text:
←Niedziela Pamiętnik pani Hanki

Przez wczorajszy dzień nie miałam chwili czasu, by pióro wziąć do ręki.

Teraz jest noc.

Dokoła panuje zupełna cisza.

Różowe światło lampy pada na papier, miękkim obiciem wybity buduar wydaje mi się jakąś cichą i bezpieczną przystania, gdzie mi nic nie grozi.

Zegar cichym cykaniem odlicza sekundy.

Nareszcie mogę się skupić.

Spojrzeć w zdarzenia ubiegłych godzin i we własną duszę.

Więc nareszcie ją zobaczyłam!

Tak.

Bo teraz nie ma najmniejszej wątpliwości już, że to jest ona.

Nazywa się Elisabeth Normann.

W paszporcie figuruje jako obywatelka belgijska, lat dwudziestu sześciu.

Wygląda jednak co najmniej na dwadzieścia osiem, a dałabym głowę, że ma trzydzieści.

Trudno zaprzeczyć temu, że jest ładna.

Co do jej wieku stryj Albin nie omylił się.

Natomiast jego przewidywania co do jej wyglądu zostały skompromitowane.

Nie jest blondynką, lecz rudawą szatynką.

Nie ma oczu niebieskich, lecz zielone.

Nie jest mojego wzrostu, lecz znacznie niższa i drobniejsza.

Oto mamy dowód stałości męskiego gustu.

Bóg wie, w jakich jeszcze kobietach durzyć się mógł Jacek.

Teraz już w nic nie wierzę.

Mogły być tam brunetki i rude, może nawet Chinki czy Murzynki.

Po mężczyźnie wszystkiego można się spodziewać.

W pierwszej chwili, gdy ją zobaczyłam, zdawało mi się, że jest tą, którą widziałam na schodach Roberta podczas pierwszej u niego bytności.

Okazało się to jednak złudzeniem.

Po pierwsze tamta była całkiem ruda, po drugie nieco wyższa, a po trzecie sam Robert, gdy go zapytałam, czy zna miss Elisabeth Normann, powiedział, że nigdy o takiej nawet nie słyszał.

Był nawet szczerze zdziwiony, skąd wytrzasnęłam to nazwisko.

Mam doń wiele zaufania i z prawdziwą ulgą opowiedziałabym mu wszystko.

Jestem pewna, że tak dzielny człowiek jak on znalazłby wyjście z sytuacji.

Potrafiłby coś doradzić, w jakiś sposób mi pomóc.

Niestety, najsolenniej obiecałam stryjowi nie zdradzić się przed nikim ani słówkiem.

Zresztą skoro stryj uważa, że należy milczeć – musi mieć rację.

Trzeba polegać na jego doświadczeniu.

Podziwiałam to jego doświadczenie.

Dzięki niemu odkryliśmy to, cośmy zdołali odkryć.

Ale opowiem wszystko po porządku.

Więc w niedzielę wieczorem przechodząc z Totem i z jego kuzynem Łoboniewskim przez hall „Bristolu” zobaczyłam stryja pogrążonego w lekturze jakiejś gazety.

Był w smokingu.

Notabene jest to jedyny człowiek, który w smokingu nie przypomina kelnera.

W trakcie kolacji poproszono mnie do telefonu.

Oczywiście nie był to telefon, lecz stryj.

Nie tracąc na próżno czasu, pokazał mi strzępek papieru listowego.

– Czy poznajesz to pismo? – zapytał.

Poznałam natychmiast.

Było to jej pismo.

Poznałabym je w piekle.

Okazało się, że stryj dał gruby napiwek pokojówce sprzątającej numer p. Normann, by dostarczyła chociażby kawałeczka papieru z pismem Angielki.

Na skrawku widniały słowa:

„...nd I now in Wars...”

Prawdopodobnie był to urywek zdania: I jestem teraz w Warszawie.

Zresztą papier był ten sam.

– A teraz – powiedział stryj – czy chcesz ją zobaczyć?

– Gdzie ona jest? – zaniepokoiłam się.

– Siedzi na sali.

Mały stolik za drugim filarem.

Jest sama, ubrana w ciemnozieloną suknię i w pelerynkę ze srebrnych lisów.

– Czy ładna? – zapytałam.

Stryj błysnął monoklem i powiedział:

– Firts class.

Zrobiło mi się przykro i pomyślałam, że stryj przesadza.

On jednak dodał:

– Opamiętaj się, mała, i nie rób tylko do niej żadnych min.

W ogóle postaraj się na nią jak najmniej zwracać uwagi.

Możesz popsuć wszystko.

Chodzi o to, by się nie spostrzegła, że się jej przyglądasz.

Pomyśl: wystarczy jej zapytać kelnera o twoje nazwisko.

Znają cię tu zbyt dobrze.

Najsolenniej obiecałam stryjowi powściągliwość.

I najwyżej trzy lub może cztery razy podczas całej kolacji spojrzałam w jej stronę.

Nie mogłam tego robić częściej, gdyż siedziałam do niej prawie tyłem.

Natomiast Łoboniewski najwyraźniej do niej robił oko.

Niedługo zresztą, gdyż natychmiast po zjedzeniu kolacji wyszła.

Cóż mogę o niej powiedzieć?

Jest dobrze zbudowana i zgrabna.

Chodzi w ładny sposób.

Ubrana jest pierwszorzędnie, chociaż model jej sukni raczej przypomina Wiedeń niż Paryż.

Toto przez całą kolację zanudzał mnie wypytywaniem, co mi jest i czy nie jestem chora.

Ach, ci mężczyźni.

Im nawet do głowy nie przyjdzie, że w duszy kobiecej mogą się przewalać całe światy przeżyć.

Gdyby czytali Nałkowską, zrozumieliby, co się w nas dzieje.

Nie mówię już o Tocie, który oprócz „Jeźdźca i Hodowcy” nie bierze do rąk drukowanego słowa.

Ale że taki Jacek ziewa przy „Bogumile i Barbarze”, to jest doprawdy skandal.

Powiadają o kobietach, że są zagadkami.

Nie mogą nas zrozumieć, a gdy mają możność poznania nas przez literaturę kobiecą, wolą grać w bridża.

Ciekawa jestem, co Robert o tym sądzi.

Muszę kiedyś z nim na ten temat pomówić.

Nawet po powrocie do domu dzwoniłam do niego, lecz nikt nie odpowiadał.

Co prawda była już godzina druga.

Mógł spać i mieć wyłączony telefon.

To nawet dobrze, że to robi.

Te kobiety go na pewno zamęczają, telefonując o Bóg wie jakich godzinach.

Ponieważ od rana ciotka Magdalena dostała raży sprzątania, ze stryjem musiałam się umówić w cukierence na rogu.

Mogę się tam z nim widywać bezpiecznie, gdyż nikt z towarzystwa do takich cukierenek nie zagląda.

Stryj był zadowolony z siebie.

Okazało się, że w nocy szła mu dobrze karta, a poza tym zebrał dalsze informacje o tej kobiecie.

Widział jej paszport na własne oczy.

Wiedział, że bardzo rzadko wychodzi z hotelu, że nie wysyła, przez służbę przynajmniej, żadnych listów i że przybyła z Wiednia.

(To i ja sama wiedziałam po tej jej sukni.

Mój wzrok nigdy mnie nie zawodzi).

– I cóż zrobimy dalej? – zapytałam stryja.

– Nie będzie to rzeczą łatwą – zaczął – ale teraz należy pójść w dwóch kierunkach.

Przede wszystkim trzeba zwrócić się do jakiejś belgijskiej wywiadowni czy też do biura detektywów, by dostarczono nam szczegółowych informacji o tej pani.

Zaraz wytłumaczę ci, mała, dlaczego jest to ważne.

Otóż miss Elisabeth Normann nie wydaje mi się osóbką tuzinkową, zwyczajną, taką, jakich tysiące możemy spotkać.

– Dlaczego? – powiedziałam.

– Czy dlatego, że ma na rudo zrobione włosy?

Uśmiechnął się i potrząsnął głową.

– Nie, kochanie.

Nie dlatego.

Zastanów się: czy normalna dziewczyna wkrótce po ślubie bez słowa wyjaśnienia porzuca swego męża?

Czy normalna dziewczyna przez szereg lat nie daje o sobie znać, by później wrócić, odnaleźć męża wtedy, gdy on już szczęśliwie zawarł ponowne związki małżeńskie, i domagać się od niego, by odbudował pierwsze swe ognisko domowe?

Nie, kochanie.

Tak się nie zachowują zwykłe panny.

A czym się różnią zwykłe od niezwykłych?

Otóż tym, że niezwykłe mają również niezwykłe życie.

– Aha – domyśliłam się.

– Stryj sądzi, że przez biuro detektywów dowiemy się o tej kobiecie rzeczy, które by ją kompromitowały.

– Tak – potwierdził.

– A jeżeli nie kompromitowały, to w każdym razie, które by nam umożliwiły zaszachowanie jej ze swej strony.

Musimy wziąć pod uwagę fakt, że nie wiemy, w jakim stadium pertraktacji znajduje się z nią Jacek i jak się do niej ustosunkowuje.

O ile jednak mogłem sobie wyrobić o nim sąd, raczej skłonny jestem przypuszczać, że nic pozytywnego w tym kierunku nie zrobił.

Zapewne ogranicza się do perswazji, które na nią mają tyle wpływu, ile groch na ścianę.

– I ja myślę tak samo.

– Właśnie.

W tych warunkach oczywiście jego pozycja jest prawie beznadziejna.

Natomiast jeżeli będziesz mu mogła dać do ręki jakieś środki walki, kto wie, czy rzecz nie przybierze zupełnie innego zabarwienia.

To jedno.

Drugi kierunek naszych poczynań jest nie mniej trudny.

Mianowicie będę starał się osobiście poznać tę panią.

– Stryj?

– Tak, ja.

– Ale w jakim celu?

By się z nią rozmówić?

– Ach, bynajmniej.

By ją poznać.

Każdy człowiek ma jakieś słabe strony.

A zwłaszcza kobieta.

Każdy człowiek może się z czymś wygadać, a zwłaszcza kobieta.

Każdy człowiek ulega nastrojom, a zwłaszcza kobieta.

Otóż wyzyskać to wszystko będzie moim zadaniem.

Ponieważ zaś miss Elisabeth Normann nie robi wrażenia ani osoby brzydkiej, ani odpychającej, przypuszczam, że podejmując się tego zadania, nie narażam się na rzecz przykrą.

– No, dobrze.

A w jaki sposób stryj ją pozna?

– Od razu powiedziałem ci, że to nie będzie rzeczą łatwą.

Z zebranych dotychczas przeze mnie wiadomości wynika, że dama ta nie widuje się z nikim, nie telefonuje prawie wcale.

Oczywiście są to informacje służby hotelowej.

Oczywiście poza hotelem może mieć znajomych, z którymi się spotyka.

Dla poznania jej będę się tedy musiał uciec do jakiegoś triku, do jakiejś sztuczki.

– Ma już stryj pomysł?

– Na razie mam ich za dużo i póki nie wpadnę na właściwy, nic w tym kierunku nie przedsięwezmę w obawie przed zepsuciem całej sprawy.

Następnie stryj wydobył z kieszeni kartkę, gdzie miał już zanotowanych kilka adresów biur wywiadowczych w Brukseli.

Po krótkiej naradzie wybraliśmy jeden z nich, wzbudzający największe zaufanie.

Stryj sam miał zająć się korespondencją z tym biurem.

Żegnając się jeszcze ostrzegłam go:

– Trzeba pamiętać, że ta kobieta na pewno zna moje panieńskie nazwisko.

A w każdym razie nietrudno będzie jej się tego dowiedzieć.

Otóż stryj nie może jej się przedstawić jako Niementowski, bo wówczas z miejsca nabrałaby podejrzeń.

Uspokoił mnie z ironicznym uśmiechem.

– Nie bój się.

Gdybym wszystkim kobietom przedstawiał się swoim nazwiskiem, od dawna musiałbym założyć harem.

„Jaka szkoda – pomyślałam sobie – że nie znałam go wtedy, gdy był młody.

Przed ośmiu laty był dla mnie uosobieniem pożeracza serc.

Wszystkie moje koleżanki, które go znały, były tego samego zdania.

Pisywały doń listy, usiłowały zdobyć jego fotografię i wystawały pod jego willą.

Niestety, dla biednej Lilki skończyło się to tak smutno.

Ciekawa jestem, czy jej mąż wie o tym.

Słyszałam, że się bardzo kochają.

Muszę do niej kiedyś napisać”.

Po powrocie do domu zastałam bombę.

Ledwie otworzyłam drzwi wejściowe, gdy do przedpokoju wbiegła ciotka Magdalena i piorunując mnie spojrzeniem powiedziała szeptem:

– Dobrze, żeś przyszła.

Czeka tu ktoś na ciebie.

W pierwszej chwili przeraziłam się.

Chociaż Robert jest taki opanowany i taki rozsądny, mogło mu nagle strzelić do głowy, by tu wstąpić.

Wprawdzie nie powiedziałam mu swego nazwiska, ale zna mój numer telefonu.

Przez biuro numerów nietrudno się dowiedzieć, do kogo należy.

Prosiłam, by tego nie robił, i obiecał mi, a w jego obietnice bezwzględnie wierzę.

Lecz rozumiem również, że są takie chwile, w których mężczyzna nie może zapanować nad swoimi porywami.

(Jest to nawet ładne).

Mimo woli zaczerwieniłam się, lecz następne słowa ciotki rozwiały moje obawy.

Ciotka mierząc mnie druzgoczącym spojrzeniem dodała:

– Przyszedł znowu pośrednik w sprawie placu.

Zdumiałam.

W żadnym wypadku nie mógł to być stryj.

Zostawiłam go przecież w cukierni.

– Dziwnie się zmienił – syknęła ciotka.

– Teraz wcale nie przypomina swojego poprzedniego wyglądu.

A może jest to jakiś oszust-prestidigitator, który charakteryzuje się do każdej wizyty?

To powiedziawszy sapnęła i wyszła do jadalni, z lekka trzasnąwszy za sobą drzwiami.

Weszłam do salonu.

Przy lustrze na brzeżku krzesła siedział mały, tłusty jegomość, o czerwonych policzkach i kartofelkowatym nosie.

Gdy zerwał się na równe nogi, wcale nie przybyło mu wzrostu.

Omal nie roześmiałam się na myśl, że stryj Albin mógłby się tak charakteryzować.

Mały, owalny człowieczek, idealnie łysy, miałby wielkie szansę występując w panopticum jako człowiek-jajko.

Długo i obszernie zaczął mi wyjaśniać sprawę placu na Żoliborzu, cen rynkowych i kandydatów na kupno.

Mówił szybko z tym nieznośnym ugrzecznieniem, które cechuje ludzi źle wychowanych.

Myślę, że jest to ich broń przeciw wyrzuceniu za drzwi.

Człowiek narażony na obcowanie z takim typem zniewolony jest do uprzejmości pomimo odczuwanego wstrętu.

Nie słuchałam zresztą tego, co mówił.

Łamałam sobie głowę, jak wykręcić się przed ciotką.

Wreszcie w tyradę pośrednika zdołałam wedrzeć się kilkoma słowami, wyjaśniając, że absolutnie nic nie wiem o placu i że ta sprawa obchodzi tylko mego męża.

Gdy wyniósł się, jak za dotknięciem różdżki czarodziejskiej zjawiła się ciotka, triumfująca i karcąca samym wyrazem swojej twarzy.

– Nie wyobrażam sobie – zaczęła – co może skłonić takiego pośrednika do aż tak jaskrawych metamorfoz.

Raz jest wytwornym, interesującym dżentelmenem, drugi raz pospolitym osobnikiem, o mało atrakcyjnym wyglądzie.

Raz nieomylnie zastaje ciebie w domu, innym znowu razem zawodzi go intuicja i zjawia się wówczas, gdy ciebie nie ma.

– Moja ciociu.

To był po prostu inny pośrednik.

Jeżeli ciocia sądzi, że w Warszawie jest tylko jeden pośrednik od handlu nieruchomościami, ciocia bardzo się myli.

Zamaszyście potrząsnęła głową.

Obawiałam się, że jej wszystkie szpilki z włosów wylecą.

– Moja kochana – powiedziała – byłoby wszystko to wytłumaczalne, gdybym nie wiedziała, że Jacek powierzył tę sprawę jednemu, dokładnie jednemu pośrednikowi.

Nie trzem ani pięciu, lecz właśnie jednemu, temu, który stąd wyszedł przed chwilą.

Byłam przygotowana na ten argument.

– I ja wiem o tym.

Ale wiem również, że pośrednicy uciekają się do pomocy swoich kolegów po fachu, jeżeli chodzi o szybkie znalezienie kupca.

Poprzedni mówił mi właśnie, że jednemu z jego przyjaciół powierzono sprzedaż naszego placu i że on znalazł chętnego nabywcę.

Zresztą, jeżeli ciocię tak interesują ludzie tej profesji, żałuję, że mi ciocia o tym wcześniej nie powiedziała.

Właśnie zbliża się karnawał i z przyjemnością specjalnie dla cioci urządzę Bal Pośredników.

Spodziewam się, że ciocia nie będzie się nudziła.

Wyszła obrażona i do wieczora nie odezwała się do mnie ani słowem.

Może nareszcie wybiłam jej z głowy te niedorzeczne podejrzenia.

Dziś tylko na chwilę mogłam wpaść do Roberta.

Po pierwsze, on jest bardzo zajęty w związku z jakimś bilansem czy czymś takim, po drugie, musiałam być u rodziców.

Ojciec jutro wyjeżdża na polowanie.

Robert jest czarujący.

I taki delikatny.

Napomknęłam, zupełnie od niechcenia, że nie podoba mi się jego pokojówka, a natychmiast zgodził się ją odprawić.

Oczywiście zaprotestowałam.

Wcale mi na tym nie zależy.

Wystarcza mi to, że przekonałam się, jak mało przywiązuje wagi do jej obecności w swoim domu.

Jest zresztą rzeczą zrozumiałą, że człowiek o pewnych wymaganiach estetycznych woli mieć służbę nie rażącą swoim wyglądem.

Jacek przecie również dba o to.

I Józefa, chociaż jest bardzo niezgrabny, trzyma dla jego reprezentacyjnej aparycji.

U rodziców zastałam generała Długosza, kolegę ojca z lat szkolnych.

Jest to najmilszy jego kolega.

Rozpieszczał nas obie od dziecka.

Zwłaszcza przepada za Danką.

Jest to jeszcze dla mnie jeden dowód, że w swojej naturze nie mam zazdrości.

Nie lubiłabym go za to, że wyraźnie woli moją siostrę.

Mama przyjęła mnie całą stertą historii i historyjek, które mnie nic nie obchodzą.

Dowiedziałam się, o czym mówiono na fajfie u kanoniczki Walewskiej, o czym u państwa Zdziechowskich i to jeszcze, że lekarze stwierdzili u wujka Kazia raka wątroby.

Matka zdawała się być tym bardzo przejęta, chociaż wujek Kazio mieszka stale w Szkocji i nie widziała go od dobrych czterdziestu lat.

Swoją drogą dziwi mnie u starszych ten nadmiar zainteresowań rodzinnych, to co stryj Albin z abominacją nazywa „familienbadem”.

Zarówno ojciec, jak i mama pisują moc listów do najdalszych krewnych, każą mi nazywać wujkami panów, których nigdy w życiu nie widziałam, cmokać w rękę jakieś ciotki, dziesiąta woda po kisielu, zajmować się małżeństwami i chrzcinami w paru setkach domów, rozsianych po całej Polsce i Europie.

Ojciec nazywa to więzią rodzinną, stryj nazywał uwięzia, a mama bez zająknienia umiała powiedzieć:

– To przecież wcale nie jest człowiek obcy, lecz wujeczno-cioteczny brat mojej rodzonej siostry ciotecznej.

I z tego tytułu musiałam z jakimś bubkiem być na ty i wysłuchiwać, jakie premie dostał za swoje cielęta, hodowane gdzieś na Podolu.

Ojciec krótko wypytał, jak się czuję, zrobił dość łagodną aluzję do wyjazdu Jacka bez pożegnalnej wizyty i zaraz zabrał generała, by mu przez godzinę pokazywać dwa nowe obrazy, które właśnie nabył.

Ach, te obrazy!

Cały ogromny dom napełniony jest od sufitu do podłogi obrazami.

Ojciec uchodzi za mecenasa sztuki i nic nie mam przeciwko temu.

Sama lubię ładne widoczki czy główki.

Ale nie można mieszkać w galerii obrazów.

Pamiętam, co to była za awantura, gdyśmy z Jackiem urządzali sobie mieszkanie.

Ojciec wielkodusznie ofiarował kilka podobno wspaniałych płócien.

Jak zapewniała mama, przeżył niemal tragedię, wyrzekając się ich dla ukochanej córki i zięcia.

Do tego stopnia był do nich przywiązany i tak je cenił, że kilka tygodni zwlekał z decyzją.

Jakież było oburzenie ojca, gdy się przekonał, że powiesiliśmy je w przyszłym dziecinnym pokoju i u ciotki Magdaleny.

Nie chciał słuchać żadnych wyjaśnień, że zrobiliśmy to tylko na razie.

Nie mógł zrozumieć, że w naszym nowoczesnym mieszkaniu po prostu nie pasowałyby ani do salonu, ani do buduaru, ani do gabinetu.

Przez prawie pół roku był na nas obrażony, a wiem od Danki, że zdobył się na jedno tylko słowo potępienia: „Barbarzyństwo!...”

W ogóle głównym zarzutem wysuwanym przezeń przeciw Jackowi było niedocenianie przez Jacka znaczenia literatury, muzyki i plastyki.

Ojciec nie bierze tego pod uwagę, że Jacek ma moc innych zainteresowań.

Jacek świetnie zna historię, uprawia prawie wszystkie sporty, śmiało może uchodzić za jednego z najlepszych automobilistów-dżentelmenów w Europie, a poza tym mało kto zna się tak na polityce międzynarodowej jak on.

Nie jest zresztą już tak zupełnie obojętny na sprawy sztuki.

Nie można jednak przesadzać.

Jeżeli chodzi o ojca, zawsze dziwiłam się, kiedy miał czas zajmować się tym wszystkim.

Przecież brał zawsze bardzo czynny udział w życiu społecznym, jego zajęcia zawodowe i olbrzymia praktyka pochłaniały mu w każdym dniu wiele godzin.

Nie opuszczał przy tym żadnej lepszej premiery w teatrze, na niektóre koncerty specjalnie jeździł za granicę, umiał na pamięć kilometry wierszy polskich i obcych.

Dziwni są ci starsi ludzie.

Pod jednym względem dom rodziców jest niezastąpiony.

Myślę o spokoju, który w nim panuje.

Wpływa na to nie tylko uregulowany tryb życia ojca i mamy, Danki i nawet służby, lecz i coś nieokreślonego, co otacza mnie, ilekroć tam przyjdę, atmosferą bezpieczeństwa, świadomością, że nic tu nie może stać się nagłego, zaskakującego, wytrącającego z równowagi.

Wprawdzie nie twierdzę, że mogłabym zawsze przewidzieć, co powiedzą mieszkańcy tego domu lub ich goście.

Wiem jednak z całą pewnością, że nie powiedzą nigdy nic wywołującego gwałtowny sprzeciw ani nic drażniącego, Jeżeli mam dużo taktu (Toto zapewnia mnie, że jestem najtaktowniejszą kobietą na świecie), sądzę, że zawdzięczam to tej temperaturze duchowej, jaka panowała zawsze w domu rodziców.

Zdaniem stryja mama jest głupia.

Być może, że nie odznacza się szczególniejszą inteligencją.

Ale w normalnym życiu towarzyskim można się nie obawiać z jej strony szczególniejszych błędów.

Zresztą, mój Boże, jeżeli taki mądry człowiek jak ojciec mógł z nią wytrzymać przez tyle lat i nadal ją kocha, a w każdym razie szanuje i jest do niej przywiązany, nie mogę się zgodzić ze stryjem.

Albo muszę przyjąć, że wśród zalet kobiecych zalety umysłowe nie grają poważnej roli.

Próbowałam na temat mamy mówić z Danką, lecz ta dogmatyczka zawsze uchylała się od dyskusji.

Niewątpliwie jest znacznie inteligentniejsza od mamy.

Przysięgłabym, że musi dostrzegać – jak to nazwać – że mama jest ograniczona pod wieloma względami.

Konsekwentnie jednak udaje, że tego nie widzi.

Całkiem serio zwraca się do niej o radę w przeróżnych kwestiach.

Robi to nawet namaszczeniem.

Asystowałam nieraz przy tych ceremoniach i śmiać mi się chciało obserwując, jak Danka podsuwa matce kolejno własne sugestie, a później z największą powagą dziękuje jej za radę, której przecież wcale nie otrzymała.

Jeżeli o mnie chodzi, od najwcześniejszych lat nie widziałam (widocznie podświadomie) w mamie żadnego autorytetu.

Kocham ją oczywiście i kochałam zawsze.

Ale instynkt kierował mnie zawsze w chwilach krytycznych do gabinetu ojca lub w sprawach drobniejszej wagi do bony czy nauczycielki.

Miałam przy tym ten spryt, że bynajmniej nie ukrywałam przed mamą swoich przeżyć, lecz mówiłam z nią o nich jako o rzeczach ciekawych, jednakowo nas obchodzących, nie wymagających wszakże ani pomocy, ani wskazówek.

Dzięki temu między mną i mamą wytworzyła się zwyczajna przyjaźń, w której żadna ze stron nie miała przewagi, przynajmniej poty, póki nie zaczęłam myśleć samodzielnie i nie nauczyłam się na świat patrzeć krytycznie, już nie przez okna mieszkania rodziców, lecz własnymi oczami.

Od czasu mego zamążpójścia stosunek ten znacznie się rozluźnił z tej prostej przyczyny, że miałam już Jacka, do którego inteligencji nigdy nie straciłam ufności, a który nader żywo interesuje się wszystkimi moimi sprawami.

Ojciec wybierał się do Hołdowa na dziki.

Miało być duże polowanie, w czternaście strzelb, i mama zdecydowała się jechać również z tego względu, że niektórzy panowie przyjeżdżali z żonami.

Próbowała wprawdzie jeszcze teraz namówić mnie, bym ją zastąpiła w Hołdowie, lecz czyż mogłam bodaj na kilka godzin wyjechać z Warszawy w tym okresie, gdy lada moment w sprawie Jacka nadejść miały nowe wyjaśnienia.

Stosunkowo wcześnie wróciłam do domu.

Okazało się, że stryj nie telefonował, za to Halszka aż pięć razy.

Mniejsza o to.

Nie mam jej nic do powiedzenia, a nie spodziewam się, by ona mogła mi zakomunikować coś, co by mnie obchodziło.

To jest zła i fałszywa kobieta.

Bardzo dobrze, że los ją za to tak ukarał.

Niech się trzyma swego idiotycznego Pawła, który też na pewno ma już jej powyżej uszu.

Kończę pisanie, lecz jeszcze pewno długo nie zasnę.


corpora: wikisources-pl

text:
W cienistych głębiach oceanu, gdzie nie dosięgają już prądy, wiry i odpluski fal, w nieruchomej, zielonkawej wodzie, martwej jak woda akwarium, w lasach gigantycznych wodorostów, przedpotopowych sigilaryj i lian, żyje ryba flądra.

Gdzieś, setki metrów wyżej, w wiecznej, niezmordowanej pogoni pędzą białogrzywe fale, czarnym lemieszem prują na metry w głąb obolałą powierzchnię oceanu kadłuby olbrzymich parowców, w mętnej galarecie wody trzepocą galaretowate o śmiornice, jak chłodny błysk reflektora przecinają głębie sztyletem, łuski długie, wyostrzone ciała ryb w niespokojnym pościgu.

Na dole jest cisza, chłodny, twardy piasek, sady drzew bezpłodnych i białawych jak chmury oglądane z aeroplanu.

Dno jest jak niebo, jak odbicie nieba w wypukłej, niezmierzonej kropli oceanu, z kosmosem własnych ruchomych morskich gwiazd, zwyrtkich, ogoniastych komet - chłodny pośmiertny przytułek zabłąkanych, strudzonych wędrowców.

Na dnie żyje ryba flądra.

Wział ktoś rybę, rozciął ja wzdłuż grzbietu przez pół i połowę położył na piasku.

Ryba flądra ma jedną tylko stronę - prawą.

Lewą jej stroną jest ziemia, dno.

Od nieużywania organu organ zanika.

Wszystkie organy flądry z lewej, nie istniejącej strony przeniosły się na prawą.

I z prawej strony, jedno obok drugiego, patrzy zawsze w górę para maleńkich, beznamiętnych oczu.

Oczy patrzą zawsze w góre, oba po jednej stronie, poczwarne, niesamowite, dziwaczne, a lewej strony - w ogóle nie ma.

W ogromnym mieście Paryżu, w rudym, piegowatym domu przy ulicy Pavé, mieszka rabi Eleazar ben Cwi.

Ulica Pavé leży w sercu dzielnicy Hotel de Ville, małego żydowskiego Paryża.

W środku międzynarodowego miasta, w centrum Francji, przyniesione tu skądś, ze Wschodu, z żyznych pól Ukrainy, z kałużastych miasteczek Galicji, osiadło, namuliło się przez kilka dziesięcioleci, wyrosło beztradycyjne nowoczesne getto, trwałe, nierozpuszczalne, odosobnione.

W wielkim wielojęzycznym mieście ścierają się z soba na miał setki języków, dziesiątki narodów i ras, użyźniajac mierzwą nowych, zapładniajacych elementów chłodną glebę francuską.

Żydzi polscy i rosyjscy z właściwą im zdolnością nieasymilowania sie, wlani w roztwór miasta, wypłyną zawsze na powierzchnię jednolitą plamą oliwy.

W Paryżu kotłują się masy, powstają i upadają gabinety, zderzają się i przesadzają w karkołomnym wyścigu wydarzenia.

Tu jest cisza, czarny połyskliwy asfalt, lśniący jak berdyczowskie błoto, jeszybot i bożnica, tydzień od piątku do piątku i co piątek na stołach u okien karłowate drzewka zakwitają pomarańczowymi płomykami świec.

Tu są swoje własne wydarzenia.

Do piekarza Herszla przyjechał czerwonym samochodem syn z Ameryki i samochód nie mógł wjechać w wąską szczelinę uliczki Prevost.

Z Jass przybyła nowa partia Żydów uciekających przed pogromem.

Córka tandeciarza Mendla, która zeszłego roku zbiegła do miasta z Murzynem dżazbandystą z kawiarni na ulicy Rivoli i po miesiącu wróciła do ojca, urodziła dziecko, małego Murzynka, i stary Mendel powiesił się w sieni ze wstydu przed sąsiadami.

W wąskich, obłupanych uliczkach stygnie stęchłe galaretowate powietrze, nieruchome i przezroczyste, i wieczorem załamujące się w nim cienie latarni kołyszą się leniwie jak gigantyczne wodorosty.

Rabi Eleazar ben Cwi ma dwoje osadzonych blisko siebie oczu i oczy patrzą zawsze w górę, beznamiętne, maleńkie, bliźniacze, obrócone ku niebu, w którym zdają sie widzieć jakieś dla nich tylko dostrzegalne rzeczy.

Od nieużywania organu organ zanika.

Rabi Eleazar ben Cwi widzi wiele rzeczy niedostępnych ludzkiemu wzrokowi, a nie widzi tych najprostszych; zna jedną tylko stronę - tę zwróconą do nieba, a tej obróconej ku ziemi - w ogóle nie ma.

Od dawna, odkąd pamietają mieszkańcy Hotel de Ville, rabi Eleazar ben Cwi mieszkał stale w domu przy bożnicy nie opuszczając go nigdy.

Z domu jest wejście wprost do bożnicy i rabi Eleazar ben Cwi, by odmówił maref, nie potrzebuje przechodzić przez ulicę.

Ulica nie zna rabiego Eleazara.

Znają go tylko ci, co zasięgali jego rady, to znaczy, zna go cały Hotel de Ville, bo i któż nie zasięgał rady rabiego Eleazara ben Cwi, który jest mędrszy od wszystkich rabinów-cudotwórców i do którego na sąd przyjeżdżają specjalnie samochodami nawet kupcy z tamtego brzegu Paryża?

Rabi Eleazar ben Cwi nie był w Paryżu.

Przyjechał tu przed pięćdziesięciu laty ze swego miasteczka i od razu zamieszkał w domu przy synagodze.

A mądrości jego w zawiłych sporach kupieckich nie mogą się nachwalić kupcy paryscy.

Rabi Eleazar ben Cwi ma swego starego szamesa, który jeden mógłby opowiedzieć o świątobliwym życiu rebego.

Ale szames opowiada niechętnie i całe dnie i wieczory spędza przy boku rebego.

Szames powiada, że rebe jest bardzo słabowity, i nie dopuszcza do niego osobiście z byle głupstwem, póki sam się nie przekona, że sprawa jest ważna i wymaga rady w cztery oczy.

Jedno jest pewne: komu rabi Eleazar da w chustce swą ksybę, ten, choćby najcięższą boleścia Bóg go doświadczył, wraca do domu beztroski i wesół jak ptaszek.

Toteż drzwi do rebego zamykają sie rzadko, a staremu szamesowi, kiedy wychodzi w piątek na zakupy, nigdy nie braknie pieniędzy w przetartej aksamitnej portmonetce.

Rabi Eleazar ben Cwi ma dwoje maleńkich, blisko siebie osadzonych oczu, obydwoje od strony nieba.

Szames mówił w sekrecie staremu Herszlowi, że rebe często rozmawia z Bogiem.

Długo, godzinami, Bóg i rebe gawędzą ze sobą.

I Żydzi wiedzą: rebe może mówić z Panem Bogiem, kiedy zechce.

To tak, jakby miał z nim stałe połączenie telefoniczne.

Zwykli Żydzi mogą dzwonić do Boga całe życie i nigdy nie uzyskają komunikacji: tylu ludzi na raz chciałoby się do niego dodzwonić.

Czasem, raz w życiu na krótka chwile, udaje się Żydowi osiągnać z Nim połączenie i wtedy należy się bardzo śpieszyć, by wyłożyć swoją prośbę, zanim nie przeszkodzi kto inny.

O rabim Eleazarze można by powiedzieć, że ma ma do dyspozycji osobną linię i rozmawiać może z Bogiem o każdej porze, bez obawy, że mu ktoś przerwie.

Zresztą rebe Eleazar wie, że Pan Bóg, jak każdy Żyd, nie lubi, by go nagabywano, gdy jest zajęty, i wie już, w jakich godzinach można porozmawiać z nim najswobodniej.

I Pan Bóg ma za to słabośc do rebego Eleazara, i nie byto jeszcze wypadku, aby mógł mu czegos odmówic.

Tak minęło wiele, wiele lat.

Ile?

Tego dokładnie nie pamietał nawet stary szames.

Roku tego rabi Eleazar ben Cwi czuł się już bardzo słaby, często rozmawiał z szamesem o śmierci i przyjmował osobiście tylko w bardzo wyjątkowych wypadkach.

Pewnego wieczora szames wrócił z miasta później niż zwykle i rebe omal nie opóźnił przez niego kolacji.

Szames był bardzo wystraszony.

Na mieście opowiadano o jakiejś strasznej chorobie, która nawiedziła Paryż.

Dzieci krawca Lewiego, które, jak to dzieci, poszły tańczyć na święto francuskie - w parę godzin po powrocie umarły w strasznych boleściach.

Tej samej nocy umarła na boleści żona kamasznika Symchy i jeszcze trzy Żydówki.

Od rana zmarło dwunastu Żydów.

Na mieście panuje wielki lament.

Szames, który pamiętał cholerę w Żmerynce, widział w tym jej niezawodne objawy, chociaż gazety nazywały nową zarazę inaczej.

Żydzi są bardzo zatrwożeni i wybierają się gromadą do rebego prosić go o radę.

Rabi Eleazar ben Cwi wysłuchał sprawozdania szamesa w milczeniu, jak bardzo jednak wziął je sobie do serca, widać było już z tego, że nie dojadł nawet kolacji.

Umywszy ręce, kazał podać sobie tałes i zszedł da bożnicy.

W synagodze panował już lament i płacz.

W ciagu wieczora umarło jeszcze trzydziestu Żydów.

Nazwiska krążyły z ust do ust.

Rebe Eleazar długo modlił się zgięty nad swym pulpitem.

Kiedy zamknał sejfer i odwrócił się do wiernych, twarz miał pogodną i świetlaną.

Kazał zaraz na drugi dzień odprawić ślub na cmentarzu, jak to jest w zwyczaju w czasie zarazy.

Wyszukano na miejscu młodego i młodą.

Kupiec bławatny, Szyja, i czapnik, Sender, podjęli się wyposażyć młoda parę.

Ślub odbył się nazajutrz na cmentarzu Bagneux, w obecności Żydów z całego Hótel de Ville.

Po ślubie odprowadzono młodych do domu.

Tej samej nocy młoda umarła z objawami zarazy.

Szames, do którego wystraszeni Żydzi przybiegli z tą nowiną, długo nie ważył się powtórzyć jej rebemu.

Wreszcie, w obawie, że rebe sam się dowie o tym w bożnicy, a wielkimi ostrożnościami dał mu do zrozumienia, co zaszło.

Rabi Eleazar nie powiedział nic, ale twarz jego, koloru jego mlecznej brody, stała się jeszcze bledsza, i szames zauważył, że ten zły omen wywarł na nim wielkie wrażenie.

W synagodze panował lament głośniejszy jeszcze niż wczoraj.

W ciągu dnia umarło znowu sześćdziesięciu Żydów.

Między nimi wszystkie pomywaczki wczorajszych trupów.

Umarło nadto dwunastu Zydów z towarzystwa ostatniej posługi, którzy chodzili odwiedzać rodziny nieboszczyków, siedzące na pokucie.

W Paryżu ludzie padali podobno na ulicach tysiącami.

Przez cała noc trwało w bożnicy nabożenstwo, przerywane wtargnięciem coraz to nowych zwiastunów szerzącego się moru.

Co chwila ktoś z rozmo dlonych dowiadywał się o wypadku zarazy w swoim własnym domu i, zawodząc, wybiegał z synagogi.

Do rana modlił się żarliwie rabi Eleazar, zgarbiony nad swoim modlitewnikiem.

Nad ranem z trudnościa trzymał się już na nogach i gabe z szamesem musieli pod ręce odprowadzić go na górę.

Na cały nastepny dzień rabi Eleazar ben Cwi zamknał się w swoim pokoju i zabronił szamesowi dopuszczać do siebie kogokolwiek.

Na schodach cisnął się szlochający tłum.

Blady szames, z palcem na ustach, stał na warcie przed drzwiami.

Wiedział dobrze, że rebe rozmawia teraz z Panem Bogiem i że nie należy mu w tym przeszkadzać.

Późno wieczorem rebe zawołał do siebie szamesa i kazał sobie powtórzyć nowiny.

Wiadomości były okropne.

W ciągu dnia zmarło jeszcze stu trzydziestu Żydów.

Trupy poniewierały się w mieszkaniach niemyte, ponieważ wszystkie pomywaczki pozarażały się i pomarły.

Rodziny nieboszczyków siedziały na pokucie o głodzie, gdyż odwiedzający je członkowie towarzystw ostatniej posługi wszyscy poumierali.

Rodziny siedzą ce na pokucie dogorywały kolejno.

Ze składają cej się z dziesięciu osób rodziny kamasznika Symchy, którego żona zmarła zaraz pierwszej nocy, dziewięć już nie żyje i na pokucie siedzi jeden ojciec.

Rebe kiwał w milczeniu głowa, słuchając strasznych relacyj szamesa.

Potem kazał podać sobie tałes i zszedł do bożnicy.

Szames pobiegł za nim z obowiązku i z ciekawości.

Kiedy rebe Eleazar zjawił się w synagodze, zapanowała w niej wielka cisza.

Wszyscy wiedzieli, że rebe cały dzien rozmawiał z Bogiem i że przychodzi powiedzieć coś ważnego.

Wszystkie oczy skierowały się w jego stronę.

Stanąwszy na stopniach ołtarza, rabi Eleazar ben Cwi zwrócił twarz do zebranych i mówić zaczął uroczystym głosem prawodawcy:

- Bóg otworzył oczy moje i w księdze swego gniewu pozwolił mi wyczytać bekijach nejfesz.

Przez cały czas zarazy Żydzi zwolnieni będą od siedzenia na pokucie po swoich zmarłych, jako też od grzebania ich w sposób rytualny.

Na czas zarazy zwłoki bez uprzednich obrządków zaszywać będziecie w płótno i wywozić na cmentarz.

Bóg doświadczył nas ciężko i jedynie modlitwa zdoła go przebłagać.

Anioł śmierci, Malach Hamaweth, wszedł do domów żydowskich i drzwi naszych nie obroniła mezuze.

Domy, których dotknął, będą nieczyste przez dni czterdzieści i podlegną opuszczeniu.

Módlcie się i proście zmiłowania.

Rabi Eleazar, blady, słaniający się z osłabienia, zszedł po stopniach i, podtrzymywany przez szamesa, opuścił bożnicę.

Po wyjściu jego synagoga zahuczała tysiącem rozgorączkowanych głosów.

Wypadki dni następnych nie zdawały się świadczyć o tym, jakoby Bóg zamierzał dać się przebłagać.

Na skutek ogłoszonego bekijach nejfesz liczba zgonów w ciągu następnych dni nieco zmalała, nie spadając zresztą poniżej stu ofiar dziennie.

Natomiast zabrakło niebawem mieszkań, niezapowietrzonych przez zarazę.

Na dziesiąty dzień kryzys mieszkaniowy przybrał rozmiary zastraszające.

Rabi Eleazar ben Cwi zamknął się na cały ten czas w mieszkaniu, nie pokazując się nawet w bożnicy i nie przyjmując nikogo, poruczywszy wszystkie sprawy szamesowi.

Napastowany szames umiał jedynie powiedzieć, że rebe jest bardzo milczący i całymi godzinami rozmawia głośno z Bogiem w swoim pokoju.

Na dziesiąty dzień, kiedy w całym Hótel de Ville nie znalazło się więcej ani jednego mieszkania nienawiedzonego przez zarazę, dziesięciu najstarszych Żydów udało się do rebego w delegacji.

Opłacony szames poszedł na palcach zameldować rebemu o ich przybyciu.

Po długiej chwili wyszedł do nich sam rebe.

Twarz miał jeszcze bardziej przezroczystą niż zwykle, aż strach było pomysleć, że życie jego wisi na włosku.

Kiedy szames przyniósł krzesła, zabrał głos stary Mechel, największy grosista na cały Hotel de Ville.

- Rebe - powiedział głosem bardzo przybitym - rebe, uczyniliśmy wszystko, coś nam polecił.

W księdze gniewu bożego wyczytałeś bekijach nejfesz i odtąd Żydzi nie siedzą na pokucie po swoich umarłych, a zwłoki żydowskie bez oporządzania rytualnego, zaszyte w płótno, wysyłają na cmentarz.

Powiedziałeś, że domy nawiedzone przez zarazę będą nieczyste przez dni czterdzieści i podlegną opuszczeniu, i usłuchaliśmy cię, a jednak zaraza trwa, i nie ma dnia, w którym nie ucierpiałoby od niej kilkadziesiąt rodzin żydowskich.

Mieszkania nasze są przepełnione.

Wkrótce nie będzie już ani jednego domu, nieskalanego morem.

W całym Hotel de Ville nie ma już mieszkan.

Rodziny zarażonych śpią na ulicach.

Co czynić, rebe?

Rabi Eleazar ben Cwi uśmiechnał się dobrotliwie i dwoje oczek, utkwionych gdzieś, poprzez Mechela, nie widząc go, jakby był przezroczysty, odbłysnęły tym samym uśmiechem, kiedy powiedział w zamyśleniu:

- Wiele jest jeszcze mieszkań w dzielnicy żydowskiej, po które starczy sięgnąć ręką.

Starzy Żydzi zamienili spojrzenia.

Kiedy rebe mówi rzeczy ważne, widzialne jego oczom, zwykłym rozumem ogarnąć ich zrazu niesposób.

Na chwilę zaległo milczenie.

Wreszcie stary Mechel zdobył się na odwagę i zapytał:

- Rebe, rozumowi naszemu nie równać się z twoim.

Słowa twoje są dla nas niejasne.

Jakież to mieszkania masz na myśli, po które starczy sięgnąć ręką?

Rabi Eleazar pomilczał chwilę, potem podjął, jakby do siebie, w głębokim zamyśleniu:

- Wiele jest mieszkań w dzielnicy żydowskiej, których drzwi nie broni mezuze.

Przez te drzwi wszedł do nas Malach Hamaweth.

Zapadła długa cisza.

Potem rebe jął mówić dalej, jakby ciągnał głośno własną myśl:

- Powiada rabi Hillel, najmędrszy z mędrców: Za czasów rabiego Ezra, kiedy naród żydowski był rozbity, a dokoła szalała zaraza chrześcijaństwa, pragnąc ustrzec się przed nią i zachować swój zakon, Żydzi po miastach otoczyli domostwa swoje wysokim murem, a współczesni nazwali te miasta żydowskie słowem: "getto".

Ale nadszedł czas, gdy Żydom uprzykrzyła się mowa ojców ich i zapragnęli ponieść swój zakon między obcych na pohańbienie.

Wtedy zburzyli mur okalający ich domostwa i odtąd klęski gojów stały się ich klęskami, a gniew Pański obrócił się przeciw nim.

Póki nie ogrodzą się Żydzi na nowo murem nieprzebytym od wszystkiego, co nie jest nimi, póty pożerać ich bedzie mór, a anioł śmierci nie opuści ich progów.

W tym miejścu rabi Eleazar ben Cwi dał znak ręką, że uważa audiencję za skończoną, polecając szamesowi odprowadzić do drzwi przybyłych.

Dnia 30 lipca o godzinie piątej po południu na bulwarach ukazały się nadzwyczajne dodatki.

W dodatkach donoszono o nowym zamachu separatystycznym.

Ludność żydowska obwodu Hotel de Ville opanowała ratusz i wyparła z obrębu całej dzielnicy ludność aryjska.

Apatyczni chrześcijanie na ogół nie stawiali oporu.

Na jedyny zdecydowany sprzeciw Żydzi natrafili w dzielnicy Saint-Paul, zamieszkałej przez ubogą ludność polską.

W odruchu wrodzonego antysemityzmu ludność polska usiłowała przeciwstawić się z bronią w ręku.

Doszło do krwawych utarczek, które pociągneły za sobą straty ze stron obu, póki nie skończyły się zwycięstwem przeważających liczebnie Żydów.

Dodatki nadzwyczajne wspominały o rozklejonym na murach dzielnicy Hotel de Ville orędziu gminy żydowskiej do wszystkich Żydów Paryża.

Orędzie donosiło podobno o ukonstytuowaniu, w obronie przed zaraza Aryjczyków, samodzielnej terytorialnej gminy żydowskiej, odgrodzonej od reszty miasta murem barykady.

Wzywało ono wszystkich Żydów Paryża do przesiedlenia się na teren gminy, wyrazajac przeświadczenie, że od nowej tej plagi, która nawiedziła aryjska Europe za wielowiekowe gnębienie narodu żydowskiego, ocaleje on i tym razem, pod warunkiem, że zachowa jak najścislejszą izolację.

Wiadomość wywołała w mieście wielkie wrażenie.

Wieczorem w stronę Hotel de Ville z dzielnic zachodnich i północnych pociągnęły długie karawany samochodów, naładowanych walizami.

Nikt im w tym nie przeszkadzał.

U wejścia do dzielnicy Hótel de Ville milicja narodowa i szomrzy fortyfikowali gorączkowo barykady na wypadek ewentualnej obrony.

Nikt zresztą nie zamierzał ich atakować.

W rudym, piegowatym domu przy ulicy Pavé, stary, zgarbiony szames chodzi na palcach i cicho, na i palcach, nasłuchuje u drzwi.

Rabi Eleazar ben Cwi już trzeci dzień nie wychodzi ze swego pokoju, nie przyjmuje żadnego pożywienia, modli się i rozmawia z Bogiem.

Szames słyszy monotonny, kiwający się głos.

Nad otwartą zatłuszczoną księgą siedzi rabi Eleazar i pałąkowate, przezroczyste jego ciało chyboce się jak trzcina pod podmuchem tchnienia bożego.

Rabi Eleazar ben Cwi po raz pierwszy wątpi.

I jak tu nie zwątpić?

Wziął na ramiona swoje brzemię, przechodzące siły człowiecze.

W księdze gniewu pańskiego wyczytał bekijach nejfesz, i odtąd Żydzi nie siedzą na pokucie po swoich zmarłych, a trupy żydowskie bez oporządzenia rytualnego idą na łono śmierci.

Wszystko na próżno.

Czarne, pokraczne litery, jak podróżni wymachujący chusteczkami z okien pociągu w biegu, przesuwają się przed przebiegąjacym je wzrokiem rebego Eleazara.

"I uczyni Pan rozdział miedzy trzodami Izraelskimi i miedzy trzodami Egipskimi, aby nic nie zdechło ze wszystkiego, co jest synów Izraelskich..."

Rabi Eleazar ben Cwi niżej, w wahadłowych pokłonach, kołysze się nad książką.

Postapił, jak kazał Pan, oddzielił trzody Izraelskie murem nieprzebytym, a oto zaraza szerzy się wsród nich po dawnemu i nie masz na nią lekarstwa.

Czarne litery, jak krople męczenskiej krwi , kapią na książkę z wykrzywionych bolesnym grymasem ust rebego Eleazara:

"...

I potłukł on grad po wszystkiej ziemi Egipskiej, cokolwiek było na polu, od człowieka aż do bydlęcia; i wszystko ziele polne potłukł grad, i wszystko drzewo polne połamał.

Tylko w ziemi Gosen, gdzie synowie Izraelścy mieszkali, nie było gradu..."

Rabi Eleazar watpi.

Wziął na barki swoje odpowiedzialność straszliwą: otoczył miasto żydowskie murem, pozbawiając je nawet własnego cmentarza; i po komorach gnić zaczęły trupy żydowskie.

I odsłonił rabi Eleazar Z ydom bekijach nejfesz niesłychane w historii żydostwa, iż trupy, nie mogące spocząć w ziemi, oddane być mają płomieniom.

I nie opuściła zaraza murów miasta żydowskiego.

A wszakże powiedział Pan:

"...

I wezmą krwi jego, i pokropią obadwa podwoje i naprożnik u domu.

I będzie wam ona krew na znak na domach, w których będziecie; bo ujrzawszy krew, minę was, że nie będzie u was plaga ku zatraceniu, gdy będę zabijał w ziemi Egipskiej..."

Rabi Eleazar ben Cwi wątpi po raz pierwszy w życiu, ugina się pod ciężarem jak gałązka - pod ptakiem.

Pergaminowe wargi mamrocą:

- Panie, czemuż włożyłes na mnie ciężar ten?

Stary jestem i wątłe są plecy moje.

Stara, zatłuszczona książzka, jak sito pełne drogocennej cieczy, deszczem czarnych kropel-liter pada na spragniony piasek duszy rebego Eleazara:

"...

I rzekł Pan: Widząc utrapienie ludu mojego, który jest w Egipcie, a wołanie ich słyszałem przez przystawy ich; bom doznał boleści jego.

Przetoż zstąpiłem, abym go wybawił z reki Egipskiej i wywiódł go z ziemi tej do ziemi dobrej i przestronnej - do ziemi opływającej mlekiem i miodem...

...

Przetoż teraz, pójdz, a poślę cię do Faraona, abyś wywiódł lud mój, syny Izraelskie z Egiptu.

I rzekł Mojżesz do Boga: któżem ja, abym szedł do Faraona, a wywiódł syny Izraelskie z Egiptu?...

...

I rzekł Mojżesz do Pana: Proszę, Panie, nie jestem ja mężem wymownym ani przedtem, ani odtąd, jakoś mówił do sługi swego; bom ciężkich ust i ciężkiego języka.

A Pan mu rzekł: Któż uczynił usta człowiekowi?...

...

Idzże teraz, a Ja będę usty twoimi, i nauczę cię, co byś miał mówic.

I rzekł Mojżesz: Słuchaj, Panie, poślij, proszę, tego, kogo posłać masz.

I zapalił się gniew Pański na Mojżesza...

...

Uczynił tedy Mojżesz i Aaron, jako im przykazał Pan, tak uczynili.

A Mojżesz miał ośmdziesiąt lat, a Aaron ośmdziesiąt trzy lata, gdy mówili do Faraona..."

Rabi Eleazar ben Cwi nie szemrze.

Wie: niezbadane są wyroki boże.

Na kogo On wskaze palcem, ten daremnie ujść by chciał swemu przeznaczeniu.

Nie, rabi Eleazar nie będzie skomlał, jak Mojżesz: "Słuchaj, Panie, poślij tego, kogo posłać masz".

Za dawno przywykł do posłuchu.

Pewną reką zamyka książkę.

Wstaje.

Wyprostował się.

Woła szamesa.

Wystraszany szames widzi: zaszło cos ważn ego, najważniejszego.

Ze zwojów siwej brody, jak z białych kłębów ofiarnego dymu, wykwita wąska, parafinowa twarz rebego.

Oczy świecą wewnętrznym blaskiem, patrzą, nie widząc.

Rebe Eleazar każe zwołać starszyznę.

Wąskimi, mroczniejącymi uliczkami, gdzie, jak olbrzymie wodorosty, kołyszą się modlitewne cienie latarń, w rozwianym chałacie biegnie stary szames, wspina się po krętych schodach, wrzucając w nie domknięty otwór drzwi depeszę-szept: posłanie od rebego Eleazara.

- Halo!

Czy Grand Hotel?

Prosze mnie połączyć z pokojem mistera Dawida Lingslaya.

Halo!

Halo-o-o!

Czy mister Dawid Lingslay?

Mówi sekretarz prezydium rady komisarzy koncesji anglo-amerykańskiej.

Prezydium prosi pana uprzejmie o przybycie na tajne posiedzenie rady, o godzinie jedenastej przed południem.

Tak jest, za godzinę.

Możemy liczyć?...

Mister Dawid Lingslay przewrócił się na drugi bok.

Swiatło, przezierające przez szparę między storami, uderzyło go w oczy i, marszcząc się, musiał powrócić do dawnej pozycji.

Tak świetnie spał, gdyby nie ten piekielny dzwonek.

Za godzinę w "American-Express".

Trzeba pomyśleć o wstawaniu.

Mister Dawid Lingslay wyciągnał się jeszcze raz na wygodnym, czteroosobowym łóżku.

Nagle zerwał się i przysiadł na krawędzi.

Odrzuciwszy kołdrę, skrupulatnie pomacał przez jedwabną pyjamę brzuch, potem, podnosząc każdą rękę z osobna, gruczoły pachowe.

Po dokładnych oględzinach wyciągnął się z powrotem.

Co dzień budził się z tym instynktownym strachem zdrowego, muskularnego ciała, przeczuwającego w zwierzęcym lęku chwilę, w której, pewnego ranka, obudzi go gryzący ból w dole brzucha.

O przykrym tym fakcie, na którego szali elementarny rachunek prawdopodobieństwa kładł dziewięćdziesiąt dziewięć przeciw stu, mister Dawid Lingslay starał się za dnia nie myśleć, piastując gdzieś wewnątrz, jak wychuchane w zanadrzu pisklę, nieśmiało formułowaną nadzieję na tę jedną setną możliwości ocalenia.

Co rana jednak, gdy pogrążone we śnie ciało, w nagłym przejściu od snu do jawy, oscylowało jeszcze w irrealnej próżni, zanim rozluźnione dźwignie woli nie trafiły znów trybem na tryb - jak odprężona sprężyna ciskał mu się do gardła strach, który wciskać trzeba było dopiero pięścia do jego komórki, gdzie przyczajony przebywał aż do następnego rana.

W tych krótkich chwilach mister Dawid Lingslay przypominał sobie, że tam w szufladzie szafki nocnej - wystarczy sięgnąć ręką - leży, wyczekując niecierpliwie tego jednego rana, mały, stalowy przedmiocik, skulony i niewidoczny, czeka, liczy niedosłyszalne tętno spoczywającego na blacie, pękatego zegarka, który gdzieś, w swych wnętrznościach, w rozdygotanym wskazującym palcu skazówki chowa ukrytą, jemu jednemu wiadomą, fatalną godzinę.

Odliczył już precyzyjnie tyle i tyle obrotów i odrabia je co dzień, udaną obojetnością maskując gorączkowy pośpiech.

W podobnych momentach mister Dawid Lingslay czuł taką piekącą nienawiść do całego świata przedmiotów, że tylko dzięki jego wrodzonemu opanowaniu i flegmie pokojówka nie zastawała co rana jego apartamentu zdemolowanym.

Wyniosłe i oziębłe tafle luster, przyjmujące z lokajską pokorą każdy rzucony im jak policzek gest, wszystkie te szafy i biurka, obojętne, druzgocące swą niezbitą, matematyczną pewnością, że stać bedą tak samo, odbijać wypolerowaną powierzchnią swej drewnianej skóry inne gesty, twarze i grymasy, kiedy po misterze Dawidzie Lingslayu nie zostanie ani śladu, swoją spokojną, arogancką wyższością zdolne były doprowadzić go do szału.

Miało się nieprzepartą chęć porozbijać je, podeptać, połamać na kawałki, zadać kłam ich niewzruszonej przewadze, napaść się widokiem ich bezwładnych szczątków.

W chwilach takich mister Dawid Lingslay naciskał tylko mocniej namydloną brzytwe, pod pocałunkiem której, jak Afrodyta z piany morskiej, wyłaniała się twarz, oślepiająca nagością wypielęgnowanej skóry.

Z tępą nienawiścia wpychał do kamizelki zegarek, do tylnej kieszeni od spodni - mały, stalowy drobiazg i wychodził na miasto, starając się pozostawać w swoim pokoju jak najkrócej.

Mister Dawid Lingslay, król amerykańskiego trustu metalowego, właściciel czternastu wielkich dzienników w New Yorku, Bostonie i Filadelfii, zatrzymał się w Paryżu w przejeździe, zdążając starym zwyczajem na letnie miesiące do Biarritz.

W czasie tego kilkudniowego pobytu zastała go w Paryżu dżuma.

Wszelkie próby wydostania się z zadżumionego miasta spełzły na niczym.

Nie pomogły powaga nazwiska, olbrzymie stosunki, astronomiczne czeki.

Strach przed zarazą zatarł granice społeczne, potargał nierozerwalną pajeczynę najniezawodniejszych znajomości, otoczył Paryż szczelnym, wyrosłym przez jedną noc, nieprzebytym murem.

Po dwóch tygodniach bezowocnych zabiegów mister Dawid zmuszony był dać za wygraną.

Jak wszyscy gracze giełdowi, mister Dawid Lingslay był fatalistą i przekonawszy się o bezskuteczności wszystkich usiłowan, sam na sam z sobą w swoim luksusowym pokoju hotelowym przyznał się szczerze do przegranej.

Wszystko dotychczas w życiu udawało mu się niebywale.

Nieraz, stojąc na kolejnym szczeblu drabiny finansowej, rzuciwszy okiem w dół, doznawał na chwilę lekkiego zawrotu głowy na myśl, że karta jego może być kiedyś bita.

Przekonawszy się tym razem, że wyjścia nie ma, mister Dawid Lingslay jak przystało na dżentelmena sporządził testament, przetelegrafował go do Nowego Jorku, zamknął w biurku skoroszyty podręcznych spraw i czekał.

Dżuma wyraźnie bawiła się z nim w chowanego.

Na trzeci zaraz dzień w strasznych boleściach zmarł jego osobisty sekretarz.

Mister Dawid Lingslay czekał na swoją kolej.

Mijały dni.

Po tygodniu czarna karetka zabrała z sąsiedniego pokoju maszynistkę.

Coraz to pustoszał któryś z przyległych apartamentów.

Pod koniec drugiego tygodnia na całym pierwszym piętrze mister Dawid Lingslay pozostał sam.

Z błyskawiczną szybkością, jak kamienie rzucone w studnię windy, znikali bezgłośnie liftboye, służba, maitre d'hotele.

Na ich miejsce wynurzali się nowi.

Oddawszy wieczorem portierowi polecenie mister Dawid schodząc nazajutrz zastawał innego portiera, nie pytał, powtarzał polecenie, starając się nie powracać myślą do tego drobnego epizodu, pił małymi łykami gorącą poranną kawę i jechał do swej metresy.

Od paru bowiem lat mister Dawid Lingslay utrzymywał w Paryżu kochankę, której w prezencie ofiarował wraz z kolekcją oślepiającej biżuterii nie pozbawiony smaku pałacyk na Polach Elizejskich.

Kochankę swą odwiedzał mister Dawid Lingslay dwa razy do roku, nie zatrzymując się zresztą u niej nigdy i mieszkając po kawalersku w Grand-Hotelu.

Zmuszały go do tego interesy, pomijając już to, że jako dżentelmen i człowiek żonaty nie lubił afiszować się swym stosunkiem.

Za każdej zaś bytności swej w Paryżu miał w nim tyle interesów i spraw, że zazwyczaj siedząc już w przedziale i odbierając z rąk grooma tradycyjny pakiet nowości powieściowych, przesyłany mu na dworzec przez kochankę, spostrzegał dopiero, że przez cały czas swego pobytu spedził z nią w sumie może niespełna sześć godzin i solennie przyrzekał powetować to sobie następnym razem, to jest za pół roku.

Nadawszy do New Yorku testament, mister Dawid Lingslay po raz pierwszy uświadomił sobie treść oklepanego słowa "wakacje" i pożałował, że potrwają tak niedługo.

Jakkolwiek bądź, postanowił po raz pierwszy w życiu całkowicie poświęcić je miłości.

Była to własnie ta funkcja życiowa, na którą nigdy nie wystarczało mu czasu, którą załatwiać musiał między dwoma dzwonkami telefonu, zawsze w pośpiechu i zawsze nie w porę.

Przed laty, w tradycyjny wieczór poślubny, kiedy sądził, że tym razem będzie mógł poświęcić jej przynajmniej przewidziane prawem dwanaście godzin, otrzymał w ostatniej niemal chwili ofertę niezmier nie korzystnej i skomplikowanej transakcji, o którą zabiegał od dawna; i przez całą noc poślubną, wypełniając przykładnie jak dżentelmen nałożone na niego przez społeczeństwo obowiązki i odpowiadając w roztargnieniu na rozkapryszone pytania młodej małżonki, przesuwał w głowie gigantyczne liczydła cyfr, układając z nich odpowiedź, jaką trzeba będzie dać telefonicznie jutro, z samego rana (byle nie zaspać!).

W rezultacie ilekroć po latach zwyczajem innych ludzi mister Dawid Lingslay usiłował przypomnieć sobie swą noc poślubną, na kliszy pamięci występowały tylko te długie kolumny cyfr, reszta zaś gubiła się gdzieś jak źle wywołane tło.

Po raz pierwszy w życiu, być może na tydzień przed śmiercia, mister Dawid Lingslay mógł niepodzielnie oddać się miłości i każdy dzień był dla niego prawdziwym miodowym miesiącem.

Kochanka, którą utrzymywał w Paryżu ze snobizmu, jak dwa Rolls-Royce'y, jak stałą kabinę na "Majestiku", aby mieć z kim pójść wieczorem do teatru i potem na kolację do "Ciro's", aby kusić zazdrosne spojrzenia innych mężczyzn jej niezwykłą urodą, przyjmowaną przez niego na wiarę, od innych, nie mając sam nigdy czasu dobrze się w niej rozeznać - okazała się w samej rzeczy cudowną istotką, instrumentem czułym i czarownym, zawierającym niewyczerpane gamy słodyczy.

Mister Dawid spedzał z nia teraz całe dni, wieczory i noce, odnalazłszy w sobie, w czterdziestym roku życia, najtkliwszego amanta.

Jak sybaryta pragnący zaostrzyć sobie rozkosz spożycia następnego dania przez powstrzymanie się od poprzedniego mister Dawid nie przeniósł się do niej ostatecznie, zachowując swój apartament w Grand-Hotelu, aby po krótkich godzinach rozłaki wracać do niej z coraz większą tesknotą, zakochany po raz pierwszy, po uszy.

Miłość to kwestia wolnego czasu.

Któż zgadnie, grobowcami jakich płomiennych kochanków są poruszające się dokoła nas opasłe cielska brzuchatych businessmenów, tych paradoksalnych niewolników, przykutych za nogę niewidzialnym łancuchem do wskazówki własnego zegarka.

Zresztą misterowi Dawidowi Lingslayowi i tym nawet razem nie sądzone było rozwinąć w pełni skarbów swej niezużytej erotyki.

Przeszkodziły mu w tym wypadki, raptowne drgania sejsmiczne, które wstrząsnęły wkrótce psychiczną skorupą zadżumionego Paryża.

Dnia 30 lipca, niemal równocześnie, z jednolitego organizmu Paryża, drogą zbrojnych zamachów separatystycznych, w spontanicznym odruchu samoobrony przed zetknięciem z zarazą Aryjczyków, wyodrębniły się dwie dzielnice: Łacińska i Ratusz, tworząc na mapie dawnego Paryża dwa samodzielne państewka: chińskie i żydowskie.

Za przesunięciami rasowymi podążyły socjalne.

Dnia 4 sierpnia ludność robotnicza dzielnic Belleville i Menilmontant, rozbudzona nagłym nieprzepartym musem zawładnięcia skromną gospodarką własnego, wymykającego się jej z rąk życia, ogłosiła swe terytorium samoistną republiką radziecką.

Na stronę powstańców przeszło wojsko.

Wieczorem tegoż dnia, na znak protestu, kameloci królewścy przy poparciu katolickiej ludności przedmieścia Saint-Germain opanowali Lewy Brzeg Sekwany, od Pałacu Inwalidów do Pola Marsowego, ogłaszając restaurację monarchii.

Zaskoczona błyskawicznością wypadków, zagrożona w swym posiadaniu anglo-amerykańska ludność dzielnic centralnych uczuła się zmuszona zająć wobec nich określone stanowisko i przedsięwziąć środki ostrożności.

Celem omówienia wydarzeń 8 września w gmachu Opery zwołany został pierwszy w swoim rodzaju miting dżentelmenów.

Na mitingu tym, gwoli samoobrony przed zbolszewizowanymi dzielnicami Paryża, zdecydowano jednomyślnie dzielnice zamieszkałe przez ludność anglosaską ogłosić na czas zarazy autonomiczną koncesją anglo-amerykańską.

Uzbrojona milicja złożona z młodzieży zająż się miała wzniesieniem barykad dokoła nowej koncesji i ich ewentualną obroną na wypadek napaści ze strony dzielnic zbuntowanych.

Tematem ożywionej dyskusji stała się sprawa tubylczej ludności francuskiej, zamieszkującej teren nowej koncesji.

Cześć dżentelmenów obstawała stanowczo przy wysiedleniu elementów nieanglosaskich.

Wiekszość głosów uzyskała jednak rozumna propozycja mistera Ramsaya Marlingtona, który wystapił z wnioskiem użycia francuskich mieszkańców koncesji, po ich gruntownym rozbrojeniu, do świadczen służebnych, rekrutując z nich niezbędne kadry służby hotelowej i prywatnej.

Od świadczeń tych, według projektu mistera Marlingtona, zwolnieni być mieli jedynie sklepikarze i właściciele bistros, jako kierownicy zakładów użyteczności publicznej, oraz Francuzi, mogący się wykazać rentą roczną przewyższającą sto tysięcy franków.

Wniosek mistera Ramsaya Marlingtona został wprowadzony w życie.

Ludność francuska dzielnic centralnych, przyzwyczajona od dawna do życia z napiwków turystów anglo-amerykańskich, nie stawiła oporu przeprowadzeniu projektu mistera Marlingtona i z nową swą rolą pogodziła się wcale nieźle, oszczędzając w ten sposób rządowi nowej koncesji wielu nieprzewidzianych kłopotów.

Do zarządu koncesją pierwsze zgromadzenie wyłoniło rade komisarzy złożoną z dwunastu wybitnych finansistów: sześciu Anglików i sześciu Amerykanów.

Do dyspozycji rządu tymczasowego oddano gmach "American Express Company".

W wyniku głosowania do rady komisarzy koncesji, w liczbie sześciu potentatów amerykańskich, wybrany został i mister Dawid Lingslay.

Powaga nazwiska i stanowisko społeczne nie pozwoliły mu wymówić się od tego zaszczytu, chociaż sprawy państwowe i administracyjne kolidowały wyraźnie z całokształtem jego obecnych zainteresowań i czynności, toteż postanowił poświęcać im jak najmniej czasu i uwagi.

Wspomnianego dnia, powróciwszy do hotelu o godzinie piątej nad ranem, pełen najmelodyjniejszych oddźwięków burzy miłosnej, która oskardami swych błyskawic rozorywała w nim coraz głebsze pokłady nienasyconego smakoszostwa, zbudzony nie w porę dzwonkiem społecznego obowiazku, mister Dawid Lingslay bardziej niż kiedykolwiek odczuł cały ciężar swej sytuacji socjalnej i w humorze więcej niz kwaśnym jął naciągać powoli swój wykwintny garnitur.

Kończył własnie golić się przed lustrem, gdy, po przedzony pukaniem, do pokoju wszedł smukły, zawsze uśmiechnięty boy, niegdyś pierwszy sekretarz wielkiego towarzystwa ubezpieczeniowego, które przy nowym stanie rzeczy straciło wszelką rację bytu, i zameldował, że dwóch panów w ważnej sprawie pragnie widzieć osobiście mistera Dawida Lingslaya.

Innym razem mister Dawid, przeczuwając jakichś nudnych interesantów, byłby kazał zapewne powiedzieć, że nie ma go w domu.

Dziś jednak, postanawiając wychylić do dna kielich społecznego obowiązku, gestem pełnym rezygnacji kazał prosić ich do salonu.

Kiedy po długiej chwili kończąc zawiązywać krawat mister Dawid Lingslay ukazał się w drzwiach salonu, na spotkanie jego wstali z foteli rabi Eleazar ben Cwi i starszy, korpulentny jegomość w amerykańskich okularach.


text:
145.

Ani brzemieniem wam zaciężę,

Ani was jarzmem zgnębię —

Byleście, na Wieczności zrębie,

Niewinni jak gołębie.


text:
Australia czeka

Australia czeka

Tenisiści kraju kangurów, po zwycięstwie 5:0 nad Argentyną po raz 42 wystąpią w finale pucharu Davisa.

O tym, kto będzie jej rywalem Austra[1] czy USA, zadecyduje wynik gry pomiędzy Horstem Skoffem a Michaelem Changiem.

Przypisy


text:
DESZCZ.

Lunął ciepły deszcz ulewny,

Ziemi całowanie;

Jest w tem jakiś podźwięk śpiewny,

Sfer niebieskich granie.

Jak kobieta, bierze ziemia

Pocałunek deszczu, —

I rozkoszą się oniemia

W upojenia dreszczu.

Jak na zaklęcie, opustoszały w mgnieniu oka ulice warszawskie.

Zapełniły się bramy, zaludniły cukiernie i sklepy; pod daszkami, pod filarami, w zakamarkach osłoniętych od deszczu, stoją gromadki, rozbawione lub złe, gadatliwe, albo milczące ponuro.

Ulewa.

Poszarzało na świecie.

Deszcz siecze prostopadłemi, wyciągniętemi, jak druty, strumieniami wody; chwilami to już nie pojedyncze pasma, lecące jakby z olbrzymiego przetaka, lecz jednolita, ogromna masa płynu, walącego się z siłą, jakgdyby jakaś rzeka niebieska wytłoczyła dno i lunęła z impetem, niepowstrzymana i rozhukana, jak rozkiełznany żywioł.

Rynsztoki wystąpiły z brzegów i połączyły się z falą płynącą po jezdni; z rynien głucho dudni spadająca na asfalt woda; nawpół oślepłe konie dorożkarskie ciągną zamknięte budy, leniwie chlapiąc kopytami, a tu i ówdzie, w dalekościach ulic, biegną cwałem zapóźnione postaci tych, co nie zdążyli schować się lub miejsca na ukrycie nie znaleźli.

Ot, przeleciała smukła i zgrabna panienka, której od spotkania się z ukochanym nic powstrzymać nie zdoła; uniosła i tak już krótkiej sukienki i pozwala podziwiać zgrabne, sprężyste nóżki, któremi przebiera, jak sarenka.

Ot, jejmość leciwa, zasobna w ciało, jako ów Marchołt gruby a sprośny, zawinęła jak fartuch spódnicę na głowę i czerwienieje flanelową halką i czerwieńszem od halki obliczem; ot, śliczna aktorka, biegnąca na próbę, na którą spóźnić się nie można, nie dba o trzewiczki lakierowane, ani o kostjum prosto od krawcowej, lecz troska się jedynie o podmalowaną buzię, aby jej nie dotknęły strumienie deszczu i nie zmyły pudru i różu.

Pod osłoną parasola

Pan o świecie nie wié,

Ni mu w głowie ruszyć z pola:

On jest jak na rewji.

Nad cylindrem deszcz szeleści,

U nóg z wody zator, —

To wielbiciel płci niewieściej

I nóżek amator.

Używają łobuzy.

Zawinąwszy porteczki, kąpią się w rynsztokach za kolana, przebiegają przez ulicę z jednej strony na drugą, bałwaniąc wodę, jak wieloryby, ofiarowują swoje usługi ładnym dziewczynom, proponując im zaniesienie do domu „na barana“, wreszcie, jak pudle, otrząsając się nibyto z wody, obryzgują najelegantszych młodzieńców i najbardziej wyjedwabione damy.

A tymczasem deszcz słabnie, niebo się przeciera, w szarość Warszawry uderza złota strzała słońca — i nagle:

Z każdej kropli po ulewie

Promienieje tęcza,

Kwiat po kwiecie, krzew po krzewie,

Wiosną się rozwdzięcza.

Pachną klomby, lśnią się mury,

Błyskają oczęta —

I o figlach dżdżystej chmury

Nikt już nie pamięta.

Jednak długo jeszcze po ulewie co piękniejsze i pewniejsze siebie osóbki, w obawie płynącej po chodnikach wody kokieteryjnie unoszą spódniczek, sprawiając rzetelną radość oczom męskim, nigdy niesytym, zawsze zaborczym i tak ciekawym ponęt kobiecych, jak ciekawe są one — wystawy jubilera, szewca damskiego i składnika materjałów bławatnych.

Miasto, zdobne słońca czarem,

Strząsa deszczu rosę,

Patrzy z okna w Mieście Starem

Dziewczę złotowłose.

Coś się szarpie w duszy młodej,

Coś w niej gra i śpiewa, —

Słońca uczuć i swobody

Sercu się zachciewa...


text:
198.

Pluszcze się w toni wód Rusałka,

Gdzie fale słońcu blaski kradną.

I swą twarzyczką ładną, zdradną,

Wabi niezwykłych wrażeń śmiałka:

— Chodź do białego mego ciałka.

Chodź.

Tu odrazu pójdziesz na dno!

—

To znów, jak lekki wiew kołyski,

Po szczytach drzew, przez wiatru fale,

Huśta się, wabiąc w miłym szale:

— Chodź w białych ramion mych uściski.

Chwilę mi będziesz bardzo blizki.

Chodź.

Tu kark skręcić łatwo wcale!

—

A gdy mróz lodem zdrętwił zdroje,

W swej kryształowej siedzi jamie,

I czyha, wyciągnąwszy ramię:

Czy też kochanków jakich dwoje,

Na łyżwach mknąc w objęcia swoje,

W drodze się nie załamie.


text:
Członki i części ciała.

Imiennictwo »anatomiczne« aryjskie było bardzo obfite; strzelec i pasterz rozbierali zwierzynę, a w ofiarach ludzkich, spożywaniu wrogów (np. ich serca, aby wcielić w siebie ich siłę), doznano tożsamości członków i wnętrzności; tylko do żołądka Arjowie nie dotarli.

Imiennictwo wyszło od zwierząt, więc nie rozróżnia np. palców u ręki od palców u nogi; nietylko ramiona, serce, nogi, język, zęby, oko, ucho, nos itd., ale śledziona, wątroba i i. mają już nazwy aryjskie, chociaż postaci tych samych nazw bywają nieraz bardzo odmienne.

Brak jednak nazwy aryjskiej dla ręki, palców i i.; dopiero litwo-słowianska doba wyrobiła nazwy dla nich, jak i dla innych części ciała, p. dłoń, łokieć, pięta, rzyć itd.

Do tego pierwotnego bogactwa później już mało co przybyło; najwięcej chyba przy oznaczaniu palców, gdzie jednak już każdy język z własnych zasobów sam czerpał; u nas np. nazwy: świerzbień i drapirzyt, albo usznik i dłubiuch, wierzeń; najciekawsza z nich nazwa małego palca, u nas tylko narzeczowa i z Rusi przyjęta, mizynny, cerk. miezinĭc oznacza ‘dziecko najmłodsze’, lit.

mażas, ‘mały’; czes. mezenec.

Nieraz zgadzają się nazwy członków i topograficzne, p. grąd i i., głowy lub kolana a pagórka, itp.


text:
Volumina Legum.

Tom VII

Articuli pactorum Conventorum

zbiorowy

Akta Seymu Walnego Elekcyi nowego Krola

ARTICULI

PACTORUM CONVENTORUM.

Między Stanami Rzeczypospolitey Korony Polskiey y Wielkiego Xięstwa Litewskiego, y Prowincyi do nich należących, z iedney:

A Kommissarzami Iego Krolewskiey Mci, Nayiaśnieyszego Stanisława Augusta obranego Krola Polskiego, Wielkiego Xiążęcia Litewskiego, Ruskiego, Pruskiego, Mazowieckiego, Żmudzkiego, Kijowskiego, Wołyńskiego, Podolskiego, Podlaskiego, Inflantskiego, Smoleńskiego, Siewierskiego y Czerniechowskiego,

Ichmciami Pany: Ignacym Cetnerem Woiewodą Bełzkim, Iozefem Podoskim Woiewodą Płockim, Michałem Xiążęciem Czartoryskim Kanclerzem W. X. Lit.

Kazimierzem Poniatowskim Podkomorzym Koronnym, Rochem Kossowskim Podskarbim Nadwornym Koronnym, Michałem Brzostowskim Koniuszym W. X. Lit.

z drugiey strony.

Rady, Rycerstwo, y wszystkie Stany Korony Polskiey y Wielkiego Xięstwa Litewskiego, y innych wszystkich Państw do Korony należących, to sobie u nas warowali, a My obiecuiemy, y za prawo mieć chcemy.

Iż iako w wierze Swiętey Katolickiey Rzymskiey z łaski Bożey urodziliśmy się, w teyże żyć y umierać, y onę nienaruszoną do ostatniego życia kresu zachowuć chcemy.

Iako zgodnemi y wolnemi głosami wszech Stanow Rzeczypospolitey oboyga narodow Polskiego y Litewskiego na to Państwo obrani y przyięci iesteśmy, tak też y My stosuiąc się do woli tychże narodow, za żywota naszego mianować następcę naszego na Krolestwo nie będziemy, ani obierania iakiego składać, ani kształtem wymyślnym wsadzać, a to dla tego, aby wiecznemi czasy, y po zeyściu naszym wolne obieranie Krola wszem Stanom Koronnym y W. X. Lit.

według wszystkich de libera Electione uczynionych praw y przywileiow, in integro zostało; dla czego ieżeliby Bog chciał Nas do stanu małżeńskiego determinować, y potomstwo nasze żadnego prawa ad successionem do tronu pretendować nie będzie mogło.

A tę małżonkę naszę za radą y wiadomością Rzeczypospolitey na Seymie, czyli Senatus Consilii, in sociam vitae przybierać sobie będziemy: ktora to małżonka przyszła nasza powinna być Katolickiey Rzymskiey religii natione, sive vocatione; preferuiąc iednak krwi Polskiey zaszczyt, upatrywać sobie będziemy małżonkę, którą pro decore gentis opatrzyć będzie raczyła Rzeczypospolita, według dawnieyszych zwyczaiow: a ta małżonka nasza w rządy Rzeczypospolitey, ani in materias Status wdawać się nie będzie, przyrzekamy.

Linea de lumbis nostris directe descendens tych wszystkich prerogatyw zażywać będzie, ktorych Potomstwo Nayiaśnieyszych Przodkow naszych używało.

Liberis suffragiis wolnego narodu na tronie osadzeni, używszy od urodzenia słodyczy rowności, y tę za nayprzednieyszy fundament, owszem za naypierwszą ozdobę y matkę wolnego Stanu rycerskiego maiąc, y licząc inter jura cardinalia tey Rzeczypospolitey korzyść nayusilnieyszą wolności prerogatywę, y pieczołowite oney utrzymanie, nie dopuściemy nigdy lustru teyże rowności żadnemi nomenklaturami familii domow, hrabstw, margrabstw, xiążęcych tytułow, zasłaniać y przytłumiać, ale zarowno wszystkich in aequalitate szlachtę censebimus, (solo Officio ex meritis parto distinguente personas) owszem zabiegać będziemy siłą Krolewskiego starania, żeby możnieyszy nie był ciężki słabszemu; y z tey przyczyny, że Rex datus in subsidium oppressis, niewinność zawsze zasłaniać zechcemy od zapędów mocy nieprawiedliwie na nię uzbroioney.

A gdyby się znalazł, ktoby chciał wynosić się supra aequalitatem, y prawo rowności przestępować, tego cierpieć nie będziemy, y uzurpować sobie prerogatyw rowność uciążaiących nie dozwolemy.

Dom nasz aequalitati subjaceat; krewnych wszystkich naszych Nam collaterales, cum statu nobilitari eadem lance censebimus, y nad tych praw y wolności więcey juris et praerogativae przyznawać im nie będziemy, ale owszem intra aequalitatem juris aby wszyscy zostawali, przestrzegać będziemy.

Oraz niewinność przyzwoitemi według praw sposobami zasłaniać deklarujemy; nie maiąc w tym innych pretextow, tylko niewinności ocalenie, a wykraczaiącym z prawa protekcyi dawać nie będziemy.

To oraz cavemus że neminem captivari, nisi jure victum, permittemus.

Dobr także gwałtownie konfiscować nie dozwolemy, chyba post judicium et convictionem w iuryzdykcyach przyzwoitych, ani honorow odbierać ad mentem statuti Władysława Iagiełły.

Dobr dziedzicznych nad walor pietnastn[1] millionow złotych Polskich nabywać, bez wiadomości y zezwolenia na Seymie, nie będziemy, y to nabycie praecedentibus solemnitatibus juris nastąpić ma, ktore to dobra successoribus masculis tylko cedere powinny, y te a corpore, jure, et Dominio Reipublicae avelli nigdy nie mogą, gdyby faemellus sexus extra Regnum był lokowany; gdyż wtedy corki Krolewskie haereditare nie będą mogły, ale te dobra adaequato pretio a proximioribus redimi powinny.

A że w Państwach Rzeczypospolitey znayduie się wiele dyssydentow in religione Christiana, więc iisdem dissidentibus waruiemy pacem in religione Christiana, salvis per omnia juribus Romano-Catholicae Ecclesiae et ritus Greco-Unitorum, wedłng[2] opisania konstytucyi 1717, 1733 et 1736.

Ostatniego zaś Seymu Konwokacyinego 1764 prawa rygor nie rozciągaiąc na prawnych possesorow dobr naszych Krolewskich, salvis juribus Curlandiae, ac Terrarum atque civitatum, oraz na erygowanie nowych zborow w miastach y wsiach przywileiow wydawać nie będziemy, sub nullitate eorundem.

O zbor w Toruniu noviter erygowany Kommissyą naznaczemy.

Co się o zborze Spiskim, y o innych noviter erygowanych zborach w dobrach naszych Krolewskich roznmieć[3] ma.

W rozdawaniu dygnitarstw, krzeseł Senatorskich, Starostw sądowych, prowentowych, y dzierżaw wszystkich, wakansow duchownych y świeckich, według dawnych praw y zwyczaiow z Predecessorami naszemi umowionych, zachować się obiecuiemy.

Przysięga nasza y pacta conventa na każdym Seymie in praesentia omnium Ordinum, głośno, rzetelnemi słowy, y żadnego nie opuszczaiąc punktu y słowa, czytane być powinny, y każdemu Senatorowi y Posłowi, podług prawa, ieżeliby w czym przez Nas nie dotrzymane były, domowić się y dopomnieć wolno będzie.

Żeby justitia distributiva occasionem ambicyi civium nie podała, tedy My przy konferowaniu honorow, iako et beneficiorum ecclesiasticorum utriusque ritus, iuramentow żadnych prywatnych odbierać, et submissiones ullas wymagać nie będziemy; gdyby zaś komu dla promocyi do Krolestwa co od Nas obiecane było, to nullitati podpadać ma.

Za honory y dygnitarstwa, za urzędy wszelkie y wakanse tak duchowne iako y świeckie, w Koronie y W. X. Lit.

offerencyi pieniężnych ullo titulo pretendować nie będziemy; owszem gdyby się kto ex civibus ważył za iaki urząd y dygnitarstwo Nam co ofiarować y dawać, tedy za dowiedzeniem tego, nietylko ma officio carere vel dignitate, ale eo ipso pro incapaci ma być rozumiany, et ad cujusvis nobilis instantiam w Trybunale, ktorego iuryzdykcyi Conventus subesse dignoscetur, ex quovis regestro sądzony y karany być powinien.

Ktore to urzędy solis bene meritis w Rzeczypospolitey, Catholicis, nobilibus, terrigenis et aetate vigentibus, possessionatis w Woiewodztwach y Ziemiach, a w W. X. Lit.

y Powiatach, podług prawa, co do krzeseł, Starostw Grodowych, y Urzędow (exceptis scartabellis, ktorzy do niczego należeć nie maią) cedere powinny.

Także w ieden dom, a dopieroż iedney osobie suprema Ministeria Status, iako to buław, pieczęci, lasek Marszałkowskich, Podskarbstwa w Koronie y W. X. Lit.

ani minorennibus, Opactw, dygnitarstw, Starostw Grodowych, luboby ex meritis oyca, albo antecessorow iego zasłużonym, dawać y konferować nie będziemy; tudzież dwoch Starostw sądowych iedney osobie, ani też Senatorom tych Woiewodztw, Ziem, y Powiatow, w ktorychby te Starostwa sądowe położone były, nie dawać przyrzekamy; ani więcey iedney osobie, iak dwa Starostwa niesądowe, lub dzierżawy, Woytostwa, et quovis titulo Krolewszczyzny z szafunku łask naszych razem dzierżeć pozwolemy; jura communicativa na dwa tylko Starostwa lub dzierżawy dawać będziemy.

Ieżeliby zaś dla wielkich zasług daliśmy komu większych intrat Starostwo, lub dzierżawę trzecią, ktoryby na ten czas z łaski naszey miał dwa Starostwa, zaraz iedno w ręce nasze rezygnować powinien, a My iako vacantem, według dawnych praw, damy komu innemu, salvis modernis possessoribus.

Jura patronatus nostri na Biskupstwa, Opactwa, Probostwa, Plebanie, et cujusvis generis collationis nostrae Regiae beneficia duchowne, iako też jus nominandi do Kardynalstwa, inviolabiliter manutenebimus, y prawa o nich ad executionem przywiedziemy, y przeciwko tym, ktorzyby bez nominacyi naszey iakimkolwiek sposobem na pomienione beneficia ważyli się, albo ważyć zechcą intrudere, przeszkadzać przykładem Antecessorow naszych będziemy.

Prezenty iednak przez Nayprzewielebnieyszego Xiędza Arcy-Biskupa Gnieźnieńskiego, Prymasa Korony Polskiey y W. X. Lit.

idącego za przykładem przodkow swych Prymasow, za rekommendacyą Przewielebnych XX.

Biskupow podczas Bez-Krolewia podawane, w całości zostawuiemy, y za takowemi prezentami instytnowanych[4] zakłocać nie pozwolemy.

Wakanse extra tempus Comitiorum naydaley w sześć niedziel, iako się o tym dowiemy, a na Seymach ante omnia konferować, y zaraz, komu są konferowane, publicznie za upomnieniem się Izby Poselskiey mianować, y one według praw, statutu, y wyższego opisania rozdawać będziemy; tuendo Pieczętarzow przy urzędowey ich prerogatywie, pisania w Kancellaryach swoich przywileiow, y Nam do podpisu według woli naszey podawania onychże.

Pacta et foedera z postronnemi Pany y Państwy zawarte utwierdzić, pokoy z niemi utrzymać, tudzież wynikłe z sąsiedzkiemi Monarchami graniczne dyfferencye uspokaiać, integritatem et indemnitatem jurium Reipublicae iak nayprzezorniey zachowywać, y ubespieczać, przyrzekamy.

A iako naywiększa szczęśliwość wszystkich Państw od postanowienia y przymnożenia wszelkich handlow zawisła, tak traktaty commerciorum naypożytecznieysze Rzeczypospolitey, z sąsiedzkiemi Potencyami, approbante Republica na Seymie, zawrzeć starać się będziemy.

Avulsa od Państw Rzeczypospolitey omni meliori modo, według czasu y okoliczności, y wspolnie z Rzpltą, z iak naylepszą dla niey korzyścią, rekuperować starać się będziemy; y nietylko ze wszystkich stron ab intra et ab extra o iey uspokoienie staranie czynić obiecuiemy, ale też żadney części a Republica avellere nie dopuściemy, oraz o rekuperowanie actorum rożnych Woiewodztw za granice pozabieranych pilnego starania przyłożemy.

Posłow Wielkich z wyrokow Seymowych, mnieyszych y Rezydentow do cudzych dworow y kraiow etiam za przytomną Senatu radą według potrzeby Rzpltey posyłać będziemy, szlachtę tylko oboyga narodow et annexarum Provinciarum bene possessionatos, a powracaiący z legacyi Posłowie aby na Seymach podług prawa y zwyczaiu czynili relacyą, iako według instrukcyi sobie daney sprawili się, ktore instrukcye, aby wraz z przytomną do boku naszego radą, y Ministrami Status, układane były, przestrzegać będziemy.

Indygenaty y nobilitacye nie inaczey, tylko na Seymach, attenta pluralitate rekommenduiących Woiewodztw, Ziem y Powiatow dawać będziemy.

Cudzoziemcow wszelkiey kondycyi ludzi ad Consilia Stanow Rzeczypospolitey przypuszczać, ani im dignitates, Starostw, y dzierżaw wszelkich dawać nie będziemy.

Dwor stanowi naszemu Krolewskiemu przystoyny z narodu Polskiego y Litewskiego, et annexarum Provinciarum stanu szlacheckiego, przykładem starodawnych zwyczaiow, obecnie chować obiecuiemy.

Obfite własnych Państw dziedzicznych dochody, że Antecessorom naszym Augustowi II y III do utrzymania przyzwoitey Monarsze okazołości wystarczaiące dodawały sposoby, ktore będąc uięte Panu z rowności voto narodu do berła zawołanemu, y preferuiącemu w surowym zachowaniu praw szczupłość intrat nad pobłażliwe nieprawne iakie wynalazki, y onych przymnożenie z krzywdą powszechną; narod dotkliwie o honor y cześć Krolow swoich troskliwy, dla bespieczeństwa y powagi osoby naszey, regimenta gwardyi Koronne, ieden konny, drugi pieszy, y takież Litewskie dwa, konny y pieszy pro dignitate Regia, y tychże samych w woysku cudzoziemskiego autoramentu pułkow, gdzie wybor szlacheckiey młodzi swoie brać ma czwiczenie, y w powinnym zaufaniu, w rodowitey ku oyczyznie miłości wychowanemu Krolowi, immediate w naszę oddawszy władzę, independenter od Hetmanow y władzy woyskowey, przyrzekamy, że tych regimentow naywyższey kommendy nie powierzemy, iak tylko szlachcicowi Polskiemu, albo Litewskiemu,

lub annexarum Provinciarum.

Ten zaś żołnierz ktoregobyśmy aere proprio z skarbu naszego nadwornego trzymać chcieli, że nigdy liczby tysiąc dwochset, zwyczaiem Antecessorow naszych, przewyższać nie będzie, upewniamy; tych także kommendę zwierzchnią szlachcicowi tylko Polskiemu albo Litewskiemu powierzemy.

Że zaś oddanie na straż iedney osoby Krolewskiey tych czterech regimentow gwardyi umnieysza sposobność dogodzenia innym potrzebom publicznym; więc Kommissyom Ekonomicznym oboyga narodow Kommissyi Woienney w Koronie, a Hetmanom w W. X. Lit.

polecamy obmyślenie z dochodow Rzeczypospolitey fundi na erygowanie nowego in pari numero tym czterom gwardyom żolnierstwa.

Dekretow wszelkich sądow prawem ustanowionych reskryptami kassować, ani wątlić nie będziemy; gleyty tylko przed dekretami dawać będziemy ad jure agendum, według dawnych praw, nie więcey, iak na sześć miesięcy, aby ztąd opoźniona nie była sprawiedliwość, które od wzdawania w sądach nie powinny ochraniać, a przeciwko dekretom wydawać ich nie będziemy, sub nullitate takowych.

Pieczęci pokoiowey y sygnetu do spraw y expedycyi Rzeczypospolitey, według praw dawnych, zażywać nie będziemy, y acta wszystkie publiczne ięzykiem tylko Polskim y Łacińskim, a nie inszym, expedyować obiecuiemy; a przywileiow żadnych ani uniwersałow ullo titulo pod pieczęcią pokoiową, etiam ex Senatus Consilio, wydawać nie każemy, sub nullitate, gdyby iakie wyszły; ale to wszystko muneri Kanclerzow oboyga narodow, iako do nich należące, zostawuiemy.

Woysk cudzoziemskich wprowadzać w Państwa Koronne y W. X. Lit.

nie będziemy, ani bella offensiva podnosić y prowadzić, ani żołnierza Polskiego za granicę wyprowadzać, bez wiadomości y zezwolenia na to Rzeczypospolitey.

A ieżeliby ktokolwiek pod tytułem y na imię nasze, inscia Republica, quocunque titulo ludzi zaciągał, chociażby za listami od Nas przypowiednemi, takiego pro infami et perduelli, ac hoste patriae deklaruiemy, y teraz starać się będziemy, aby woyska cudzoziemskie iak nayprędzey po uspokoieniu Rzeczypospolitey za granicę z kraiow wyszły, y szkody pokrzywdzonym nagrodziły.

Na Sądach Seymowych, Relacyinych, y Kurlandskich, sprawy wszystkie tak, iako z regestru per numerum przypadać będą, non immutando unquam regestrum, ab antiquioribus incipiendo, ktoregokolwiek dnia sądzić będziemy, a przywoływać spraw ex libitu nostro nie każemy, za naywiększemi instancyami, ani reiekt czynić nie pozwolemy, gdyżby to było in praejudicium injuriatorum; ale iako ktora sprawa wpisana będzie, a z regestru przypadnie, onę Referendarze Koronni y W. X. Lit.

przywoływać każą.

Sententiam nostram ad pluralitatem votorum stosować będziemy; a dekret Seymowy zaraz Ziemski Sąd mieysca iuryzdykcyi w protokuł, a in causis fisci et civilibus Pisarz Dekretowy Koronny w Koronie, a w W. X. Lit.

według zwyczaiu, ktory przy Sądach znaydować się będzie, iako przeczyta, poprawiać go nie powinien, ale zaraz ręką obudwoch Referendarzow w protokule podpisany być ma, a stronom in triduo takowe dekreta sine depactatione wydawane być maią.

Sądom tak Seymowym, iako y wszystkim innym, że vigor suus redibit, obliguiemy się; w czym ile razy od Rezydentow przy boku naszym, et a Ministris Status ostrzeżeni będziemy, czynić attendencyą, na nich zasiadać, y Sądow Kurlandzkich in terminis circumscriptis, praeviis intimatorialibus, nie opuszczać deklaruiemy.

Sądów Assessorskich ordynacyą ad mentem konstytucyi na Seymie Konwokacyi w roku teraźnieyszym 1764 ferowaney, zregulować, y ustanowić przyrzekamy.

W wszelkich sprawach, w ktorymkolwiek Sądzie Koronnym lub Litewskim przypadaiących, instancyi przeciwko ukrzywdzonym dawać nie będziemy.

Ekonomiy, nad te, ktore stołowi naszemu należą, sine speciali consensu Ordinum, przyczyniać nie będziemy, ani granic, gruntow do dobr naszych stołowych per potentiam administratorum przywłaszczać y przyczyniać nie dopuściemy, y owszem injuriatis Kommissyi, ad quamvis requisitionem na osoby nieinteressowane do dworu, bronić y tamować nie będziemy, a zaczęte sprawy między stołowemi a ziemskiemi dobrami, prawnym trybem kontynuowane być maią.

Lubo poczty Koronne, Litewskie, y Pruskie, dotąd za przywileiami Krolow Przodkow naszych na pożytek Generałow Pocztmistrzow chodziły, teraz za pozwoleniem Rzeczypospolitey na pomnożenie szczupłych dochodow stołu naszego Krolewskiego obrociemy.

Uregulowanie zaś tychże poczt przez publikowaną na to ordynacyą tak opatrzemy, aby ztąd powszechna kraiu wygoda bez uciążliwości wyniknęła, z obostrzeniem bespieczeństwa tymże pocztom, y rygoru na przestępcow; o co forum do Grodow, Ziemstw, y Trybunałow być ma.

Temi ekonomiami podług prawa rządzić obiecuiemy, żadnemi przywileiami one obciążać nie będziemy, naymnieyszemi awulsyami szczuplić nie pozwolemy, owszem oderwane bez konsensu Rzpltey od nich dobra y dochody, ordinaria juris via rekuperować powinniśmy.

Ktore to ekonomie w administracyą lub w arendę szlachcie Polskiey, terrigenis w Koronie, a Litewskie obywatelom tegoż Xięstwa et annexarum Provinciarum osiadłym, nie extraneis, podawać będziemy, y kwity tylko za wypłaceniem realney summy, et juxta antiquum usum wydawać rozkażemy.

Przytym reassumuiemy in toto konstytucyą 1717 titulo: Redintegracya dobr naszych ekonomicznych, y onę nieodwłocznie do exekucyi przyprowadzić chcemy, ostrzegaiąc immunitatem tychże ekonomiy od hiberny, według prawa, y że wykupno ekonomii Szawelskiey konstytucyą Konwokacyi roku teraźnieyszego 1764 nakazane, nie ma praejudicare possessyi naszey ekonomii Kozienickiey, y Niepołomskiey.

Waruiemy też to o dobra stołu naszego, iż ktorzyby sobie illatam injuriam od dobr mianowanych pretendowali, tedy w tym administratorowie nasi sprawiedliwość czynić, y ukrzywdzonym odpowiadać będą powinni in Judiciis post-Curialibus Regni, vel M. D. Lit.

to iest: gdzie te dobro leżeć będą, juxta praescriptum legis, a in causis facti et simplicis injuriae, in foro competenti, to iest: Terrestri vel Castrensi, et judicatis ex qualitate facti, aut causa probatis, satisfacient, sub executione de bonis et personis eorundem propriis, ktorey exekucyi ullatenus przeszkadzać nie będziemy, injuriatis litis expensas ciż płacić maią; vice versa uczynione expensas litis, y szkody ekonomiom krzywdzący z nakazu Sądu płacić maią.

Woytostwa w Starostwach y ekonomiach tak Koronnych, iako y W. X. Lit.

circa antiqua jura, privilegia et immunitates konserwować będziemy, y żadnemi extraordynaryinemi y niesłusznemi podatkami onerować ich nie będziemy; ktore Woytostwa cum jurisdictione, juxta legem, sine jurisdictione także znacznieysze, iako y leśnictwa większe, szlachcie rodowitym, katolikom, mnieysze secundum antiquum usum bene meritis rozdawane być maią.

Ponieważ tey Rzpltey sol suchedniowa stanowi szlacheckiemu na dobra ich ziemskie dziedziczne z żup Bocheńskich y Wieliczkich, także z ekonomii naszey Samborskiey wydawana bywała; tedy obowięzuiemy się na dobra ziemskie takową sol suchedniową Woiewodztwom y Ziemiom wszystkim wydawać według praw, z powodu y przyczyn w tych prawach wyrażonych, po ktorą sobie Woiewodztwa bliższe posyłać będą.

Odlegleyszym zaś Woiewodztwom na mieysca naznaczone sol prowadzić kosztem naszym będziemy, za taxą proporcyonalną ad elevatum teraz pretium rerum, względem ktorey pomiarkowanie między Kommissyą Skarbową y kamerą Krolewską zachodzić powinno.

Tego zaś wydawania soli Kommissya Skarbowa przestrzegać będzie.

Administratorowie żupni, sub poenis in legibus descriptis, wydawać onę corocznie tenebuntur, ad instantiam Woiewodztw, Ziem y Powiatow.

A ieżeliby administratorowie, albo iakimkolwiek sposobem nazwani dzierżawcy, z żup nie wydawali takowey soli, wolno będzie każdemu Woiewodztwu y Powiatowi do Trybunału przez Instygatora pozwać inter causas fisci ex speciali regestro, et poenas urgere na tych, iako opisano w konstytucyach anni 1654 y innych dawnych.

To osobliwie Rzeczyposp. obiecuiemy, że żydow do żadnych funkcyi na cłach, mytach, komorach, przykomorkach, y administracyach wszelkich dobr naszych Krolewskich, quocunque titulo zażywać nie będziemy, ani dopuściemy, deklaruiąc: że inquantum by ktorykolwiek z żydow do wzwyż pomienionych funkcyi interessuiący się, sive praetextu factoratus, sive alio quovis colore od kogożkolwiek był deprehensus, ipso facto pro infami censetur, y niepowinni My mu, ani prawa inszym żydom służące, ani protekcya nasza, lub cujuscunque alterius, suffragari.

Most przez Wisłę na teraźnieyszą Elekcyą sporządzony, że przez konstytucyą Seymu Konwokacyinego 1764 ma być na zawsze kosztem Rzeczyposp. utrzymywany, przeto teraźnieyszey possessorce przewozu, ani konsensu ad cedendum, ani post fata oney przywileiu na tenże przewoz nikomu nie damy.

A że Stany Rzplitey windykacyą summ Neapolitańskich, y od nich usum fructum Nam oddały, staranie o tym pilne przełożyć w czasie swoim nie omieszkamy.

Nadgradzaiąc Prowincyi Mało-Polskiey przeniesienie Koronacyi z Krakowa do Warszawy, złożenie Seymu extraordynaryinego, iak potrzeba wyciągać będzie, w Krakowie, według konstytucyi ostatniey 1764 przyrzekamy.

Przywileie na Urzędy Powiatowe Wdztwom Wołyńskiemu, y Płockiemu, wedle teyże ustawy z Kancellaryi Koronney wydać rozkażemy.

O eliberacyą Drahima ab anno 1657 in praetensis sumptibus belli Suetici onerowanego, et territorii Elbingensis ab anno 1703 w possessyi Krola Imci Pruskiego zostaiącego, y kleynoty Rzeczypospol.

aby z summ oneyże ex pactis et calculo należących competenter et indilate Rzplitey restituantur, pro posse wszelkiego dokładać starania będziemy.

I. W. Xcia Ernesta Iana za Kurlandyi y Semigallii Xiążęcia od Rzplitey na Seymie Convocationis w tym roku 1764 uznanego, według tegoż Seymu wyrokow, przy spokoyney Xięstw swoich possessyi, y wszystkich praw używaniu, iako też stan szlachecki przy iego prawach y przywileiach, także miasta w tym Xięstwie, juxta pacta subjectionis, et formulam regiminis, zachować obiecuiemy.

Prawa Ziem Pruskich, tak iako ie ś. p. Antecessorowie nasi approbowali, tudzież konstytucyą Seymu Konwokacyinego 1764 y My zachować przyrzekamy.

Na powszechne zaś Stanow Rzplitey uskarżania przeciwko Magistratowi Gdańskiemu, przyrzekamy, iż według opisu generalney Konfederacyi roku teraźnieyszego, sub titulo: miasto Gdańsk, Kommissyą do tegoż miasta zaraz po szczęśliwey da Bog Koronacyi naszey wyznaczemy, y onę do skutku przyprowadzić, a miasto Gdańsk w obrębie praw, y ich Magistraty utrzymać, starać się będziemy.

Tatarom w Państwach Rzeczyposp. osiadłym względem osiadłości ich, tudzież dyspozycyi woiennych, które na usługę Rzplitey konstytucyami, mianowicie 1673 et 1678 są obwarowane, też prawa, y ich przywileie zachować nienaruszenie deklaruiemy.

Gory Olkuskie aby się stały pożyteczne dla Rzplitey, potrzebuią kosztownego opatrzenia, na ktore ieżeli pierwsze nieuchronne nakłady założyć podeymie się kompania iaka, chociaż y z cudzoziemskich kapitalistow złożona, tymże na tychże samych gorach, nie obciążaiąc żadne inne dochody Rplitey, obwaruiemy iako naymocniey bespieczeństwo założonych summ.

To się ma rozumieć o erygowaniu mennicy, gdy jus cudendae monetae od Przodka naszego Zygmunta Trzeciego Stanom Rzplitey ustąpione, też Stany Nam znowu powierzaią; z tym obowiązkiem, aby pod dozorem, et sub responsione Kommissyi Skarbowey dla wygody publiczney pieniądze dobre w mennicy naszey bite były.

Urzędy Podskarbstw Nadwornych Koronnych y Litewskich przy swoich prawach zachowane mieć chcemy.

W żywey zostawaiąc perswazyi, iż uszczęśliwienie kraiu każdego od sposobu myślenia obywatelow, ten zaś sposob od wczesnych dobrey y cnotliwey edukacyi zasiewkow dependuie, amore boni publici szkołę rycerską na młodź szlachecką postanowić pragniemy, y pilne mieć oko, aby w przyzwoitym trzymana była ćwiczeniu; do ktorego dzieła tak chwalebnego y pożytecznego, spodziewaiąc się, że względny będzie narod na szczupłość dochodow Krolewskich; a zatym na wydoskonalenie ustanowienia tego kontrybuować zechce, przyrzekamy, że kiedy od Nas uformowany do takowey szkoły rycerskiey proiekt approbować zechce Rzplita, y do tey expensy przyłoży się.

My z naszey strony znacznie także przyłożemy się.

A naostatek wszystkie prawa, wolności narodowe, swobody, wszelkich osob y urzędow przywileie, statuta Koronne y W. X. Lit.

et annexarum Provinciarum, wszystkim Stanom duchownym Romano Catholicis, et ritus Graeco-unitorum, y świeckim incorporatis, eoque annexis Provinciis, Universitatibus Cracoviensi, Zamoscensi, Vilnensi, służące, iako y miastom utiliter należące, et juste ac legitime nadane, wszem wobec, y każdemu zosobna jura omnia, także ustawy przeszłego Seymu Convocationis, y te, ktore na przyszłey, da Bog, Koronacyi, y na drugich Seymach, za spolną wszech Stanow zgodą umowione y postanowione są y będą, trzymać y wcale chować, one in omnibus eorum punctis et clausulis, conditionibus, nexibus, et ligamentis adimplere; także literas confirmationis jurium et pactorum dać, exemplo Praedecessorum nostrorum, obiecuiemy, maiąc zawsze za naypierwszą y wszystkie inne przewyższaiącą powinność to, co naybardziey pożytek y sławę narodowi Polskiemu przynieść może.

A ieżelibyśmy, czego Boże uchoway!

co przeciwko prawom, wolnościom, artykułom y kondycyom wszystkim wykroczyli, albo czego nie wypełnili, tedy obywatelow oboyga narodow od posłuszeństwa y wiary Nam powinney wolnemi czyniemy, według konstytucyi roku 1609.

Wacław Hieronim Sierakowski Arcy-Biskup Lwowski Deputatus ad pacta conventa a Republica.

Antoni Ostroski Biskup Kuiawski y Pomorski.

Ignacy Kniaź Massalski Biskup Wileński.

Ian Wielopolski Woiewoda Sandomirski Delegatus a Republica.

Ignacy Twardowski Wda Kaliski Delegatus a Republ.

Thaddacus Dux in Kozielsk Ogiński Castellanus Trocensis Delegatus a Republica ad pacta conventa.

Kazimierz Granowski Wda Rawski Delegowany od Rzpltey.

Iozef Mielżyński Kasztelan Poznański Delegowany od Rzpltey.

Roch Rola Zbiiewski Kasztelan Kaliski Delegowany od Rzplitey.

Michał na Suffczynie Suffczyński Kasztelan Ziemi Czerskiey Wdztwa Mazowieckiego Deleg.

od Rzpltey.

Szymon Siruć Kasztelan Witebski Deleg.

od Rzpltey.

Ian Antoni Czarnecki Kasztelan Bracławski Delegatus ad pacta conventa od Rzpltey.

Iozef Hylzen Kasztelan Xięstwa Inflantskiego od Rzpltey Deleg.

Iozef Saryusz Iaklinski Kasztelan Oświecimski Deleg.

ad pacta conventa od Rzpltey.

Bazyli z Walisk Ładzic Walicki Kasztelan Sochaczewski ad pacta conventa od Rzpltey Deleg.

Iozef Wielopolski Starosta Landskoroński Poseł Wdtzwa Krakowskiego Deleg.

a Republ.

Ioachim Schwartzemberg Czerny Chorąży y Poseł Xięstw Zatorskiego y Oświecimskiego Deleg.

ad pacta conventa.

Stanisław z Posławic Ankwicz Stolnik Wdtwa Krakowskiego Poseł Xięstw Oświecimskiego y Zatorskiego Deleg.

ad pacta conv. od Rzpltey.

Kasper Łodzia z Zwonowa Rogaliński Starosta Nakielski Poseł Wdztwa Poznańskiego Deleg.

a Republica.

Władysław z Gurowa Gurowski Poseł Wdztwa Poznańskiego Deleg.

a Repub.

Ian Antoni Horain Podkomorzy y Poseł Wileński Starosta Iałowski Deputat ad pacta conv. z Prowincyi W. X. Lit.

Ignacy Tadeusz Iunosza Dąbrowski Chorąży Pułkownik y Poseł Powiatu Wiłkomirskiego Deputat ad pacta conventa z Prowincyi W. X. L. Mikołay Tadeusz z Łopacina Łopacinski Starosta Sądowy Wdztwa Mścisławskiego Poseł Powiatu Brasławskiego Deputat ad pacta conventa z Prowincyi W. X. Lit.

Alexander Tadeusz z Skrzetuszewa Wawrzecki Sędzia woysk W. X. Lit.

Stolnik Brasławski Deleg.

od Rzplitey ad pacta conv.

Andrzey Swięcicki Chorąży Opoczyński Poseł Wdztwa Sandomirskiego ad pacta conventa Deleg.

Iozef Władysław Grzymała z Siedlca Siedlecki Poseł Wodztwa Sandomirskiego Deleg.

ad pacta conv.

Generał Maior.

August Sułkowski Starosta Nowodworski Poseł Wdztwa Kaliskiego Deputat ad pacta conv.

Antoni Tyzenhauz Pisarz W. W. X. Lit.

Poseł Powiatu Grodzieńskiego Deputat ad pacta conv.

Antoni Zabiełło Łowczy Wielki W. X. L. Marszałek Powiatu Kowieńskiego Poseł tegoż Powiatu y Deputat ad pacta conv.

Hiacynt Nałęcz Małachowski Starosta Piotrkowski y Poseł Wdzwa Sieradzkiego Dep.

ad pacta conv.

Antoni z Głogowy Kossowski Generał Infanteryi woysk Koronnych Dep.

ad pacta conv.

Franciszek z Pielechowa y Zagorzyc Zagorski Starosta Owrucki Porucznik znaku hussarskiego woysk Koronnych Dep.

ad pacta conv. z Wdztwa Kiiowskiego Poseł.

Michał Ozoryusz z Bukowa Bukowski Stolnik Ziemi Sanockiey Dep.

ad pacta conv. z Wdzwa Ruskiego z Ziemi Sanockiey Poseł.

Mikołay Iunosza Piaskowski Woyski Włodzimirski Poseł Wdztwa Wołyńskiego Dep.

ad pacta conv.

Adam Darowski Podsędek y Poseł Wdztwa Podolskiego Dep.

ad pacta conv. a Republ.

Ian Kazimierz z Wislinga Zyberg Rakanciski y Ławaryski Starosta Poseł z Powiatu Starodubowskiego Dep.

ad pacta conv.

Iozef Kazimierz na Choi y Rzążewie Choiecki Miecznik Ziemi Łukowskiey, Podstarosta Grodzki Zydaczewski Delegow.

ad pacta conv.

Deputat.

Poseł Wdztwa Lubelskiego.

Ewaryst Iędrzey Kuropatnicki Kasztelanic Biecki Poseł Wodztwa Bełzkiego Deput.

ad pacta conv.

Leonard Pociey Oboźny W. W. X. Lit.

Poseł Wdztwa Witebskiego y Dep.

ad pacta conv.

Theodor na Szydłowie Szydłowski Chorąży y Poseł Delegow.

Wdztwa Mazowieckiego z Ziemi Warszawskiey, Dep.

od Rzpltey ad pacta conv.

Ian Michał Rostkowski Starosta Wizki, Wąsoski, Poseł Woiewodz.

Mazowieckiego z Ziemi Wizkiey Delegow.

od Rzplitey.

Franciszek z Wilczewa Wilczewski Poseł z Wdztwa Mazowieckiego z Ziemi Wiskiey Deleg.

ad pacta conv.

Franciszek na Podosiu Podoski Starosta Rypiński Poseł Ziemi Ciechanowskiey Wdztwa Mazowieckiego Deput.

ad pacta conv. od Rzpltey.

Ian Chryzostom Kraiewski Instygator Koronny Dep.

ad pacta conv.

Marcin Antoni Matuszewicz Stolnik y Poseł Wodtwa Brześciańskiego Dep.

ad pacta conv.

Paweł z Woronney Czyż Podczaszy y Poseł Wdztwa Brzeskiego Lit.

Dep.

ad pacta conven.

Iozef na Kurzeńcu Kurzeniecki Chorąży Powiatu Pińskiego Dep.

ad pacta conv.

Iozef Kolumna Czosnowski Ułanowski etc.

Starosta Poseł z Wdztwa Bracławskiego y Deput.

ad pacta conv.

Iozef z Przebendowa Przebendowski Chorąży Pomorski Poseł Wdztwa Pomorskiego Deputat od Rzpltey ad pacta conv.

Ian Trembecki Sądowy Ziemski Tczewski Poseł Wdztwa Pomorskiego Dep.

ad pacta conv.

Iozef Platter Inflantski, Duneburski Starosta, Poseł y Deput.

od Rzpltey ad pacta conven.

F. Sołdadyni Eques Auratus Consul et Legatus civitatis Cracoviensis.

Iosephus Cajetanus Wałkanowski Philosophiae Doctor Consul et Legatus urbis Cracoviensis.

A. Orłowski Sekretarz y Sendyk tegoż miasta.

B. K. Sebestianus Bruchwicki Consul et Legatus civitatis Posnaniensis.

Franciscus Hebdmann Consul et Legatus civitatis Posnanien.

metropolis Majoris Poloniae.

Ilaszewicz Consul et Legatus urbis Leopoliensis.

T. Franchi Medicinae Doctor Consul et Legatus Leopoliensis.

Antonius Brzeski Sacrae Regiae Majestatis Consiliarius a civitate Regia Lublinensi Legatus.

Dominicus Szymański Officii Consularis civitatis S. R. Majestatis Lublinensis Notarius et Sindicus.

Krzysztof Radziłowski I. K. Mci Sekretarz Radca miasta Kamieńca Podolskiego.

Antoni Szachin I. K. Mci Sekretarz, Radca y Delegat miasta Kamieńca Podolskiego Deputat ad pacta conventa.

Ktore to artykuły pactorum conventorum my Kommissarze I. K. Mci do ułożenia onych vigore plenipotencyi tenoris sequentis:

Stanisław August z Bożey łaski obrany Krol Polski, Wielki Xiąże Litewski, Ruski, Pruski, Mazowiecki, Żmudzki, Kiiowski, Wołyński, Podolski, Podlaski, Inflantski, Smoleński, Siewierski y Czerniechowski.

Za zrządzeniem Boskim y affektow oboyga narodow Korony Polskiey y Wielkiego Xięstwa Litewskiego będąc obrani Krolem iednostaynemi y wolnemi głosami, naznaczamy do spisania pactorum conventorum z strony naszey: Wielmożnych Ignacego Cetnera Woiewodę Bełzkiego, Iozefa Podoskiego Woiewodę Płockiego, Michała Xiążęcia Czartoryskiego Kanclerza Wielkiego W. X. Lit.

Urodzonych Kazimierza Poniatowskiego Podkomorzego Koronnego, Rocha Kossowskiego Podskarbiego Nadwornego Koronnego, Michała Brzostowskiego Koniuszego Wielkiego Xięstwa Lit.

ktorzy z Delegowanemi od Rzeczypospolitey maią też pacta zkoncertować, umowić y podpisać, na co wzwyż wymienionym Kommissarzom naszym zlecenie daiemy, y tym instrumentem onych umacniamy.

A cokolwiek będzie przez nich imieniem naszym umowionym, y od nich podpisanym, to przyiąć y przysięgą ztwierdzić przyrzekamy, y y na to się własną ręką, przy przyciśnieniu pieczęci naszey Pokoiowey, podpisuiemy.

Działo się w Warszawie dnia siodmego miesiąca Września, roku Pańskiego tysiącznego siedmsetnego sześćdziesiątego czwartego.

Stanisław August Krol.

(Mieysce pieczęci).

Plenipotencya Kommissarzom ad pacta conventa.

zkoncertowane y umowione rękami własnemi podpisuiemy.

Działo się w Warszawie dnia trzynastego Września, roku Pańskiego 1764.

Ignacy Cetner Woiewoda Bełzki od I. K. Mci P. m.

Miłościwego naznaczony Kommissarz Plenipotencyaryusz ad pacta conventa mpp.

Iozef Antoni Iunosza Podoski Woiewoda Płocki od I. K. Mci P. m.

Miłościwego naznaczony Kommissarz Plenipotencyaryusz ad pacta conven.

mpp.

Michał Xiażę Czartoryski Kanclerz Wielki W. X. L. od I. K. Mci P. m.

Miłościwego naznaczony Kommissarz Plenipotencyaryusz ad pacta conv. mpp.

Kazimierz Ciołek Poniatowski Podkomorzy Koronny od I. K. Mości P. m.

Miłościwego naznaczony Kommis.

Plenipotenc. ad pacta conv.

Roch z Głogowy Kossowski Podskarbi Nadworny Koronny od I. K. Mci P. m.

Miłościwego naznaczony Kommiss.

Plenipotenc. ad pacta conv.

Michał Brzostowski Koniuszy W. W. X. Lit.

od I. K. M. Pana mego Miłościwego Kommissarz Plenipotencyaryusz naznaczony ad pacta conventa.

Przypisy


text: Czepa, drzewo zatopione w wodzie, utrudniające żeglugę.