corpora: wikisources-pl

text:
3.

Lekcja tańca.

Ledwie Pimpuś wszedł do szkoły,

Wnet usłyszał skoczne dźwięki;

Właśnie brały lekcję tańca

I panicze, i panienki.

Pierwszy Filuś, z białym gorsem,

I w sukience tańczy białej...

Za nią hasa Łupiskórka,

Tancerz znany z swej ochoty,

Celujący uczeń szkoły,

Co wyprzedził wszystkie koty.

Dalej Lizuś i Trojaczek

Trzymają się za pazurki,

Naśladując żwawo skoki

Wybornego Łupiskórki.

Z uwielbieniem i zazdrością

Patrzy na to Pimpuś zdala.

Radby także ciąć hołubce,

Lecz brak stroju nie pozwala.

Wnet też pani Matusowa

Wstążkę wiąże mu u głowy,

I u pasa zręcznie spina

Półgarnitur nankinowy

Miauknął Pimpuś zachwycony

Tak przedziwną tualetą,

I do tańca zaraz staje

Z piękną panną Sofinetą.

Sofinetka z wdziękiem wodzi

Spuszczonemi w dół oczyma,

A że jeszcze jest nieduża,

Więc łapeczkę w buzi trzyma.

Pimpuś omal z garnituru

I ze skóry nie wyskoczy;

Przy muzyce idzie kociej

Do wieczora bal ochoczy.

Kot nie może być niezgrabnym,

Jakby niedźwiedź jaki bury...

Gdyby ruszyć się nie umiał,

Któżby łowił myszy, szczury?


text:
Ach mnie Matce boleściwej

ROZMOWA DUSZY

z Matką Bolesną.

n. Ach!

mnie Matce boleściwej,

Pod krzyżem stojąc smutliwej,

Serce żałość przejmuje.

Serce żałość przejmuje.

m.

O Matko!

niechaj prawdziwie,

Płaczę z tobą rzewliwie.

n. Jużci już moje kochanie,

m.

Pragnę Matko pod krzyż z tobą,

Dzielić się z twoją osobą,

Śmiercią Syna twojego.

n. Zamknął słodką Jezus mowę,

W tem ku ziemi skłania głowę,

m.

Maryja niech gorzką noszę

Śmierć, krzyż, rany jego, proszę,

Niech serdecznie rozważam.

Któryś cierpiał za nas rany,

Jezu Chryste

zmiłuj się nad nami!


text:
Baston Wilhelm Andrzej Renatus, ur. w Rouen 29 Listopada 1741 r., wstąpił do sulpicjanów, był professorem teologji w Rouen; jako przeciwnik przysięgi na konstytucję cywilną duchowieństwa, emigrował w czasie wielkiej rewolucji, a po zawarciu konkordatu roku 1801, został oficjałem Cambaceres'a, ówczesnego arcybiskupa w Rouen.

R.

1813 Napoleon mianował go biskupem w Séez i odtąd rozpoczyna się smutna część jego życia.

Papież, prześladowany wówczas przez Napoleona, odmawiał bull nowo nominowanym biskupom.

Zaradzano temu w ten sposób, że kapituły wybierały takich biskupów, jako wikarjuszów kapitularnych; do dwóch już wybranych wikarjuszów w Séez, Baston został dołączony, jako trzeci.

Ale nie godził się on na wspólne rządy, chciał sam być rządcą djecezji i ztąd w zatargi wszedł z kapitułą.

Papież, więziony wówczas w Fonteinebleau, oświadczył jednemu z księży tej djecezji, że ksiądz Baston nie miał żadnej władzy, że wszystkie jego czyny jurysdykcyjne były nieważne, przyczém nadał władzę nadzwyczajną ks. Levavasseur, jednemu z wikarjuszów kapitularnych.

Duchowieństwo djecezjalne dowiedziawszy się o tém, zerwało z Bastonem, który upierał się jednak pozostać przy swojém stanowisku, zamknął seminarjum i popełnił kilka faktów krzyczącej samowoli; wówczas kapituła odwołała daną mu delegację (11 Czerwca 1814).

Poczém też porzucił djecezję i żyjąc prywatnie, swoją bezczynność chciał sobie wynagrodzić pisaniem.

Umarł pobożnie 26 Września 1825 roku.

Pozostały po nim, oprócz innych, następujące dzieła: Caurs de théologie (napisany wspólnie z X. Touvache) 1773—84.

Réclamations pour l'Eglise de France contre M. de Maistre, 2 vol.

in 8° 1821—4.

Antidote contre les erreurs et la réputaion de l'Essai sur l'Indifference etc.

1823.

Concordance de lois civiles et des lois ecclesias.

de France sur le mariage, 1824.

Cf. Notice biogr. sur l'ab.

Baston.

Ami de la Religion n. 1276, 1281, 1283.

Feler, Biogr. universelle.


text:
16.

Zatoczyć koło szklanką napełnioną wodą.

Przykładem działania siły odśrodkowej jest również następujący eksperyment: napełnij

szklankę do 3/4 wodą i postaw ją na stole.

Następnie uchwyć ją prawą ręką tak, abyś mógł nią zatoczyć koło.

Chwyć ją więc nie jakobyś chciał się napić, lecz odwrotnie, dłonią w górę; zatoczywszy regularne koło, postaw ją z powrotem na stole w ten sam sposób, jak ją wziąłeś.

Od zręczności w uchwyceniu szklanki i zatoczeniu koła zależy, abyś i kropelki wody nie rozlał.


text:
Jokohama (Tokio), 12 marca.

Wystawiam sobie jak, podczas kiedy tu siedzę, wszystkie dzienniki europejskie, notując fakt nadania konstytucyi narodowi japońskiemu, rozpowiadają przy tej okazyi niezliczone mniej lub więcej znane przypowiastki, mające rozszerzyć i uzupełnić wiadomość czytelników o tym tak dziwnym ludzie i kraju.

Co prawda, jakież bo są te wiadomości, które przeciętny Europejczyk ma o Japonii, jak wogóle o reszcie świata?

Powiedziałbym prawie żadne!

Tak samo o sztuce i rękodziełach, wogóle produktach ściśle japońskich, to jest przez Japończyków dla Japończyków robionych, nikt prawie właściwego wyobrażenia nie ma, sądząc z lichot rozmaitego gatunku, robionych przez spekulantów na eksport; tak samo i jeszcze w wyższym stopniu sądzi Europa o Japonii, powiedzmy: o całej może Azyi, z małymi nader wyjątkami, z dzieł i dziełek spisywanych często na kolanie w wagonie, lub na statku entre deux repas, przez tak zw. podróżnych, czyli ludzi, którzy najczęściej, w dobrej wierze zresztą, z błahych pozorów o istocie rzeczy sądzą, z koperty lub nagłówka o treści całego listu wnioskują, według etykiety chcą poznać, znać i módz z prawdą zgodnie opisać jakość, smak, zapach, siłę, słowem istotę wina w butelce zawartego, nie skosztowawszy go naprawdę wcale!

Jak niesłychanie trudnem jest zadanie Europejczyka, biorącego się do opisania jakiegoś kraju, a bardziej jeszcze jego mieszkańców, jeżeli ludzie ci nie należą do tej samej, co my rodziny ludów, w innych warunkach wzrośli, a cywilizacya na innych danych, na innych od naszych premisach oparta, najdosadniejszym tego dowodem jest dzieło p.

t.: Les Chinois peints par eux-mêmes, par le colonel Tseng-ki-tong, attaché mil.

de Chine à Paris, które przed kilku laty w Paryżu na jaw wyszło, dzieło — jeśli wogóle na ten zaszczytny tytuł książka ta zasługuje — które obecnie czytam, studyuję.

Chińczyk, ipso facto sprytny, więc i rozumny; do tego Chińczyk wysłany przez własny rząd do Europy, jako attaché militaire, i to wysłany po ostatniej wojnie chińsko - francusko - angielskiej, więc w chwili kiedy Chiny dosadnie się przekonały, że pod względem militarnym trzeba im zmienić system, pójść za przykładem mocarstw europejskich — otóż więc taki Chińczyk, spędziwszy lat dziesięć w Europie, niestety tylko w zachodniej, bierze się do opisania Chin w porównaniu do Europy, czyli stawia się na stanowisko o ile możności zbliżone do stanowiska europejskiego, by tym sposobem swój opis Chin dla Europejczyka jak najbardziej uczynić zrozumiałym.

Cóż jednak się dzieje? — zamiast opisywać, porównywa Europę i Chiny, daje się porwać pokusie i głównie krytykuje Europę.

Tu pokazuje się, że nawet przeciętnie sprytniejszy od Europejczyka Chińczyk, nawet po dziesięciu latach pobytu, nie zrozumiał, nie poznał Europy jako całości, a społeczeństwa, w którem żył, w szczególe.

Popadł w ten sam błąd, który u Europejczyków tak krytykuje, tj. powierzchowność.

Przeczytał Woltera i Musseta, liznął trochę nawet Biblii, obracał się niby w najwyżej umysłowo stojącem społeczeństwie Europy, i strzela też w większej części swych aprecyacyj bąka po bąku.

A przecież nie przesadzę, zdaje mi się, twierdząc, że Europejczyk, któryby tyle dokazał np. w Chinach, co ów attaché militaire w Europie, tj. któryby nietylko nauczył się języka mandarynów (tyle co francuski w Europie), ale przeczytał kilkanaście dzieł uczonych chińskich i poetów, ba nawet sięgnął do ksiąg Konfucyusza (miasto Biblii) — Europejczyk taki uchodziłby w Europie za pierwszorzędną powagę jako chinolog, zdanie jego byłoby alfą i omegą, wystarczałoby przeczytać dzieło jego, by znać à fond i rozumieć Chiny!

Na ten temat możnaby jeszcze godzinami pisać.

Nim wrócę do Japonii, zacytuję zdanie, raczej życzenie mego autora Chińczyka: »Sądzę, że kraje cywilizowane powinnyby założyć akademię, któraby kontrolowała książki o wrażeniach z podróży i publikacye o obyczajach obcych krajów.

Czemuby nie zrobiono sanitarnego kordonu przeciwko kalumnii?« Pod wrażeniem tego pium desiderium mojego szanownego autora Tseng - ki - tonga, patrzę na kraje, które zwiedzam; pod tem wrażeniem zwłaszcza notuję coraz rzadziej tak zw. wrażenia z podróży w moim dzienniczku!

Zamiast pisać, kupuję fotografie, te przecie w niższym stopniu kłamią, jak autorowie opisów podróży, choć i one kłamią, bo nie mówią nic o kolorycie, o oświetleniu, same kontury ludzi i krajów notując.

Czytając większość opisów podróży po Japonii, nabywa się mimowoli wyobrażenia, że ta przyroda tutaj, to miniatura przyrody gdzieindziej, że ludzie tu liliputy, i to liliputy, dzieci, umiejące ładniutkie rzeczy w bronzie wyrabiać, ładniutkie figurki z kości słoniowej wyskrobywać, śmiać się, jeść nader malutko malutkie owoce i zdziebełka ryżu.

Wszystko w diminutywach, wszystko w miniaturze; ludek głupiutki; łaskawi nań zowią go narodem małpim, dlatego, że doszedłszy nagle ni stąd ni zowąd do przekonania, że cywilizacya europejska stoi najwyżej ze wszystkich innych, z pośpiechem istotnie zadziwiającym przerabiają siebie i swój kraj na wzór europejski!

Nie przeczę, że ludek, liczący jednak podobno wyżej 36-ciu milionów dusz, na pierwszy rzut oka w niektórych swych przedstawicielach dziwne robi wrażenie, tj. wrażenie niedorosłego moralnie i fizycznie.

Zapewne, że większość, zwłaszcza południowych Japończyków, nie dorósłszy miary zwykłej, wypsnęło się Stwórcy z rąk na ziemię.

Żeby to były liliputy, przeczę, bo już w tym krótkim czasie, który tu bawię, spotkałem niejednego wzrostem mnie zupełnie równego!

Co do dziecięcości Japończyków, owej tak zwłaszcza przez Francuzów okrzyczanej dziecięcości, naiwnej wesołości, to, o ile widzę, rzeczywiście mają poniekąd racyę ci panowie; ale zaiste trzeba być nader ograniczonym, by ową tradycyonalną, niestety coraz podobno bardziej w niepamięć idącą grzeczność i uprzejmość względem każdego i wszystkich, wielkiego i małego, biednego i ubogiego, ów może co prawda nieraz według naszych pojęć za daleko idący konwenans we wzajemnych stosunkach towarzyskich obu płci, ów prawie wieczny uśmiech na twarzy Japończyka, a tak częste, daleko się rozlegające wybuchy śmiechu — brać za dno charakteru narodu, a nie za to czem owe przedmioty są, tj. za objawy temperamentu z natury wesołego, a ujętego w formy starannego wychowania.

Trzeba być ślepym, by módz tak sobie od niechcenia, jak ci panowie to czynią, à la légère traktować to całe społeczeństwo japońskie, jakby ładniutki gracik!

Toć przecie ci ugrzecznieni Japończycy przeprowadzają z bezprzykładną wytrwałością i siłą woli proces przeistoczenia kilkudziesięcio milionowego społeczeństwa w kilkunastu latach!

Z barbarzyńców (zawsze w pojęciu liberała postępowego) stają się w latach 18 czy 20 społeczeństwem, na równi stojącem pod względem wynalazków, nauki i t.

d., ze społeczeństwami od lat dziesiątków nad ucywilizowaniem się pracującemi; toć ci Japończycy, zupełnie nie myśląc o utworzeniu wygodnego dla kupców europejskich targowiska ze swego kraju, biorą z Europy i Ameryki północnej to co za pożyteczne uważają, mając zresztą Europę i Europejczyków za środek dla siebie, za cytrynę, która po użyciu wyrzuca się; i nietylko nie oddają im kierownictw lub własności swych wielkich przedsiębiorstw handlowych, ale nawet do wnętrza swego kraju ich prawie nie puszczają.

Wreszcie Japończycy, owe niewiniątka, które według pp. podróżnych nie mają mieć najmniejszego przywiązania do religii, skoro ktokolwiek, swój czy obcy, zrani choćby najniewinniej ich uczucia religijne, mażą to przewinienie krwią winowajcy!

Fanatyzm religijny może tutaj potężniejszy u jednostek, niż w Chinach, zwłaszcza między sintoistami.

Wszak sześć dni przed naszym przyjazdem tutaj, w dzień ogłoszenia konstytucyi nowo nadanej, zebrane ciało dyplomatyczne i dwór, daremnie i ku wielkiemu ogólnemu zdziwieniu czekały na przybycie ministra oświecenia.

Po chwili nareszcie dowiedziano się, że minister ten nie żyje, gdyż został właśnie zamordowany.

Zupełnie niepojęta energia i decyzya, spokój i przemyślność owego mordercy.

Minister oświecenia przed półtora rokiem zwiedzał jedną ze świątyń sintoistów; przyczem nie zdjął wbrew obyczajowi obuwia i podniósł kotarę, zasłaniającą świętości, w sposób nie okazujący uszanowania, bo laską.

Syn kapłana owej świątyni poprzysiągł zemstę.

Przez najrozmaitsze, niesłychanie skomplikowane drogi i wykręty udało mu się otrzymać audyencyę u ministra, pod pozorem, że chce go ostrzedz przed zamachem na jego życie.

Udał krótkowidzącego, by mieć pretekst zbliżenia się do ministra.

W chwili gdy o kilka kroków od siebie byli i zamieniali zwykły ukłon, morderca utopił nóż swój ogrodniczy w brzuchu ministra.

Podobno tych parę uwag wystarczy, by dać do myślenia, że uprzejmość i uśmiech na twarzy, to nie są jedyne rysy charakterystyczne Japończyków.

Że ta cywilizacya europejska narzucona, wciśniona na ten naród, równa się klęsce narodowej, to może możnaby jako hipotezę, mającą wiele pro, mało contra, pod dyskusyę poddać.

Że dziś nikt nie wie i wiedzieć nie może, jakie będzie jutro w Japonii wobec nadania owej, co najmniej niewczesnej konstytucyi — to także nie ulega wątpliwości.

Oto moje pierwsze wrażenie o Japończykach!


corpora: sejm

text:
Projekt

Ustawa

z dnia

a) pkt 2b otrzymuje brzmienie:

„2b) oddziale dwujęzycznym – należy przez to rozumieć oddział szkolny, w którym nauczanie jest prowadzone w dwóch językach: polskim oraz obcym nowożytnym będącym drugim językiem nauczania, przy czym prowadzone w dwóch językach są co najmniej dwa zajęcia edukacyjne, z wyjątkiem zajęć obejmujących język polski, część historii dotyczącą historii Polski i część geografii dotyczącą geografii Polski, w tym co najmniej jedne zajęcia edukacyjne wybrane spośród zajęć obejmujących: biologię, chemię, fizykę, część geografii odnoszącą się do geografii ogólnej, część historii odnoszącą się do historii powszechnej, matematykę lub spośród przedmiotów uzupełniających;”,

b) pkt 10 otrzymuje brzmienie:

2) w art. 5:

a) ust. 5g otrzymuje brzmienie:

b) w ust. 5h pkt 1 otrzymuje brzmienie:

„1) w przypadku szkoły podstawowej i gimnazjum – wskazanie, czy szkole ustala się obwód,”,

c) po ust. 5h dodaje się ust. 5ha w brzmieniu:

„5ha.

Do przyjmowania uczniów do publicznej szkoły podstawowej i publicznego gimnazjum przekazanych do prowadzenia osobie prawnej niebędącej jednostką samorządu terytorialnego lub osobie fizycznej, zgodnie z ust. 5g, stosuje się przepisy dotyczące przyjmowania uczniów do publicznych szkół podstawowych i publicznych gimnazjów prowadzonych przez osobę prawną inną niż jednostka samorządu terytorialnego lub osobę fizyczną.”;

4) w art. 6:

„4) zatrudnia nauczycieli posiadających kwalifikacje określone w odrębnych przepisach; art. 7 ust. 1a, 1b i 1ba stosuje się odpowiednio.”,

„5.

Niepubliczne przedszkole:

2) zatrudnia nauczycieli posiadających kwalifikacje określone dla nauczycieli przedszkoli publicznych; przepisy art. 7 ust. 1a i 1ba stosuje się odpowiednio.”;

5) w art. 7:

a) po ust. 1b dodaje się ust. 1ba w brzmieniu:

b) ust. 1c i 1d otrzymują brzmienie:

d) ust. 3 otrzymuje brzmienie:

6) w art. 7b:

a) ust. 1 otrzymuje brzmienie:

„1.

Do klasy pierwszej oddziału międzynarodowego w publicznej szkole podstawowej ogólnodostępnej przyjmuje się kandydatów, którzy uzyskali pozytywny wynik ze sprawdzianu predyspozycji językowych przeprowadzanego na warunkach ustalonych przez radę pedagogiczną.”,

b) po ust. 1 dodaje się ust. 1a–1c w brzmieniu:

„1a.

W przypadku większej liczby kandydatów spełniających warunek, o którym mowa w ust. 1, niż wolnych miejsc w oddziale, o którym mowa w ust. 1, w pierwszym etapie postępowania rekrutacyjnego jest brany pod uwagę wynik sprawdzianu predyspozycji językowych, o którym mowa w ust. 1.

1c.

Do przyjmowania kandydatów do oddziału międzynarodowego w publicznym gimnazjum ogólnodostępnym i publicznej szkole ponadgimnazjalnej ogólnodostępnej, stosuje się odpowiednio przepisy art. 20i i 20j.”;

7) w art. 14:

b) ust. 4b otrzymuje brzmienie:

„4b.

Jeżeli liczba dzieci, którym gmina ma obowiązek zapewnić możliwość korzystania z wychowania przedszkolnego, zamieszkałych na obszarze danej gminy, zgłoszonych podczas rekrutacji do publicznego przedszkola, publicznej innej formy wychowania przedszkolnego, niepublicznego przedszkola, o którym mowa w art. 90 ust. 1b, lub niepublicznej innej formy wychowania przedszkolnego, o której mowa w art. 90 ust. 1c, przewyższy liczbę miejsc w tym przedszkolu lub tej innej formie wychowania przedszkolnego, dyrektor przedszkola, a w przypadku innej formy wychowania przedszkolnego prowadzonej przez gminę – także dyrektor szkoły, informuje o nieprzyjęciu dziecka do przedszkola lub innej formy wychowania przedszkolnego wójta (burmistrza, prezydenta miasta).

W tym przypadku wójt (burmistrz, prezydent miasta) jest obowiązany pisemnie wskazać rodzicom inne publiczne przedszkole albo publiczną inną formę wychowania przedszkolnego, albo niepubliczne przedszkole, o którym mowa w art. 90 ust. 1b, albo niepubliczną inną formę wychowania przedszkolnego, o której mowa w art. 90 ust. 1c, które mogą przyjąć dziecko.

Czas pracy wskazanego przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) innego publicznego przedszkola albo publicznej innej formy wychowania przedszkolnego, albo niepublicznego przedszkola, o którym mowa w art. 90 ust. 1b, albo niepublicznej innej formy wychowania przedszkolnego, o której mowa w art. 90 ust. 1c, powinien być zbliżony do czasu pracy odpowiednio przedszkola lub innej formy wychowania przedszkolnego, o przyjęcie do których ubiegali się rodzice dziecka.”,

c) uchyla się ust. 4c;

8) w art. 14a ust. 6 i 6a otrzymują brzmienie:

9) art. 14c otrzymuje brzmienie:

,,11.

Informacje dotyczące dzieci nieprzyjętych w danym roku szkolnym do przedszkola i innej formy wychowania przedszkolnego, przekazywane przez dyrektora przedszkola lub szkoły, wójta (burmistrza, prezydenta miasta) i wojewodę, zgodnie z przepisami wydanymi na podstawie ust. 10, zawierają:

2) imiona i nazwiska rodziców;

3) adres miejsca zamieszkania rodziców i dziecka.

12.

Zgromadzone dane, o których mowa w ust. 11, są przechowywane przez okres dwóch lat od dnia przekazania tych informacji.”;

Art. 20a.

1.

Dzieci, młodzież oraz osoby pełnoletnie przyjmuje się odpowiednio do publicznych przedszkoli, innych form wychowania przedszkolnego i placówek, o których mowa w art. 2 pkt 3–3b i 7, oraz do klas pierwszych szkół wszystkich typów, po przeprowadzeniu postępowania rekrutacyjnego.

2.

O przyjęciu dziecka do publicznego przedszkola oraz dzieci, młodzieży i osób pełnoletnich do publicznych szkół wszystkich typów w trakcie roku szkolnego, w tym do klas pierwszych, decyduje dyrektor, z wyjątkiem dzieci i młodzieży zamieszkałych w obwodzie publicznej szkoły podstawowej i gimnazjum, którzy są przyjmowani z urzędu.

1) wielodzietność rodziny kandydata;

6.

Organ prowadzący określa nie więcej niż sześć kryteriów, o których mowa

w ust. 4 i 5, oraz przyznaje każdemu kryterium określoną liczbę punktów, przy czym każde kryterium może mieć różną wartość.

Art. 20d.

1.

Laureat lub finalista ogólnopolskiej olimpiady przedmiotowej oraz laureat konkursu przedmiotowego o zasięgu wojewódzkim lub ponadwojewódzkim, przeprowadzonych zgodnie z przepisami wydanymi na podstawie art. 22 ust. 2 pkt 8, jest przyjmowany w pierwszej kolejności do publicznego gimnazjum, publicznego gimnazjum integracyjnego, publicznego gimnazjum dwujęzycznego, oddziału dwujęzycznego w publicznym gimnazjum ogólnodostępnym, oddziału międzynarodowego w publicznym gimnazjum ogólnodostępnym, oddziału integracyjnego w publicznym gimnazjum ogólnodostępnym, publicznej szkoły ponadgimnazjalnej, publicznej szkoły ponadgimnazjalnej integracyjnej lub oddziału integracyjnego w publicznej szkole ponadgimnazjalnej ogólnodostępnej, jeżeli spełnia odpowiednio warunki, o których mowa w art. 20e ust. 2 i art. 20f ust. 1.

2.

Do klasy pierwszej publicznego gimnazjum przyjmuje się kandydatów posiadających świadectwo ukończenia szkoły podstawowej.

4.

Kryteriom, o których mowa w ust. 3, organ prowadzący przyznaje określoną liczbę punktów oraz określa dokumenty niezbędne do ich potwierdzenia, z tym że spełnianie kryterium dochodu na osobę w rodzinie kandydata potwierdza się oświadczeniem.

5.

Przepisy ust. 1–4 stosuje się również do postępowania rekrutacyjnego do klasy pierwszej publicznej szkoły podstawowej lub publicznego gimnazjum prowadzonych przez osobę prawną inną niż jednostka samorządu terytorialnego lub osobę fizyczną, którym ustalono obwód.

1) posiadają świadectwo ukończenia gimnazjum;

3) świadectwo ukończenia gimnazjum z wyróżnieniem;

4) szczególne osiągnięcia wymienione na świadectwie ukończenia gimnazjum:

5) w przypadku kandydatów ubiegających się o przyjęcie do oddziałów wymagających szczególnych indywidualnych predyspozycji – wyniki sprawdzianu uzdolnień kierunkowych, o którym mowa w ust. 5.

5.

Jeżeli program nauczania realizowany w szkole lub oddziale wymaga od kandydatów szczególnych indywidualnych predyspozycji, na wniosek dyrektora szkoły ponadgimnazjalnej, pozytywnie zaopiniowany przez kuratora oświaty, minister właściwy do spraw oświaty i wychowania może wyrazić zgodę na przeprowadzenie sprawdzianu uzdolnień kierunkowych, na warunkach ustalonych przez radę pedagogiczną, jeżeli organ prowadzący wyrazi zgodę na dodatkowe godziny zajęć edukacyjnych w zakresie realizacji programu nauczania wymagającego od ucznia szczególnych indywidualnych predyspozycji.

1) posiadają wykształcenie średnie;

2) posiadają zaświadczenie lekarskie, o którym mowa w art. 20f ust. 1 pkt 2.

1) w przypadku kandydata niepełnoletniego – kryteria, o których mowa art. 20c ust. 2;

2) w przypadku kandydata pełnoletniego:

a) wielodzietność rodziny kandydata,

c) niepełnosprawność dziecka kandydata,

e) samotne wychowywanie dziecka przez kandydata.

2) posiadają pisemną zgodę rodziców na uczęszczanie kandydata do szkoły lub oddziału;

3) uzyskali pozytywne wyniki prób sprawności fizycznej, na warunkach ustalonych przez polski związek sportowy właściwy dla danego sportu, który jest prowadzony w danej szkole lub oddziale.

1) wyniki sprawdzianu, o którym mowa w art. 9 ust. 1 pkt 1 – w przypadku publicznego gimnazjum sportowego, publicznego gimnazjum mistrzostwa sportowego i oddziału sportowego w publicznym gimnazjum ogólnodostępnym;

3) świadectwo ukończenia szkoły podstawowej z wyróżnieniem;

4) świadectwo ukończenia gimnazjum z wyróżnieniem;

Art. 20k.

1.

Do publicznej szkoły podstawowej dla dorosłych, do klasy pierwszej publicznego gimnazjum dla dorosłych i publicznej szkoły ponadgimnazjalnej dla dorosłych przyjmuje się kandydatów, którzy:

1) ukończyli klasę piątą szkoły podstawowej – w przypadku ubiegania się o przyjęcie do szkoły podstawowej dla dorosłych;

5.

Kandydat, który nie posiada dokumentu potwierdzającego ukończenie klasy piątej szkoły podstawowej, może być przyjęty do publicznej szkoły podstawowej dla dorosłych na podstawie rozmowy kwalifikacyjnej przeprowadzonej przez komisję rekrutacyjną.

6.

Kandydatów, którzy posiadają świadectwo ukończenia zasadniczej szkoły zawodowej można przyjąć do drugiej klasy publicznego liceum ogólnokształcącego dla dorosłych.

Przepisy ust. 2–4 stosuje się.

1) sposób przeliczania na punkty poszczególnych kryteriów, o których mowa w art. 20f ust. 2, art. 20h ust. 6, art. 20i ust. 2 i art. 20j ust. 2,

3) skład i szczegółowe zadania komisji rekrutacyjnej, szczegółowy tryb i terminy przeprowadzania postępowania rekrutacyjnego oraz postępowania uzupełniającego, a także terminy składania dokumentów

– uwzględniając konieczność zapewnienia przyjmowania kandydatów do wybranych szkół na równych i przejrzystych zasadach oceny ich wiedzy, umiejętności i osiągnięć.

Art. 20n.

1.

Do publicznych szkół i placówek artystycznych mogą być przyjmowani kandydaci, którzy uzyskali pozytywny wynik postępowania rekrutacyjnego.

2.

Do pierwszego etapu postępowania rekrutacyjnego dopuszcza się kandydatów, którzy do wniosku o przyjęcie do szkoły lub placówki artystycznej dołączyli zaświadczenie lekarskie o braku przeciwskazań zdrowotnych do podjęcia kształcenia w danej szkole lub placówce artystycznej wydane przez lekarza podstawowej opieki zdrowotnej.

3.

Szkoła artystyczna prowadząca kształcenie zawodowe może, w zależności od zakresu kształcenia, zażądać zaświadczenia lekarskiego o braku przeciwskazań zdrowotnych do podjęcia kształcenia w danym zawodzie, specjalności lub specjalizacji, wydanego przez lekarza specjalistę właściwego ze względu na zakres kształcenia w danym zawodzie, specjalności lub specjalizacji.

W tym przypadku przepisu ust. 2 w zakresie wymogu dołączenia do wniosku do szkoły artystycznej zaświadczenia lekarza podstawowej opieki zdrowotnej nie stosuje się.

4.

W pierwszym etapie postępowania rekrutacyjnego są brane pod uwagę wyniki badania przydatności albo egzaminu wstępnego w zakresie uzdolnień, predyspozycji lub praktycznych umiejętności.

7.

Dla kandydata ubiegającego się o przyjęcie do szkoły lub placówki artystycznej do klasy wyższej niż pierwsza albo roku kształcenia wyższego niż pierwszy przeprowadza się egzamin kwalifikacyjny, który ma na celu sprawdzenie, czy predyspozycje i poziom umiejętności kandydata odpowiadają programowi klasy albo roku kształcenia, do której kandydat ma być przyjęty.

Przepis ust. 2 i 3 stosuje się.

8.

W celu przeprowadzenia egzaminu kwalifikacyjnego dyrektor szkoły lub placówki artystycznej powołuje komisję kwalifikacyjną, wyznacza jej przewodniczącego oraz określa zadania członków tej komisji.

9.

W przypadku przechodzenia ucznia z jednej szkoły lub placówki artystycznej do innej szkoły lub placówki artystycznej lub w przypadku wniosku kandydata o przyjęcie do szkoły lub placówki artystycznej w trakcie roku szkolnego, przepisy ust. 2, 3, 7 i 8 stosuje się odpowiednio.

1) szczegółowe warunki przyjmowania kandydatów do poszczególnych typów szkół i placówek artystycznych oraz dokumenty potwierdzające spełnianie tych warunków,

2) sposób, szczegółowy tryb i terminy przeprowadzania postępowania rekrutacyjnego do poszczególnych typów szkół i placówek artystycznych, w tym zakres, szczegółowe warunki i tryb przeprowadzania badania przydatności i egzaminu wstępnego, o których mowa w ust. 4, egzaminu kwalifikacyjnego, o którym mowa w ust. 7, oraz skład i szczegółowe zadania odpowiednio komisji rekrutacyjnej i komisji kwalifikacyjnej,

3) szczegółowe warunki przechodzenia uczniów z jednych typów szkół artystycznych do innych typów szkół artystycznych

– uwzględniając konieczność zapewnienia przyjmowania kandydatów do wybranych szkół i placówek artystycznych na równych i przejrzystych zasadach oceny ich uzdolnień, predyspozycji i praktycznych umiejętności oraz mając na uwadze sprawność postępowania rekrutacyjnego, a także potrzebę uzupełnienia różnic programowych przez uczniów, w tym kontynuowania nauki języka obcego nowożytnego w przypadku prowadzenia przez szkołę artystyczną kształcenia ogólnego.

12.

Do postępowania rekrutacyjnego do publicznych szkół i placówek artystycznych przepisy art. 20s i art. 20t oraz art. 20za–20ze stosuje się odpowiednio.

Art. 20o.

1.

Na zajęcia rozwijające zainteresowania lub rozwijające uzdolnienia organizowane w publicznej placówce oświatowo-wychowawczej przyjmuje się kandydatów zamieszkałych na obszarze danego powiatu.

5.

Kandydaci zamieszkali poza obszarem danego powiatu mogą być przyjęci na zajęcia, o których mowa w ust. 1, organizowane w placówce, o której mowa w ust. 1, na terenie tego powiatu, jeżeli po przeprowadzeniu postępowania rekrutacyjnego zgodnie z ust. 1–4, dany powiat nadal dysponuje wolnymi miejscami na te zajęcia organizowane w tej placówce.

Przepisy ust. 2–4 stosuje się odpowiednio.

Art. 20q.

1.

Jeżeli kształcenie ustawiczne w formach pozaszkolnych jest realizowane przez publiczne placówki lub ośrodki, o których mowa w art. 2 pkt 3a, jako forma nieodpłatna lub płatna, w pierwszym etapie postępowania rekrutacyjnego do danej formy pozaszkolnej kształcenia ustawicznego są brane pod uwagę łącznie kryteria, o których mowa w art. 20g ust. 2 pkt 2.

Przepis art. 20c ust. 3 stosuje się.

Art. 20r.

1.

Na kwalifikacyjne kursy zawodowe prowadzone przez publiczne szkoły, placówki lub ośrodki, o których mowa w art. 2 pkt 3a, przyjmuje się kandydatów, którzy:

1) nie posiadają żadnych kwalifikacji zawodowych albo

2) posiadają już świadectwo albo świadectwa potwierdzające kwalifikacje w danym zawodzie, a ukończenie kursu umożliwi im kontynuowanie kształcenia zmierzającego do uzyskania wszystkich kwalifikacji wyodrębnionych w danym zawodzie zgodnie z klasyfikacją zawodów szkolnictwa zawodowego;

Art. 20s.

Wniosek o przyjęcie do publicznego przedszkola, publicznej innej formy wychowania przedszkolnego, szkoły, placówki, na zajęcia w placówce oświatowo-

-wychowawczej, na kształcenie ustawiczne w formach pozaszkolnych lub kwalifikacyjny kurs zawodowy, zwany dalej „wnioskiem”, składa się odpowiednio do dyrektora:

2) publicznej placówki oświatowo-wychowawczej – na wybrane zajęcia w tej placówce;

4) publicznej placówki lub publicznego ośrodka, o których mowa w art. 2 pkt 3a, prowadzących kształcenie ustawiczne w formach pozaszkolnych – na wybraną formę pozaszkolną kształcenia ustawicznego;

5) publicznej szkoły, publicznej placówki lub publicznego ośrodka, o którym mowa w art. 2 pkt 3a, prowadzących kwalifikacyjne kursy zawodowe – na wybrany kwalifikacyjny kurs zawodowy;

6) wybranej publicznej szkoły lub placówki artystycznej.

Art. 20t.

1.

Wniosek zawiera:

6) w przypadku wniosku o przyjęcie do szkół ponadgimnazjalnych – wskazanie wybranego oddziału w danej szkole.

2.

Do wniosku dołącza się:

a) oświadczenie o wielodzietności rodziny kandydata,

2) dokumenty potwierdzające spełnianie przez kandydata kryteriów określonych przez organ prowadzący, o których mowa w art. 20c ust. 4, art. 20e ust. 3, art. 20o ust. 4 i art. 20p ust. 1 pkt 3;

4) dokumenty potwierdzające spełnianie przez kandydata warunków, o których mowa w art. 20d, art. 20e ust. 2, art. 20f ust. 1, ust. 2 pkt 1 i ust. 3, art. 20g ust. 1 pkt 1, art. 20h ust. 1 i ust. 6 pkt 1 i 2, art. 20i ust. 1 i ust. 2 pkt 1, art. 20j ust. 2 pkt 1, art. 20k ust. 1 i 6 oraz art. 20r ust. 1 pkt 1 i 2, odpowiednio:

a) świadectwo ukończenia szkoły, a w przypadku, o którym mowa w art. 20k ust. 1 pkt 1 – dokument potwierdzający ukończenie klasy piątej szkoły podstawowej,

i) pisemną zgodę rodziców, o której mowa w art. 20h ust. 1 pkt 2.

3) adres miejsca zamieszkania rodziców kandydata i kandydata;

2.

Przy zgłoszeniu kandydata do klasy pierwszej publicznego gimnazjum należy przedłożyć do wglądu świadectwo ukończenia szkoły podstawowej.

Art. 20v.

Organ prowadzący publiczne przedszkola, inne formy wychowania przedszkolnego, szkoły lub placówki może określić wzór wniosku lub wzór zgłoszenia, o których mowa odpowiednio w art. 20s i art. 20u.

3.

Postępowanie rekrutacyjne na zajęcia w publicznych placówkach oświatowo-

-wychowawczych przeprowadza się na wolne miejsca na dane zajęcia organizowane przez placówkę.

4.

Rodzice dzieci kontynuujących uczestniczenie w zajęciach organizowanych przez publiczną placówkę oświatowo-wychowawczą składają deklarację o kontynuowaniu uczestniczenia w zajęciach, na które dziecko zostało przyjęte.

5.

Dyrektor publicznej placówki oświatowo-wychowawczej albo publicznej placówki zapewniającej opiekę i wychowanie uczniom w okresie pobierania nauki poza miejscem stałego zamieszkania, w uzgodnieniu z organem prowadzącym, ustala i podaje do publicznej wiadomości terminy przeprowadzania postępowania rekrutacyjnego, w tym terminy składania dokumentów.

Art. 20zb.

1.

Postępowanie rekrutacyjne do publicznych przedszkoli, innych form wychowania przedszkolnego, szkół i placówek przeprowadza komisja rekrutacyjna powołana przez dyrektora przedszkola, szkoły lub placówki.

Dyrektor wyznacza przewodniczącego komisji rekrutacyjnej.

3) przeprowadzenie sprawdzianu uzdolnień kierunkowych, prób sprawności fizycznej, sprawdzianu predyspozycji językowych, sprawdzianu kompetencji językowych, badanie przydatności, egzaminu wstępnego lub badania uzdolnień kierunkowych – w przypadku, o którym mowa w art. 7b ust. 1, art. 20f ust. 5, art. 20h ust. 1 pkt 3, art. 20i ust. 1, art. 20j ust. 1, art. 20n ust. 4 i art. 20o ust. 2;

5) sporządzenie protokołu postępowania rekrutacyjnego.

8.

Rodzic kandydata lub kandydat pełnoletni może wnieść do dyrektora przedszkola, szkoły lub placówki odwołanie od rozstrzygnięcia komisji rekrutacyjnej, w terminie 7 dni od dnia otrzymania uzasadnienia.

Art. 20zd.

1.

Jeżeli po przeprowadzeniu postępowania rekrutacyjnego publiczne przedszkole, publiczna inna forma wychowania przedszkolnego, szkoła lub placówka nadal dysponuje wolnymi miejscami, dyrektor przedszkola, szkoły lub placówki przeprowadza postępowanie uzupełniające.

2.

Dane osobowe kandydatów nieprzyjętych, zgromadzone w celach postępowania rekrutacyjnego, są przechowywane w przedszkolu, innej formie wychowania przedszkolnego, szkole lub placówce, która przeprowadzała postępowanie rekrutacyjne, przez okres 1 roku, chyba że na rozstrzygnięcie dyrektora przedszkola, innej formy wychowania przedszkolnego, szkoły lub placówki została wniesiona skarga do sądu administracyjnego i postępowanie nie zostało zakończone prawomocnym wyrokiem.

1) art. 20c ust. 4–6, art. 20e ust. 3 i 4, art. 20o ust. 4, art. 20p ust. 1 pkt 3 i ust. 2, art. 20r ust. 5 i art. 20za ust. 1 – wykonuje odpowiednio: rada gminy, rada powiatu, sejmik województwa;

2) art. 20a ust. 3, art. 20f ust. 5, art. 20v i art. 20w ust. 5 – wykonuje odpowiednio wójt (burmistrz, prezydent miasta), starosta, marszałek województwa.

Art. 20zh.

1.

W przypadku przechodzenia ucznia z jednego typu szkoły do innego typu szkoły, o przyjęciu ucznia do innego typu szkoły decyduje dyrektor szkoły.

Przepis art. 20a ust. 3 stosuje się.

2.

Uczeń, o którym mowa w ust. 1, jest przyjmowany do innego typu szkoły na podstawie świadectwa ukończenia klasy programowo niższej.

13) po art. 22b dodaje się art. 22c w brzmieniu:

15) w art. 67 dodaje ust. 3–5 w brzmieniu:

„3.

Szkoła podstawowa oraz szkoła prowadząca kształcenie specjalne, o której mowa w art. 71b ust. 1, na wniosek rodziców jest obowiązana zapewnić opiekę świetlicową dla uczniów, którzy pozostają w szkole dłużej ze względu na czas pracy rodziców.

4.

Szkoły, o których mowa w ust. 3, zapewniają także zajęcia opieki świetlicowej uczniom, którzy ze względu na organizację dojazdu do szkoły lub inne okoliczności wymagają zapewnienia doraźnej opieki w szkole.

5.

Przepis ust. 3 i 4 stosuje się także do gimnazjów, jeżeli zachodzi potrzeba zapewnienia odpowiednio opieki świetlicowej lub zajęć opieki świetlicowej.”;

16) w art. 71b:

a) ust. 1 otrzymuje brzmienie:

17) w art. 80:

a) ust. 2c i 2d otrzymują brzmienie:

b) ust. 3 i 3a otrzymują brzmienie:

c) ust. 3c–3e otrzymują brzmienie:

„3c.

Dotacje, o których mowa w ust. 2, 2b, 2c, 3, 3a i 3j, są przekazywane na rachunek bankowy szkoły, przedszkola, innej formy wychowania przedszkolnego, placówki lub zespołu szkół lub placówek w 12 częściach w terminie do ostatniego dnia każdego miesiąca, z tym że część za grudzień jest przekazywana w terminie do dnia 15 grudnia.

a) książki i inne zbiory biblioteczne,

b) środki dydaktyczne służące procesowi dydaktyczno-wychowawczemu realizowanemu w szkołach, przedszkolach i placówkach,

c) sprzęt rekreacyjny i sportowy,

d) meble,

d) ust. 3h i 3i otrzymują brzmienie:

e) po ust. 3i dodaje się ust. 3j w brzmieniu:

f) ust. 4 otrzymuje brzmienie:

g) w ust. 8 wprowadzenie do wyliczenia otrzymuje brzmienie:

18) w art. 84 ust. 2 pkt 7 otrzymuje brzmienie:

„7) zasady przyjmowania uczniów do szkoły lub placówki – stosując odpowiednio art. 20e ust. 2, art. 20f ust. 1 pkt 1, art. 20g ust. 1 pkt 1 i art. 20k ust. 1 i ust. 6.”;

19) art. 85a otrzymuje brzmienie:

„Art. 85a.

Przepisy art. 71b ust. 1 i 1a stosuje się odpowiednio do przedszkoli niepublicznych, niepublicznych innych form wychowania przedszkolnego i szkół niepublicznych.”;

20) w art. 90:

a) ust. 1a otrzymuje brzmienie:

b) w ust. 1b dodaje się pkt 6 w brzmieniu:

„6) stosuje zasady przyjmowania do publicznych przedszkoli, określone w rozdziale 2a”,

c) w ust. 1c dodaje się pkt 3 w brzmieniu:

„3) stosuje zasady przyjmowania do publicznych innych form wychowania przedszkolnego, określone w rozdziale 2a”,

d) ust. 1k i 1l otrzymują brzmienie:

e) ust. 2f i 2g otrzymują brzmienie:

2g.

Na wniosek osoby prowadzącej odpowiednio niepubliczne przedszkole, inną formę wychowania przedszkolnego, szkołę, ośrodek lub niepubliczną poradnię psychologiczno-pedagogiczną, a także placówkę, o których mowa w ust. 1a, 2a, 2b, 2d, 2h, 3 i 3a, organ wykonawczy jednostki samorządu terytorialnego właściwej do udzielenia dotacji może wyrazić zgodę na odstąpienie od terminu, o którym mowa w ust. 1a, 2a, 2b, 2d, 2h, 3 i 3a, lub na udzielenie dotacji w terminie wcześniejszym niż od początku następnego roku budżetowego.”,

f) po ust. 2g dodaje się ust. 2h w brzmieniu:

g) ust. 3a otrzymuje brzmienie:

h) ust. 4 otrzymuje brzmienie:

21) w art. 94a w ust. 6 pkt 1 otrzymuje brzmienie:

22) po art. 94a dodaje się art. 94b w brzmieniu:

1) w art. 5:

„4) kandydatów do szkół ponadgimnazjalnych lub wyższych i na kwalifikacyjne kursy zawodowe, uczniów tych szkół, studentów oraz słuchaczy kwalifikacyjnych kursów zawodowych, którzy w trakcie praktycznej nauki zawodu są narażeni na działanie czynników szkodliwych, uciążliwych lub niebezpiecznych dla zdrowia;”,

„2) szkole, szkole wyższej lub organizatorze kwalifikacyjnych kursów zawodowych – w odniesieniu do osób wymienionych w ust. 1 pkt 4;”;

„21a.

Pełnoletni kandydaci na kwalifikacyjne kursy zawodowe oraz pełnoletni słuchacze kwalifikacyjnych kursów zawodowych ponoszą koszty przeprowadzonych badań oceny możliwości pobierania nauki uwzględniającej stan zdrowia i zagrożenia występujące w miejscu nauki.”.

1) art. 6 otrzymuje brzmienie:

„Art. 6.

Do dnia 31 sierpnia 2016 r. przepisy art. 3 pkt 22, art. 6 ust. 2a, art. 14 ust. 1, 4b, 4c, 5–5i i 8, art. 14a ust. 4a, art. 14d ust. 4 i 6, art. 20 ust. 2 pkt 1, art. 79a, art. 80 ust. 2, 2a, 2e i 3d ustawy zmienianej w art. 1, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, art. 80 ust. 3e–3g i 4 ustawy zmienianej w art. 1, art. 90 ust. 1b, 1d–1f, 1h–1k, 1m–1o, 2b, 2c, 2g i 3d ustawy zmienianej w art. 1, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, art. 90 ust. 3e–3g

i 4 ustawy zmienianej w art. 1, art. 7 ust. 4 pkt 3, art. 12, art. 13, art. 14 ust. 1 i 2 oraz art. 15 stosuje się także odpowiednio do oddziałów przedszkolnych w szkołach podstawowych.”;

2) art. 15 otrzymuje brzmienie:

3.

W postępowaniu rekrutacyjnym na rok szkolny 2014/2015 do publicznego przedszkola lub publicznej innej formy wychowania przedszkolnego, przepisy art. 20a ust. 1, 2, 4, 6 i 7, art. 20b, art. 20c ust. 1–3, ust. 7 i 8, art. 20s, art. 20t ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 3,

2.

Dyrektor publicznej szkoły podstawowej nie później niż odpowiednio do końca lutego 2014 r. i 2015 r., podaje kandydatom do wiadomości kryteria, o których mowa w ust. 1.

3.

Jeżeli dane publiczne gimnazjum po przeprowadzeniu postępowania rekrutacyjnego na rok szkolny 2014/2015 i 2015/2016 nadal dysponuje wolnymi miejscami, dyrektor publicznego gimnazjum w uzgodnieniu z wójtem (burmistrzem, prezydentem miasta) wyznacza termin przeprowadzenia postępowania uzupełniającego.

2) osiągnięcia ucznia:

a) ukończenie gimnazjum z wyróżnieniem,

8.

Zgoda, o której mowa w ust. 4, obowiązuje również w postępowaniu rekrutacyjnym na rok szkolny 2015/2016.

1) wyniki sprawdzianu kompetencji językowych, na warunkach ustalonych przez radę pedagogiczną;

2) kryteria, o których mowa w art. 20j ust. 2 pkt 1, 3–5 ustawy zmienianej w art. 1, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą.

3) przedstawili pisemną zgodę rodziców.

1) do publicznych szkół dla dorosłych,

2) do publicznych szkół policealnych,

– terminy postępowania rekrutacyjnego, w tym terminy składania dokumentów, oraz terminy postępowania uzupełniającego określa odpowiednio dyrektor publicznej szkoły, publicznego ośrodka lub publicznej placówki w uzgodnieniu ze starostą, marszałkiem województwa lub właściwym ministrem.

1) na zajęcia rozwijające uzdolnienia oraz zajęcia rozwijające zainteresowania organizowane w publicznej placówce oświatowo-wychowawczej,

– kryteria, terminy postępowania rekrutacyjnego i terminy postępowania uzupełniającego,

Art. 15.

1.

W postępowaniu rekrutacyjnym na rok szkolny 2014/2015 i 2015/2016 do oddziału międzynarodowego w publicznej szkole podstawowej ogólnodostępnej, oddziału międzynarodowego w publicznym gimnazjum ogólnodostępnym i publicznej szkole ponadgimnazjalnej ogólnodostępnej przyjmuje się kandydatów na warunkach i w trybie określonych odpowiednio w statucie danej publicznej szkoły podstawowej, publicznego gimnazjum i publicznej szkoły ponadgimnazjalnej.

Art. 16.

1.

Do postępowania rekrutacyjnego do oddziałów przedszkolnych w publicznych szkołach podstawowych na rok szkolny 2014/2015 stosuje się przepis art. 6 niniejszej ustawy.

Art. 19.

Osoby prawne utworzone przez jednostki samorządu terytorialnego i osoby prawne, w których jednostki samorządu terytorialnego mają udziały, którym jednostki samorządu terytorialnego powierzyły lub przekazały przed dniem wejścia w życie ustawy wykonywanie zadań oświatowych, o których mowa w art. 5a ust. 1–2b ustawy, o której mowa w art. 1, mogą wykonywać te zadania nie dłużej niż do dnia 31 grudnia 2014 r.

Art. 22.

Dotychczasowe przepisy wykonawcze wydane na podstawie:

4) art. 6 ust. 5 ustawy wymienionej w art. 2 zachowują moc, nie dłużej jednak niż do dnia 1 września 2014 r.

2) art. 1 pkt 7 lit. b, pkt 10, pkt 17 lit. b w zakresie art. 80 ust. 3 ustawy zmienianej w art. 1, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, pkt 17 lit.

c–f, pkt 20 lit. e w zakresie art. 90 ust. 2f ustawy zmienianej w art. 1, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, i pkt 20 lit. f, które wchodzą w życie z dniem 1 stycznia 2015 r.;

11/04r


corpora: openbooks

text:
Joseph Conrad

Placówka

postępu

tłum.

Aniela Zagórska

I

Zarząd stacji handlowej powierzono dwom białym.

Kayerts, naczelnik, był krępy i tłusty; Carlier, jego pomocnik, odznaczał się wysokim wzrostem, wielką głową i bardzo szerokim korpusem, osadzonym na długich, cienkich nogach.

Trzecim człowiekiem należącym do zarządu był Murzyn z Sierra Leone, który utrzymywał, że jego nazwisko brzmi Henry Price.

Atoli — z jakiejś tam przyczyny — krajowcy znad dolnej rzeki nazywali go Makolą, a imię to przylgnęło do niego w ciągu wszystkich wędrówek po okolicy.

Mówił po angielsku i po francusku ze świegotliwym akcentem, miał piękny charakter pisma, znał się na prowadzeniu ksiąg i w najskrytszej głębi serca żywił kult dla złych duchów.

Żona jego, Murzynka bardzo wielka i bardzo hałaśliwa, pochodziła z Loandy.

Troje dzieci tarzało się w słońcu przed drzwiami niskiego domku Makoli, przypominającego szopę.

Milczący, nieprzenikniony Murzyn lekceważył obu białych.

Miał nadzór nad małym składem z gliny pokrytym strzechą z suchych traw i udawał, że prowadzi dokładny spis paciorków, bawełnianych tkanin, czerwonych chustek, miedzianego drutu oraz innych towarów tam złożonych.

Oprócz domku Makoli i składu znajdował się na polance stacyjnej tylko jeden większy dom.

Zbudowany był porządnie z trzciny i miał ze wszystkich czterech stron werandę.

Składał się z trzech pokoi.

Środkowy służył za salon; stały tam dwa proste stoły i kilka krzeseł.

W dwóch pozostałych były sypialnie białych.

Łóżko z siatką od moskitów służyło w każdej z nich za całe umeblowanie.

Podłoga z desek usłana była przedmiotami używanymi przez białych; leżały tam otwarte puszki na wpół opróżnione, podarte odzienie, stare obuwie: wszelkie rzeczy brudne i wszelkie rzeczy połamane, które gromadzą się tajemniczo naokoło nieporządnych ludzi.

Było tam jeszcze jedno mieszkanie niedaleko od zabudowań.

W tym mieszkaniu, pod wysokim krzyżem odchylonym znacznie od pozycji prostopadłej, spoczywał człowiek, który patrzył na początki tego wszystkiego; który zaprojektował placówkę postępu i kierował jej budową.

W swym kraju był chybionym malarzem; zmęczywszy się pościgiem za sławą — i to pościgiem o pustym żołądku — przybył tutaj, poparty wysokimi protekcjami.

Był pierwszym dyrektorem stacji.

Makola pielęgnował w chorobie dzielnego artystę, który umarł na febrę w świeżo ukończonym domu.

Murzyn odniósł się do tego faktu ze zwykłą sobie obojętnością wyrażającą się w zdaniu: — Wiedziałem, że tak będzie.

— Po śmierci malarza mieszkał czas jakiś na stacji sam ze swoją rodziną, księgami rachunkowymi i Złym Duchem, który sprawuje rządy w krajach leżących pod równikiem.

Makola umiał doskonale radzić sobie ze swoim bogiem.

Może przebłagał go obietnicą, że z czasem dostarczy mu do zabawy więcej białych ludzi.

W każdym razie dyrektor *Wielkiej Spółki Handlowej*, który zjawił się na parowcu przypominającym olbrzymie pudełko od sardynek z umieszczoną na wierzchu szopą o płaskim dachu — znalazł stację w porządku, a Makolę pracującego jak zwykle z pilnością i spokojem; kazał postawić krzyż na grobie pierwszego agenta i naznaczył Kayertsa na jego miejsce.

Carlier został mianowany zastępcą.

Dyrektor był człowiekiem zdolnym i bezwzględnym; pozwalał sobie niekiedy — ale bardzo dyskretnie — na ponure żarty.

Wygłosił mowę do Kayertsa i Carliera, rozwodząc się nad korzystnym położeniem stacji.

Najbliższy punkt handlowy oddalony był mniej więcej o trzysta mil.

To wprost wyjątkowa okazja, aby się odznaczyć i mieć znaczny dochód z procentów od obrotów handlowych.

Osadzenie obu agentów na tym stanowisku przedstawił jako łaskę wyświadczoną początkującym urzędnikom.

Kayerts wzruszył się prawie do łez dobrocią zwierzchnika.

Zaznaczył w odpowiedzi, że będzie usiłował uzasadnić swoim postępowaniem położoną w nim ufność i tak dalej, i tak dalej.

Kayerts służył przedtem w administracji telegrafów i umiał się poprawnie wyrażać.

Carlier, były podoficer kawaleryjski w armii, której bezpieczeństwo gwarantowało kilka mocarstw europejskich, przejął się znacznie mniej mową dyrektora.

— Jeśli możemy liczyć na prowizję, to wcale nieźle — pomyślał.

Objął chmurnym spojrzeniem rzekę, lasy i nieprzenikniony gąszcz odcinający stację od pozostałego świata — i mruknął pod nosem: — Zobaczymy.

Nazajutrz parowiec podobny do pudełka od sardynek wyrzucił na brzeg kilka pak z bawełnianymi towarami i zapasem żywności, po czym odpłynął, aby wrócić znów za pół roku.

Stojący na pokładzie dyrektor podniósł rękę do czapki w odpowiedzi na ukłony obu agentów — którzy stali na wybrzeżu, powiewając kapeluszami — i rzekł do starego urzędnika Spółki udającego się do głównej kwatery:

— Popatrz no pan na tych dwóch durniów.

Chyba powariowali tam, w kraju, żeby przysłać mi takie okazy.

Powiedziałem im, że mają założyć ogród warzywny, zbudować nowe składy, płoty i molo.

Założę się, że nic z tego nie będzie zrobione.

Nie potrafią nawet zabrać się do roboty.

Byłem zawsze zdania, że stacja nad tą rzeką jest zupełnie bezużyteczna, a oni obaj świetnie się do tej stacji nadają.

— Wyrobią się — rzekł stary wyga ze spokojnym uśmiechem.

— W każdym razie pozbyłem się ich na sześć miesięcy — odparł dyrektor.

Obaj agenci ścigali wzrokiem parowiec, póki nie znikł za zakrętem, po czym wziąwszy się pod ramię wdrapali się na stromy brzeg i wrócili na stację.

Przebywali od niedawna w tym kraju rozległym i niezbadanym, znajdując się ciągle wśród białych, pod okiem i przewodnictwem zwierzchników.

A teraz — ponieważ ich tępe dusze nie ulegały subtelnym wpływom otoczenia — poczuli się bardzo samotni znalazłszy się nagle w bezpośrednim zetknięciu z dziczą — która wydawała się jeszcze dziwniejsza i bardziej niezrozumiała wskutek tajemniczych przejawów bujnego życia.

Kayerts i Carlier byli okazami ludzi idealnie bezbarwnych i niedołężnych; istnienie ich umożliwiał tylko wysoki poziom organizacji właściwej tłumom cywilizowanym.

Niewielu zdaje sobie sprawę z tego, że ich życie, istota ich charakteru, zdolności ich i zuchwalstwa wypływają tylko z wiary w bezpieczeństwo otoczenia.

Odwaga, spokój, zaufanie; uczucia i zasady; wszystkie wielkie i wszystkie błahe myśli należą nie do jednostki, lecz do tłumu: do tłumu, który wierzy ślepo w niewzruszoną siłę swych instytucji i swej moralności, w potęgę swej policji i swej opinii.

Ale zetknięcie się z nagą, nieokiełznaną dziczą, z pierwotną naturą i pierwotnym człowiekiem wzbudza w sercu nagły i głęboki niepokój.

Poczucie, że się jest jednym jedynym ze swej rasy; jasne uświadomienie sobie samotności swych myśli, swych wrażeń, zaprzeczenie tego, co jest zwykłe, co jest pewne — wszystko to łączy się ze stwierdzeniem niezwykłości, która jest groźna, z odczuciem rzeczy niewyraźnych, nieuchwytnych i odrażających, których niepokojące wtargnięcie podnieca wyobraźnię i wstrząsa nerwami zarówno głupich, jak i mądrych ludzi.

Kayerts i Carlier szli trzymając się pod rękę i tuląc się do siebie jak dzieci w ciemnościach — i obaj mieli jednakowe, nawet niekoniecznie przykre wyczucie niebezpieczeństwa, które uważa się raczej za wytwór wyobraźni.

Gawędzili poufale i bez przerwy.

— Nasza stacja jest ładnie położona — odezwał się jeden.

Drugi potwierdził to z zapałem, rozwodząc się obszernie nad pięknością okolicy.

Przechodzili właśnie obok grobu:

— Biedaczysko! — odezwał się Kayerts.

— Umarł na febrę, prawda? — mruknął Carlier i przystanął.

— Jakże nie miał umrzeć — odparł Kayerts z oburzeniem — mówiono mi, że lekkomyślnie włóczył się po słońcu.

Każdy przyzna, że tutejszy klimat wcale nie jest gorszy od naszego, tylko trzeba wystrzegać się słońca.

Słyszysz, Carlier?

Ja jestem tutaj panem i rozkazuję ci, abyś się nie włóczył po słońcu!

Przybrał żartobliwy ton zwierzchnika, ale w gruncie rzeczy mówił poważnie.

Myśl, że mógłby pochować Carliera i pozostać samotny, przejmowała go dreszczem.

Poczuł nagle, że ten Carlier bliższy mu jest tutaj, w środku Afryki, niż rodzony brat w innych okolicznościach.

Carlier, wpadając w ten sam ton, zasalutował i odparł rześko:

— Rozkaz pana będzie wykonany, panie naczelniku!

— Roześmiał się, poklepał Kayertsa po ramieniu i zawołał: — Dobrze się nam będzie działo!

Mamy tylko siedzieć na miejscu i zbierać kość słoniową, którą te dzikusy będą nam przynosiły.

W gruncie rzeczy ten kraj ma swoje dobre strony!

Wybuchnęli obaj głośnym śmiechem, a Carlier pomyślał:

— Biedny ten Kayerts; taki jest tłusty i nietęgo się czuje.

To by było straszne, gdybym go musiał tu pochować.

Mam dla niego dużo szacunku…

— Nim jeszcze znaleźli się na werandzie, mówili jeden do drugiego „mój kochany”.

Pierwszego dnia byli bardzo czynni; kręcili się po całym domu z młotkami, gwoździami i czerwonym perkalem, zawieszając firanki i w ogóle usiłując nadać domowi wygląd miły i przytulny; postanowili urządzić sobie wygodnie nowe życie.

Ale to zadanie było ponad ich siły.

Skuteczna walka z trudnościami nawet czysto materialnej natury wymaga więcej pogody ducha i wzniosłej odwagi, niż ludzie na ogół przypuszczają.

Niepodobna było wyobrazić sobie osobników gorzej do takiej walki przygotowanych.

Społeczeństwo, które wzięło pod opiekę tych dwóch ludzi — bynajmniej nie przez troskliwość, lecz wskutek osobliwych swych potrzeb — zakazało im wszelkiej niezależnej myśli, wszelkiej inicjatywy, wszelkiego odchylenia od rutyny; i to pod karą śmierci.

Mogli żyć tylko pod warunkiem, że staną się automatami.

A teraz — uwolnieni od opieki ludzi z piórem zatkniętym za ucho czy też ludzi z galonem na rękawie, byli jak ci dożywotni więźniowie oswobodzeni po wielu latach, którzy nie wiedzą, co robić z wolnością.

Nie wiedzieli, jaki użytek zrobić ze swoich uzdolnień, ponieważ obaj dla braku wprawy — nie umieli powziąć ani jednej niezależnej myśli.

Po upływie dwóch miesięcy Kayerts odzywał się często: — Nie zobaczylibyście mnie tu nigdy, gdyby nie moja Melie.

— Melie była to jego córka.

Chcąc zarobić na posag dla dziewczyny, rzucił posadę w administracji telegrafów, choć przez siedemnaście lat czuł się tam idealnie szczęśliwy.

Żonę stracił już dawno, a wychowaniem dziecka zajmowały się jego siostry.

Żałował ulic rodzinnego miasta, bruków, kawiarni, długoletnich przyjaciół: wszystkich rzeczy, na które patrzył dzień po dniu; wszystkich myśli nasuwanych przez znane przedmioty — łatwych, jednostajnych i spokojnych myśli państwowego urzędnika; żałował plotek, małostkowych zadrażnień, łagodnego jadu i kawałów, które składają się na atmosferę biur rządowych.

Carlier oświadczał ze swej strony: — Gdybym miał za szwagra człowieka porządnego, człowieka z sercem — nigdy bym się tu nie znalazł.

— Carlier porzucił służbę w wojsku i tak się naprzykrzał rodzinie przez lenistwo i natrętną bezczelność, że szwagier jego doprowadzony do ostateczności uczynił nadludzkie wysiłki, aby umieścić go w *Spółce* jako drugorzędnego agenta.

Nie posiadając ani jednego pensa, Carlier musiał się zgodzić na tę posadę, z chwilą gdy zrozumiał jasno, że niczego więcej nie zdoła wycisnąć z krewnych.

Podobnie jak i Kayerts żałował dawnego życia.

Żałował podźwięku szabli i ostróg, spacerów w piękne popołudnia, koszarowych dowcipów, dziewcząt z miast, gdzie stali garnizonem; ale poza tym wszystkim żywił jeszcze żal do świata.

Był oczywiście ofiarą krzywd i niesprawiedliwości.

Z tego powodu zasępiał się czasem.

Lecz obaj mężczyźni harmonizowali ze sobą doskonale, złączeni wspólną głupotą i lenistwem.

Nie robili nic, ale to nic dosłownie i rozkoszowali się swoją bezczynnością, za którą im płacono.

Z czasem rozwinęło się w nich obu coś na kształt wzajemnego przywiązania.

Żyli niby ślepcy w wielkim pokoju, zdając sobie sprawę, i to niedokładnie — tylko z rzeczy, z którymi się stykali — lecz niezdolni byli absolutnie do ogarnięcia całokształtu zjawisk.

Rzeka, las i rozległy kraj tętniący życiem, wszystko to przedstawiało dla nich wielką pustkę.

Nawet jaskrawy blask słońca nie rozświetlał niepojętych zjawisk, które przesuwały się przed ich oczyma bez żadnego związku ani też celu.

Rzeka zdawała się wypływać znikąd i nigdzie nie dążyć.

Płynęła przez próżnię.

Z tej próżni wyłaniały się niekiedy łódki i ludzie z włóczniami zalegali tłumnie dziedziniec stacji.

Byli nadzy, połyskliwie czarni i zbudowani nieskazitelnie, zdobiły ich śnieżne muszle i błyskotki z miedzianego drutu.

Głosy zlewały się w gwar dziwaczny i świegotliwy, ruchy mieli dostojne, a oczy ich — zalęknione i nieznające spoczynku — rzucały szybkie, dzikie spojrzenia.

Siedzieli na piętach przed werandą w pięć albo i więcej długich rzędów, podczas gdy ich wodzowie targowali się godzinami z Makolą o kieł słonia.

Kayerts siedział na krześle i spoglądał z góry na te poczynania, nic zgoła nie rozumiejąc.

Wytrzeszczał na nich okrągłe niebieskie oczy i wołał do Carliera:

— Popatrz no — o tam!

Widzisz tego draba i tego drugiego z lewej strony.

Widziałeś ty kiedy taką twarz?

Ach, cóż za śmieszna bestia!

Carlier, pykając z krótkiej drewnianej fajki napchanej krajowym tytoniem, zbliżał się zawadiackimi krokami, podkręcał wąsa i ogarniał wojowników spojrzeniem wyniosłym a pobłażliwym.

— W samą porę.

— Piękne zwierzęta — oświadczał.

— Przynieśli trochę gnatów, co?

Popatrz no na muskuły tego draba — trzeciego z rzędu.

Nie miałbym ochoty dostać od niego pięścią w nos.

Ramiona ma piękne, ale nogi od kolan w dół — do niczego.

To żaden materiał na kawalerzystę.

— I spoglądał przychylnie na własne piszczele, konkludując niezmiennie: — Brr, jak oni śmierdzą!

Ty, Makola, zabierz to stado do fetysza (na każdej stacji nazywano skład fetyszem, może ze względu na gnieżdżącego się w nim ducha cywilizacji) i daj im trochę tego śmiecia, które tam trzymasz.

Wolałbym, żeby skład był pełen kości słoniowej niż tych gałganów.

Kayerts przytakiwał.

— Tak, tak!

Idź tam i skończ tę gadaninę, panie Makola.

Gdy się porozumiecie, przyjdę zważyć kieł.

Musimy być dokładni.

— Potem zwracał się do kolegi: — To jest plemię, które mieszka tam, w dole rzeki; trzeba przyznać, że są aromatyczni.

Pamiętam, że już tu raz byli.

Słyszysz ten wrzask?

Czego to człowiek nie wycierpi w tym psim kraju!

Głowa mi pęka.

Takie korzystne wizyty zdarzały się rzadko.

Dzień za dniem obaj pionierzy handlu i postępu spoglądali na pusty dziedziniec, zalany drgającym blaskiem prostopadłych promieni.

Pod wysokim brzegiem cicha rzeka płynęła spokojnie, mieniąc się iskrami.

W środku łożyska na piaszczystej mieliźnie hipopotamy i aligatory leżały obok siebie i wygrzewały się w słońcu.

A naokół drobnej polanki otaczającej handlową stację nieobjęte lasy ciągnęły się na wszystkie strony i kryły złowrogie powikłania fantastycznego życia, spoczywając w wymownym milczeniu i majestacie.

Dwaj mężczyźni nic nie rozumieli i nie troszczyli się o nic, pochłonięci liczeniem dni, które dzieliły ich od powrotu parowca.

Poprzednik ich zostawił trochę podartych książek.

Zaznajomili się z tymi szczątkami powieści i — ponieważ nigdy przedtem nic podobnego nie czytali — zdumiało ich to i rozerwało.

Potem w ciągu długich dni prowadzili nieskończone i głupie dyskusje o intrygach i osobach.

W środku Afryki zaznajomili się z kardynałem Richelieu i Artagnanem, z Jastrzębim Okiem i Ojcem Goriot — i z wielu innymi osobistościami.

Wszystkie te urojone postacie stały się przedmiotem plotek, niby żywi znajomi.

Oceniali ich cnoty, podejrzewali ich intencje, sławili ich powodzenia; gorszyli się obłudą bohaterów lub wątpili o ich odwadze.

Opisy zbrodni napełniały oburzeniem obu czytelników, natomiast czułe lub patetyczne ustępy wzruszały ich głęboko.

Carlier odchrząkiwał i mówił z żołnierska: — Co za brednie.

— Okrągłe oczy Kayertsa pełne były łez, a tłuste jego policzki drgały, gdy oświadczał pocierając łysinę: — To wspaniała książka.

Nie miałem pojęcia, że są na świecie tacy zdolni ludzie.

Znaleźli także kilka starych numerów gazety wydawanej w kraju.

Ów dziennik omawiał w pompatycznych okresach to, co podobało mu się nazwać „naszą Ekspansją Kolonialną”.

Rozprawiał szeroko o prawach i obowiązkach cywilizacji, o świętym posłannictwie pracy cywilizacyjnej i wynosił pod niebiosa zasługi tych, którzy krzewią światło i wiarę, i handel w ciemnych zakątkach ziemi.

Carlier i Kayerts czytali, dziwili się i stopniowo nabierali o sobie coraz lepszego pojęcia.

Carlier rzekł pewnego wieczoru — zakreślając szeroki łuk ręką:

— Za sto lat będzie tu może miasto.

Bulwary i składy, i koszary, i… i — sale.

bilardowe.

Cywilizacja, mój stary, i cnota, i wszystko.

A wówczas ludziska będą wyczytywali, że dwaj zacni obywatele, Kayerts i Carlier, byli pierwszymi białymi, którzy osiedli na tym miejscu!

Kayerts przytakiwał:

— Tak, ta myśl jest bardzo krzepiąca.

Zdawali się zapominać o swym umarłym poprzedniku; ale raz wczesnym rankiem Carlier wyszedł i umocował krzyż na grobie.

— Ile razy szedłem tamtędy, dostawałem zeza — tłumaczył Kayertsowi, popijając ranną kawę.

— Taki ten krzyż był pochylony, że dosłownie nie mogłem na niego patrzeć, nie zezując.

No więc ustawiłem go prosto.

A jak mocno teraz stoi — no, mówię ci!

Zawiesiłem się obiema rękami na poprzecznym drewnie.

Ani drgnął.

Porządnie to zrychtowałem.

Czasami odwiedzał ich Gobila.

Był to naczelnik sąsiednich wiosek, siwowłosy dzikus, chudy i czarny; wokoło bioder nosił przepaskę z białego płótna i wyleniałą skórę pantery na plecach.

Zbliżał się, stawiając długie kroki kościstymi nogami i podpierając się laską równie jak i on wysoką; wszedłszy do pokoju, który był wspólną własnością Kayertsa i Carliera, przysiadał na piętach na lewo od drzwi.

Siedział tam, śledząc pilnie ruchy Kayertsa i od czasu do czasu wygłaszał mowę, z której tamten nic nie rozumiał.

Kayerts, nie przerywając sobie zajęcia, odzywał się niekiedy przyjaznym tonem: — Jakże się miewasz, stary bałwanie? — przy czym uśmiechali się do siebie.

Obaj biali mieli słabość do tego starego, niezrozumiałego stworu i nazywali go ojcem Gobilą.

Zachowanie się Gobili cechowała istotnie ojcowska życzliwość; wyglądało na to, że kocha naprawdę wszystkich białych ludzi.

Wydawali mu się wszyscy bardzo młodzi i niemożliwi do rozróżnienia (chyba według wzrostu); wiedział, że wszyscy są braćmi i że nigdy nie umierają.

Śmierć artysty, który był pierwszym białym, jakiego Gobila znał bliżej, nie naruszyła wcale tej wiary, ponieważ Gobila święcie był przekonany, że biały cudzoziemiec udał tylko śmierć i kazał się pochować dla wiadomych sobie tajemniczych celów, których zgłębienie na nic by się nie przydało.

Może powrócił w ten sposób do swojego kraju?

W każdym razie ci dwaj biali byli na pewno braćmi zmarłego — i Gobila przeniósł na nich swoją niedorzeczną miłość.

Odwzajemniali mu się w pewien sposób.

Carlier klepał go po plecach i dla jego rozrywki pocierał zapałki, nie bacząc na oszczędność.

Kayerts zawsze był gotów dać mu do powąchania butelkę z amoniakiem.

Jednym słowem zachowywali się zupełnie tak samo jak tamta biała istota, która ukryła się w ziemi.

Gobila przyglądał im się uważnie.

Może byli obaj tamtą istotą — a może tylko jeden z nich?

Nie umiał tego rozstrzygnąć i wyjaśnić tajemnicy — ale czuł dla nich zawsze niezmienną życzliwość.

Na skutek tej przyjaźni kobiety z okolicznych wsi szły co rano gęsiego przez trzciniastą trawę, przynosząc na stację drób i słodkie kartofle, wino palmowe, a czasem i kozła.

*Spółka* nigdy swoich stacji dostatecznie nie zaopatrywała i agenci potrzebowali miejscowych produktów, aby się wyżywić.

Dostawali je z powodu życzliwości Gobili i dobrze im się działo.

Od czasu do czasu jeden z nich przechodził paroksyzm febry; drugi pielęgnował go wówczas ze szlachetnym oddaniem.

Niewiele robili sobie z choroby.

Febra pozostawiała osłabienie i po każdym ataku wyglądali znacznie gorzej.

Carlierowi zapadły się oczy; irytował się o lada drobnostkę.

Twarz Kayertsa była mizerna i obwisła, co w połączeniu z okrągłością jego brzucha wyglądało bardzo dziwacznie.

Ale przebywając wciąż razem nie spostrzegali zmian, jakie zachodziły w ich wyglądzie, a także i usposobieniu.

Minęło tak pięć miesięcy.

Gdy pewnego ranka Kayerts i Carlier wyciągnięci w fotelach na werandzie mówili o zbliżających się odwiedzinach parowca, grupa zbrojnych ludzi wyszła z lasu i zbliżyła się do stacji.

Byli to obcy Murzyni z innej części kraju.

Wysocy, smukli, spowici od stóp do głów w niebieskie płótno z frędzlami ułożone w klasyczne fałdy, uzbrojeni byli w rusznice zawieszone na obnażonym prawym ramieniu.

Makola ujawnił podniecenie i wybiegł ze składu (gdzie spędzał całe dnie) na spotkanie gości.

Weszli na dziedziniec i spoglądali wokoło spokojnym, — pogardliwym wzrokiem.

Ich wódz — potężny Murzyn o zdecydowanym wyglądzie i oczach krwią nabiegłych — stanął przed werandą i wygłosił długą mowę.

Wymachiwał przy tym rękami i skończył niespodzianie.

W jego intonacji i brzmieniu długich okresów dźwięczało coś, co uderzyło obu białych.

Było to niby przypomnienie czegoś niekoniecznie znanego, a jednak podobnego do mowy ludzi cywilizowanych.

Słowa Murzyna brzmiały jak słowa jednego z tych niesamowitych języków, które zdarza się nam czasem słyszeć w snach.

— Cóż to za szwargot? — rzekł zdumiony Carlier.

— W pierwszej chwili wydało mi się, że ten drab mówi po francusku.

W każdym razie to zupełnie inny żargon niż wszystkie, któreśmy kiedykolwiek słyszeli.

— Tak — odparł Kayerts.

— Ty, Makola, co on tam mówi?

Skąd przychodzą?

Co to za jedni?

Ale Makola, który stał jak na rozżarzonych węglach, odrzekł spiesznie:

— Nie wiem.

Przychodzą z bardzo daleka.

Może pani Price ich zrozumie.

To są może źli ludzie.

Wódz poczekawszy chwilę rzekł coś ostro do Makoli, który potrząsnął głową.

Obcy rozejrzał się wokoło, zauważył szopę Makoli i ruszył ku niej.

W następnej chwili usłyszano głos pani Makola przemawiającej z wielką płynnością.

Pozostali goście — było ich wszystkich sześciu — wałęsali się bezceremonialnie po dziedzińcu, wtykali głowy przez drzwi składu, obstąpili grób białego, wskazując znacząco na krzyż i w ogóle czuli się jak w domu.

— Nie podobają mi się te dranie i — wiesz co, Kayerts — oni muszą pochodzić z wybrzeża; mają broń palną — zauważył sprytny Carlier.

Kayertsowi te dranie nie podobały się również.

Obaj po raz pierwszy zdali sobie sprawę, że żyją w okolicznościach, w których niezwykłość może być niebezpieczna, i że poza nimi dwoma nie ma na ziemi żadnej siły, która mogłaby odgrodzić ich od tej niezwykłości.

Weszli do domu zaniepokojeni i nabili rewolwery.

Kayerts rzekł:

— Musimy powiedzieć Makoli, żeby kazał im pójść precz, nim się ściemni.

Obcy ludzie odeszli po południu, zjadłszy posiłek przygotowany przez panią Makola.

Olbrzymia kobieta była bardzo podniecona i dużo z gośćmi rozmawiała.

Terkotała ostrym głosem, pokazując tu i tam na lasy i rzekę.

Makola siedział na uboczu i śledził rozmowę.

Niekiedy wstawał i szeptał coś żonie do ucha.

Odprowadził obcych aż poza wąwóz leżący w tyle na granicy gruntów stacyjnych i powrócił wolnym krokiem pogrążony w głębokiej zadumie.

Gdy biali zwrócili się do niego z pytaniami, zachował się bardzo dziwnie; zdawało się, że nic nie rozumie, że zapomniał po francusku, że w ogóle zapomniał mówić.

Kayerts i Carlier zauważyli zgodnie, że Murzyn wypił za wiele palmowego wina.

Wprawdzie była mowa o tym, że trzeba by trzymać kolejno wartę, ale wieczorem wszystko wyglądało tak spokojnie i cicho, że poszli spać jak zwykle.

Przez całą noc przeszkadzało im dudnienie bębnów po wioskach.

Gdzieś, w pobliżu rozlegał się głęboki, szybki łoskot — odpowiadał mu drugi w oddali — i zapadała cisza.

Wkrótce krótkie pobudki odzywały się znowu tu i tam, zlewały się i rozrastały, potężniejąc w silny i przeciągły warkot, który wypływał z lasu, toczył się w ciemnościach, ciągły i nieustanny, bliski i daleki — jak gdyby cały świat był jednym olbrzymim bębnem huczącym bez przerwy wezwanie do niebios.

A poprzez ten głęboki i potężny hałas nagłe wrzaski, podobne do śpiewów buchających z domu wariatów, przedzierały się w ostrych, zgrzytliwych wytryskach, sięgając wysoko ponad ziemię i niwecząc wszelki spokój pod gwiazdami.

Kayerts i Carlier źle spali tej nocy.

Zdawało im się, że słyszą wystrzały, ale nie mogli ustalić, w jakim kierunku.

Rano nie było Makoli.

Wrócił około południa w towarzystwie jednego z wczorajszych przybyszów i wymykał się wciąż Kayertsowi, który ani rusz nie mógł się z nim rozmówić; zdawało się, że Makola ogłuchł.

Kayerts bardzo się temu dziwował.

Carlier, który łowił ryby na wybrzeżu, wrócił tymczasem i rzekł, pokazując swój połów:

— Jakieś piekielne dzisiaj poruszenie wśród tych Murzynów; ciekaw jestem, co się tam święci.

Z piętnaście łodzi przebyło rzekę podczas tych dwóch godzin, kiedy łowiłem ryby.

Strapiony Kayerts odezwał się: — Ten Makola… czy nie dziwnie dziś wygląda?

Carlier doradził: — Trzymaj w kupie wszystkich naszych ludzi, bo nuż się coś wydarzy.

II

Na stacji było dziesięciu robotników, których tu zostawił dyrektor.

Ci ludzie zgodzili się do *Spółki* na przeciąg sześciu miesięcy (nie mając żadnego wyobrażenia, czym jest miesiąc w szczególności i bardzo słabo zdając sobie sprawę z pojęcia czasu w ogóle) — a służyli już sprawie postępu więcej niż dwa lata.

Należeli do plemienia osiadłego w bardzo odległej części tej krainy smutku i ciemności i nie mogli uciec, przypuszczając że tuziemcy zabiliby ich jako obcych wędrowców — w czym się bynajmniej nie mylili.

Mieszkali w słomianych szałasach na stoku wąwozu zarośniętego trzciniastą trawą, tuż za budynkami.

Nie czuli się szczęśliwi; żałowali świątecznych obrzędów, czarów i ofiar z ludzi, które były w zwyczaju w ich ojczyźnie, gdzie mieli także rodziców, braci, siostry, uwielbianych wodzów, szanowanych czarowników, bliskich przyjaciół oraz inne związki uznane na ogół za ludzkie.

W dodatku porcje ryżu wydzielane przez *Spółkę* nie służyły im, ponieważ do pokarmu, którego w ojczyźnie nie znali, nie mogli się przyzwyczaić.

Byli więc niezdrowi i nieszczęśliwi.

Gdyby należeli do innego plemienia, wybraliby śmierć, aby uciec od powikłanych trudności życia — bo dla niektórych dzikich nie ma nic łatwiejszego od samobójstwa.

Ale że należeli do wojowniczego plemienia o spiłowanych zębach, odznaczali się przeto większą odpornością i wlekli ogłupiały żywot wśród chorób i smutku.

Pracowali niedołężnie i stracili swój wspaniały wygląd.

Carlier i Kayerts leczyli ich wytrwale, nie mogąc doprowadzić ich do dawnego stanu.

Kazali im co dzień odbywać musztrę i wyznaczali różne prace, jak żęcie trawy, budowanie płotów, ścinanie drzew i tak dalej; do porządnego wykonania tych prac żadna siła ziemska nie była w stanie ich zmusić.

W gruncie rzeczy dwaj biali nie mieli na nich sposobu.

Makola przyszedł po południu do dużego domu i zastał Kayertsa śledzącego trzy ciężkie słupy dymu wznoszące się nad lasami.

— Co to takiego? — spytał Kayerts.

— Jakieś wioski się palą — odpowiedział Makola, który zdawał się odzyskiwać przytomność.

Potem rzekł nagle: — Mamy bardzo mało kości słoniowej; handel źle szedł przez sześć miesięcy.

Czy pan chce dostać więcej kości słoniowej?

— Tak — odrzekł skwapliwie Kayerts.

Myślał o prowizji, która była mała.

— Ci ludzie, którzy przyszli tu wczoraj, to kupcy z Loandy; mają bardzo dużo kości słoniowej, więcej niż mogą udźwignąć w drodze do domu.

Czy mam od nich kupić?

Wiem, gdzie jest ich obóz.

— Naturalnie — rzekł Kayerts.

— Kto to są ci kupcy?

— To źli ludzie — odrzekł obojętnie Makola.

— Biją się z krajowcami, łapią kobiety i dzieci.

To bardzo źli ludzie i mają strzelby.

Wielki zamęt jest naokoło.

Czy chce pan kupić kości słoniowej?

Makola przez chwilę nic nie mówił.

— Ci nasi robotnicy są do niczego — mruknął, rozglądając się wokoło.

— Stacja w wielkim nieporządku.

Dyrektor będzie się gniewał.

Dobrze byłoby dostać piękną porcję kości słoniowej — wtedy dyrektor nic nie powie.

— Cóż na to mogę poradzić?

Ludzie nie chcą pracować — rzekł Kayerts.

— Kiedy dostaniesz tę kość słoniową?

— Bardzo prędko — odparł Makola.

— Może dziś w nocy.

Niech się pan już na mnie spuści i nie wychodzi wcale z domu.

Może by pan dał naszym ludziom palmowego wina, to urządzą sobie tańce dziś wieczorem.

Zabawią się.

Jutro będą lepiej pracować.

Jest dużo wina — trochę nawet skwaśniało.

Kayerts zgodził się na to i Makoia zaniósł własnoręcznie wielkie tykwy do drzwi swojej szopy.

Stały tam do wieczora i pani Makola zaglądała do każdej z nich.

Ludzie stacyjni dostali je wieczorem.

Wielkie ognisko paliło się przed ich szałasami, gdy Carlier i Kayerts poszli się położyć.

Słyszeli okrzyki i bicie w bęben.

Kilku ludzi Gobili przyłączyło się do robotników i zabawa szła w najlepsze.

W środku nocy Carlier obudził się nagle i usłyszał jakiś głośny krzyk; potem rozległ się wystrzał.

Jeden jedyny.

Carlier wybiegł i spotkał się na werandzie z Kayertsem.

Obaj byli przestraszeni.

Gdy szli przez dziedziniec ku szopie Makoli, ujrzeli cienie poruszające się w ciemnościach.

Jeden z tych cieni krzyknął: — Nie strzelajcie!

To ja, Price — i Makola pojawił się tuż przy nich.

— Wracajcie, panowie, wracajcie — nalegał — zepsujecie wszystko.

— Tu są jacyś obcy ludzie — rzekł Carlier.

— To nic; wiem o tym — odparł Makola.

Potem szepnął: — Wszystko w porządku.

Przynieśli kość słoniową.

Nie mówcie nic!

Wiem, co robię.

Dwaj biali wrócili niechętnie do domu, ale spać już nie.

mogli.

Słyszeli jakieś kroki, szepty, jęki.

Zdawało im się, że gromada ludzi weszła na dziedziniec, że ciśnięto na ziemię jakieś ciężkie przedmioty, potem swarzono się długi czas, wreszcie nastała cisza.

Kayerts i Carlier leżeli na swoich twardych łóżkach myśląc: — Ten Makola jest nieoceniony.

— Rano Carlier wyszedł z domu bardzo zaspany i pociągnął za sznur wielkiego dzwonu.

Służba stacyjna odbywała musztrę co dzień przy dźwiękach dzwonu.

Ale tego ranka nikt się nie stawił.

Kayerts pojawił się na werandzie, ziewając.

Widzieli, jak Makola wyszedł ze swojej szopy, niosąc cynową miednicę z brudną wodą.

Makola, Murzyn cywilizowany, mył się zawsze bardzo porządnie.

Wylał zręcznie mydliny na nędznego żółtego pieska, który chował się przy jego szopie, i zwróciwszy twarz w stronę domu agentów, krzyknął z daleka:

— Wszyscy ludzie uciekli dziś w nocy!

Słyszeli go wyraźnie, ale obaj krzyknęli w zdumieniu: — Co takiego?!

— Potem przez chwilę wpatrywali się w siebie nawzajem:

— Ładna historia — warknął Carlier.

— To nie do wiary! — mruknął Kayerts.

— Pójdę do szałasów i zobaczę — rzekł Carlier, ruszając z miejsca wielkimi krokami.

Makola zbliżył się i zastał samego Kayertsa.

— Nie mogę w to uwierzyć — rzekł płaczliwie Kayerts.

— Pielęgnowaliśmy ich jak własne dzieci!

— Odeszli z ludźmi z wybrzeża — powiedział Makola po chwili namysłu.

— Co mnie to może obchodzić, z kim odeszli — niewdzięczne bestie! — wykrzyknął Kayerts.

Nagle błysnęło mu podejrzenie i dodał, patrząc bystro na Makolę:

— A ty co wiesz o tym?

Makola wzruszył ramionami patrząc w ziemię.

— Co ja wiem?

Ja się tylko domyślam.

Chce pan obejrzeć kość słoniową — o, tam leży.

Coś wspaniałego.

Nigdy pan takiej nie widział.

Ruszył w stronę składu.

Kayerts szedł za nim machinalnie, rozmyślając o niewiarogodnej ucieczce robotników.

Przed drzwiami fetysza leżało na ziemi sześć wspaniałych kłów.

— Co im dałeś za to? — spytał Kayerts, obejrzawszy nabytek z zadowoleniem.

— To nie był zwyczajny handel — odrzekł Makola.

— Przynieśli kość słoniową i oddali mi ją.

Powiedziałem, żeby wzięli sobie ze stacji to, czego najbardziej potrzebują.

To wspaniała kość.

Żadna stacja nie może się pochwalić takimi kłami.

Ci kupcy potrzebowali gwałtem tragarzy, a nasi ludzie nic tu nie robili.

Ja kłów nie kupiłem, nie trzeba wciągać do ksiąg.

Wszystko w porządku.

Kayerts o mało co nie pękł z oburzenia.

— Co takiego? — krzyknął.

— Sprzedałeś po prostu naszych ludzi za te kły!

Makola milczał obojętnie.

— Ja ciebie — ja — ja — bełkotał Kayerts.

— Ty czarcie przeklęty! — wrzasnął.

— Zrobiłem, co mogłem dla pana i dla *Spółki* — rzekł niewzruszony Makola.

— Dlaczego pan tak krzyczy?

Niech pan spojrzy na ten kieł.

— Odprawiam cię!

Doniosę dyrektorowi — ani myślę patrzeć na ten kieł.

Nie wolno ci tego dotykać.

Rozkazuję wrzucić to do rzeki.

Ty — ty —

— Pan jest bardzo czerwony, panie Kayerts.

Jak się pan będzie tak irytował na słońcu, dostanie pan febry i umrze — tak jak pierwszy naczelnik — wypowiedział z naciskiem Makola.

Stali w milczeniu, patrząc na siebie z natężeniem, jak gdyby usiłowali dojrzeć coś z wielkiej odległości.

Kayerts wzdrygnął się, Makola miał na myśli tylko to, co powiedział, ale słowa jego wydały się Kayertsowi pełne złowrogiej groźby.

Odwrócił się nagle i poszedł ku domowi.

Makola wycofał się na łono rodziny, a kły pozostawione przed składem leżały w blasku słonecznym, wielkie i drogocenne.

Carlier wrócił na werandę.

— Uciekli wszyscy, co? — odezwał się głuchy głos Kayertsa z głębi wspólnego pokoju.

— Nikogo nie znalazłeś?

— O tak — odrzekł Carlier — znalazłem jednego z ludzi Gobili; leży martwy przed szałasami — przestrzelili go na wskroś.

Słyszeliśmy ten strzał dziś w nocy.

Kayerts wyszedł szybko na werandę.

Zastał towarzysza patrzącego ponuro na dziedziniec w stronę kłów leżących w oddali przed składem.

Przez chwilę siedzieli obaj w milczeniu.

Potem Kayerts opowiedział swoją rozmowę z Makolą.

Carlier nic nie odrzekł.

Przy śniadaniu jedli bardzo mało.

Przez resztę dnia zamienili ledwie parę słów.

Głucha cisza zdawała się ciążyć nad stacją i zaciskać im wargi.

Makola nie otworzył składu; spędził dzień na zabawie z dziećmi.

Leżał wyciągnięty na macie przed drzwiami swojego domku, a dzieciaki siedziały mu na piersiach i łaziły po nim.

Był to obraz wzruszający.

Pani Makola zajęta była przez cały dzień gotowaniem, tak jak i zwykle.

Biali zjedli wieczerzę z nieco lepszym apetytem.

Potem Carlier paląc fajkę i przechadzając się po dziedzińcu, dotarł aż do składu; stał przez długi czas nad kłami, dotknął nogą jednego czy dwóch, a nawet usiłował podnieść największy, chwytając za cienki koniec.

Wrócił do swego naczelnika siedzącego wciąż na werandzie, rzucił się na krzesło i rzekł:

— Już wiem, jak to się stało!

Napadli ich, leżących w ciężkim śnie po wypiciu wszystkiego tego wina, które pozwoliłeś wziąć Makoli.

To była zasadzka — rozumiesz?

Najgorsze to, że było tam kilku ludzi Gobili — z pewnością uprowadzili ich także.

Najmniej pijany ze wszystkich obudził się i został zastrzelony w nagrodę za wstrzemięźliwość.

Dziwny kraj.

Co teraz zrobisz?

— Nie możemy tego dotknąć, naturalnie — rzekł Kayerts.

— Naturalnie, że nie — potwierdził Carlier.

— Niewolnictwo to okropna rzecz — wybełkotał Kayerts niepewnym głosem.

— Straszna!

Co za cierpienia — mruknął Carlier z przekonaniem.

Wierzyli święcie w swoje słowa.

Każdy człowiek ma względy i szacunek dla pewnych słów, które on i jego bliźni wymawiają.

Ale o uczuciach ludzie naprawdę nie nie wiedzą.

Mówimy z oburzeniem albo zapałem; rozprawiamy o ucisku, okrucieństwie, zbrodni, poświęceniu, wyrzeczeniu się, cnocie — i nikt z nas nie wie, co znaczą te słowa.

Nikt nie wie, co znaczy cierpienie albo wyrzeczenie się — może tylko ludzie, co padają ofiarą tajemnych celów, do których wiodą te złudzenia.

Następnego ranka zobaczyli, że Makola krząta się gorliwie na dziedzińcu, ustawiając wielką wagę do ważenia kości słoniowej.

Po niejakim czasie Carlier rzekł: — Co też ten łajdak tam majstruje? — i zaczął wałęsać się po podwórzu.

Kayerts poszedł za nim.

Przystanęli obok wagi, przypatrując się Makoli.

Nie zwracał na nich żadnej uwagi.

Kiedy waga została zawieszona jak należy, spróbował podnieść kieł, aby go położyć na szali.

Za ciężki był jednak.

Spojrzał w górę bezradnie, nic nie mówiąc i przez minutę stali koło wagi, milczący i nieruchomi jak trzy posągi.

Nagle Carlier rzekł: — Bierz za drugi koniec, Makola, draniu jeden! — i podnieśli kieł wspólnymi siłami.

Kayerts drżał na całym ciele.

Mruczał pod nosem: — No, no, doprawdy!

— Włożywszy rękę do kieszeni, znalazł tam brudny kawałek papieru i ogryzek ołówka.

Odwrócił się plecami, jakby chciał ukryć jakieś szachrajstwo, i notował ukradkiem cyfry, które Carlier wygłaszał, podnosząc głos niepotrzebnie.

Kiedy już wszystko było zważone, Makola szepnął do siebie: — Słońce pali tu strasznie mocno — to niedobrze dla kłów.

— Carlier rzekł niedbale do Kayertsa: — Wiesz co, naczelniku, mógłbym właściwie pomóc mu wnieść to do składu.

Gdy wracali do domu, Kayerts zauważył z westchnieniem: — Musieliśmy to zrobić.

— A Carlier rzekł: — To jest doprawdy okropne, ale ponieważ ludzie należeli do *Spółki*, więc i kość słoniowa należy do *Spółki*.

Musimy jej pilnować.

— Oczywiście zdam z tego sprawę dyrektorowi — rzekł Kayerts.

— Naturalnie, niech on sam rozstrzygnie — przytakiwał Carlier.

W południe zabrali się z apetytem do śniadania.

Kayerts wzdychał od czasu do czasu.

Gdy imię Makoli pojawiało się w rozmowie, dodawali do niego obelżywy epitet.

Przynosiło to ulgę ich sumieniom.

Makola urządził sobie po południu święto i kąpał dzieci w rzece.

Tego dnia nikt z wiosek Gobili nie znalazł się w pobliżu stacji.

Nazajutrz także nikt nie przyszedł ani dnia następnego, ani przez cały tydzień.

Zdawało się, że poddani Gobili wymarli i zostali pochowani, gdyż nie dochodził stamtąd najlżejszy przejaw życia.

Ale lud obchodził tylko żałobę po rodakach zgładzonych przez czary białych ludzi, którzy ściągnęli złych ludzi do ich kraju.

Źli ludzie odeszli, ale lęk pozostał.

Lęk pozostaje zawsze.

Człowiek może zniszczyć w sobie wszystkie uczucia — miłość i nienawiść, i wiarę, i nawet zwątpienie; ale póki lgnie do życia, nie może zniszczyć lęku, przebiegłego, niezniszczalnego i straszliwego lęku, który przenika całe jestestwo, który zabarwia myśli, który czyha na dnie serca, który śledzi na ludzkich wargach walkę ostatniego tchnienia.

Łagodny starzec Gobila ogarnięty lękiem składał specjalne ofiary z ludzi wszystkim złym duchom, które zawładnęły jego białymi przyjaciółmi.

Ciężko mu było na sercu.

Niektórzy z wojowników mówili o paleniu i zabijaniu, ale przezorny starzec odwiódł ich od tego.

Któż mógł przewidzieć niedolę, jaką byłyby zdolne sprowadzić te tajemnicze istoty, gdyby je podrażniono.

Należy zostawić je w spokoju.

Może z czasem znikną w ziemi jak ta pierwsza biała istota.

Lud Gobili powinien trzymać się od nich z daleka i żywić nadzieję, że wszystko skończy się jak najlepiej.

Ale Kayerts i Carlier nie znikli; pozostali na powierzchni tej ziemi, która wydawała im się teraz jakby większa i bardziej pusta — nie z powodu otaczającej ich samotności, zupełnej i głuchej.

Wrażenie, któremu ulegli, zrodziło się ze świadomości raczej mętnej, że znikło z ich duszy coś nieuchwytnego — coś, co pracowało dla ich bezpieczeństwa i wstrzymywało dzicz od wtargnięcia w ich serca.

Obrazy domu, pamięć o ludziach im podobnych, o ludziach, którzy czuli i myśleli, jak oni zwykli byli czuć i myśleć — cała ta przeszłość cofnęła się gdzieś daleko i zmętniała w blasku słońca nie przesłoniętego nigdy chmurami.

A z otaczającej ich dzikiej, niemej głuszy właściwa jej beznadziejność i barbarzyństwo zdawały się wysuwać i zbliżać, przyciągać ich, patrzeć na nich, otaczać ich opieką, nieodpartą, poufałą i wstrętną.

Dni wydłużały się w tygodnie, tygodnie w miesiące.

Ludzie Gobili bębnili i wrzeszczeli do każdego księżyca na nowiu, jak i dawniej, ale trzymali się od stacji z daleka.

Makola i Carlier wyruszyli raz czółnem do jednej z wiosek, aby znów nawiązać stosunki, lecz zostali przywitani deszczem strzał i musieli co tchu uciekać, aby ujść z życiem.

Ta wycieczka wznieciła niepokój nad dolną i górną rzeką — wzburzenie ludności przejawiało się wyraźnie przez szereg dni.

Parowiec spóźniał się.

Z początku Carlier i Kayerts mówili wesoło o tym opóźnieniu, potem ogarnął ich niepokój, a wreszcie zgnębienie.

Sytuacja stała się poważna.

Zapasy się kończyły.

Carlier zarzucał z brzegu wędkę, ale woda w rzece opadła i ryby trzymały się środka łożyska.

Nie śmieli zapuszczać się daleko od stacji na polowanie.

A przy tym w nieprzebytym lesie trudno było o zwierzynę.

Carlier zastrzelił raz płynącego rzeką hipopotama.

Nie mieli dość wielkiej łodzi, aby zabezpieczyć go od utonięcia i poszedł na dno.

Kiedy znów wypłynął, prąd uniósł go daleko i cielsko zostało wyłowione przez ludzi Gobili.

Była to dla nich okazja do uroczystego obchodu narodowego, ale Carlier dostał napadu wściekłości i rozwodził się nad koniecznością wytępienia wszystkich Murzynów, aby można było wyżyć w tym kraju.

Kayerts wałęsał się w milczeniu; spędzał całe godziny, wpatrując się w fotografię swojej Melie.

Fotografia przedstawiała dziewczynkę o długich, wyblakłych warkoczach i nieco kwaśnym wyrazie twarzy.

Nogi Kayertsa były bardzo spuchnięte, chodził z wielką trudnością.

Carlier osłabiony przez febrę nie spacerował już po zawadiacku, tylko łaził chwiejnym krokiem, zachowując jeszcze minę wyzywającą, jak przystało na człowieka, który pamiętał swój szykowny pułk.

Stał się opryskliwy, sarkastyczny i skłonny do mówienia przykrych rzeczy.

Uważał to za „szczere postępowanie”.

Obaj obliczyli już dawno swoje procenty z handlu, włączywszy do ogólnej sumy ostatni nabytek „tego niecnego Makoli”.

Postanowili nic o tej sprawie nie mówić.

Kayerts wahał się z początku ze strachu przed dyrektorem.

— Nie bój się — widział on i gorsze sprawki uknute po kryjomu — utrzymywał Carlier, śmiejąc się chrapliwie.

— Nie podziękuje ci za to, że się wygadasz.

Nie jest lepszy ani od ciebie, ani ode mnie.

Kto mu doniesie, jeżeli będziemy trzymać język za zębami?

Otóż to właśnie!

Poza nimi nie było tam nikogo; i — pozostawieni sam na sam ze swoją słabością — stawali się we wzajemnym stosunku z dnia na dzień bardziej podobni do współwinowajców niż do przyjaciół.

Od ośmiu miesięcy nie mieli z domu żadnych wiadomości.

Każdego wieczoru mówili: — Jutro przypłynie parowiec.

— Ale jeden z parowców *Spółki* rozbił się i zatonął, a dyrektor jeździł na drugim, odwiedzając bardzo odległe i ważne stacje na głównej rzece.

Uważał, że bezużyteczna stacja i bezużyteczni ludzie mogą poczekać.

A tymczasem Kayerts i Carlier żywili się ryżem gotowanym bez soli i przeklinali *Spółkę*, całą Afrykę i dzień swego urodzenia.

Trzeba samemu przejść taką dietę, aby przekonać się, jak dotkliwą przykrością może się stać przełknięcie pożywienia.

Na stacji nie było dosłownie nic poza ryżem i kawą; a kawę pili bez cukru.

Ostatnie piętnaście kawałków zamknął Kayerts uroczyście w swojej skrzynce obok małej butelki koniaku; — na wypadek choroby — objaśnił.

Carlier był tego samego zdania.

— Kiedy się jest chorym — oświadczył — każdy taki nadprogramowy kąsek dodaje otuchy.

Czekali.

Bujna trawa puściła się na dziedzińcu.

Dzwon nigdy się już nie odzywał.

Mijały dni — ciche, powolne i rozjątrzające.

Każde słowo agentów brzmiało teraz jak warknięcie, a milczenie ich stało się gorzkie, jakby przesiąknięte goryczą myśli.

Pewnego dnia po śniadaniu złożonym z gotowanego ryżu Carlier postawił na stole nietkniętą filiżankę i rzekł:

— Do diabła z tym wszystkim!

Wypijmy choć raz przyzwoitą filiżankę kawy.

Kayerts, wydostań ten cukier!

— Cukier jest dla chorych — odmruknął Kayerts, nie podnosząc oczu.

— Dla chorych! — przedrzeźniał Carlier.

— Bzdury!

No więc ja jestem chory.

— Nie jesteś bardziej chory ode mnie, a ja się bez cukru obywam — rzekł Kayerts pojednawczym tonem.

— Dawaj mi tu ten cukier — ty stary sknero!

Handlarzu niewolników!

Kayerts podniósł szybko oczy.

Carlier uśmiechał się z wyraźną zuchwałością.

I nagle wydało się Kayertsowi, że nie widział nigdy przedtem tego człowieka.

Kto to jest?

Nic o nim nie wiedział.

Do czego był zdolny?

Błyskawica gwałtownego, zdumiewającego wzruszenia przeszyła Kayertsa, jak w chwili niesłychanej, groźnej i ostatecznej.

Ale zdołał wymówić ze spokojem:

— To żart w bardzo złym guście.

Nie powtarzaj go.

— Żart! — rzekł Carlier, wysuwając się na brzeg krzesła.

— Jestem głodny, jestem chory i nie myślę żartować.

Nienawidzę obłudy.

Jesteś obłudnikiem.

Jesteś handlarzem niewolników.

Ja jestem także handlarzem niewolników.

Prócz handlu niewolnikami nie ma nic w tym przeklętym kraju.

Chcę mieć dziś cukier do kawy i koniec!

— Zakazuję ci mówić do mnie w ten sposób — rzekł Kayerts ze stanowczością.

— Ty!…

Co takiego? — krzyknął Carlier, zrywając się z krzesła.

Kayerts wstał również.

— Jestem twoim zwierzchnikiem — zaczął — starając się opanować drżący głos.

— Co? — wrzasnął tamten.

— Kto jest zwierzchnikiem?

Tu nie ma żadnego zwierzchnika.

Nie ma nikogo; tu nie ma nikogo prócz mnie i ciebie.

Jazda po cukier — ty brzuchaty ośle!

— Milcz!

Wynoś się stąd! — krzyknął piskliwie Kayerts.

— Odprawiam cię ty — ty łajdaku!

Carlier porwał za krzesło.

Wyglądał teraz naprawdę niebezpiecznie.

— Ty flaku, ty nędzny cywilu — masz! — ryknął.

Kayerts schował się pod stół i krzesło uderzyło o trzcinową ścianę.

Gdy Carlier usiłował stół obalić, Kayerts rzucił się w rozpaczy na oślep, z głową spuszczoną jak osaczona świnia; przewróciwszy Carliera wypadł na werandę i wbiegł do swego pokoju.

Zamknął drzwi na klucz, porwał rewolwer i stał dysząc.

Nie upłynęła minuta, gdy Carlier jął kopać wściekle w drzwi rycząc:

— Jeśli mi nie dasz cukru, zastrzelę cię jak psa.

No!

Raz — dwa — trzy…

Nie chcesz?

Pokażę ci, kto tu panem!

Kayerts pomyślał, że drzwi za chwilę ustąpią i wylazł przez kwadratową dziurę, która służyła za okno.

Teraz dzieliła ich cała szerokość domu.

Ale tamten był widać za słaby, aby drzwi wywalić i Kayerts usłyszał, że biegnie naokoło.

Wówczas i on zaczął biec mozolnie na spuchniętych nogach.

Biegł ze wszystkich sił, ściskając w dłoni rewolwer i wciąż nie mógł jeszcze zrozumieć, co się z nim dzieje.

Widział kolejno domek Makoli, skład, rzekę, wąwóz, niskie krzaki; i znów zobaczył to wszystko, biegnąc po raz drugi naokoło domu.

I jeszcze raz mignęło to samo przed jego oczyma.

Tego ranka nie byłby mógł przejść bez stękania nawet i paru kroków.

A teraz biegł.

I to biegł dość szybko, aby ukryć się przed wzrokiem tamtego.

Wreszcie, goniąc resztkami sił, pomyślał w ostatecznej rozpaczy: — Umrę, a nie potrafię obiec jeszcze raz w koło — i w tejże chwili usłyszał, że Carlier potknął się ciężko i stanął.

Kayerts zatrzymał się także.

Znajdował się przy tylnej ścianie domu, a tamten przy frontowej, tak jak przedtem.

Usłyszał, że Carlier pada na krzesło, przeklinając i nagle nogi ugięły się pod nim; osunął się na ziemię z plecami opartymi o ścianę.

Usta miał suche jak żużel, a twarz mokrą od potu — i łez.

O co im poszło?

Pomyślał, że to chyba straszne złudzenie; pomyślał, że przeżywa to we śnie; pomyślał, że dostaje pomieszania zmysłów!

Po chwili opamiętał się.

O co się właściwie pokłócili?

O ten cukier?

Cóż za idiotyzm!

Ależ da mu ten cukier — nie potrzebuje tego cukru.

I zaczął dźwigać się, ogarnięty nagłym poczuciem bezpieczeństwa.

Ale zanim jeszcze stanął na nogach, odruch zdrowego rozsądku pogrążył go znowu w rozpaczy.

Pomyślał: — Jeśli ustąpię teraz temu rozbestwionemu żołdakowi, jutro zaczną się te same okropności — i pojutrze — i następnego dnia — i ciągle.

— Będzie występował z coraz to innymi pretensjami, podepcze mnie, zadręczy, zrobi ze mnie swojego niewolnika — i będę zgubiony!

Zgubiony!

Parowiec nadejdzie może za wiele dni — może nigdy nie nadejdzie.

— Trząsł się tak silnie, że musiał znów usiąść na ziemi.

Dygotał bezradnie.

Czuł, że nie może i nie chce się już ruszyć.

Odchodził od zmysłów, pojąwszy nagle, że znalazł się w położeniu bez wyjścia, że śmierć i życie stały się w mgnieniu oka jednako trudne i straszne.

Nagle usłyszał, że tamten odsuwa krzesło — i skoczył na równe nogi z niezmierną łatwością.

Nasłuchiwał pilnie.

Przejął go wstyd; znów musi biegnąć!

Na prawo czy na lewo?

Usłyszał kroki.

Rzucił się na lewo, ściskając rewolwer i w tejże samej chwili wydało mu się, że się zderzyli gwałtownie.

Huknął strzał; buchnął czerwony płomień, gęsty dym; Kayerts ogłuszony, oślepiony, rzucił się do ucieczki, myśląc: — Jestem raniony, już po mnie.

— Myślał, że tamten go dopędzi, aby napawać się jego agonią.

Chwycił się słupa podtrzymującego dach.

— Już po wszystkim!

— Nagle usłyszał, że ktoś zwalił się z łoskotem po drugiej stronie, jakby natknąwszy się na oślep na krzesło — potem uczyniła się cisza.

Nie stało się nic więcej.

Kayerts nie umarł.

Tylko czuł, że ramię ma boleśnie poturbowane, i spostrzegł, że zgubił rewolwer.

Był bezradny i bezbronny.

Czekał na swój los.

Tamten nie odzywał się wcale.

To podstęp.

Pewno skrada się do niego!

Którędy?

Może bierze go w tej chwili na cel?

Po krótkiej chwili męki, straszliwej i bezsensownej, postanowił stawić czoło losowi.

Gotów był poddać się wszystkiemu.

Obszedł róg domu opierając się ręką o ścianę, postąpił jeszcze kilka kroków — ledwie nie zemdlał.

Zobaczył na podłodze werandy wystające zza drugiego węgła stopy leżącego człowieka, białe, nagie stopy w czerwonych pantoflach.

Uczuł się śmiertelnie chory i przez chwilę stał w głębokim mroku.

Nagle Makola zjawił się przed nim i rzekł spokojnie:

— Niech pan tu przyjdzie, panie Kayerts.

On nie żyje.

Kayerts wybuchnął łzami wdzięczności — głośnym płaczem i szlochaniem.

Po pewnym czasie zorientował się, że siedzi na krześle i patrzy na Carliera, który leży na wznak wyciągnięty na podłodze.

Makola klęczał obok ciała.

— Czy to pana rewolwer? — spytał, powstając.

— Tak — odrzekł Kayerts i dodał natychmiast: — Biegł za mną, żeby mnie zabić — widziałeś!

— Tak, widziałem — odrzekł Makola.

— Tu jest tylko jeden rewolwer; gdzie drugi?

— Nie wiem — szepnął Kayerts osłabłym nagle głosem.

— Pójdę i poszukam — rzekł tamten łagodnie.

Obszedł dom wokoło, a Kayerts siedział nieruchomo i patrzył na trupa.

Makola wrócił z pustymi rękami; chwilę stał pogrążony w myślach, potem wszedł spokojnie do pokoju zmarłego, wrócił natychmiast z rewolwerem i pokazał go Kayertsowi.

Kayerts zamknął oczy.

Wszystko zawirowało naokoło niego.

Poznał, że życie straszniejsze jest i trudniejsze niż śmierć.

Zastrzelił bezbronnego człowieka.

Makola namyślał się przez chwilę i rzekł cicho wskazując umarłego, który leżał z przestrzelonym prawym okiem:

— Umarł na febrę.

— Kayerts utkwił kamienny wzrok w Murzynie.

Tak — powtórzył Makola — w zadumie przestępując przez trupa — umarł na febrę.

Pochowamy go jutro.

I poszedł zwolna do oczekującej go żony, zostawiając obu białych na werandzie.

Nadeszła noc, a Kayerts wciąż siedział bez ruchu.

Siedział spokojnie, jak po zażyciu opium.

Gwałtowność wzruszeń, które przeżył, wywołała w nim uczucie wyczerpania i pogody.

W jedno krótkie popołudnie zgłębił do dna zgrozę i rozpacz i znalazł wreszcie spokój w przeświadczeniu, że życie nie ma już dla niego tajemnic: tak, jak i śmierć.

Siedział przy trupie i myślał — myślał bardzo intensywnie, myślał zupełnie nowymi myślami.

Miał wrażenie, że oderwał się od siebie najzupełniej.

Dawne jego myśli, przekonania, sympatie, rzeczy, które szanował i rzeczy, których nienawidził, ukazały mu się nareszcie w prawdziwym świetle!

Uznał je za dziecinne i godne pogardy, fałszywe i śmieszne.

Rozkoszował się swą nową wiedzą, siedząc przy człowieku, którego zabił.

Rozprawiał ze sobą o wszystkich rzeczach pod słońcem z przewrotną jasnością myśli, właściwą niektórym obłąkanym.

Przyszło mu do głowy, że nieboszczyk był bezsprzecznie szkodliwą bestią; że ludzie umierają co dzień tysiącami; może i setkami tysięcy — któż to wie? — i że w ogólnej sumie ta jedna śmierć nie mogła zaważyć, nie mogła mieć żadnego znaczenia — przynajmniej dla istoty myślącej.

On, Kayerts jest istotą myślącą.

Przez całe życie aż do tej chwili wierzył w masę głupstw, podobnie jak i reszta ludzkości, która składa się z głupców; ale teraz zgłębił już wszystko!

Poznał już wszystko!

Zdobył spokój; spoufalił się z najwyższą mądrością!

Usiłował wyobrazić sobie, że to on, Kayerts, nie żyje, a Carlier siedzi na krześle i patrzy na niego; i udało mu się to tak niespodziewanie, że już po krótkiej chwili wcale nie był pewien, który z nich jest żywy, a który umarły.

Ta nadzwyczajna sprawność wyobraźni przeraziła go jednak — zręcznym wysiłkiem woli uratował się w porę od stania się Carlierem.

Serce waliło mu jak młotem, war go oblał na myśl o tym niebezpieczeństwie.

Stać się Carlierem!

Okropność!

Spróbował gwizdać, aby uspokoić rozstrojone nerwy — nic dziwnego, że rozstrojone!

Potem nagle usnął, czy też zdawało mu się, że usnął; otoczyła go mgła i ktoś w tej mgle zagwizdał.

Wstał z krzesła.

Dzień się uczynił i ciężka mgła zstąpiła na ziemię — mgła przejmująca, zachłanna i cicha, poranna mgła krajów tropikalnych; mgła, która lgnie do człowieka i zabija; mgła biała i śmiertelna, niepokalana i i jadowita.

Kayerts wstał z krzesła, ujrzał ciało u swoich stóp i — załamawszy ręce nad głową — krzyknął jak człowiek, który obudził się z letargu i zrozumiał, że zamurowano go w grobie na wieki.

— Ratunku!…

Boże!

Wrzask nieludzki, drgający i nagły przedarł się jak ostry pocisk przez biały całun tego smutnego kraju.

Z kolei rozległy się trzy krótkie niecierpliwe skrzeki i znów przez chwilę zwoje mgły kłębiły się cicho wśród straszliwego milczenia.

Potem rozdarł powietrze cały szereg wrzasków szybkich i przenikliwych, niby ryki jakiejś rozjuszonej i dzikiej bestii.

To postęp wołał z rzeki do Kayertsa.

Postęp i cywilizacja, i wszelakie cnoty.

Społeczeństwo przyzywało swego pojętnego wychowanka, aby roztoczyć nad nim opiekę, pouczyć go, osądzić, aby go potępić; wzywało do powrotu na tę kupę śmieci, od której się oddalił — wzywało, aby sprawiedliwości stało się zadość.

Kayerts usłyszał i zrozumiał.

Potykając się, zeszedł z werandy i pozostawił tamtego człowieka w zupełnej samotności, pierwszy raz, od chwili gdy los rzucił ich razem, na to wybrzeże.

Szedł po omacku wśród mgły, w swej nieświadomości wzywając niewidzialne niebiosa, aby cofnęły dokonane dzieło.

Makola przemknął blisko we mgle i krzyknął, biegnąc:

— Parowiec!

Parowiec!

Nie mogą dojrzeć stacji.

Gwiżdżą na nas.

Lecę zadzwonić.

Niech pan zejdzie do przystani.

Ja będę dzwonił.

Zniknął.

Kayerts stał bez ruchu.

Spojrzał w górę; mgła kłębiła się nisko nad jego głową.

Rozejrzał się wokoło jak człowiek, który się zabłąkał, i zobaczył na ruchliwej bieli mgły ciemną smugę — plamę w kształcie krzyża.

Gdy ruszył ku niej chwiejnym krokiem, dzwon stacyjny zabrzmiał gwałtownie w odpowiedzi na niecierpliwe wrzaski parowca.

Naczelny dyrektor *Wielkiej Spółki Cywilizacyjnej* (ponieważ wiadomo, że za handlem idzie cywilizacja) wysiadł pierwszy na brzeg i natychmiast stracił z oczu parowiec.

Mgła nad rzeką była niezmiernie zwarta; w górze, na stacji, dzwon brzmiał rozgłośnie i nieustannie.

Dyrektor krzyknął głośno w kierunku parowca:

— Nikt nie wyszedł na nasze spotkanie; może tam się stało coś złego, pomimo że dzwonią.

Chodźcie lepiej ze mną!

I zaczął wdrapywać się mozolnie na stromy brzeg.

Kapitan i maszynista szli za nim.

W miarę jak wspinali się wyżej, mgła rzedła i spostrzegli przed sobą dyrektora, który wyprzedził ich o dobry kawał.

Nagle ujrzeli, że dyrektor rzuca się naprzód krzycząc do nich przez ramię:

— Lećcie prędko do domu!

Znalazłem jednego.

Szukajcie drugiego, prędko!

Znalazł jednego!

I nawet ten człowiek, bogaty w doświadczenia różnorodne i wstrząsające, uczuł się nieco zmieszany tym odkryciem.

Zatrzymał się i szukał po kieszeniach noża, stojąc naprzeciw Kayertsa, który zwisał z krzyża na rzemieniu.

Wdrapał się widocznie na grób, wąski i wysoki i przywiązawszy do poprzecznego drewna rzemień, powiesił się na nim.

Stopy jego znajdowały się zaledwie o kilka cali od ziemi; ręce zwisały sztywno.

Zdawało się, że stoi wyciągnięty na baczność, tuląc żartobliwie fioletowy policzek do ramienia i impertynencko pokazując opuchły język swemu naczelnemu dyrektorowi.

-----

Tekst opracowany na podstawie: Joseph Conrad, Opowieści wybrane, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1952.


text: błoć w nazwie roślinnej, prasłowie: prosiana błoć, mylnie zamiast włoć (p.).