

—

ORCIO

Tak mi niedobrze — sen mi przerwały głosy czyjeś.

—

/ zasypia /

MĄŻ

Niech moje błogosławieństwo spoczywa na tobie — nic ci więcej dać nie mogę, ni szczęścia, ni światła, ni sławy — a dobija godzina, w której będę musiał walczyć, działać z kilkoma ludźmi przeciwko wielu ludziom.

— Gdzie się ty podziejesz, sam jeden i wśród stu przepaści, ślepy, bezsilny, dziecię i poeto zarazem, biedny śpiewaku bez słuchaczy, żyjący duszą za obrębami ziemi, a ciałem przykuty do ziemi — o ty nieszczęśliwy, najnieszczęśliwszy z aniołów, o ty mój synu?

—

MAMKA

/ u drzwi /

Pan Konsyliarz każe JW.

Pana prosić.

—

MĄŻ

Dobra moja Katarzyno, zostań się przy małym.

—

/ wychodzi /

CZĘŚĆ TRZECIA

Do pieśni — do pieśni.

Kto ją zacznie, kto jej dokończy?

— Dajcie mi przeszłość, zbrojną w stal, powiewną rycerskimi pióry.

— Gotyckie wieże wywołam przed oczy wasze — rzucę cień katedr świętych na głowy wam.

— Ale to nie to — tego już nigdy nie będzie.

—

*

Ktokolwiek jesteś, powiedz mi, w co wierzysz — łatwiej byś życia się pozbył, niż wiarę jaką wynalazł, wzbudził wiarę w sobie.

Wstydźcie się, wstydźcie wszyscy, mali i wielcy, — a mimo was, mimo żeście mierni i nędzni, bez serca i mózgu, świat dąży ku swoim celom, rwie za sobą, pędzi przed się, bawi się z wami, przerzuca, odrzuca — walcem świat się toczy, pary znikają i powstają, wnet zapadają, bo ślisko — bo krwi dużo — krew wszędzie — krwi dużo, powiadam wam.

—

*

Czy widzisz owe tłumy, stojące u bram miasta wśród wzgórzów i sadzonych topoli — namioty rozbite — zastawione deski, długie, okryte mięsiwem i napojami, podparte pniami, drągami.

— Kubek lata z rąk do rąk — a gdzie ust się dotknie, tam głos się wydobędzie, groźba, przysięga lub przeklęstwo.

— On lata, zawraca, krąży, tańcuje, zawsze pełny, brzęcząc, błyszcząc, wśród tysiąców.

— Niechaj żyje kielich pijaństwa i pociechy!

—

*

Czy widzicie, jak oni czekają niecierpliwie — szemrzą między sobą, do wrzasków się gotują — wszyscy nędzni, ze znojem na czole, z rozczuchranymi włosy, w łachmanach, z spiekłymi twarzami, z dłoniami pomarszczonymi od trudu — ci trzymają kosy, owi potrząsają młotami, heblami — patrz — ten wysoki trzyma topór spuszczony — a tamten stemplem żelaznym nad głową powija; dalej w bok pod wierzbą chłopię małe wisznię do ust kładzie, a długie szydło w prawej ręce ściska.

— Kobiety przybyły także, ich matki, ich żony, głodne i biedne jak oni, zwiędłe przed czasem, bez śladów piękności — na ich włosach kurzawa bitej drogi — na ich łonach poszarpane odzieże — w ich oczach coś gasnącego, ponurego, gdyby przedrzeźnianie wzroku — ale wnet się ożywią — kubek lata wszędzie, obiega wszędzie.

— Niech żyje kielich pijaństwa i pociechy!

—

Teraz szum wielki powstał w zgromadzeniu — czy to radość, czy rozpacz? — kto rozpozna jakie uczucie w głosach tysiąców?

— Ten, który nadszedł, wstąpił na stół, wskoczył na krzesło i panuje nad nimi, mówi do nich.

— Głos jego przeciągły, ostry, wyraźny — każde słowo rozeznasz, zrozumiesz — ruchy jego powolne, łatwe, wtórują słowom, jak muzyka pieśni — czoło wysokie, przestronne, włosa jednego na czaszce nie masz, wszystkie wypadły, strącone myślami — skóra przyschła do czaszki, do liców, żółtawo się wcina pomiędzy koście i muszkuły — a od skroni broda czarna wieńcem twarz opasuje — nigdy krwi, nigdy zmiennej barwy na licach — oczy niewzruszone, wlepione w słuchaczy — chwili jednej zwątpienia, pomieszania nie dojrzeć; a kiedy ramię wzniesie, wyciągnie, wytęży ponad nimi, schylają głowy, zda się, że wnet uklękną przed tym błogosławieństwem wielkiego rozumu — nie serca — precz z sercem, z przesądami, a niech żyje słowo pociechy i mordu!

—

*

To ich wściekłość, ich kochanie, to władzca ich dusz i zapału — on obiecuje im chleb i zarobek — krzyki się wzbiły, rozciągnęły, pękły po wszystkich stronach — „Niech żyje Pankracy! — chleba nam, chleba, chleba!”

— A u stóp mówcy opiera się na stole przyjaciel czy towarzysz, czy sługa.

—

*

Oko wschodnie, czarne, cieniowane długimi rzęsy — ramiona obwisłe, nogi uginające się, ciało niedołężnie w bok schylone — na ustach coś lubieżnego, coś złośliwego, na palcach złote pierścienie — i on także głosem chrapliwym woła — „Niech żyje Pankracy!”

— Mówca ku niemu na chwilę wzrok obrócił.

— „Obywatelu przechrzto, podaj mi chustkę”.—

*

Tymczasem trwają poklaski i wrzaski.

— „Chleba nam, chleba, chleba!

— Śmierć panom, śmierć kupcom — chleba, chleba!”

—

/ Szałas — lamp kilka — księga rozwarta na stole Przechrzty.

/

PRZECHRZTA

Bracia moi podli, bracia moi mściwi, bracia kochani, ssajmy karty Talmudu jako pierś mleczną, pierś żywotną, z której siła i miód płynie dla nas, dla nich gorycz i trucizna.

CHÓR PRZECHRZTÓW

Jehowa pan nasz, a nikt inny.

— On nas porozrzucał wszędzie, On nami, gdyby splotami niezmiernej gadziny, oplótł świat czcicielów Krzyża, panów naszych, dumnych, głupich, niepiśmiennych.

— Po trzykroć pluńmy na zgubę im — po trzykroć przeklęstwo im.

PRZECHRZTA

Cieszmy się, bracia moi.

— Krzyż, wróg nasz, podcięty, zbutwiały, stoi dziś nad kałużą krwi, a jak raz się powali, nie powstanie więcej.

— Dotąd pany go bronią.

CHÓR

Dopełnia się praca wieków, praca nasza markotna, bolesna, zawzięta.

— Śmierć panom — po trzykroć pluńmy na zgubę im — po trzykroć przeklęstwo im!

PRZECHRZTA

Na wolności bez ładu, na rzezi bez końca, na zatargach i złościach, na ich głupstwie i dumie osadzim potęgę Izraela — tylko tych panów kilku — tych kilku jeszcze zepchnąć w dół — trupy ich przysypać rozwalinami Krzyża.

—

CHÓR

Krzyż znamię święte nasze — woda chrztu połączyła nas z ludźmi — uwierzyli pogardzający miłości pogardzonych.

—

Wolność ludzi prawo nasze — dobro ludu cel nasz — uwierzyli synowie chrześcijan w synów Kajfasza.

—Przed wiekami wroga umęczyli ojcowie nasi — my go na nowo dziś umęczym i nie zmartwychwstanie więcej.

—

PRZECHRZTA

Chwil kilka jeszcze, jadu żmii kropel kilka jeszcze — a świat nasz, nasz, o bracia moi!

—

CHÓR

Jehowa Pan Izraela, a nikt inny.

— Po trzykroć pluńmy na zgubę ludom — po trzykroć przeklęstwo im. —

/ Słychać stukanie.

/

PRZECHRZTA

Do roboty waszej — a ty, święta księgo, precz stąd, by wzrok przeklętego nie zbrudził kart twoich.

—

/ Talmud chowa /

Kto tam?

GŁOS ZZA DRZWI

Swój — W imieniu Wolności, otwieraj.

—

PRZECHRZTA

Bracia, do młotów i powrozów.

—

/ otwiera /

LEONARD

/ wchodząc /

Dobrze, Obywatele, że czuwacie i ostrzycie puginały na jutro.

—

/ do jednego z nich przystępuje /

A ty co robisz w tym kącie?

—

JEDEN Z PRZECHRZTÓW

Stryczki, Obywatelu.

—

LEONARD

Masz rozum, bracie — kto od żelaza nie padnie w boju, ten na gałęzi skona.

—

PRZECHRZTA

Miły Obywatelu Leonardzie, czy sprawa pewna na jutro?

—

LEONARD

Ten, który myśli i czuje najpotężniej z nas wszystkich, wzywa cię na rozmowę przeze mnie.

— On ci sam na to pytanie odpowie.

—

PRZECHRZTA

Idę — a wy nie ustawajcie w pracy — Jankielu, pilnuj ich dobrze.

—

/ wychodzi z Leonardem /

CHÓR PRZECHRZTÓW

Powrozy i sztylety, kije i pałasze, rąk naszych dzieło, wyjdziecie na zatratę im — oni panów zabiją po błoniach — rozwieszą po ogrodach i borach — a my ich potem zabijem, powiesim.

— Pogardzeni wstaną w gniewie swoim, w chwałę Jehowy się ustroją; słowo Jego zbawienie, miłość Jego dla nas zniszczeniem dla wszystkich.

— Pluńmy po trzykroć na zgubę im, po trzykroć przeklęstwo im!

—

*

/ Namiot — porozrzucane butelki, kielichy.

/

PANKRACY

Pięćdziesięciu hulało tu przed chwilą i za każdym słowem moim krzyczało — Vivat — czy choć jeden zrozumiał myśli moje? — pojął koniec drogi, u początku której hałasuje?

— Ach!

servile imitatorum pecus.

—

/ Wchodzi Leonard i Przechrzta.

/

Czy znasz hrabiego Henryka?

PRZECHRZTA

Wielki Obywatelu, z widzenia raczej niż z rozmowy — raz tylko, pamiętam, przechodząc na Boże Ciało, krzyknął mi — „Ustąp się” — i spojrzał na mnie wzrokiem pana — za co mu ślubowałem stryczek w duszy mojej.

—

PANKRACY

Jutro jak najraniej wybierzesz się do niego i oświadczysz, że chcę się z nim widzieć osobiście, potajemnie, pojutrze w nocy.

—

PRZECHRZTA

Wiele mi dasz ludzi?

Bo nieostrożnie byłoby się puszczać samemu.

—

PANKRACY

Puścisz się sam, moje imię strażą twoją — szubienica, na której powiesiliście Barona zawczoraj, plecami twymi.

—

PRZECHRZTA

Aj waj!

PANKRACY

Powiesz, że przyjdę do niego o dwunastej w nocy, pojutrze.

—

PRZECHRZTA

A jak mnie każe zamknąć lub obije?

—

PANKRACY

To będziesz męczennikiem za Wolność Ludu.

—

PRZECHRZTA

Wszystko, wszystko za Wolność Ludu —

/ na stronie /

Aj waj —

PANKRACY

Dobranoc, Obywatelu.

—

/ Przechrzta wychodzi.

/

LEONARD

Na co ta odwłoka, te półśrodki, układy — rozmowy?

— Kiedym przysiągł uwielbiać i słuchać ciebie, to że cię miałem za bohatera ostateczności, za orła lecącego wprost do celu, za człowieka stawiającego siebie i swoich wszystkich na jedną kartę.

—

PANKRACY

Milcz, dziecko.

—

LEONARD

Wszyscy gotowi — przechrzty broń ukuli i powrozów nasnuli — tłumy krzyczą, wołają o rozkaz; daj rozkaz, a on pójdzie jak iskra, jak błyskawica, i w płomień się zamieni, i przejdzie w grom.

—

PANKRACY

Krew ci bije do głowy — to konieczność lat twoich, a z nią walczyć nie umiesz i to nazywasz zapałem.

—

LEONARD

Rozważ, co czynisz.

Arystokraty w bezsilności swojej zawarli się w Św. Trójcy i czekają naszego przybycia jak noża gilotyny.

— Naprzód, Mistrzu, bez zwłoki naprzód, i po nich.

PANKRACY

Wszystko jedno — oni stracili siły ciała w rozkoszach, siły rozumu w próżniactwie legnąć muszą.

—

LEONARD

Kogóż się boisz — któż cię wstrzymuje?

—

PANKRACY

Nikt — jedno wola moja.

—

LEONARD

I na ślepo jej mam wierzyć?

PANKRACY

Zaprawdę ci powiadam — na ślepo.

—

LEONARD

Ty nas zdradzasz.

—

PANKRACY

Jak zwrotka u pieśni, tak zdrada u końca każdej mowy twojej — nie krzycz, bo gdyby nas kto podsłuchał…

LEONARD

Tu szpiegów nie ma, a potem cóż?…

PANKRACY

Nic — tylko pięć kul w twoich piersiach za to, żeś śmiał głos podnieść o ton jeden wyżej w mojej przytomności.

—

/ przystępuje do niego /

Wierz mi — daj sobie pokój.

—

LEONARD

Uniosłem się, przyznaję — ale nie boję się kary.

— Jeśli śmierć moja za przykład służyć może, sprawie naszej hartu i powagi dodać, rozkaż.

—

PANKRACY

Jesteś żywy, pełny nadziei i wierzysz głęboko — najszczęśliwszy z ludzi, nie chcę pozbawiać cię życia.

—

LEONARD

Co mówisz?

—

PANKRACY

Myśl więcej, gadaj mniej, a kiedyś mnie zrozumiesz.

— Czy posłałeś do magazynu po dwa tysiące ładunków?

—

LEONARD

Posłałem Dejca z oddziałem.

—

PANKRACY

A składka szewców oddana do kasy naszej?

LEONARD

Z najszczerszym zapałem się złożyli co do jednego i przynieśli sto tysięcy.

PANKRACY

Jutro zaproszę ich na wieczerzę.

— Czy słyszałeś co nowego o hrabim Henryku?

—

LEONARD

Pogardzam zanadto panami, bym wierzył temu, co o nim mówią — upadające rasy energii nie mają — mieć nie powinny, nie mogą.

—

PANKRACY

On jednak zbiera swoich włościan i, zaufany w ich przywiązaniu, gotuje się iść na odsiecz zamkowi Świętej Trójcy.

LEONARD

Kto nam zdoła się oprzeć — przecie w nas wcieliła się Idea wieku naszego.

—

PANKRACY

Ja chcę go widzieć — spojrzeć mu w oczy — przeniknąć do głębi serca — przeciągnąć na naszą stronę.

—

LEONARD

Zabity arystokrata.

—

PANKRACY

Ale poeta zarazem.

— Teraz zostaw mnie samym.

—

LEONARD

Przebaczasz mi, Obywatelu?

PANKRACY

Zaśnij spokojnie — gdybym ci nie przebaczył, już byś zasnął na wieki.

—

LEONARD

Jutro nic nie będzie?

—

PANKRACY

Dobrej nocy i miłego marzenia.

—

/ Leonard wychodzi.

/

Hej, Leonardzie!

—

LEONARD

/ wracając /

Obywatelu Wodzu —

PANKRACY

Pojutrze w nocy pójdziesz ze mną do hrabiego Henryka.

—

LEONARD

Słyszałem.

—

/ wychodzi /

PANKRACY

Dlaczegóż mnie, wodzowi tysiąców, ten jeden człowiek na zawadzie stoi?

— Siły jego małe w porównaniu z moimi — kilkaset chłopów, ślepo wierzących jego słowu, przywiązanych miłością swojskich zwierząt…

To nędza, to zero.

— Czemuż tak pragnę go widzieć, omamić — czyż duch mój napotkał równego sobie i na chwilę się zatrzymał?

— Ostatnia to zapora dla mnie na tych równinach — trza ją obalić, a potem…

Myśli moja, czyż nie zdołasz łudzić siebie, jako drugich łudzisz — wstydź się, przecie ty znasz swój cel, ty jesteś myślą — panią ludu — w tobie zeszła się wola i potęga wszystkich — i co zbrodnią dla innych, to chwałą dla ciebie.

— Ludziom podłym, nieznanym, nadałaś imiona — ludziom bez czucia wiarę nadałaś — świat na podobieństwo swoje — świat nowy utworzyłaś naokoło siebie — a sama błąkasz się i nie wiesz, czym jesteś.

— Nie, nie, nie — ty jesteś wielką!

/ pada na krzesło i duma /

*

/ Bór — porozwieszane płótna na drzewach — w środku łąka, na której stoi szubienica — szałasy — namioty — ogniska — beczki — tłumy ludzi.

/

MĄŻ

/ przebrany, w czarnym płaszczu, z czapką czerwoną wolności na głowie, wchodzi trzymając Przechrztę za ramię /

Pamiętaj!

—

PRZECHRZTA

/ po cichu /

JW.

Panie, oprowadzę cię — nie wydam cię, na honor.

—

MĄŻ

Mrugnij okiem, palec podnieś, a w łeb ci strzelę — możesz się domyślić, że nie dbam o życie twoje… kiedym własne na to odważył.

—

PRZECHRZTA

Aj waj — żelaznymi kleszczami dłoń mi ściskasz — cóż mam robić!

MĄŻ

Mów ze mną jak ze znajomym, z przyjacielem nowo przybyłym.

— Cóż to za taniec?

—

PRZECHRZTA

Taniec wolnych ludzi.

Tańcują mężczyźni i kobiety wokoło szubienicy i śpiewają.

CHÓR

Chleba, zarobku, drzewa na opał w zimie, odpoczynku w lecie!

— Hura — Hura!

Bóg nad nami nie miał litości — Hura — Hura!

—

Królowie nad nami nie mieli litości — Hura — Hura!

—

Panowie nad nami nie mieli litości — Hura!

—

My dziś Bogu, królom i panom za służbę podziękujem — Hura — Hura!

—

MĄŻ

/ do dziewczyny /

Cieszy mnie, żeś tak rumiana i wesoła.

DZIEWCZYNA

A dyć tośmy długo na taki dzień czekały.

— Juści, ja myłam talerze, widelce szurowała ścierką, dobrego słowa nie słyszała nigdy — a dyć czas, czas, bym jadła sama — tańcowała sama — Hura!

—

MĄŻ

Tańcuj, Obywatelko.

—

PRZECHRZTA

/ cicho /

Zmiłuj się, JW.

Panie — ktoś może cię poznać — wychodźmy.

—

MĄŻ

Jeśli kto mnie pozna, toś zginął — idźmy dalej.

—

PRZECHRZTA

Pod tym dębem siedzi klub Lokajów.

—

MĄŻ

Przybliżmy się.

PIERWSZY LOKAJ

Jużem ubił mojego dawnego pana.

—

DRUGI LOKAJ

Ja szukam dotąd mojego barona — zdrowie twoje!

—

KAMERDYNER

Obywatele, schyleni nad prawidłem w pocie i poniżeniu, glancując buty, strzyżąc włosy, poczuliśmy prawa nasze — zdrowie klubu całego!

—

CHÓR LOKAI

Zdrowie Prezesa — on nas powiedzie drogą honoru.

—

KAMERDYNER

Dziękuję, Obywatele.

CHÓR LOKAI

Z przedpokojów, więzień naszych, razem, zgodnie, jednym wypadliśmy rzutem — Vivat!

— Salonów znamy śmieszności i wszeteczeństwa — Vivat!

— Vivat!

—

MĄŻ

Cóż to za głosy, twardsze i dziksze, wychodzące z tej gęstwiny na lewo?

—

PRZECHRZTA

To chór rzeźników, JW.

Panie.

—

CHÓR RZEŹNIKÓW

Obuch i nóż to broń nasza — szlachtuz to życie nasze.

— Nam jedno: czy bydło, czy panów rznąć.

—

Dzieci siły i krwi, obojętnie patrzym na drugich, słabszych i bielszych — kto nas powoła, ten nas ma — dla panów woły, dla ludu panów bić będziem.

Obuch i nóż broń nasza — szlachtuz życie nasze — szlachtuz — szlachtuz — szlachtuz.

—

MĄŻ

Tych lubię — przynajmniej nie wspominają ani o honorze, ani o filozofii.

— Dobry wieczór Pani.

—

PRZECHRZTA

JW.

Panie, mów Obywatelko — lub Wolna Kobieto.

—

KOBIETA

Cóż znaczy ten tytuł, skąd się wyrwał?

— Fe — fe — cuchniesz starzyzną.

—

MĄŻ

Język mi się zaplątał.

—

KOBIETA

Jestem swobodną, jako ty, niewiastą wolną, a towarzystwu za to, że mi prawa przyznało, rozdaję miłość moją.

—

MĄŻ

Towarzystwo znów za to ci dało te pierścienie i ten łańcuch ametystowy.

— Och!

podwójnie dobroczynne towarzystwo!

—

KOBIETA

Nie, te drobnostki zdarłam przed wyzwoleniem moim — z męża mego, wroga mego, wroga wolności, który mnie trzymał na uwięzi.

—

MĄŻ

Życzę Obywatelce miłej przechadzki.

—

/ przechodzi /

Któż jest ten dziwny żołnierz — oparty na szabli obosiecznej, z główką trupią na czapce, z drugą na felcechu, z trzecią na piersiach?

— Czy to nie sławny Bianchetti, taki dziś kondotier ludów, jako dawniej bywali kondotiery książąt i rządów?

—

PRZECHRZTA

On sam, JW.

Panie — dopiero od tygodnia do nas przybyły.

—

MĄŻ

Nad czym tak zamyślił się Generał?

—

BIANCHETTI

Widzicie, Obywatele, ową lukę między jaworami?

— Patrzcie dobrze — dojrzycie tam na górze zamek — doskonale widzę przez moją lunetę mury, okopy i cztery bastiony.

—

MĄŻ

Trudno go opanować.

BIANCHETTI

Tysiąc tysięcy królów! — można obejść jarem, podkopać się, i…

PRZECHRZTA

/ mrugając /

Obywatelu Generale.

—

MĄŻ

/ po cichu /

Czujesz ten kurek odwiedziony pod moim płaszczem?

—

PRZECHRZTA

/ na stronie /

Aj waj!

—

/ głośno /

Jakżeś więc to ułożył, Obywatelu Generale?

—

BIANCHETTI

/ zadumany /

Chociażeście moi bracia w wolności, nie jesteście moimi braćmi w geniuszu — po zwycięstwie dowie się każdy o moich planach.

—

/ odchodzi /

MĄŻ

/ do Przechrzty /

Radzę wam, go zabijcie, bo tak się poczyna każda Arystokracja.

—

RZEMIEŚLNIK

Przeklęstwo — przeklęstwo.

—

MĄŻ

Cóż robisz pod tym drzewem, biedny człowiecze — czemu patrzysz tak dziko i mgławo?

—

RZEMIEŚLNIK

Przeklęstwo kupcom, dyrektorom fabryki — najlepsze lata, w których inni ludzie kochają dziewczyny, biją się na otwartym polu, żeglują po otwartych morzach, ja prześlęczałem w ciasnej komorze, nad warsztatem jedwabiu.

—

MĄŻ

Wychylże czarę, którą trzymasz w dłoni.

—

RZEMIEŚLNIK

Sił nie mam — podnieść do ust nie mogę — ledwo się tutaj przyczołgałem, ale dla mnie już nie zaświta dzień wolności.

— Przeklęstwo kupcom, co jedwab sprzedają, i panom, co noszą jedwabie — przeklęstwo — przeklęstwo!

/ umiera /

PRZECHRZTA

Jaki brzydki trup.

—

MĄŻ

Tchórzu wolności, obywatelu Przechrzto, patrz na tę głowę bez życia, pływającą w pokrwawie zachodzącego słońca.

—

Gdzie się podzieją teraz wasze wyrazy, wasze obietnice — równość — doskonałość i szczęście rodu ludzkiego?

—

PRZECHRZTA

Bodajbyś także za wcześnie zdechł i ciało twoje psy rozerwały na sztuki.

—

/ głośno /

Puszczaj mnie — muszę zdać sprawę z mojego poselstwa.

—

MĄŻ

Powiesz, żem cię miał za szpiega i dlatego zatrzymał.

—

/ obziera się naokoło /

Odgłosy biesiady głuchną z tyłu — przed nami już same tylko sosny i świerki, oblane promieńmi wieczoru.

—

PRZECHRZTA

Nad drzewami skupiają się chmury — lepiej byś wrócił do swoich ludzi, którzy i tak już od dawna czekają na ciebie w jarze Świętego Ignacego.

—

MĄŻ

Dzięki ci za troskliwość, mości Żydzie — nazad!

— Chcę obywateli raz jeszcze w zmierzchu obejrzyć.

—

GŁOS POMIĘDZY DRZEWAMI

Syn chamów dobranoc zasyła staremu słonku.

GŁOS Z PRAWEJ

Zdrowie twoje, dawny wrogu nasz, coś nas pędził do pracy i znoju — jutro, wschodząc, zastaniesz twoich niewolników przy mięsiwie i konwiach — a teraz, szklanko, idź do czarta!

—

PRZECHRZTA

Orszak chłopów tu ciągnie.

—

MĄŻ

Nie wyrwiesz się — stój za tym pniem i milcz.

CHÓR CHŁOPÓW

Naprzód, naprzód, pod namioty, do braci naszych — naprzód, naprzód, pod cień jaworów, na sen, na miłą wieczorną gawędkę — tam dziewki nas czekają — tam woły pobite, dawne pługów zaprzęgi, czekają nas.

GŁOS JEDEN

Ciągnę go i wlokę, zżyma się i opiera — idź w rekruty — idź!

—

GŁOS PANA

Dzieci moje, litości, litości.

—

GŁOS DRUGI

Wróć mi wszystkie dni pańszczyzny.

—

GŁOS TRZECI

Wskrześ mi syna, Panie, spod batogów kozackich.

—

GŁOS CZWARTY

Chamy piją zdrowie twoje, Panie — przepraszają cię, Panie.

CHÓR CHŁOPÓW

/ przechodząc /

Upiór ssał krew i poty nasze — mamy upiora — nie puścim upiora — przez biesa, przez biesa, ty zginiesz wysoko, jako pan, jako wielki pan, wzniesion nad nami wszystkimi.

— Panom tyranom śmierć — nam biednym, nam głodnym, nam strudzonym jeść, spać i pić.

— Jako snopy na polu, tak ich trupy będą — jako plewy w młockarniach, tak perzyny ich zamków — przez kosy nasze, siekiery i cepy, bracia, naprzód.

—

MĄŻ

Nie mogłem twarzy dojrzeć wśród zastępów.

—

PRZECHRZTA

Może jaki przyjaciel lub krewny JW–go.

—

MĄŻ

Nim pogardzam, a was nienawidzę — poezja to wszystko ozłoci kiedyś.

— Dalej, Żydzie — dalej!

—

/ zapuszcza się w krzaki /

*

/ Inna część boru — wzgórze z rozpalonymi ogniami — zgromadzenie ludzi przy pochodniach.

/

MĄŻ

/ na dole, wysuwając się zza drzew z Przechrztą /

Gałęzie podarły na łachmany moją czapkę wolności.

— A to co za piekło z rudawych płomieni, wznoszące się wśród tych dwóch ścian lasu, tych dwóch nawałów ciemności?

—

PRZECHRZTA

Zabłądziliśmy, szukając wąwozu Świętego Ignacego — nazad w krzaki, bo tu Leonard odprawia obrzędy nowej wiary.

—

MĄŻ

/ wstępując /

Przez Boga, naprzód! — tegom żądał właśnie, nie lękaj się, nikt nas nie pozna.

—

PRZECHRZTA

Ostrożnie — powoli.

—

MĄŻ

Wszędzie rozwaliny jakiegoś ogromu, który musiał wieki przetrwać, nim runął — filary, podnóża, kapitele, ćwiertowane posągi, rozrzucone floresy, którymi oplatano starodawne sklepienia — teraz mi pod stopą zamignęła stłuczona szyba — zda się, że twarz Bogarodzicy na chwilę wyjrzała z cieniu i znów tam ciemno — tu, patrz, cała arkada leży — tu krata żelazna, zasypana gruzem — z góry lunął błysk pochodni — widzę pół rycerza śpiącego na połowie grobu — gdzież jestem, przewodniku?

—

PRZECHRZTA

Nasi ludzie krwawo pracowali przez czterdzieści dni i nocy, aż wreszcie zburzyli ostatni kościół — na tych równinach.

— Teraz właśnie cmentarz mijamy.

MĄŻ

Wasze pieśni, ludzie nowi, gorzko brzmią w moich uszach — czarne postacie z tyłu, z przodu, po bokach się cisną, a pędzone wiatrem blaski i cienie przechadzają się po tłumie, jak żyjące duchy.

—

PRZECHODZĄCY

W imieniu Wolności pozdrawiam was obu.

—

DRUGI

Przez śmierć panów witam was obu.

—

TRZECI

Czego się nie śpieszycie?

Tam śpiewają kapłani Wolności.

—

PRZECHRZTA

Niepodobna się oprzeć — zewsząd nas pchają.

—

MĄŻ

Któż jest ten młody człowiek, na gruzach przybytku stojący?

— Trzy ogniska palą się pod nim, wśród dymu i łuny twarz jego płonie, głos jego brzmi szaleństwem.

—

PRZECHRZTA

To Leonard, prorok natchnięty Wolności — naokoło stoją nasze kapłany, filozofy, poeci, artyści, córki ich i kochanki.

—

MĄŻ

Ha!

wasza arystokracja — pokaż mi tego, który cię przysłał.

—

PRZECHRZTA

Nie widzę go tutaj.

—

LEONARD

Dajcie mi ją do ust, do piersi, w objęcia, dajcie piękną moją, niepodległą, wyzwoloną, obnażoną z zasłon i przesądów, wybraną spośród córek Wolności, oblubienicę moją.

—

GŁOS DZIEWICY

Wyrywam się do ciebie, mój kochanku.

—

DRUGI GŁOS

Patrz, ramiona wyciągam do ciebie — upadłam z niemocy — tarzam się po zgliszczach, kochanku mój.

—

TRZECI GŁOS

Wyprzedziłam je — przez popiół i żar, ogień i dym stąpam ku tobie, kochanku mój.

—

MĄŻ

Z rozpuszczonym włosem, z dyszącą piersią wdziera się na gruzy namiętnymi podrzuty.

PRZECHRZTA

Tak co noc bywa.

—

LEONARD

Do mnie, do mnie, o rozkoszo moja — córo Wolności.

— Ty drżysz w boskim szale.

— Natchnienie, ogarnij mą duszę — słuchajcie wszyscy — teraz wam prorokować będę.

—

MĄŻ

Głowę pochyliła, mdleje.

—

LEONARD

My oboje obrazem rodu ludzkiego, wyzwolonego, zmartwychwstającego — patrzcie — stoim na rozwalinach starych kształtów, starego Boga.

— Chwała nam, bośmy członki Jego rozerwali, teraz proch i pył z nich — a duch Jego zwyciężyli naszymi duchami — duch Jego zstąpił do nicości.

—

CHÓR NIEWIAST

Szczęśliwa, szczęśliwa oblubienica Proroka — my tu na dole stoimy i zazdrościm jej chwały.

—

LEONARD

Świat nowy ogłaszam — Bogu nowemu oddaję niebiosa.

Panie swobody i rozkoszy, Boże ludu, każda ofiara zemsty, trup każdego ciemięzcy twoim niech będzie ołtarzem — w oceanie krwi utoną stare łzy i cierpienia rodu ludzkiego — życiem jego odtąd szczęście — prawem jego równość — a kto inne tworzy, temu stryczek i przeklęstwo.

—

CHOR MĘŻÓW

Rozpadła się budowa ucisku i dumy — kto z niej choć kamyczek podniesie, temu śmierć i przeklęstwo.

PRZECHRZTA

Bluźnierce Jehowy, po trzykroć pluję na zgubę wam.

—

MĄŻ

Orle, dotrzymaj obietnicy, a ja tu na ich karkach nowy kościół Chrystusowi postawię.

—

POMIESZANE GŁOSY

Wolność — szczęście — hura! — hejże! — rykacha! — hurracha! — hurracha!

CHÓR KAPŁANÓW

Gdzie pany, gdzie króle, co niedawno przechadzali się po ziemi w berłach i koronach, w dumie i gniewie?

—

ZABÓJCA

Ja zabiłem króla Aleksandra.

—

DRUGI

Ja króla Henryka.

—

TRZECI

Ja króla Emanuela.

—

LEONARD

Idźcie bez trwogi i mordujcie bez wyrzutów — boście wybrani z wybranych, święci wśród najświętszych — boście męczennikami — bohaterami Wolności.

—

CHÓR ZABÓJCÓW

Pójdziemy nocą ciemną, sztylety ściskając w dłoniach, pójdziemy, pójdziemy.

—

LEONARD

Obudź się, urodziwa moja.

—

/ Grzmot słychać.

/

Nuż, odpowiedzcie żyjącemu Bogu — wznieście pieśni wasze — chodźcie za mną wszyscy, wszyscy, jeszcze raz obejdziem i zdepcem świątynię umarłego Boga.

—

A ty podnieś głowę — powstań i obudź się.

DZIEWICA

Pałam miłością ku tobie i Bogu twemu, światu całemu miłość rozdam moją — płonę — płonę.

Ktoś mu zabiegł — padł na kolana — mocuje się sam z sobą, coś bełkoce, coś jęczy.

—

PRZECHRZTA

Widzę, widzę, to syn sławnego filozofa.

LEONARD

Czego żądasz, Hermanie?

—

HERMAN

Arcykapłanie, daj mi święcenie zbójeckie.

LEONARD

/ do kapłanów /

Podajcie mi olej, sztylet i truciznę.

/ do Hermana /

Olejem, którym dawniej namaszczano królów, na zgubę królom namaszczam cię dzisiaj — broń dawnych rycerzy i Panów na zatratę panów kładę w ręce twoje — na twoich Piersiach zawieszam medalion, pełny trucizny tam, gdzie twoje żelazo nie dojdzie, niech ona żre i pali wnętrzności tyranów.

— Idź i niszcz stare pokolenia po wszech stronach świata.

—

MĄŻ

Ruszył z miejsca i na czele orszaku ciągnie po wzgórzu.

—

PRZECHRZTA

Usuńmy się z drogi.

—

MĄŻ

Nie — chcę tego snu dokończyć.

—

PRZECHRZTA

Po trzykroć pluję na ciebie.

—

/ do Męża /

Leonard może mnie poznać, JW.

Panie — patrz, jaki nóż wisi na jego piersiach.

—

MĄŻ

Zakryj się płaszczem moim.

— Co to za niewiasty przed nim tańcują?

—

PRZECHRZTA

Hrabiny i księżniczki, które porzuciwszy mężów przeszły na wiarę naszą.

—

MĄŻ

Niegdyś anioły moje — Pospólstwo go zewsząd oblało — zginął mi w natłoku — jedno po muzyce poznaję, że się od nas oddala.

— Choć za mną — stamtąd lepiej nam patrzeć będzie.

—

/ wdziera się na odłamek muru /

PRZECHRZTA

Aj waj, aj waj!

Każdy nas tu spostrzeże.

—

MĄŻ

Widzę go znowu — drugie niewiasty cisną się za nim, blade, obłąkane, w konwulsjach.

— Syn filozofa pieni się, potrząsa sztyletem.

— Dochodzą teraz do ruin wieży północnej.

—

Stanęli — pląsają na gruzach — rozrywają nieobalone arkady — sypią iskrami na leżące ołtarze i krzyże — płomień się zajmuje i gna słupy dymu przed sobą — biada wam — biada!

—

LEONARD

Biada ludziom, którzy dotąd się kłaniają umarłemu Bogu.

—

MĄŻ

Czarne bałwany nawracają się i ku nam pędzą.

—

PRZECHRZTA

O Abrahamie!

—

MĄŻ

Orle, wszak moja godzina nie tak bliska jeszcze?

—

PRZECHRZTA

Już po nas.

—

LEONARD

/ przechodząc, zatrzymuje się /

Coś ty za jeden, bracie, z taką dumną twarzą — czemu nie łączysz się z nami?

—

MĄŻ

Śpieszę z daleka na odgłos waszego powstania.

— Jestem morderca klubu Hiszpańskiego i dopiero dziś przybyłem.

—

LEONARD

A ten drugi po co się w zawojach płaszcza twego kryje?

—

MĄŻ

To mój brat młodszy — ślubował, że twarzy ludziom nie ukaże, nim zabije przynajmniej barona.

—

LEONARD

Ty sam czyją śmiercią się chlubisz?

—

MĄŻ

Na dwa dni tylko przed wybraniem się w drogę starsi bracia dali mi święcenie.

—

LEONARD

Kogóż masz na myśli?

MĄŻ

Ciebie pierwszego, jeśli się nam sprzeniewierzysz.

—

LEONARD

Bracie, na ten użytek weź sztylet mój.

—

/ wyciąga sztylet z pasa /

MĄŻ

/ dobywa swojego sztyletu /

Bracie, na ten użytek i mojego wystarczy.

—

GŁOS LUDZI

Niech żyje Leonard!

— Niech żyje morderca Hiszpański!

—

LEONARD

Jutro staw się u namiotu Obywatela Wodza.

CHÓR KAPŁANÓW

Pozdrawiamy cię, gościu, imieniem ducha Wolności — w ręku twoim część naszego zbawienia.

— Kto walczy bez ustanku, morduje bez słabości, kto dniem i nocą wierzy zwycięstwu, ten zwycięży wreszcie.

—

/ przechodzą /

CHÓR FILOZOFÓW

My ród ludzki dźwignęli z dzieciństwa.

— My prawdę z łona ciemności wyrwali na jaśnią.

— Ty za nią walcz, morduj i giń.

/ przechodzą /

SYN FILOZOFA

Towarzyszu bracie, czaszką starego świętego piję zdrowie twoje — do widzenia.

—

/ rzuca czaszkę /

DZIEWCZYNA

/ tańcując /

Zabij dla mnie księcia Jana.

—

DRUGA

Dla mnie hrabiego Henryka.

—

DZIECI

Prosimy cię ślicznie o głowę arystokraty.

—

INNI

Szczęść się twojemu sztyletowi!

—

CHÓR ARTYSTÓW

Na ruinach gotyckich świątynię zbudujem tu nową — obrazów w niej ni posągów nie ma — sklepienie w długie puginały, filary w osiem głów ludzkich, a szczyt każdego filara jako włosy, z których się krew sączy — ołtarz jeden biały — znak jeden na nim — czapka wolności — Hurracha!

—

INNI

Dalej, dalej, już brzask świta.

PRZECHRZTA

Rychło nas powieszą — gdzie szubienica.

—

MĄŻ

Cicho, Żydzie — lecą za Leonardem, nie patrzą już na nas.

— Ogarniam wzrokiem, raz ostatni podchwytuję myślą ten chaos, dobywający się z toni czasu, z łona ciemności, na zgubę moją i wszystkich braci moich — gnane szałem, porwane rozpaczą myśli moje w całej sile swej kołują.

—

Boże, daj mi potęgę, której nie odmawiałeś mi niegdyś — a w jedno słowo zamknę świat ten nowy, ogromny — on siebie sam nie pojmuje.

— Lecz to słowo moje będzie poezją przyszłości.

—

GŁOS W POWIETRZU

Dramat układasz.

MĄŻ

Dzięki za radę.

— Zemsta za zhańbione popioły ojców moich — przeklęstwo nowym pokoleniom — ich wir mnie otacza — ale nie porwie za sobą.

— Orle, orle, dotrzymaj obietnicy!

— A teraz na dół ze mną i do jaru Św. Ignacego.

PRZECHRZTA

Już dzień bliski — nie pójdę dalej.

—

MĄŻ

Drogę mi znajdź — puszczę cię potem.

—

PRZECHRZTA

Wśród mgły i zwalisk, cierni i popiołów gdzie mnie wleczesz?

— Daruj mi, daruj.

—

MĄŻ

Naprzód, naprzód i na dół ze mną!

— Ostatnie pieśni ludu konają za nami. — ledwo gdzie jeszcze tli się pochodnia — pośród tych wyziewów bladych, tych zroszonych drzew czy widzisz cienie przeszłości — czy słyszysz te żałobne głosy?

—

PRZECHRZTA

Mgła wszystko zalewa — coraz bardziej zlatujemy w dół.

—

CHÓR DUCHÓW Z LASU

Płaczmy za Chrystusem, za Chrystusem wygnanym, umęczonym — gdzie Bóg nasz, gdzie kościół Jego?

—

MĄŻ

Prędzej, prędzej do miecza, do boju!

— Ja Go wam oddam — na tysiącach krzyżów rozkrzyżuję nieprzyjaciół Jego.

—

CHÓR DUCHÓW

Strzegliśmy ołtarzy i pomników świętych — odgłos dzwonów na skrzydłach nosiliśmy wiernym — w dźwiękach organów były głosy nasze — w połyskach szyb katedry, w cieniach jej filarów, w blaskach pucharu świętego, w błogosławieństwie Ciała Pańskiego było życie nasze.

Teraz gdzie się podziejemy?

—

MĄŻ

Rozwidnia się coraz bardziej — ich postacie mdleją w promieniach zorzy.

—

PRZECHRZTA

Tędy droga twoja, tam jaru początek.

—

MĄŻ

Hej!

— Jezus i szabla moja!

—

/ zrzucając czapkę i zawijając w niej pieniądze /

Weź na pamiątkę rzecz i godło zarazem.

—

PRZECHRZTA

Wszak zaręczyłeś mi słowem, JW.

Panie, bezpieczeństwo tego, który dziś o północy…

MĄŻ

Stary szlachcic dwa razy nie powtarza słowa — Jezus i szabla moja!

—

GŁOSY W KRZAKACH

Maryja i szabla nasza — niech pan nasz żyje!

—

MĄŻ

Wiara!

do mnie — bądź zdrów, obywatelu!

—

Wiara!

do mnie — Jezus i Maryja!

—

*

/ Noc — krzaki — drzewa.

— /

PANKRACY

/ do swoich ludzi /

Położyć się twarzą do murawy — leżeć w milczeniu — ognia mi nie krzesać, nawet do fajki — a za pierwszym strzałem skoczyć mi na pomoc.

— Jeśli strzału nie będzie, nie ruszać się do dnia białego.

—

LEONARD

Obywatelu, raz cię jeszcze zaklinam.

—

PANKRACY

Ty przylep się do tej sosny i dumaj.

—

LEONARD

Mnie jednego przynajmniej weź z sobą — to pan, to arystokrata, to kłamca.

—

PANKRACY

/ wskazuje mu ręką, by został /

Stara szlachta słowa dotrzymuje czasem.

*

/ Komnata podłużna — obrazy dam i rycerzy porozwieszane po ścianach — w głębi filar z tarczą herbowną — Mąż siedzi przy stoliku marmurowym, na którym lampa, para pistoletów, pałasz i zegar — naprzeciwko drugi stolik, srebrne konwie i puchary.

/

MĄŻ

Niegdyś o tej samej porze wśród grożących niebezpieczeństw i podobnych myśli Brutusowi ukazał się geniusz Cezara.

—

I ja dziś czekam na podobne widzenie.

— Za chwilę stanie przede mną człowiek bez imienia, bez przodków, bez anioła stróża — co wydobył się z nicości i zacznie może nową Epokę, jeśli go w tył nie odrzucę nazad, nie strącę do nicości.

—

Ojcowie moi, natchnijcie mnie tym, co was panami świata uczyniło — wszystkie lwie serca wasze dajcie mi do piersi — powaga skroni waszych niechaj się zleje na czoło moje.

— Wiara w Chrystusa i Kościół Jego, ślepa, nieubłagana, wrząca, natchnienie dzieł waszych na ziemi, nadzieja chwały nieśmiertelnej w niebie, niechaj zstąpi na mnie, a wrogów będę mordował i palił, ja, syn stu pokoleń, ostatni dziedzic waszych myśli i dzielności, waszych cnót i błędów.

/ Bije dwunasta.

/

Teraz gotów jestem.

—

/ wstaje /

SŁUGA ZBROJNY

/ wchodząc /

JW.

Panie, człowiek, który miał się stawić, przybył i czeka.

—

MĄŻ

Niech wejdzie.

—

/ Sługa wychodzi.

/

PANKRACY

/ wchodząc /

Witam hrabiego Henryka.

— To słowo „hrabia” dziwnie brzmi w gardle moim.

—

/ siada — zrzuca płaszcz i czapkę wolności i wlepia oczy w kolumnę, na której herb wisi — /

MĄŻ

Dzięki ci, żeś zaufał domowi mojemu — starym zwyczajem piję zdrowie twoje.

—

/ bierze puchar, pije i podaje Pankracemu /

Gościu, w ręce twoje!

—

PANKRACY

Jeśli się nie mylę, te godła czerwone i błękitne zowią się herbem w języku umarłych.

— Coraz mniej takich znaczków na powierzchni ziemi.

/ pije /

MĄŻ

Za pomocą Bożą, wkrótce tysiące ich ujrzysz.

—

PANKRACY

/ puchar od ust odejmując /

Otóż mi stara szlachta — zawsze pewna swego — dumna, uporczywa, kwitnąca nadzieją, a bez grosza, bez oręża, bez żołnierzy.

— Odgrażająca się jak umarły w bajce powoźnikowi u furtki cmentarza — wierząca lub udająca, że wierzy w Boga — bo w siebie trudno wierzyć.

— Ale pokażcie mi pioruny, na waszą obronę zesłane, i pułki aniołów, spuszczone z niebios.

—

/ pije /

Śmiej się z własnych słów.

— Ateizm to stara formuła — a spodziewałem się czegoś nowego po tobie.

—

PANKRACY

Śmiej się z własnych słów.

— Ja mam wiarę silniejszą, ogromniejszą od twojej.

— Jęk przez rozpacz i boleść wydarty tysiącom tysiąców — głód rzemieślników — nędza włościan — hańba ich żon i córek — poniżenie ludzkości, ujarzmionej przesądem i wahaniem się, i bydlęcym przyzwyczajeniem — oto wiara moja — a Bóg mój na dzisiaj — to myśl moja — to potęga moja — która chleb i cześć im rozda na wieki.

—

/ pije i rzuca kubek /

MĄŻ

Ja położyłem siłę moją w Bogu, który Ojcom moim panowanie nadał.

—

PANKRACY

A całe życie byłeś diabła igrzyskiem.

— Zresztą zostawiam tę rozprawę teologom, jeśli jaki pedant tego rzemiosła żyje dotąd w całej okolicy — do rzeczy — do rzeczy!

—

MĄŻ

Czegóż więc żądasz ode mnie, zbawco narodów, obywatelu–boże?

—

PANKRACY

Przyszedłem tu, bo chciałem cię poznać — po wtóre ocalić.

—

MĄŻ

Wdzięcznym za pierwsze — drugie zdaj na szablę moją.

—

PANKRACY

Szabla twoja — szkło, Bóg twój, mara.

— Potępionyś głosem tysiąców — opasanyś ramionami tysiąców — kilka morgów ziemi wam zostało, co ledwo na wasze groby wystarczy — dwudziestu dni bronić się nie możecie.

— Gdzie wasze działa, rynsztunki, żywność — a wreście, gdzie męstwo?…

Gdybym był tobą, wiem, co bym uczynił.

—

MĄŻ

Słucham — patrz, jakem cierpliwy.

—

PANKRACY

— Ja więc, hr. Henryk, rzekłbym do Pankracego: „Zgoda — rozpuszczam mój hufiec, mój hufiec jedyny — nie idę na odsiecz Świętej Trójcy — a za to zostaję przy moim imieniu i dobrach, których całość warujesz mi słowem”.

—

Wiele masz lat, hrabio?

—

MĄŻ

Trzydzieści sześć, obywatelu.

—

PANKRACY

Jeszcze piętnaście lat najwięcej — bo tacy ludzie niedługo żyją — twój syn bliższy grobu niż młodości — jeden wyjątek ogromowi nie szkodzi.

— Bądź więc sobie ostatnim hrabią na tych równinach — panuj do śmierci w domu naddziadów — każ malować ich obrazy i rżnąć herby.

— A o tych nędzarzach nie myśl już więcej.

— Niech się wyrok ludu spełni nad nikczemnikami.

—

/ nalewa sobie drugi puchar /

Zdrowie twoje, ostatni hrabio!

—

MĄŻ

Obrażasz mnie każdym słowem; zda się, próbujesz, czy zdołasz w niewolnika obrócić na dzień tryumfu swego.

— Przestań, bo ja ci się odwdzięczyć nie mogę.

— Opatrzność mojego słowa cię strzeże.

—

PANKRACY

Honor święty, honor rycerski wystąpił na scenę — zwiędły to łachman w sztandarze ludzkości.

— O!

Znam ciebie, przenikam ciebie — pełnyś życia, a łączysz się z umierającymi, bo chcesz się oszukać, bo chcesz wierzyć jeszcze w kasty, w kości prababek, w słowo „ojczyzna” i tam dalej — ale w głębi ducha sam wiesz, że braci twojej należy się kara, a po karze niepamięć.

—

MĄŻ

Tobie zaś i twoim cóż inszego?

PANKRACY

Zwycięstwo i życie.

— Jedno tylko prawo uznaję i przed nim kark schylam — tym prawem świat bieży w coraz wyższe kręgi — ono jest zgubą waszą i woła teraz przez moje usta:

„Zgrzybiali, robaczywi, pełni napoju i jadła, ustąpcie młodym, zgłodniałym i silnym”.

—

Ale — ja pragnę cię wyratować — ciebie jednego.

—

MĄŻ

Bodajbyś zginął marnie za tę litość twoją.

— Ja także znam świat twój i ciebie — patrzałem wśród cieniów nocy na pląsy motłochu, po karkach którego wspinasz się do góry — widziałem wszystkie stare zbrodnie świata, ubrane w szaty świeże, nowym kołujące tańcem — ale ich koniec ten sam co przed tysiącami lat — rozpusta, złoto i krew.

— A ciebie tam nie było — nie raczyłeś zstąpić pomiędzy dzieci twoje — bo w głębi ducha ty pogardzasz nimi — kilka chwil jeszcze, a jeśli rozum cię nie odbieży, ty będziesz pogardzał sam sobą.

—

Nie dręcz mnie więcej.

—

/ siada pod herbem swoim /

PANKRACY

Świat mój jeszcze nie rozparł się w polu — zgoda — nie wyrósł na olbrzyma — łaknie dotąd chleba i wygód — ale przyjdą czasy —

/ wstaje, idzie ku Mężowi i opiera się na herbowym filarze /

Ale przyjdą czasy, w których on zrozumie siebie i powie o sobie: „Jestem” — a nie będzie drugiego głosu na świecie, co by mógł także odpowiedzieć: „Jestem”.

—

MĄŻ

Cóż dalej?

—

PANKRACY

Z pokolenia, które piastuję w sile woli mojej, narodzi się plemię ostatnie, najwyższe, najdzielniejsze.

— Ziemia jeszcze takich nie widziała mężów.

— Oni są ludźmi wolnymi, panami jej od bieguna do bieguna.

— Ona cała jednym miastem kwitnącym, jednym domem szczęśliwym, jednym warsztatem bogactw i przemysłu.

—

MĄŻ

Słowa twoje kłamią — ale twarz twoja niewzruszona, blada, udać nie umie natchnienia.

—

PANKRACY

Nie przerywaj, bo są ludzie, którzy na klęczkach mnie o takie słowa prosili, a ja im tych słów skąpiłem.

—

Tam spoczywa Bóg, któremu już śmierci nie będzie — Bóg, pracą i męką czasów odarty z zasłon — zdobyty na niebie przez własne dzieci, które niegdyś porozrzucał na ziemi, a one teraz przejrzały i dostały prawdy — Bóg ludzkości objawił się im.

MĄŻ

A nam przed wiekami — ludzkość przezeń już zbawiona.

—

PANKRACY

Niechże się cieszy takim zbawieniem — nędzą dwóch tysięcy lat, upływających od Jego śmierci na krzyżu.

—

MĄŻ

Widziałem ten krzyż, bluźnierco, w starym, starym Rzymie — u stóp Jego leżały gruzy potężniejszych sił niż twoje — sto bogów, twemu podobnych, walało się w pyle, głowy skaleczonej podnieść nie śmiało ku Niemu — a On stał na wysokościach, święte ramiona wyciągał na wschód i na zachód, czoło święte maczał w promieniach słońca — znać było, że jest Panem świata.

—

PANKRACY

Stara powiastka — pusta jak chrzęst twego herbu.

—

/ uderza o tarczą /

Ale ja dawniej czytałem twe myśli.

— Jeśli więc umiesz sięgać w nieskończoność, jeśli kochasz prawdę i szukałeś jej szczerze, jeśliś człowiekiem na wzór ludzkości, nie na podobieństwo mamczynych piosneczek, słuchaj, nie odrzucaj tej chwili zbawienia.

Krwi, którą oba wylejem dzisiaj, jutro śladu nie będzie — ostatni raz ci mówię — jeśliś tym, czym wydawałeś się niegdyś, wstań, porzuć dom i chodź za mną.

—

MĄŻ

Tyś młodszym bratem szatana.

—

/ wstaje i przechadza się wzdłuż /

Daremne marzenia — kto ich dopełni?

— Adam skonał na pustyni — my nie wrócim do raju.

PANKRACY

/ na stronie /

Zagiąłem palec popod serce jego — trafiłem do nerwu poezji.

—

MĄŻ

Postęp, szczęście rodu ludzkiego — i ja kiedyś wierzyłem — ot!

macie, weźcie głowę moją, byleby…

Stało się.

— Przed stoma laty, przed dwoma wiekami polubowna ugoda mogła jeszcze… ale teraz, wiem — teraz trza mordować się nawzajem — bo teraz im tylko chodzi o zmianę plemienia.

—

PANKRACY

Biada zwyciężonym — nie wahaj się — powtórz raz tylko „biada” — i zwyciężaj z nami.

—

MĄŻ

Czyś zbadał wszystkie manowce Przeznaczenia — czy pod kształtem widomym stanęło Ono u wejścia namiotu twojego w nocy i olbrzymią dłonią błogosławiło tobie — lub w dzień czyś słyszał głos Jego o południu, kiedy wszyscy spali w skwarze, a tyś jeden rozmyślał — że mi tak pewno grozisz zwycięstwem, człowiecze z gliny, jako ja, niewolniku pierwszej lepszej kuli, pierwszego lepszego cięcia?

PANKRACY

Nie łudź się marną nadzieją — bo nie draśnie mnie ołów, nie tknie się żelazo, dopóki jeden z was opiera się mojemu dziełu, a co później nastąpi, to już wam nic z tego.

—

/ Zegar bije.

/

Czas szydzi z nas obu.

— Jeśliś znudzony życiem, przynajmniej ocal syna swego.

—

MĄŻ

Dusza jego czysta, już ocalona w niebie — a na ziemi los ojca go czeka.

—

/ spuszcza głowę między dłonie i staje /

PANKRACY

Odrzuciłeś więc?

—

/ Chwila milczenia.

/

Milczysz — dumasz — dobrze — niechaj ten duma, co stoi nad grobem.

—

MĄŻ

Z dala od tajemnic, które za krańcami twoich myśli odbywają się teraz w głębi ducha mojego!

— Świat cielska do ciebie należy — tucz go jadłem, oblewaj posoką i winem — ale dalej nie zachodź i precz, precz ode mnie!

—

PANKRACY

Sługo jednej myśli i kształtów jej, pedancie rycerzu, poeto, hańba tobie!

— Patrz na mnie — myśli i kształty są woskiem palców moich.

—

MĄŻ

Darmo, ty mnie nie zrozumiesz nigdy — bo każden z ojców twoich pogrzeban z motłochem pospołu, jako rzecz martwa, nie jako człowiek z siłą i duchem.

—

/ wyciąga rękę ku obrazom /

Spojrzyj na te postacie — myśl ojczyzny, domu, rodziny, myśl, nieprzyjaciółka twoja, na ich czołach wypisana zmarszczkami — a co w nich było i przeszło, dzisiaj we mnie żyje.

— Ale ty, człowiecze, powiedz mi, gdzie jest ziemia twoja?

— Wieczorem namiot twój rozbijasz na gruzach cudzego domu, o wschodzie go zwijasz i koczujesz dalej — dotąd nie znalazłeś ogniska swego i nie znajdziesz, dopóki stu ludzi zechce powtórzyć za mną: „Chwała ojcom naszym!”

—

PANKRACY

Tak, chwała dziadom twoim na ziemi i niebie — w rzeczy samej jest na co patrzyć.

Ów, starosta, baby strzelał po drzewach i Żydów piekł żywcem.

— Ten z pieczęcią w dłoni i podpisem — „kanclerz” — sfałszował akta, spalił archiwa, przekupił sędziów, trucizną przyśpieszył spadki — stąd wsie twoje, dochody, potęga.

— Tamten, czarniawy, z ognistym okiem, cudzołożył po domach przyjaciół — ów z Runem Złotym, w kolczudze włoskiej, znać służył u cudzoziemców — a ta pani blada, z ciemnymi puklami, kaziła się z giermkiem swoim — tamta czyta list kochanka i śmieje się, bo noc bliska — tamta, z pieskiem na robronie, królów była nałożnicą.

— Stąd wasze genealogie bez przerwy, bez plamy.

— Lubię tego w zielonym kaftanie — pił i polował z bracią szlachtą, a chłopów wysyłał, by z psami gonili jelenie.

— Głupstwo i niedola kraju całego — oto rozum i moc wasza.

— Ale dzień sądu bliski i w tym dniu obiecuję wam, że nie zapomnę o żadnym z was, o żadnym z ojców waszych, o żadnej chwale waszej.

—

MĄŻ

Mylisz się, mieszczański synu.

— Ani ty, ani żaden z twoich by nie żył, gdyby ich nie wykarmiła łaska, nie obroniła potęga ojców moich.

— Oni wam wśród głodu rozdawali zboże, wśród zarazy stawiali szpitale — a kiedyście z trzody zwierząt wyrośli na niemowlęta, oni wam postawili świątynie i szkoły — podczas wojny tylko zostawiali doma, bo wiedzieli, żeście nie do pola bitwy.

—

Słowa twoje łamią się na ich chwale, jak dawniej strzały pohańców na ich świętych pancerzach — one ich popiołów nie wzruszą nawet — one zaginą jak skowyczenia psa wściekłego, co bieży i pieni się, aż skona gdzie na drodze.

— A teraz czas już tobie wyniść z domu mego.

— Gościu, wolno puszczam ciebie.

—

PANKRACY

Do widzenia na okopach Świętej Trójcy.

—

A kiedy wam kul zabraknie i prochu…

MĄŻ

To się zbliżym na długość szabel naszych.

— Do widzenia.

—

PANKRACY

Dwa orły z nas — ale gniazdo twoje strzaskane piorunem.

—

/ bierze płaszcz i czapkę wolności /

Przechodząc próg ten, rzucam nań przeklęstwo, należne starości.

— I ciebie, i syna twego poświęcam zniszczeniu.

—

MĄŻ

Hej, Jakubie!

/ Jakub wchodzi.

/

Odprowadzić tego człowieka aż do ostatnich czat moich na wzgórzu.

—

JAKUB

Tak mi Panie Boże dopomóż!

—

/ wychodzi /

CZĘŚĆ CZWARTA

Od baszt Świętej Trójcy do wszystkich szczytów skał, po prawej, po lewej, z tyłu i na przodzie leży mgła śnieżysta, blada, niewzruszona, milcząca, mara oceanu, który niegdyś miał brzegi swoje, gdzie te wierzchołki czarne, ostre, szarpane, i głębokości swoje, gdzie dolina, której nie widać, i słońce, które jeszcze się nie wydobyło.

—

Na wyspie granitowej, nagiej, stoją wieże zamku, wbite w skałę pracą dawnych ludzi i zrosłe ze skałą jak pierś ludzka z grzbietem u Centaura.

— Ponad nimi sztandar się wznosi, najwyższy i sam jeden wśród szarych błękitów.

Powoli śpiące obszary budzić się zaczną — w górze słychać szumy wiatrów — z dołu promienie się cisną — i kra z chmur pędzi po tym morzu z wyziewów.

—

Wtedy inne głosy, głosy ludzkie, przymieszają się do tej znikomej burzy i niesione na mglistych bałwanach, roztrącą się o stopy zamku.

—

Widna przepaść wśród obszarów, co pękły nad nią.

—

Czarno tam w jej głębi, od głów ludzkich czarno — dolina cała zarzucona głowami ludzkimi, jako dno morza głazami.

—

Słońce ze wzgórzów na skały wstępuje — w złocie unoszą się, w złocie roztapiają się chmury, a im bardziej nikną, tym lepiej słychać wrzaski, tym lepiej dojrzeć można tłumy, płynące u dołu.

—

Z gór podniosły się mgły — i konają teraz po nicościach błękitu.

— Dolina Świętej Trójcy obsypana światłem migającej broni i Lud ciągnie zewsząd do niej jak do równiny Ostatniego Sądu.

—

/ Katedra w zamku Świętej Trójcy.

— /

/ Panowie, senatory, dygnitarze siedzą po obu stronach, każdy pod posągiem jakiego króla lub rycerza — za posągami tłumy szlachty — przed wielkim ołtarzem w głębi Arcybiskup w krześle złoconym, z mieczem na kolanach — za ołtarzem Chór Kapłanów.

— Mąż stoi w progu przez chwilą, potem zaczyna iść powoli ku Arcybiskupowi ze sztandarem w ręku.

— /

CHÓR KAPŁANÓW

Ostatnie sługi Twoje, w ostatnim kościele Syna Twego, błagamy Cię za czcią ojców naszych.

— Od nieprzyjaciół wyratuj nas, Panie!

PIERWSZY HRABIA

Patrz, z jaką dumą spogląda na wszystkich.

—

DRUGI HRABIA

Myśli, że świat podbił.

—

TRZECI HRABIA

A on się tylko nocą przedarł przez obóz chłopów.

—

PIERWSZY HRABIA

Sto trupów położył, a dwieście swoich stracił.

—

DRUGI HRABIA

Nie dajmy, by go wodzem obrali.

MĄŻ

/ klęka przed Arcybiskupem /

U stóp twoich składam zdobycz moją.

—

ARCYBISKUP

Przypasz miecz ten, błogosławiony niegdyś ręką Świętego Floriana.

—

GŁOSY

Niech żyje hr. Henryk — niech żyje!

ARCYBISKUP

I przyjm ze znakiem Krzyża Św. dowództwo w tym zamku, ostatnim państwie naszym — wolą wszystkich mianuję cię wodzem.

—

GŁOSY

Niech żyje — niech żyje!

—

GŁOS JEDEN

Nie pozwalam.

—

INNE GŁOSY

Precz — precz — za drzwi!

— Niech żyje Henryk!

—

MĄŻ

Jeśli kto ma co do zarzucenia mnie, niechaj wystąpi, wśród tłumu się nie kryje.

—

/ Chwila milczenia.

/

Ojcze, szablę tę biorę i niech mi Bóg zrządzi zgon prędki, za wczesny, jeśli nią ocalić was nie zdołam.

—

CHÓR KAPŁANÓW

Daj mu siłę — daj mu Ducha Świętego, Panie!

— Od nieprzyjaciół wyratuj nas, Panie!

MĄŻ

Teraz przysięgnijcie wszyscy, że chcecie bronić wiary i czci przodków waszych — że głód i pragnienie umorzy was do śmierci, ale nie do hańby — nie do poddania się — nie do ustąpienia choćby jednego z praw Boga waszego lub waszych.

—

GŁOSY

Przysięgamy.

—

/ Arcybiskup klęka i krzyż wznosi.

Wszyscy klękają.

/

CHÓR

Krzywoprzysięzca gniewem Twoim niech obarczon będzie!

— Bojaźliwy gniewem Twoim niech obarczon będzie!

— Zdrajca gniewem Twoim niech obarczon będzie!

—

GŁOSY

MĄŻ

/ dobywa miecza /

Teraz obiecuję wam sławę — u Boga wyproście zwycięstwo.

—

/ otoczony tłumem wychodzi /

*

/ Jeden z dziedzińców Świętej Trójcy.

— Mąż — Hrabiowie — Barony — Książęta — księża — szlachta.

/

HRABIA

/ na stronę odprowadza Męża /

Jakże — wszystko stracone?

—

MĄŻ

Nie wszystko — chyba że wam serca zabraknie przed czasem.

—

HRABIA

Przed jakim czasem?

MĄŻ

Przed śmiercią.

—

BARON

/ odprowadza go w inszą stronę /

Hrabio, podobno widziałeś się z tym okropnym człowiekiem.

— Będzież on miał litości choć trochę nad nami, kiedy się dostaniem w ręce jego?

—

MĄŻ

Zaprawdę ci mówię, że o takiej litości żaden z ojców twoich nie słyszał — zowie się szubienica.

—

BARON

Trza się bronić jak można.

—

MĄŻ

Co Książę mówi?

—

KSIĄŻĘ

Parę słów na boku.

—

/ odchodzi z nim /

To wszystko dobre jest dla gminu, ale między nami oczywistym jest, że się oprzeć nie zdołamy.

—

MĄŻ

Cóż więc pozostaje?

—

KSIĄŻĘ

Obrano cię wodzem, a zatem do ciebie należy rozpocząć układy.

—

MĄŻ

Ciszej — ciszej!

—

KSIĄŻĘ

Dlaczego?

—

MĄŻ

Boś, Mości Książę, już na śmierć zasłużył.

—

/ odwraca się do tłumu /

Kto wspomni o poddaniu się, ten śmiercią karanym będzie.

—

BARON, HRABIA, KSIĄŻĘ

/ razem /

WSZYSCY

Śmiercią — śmiercią — vivat!

/ Wychodzą.

/

*

/ Krużganek na szczycie wieży.

— Mąż, — Jakub.

/

MĄŻ

Gdzie syn mój?

JAKUB

W wieży północnej usiadł na progu starego więzienia i śpiewa proroctwa.

—

MĄŻ

Najmocniej osadź basztę Eleonory — sam nie ruszaj się stamtąd i co kilka minut patrzaj lunetą na obóz buntowników.

—

JAKUB

Warto by, tak mi Panie Boże dopomóż, dla zachęty rozdać naszym po szklance wódki.

—

MĄŻ

Jeśli potrzeba, każ otworzyć nawet piwnice naszych hrabiów i książąt.

—

/ Jakub wychodzi.

— Mąż wchodzi kilkoma schodami wyżej, pod sam sztandar, na płaski taras.

— /

Całym wzrokiem oczu moich, całą nienawiścią serca obejmuję was, wrogi.

— Teraz już nie marnym głosem, nie mdłym natchnieniem będę walczył z wami, ale żelazem i ludźmi, którzy mnie się poddali.

—

Jakże tu dobrze być panem, być władzcą — choćby z łoża śmierci spoglądać na cudze wole, skupione naokoło siebie, i na was, przeciwników moich, zanurzonych w przepaści, krzyczących z jej głębi ku mnie, jak potępieni wołają ku niebu.

—

Dni kilka jeszcze, a może mnie i tych wszystkich nędzarzy, co zapomnieli o wielkich ojcach swoich, nie będzie — ale bądź co bądź — dni kilka jeszcze pozostało — użyję ich rozkoszy mej kwoli — panować będę — walczyć będę — żyć będę.

— To moja pieśń ostatnia!

—

Nad skałami zachodzi słońce w długiej, czarnej trumnie z wyziewów.

— Krew promienista zewsząd leje się na dolinę.

— Znaki wieszcze zgonu mojego, pozdrawiam was szczerszym, otwartszym sercem, niż kiedykolwiek wprzódy witałem obietnice wesela, ułudy, miłości.

—

Bo nie podłą pracą, nie podstępem, nie przemysłem doszedłem końca życzeń moich — ale nagle, znienacka, tak, jakom marzył zawżdy.

I teraz tu stoję na pograniczach snu wiecznego wodzem tych wszystkich, co mi wczoraj jeszcze równymi byli.

—

*

/ Komnata w zamku, oświecona pochodniami — Orcio siedzi na łożu — Mąż wchodzi i składa broń na stole.

/

MĄŻ

Sto ludzi zostawić na szańcach — reszta niech odpocznie po tak długiej bitwie.

—

GŁOS ZA DRZWIAMI

MĄŻ

Zapewne słyszałeś wystrzały, odgłosy naszej wycieczki — ale bądź dobrej myśli, dziecię moje, nie przepadniemy jeszcze ni dzisiaj, ni jutro.

—

ORCIO

Słyszałem, ale to nie tknęło mi serca — huk przeleciał i nie ma go więcej — co innego w dreszcz mnie wprawia, Ojcze.

MĄŻ

Lękałeś się o mnie.

—

ORCIO

Nie — bo wiem, że twoja godzina nie nadeszła jeszcze.

MĄŻ

Sami jesteśmy — ciężar spadł mi z duszy na dzisiaj, — bo tam w dolinie leżą ciała pobitych wrogów.

— Opowiedz mi wszystkie myśli twoje — będę ich słuchał, jak dawniej w domu naszym.

—

ORCIO

Za mną, za mną, Ojcze — tam straszny sąd co noc się powtarza.

—

/ idzie ku drzwiom skrytym w murze i otwiera je /

MĄŻ

Gdzie idziesz?

— Kto ci pokazał to przejście?

— Tam lochy wiecznie ciemne, tam gniją dawnych ofiar kości.

—

ORCIO

Gdzie oko twoje, zwyczajne słońcu, nie dowidzi — tam duch mój stąpać umie.

— Ciemności, idźcie do ciemności!

—

/ zstępuje /

*

/ Lochy podziemne — kraty żelazne, kajdany, narzędzia do tortur, połamane, leżące na ziemi.

— Mąż z pochodnią u stóp głazu, na którym Orcio stoi.

/

MĄŻ

Zejdź, błagam cię, zejdź do mnie.

—

ORCIO

Czy nie słyszysz ich głosów, czy nie widzisz ich kształtów?

MĄŻ

Milczenie grobów — a światło pochodni na kilka stóp tylko rozświeca przed nami.

ORCIO

Coraz już bliżej — coraz już widniej — idą spod ciasnych sklepień jeden po drugim i tam zasiadają w głębi.

MĄŻ

W szaleństwie twoim potępienie moje — szalejesz, dziecię — i siły moje niszczysz, kiedy mi ich tyle potrzeba.

—

ORCIO

Widzę duchem blade ich postacie, poważne, kupiące się na sąd straszny.

— Oskarżony już nadchodzi i jako mgła płynie.

—

CHÓR GŁOSÓW

Siłą nam daną — za męki nasze, my, niegdyś przykuci, smagani, dręczeni, żelazem rwani, trucizną pojeni, przywaleni cegłami i żwirem, dręczmy i sądźmy, sądźmy i potępiajmy — a kary Szatan się podejmie.

—

MĄŻ

Co widzisz?

—

ORCIO

Oskarżony — oskarżony — ot, załamał dłonie.

—

MĄŻ

Kto on jest?

—

ORCIO

Ojcze — Ojcze!

GŁOS JEDEN

Na tobie się kończy ród przeklęty — w tobie ostatnim zebrał wszystkie siły swoje i wszystkie namiętności swe, i całą dumę swoją, by skonać.

—

CHÓR GŁOSÓW

Za to, żeś nic nie kochał, nic nie czcił prócz siebie, prócz siebie i myśli twych, potępion jesteś — potępion na wieki.

—

MĄŻ

Nic dojrzeć nie mogę, a słyszę spod ziemi, nad ziemią, po bokach westchnienia i żale, wyroki i groźby.

—

ORCIO

On teraz podniósł głowę, jako ty, Ojcze, kiedy się gniewasz — i odparł dumnym słowem, jako ty, Ojcze, kiedy pogardzasz.

—

CHÓR GŁOSÓW

Daremno — daremno — ratunku nie ma dla niego ni na ziemi, ni w niebie.

GŁOS JEDEN

Dni kilka jeszcze chwały ziemskiej, znikomej, której mnie i braci moich pozbawili naddziady twoje — a potem zaginiesz ty i bracia twoi — i pogrzeb wasz jest bez dzwonów żałoby — bez łkania przyjaciół i krewnych — jako nasz był kiedyś na tej samej skale boleści.

—

MĄŻ

Znam ja was, podłe duchy, marne ogniki, latające wśród ogromów anielskich.

—

/ idzie kilka kroków naprzód /

ORCIO

Ojcze, nie zapuszczaj się w głąb — na Chrystusa imię święte zaklinam cię, Ojcze.

—

MĄŻ

/ wraca /

Powiedz, powiedz, kogo widzisz?

—

ORCIO

To postać —

MĄŻ

Czyja?

ORCIO

To drugi ty jesteś — cały blady — spętany teraz męczą ciebie — słyszę jęki twoje —

/ pada na kolana /

Przebacz mi, Ojcze — Matka pośród nocy przyszła i kazała…

/ mdleje /

MĄŻ

/ chwyta go w objęcia /

Tego nie dostawało.

— Ha!

dziecię własne przywiodło mnie do progu piekła!

— Mario! — nieubłagany duchu — Boże!

i Ty, druga Maryjo, do której modliłem się tyle!

—

Tam poczyna się nieskończoność mąk i ciemności.

— Nazad! — muszę jeszcze walczyć z ludźmi — potem wieczna walka.

—

/ ucieka z synem /

CHÓR GŁOSÓW

/ w oddali /

*

/ Sala w zamku Świętej Trójcy.

— Mąż, kobiety, dzieci, kilku starców i hrabiów klęczących u stóp jego — Ojciec Chrzestny stoi w środku sali — tłum w głębi — zbroje zawieszone, gotyckie filary, ozdoby, okna.

— /

MĄŻ

Nie — przez syna mego — przez żonę nieboszczkę moją, nie — jeszcze raz mówię — nie.

—

GŁOSY KOBIECE

Zlituj się — głód pali wnętrzności nasze i dzieci naszych — dniem i nocą strach nas pożera.

—

GŁOSY MĘŻCZYZN

Jeszcze pora — słuchaj posła — nie odsyłaj posła.

—

OJCIEC CHRZESTNY

Całe życie moje obywatelskim było i nie zważam na twoje wyrzuty, Henryku.

— Jeślim się podjął urzędu poselskiego, który w tej chwili sprawuję, to że znam wiek mój i cenić umiem całą wartość jego.

— Pankracy jest reprezentantem obywatelem, że tak rzekę…

MĄŻ

Precz z oczu moich, stary.

—

/ na stronie do Jakuba /

Przyprowadź tu oddział naszych.

—

/ Jakub wychodzi — kobiety powstają i płaczą. — mężczyźni się oddalają o kilka kroków.

/

BARON

Zgubiłeś nas, Hrabio.

—

DRUGI

Wypowiadamy ci posłuszeństwo.

—

KSIĄŻĘ

Sami ułożymy z tym zacnym obywatelem warunki poddania zamku.

—

OJCIEC CHRZESTNY

Wielki mąż, który mnie przysłał, obiecuje wam życie, bylebyście przyłączyli się do niego i uznali dążenie wieku.

—

KILKA GŁOSÓW

Uznajemy — uznajemy.

—

MĄŻ

Kiedyście mnie wezwali, przysiągłem zginąć na tych murach — dotrzymam i wy wszyscy zginiecie wraz ze mną.

—

Ha!

chce się wam żyć jeszcze!

—

Ha!

zapytajcie ojców waszych, po co gnębili i panowali!

—

/ do Hrabiego /

A ty czemu uciskałeś poddanych?

—

/ do drugiego /

A ty czemu przepędziłeś wiek młody na kartach i podróżach daleko od Ojczyzny?

—

/ do innego /

Ty się podliłeś wyższym, gardziłeś niższymi.

—

/ do jednej z kobiet /

Dlaczegóżeś dzieci nie wychowała sobie na obrońców — na rycerzy?

— Teraz by ci się zdały na coś.

— Aleś kochała Żydów, adwokatów — proś ich o życie teraz.

—

/ staje i wyciąga ramiona /

Czego się tak śpieszycie do hańby — co was tak nęci, by upodlić wasze ostatnie chwile?

— Naprzód raczej ze mną, naprzód, Mości Panowie, tam gdzie kule i bagnety — nie tam gdzie szubienica i kat milczący, z powrozem w dłoni na szyje wasze.

—

KILKA GŁOSÓW

Dobrze mówi — na bagnety!

—

INNE GŁOSY

Kawałka chleba już nie ma.

—

KOBIECE GŁOSY

Dzieci nasze, dzieci wasze!

—

WIELE GŁOSÓW

Poddać się trzeba — układy — układy!

—

OJCIEC CHRZESTNY

Obiecuję wam całość, że tak rzekę, nietykalność osób i ciał waszych.

—

MĄŻ

/ przybliża się do Ojca Chrzestnego i chwyta go za piersi /

Święta osobo posła, idź skryć siwą głowę pod namioty przechrztów i szewców, bym ją krwią twoją własną nie zmazał.

—

/ Wchodzi oddział zbrojnych z Jakubem.

/

Na cel mi wziąć to czoło zorane zmarszczkami marnej nauki — na cel tę czapkę wolności, drżącą od tchnienia słów moich na tej głowie bez mózgu.

—

/ Ojciec Chrzestny się wymyka.

/

WSZYSCY

/ razem /

Związać go — wydać Pankracemu!

—

MĄŻ

Chwila jeszcze, Mości Panowie!

— Chodzi od jednego żołnierza do drugiego.

Z tobą, zda mi się, wdzierałem się na góry za dzikim zwierzem — pamiętasz, wyrwałem cię z przepaści.

—

/ do innych /

Z wami rozbiłem się na skałach Dunaju — Hieronimie, Krzysztofie, byliście ze mną na Czarnym Morzu.

—

/ do innych /

Wam odbudowałem chaty zgorzałe.

—

/ do innych /

Wyście uciekli do mnie od złego pana.

— A teraz mówcie — pójdziecie za mną czy zostawicie mnie samego, ze śmiechem na ustach, żem wpośród tylu ludzi jednego człowieka nie znalazł?

—

WSZYSCY

MĄŻ

Rozdać im, co zostało wędliny i wódki — a potem na mury!

—

WSZYSCY ŻOŁNIERZE

Wódki — mięsa — a potem na mury!

—

MĄŻ

Idź z nimi, a za godzinę bądź gotów do walki.

—

JAKUB

GŁOSY KOBIECE

Przeklinamy cię za niewiniątka nasze!

—

INNE GŁOSY

Za ojców naszych.

—

INNE GŁOSY

Za żony nasze.

—

MĄŻ

A ja was za podłość waszą.

—

/ wychodzi /

/ Okopy Świętej Trójcy.

— Trupy naokoło — działa potrzaskane — broń leżąca na ziemi.

— Tu i ówdzie biegną żołnierze — Mąż oparty o szaniec, Jakub przy nim.

/

MĄŻ

/ szablę chowając do pochwy /

Nie ma rozkoszy, jak grać w niebezpieczeństwo i wygrywać zawżdy, a kiedy nadejdzie przegrać — to raz jeden tylko.

—

JAKUB

Ostatnimi naszymi nabojami skropieni odstąpili, ale tam w dole się gromadzą i niedługo wrócą do szturmu — darmo, nikt losu przeznaczonego nie uszedł, od kiedy świat światem.

—

MĄŻ

Nie ma już więcej kartaczy?

—

JAKUB

Ani kul, ani lotek, ani śrutu — wszystko się przebiera nareszcie.

—

MĄŻ

A więc syna mi przyprowadź, bym go raz jeszcze uściskał.

—

/ Jakub odchodzi.

/

Dym bitwy zamglił oczy moje — zda mi się, jakby dolina wzdymała się i opadała nazad — skały w sto kątów łamią się i krzyżują — dziwnym szykiem także ciągną myśli moje.

—

/ siada na murze /

Człowiekiem być nie warto — Aniołem nie warto.

— Pierwszy z Archaniołów po kilku wiekach, tak jak my po kilku latach bytu, uczuł nudę w sercu swoim i zapragnął potężniejszych sił.

— Trza być Bogiem lub nicością.

—

/ Jakub przychodzi z Orciem.

/

Weź kilku naszych, obejdź sale zamkowe i pędź do murów wszystkich, co spotkasz.

—

JAKUB

Bankierów i hrabiów, i książąt.

—

/ odchodzi /

Chodź, synu — połóż tu rękę swoją na dłoni mojej — czołem ust moich się dotknij — czoło matki twojej niegdyś było takiej samej bieli i miękkości.

—

ORCIO

Słyszałem głos jej dzisiaj, nim zerwali się męże twoi do broni — słowa jej płynęły tak lekko jak wonie, i mówiła: „Dziś wieczorem zasiądziesz przy mnie”.

—

MĄŻ

Czy wspomniała choćby imię moje?

—

ORCIO

Mówiła: „Dziś wieczorem czekam na syna mego”.

—

MĄŻ

U końca drogi czyż opadnie mnie siła?

— Nie daj tego, Boże!

— Za jedną chwilę odwagi masz mnie więźniem twoim przez wieczność całą.

—

/ głośno /

O synu, przebacz, żem ci dał życie — rozstajemy się — czy wiesz, na jak długo?

—

ORCIO

Weź mnie i nie puszczaj — nie puszczaj — ja cię pociągnę za sobą.

—

MĄŻ

Różne drogi nasze — ty zapomnisz o mnie wśród chórów anielskich, ty kropli rosy nie rzucisz mi z góry.

— O Jerzy — Jerzy!

— O synu mój!

—

ORCIO

Co za krzyki!

— Drżę cały — coraz groźniej — coraz bliżej — huk dział i strzelb się rozlega — godzina ostatnia, przepowiedziana, ciągnie ku nam.

—

MĄŻ

Śpieszaj, śpieszaj, Jakubie!

—

/ Orszak hrabiów i książąt przechodzi przez dolny dziedziniec — Jakub z żołnierzami idzie za nim.

/

GLOS JEDEN

Daliście odłamki broni i bić się każecie.

—

GŁOS DRUGI

Henryku, ulituj się!

—

TRZECI

Nie gnaj nas słabych, zgłodniałych ku murom!

—

INNE GŁOSY

Gdzie nas pędzą — gdzie?

MĄŻ

/ do nich /

Na śmierć.

—

/ do syna /

Tym uściskiem chciałbym się z tobą połączyć na wieki — ale trza mi w inszą stronę.

—

/ Orcio pada, trafiony kulą.

/

GŁOS W GÓRZE

Do mnie, do mnie duchu czysty — do mnie, synu mój!

—

MĄŻ

Hej!

do mnie, ludzie moi!

—

/ dobywa szabli i przykłada do ust leżącego /

Klinga szklanna jak wprzódy — oddech i życie uleciały razem.

— Hej!

tu — naprzód — już się wdarli na długość szabli mojej — nazad, w przepaść, syny wolności!

—

/ Zamieszanie i bitwa.

/

*

/ Insza strona okopów — słychać odgłosy walki — Jakub rozciągnięty na murze — Mąż nadbiega, krwią oblany.

/

MĄŻ

Cóż ci jest, mój wierny, mój stary?

—

JAKUB

Niech ci czart odpłaci w piekle upór twój i męki moje.

— Tak mi Panie Boże dopomóż!

—

/ umiera /

MĄŻ

/ rzucając płaszcz /

Niepotrzebnyś mi dłużej — wyginęli moi, a tamci klęcząc wyciągają ramiona ku zwycięzcom i bełkocą o miłosierdzie!

—

/ spoziera naokoło /

Nie nadchodzą jeszcze w tę stronę — jeszcze czas — odpocznijmy chwilę.

— Ha!

już się wdarli na wieżę północną — ludzie nowi się wdarli na wieżę północną — i patrzą, czy gdzie nie odkryją hrabiego Henryka.

— Jestem tu — jestem — ale wy mnie sądzić nie będziecie.

— Ja się już wybrałem w drogę — ja stąpam ku sądowi Boga.

—

/ staje na odłamku baszty, wiszącym nad samą przepaścią /

Widzę ją całą czarną, obszarami ciemności płynącą do mnie, wieczność moją bez brzegów, bez wysep, bez końca, a pośrodku jej Bóg, jak słońce, co się wiecznie pali — wiecznie jaśnieje — a nic nie oświeca.

—

/ krokiem dalej się posuwa /

Biegną, zobaczyli mnie — Jezus, Maryja!

— Poezjo, bądź mi przeklęta, jako ja sam będę na wieki!

— Ramiona, idźcie i przerzynajcie te wały!

/ skacze w przepaść /

*

/ Dziedziniec zamkowy.

— Pankracy — Leonard — Bianchetti na czele tłumów — przed nimi przechodzą Hrabiowie, Książęta, z żonami i dziećmi, w łańcuchach.

— /

PANKRACY

Twoje imię?

—

HRABIA

Krzysztof na Volsagunie.

—

PANKRACY

Ostatni raz go wymówiłeś — a twoje?

KSIĄŻĘ

Władysław, pan Czarnolasu.

—

PANKRACY

BARON

Aleksander z Godalberg.

—

PANKRACY

Wymazane spośród żyjących — idź!

—

BIANCHETTI

/ do Leonarda /

Dwa miesiące nas trzymali, a nędzny rząd armat i lada jakie parapety.

—

LEONARD

Czy dużo ich tam jeszcze?

—

PANKRACY

Oddaję ci wszystkich — niech ich krew płynie dla przykładu świata — a kto z was mi powie, gdzie Henryk, temu daruję życie.

—

RÓŻNE GŁOSY

Zniknął przy samym końcu.

—

OJCIEC CHRZESTNY

Staję teraz jako pośrednik między tobą a niewolnikami twoimi — tymi przezacnego rodu obywatelami, którzy, wielki człowiecze, klucze zamku Św. Trójcy złożyli w ręce twoje.

PANKRACY

Pośredników nie znam tam, gdzie zwyciężyłem siłą własną.

— Sam dopilnujesz ich śmierci.

—

OJCIEC CHRZESTNY

Całe życie moje obywatelskim było, czego są dowody niemałe, a jeślim się połączył z wami, to nie na to, bym własnych braci szlachtę…

PANKRACY

Wziąść starego doktrynera — precz; w jedną drogę z nimi!

—

/ Żołnierze otaczają Ojca Chrzestnego i niewolników.

/

Gdzie Henryk? — czy kto z was nie widział go żywym lub umarłym?

— Wór pełny złota za Henryka — choćby za trupa jego!

—

/ Oddział zbrojnych schodzi z murów.

/

A wy nie widzieliście Henryka?

—

NACZELNIK ODDZIAŁU

Obywatelu wodzu, udałem się za rozkazem generała Bianchetti ku stronie zachodniej szańców, zaraz na początku wejścia naszego do fortecy, i na trzecim zakręcie bastionu ujrzałem człowieka rannego i stojącego bez broni przy ciele drugiego.

— Kazałem podwoić kroku, by schwytać — ale nim zdążyliśmy, ów człowiek zeszedł trochę niżej, stanął na głazie chwiejącym się i patrzał chwilę obłąkanym wzrokiem — potem wyciągnął ręce jak pływacz, który ma dać nurka, i pchnął się z całej siły naprzód — słyszeliśmy wszyscy odgłos ciała spadającego po urwiskach — a oto szabla, znaleziona kilka kroków dalej.

—

PANKRACY

/ biorąc szablę /

Ślady krwi na rękojeści — poniżej herb jego domu.

—

To pałasz hrabiego Henryka — on jeden spośród was dotrzymał słowa.

— Za to chwała jemu, giliotyna wam.

—

Generale Bianchetti, zatrudnij się zburzeniem warowni i dopełnieniem wyroku.

—

Leonardzie!

—

/ wstępuje na basztę z Leonardem /

LEONARD

Po tylu nocach bezsennych powinien byś odpocząć, mistrzu — znać strudzenie na rysach twoich.

—

PANKRACY

Nie czas mi jeszcze zasnąć, dziecię, bo dopiero połowa pracy dojdzie końca swojego z ich ostatnim westchnieniem.

— Patrz na te obszary — na te ogromy, które stoją w poprzek między mną a myślą moją — trza zaludnić te puszcze — przedrążyć te skały — połączyć te jeziora — wydzielić grunt każdemu, by we dwójnasób tyle życia się urodziło na tych równinach, ile śmierci teraz na nich leży.

— Inaczej dzieło zniszczenia odkupionym nie jest.

—

LEONARD

Bóg Wolności sił nam podda.

—

PANKRACY

Co mówisz o Bogu — ślisko tu od krwi ludzkiej.

— Czyjaż to krew?

— Za nami dziedzińce zamkowe — sami jesteśmy, a zda mi się, jakoby tu był ktoś trzeci.

—

LEONARD

Chyba to ciało przebite.

—

PANKRACY

Ciało jego powiernika — ciało martwe — ale tu duch czyjś panuje — a ta czapka — ten sam herb na niej — dalej, patrz, kamień wystający nad przepaścią — na tym miejscu serce jego pękło.

—

LEONARD

Bledniesz, mistrzu.

—

PANKRACY

Czy widzisz tam wysoko — wysoko?

—

LEONARD

Nad ostrym szczytem widzę chmurę pochyłą, na której dogasają promienie słońca.

—

PANKRACY

Znak straszny pali się na niej.

—

LEONARD

Chyba cię myli wzrok.

—

PANKRACY

Milion ludu słuchało mnie przed chwilą — gdzie jest lud mój?

—

LEONARD

Słyszysz ich okrzyki — wołają ciebie — czekają na ciebie.

—

PANKRACY

Plotły kobiety i dzieci, że się tak zjawić ma, lecz dopiero w ostatni dzień.

—

LEONARD

Kto?

—

PANKRACY

Jak słup śnieżnej jasności, stoi ponad przepaściami — oburącz wspart na krzyżu, jak na szabli mściciel.

— Ze splecionych piorunów korona cierniowa.

LEONARD

Co się z tobą dzieje?

co tobie jest?

—

PANKRACY

Od błyskawicy tego wzroku chyba mrze, kto żyw. —

LEONARD

Coraz to bardziej rumieniec zbiega ci z twarzy — chodźmy stąd — chodźmy — czy słyszysz mnie?

—

PANKRACY

Połóż mi dłonie na oczach — zadław mi pięściami źrenice — oddziel mnie od tego spojrzenia, co mnie rozkłada w proch.

—

LEONARD

Czy dobrze tak?

—

PANKRACY

Nędzne ręce twe — jak u ducha bez kości i mięsa — przejrzyste jak woda — przejrzyste jak szkło — przejrzyste jak powietrze.

— Widzę wciąż!

—

LEONARD

Oprzyj się na mnie.

—

PANKRACY

Daj mi choć odrobinę ciemności!

—

LEONARD

O mistrzu mój!

—

PANKRACY

Ciemności — ciemności!

—

LEONARD

Hej!

obywatele — hej!

bracia — demokraty, na pomoc!

— Hej!

ratunku — pomocy — ratunku!

—

PANKRACY

Galilaee, vicisti!

/ stacza się w objęcia Leonarda i kona /

-----

Tekst opracowany na podstawie: Zygmunt Krasiński, Nie-Boska komedia, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, wyd.

8 zmien., Wrocław 1965