text:
←Piekło Boska Komedia

Czyściec

←Pieśń III Boska Komedia

Czyściec

Przekład: Antoni Robert Stanisławski.

PIEŚŃ CZWARTA.

Gdy pod wrażeniem rozkoszy, lub bolu,

Co którąkolwiek z władz naszych ogarnie,

Dusza się cała skupi w onej władzy; —

Na inne, zda się, nie baczy już wcale.

Dowód to przeciw błędnemu mniemaniu.

A przeto, gdy ktoś słyszy, albo widzi,

Co mocno duszę do siebie przykuwa,

Czas bieży, a człek ani się spostrzega;

Inna jest bowiem władza, która słucha,

Inna, co w duszy nietknięta się chowa:

Ta niby w więzach, tamta zasię wolna.

Dowodnie o tem sam się przeświadczyłem,

Gdym ducha tego słuchał i podziwiał,

Albowiem słońce o pięćdziesiąt stopni

Wzbiło się, a ja anim zauważył

Kiedyśmy przyszli, gdzie dusze w głos jeden,

„Oto jest, czego pytacie,” krzyknęły.

—

Częstokroć wieśniak szerszy otwór grodzi

Wiązeczką ciernia suchego w tej porze,

Gdy winogrona rumienić się poczną,

Niż była ścieżka, po której samotni,

Wódz i ja za nim, poczęliśmy piąć się,

Kiedy nas duchów opuściła rzesza.

Wejść do Sanleo, spuścić się do Noli,

Na Bismantowy szczyt wdrapać się można

Przy nóg pomocy;[2] lecz tu lecieć trzeba:

Lecieć, powiadam, skrzydłami chyżemi,

Piórem gorącej żądzy, wślad za wodzem,

Co mi dodawał światła i nadzieji.

Szliśmy więc w górę rozpadliną skały,

Która nam boki gniotła brzegi swemi,

A grunt pod nami nóg i rąk wymagał.

Gdyśmy stanęli przy ostatnim krańcu

Urwiska tego, na odkrytem błoniu,

Mistrzu mój, rzekłem, jaką pójdziem drogą?

A on mi na to: „Ani kroku na dół,

Aż doświadczony przewodnik się zjawi.”

Szczyt był wysoki nad wzroku potęgę,

A boki stromsze daleko niż linja

Środkiem kompasu od centra idąca.

Byłem znużony i wołać począłem:

Ojcze mój słodki, obróć się i uważ,

Że sam zostanę, jeśli się nie wstrzymasz.

— „Synu mój, odrzekł, ciągnij się aż tutaj,”

I wyżej nieco wydatność mi wskazał,

Która z tej strony otaczała górę.

Słowa te takim bodźcem dla mnie były,

Żem sił dobywał, czołgając się za nim,

Aż w końcu taras uczułem pod stopą.

Siedliśmy oba, zwróceni do wschodu,

Zkąd właśnie tutaj weszliśmy; bo człowiek

Rad zwykle patrzy na przebytą drogę.

Naprzód zwróciłem oczy na niziny,

Potem ku słońcu wzniosłem, i zdumiałem

Że nas raziło blaskiem z lewej strony.[3]

Wieszcz się domyślał mego osłupienia

Na widok wozu światła, co się toczył

Pomiędzy nami i Akwila łożem;

Rzecze więc: „Jeśliby Kastor i Pollux

Towarzyszyli owemu zwierciadłu,

Co tu i owdzie światłem przewodniczy,

Widziałbyś jeszcze bliżej Niedzwiedzicy

Płomieniejące zodijaka koło,

Jeżeli z dawnej swej nie zbacza drogi.

Kiedy chcesz pojąć, jak to się dziać może,

Zagłąb się w sobie i rozważ, iż Syon

I góra Czyśca tak na ziemi stoją,

Że obie poziom wspólny sobie mają

W różnych półkulach; a ztąd, ową drogę,

Po której jeździć nie umiał Faeton,[4]

Ujrzysz idącą tutaj w jedną stronę,

Tam zasię w drugą, — jeśli dosyć jasno

Rzecz tę rozumem swoim objąć zdołasz.”

Mistrzu mój, rzekłem, iście nigdym jeszcze

Nie widział jasno, jak dziś rozpoznaję

Rzecz, w której umysł mój zdał się za słaby.

Owo półkole niebieskiego ruchu,

Co się równikiem zwie w pewnej nauce

I zawsze między słońcem jest a zimą,

Tu — dla przyczyny, którąś mi objawił

Skłania się więcej na północ, tam za się

Żydzi je widzą w stronie letnich skwarów.

Lecz, jeśli łaska, radbym się dowiedział,

Czy nam daleka droga; bo ta góra

Wyżej się wznosi, niż me oczy mogą.

A on mi na to: „Jest to góra taka,

Że zawsze zrazu ciężka, lecz im wyżej

Wstępujesz na nią, tem mniej cię utrudza

A więc gdy tobie zda się tyle łatwą,

Że, wchodząc na nią, będziesz iść tak lekko,

Jak gdybyś łodzią płynął z prądem wody; —

Naonczas będziesz u tej ścieżki kresu:[5]

Tam wypoczynek po trudach cię czeka.

Więcej nie powiem, a com rzekł, to prawda.”

—

W chwili gdy Mistrz mój dokończył swej mowy,

Głos jakiś blizki zabrzmiał: „Może nawet

Zmuszonym będziesz usiąść przedtem jeszcze.”

Na dźwięk ten obaśmy się obrócili,

I w lewo skałę ujrzeliśmy wielką,

Której z nas żaden pierwej nie uważał.

Idziemy ku niej; a tam były duchy,

Które za głazem w cieniu jego stały,

Jak stawać zwykli ludzie opieszali.

Jeden z nich, który zdał mi się znużonym,

Siedział kolana obejmując własne,

I twarz spuściwszy wdół pomiędzy niemi.

— Mistrzu mój słodki, rzekłem, spójrz na tego,

Który się bardziej gnuśnym być wydaje,

Niżby lenistwo siostrzycą mu było.

Naonczas ku nam zwrócił się i spojrzał,

Oczy podnosząc na nas z pod goleni,

I rzekł: „Idź wyżej, ty, coś taki dzielny!”

Poznałem wtedy kim był; a choć jeszcze

Znużenie oddech przyspieszało nieco,

Szedłem ku niemu, a gdym się przybliżył,

On ledwie trochę w górę podniósł głowę,

I rzekł: „Czyś dobrze widział jak tu słońce

Wóz od lewego zatacza ramienia?”

Leniwe ruchy, krótkie słowa jego,

Złożyły usta moje do uśmiechu;

Potem doń rzekłem: Belacqua!

już teraz

Nie żal mi ciebie; ale powiedz czemu

Siedzisz w tem miejscu?

Czy na przewodnika

Czekasz?

czy nałóg owładnął cię dawny?[6]

A on mi: „Bracie!

pocóż iść na górę,

Gdy anioł boży, siedzący u bramy,

Do miejsc pokuty dojść mi nie pozwoli?

Potrzeba pierwej by zewnątrz tej bramy

Niebo nademną tyle lat krążyło,

Ile za życia, albowiem do końca

Zbawienne żalu westchnienia zwłóczyłem.

Chyba mnie przedtem wspomoże modlitwa,

Idąca z serca, które w łasce żyje.

Cóż może inna? — nie słucha jej niebo.”

—

Tymczasem, pnąc się na górę przedemną,

Wieszcz wołał: „Chódź już; wszak widzisz że słońce

Już o południk trąca, a u brzegu

Noc stopy swemi przykrywa Marokko.”

Przypisy

↑ Niektórzy filozofowie utrzymywali, że człowiek ma dwie dusze: czuwającą i myślącą.

Kościół potępił taką naukę w kanonie XI.

ósmego koncyljum: „Apparet quondam infatum impietatis venisse, ut hominem duas animas habere impudenter dogmatizent.”

↑ Sanleo — miasto położone na wysokiej górze w księstwie Urbino; Noli — port leżący między stromemi górami w okręgu Genueńskim; Bismantowa bardzo wysoka i stroma góra w Lombardji, w okolicach Reggio.

↑ Treść następującego ustępu jest taka: Jeruzalem i góra czyśca są względem siebie antypodami; pierwsza znajduje się na północnej, druga na południowej półkuli: jeżeli więc mieszkaniec płónocnej półkuli, zwrócony twarzą ku wschodowi, widzi słońce w prawo od siebie; w Czyścu i w ogóle na półkuli południowej, patrzącemu na wschód, słońce ukazywać się musi z lewej strony.

↑ Droga słońca.

↑ Myśl tej pięknej allegorji, łatwo odgadnie czytelnik.

↑ Belacqua — współczesny Dantemu artysta na cytrze i fabrykant instrumentów muzycznych, niedbały i leniwy, jak wielu artystów.

←Pieśń IV Boska Komedia

Czyściec

Przekład: Antoni Robert Stanisławski.

PIEŚŃ PIĄTA.

Jużem się rozstał był z temi cieniami

I pospieszałem w ślady wodza mego,

Gdy z tyłu za mną, palcem mnie wskazując,

Jeden zawołał: „Patrzcie!

wszak to pono

Po lewej stronie tego, co jest niżej,

Promień nie świeci, i chodzi jak żywy.”

Na dźwięk tej mowy obróciłem oczy

I obaczyłem jak duchy z podziwu

Wszystkie patrzały na mnie, tylko na mnie,

I na rozbite mą postacią światło,

— „Czemże to umysł twój tak zaprzątnięty —

Rzecze Mistrz do mnie — że aż zwalniasz kroku?

Cóż cię obchodzić mają szmery owe?

Idź za mną; oni niech sobie gadają.

Bądź niezachwiany jak wieża, co nigdy

Nie ugnie szczytu pod wichrów podmuchem;

Bo człowiek, w którym myśl tryska nad myślą,

Zawsze od siebie cel odsuwa blizki,

Albowiem jedna niweczy moc drugiej.”

—

Cóż mogłem odrzec, jeżeli nie — idę?

Rzekłem to, nieco zapłonąwszy barwą,

Która nam czasem jedna przebaczenie.

Tymczasem, nieco przed nami z ubocza,

Szły jakieś duchy ku nam i śpiewały

Wciąż Miserere, wiersz jeden po drugim.

Gdy się spostrzegły, że ja ciałem mojem

Tamuję przejście promieniom słonecznym,

Śpiew swój zmieniły w O przeciągłe, dzikie.

I dwaj z nich zaraz na spotkanie nasze

Niby w poselstwie, wybiegli, pytając:

„O stanie waszym, chciejcie nas nauczyć.”

A Mistrz mój na to: „Możecie się wrócić

I uwiadomić tych, co was posłali,

Że ciało tego, jest prawdziwem ciałem.

Jeśli się oni, jak mniemam, wstrzymali,

Widząc cień jego, — dość tej odpowiedzi.

Niechże go uczczą, a i on nawzajem

Drogą przysługę okazać im może.[1]”

Nigdym nie widział aby błyskawica

Pruła tak chyżo w pierwszej dobie nocy

Niebios przezrocze, lub chmury sierpniowe,

Kiedy już słońca ubywać poczyna,

Jak ci do swoich wrócili i z niemi

Wszyscy znów razem ku nam się pomknęli,

Jako huf konny zpuszczony z wędzidła.

— „Wielka jest rzesza, co się ku nam tłoczy

Z prośbą do ciebie, rzecze mój Poeta; —

Idź więc, i prośb ich, idąc tylko, słuchaj.”

— „Duszo, co idziesz używać wesela

Spowita w członki, z któremiś zrodzona,

Wstrzymaj krok nieco (nadchodząc wołali):

Spójrz, czy z nas kogo nie widziałeś kiedy,

Ażebyś o nim mógł tam zanieść wieści...

Ach!

czemuż idziesz?

czemu się nie wstrzymasz?..

Wszyscyśmy śmiercią gwałtowną pomarli,

I w grzechach trwali do ostatniej chwili;

Aż w końcu promień oświecił nas z nieba,

Że przebaczając i żałując szczerze,

Zbyliśmy życia pojednani z Bogiem,

Który nas żądzą widzenia Go trapi.”

—

A ja: Choć pilnie twarze wasze badam,

Niepoznam żadnej, wszakże, jeśli chcecie

Czegoś, co mogę, o duchy szlachetne,

Mówcie, a zrobię; klnę się wam pokojem,

Którego, idąc w ślad takiego Wodza

Z świata do świata, szukam z upragnieniem.

Jeden duch począł: „Każdy, bez zaklęcia,

Chętnie twej łasce zaufać jest gotów,

Byle niemożność nie złamała chęci.[2]

Ja więc, co z tobą przed innymi mówię,

Proszę cię, jeśli kraj obaczysz kiedy

Między Romanją a ziemią Karola,

Chciej się uprzejmą prośbą za mną wstawić,

Aby tam, w Fano, modlono się szczerze,

Bym tu mógł zmazać ciężkie winy moje.

Ztamtąd ja rodem, lecz rany głębokie,

Z których wyciekła krew — podstawa życia

W Antenorydów zadano mi kraju,

Kędy mniemałem być najbezpieczniejszym.

Sprawił to d'Este, co mnie w nienawiści

Większej miał, niźli sprawiedliwość chciała,

Gdybym ucieczkę skierował ku Mirze,[3]

Kiedym ścigany był przy Oriaco,

Dziś jeszcze byłbym tam, gdzie oddychają;

Lecz biegłem w bagna, a w trzcinach i błocie

Splątany, padłem, — i tu obaczyłem

Z żył mych jezioro stojące na ziemi!”

Potem duch drugi: „Oh!

gdy się już spełni

Życzenie, któreć na szczyt góry ciągnie, —

Wesprzyj i moje litością uprzejmą.

Jam z Montefeltro; jestem Buonconte.[4]

Joanna o mnie nie troska się wcale,

Ni inni moi; przeto między temi

Zawsze ja chodzę z pochylonem czołem.”

A ja mu: Jakiż wypadek, czy siła,

Tak z Kampaldyńskich wyparła cię błoni,

Że twa mogiła nieznaną została?

— „Ach! — duch odpowie — u stóp Casentino

Przebiega woda, Archiano zwana,

Co w Apeninach, powyżej Eremo,

Początek bierze.

Gdzie jej miano ginie,

Uchodząc pieszo i krwawiąc dolinę,

Dobiegłem z gardłem na wylot przebitem.

Tu wzrok się zaćmił; z imieniem Maryi

Skonało słowo; tu wreszcie upadłem...

I ciało tylko zostało na ziemi!

Powiem ci prawdę, — ty ją podaj żywym:

Anioł mnie Boży przyjął, a piekielny

Wołał: ty z nieba!

przecz mi go zabierasz?

Za jedną łezkę, co mi go wydziera,

Ty nieśmiertelną część jego unosisz;

Ale ja z drugą sprawię się inaczej!

Wiesz dobrze, jako w powietrzu się zbiera

Wilgotna para, co opada wodą,

Skoro się wzniesie, gdzie ją zimno schwyci.

Zły duch, właściwą naturze swej mocą,[5]

Z rozumem łącząc złą wolę, co szkody

Jedynie szuka, dźwignął mgły i wiatry,

A gdy dzień zniknął, on całą dolinę,

Od Protomagno do gór wielkich pasma,

Nakrył tumanem, w górze zaćmił niebo,

Aż wodą trysło powietrze brzemienne.

Spadł deszcz ulewny; woda, której ziemia

Przyjąć nie mogła, przelała się w jary,

A tam w ogromne wezbrana potoki

Runęła szparko ku królewskiej rzece,[6]

Że ją nic w pędzie powstrzymać nie mogło.

Skrzepłe me ciało Archiano wściekły

Spotkał przy ujściu i cisnął do Arno;

Rozbił na piersiach krzyż, który złożyłem

Z ramion mych, w chwili gdy ból mnie dokonał;

Potem mnie toczył po dnie i po brzegach;

W końcu mnie spowił i nakrył swym mułem.”..

— „Przebóg!

gdy będziesz wrócony do świata,

I gdy wypoczniesz po wędrówce długiej

(Trzeci duch do mnie ozwał się po drugim),

Wspomnij też o mnie, która jestem Pia,[7]

Z Sienny rodem, umarłam w Maremmie:

Wie o tem dobrze ten, co zaręczoną

Drogim klejnotem, poślubił mnie sobie.”

Przypisy

↑ Dante może się przysłużyć duszom zostającym w czyścu, przypominając ich krewnym i powinowatym, aby się za nich modlili.

↑ Pierwszy duch odzywający się do Dantego, jest Jakób del Cassero, obywatel miasta Fano, w marchji Ankońskiej, położonej między Romanją i królestwem Neapolu, gdzie panował podówczas Karól II.

Ten Jakób Cassero zabitym był przez zbójców, nasadzonych od wroga jego Azzona III.

d'Este, w pobliżu miasta Oriaco, w okolicach Padwy, która, jak wieść niesie, założoną była przez Antenora.

↑ Mira miejsce nad kanałem, wychodzącym z Brenty.

↑ Buonconte di Montefeltro był synem Gwidona, żona jego nazywała się Joanna.

Ten Buonconte był jednym z dowódców gibelińskich w sławnej bitwie pod Campaldina, w której brał udział i Dante, naonczas jeszcze Gwelf.

— W bitwie tej, stoczonej 11.

Czerwca 1289 r.

Buonconte został zabitym, a ciała jego nieodszukano.

Całe opowiadanie jego jest oczywiście pięknem zmyśleniem poetycznem.

↑ Przyjętem było powszechnie, i w teologji nawet, że zły duch może sprowadzać deszcz, grad, posuchę i t. d.

Święty Augustyn w dziele swojem de civitate Dei (cap.

VIII.), pisze: „Omnis transformatio corporalium rerum, quae fieri potest per aliquam virtutem naturalem, per demonem fieri potest.”

↑ Rzeka królewska — to Arno.

↑ Pia, z domu Guastelloni, poraz pierwszy zaślubioną była mężowi z domu Tolomei, a owdowiawszy weszła w powtórne związki małżeńskie z niejakim Nello della Pietra; ten ostatni, mając ją w podejrzeniu o niewierność, osadził ją w zamku na bagnach Maremmy; później, kiedy raz Pia stała w oknie zatęskniona, jeden ze służących jej męża porwał ją za nogi i wyrzucił z okna, a Pia na miejscu skonała.

Działo się to w r. 1295.

(Bianchi).

Przekład: Antoni Robert Stanisławski.

PIEŚŃ SZÓSTA.

Gdy od gry w koście rozchodzą się gracze,

Przegrany, w żalu, zostaje u stołu,

Powtarza rzuty, ucząc się ich smutnie;

A za wygranym całe idzie grono:

Ten go wyprzedza, tamten ciągnie z tyłu

Inny się z boku poleca pamięci;...

Lecz on, nie stając, tych i owych słucha,

Komu da rękę, już się doń nie ciśnie,

I tym sposobem broni się od tłoku...

Tak było ze mną w owym gęstym tłumie:

I tu, i owdzie zwracając się twarzą

I obiecując, wymknąłem się z niego.

Tu był Aretyn, który śmierć odebrał

Z okrutnej ręki Ghinona di Tacco,[1]

I drugi, który polując utonął.[2]

Z wyciągniętymi modlił się rękami

Frydryk Novello,[3] a z nim i Pizańczyk,

Który dał powód dobremu Marzueco

Do wykazania wielkiej mocy ducha.[4]

Tum widział Orso[5] i duszę, co była —

Jak mi to rzekła — rozłączona z ciałem,

Nie za występek, lecz przez złość i zawiść:

Był to Piotr Brosse; a niech dobrze baczy

Pani Brabantu, póki jeszcze żyje,

By za to w gorszym nie uwięzła tłumie.[6]

Gdym się od wszystkich uwolnił już cieni,

Co o modlitwę błagalną prosiły,

By przez nią prędzej świętemi się stały,

Mówić począłem: O ty światło moje!

Wyraźnie, zda się, przeczysz w pewnym wierszu;

By wyrok niebios mogły zmiękczyć modły;[7]

Przecież te dusze o to tylko proszą:

Czyżby nadzieja ich miała być płonną?

Czy możem słowa twe nie dobrze pojął?

A on mi na to: „Pismo moje jasne,

I ich nadzieja nie zawiedzie pewnie

(Jeśli rzecz dobrze zważysz myślą zdrową);

Bo szczytność sądu nie zniża się przeto,

Że tam miłości ogień w jednej chwili

Dopełniał tego, co przez długie lata

Spełniać by musiał ten, kto tu przebywa.

Lecz tam, gdzie zdanie wynurzyłem owe,

Błąd przez modlitwę nie mógł być zmazanym,

Bo dojść do Boga modlitwa nie mogła.[8]

A jednak o tej wątpliwości ważnej

Nie sądź stanowczo, aż ci ją rozwiąże

Ta, której światłość pośrednikiem będzie

Pomiędzy prawdą a rozumem twoim.

Nie wiem czy dobrze pojąłeś?

ja mówię

O Beatricze: obaczysz ją wyżej,

Na wierzchu góry, szczęsną, uśmiechniętą.[9]”

Wodzu mój dobry! — rzekłem, idźmy spieszniej,

Bo już nie czuję, jak przedtem, znużenia;

A, patrz, od góry jak się cień już ściele.

— „Jeszcze w dzisiejszym dniu, o ile można,

Będziem iść dalej — Mistrz odpowie na to;

Lecz się inaczej rzecz ma, niż rozumiesz:

Nim na szczyt zdążysz, ujrzysz wracające

To, które teraz za górą się kryje,

Że już nie możesz łamać światła jego.

Lecz, patrz, ta dusza, co tak nieruchoma,

Samotna stoi i ku nam pogląda, —

Ta nam objaśni gdzie najbliższa droga.”

Szliśmy więc ku niej...

O Lombardzka duszo,

Jakżeś ty stała dumna i wyniosła,

Ileż w spojrzeniu zacności, powagi!

Nie przemówiła do nas ani słowa,

Tylko patrzała, gdyśmy się zbliżali,

Właśnie jakoby lew spoczywający!

—

Mistrz jednak do niej przystąpił i prosił,

By nam wskazała najłatwiejszą ścieżkę,

Lecz na tę prośbę nic mu nieodrzekła,

Tylko pytała o kraj nasz i życie.

Naówczas Wódz mój luby tak zagaił:

„Mantua...”

Nagle ów cień pustelniczy

Porwał się z miejsca i zawołał:

„Mantuańczyku!

ja jestem Sordello

Z ziemicy twojej.[10]”...

I ściskać się jęli...

O niewolnico, Italijo biedna,

Na sam dźwięk słodki miana swego kraju,

Szlachetna dusza pospieszyła rada

Ziomkowi swemu uprzejmość okazać;

A tam, dziś w tobie żyjący nie mogą

Wytrwać bez wojny, i żrą siebie wzajem

Ci, których więzi jeden wał i fossa!

Szukaj, nieszczęsna, w koło swych wybrzeży,

Potem do wnętrza zajrzyj swego łona;

Jest li kąt, co by pokojem się cieszył?

Cóż ztąd, że tobie Justynian wielki

Sporządził uzdę, gdy siodło jest próżne?

Bez niego, iście, mniej byś miała wstydu.[11]

O ludu, któryś winien był pokorny

Puścić Cezara by usiadł na łęku

Gdybyś rozumiał co ci Bóg przeznaczył, —

Patrz jak to zwierze krnąbrnem się dziś stało,

Że je ostroga nie karciła dzielna,

Odkąd swą ręką dotknąłeś się cugli![12]...

Albercie Niemcze,[13] co opuszczasz zwierzę,

Gdy je zrobiono niesfornem i dzikiem,

Ty, coś powinien był wskoczyć na siodło, —

Niech na krew twoją z gwiaździstego nieba

Spadnie sąd prawy, niesłychany, głośny,

Taki, by twego przeraził następcę;

Bo ty i ojciec, chciwością więzieni

Tam, w kraju swoim, przystaliście na to,

By sad cesarstwa został spustoszonym!

Człeku bez pieczy!

przyjdź i spojrzyj teraz,

Czy na Montekich i na Kappeletów,

Czy na Monaldich i na Filipesków:...

Jedni już w nędzy, — drudzy w jej nadzieji.[14]

Przyjdź, przyjdź okrutny!

spójrz na ucisk wielki

Wiernej twej szlachty, ulecz jej przywary;

Spójrz, jak bezpieczną jest Santafiore.[15]...

Przyjdź i oglądaj, jak Roma twa płacze,

Dzień i noc woła wdowa opuszczona:

O mój Cezarze!

przecz nie jesteś ze mną?...

Przyjdź tu i obacz, jak się lud twój kocha;

A gdy cię litość nad nami nie wzruszy,

Przyjdź — niechaj własna zawstydzi cię sława!

Wolnoż mi spytać, o Najwyższy Boże!

Któryś na ziemi za nas ukrzyżowan,

Czy od nas oczy odwróciłeś święte?

Czy w niezbadanej Twych wyroków głębi

Może nam dobro przygotawiasz jakie,

Dla przezorności naszej niedostępne?

Bo ziemie włoskie są tyranów pełne:

Każdy gbur ciemny, byle do stronnictwa

Jakiego dopadł, — staje się Marcellem.[16]

Florencjo moja!

tyś cieszyć się winna

Z ustępu, który nie dotyka ciebie,

Dzięki narodu twojego rozwadze.[17]

Inni chowają sprawiedliwość w sercu,

Ale jej strzały dobywać nie spieszą,

By nierozmyślnie nie wymknęła z łuka;

Twój lud — na wierzchu ust ją zawsze nosi.

Inni urzędów publicznych się chronią; —

Twój lud — pochopny, chociaż niepytany,

Wnet się odzywa: ja się podejmuję!

—

Ciesz się więc, bowiem zaprawdę, masz z czego,

Ty, coś bogata, masz pokój i radę...

Czy prawdę mówię? — skutek to okaże.

Ateny, Sparta, co w starożytności

Składały prawa i tak były rządne,

Próbkę dobrego życia ledwie dały,

Względnie do ciebie, która tak subtelne

Tworzysz ustawy, że co w Październiku

Sprzędziesz, — niestarczy do pół Listopada!

Ileż to razy, wspomnij, w krótkim czasie,

Co nieznajdując spoczynku w pierzynie,

Przypisy

↑ Aretyńczyk Benincasa, jako sędzia, skazał na śmierć niejakiego Tacco i jego syna za rozboje.

Ghino di Tacco, mszcząc się śmierci brata i synowca, zabił Benincasa w publicznem posiedzeniu sądu.

↑ Tym drugim był Cione de' Tarlati, który goniąc za nieprzyjazną sobie rodziną Bostali, wpadł razem z koniem do Arno i tu utonął.

↑ Fryderyk Novello, syn hrabiego Gwidona di Battifolle, zabitym został przez jednego z rodziny Bostoli, który był przezywany il Fornainolo.

↑ Pizańczyk, Farinata degli Scoringiani, zabitym był przez niejakiego Baccio da Caprona.

Ojciec zabitego, Marzucco, który podówczas był już zakonnikiem, dał przykład prawdziwie chrześcijańskiej pokory i miłości, bo zachęcając krewnych swoich do zaniechania zemsty, sam nietylko przebaczył zabójcy, ale nadto publicznie ucałował rękę jego!

↑ Hrabia Orso de Cerbaia, zabity przez stryja swego Alberta da Mangona.

↑ Piotr de La Brasse był sekretarzem i ministrem zaufanym króla Francuzkiego Filipa III.

(Śmiałego).

Znienawidzony przez małżonkę królewską Marję Brabancką, i przez nią oskarzony niesłusznie o zdradę, z rozkazu króla, powieszonym został.

↑ Dante przypomina tu sobie wiersz Wirgiliusza w VI.

pieśni Eneidy: „Desine fata deum flecti sperare precando.”

(Zaniechaj nadzieji zmiękczenia wyroków bożych modlitwą.)

↑ Albowiem zdanie wynurzone przez Wirgiliusza w przywiedzionym dopiero wierszu, stosuje się do grzeszników zostających w Piekle, dla których nie ma już wyjścia; a przytem, mowa tu o czasach pogańskich, oczywista więc rzecz, że modlitwa pogan nie mogła mieć znaczenia przed obliczem prawdziwego Boga — Boga Chrześcijańskiego.

↑ Wirgiljusz, symbol rozumu ludzkiego, ze skromnością godną uwielbienia, zostawia do rozwiązania wątpliwość religijną tej, która w poemacie Dantego zjawia się jako symbol teologji t. j.

Beatricze.

↑ Sordello Mantuańczyk, był jednym z najsławetniejszych trubadurów XIII.

wieku: pisał w języku prowansalskim.

↑ Zdaniem Dantego mniej byłoby wstydu dla Italji, gdyby Justynian cesarz, odebrawszy ją od Gotów, niebył ją udarował zbiorem praw doskonałych, przez niego, a raczej za jego panowania, sporządzonym.

↑ Przytyk to, jak mniemają powszechnie, do Gwelfów i w szczególności do kurji Rzymskiej, która zapominając o nauce Chrystusa, że należy oddać cesarzowi, co jest cesarskiego, i wdając się w rządy, była jednym z najgłówniejszych czynników opłakanego stanu Włoch w owym czasie.

↑ Mowa tu o Albercie, synu Rudolfa Habsburskiego, który będąc obranym na cesarstwo w r. 1298, nie chciał przybyć do Italji; ten Albert zginął w r. 1308 śmiercią gwałtowną, z rąk synowca swego Jana Austryjackiego.

↑ Montecchi e Capeletti (czyli Capuletti) rodziny gibellińskie z Werony; Monaldi e Filipeschi — takież rodziny z Orvieto.

↑ Santafiore — zamek i hrabstwo w pobliżu Sienny, z powodu niedbałego i słabego rządu, przepełnione były wszelkiego rodzaju gwałtami i rozbojem.

↑ U Rzymian wielu było ludzi sławnych z imieniem Marcella; tu mowa zapewne o tym Marcellu, który był przeciwnikiem zamysłów Juliusza Cezara, a którego Lukan nazywa Marcellusque loquax (Phars.

L. I. v.

313).

↑ Jest to ironja, przepełniona goryczą, a płynąca z serca Poety, który kraj swój nad wszystko miłował i niemógł bez oburzenia patrzeć na bezład w nim panujący.

←Pieśń VIII Boska Komedia

Czyściec

←Pieśń IX Boska Komedia

Czyściec

Przekład: Antoni Robert Stanisławski.

PIEŚŃ TRZYNASTA.

Jużeśmy byli u wierzchu tych schodów,

Gdzie po raz drugi wgłąb' umyka góra,

Na którą idąc oczyszcza się dusza:

Tu również w koło otaczał wyżynę

Taras zupełnie podobny pierwszemu,

Tylko że chyżej łuk się jego zwija.[1]

Nie znać tu żadnej rzeźby, ni obrazu:

Ściana i droga jednostajnie gładkie,

A barwa głazów tak posępno-sina.

— „Jeśli, chcąc pytać o drogę, będziemy

Czekać na kogo, — lękam się — Wieszcz rzecze,

Byśmy zbyt długiej nie doznali zwłoki.”

A potem w słońcu wzrok utkwiwszy pilny,

I prawy bok swój czyniąc środkiem ruchu,

Lewą ku niemu obrócił się stroną.

— „O słodkie światło, w którem zaufany,

Wstępuję — rzecze — na tę drogę nową,

Wiedź nas, jak tutaj wiedzeni być chcemy.

Ty świat ogrzewasz i ty go oświecasz;

Gdy nic w przeciwną nie nagli cię stronę,

Promień twój niech nam zawsze przewodniczy.”

Ile tu u nas za milę się liczy,

Tyleśmy w krótkim przebiegli już czasie,

Bo nas tam chyża pomykała żądza.

A w tem nie wiedząc, poczuliśmy duchy

Lecące ku nam i w uprzejmych słowach

Zapraszające do miłości stołu.[2]

Pierwszy głos, który mijał nas w przelocie,

Wina nie mają, odezwał się głośno,

I wciąż za nami powtarzał te słowa;[3]

A nim zupełnie przestał być słyszanym

Przez oddalenie, inny głos mijając,

„Jam Orest” krzyknął; — i ten się nie wstrzymał.[4]

— Ojcze mój — rzekłem — jakie są te głosy?...

A kiedym pytał, już przemówił trzeci:

Miłujcie wszystkich, co wam źle czynili.[5]

Wtedy się ozwał Mistrz mój dobrotliwy:

„Zakres ten winę zawiści biczuje,

Więc struny bicza wytęża tu miłość;

Wędzidło zasię inne wyda dźwięki

Które posłyszysz pewnie, jako wnoszę,

Pierwej, nim zdążysz do miejsc przebaczenia.[6]

Lecz utkwij dobrze w szlak powietrzny oczy

A ujrzysz duchy przed nami siedzące,

Każdy z nich siedzi wzdłuż pod ścianą skały.”

Naonczas, lepiej otwierając oczy

Spojrzałem przed się i ujrzałem cienie

W oponach, barwą nieróżnych od głazu.

Kiedyśmy naprzód pomknęli się nieco,

Słyszę głos: „Módl się za nami Marijo,

Michale, Piętrzę i wy wszyscy święci!”

Nie sądzę, żeby dziś chodził po ziemi

Człowiek tak twardy, któregoby przedmiot

Jaki'm ja widział nie ubodł współczuciem.

Bo kiedym do nich zbliżył się na tyle,

Że ich postacie rozróżniałem jasno,

Ciężka mi boleść trysnęła przez oczy.

Członki ich gruba włosiennica kryła,

Jeden drugiego plecami podpierał,

A wszystkich razem podpierała góra.

Tak właśnie ślepi, środków pozbawieni,

Żebrząc jałmużny na odpustach siedzą,

A każdy głowę na drugiego chyli,

Aby tem prędzej obudzić w człowieku

Litość, nietylko słów żałośnych dźwiękiem,

Lecz i widokiem nie mniej błagającym.

A jak do ślepych słońce nie dolata,

Również i cieniom o których wspomniałem,

Niebieskie światło udzielać się nie chce;

Bo wszystkich drutem przebita powieka

I tak sposzyta, jak to czynią zwykle

Krogulcom dzikim, gdy są niespokojne.[7]

Idąc, sądziłem, że wyrządzę krzywdę

Patrząc na kogoś nie będąc widzianym;

Przeto do mojej zwróciłem się Rady.

Wiedział on, co ten ruch oznaczał niemy,

Więc nie czekając na moje pytanie,

Rzecze: „Mów do nich krótko, a treściwie.”

Wirgili przy mnie stąpał po tej stronie,

Z której by łatwo w przepaść zlecieć można,

Bo żaden poręcz nie wieńczy tarasu;

Po drugiej stronie te pobożne cienie

Siedziały strasznem dręczone sposzyciem,

Tak że ich twarze zlewały się łzami.

Zwrócony ku nim, począłem: O dusze

Pewne widoku Najwyższego Światła,

Co dziś jedyną żądzy waszej troską.

—

Niech Łaska pianę z waszego sumienia

Spędzi najrychlej, aby przez nie potem

Spływała jasno myśli waszych rzeka!

Będzie to dla mnie i miłem i drogiem,

Gdy mi powiecie, czy jest między wami

Dusza Latyńska; a i dla niej może

Z dobrem to będzie, jeżeli ją poznam.

— „O bracie, każda jest obywatelką

Ojczyzny prawej;[8] — chcesz powiedzieć pewnie.

Co by wędrowna w Italiji żyła?”

Taką odpowiedź słyszeć mi się zdało

Nie wiele przodem od miejsca, gdzie stałem;

Więc jeszcze mocniej słyszeć się tam dałem.

Między innemi, ujrzałem, cień jeden

Oczekiwanie wyrażał postawą;

A gdy kto zechce spytać!

jak?

odpowiem:

Brodę do góry podniósł, jako ślepy.

O duchu, rzekłem, co się tutaj korzysz,

Byś mógł tam wznieść się, jeżeliś ten samy,

Który odpowiedź dałeś mi przed chwilą.

Chciej mi objawić kraj twój albo imie.

— „Jestem z Sienny, rzecze, i z innymi

Brud występnego oczyszczam tu życia,

Łkając do Boga, by się ku nam skłonił.[9]

Nie byłam mądrą, choć mnie Sapia zwano,

A cudza szkoda więcej mnie cieszyła,

Niżeli własne położenie moje.

Abyś nie myślał, że cię zwodzić pragnę,

Słuchaj, czy byłam jak mówię, szaloną...

Już w dół zchodziłam po lat moich łuku,

Kiedy przy Colle współziemianie moi

Zwarli się z wrogiem; ja błagałam Boga

O to, co widać było Jego wolą;

Zbici, do gorzkiej ucieczki zmuszeni

Ziomkowie moi; — ja widząc pogonie,

Uczułam radość z niczem niezrównaną.

Więc twarz ku niebu podnosząc zuchwałą,

Wołałam: teraz nie boję się Ciebie!

Jak ów kos chwilką pogody zwiedziony.[10]

U kresu życie pragnęłam się szczerze

Pojednać z Bogiem; lecz dotąd by może

Pokuta mego nie zmniejszyła długu,

Jeśliby o mnie w modłach swoich świętych

Piotr Pettinagno pamiętać nie raczył,

Co z miłosierdzia mnie się ulitował.[11]

Lecz któż ty jesteś, co zasięgasz wieści

O stanie naszym, a jak mi się zdaje,

Masz oczy wolne, i mówiąc oddychasz?”

— Jeszcze tu oczy będą mi zamknięte,

Lecz na czas krótki, rzekłem, bo niewiele

Wzrokiem zawiści bliźnim zawiniłem;

Więcej daleko dręczy duszę moją,

Strach niżej nieco widzianej katuszy, —

Ciężar jéj zda się, już mi kark przygniata.[12]

A ona: „Któż cię do nas tu wprowadził,

Jeżeli sądzisz, że masz tam powrócić?”

— Ten, co jest ze mną, lecz się nie odzywa.

Żyjący jestem; więc, duchu wybrany,

Powiedz, czy życzysz, abym tam dla ciebie

Odbył pielgrzymkę śmiertlnemi stopy?

— „Ah!

to co słyszę, jest rzeczą tak nową —

Duch odpowiedział — że w tem znak jest wielki

Miłości, jaką posiadasz u Boga;

Chciej mnie więc czasem wspomódz modły swemi.

Błagam cię na to, czego najgoręcej

Pragniesz, gdy stąpisz na Toskańską ziemię,

Abyś u krewnych przywrócił mi sławę.

Ujrzysz ich między tym chełpliwym ludem,

Co swe nadzieje składa w Talamone,

Ale ich straci tam daleko więcej,

Niźli szukając podziemnej Diany,

A jeszcze więcej stracą admirali.[13]

Przypisy

↑ To znaczy, że obwód drugiego tarasu mniejszy jest niż pierwszego, skutkiem konicznej formy góry Czyśca.

↑ Przelatujące, niewidzialne głosy zapraszają do miłości stołu, to jest upominają dusze, które tu gładzą grzech Zawiści pochodzący z samolubstwa, aby się przejęły miłością bliźniego.

↑ „Wina nie mają” rzekła matka do Chrystusa na godach małżeńskich w Kanie, litując się nad gospodarzem, że mu wina nie stało (Ew.

św. Jana II.

w.

3.).

↑ W słowach: „Jam Orest” zawiera się przypomnienie, jak Pylades, chcąc się poświęcić za przyjaciela swego Oresta, który był na śmierć skazany, nazwał się jego imieniem (Cicero de Amicitia).

↑ „Miłujcie nieprzyjacioły wasze.”

— (Ewan.

św. Mateusza V. w.

44).

W przytoczonych przykładach miłości bliźniego (3, 4, 5), wyrażone są trzy jej stopnie: 1. niesienie pomocy potrzebującym („wina nie mają”); 2. poświęcenie się za przyjaciół (Pylades za Oresta); 3. odpłacanie dobrem za złe nam wyrządzone przez nieprzyjaciół naszych (Miłujcie nieprzyjacioły wasze).

↑ Przykłady cnoty, przeciwnej grzechowi, który się gładzi w tym, lub owym Zakresie Czyśca, Dante nazywa biczem, bo te przykłady mają, że tak powiem, napędzać grzeszników do cnoty; zaś przykłady ukaranego grzechu nazywa wędzidłem, bo mają wstrzymywać od grzechu.

↑ Kara, jaką Dante naznacza dla zawistnych, dziwnie est stosowną: oczy ich nie mogły spozierać spokojnie na szczęście lub powodzenie bliźnich, które bolało ich gorzej niż własna niedola; więc im zaszyto te oczy, jak to zwykle za czasów Dantego, robiono świeżo pojmanym sokołom, krogulcom i innym ptakom łowczym, dla prędszego ich ugłaskania.

↑ To jest, ojczyzny niebieskiej, czyli raju.

↑ Duch, który tu przemawia, jest duchem niejakiej Sapji, kobiety szlacheckiego rodu z Sienny.

Z powodów politycznych wygnaną została do Colle, a pałała tak wielką niechęcią i zawiścią, ku ziomków swoim, że kiedy pobici byli przez wrogów swoich Florentynów, Sapia, (to jest Zofja, mądrość), tyle była nie mądrą, że z niedoli ziomków, swoich cieszyła się więcej niż z własnego powodzenia.

↑ Sapja, uzuchwalona że się stało zadość jej zawistnym życzeniom, wołała do Boga, że się Go nie lęka, jak ów kos w bajce, który zwiedziony chwilką cieplej i jasnej pogody w Styczniu, pożegnał gospodarza, co go chował u siebie, i odleciał wołając, że już o niego nie stoi.

↑ Piotr Pettinagno — pustelnik, który mieszkał w okolicach Florencji.

↑ Dante spodziewa się, że gdy przyjdzie do Czyśca dusza jego, nie długo będzie zatrzymaną w zakresie, gdzie się dręczą zawistni, bo nie poczuwa się bardzo do grzechu zawiści; ale wyznaje szczerze, że wiele grzeszył dumą, czyli pychą i dla tego trwoży go najmniejszy widok katuszy, jaką w pierwszym zakresie Czyśca znoszą pyszni.

↑ Dante spotkać ma krewnych Sapji między obywatelami Sienny, którzy nazwani ludem próżnym, czyli chełpliwym dla tego, że marzyli już o wielkiej potędze na morzach, zdobywszy port Talamone i naznaczywszy admirałów floty której jeszcze nie było.

Sapia przepowiada że jej współziemianie Sieńczykowie więcej jeszcze zawiedzeni będą w nadziejach swoich, niż wtenczas kiedy odkryć chcieli jakąś podziemną rzekę Dianę; a najwięcej stracą admirałowie marzonej floty, bo sławę, majątek i zdrowie.

←Pieśń XIII Boska Komedia

Czyściec

←Pieśń XIV Boska Komedia

Czyściec

←Pieśń XVIII Boska Komedia

Czyściec

←Pieśń XIX Boska Komedia

Czyściec

←Pieśń XXI Boska Komedia

Czyściec

←Pieśń XXIII Boska Komedia

Czyściec

←Pieśń XXIV Boska Komedia

Czyściec

Przekład: Antoni Robert Stanisławski.

DWUDZIESTA PIĄTA.

Była godzina, której należało

Bez żadnej zwłoki szczeblować na górę,

Bo ustąpiły kręgu południka

Słońce dla Byka, Noc dla Skorpiona.[1]

Więc jako człowiek, który się nie wstrzyma

Cokolwiek spotka, lecz kroczy swą drogą,

Kiedy potrzeby bodziec go dojmuje,

Tak i my w otwór wstąpiliśmy skały,

Jeden za drugim, wązkość bowiem schodów

Dzieli koniecznie tych, co po nich idą.

A jak bocianek, gdy mu latać chce się,

Podnosi skrzydła i spuszcza je znowu,

Bo rzucić gniazdo jeszcze się nie waży;

Tak chęć zapytać nieciła się we mnie

I gasła znowu, aż w końcu przybrałem

Wyraz człowieka, co mówić zamierza.

Słodki mój ojciec, nie zważając na to

Że szliśmy szybko, rzekł: „Puszczaj łuk mowy,

Coś go już napiął po żelezce same.”

A więc bezpieczny otworzyłem usta

I tak począłem: Jak tu zchudnąć można,

Kiedy potrzeba pokarmu nie bodzie?

— „Gdybyś, odrzecze, wspomniał Meleagra,

Co niszczał w miarę jak znikała głównia, —

Rzecz by ta dla cię nie była tak ciemną.[2]

I gdybyś zważył, że gdy przed zwierciadłem

Mknie postać twoja, wnet przemknie i w szybie,

Co zda się trudnem, łatwem by się zdało.[3]

Lecz abyś w żądzy swojej się ukoił,

Oto jest Stacjusz, — wzywam go i proszę,

Aby lekarzem był na twoje rany.”

—

— „Jeśli przy tobie — Staciusz odpowie —

Widoki wieczne objaśniać mu będę,

Wybacz, bo tobie oprzeć się nie mogę.”

A potem do mnie: „Jeśli moje słowa

Myśl twoja, synu, przyjmie i zachowa, —

Światło z nich padnie na pytanie twoje.

Krew doskonała, której nie wypiją

Spragnione żyły i która zostaje.

Jak zbywające pokarmy od stołu,

Nabiera w sercu kształtującej mocy

Na wszelkie członki, jak ta, co przez żyły

Sącząc się, w członki zamienia się same.

Raz jeszcze w sercu przetrawiona zchodzi

Tam, gdzie przystojniej zamilczeć, niż wyrzec,

I na krew innej istoty kroplami

Spada w naczynie naturą wskazane.

Tu się jodnoczą;[4] lecz jedna z nich skłonna

Znosić wrażenia, druga działa czynnie,

Z doskonałego płynie bowiem źródła.

Skoro ostatnia z pierwszą się połączy,

Najpierwej działać poczyna stężeniem,

A potem zsiadłe ożywia już ciało

Moc czynna w duszę zamienia się taką

Jak u rośliny, lecz o tyle różną,

Że ta jest w drodze, tamta już u brzegu;[5]

Później tak działa, że się rusza, czuje,

Jak polip morski, i kształcić poczyna

Te właśnie władze, których jest nasieniem.[6]

To się rozszerza, to rozdłuża, synu,

Moc, która z serca rodzica wychodzi,

Kędy natura o wszech członkach radzi.

Jak ze zwierzęcia staje się człowiekiem, —

Nie widzisz jeszcze; a to punkt jest taki,

Co w błąd wprowadził mędrszego od ciebie;

W nauce bowiem rozróżnia on swojej

Rozum możebny od duszy, dla tego

Że właściwego nie dojrzał organu.[7]

Otwórz więc serce przychodzącej prawdzie

I wiedz, że skoro u ludzkiego płodu

Mózgowa tkanka jest już wykończona,

Najwyższy Twórca zwraca się radośny

Ku arcydziełu natury i ducha

Tchnie w nie nowego, a ten pełen siły,

Wszystko cokolwiek znajdzie tam czynnego

Z treścią swą łączy, i staje się wonczas

Dusza jedyna, która sama w sobie

Żyje i czuje, i kołuje wiecznie.[8]

Lecz by me słowa mniej ciebie dziwiły,

Uważ, jak słońca żar staje się winem,

Gdy z winorośli połączy się sokiem —

A gdy Lachezie przędzy już nie stanie,

Dusza się z więzów wyswobadza ciała,

Unosząc z sobą treść ludzką i boską.[9]

Władze zmysłowe naonczas niemieją,

Natomiast pamięć i rozum, i wola

Bystrzej daleko niż pierwej działają.

Niezwłocznie potem dusza sama przez się

Spada cudownie na jednym z dwu brzegów,

I tu dopiero drogę swą poznaje.[10]

A skoro przestrzeń miejsca ją ogarnie,

Moc z niej kształcąca promienieje w koło,

Jak w żywych członkach i w tej samej mierze.

A jak powietrze, gdy przesiękłe deszczem,

Skutkiem odbicia słonecznych promieni,

Rozmaitemi barwami się krasi;

Tak i powietrze, które ją otoczy,

Przybiera kształty jakie w niem niezbędnie

Dusza wytłoczy, kiedy w niem zamieszka.[11]

A jako płomyk leci ognia śladem,

Gdziekolwiek z miejsca na miejsce przechodzi;

Tak nowa postać za duchem pomyka.

Że ztąd zewnętrzny dusza pozór bierze,

Więc zwie się cieniem, i wyrabia w sobie

Wszelakie zmysły, aż do wzroku władzy.

Przeto się śmiejem, przeto rozmawiamy,

Przeto łzy lejem i wzdychamy ciężko,

Jak słyszeć mogłeś obchodząc tę górę.

A jaka żądza, lub czucie nas bodzie,

Taką postawę cień przybierać musi,...

I oto twego zdziwienia przyczyna.”

—

Do miejsc ostatniej zdążywszy katuszy,[12]

Jużeśmy krok nasz zawrócili wprawo

I już nas inna ogarnęła troska.

Z urwiska góry buchały płomienie,

Od brzegu zasię wiatr powiewał w górę,

Co je odpychał i oddalał ciągle.

Więc po jednemu iść nam było trzeba

Stroną otwartą, a jam był w obawie

Tu spłonąć w ognju, a tam spaść do dołu.

Wódz mówił do mnie: „W miejscu tem przystoi

Abyś na wodzy krótko trzymał oczy,

Bo błądzić możesz za lada powodem.”

—

— „O najwyższego miłosierdzia Boże![13]”

Śpiew posłyszałem w łonie wielkiej spieki:

Niemniej mnie piekła żądza spojrzeć w stronę.

Ujrzałem cienie idące w płomieniu;

Więc wzrok co chwila dzieląc, spoglądałem

To na ich kroki, to na stopy moje.

—

Gdy słowa hymnu przebrzmiały ostatnie,

„Ja nie znam męża,” wykrzyknęły cienie,[14]

I znów poczęły hymn cichemi tony;

A gdy skończyły, zakrzyknęły znowu:

„Dyana z gaju wygnała Helice,

Gdy ta Wenery jad uczuła w sobie.[15]”

Potem śpiewały, potem zasię znowu

Głosiły mężów i niewiast, co były

Czyste, jak każe małżeństwo i cnota.

I tryb im taki starczy, jako wnoszę;

Dopóki w ogniu palić się tu będą:

W takiej to trosce i w męczarni takiej

Ma się zabliźnić ostatnia ich rana.[16]

Przypisy

↑ Według tego oznaczenia, w miejscu gdzie się znajdowali Poeci na górze Czyśca, była godzina druga po południu, a wpółsferzu przeciwległem — druga po północy.

↑ Owidjusz w Metamorfozach (VIII., 446) opowiada, że z wyroków przeznaczenia, życie Meleagra, syna króla Kaledoryi Eneasza, trwać miało tak długo, jak długoby nie spaliło się pewne drzewo, przez wróżki wskazane.

Matka Meleagra pilnie to drzewo chowała, ale kiedy Meleager zabił dwóch braci matki swojej, ona to drzewo sama do ognia wrzuciła, a wmiarę jak się dopalało, gasło życie Meleagra.

↑ Wirgiljusz daje do zrozumienia uczniowi swemu, że podobnie jak postać człowieka odbija się w zwierciadle, tak w pośmiertnym stanie duszy odbijają się wszelkie uczucia, namiętności i wrażenia których doznawała za życia.

(Patrz nieco niżej w tekście).

↑ Dante podziela niby zdanie wielu starożytnych filozofów i wszczególności Platona, że w ciele ludzkiem są trzy dusze: roślinna, zwierzęca, czyli czująca, i ludzka, czyli rozumna: wszystkie trzy potem łączą się w jednę, jak obaczymy nieco niżej.

Zauważyć przy tem należy, że chociaż w płodzie ludzkiem naprzód się zjawia dusza roślinna, ale ta dusza w człowieku, rozwijając się stopniowo, staje się zwierzęcą i nakoniec prawdziwie ludzką; w roślinie zaś pozostaje zawsze jedną i taż samą (jest już u brzegu i dalej nie idzie).

↑ Oto jest właśnie przechód duszy ze stanu roślinnego do zwierzęcego — dusza staje się czującą.

↑ Stacjusz napomyka tu na Awerroesa kommentatora Arystotelesa, który oddzielał i odróżniał od duszy tak zwany u scholastyków rozum możebny (intellectus possibilis), sądząc że ów rozum możebny, czyli władza pojmowania, powinien mieć jakiś organ zewnętrzny, podobnie jak władze zmysłowe widzenia, słyszenia i inne, mają swoje organa.

Organu jednakże takiego dla władzy pojmowania nie dostrzegał Awerroes.

↑ Duch Boski jednocząc w sobie życie roślinne, zwierzęce i umysłowe, staje się duszą jedyną, która żyje czuje i kołuje sama w sobie, to jest rozważa siebie i przychodzi do zeznania samej siebie (conscientia sui).

↑ Dusza, rozstając się z ciałem, unosi z sobą władze zmysłowe i duchowe.

↑ Dusza po śmierci spada albo na brzeg Acherontu, albo na brzeg Tybru u ujścia do morza, i poznaje, że albo jest przeznaczoną do Piekła, albo do Czyśca, a ztamtąd do Nieba (Obacz Pieśń III.

Piekła i Pieśń II.

Czyśca).

↑ Że dusze po śmierci okrywają się jakoby ciałem jakiemś powietrznem, nie jest to zmyślenie poetyczne samego Dantego; tak myśleli niektórzy ojcowie kościoła; sam nawet Śty Augustyn nieodrzuca wręcz tego zdania, ale je uznaje za wątpliwe (Costa.).

↑ W oryginale jest: „all'ultima tortura.”

Wyraz tortura u dawniejszych pisarzy nieraz jest używany w znaczeniu zakrętu.

Może i u Dantego, w tem miejscu, oznacza on ostatni zakręt, czyli zakres na górze Czyśca?

↑ Summae Deus clementiae — słowa stanowiące początek hymnu śpiewanego w czasie jutrzni w sobotę; w hymnie tym jest prośba do Boga o dar czystości.

↑ Virum non cognosco — słowa Najświętszej Panny Marji w odpowiedzi Archaniołowi Gabryelowi, kiedy jej zwiastował, że porodzi syna (u Łukasza R.

1, w.

34.).

↑ Dyana, córka Latony, w mytologji starożytnej jest jakoby symbolem czystości, jedna z nimf stanowiących orszak Dyany, imieniem Helice, czyli Kalista, że niedość pilnie strzegła czystości swojej, wygnaną została przez Dyanę z gajów przez nią zamieszkiwanych.

↑ To jest: przez takie męki, dusze w Czyścu zostające, gładzić mają ostatni z grzechów głównych — grzech nieczystości.

←Pieśń XXV Boska Komedia

Czyściec

Przekład: Antoni Robert Stanisławski.

DWUDZIESTA SZÓSTA.

Gdy tak idziemy jeden tuż przy drugim

Ponad krawędzią, Wódz powtarzał często:

„Baczność!

korzystaj z ostrzeżenia mego,” —

Słońce mi w prawe uderzało ramie,

I promieniejąc, na zachodzie całym

Błękit już w białą przemieniało barwę.[1]

A płomień zasię czerwieńszym się stawał

Od cienia mego; przeto mnogie duchy,

Idąc, na znak ten zwracały uwagę.

Z tego powodu rozmowa się wszczęła

Między cieniami, i mówić poczęły:

„Ten się nie zdaje być ułudnem ciałem.”

—

Potem niektóre ku mnie się pomknęły

O ile mogły, zawsze jednak bacząc

Nie wyjść tam, gdzieby ogień je nie palił.

— „O ty, co może kroczysz za innymi,

Nie żeś leniwy, ale przez szacunek,

Chciej odpowiedzieć mnie, który pragnieniem

I ogniem gorę, — a nie mnie jednemu

Odpowiedź twoja wielce pożądana;

Wszyscy jej pragną, więcej niż Indyjczyk,

Lub Etyopczyk strugi chłodnej wody.

Czem się to dzieje, powiedz, że dla słońca

Ścianą ty jesteś, jakbyś dotąd jeszcze

Nie wpadał w sieci przez śmierć zastawione?”

Tak jeden z duchów przemówił, i byłbym

Odkrył się zaraz, gdyby baczność moja

Nowem zjawiskiem zajętą nie była;

Albowiem środkiem palącej się drogi

Szła dusz gromada pierwszej na spotkanie,

Więc krok wstrzymując, spoglądałem na nią,

Widziałem — cienie z obu stron spieszyły,

Nie stając, wzajem ucałować siebie,

I rade były tym chwilowym godom.

Tak mrówki w czarnych szeregów pochodzie

Pyszczkami z sobą stykają się wzajem.

Badając może o drogę i losy.

Skoro przyjazne skończą się witania

Nim w dalszą drogę ruszą jednym krokiem,

W zawody oba wykrzykują tłumy;

Nowoprzybyły — „Sodoma!

Gomora!”

A drugi zasię krzyczy: „Pazifae

W kłamanej krowy ukryła się ciele,

By zwabić byka lubieżnością swoją.[2]”

A jak żórawie, jedne odlatują

Do gór Ryfejskich, a ku piaskom drugie,

Te stroniąc mrozu, tamte zasię słońca,[3]

Tak duchów rzesze w różne idą strony,

Płacząc, dawniejszy hymn zawodzi każda[4]

I wykrzykuje, co dla niej przystało.[5]

A cienie, które pierwej mnie prosiły,

Znowu, jak przed tem, zbliżyły się ku mnie,

I chęć słuchania wyrażały w twarzy.

Ja, co podwakroć żądzę ich widziałem,

Rzekłem: O dusze, które kiedykolwiek

Jesteście pewne dostąpić pokoju,

Członki me w tamtym nie zostały świecie,

Ni w zieloności, ni w dojrzałym stanie:

Ze krwią tu jestem i z kościami razem,

Idę, ażebym pozbył się ślepoty.

Jest tam wysoko Pani, która łaskę

Zjednała dla mnie, że w tym waszym świecie

Śmiertelne ciało dźwigać mi jest dano.

Oby już prędko ukojoną była

Wasza największa troska: oby niebo

Najrozleglejsze, a miłości pełne,

W gospodzie swojej przytułek wam dało![6]

Lecz - bym to później mógł na kartach spisać

Powiedzcie, kto wy?

jaka jest ta rzesza,

Co za waszemi odchodzi plecami?

—

Jako się góral miesza osłupiały,

Wchodząc do miasta, dziki, nieświadomy,

I patrząc wkoło, niemieje z podziwu;

Tak właśnie każdy wyglądał z tych cieni.

Lecz skoro tylko zbyły się zdumienia,

Które się prędko w sercach wyższych koi,

Ten, co nas pierwszy zagadnął był, rzecze;

„Błogosławionyś, który w kraju naszym

Na lepsze życie doświadczenie zbierasz!

Dusze, co z nami nie idą, zgrzeszyły

Tem, za co Cezar, w dzień tryumfu swego,

Słyszał jak w oczy królową go zwano;[7]

Przeto odchodzą urągając sobie

Z krzykiem Sodoma!

jak sam to słyszałeś,

I płonąc wstydem, skwar ognia wzmagają,

Naszą zaś winą był grzech obupłciowy;

Lecz że ludzkiego nie strzegliśmy prawa,

I jak zwierzęta hołdowali chuci;

A więc na własną hańbę, gdy odchodzim,

Głosimy imie tej co się zbestwiła

W drzewie, któremu kształt bestyi dano.[8]

Znasz tedy czyny i występki nasze;

Lecz gdybyś poznać chciał nas po imieniu,

Nie czas jest mówić i nie byłbym w stanie.

O sobie jednak chęci twej dogodzę:

Jam Gwiniczelli, a tu się oczyszczam,

Bo już przed zgonem za grzechy bolałem.[9]

Co dwaj synowie czuli, gdy ujrzeli

Matkę swą, w smutnej dla Lykurga dobie,[10]

To ja uczułem, acz nie w takim stopniu,

Kiedym posłyszał jak nazwał sam siebie

Ten, co był ojcem mnie i lepszym wielu,

Którzy miłośne kiedykolwiek rymy

Układać zwykli słodkie i powabne.[11]

I zamyślony, nie słysząc, nie mówiąc,

Długo tak szedłem, wciąż patrząc na niego,

Lecz się do ognia nie zbliżałem więcej.

Kiedym się jego nasycił widokiem,

Cały się chętnie na usługi jego

Ofiarowałem, pod zaklęciem takiem,

Któremu każdy wierzyć jest zmuszony.

A on mi na to; „Com od ciebie słyszał,

Tak mi się jasno i mocno wraziło,

Że tego Lete nie zaćmi, ni schłonie.[12]

Lecz jeśliś prawdę zaprzysiągł mi słowy,

Powiedz, dla czego w spojrzeniu i mowie

Okazać pragniesz, żem dla ciebie drogi?”

A ja: Bo póki nowożytna mowa

Trwać ma, — atrament drogim nawet będzie,

Którym kreśliłeś wdzięczne rymy twoje.[13]

— „O bracie, rzecze, ten którego palcem

Wskazuję tobie (i przed nami ducha

Jednego wskazał), lepszym był daleko

Mistrzem ode mnie w macierzyńskiej mowie.[14][15]

W rymach miłośnych i w romansów prozie

Prześcignął wszystkich; a głupi niech wierzą,

Że nad nim jakiś Linuczyn góruje.[16][17]

Na rozgłos oni, więcej niż na prawdę

Zwracają baczność; więc stanowią zdanie,

Nie słysząc głosu sztuki, lub rozumu.

Tak wielu z dawnych, z ust do ust podając,

Wartość jedynie uznali Gwitona,

Aż go większości sąd pokonał słuszny.[18]

Teraz, ponieważ masz przywilej wielki,

Że ci do tego wolno iść klasztoru,

Którego Chrystus sam jest przełożonym, —

Zmów tam Ojcze nasz za mnie, ile z niego

Potrzeba jeszcze dla nas w tym tu świecie,

Kędy już grzeszyć niemożemy wcale,[19]”

Potem, chcąc miejsca ustąpić innemu,

Co był tuż za nim, znikł on w ognia łonie,

Jak ryba w wodzie, gdy się na dno nurza.

—

Ku wskazanemu postąpiwszy nieco,

Rzekłem, że pragnąc poznać imie jego,

Wdzięczne mu w sercu zgotowałem miejsce.

Więc on otwarcie tak mówić rozpoczął:

„Tyle mi prośba podoba się twoja,

Że się ukrywać nie chcę, ani mogę.

Arnoldo jestem: płacząc i śpiewając

Idę; ze smutkiem szał rozważam przeszły,

I wesół widzę spodziewane gody.

W imie potęgi, która cię prowadzi

Na szczyt tej góry, bez ognia i chłodu,

Pamiętaj, proszę, ulżyj mej boleści![20]”

I skrył się w ogniu, który je oczyszcza.

Przypisy

↑ Wiadomo jest, że błękit nieba blednieje i prawie w białość przechodzi w tej stronie widnokręgu, w której słońce pała; najwyraźniej daje się to widzieć kiedy słońce ma się ku zachodowi.

↑ Pazyfae, żona Minosa, króla Krety, pałając żądzą zwierzęcą ku bykowi, kazała wyrobić z drzewa krowę i w niej się ukrywszy, zwabiła byka do siebie.

Z tego potwornego związku urodził się Minotaurus, o którym była mowa w Pieśni XII.

Piekła.

↑ Ryfejskie góry, według podań starożytnych, miały być gdzieś daleko na północy, w teraźniejszej Rossyi (góry Uralskie).

↑ Widzieliśmy, że dusze, oczyszczające się w tym zakresie, śpiewają hymn: Summae Deus clementiae (Ob.

przyp. 12 do Pieśni XXV.).

↑ To jest, jedne z duchów wykrzykują: Sodoma i Gomora!

drugie Pazifae!

↑ To jest, niebo empirejskie (empireum), które ogarnia wszystkie inne i jest siedliskiem Boga, czyli nieskończonej Miłości.

↑ Swetonjusz w życiu Cezara (cap.

47) podaje, że w młodości swojej Cezar był narzędziem haniebnej chuci dla króla Nikomedesa i to mu wypominali w dzień tryumfu właśni jego żołnierze, śpiewając: „Gallias Caesar subegit, Nicomedes Caesarem” i nazywając go królową.

Napoleon III., w Życiu Juljusza Cezara, usiłuje oczyścić bohatera swego od tego hańbiącego zarzutu.

↑ To jest, głosimy imie Pazifae (Ob.

przyp. 2.).

↑ Gwido Gwiniczelli, jeden z lepszych rymotwórców, którzy pisali w języku ludowym — rodem z Bolonji.

↑ Hipsyfila była niewolnicą i piastunką syna króla Lykurga Nemejskiego, Ofelta, czyli Archemora; kiedy Hipsyfila, opuściła na chwilę królewskie dziecię, wąż je ukąsił i dziecię umarło.

Zapalony gniewem i boleścią Lykurg, chciał zabić piastunkę, ale w tej chwili zjawili się synowie Hipsyfili, Toantes i Eumenjusz, gwałtownie rzucili się ku matce, której oddawna szukali i wydarli ją z rąk Lykurga.

(Stacjusz w Thebaid.

L. V., w.

721.).

↑ Dante uznaje zasługę Gwidona Gwiniczelli.

że on był jednym z pierwszych, którzy pisać poczęli w języku ludu, i tem samem był jakoby ojcem i Dantego, i innych poetów, piszących w języku, ludu.

↑ Lete — rzeka zapomnienia.

Spotkamy ją nieco dalej.

↑ Używanie języka ludowego w literaturze było rzeczą jeszcze nową za czasów Dantego: zwykle bowiem pisano po łacinie.

↑ Gwiniczeli wskazuje na Arnalda Daniela, któremu przyznaje wyższość nad sobą w umiejętności władania mową rodzinną.

Arnald Daniel (Arnautz) pisał w języku prowansalkim.

↑ Tym Limuzyńczykinm był inny poeta prowansalski — Gerault de Beoneil de Limoges.

↑ Guittone — jeden z dawniejszych rymotwórców, rodem z Arezzo.

↑ To jest: ponieważ idziesz do Raju, gdzie sam Chrystus króluje, zmów tam na moją intencję Ojcze nasz, ale nie potrzebujesz wymawiać ostatnich słów: i niewódź na pokuszenie, ale nas zbaw ode złego, bo tu grzeszyć już nie możemy.

(Obacz początek Pieśni XI.

Czyśca).

↑ Podobało się Dantemu przemowę Arnalda Daniela wyrazić w wierszach prowansalskich.

←Pieśń XXVI Boska Komedia

Czyściec

Przekład: Antoni Robert Stanisławski.

DWUDZIESTA SIÓDMA.

Słońce tak właśnie stało w owej chwili,

Jako gdy ciska pierwsze swe promienie

Tam gdzie krew swoją twórca jego przelał,

Gdy Ebro spada pod zenitem Wagi,

I kiedy nurty Gangesu rozpala

Skwar południowy; — więc dzień już odchodził,

Gdy się nam Anioł ukazał radośny.[1]

Stał zewnątrz ognia na brzegu i śpiewał:

„Błogosławieni są czystego serca!”

Głosem daleko dźwięczniejszym niż nasze;[2]

A potem do nas, gdyśmy się zbliżyli,

Rzecze: „Niewolno iść dalej nikomu,

O dusze święte, jeśli kogo pierwej

Nie ugryzł ogień; wnidźcie więc do niego

I na głos ztamtąd nie bądźcie głuchymi.[3]”

Gdym to posłyszał, stanąłem jak człowiek,

Którego żywcem w dół grobowy kładą.

Twarz na złożone wyciągnąłem dłonie,

I patrząc w ogień, żywom wyobrażał

Jak w nim gorzały widziane już ciała,

Dobrzy Wodzowie ku mnie się zwrócili,

A Mędrzec do mnie ozwał się: „Mój synu!

Męka tu jeno, lecz nie śmierć być może...

Przypomnij sobie, przypomnij!..

jeżeli

Na Geryonie wiózłem cię bezpiecznie,

Czegóż nie zrobię, będąc bliżej Boga?[4]

Bądź, synu pewnym, że jeślibyś nawet

Tysiąc lat w łonie zostawał płomienia,

Jednego on cię nie pozbawi włoska,

Jeżeli może sądzisz, że cię zwodzę,

Zbliż się do ognia i zrób doświadczenie,

Ręką weń kładąc połę twojej szaty.

Odrzuć więc teraz, odrzuć bojaźń wszelką:

Zwróć się i tędy idź dalej bezpieczny.”

A ja bez ruchu, wbrew sumieniu, stałem!

Gdy mnie w uporze nieruchomym widział,

Zmieszany nieco, Wódz przemówił do mnie:

„Zważ tylko, synu, że pomiędzy tobą

A Beatricze jedna ta jest tama.”

—

Jak na dźwięk: Tisbe!

Pyram przed skonaniem

Rozwarł powieki i raz spojrzał na nią,

W chwili gdy morwa się zarumieniła;[5]

Tak jam się zwrócił do mądrego Wodza,

Zmiękły w oporze, gdym posłyszał imie,

Które w mej duszy wiecznem źródłem tryska.

Pochwiawszy głową, on rzecze: „Więc jakże!

Zostaniem tutaj?” i tak się uśmiechnął

Jak do dzieciny jabłkiem zwyciężonej.

Potem do ognia wstąpił on przede mną,

Prosząc Stacjusza, który w ciągu drogi

Dzielił nas pierwej, by iść za mną raczył.

Gdym wszedł do ognia, szukając ochłody,

Do szkła wrzącego rzuciłbym się pewnie; —

Taki niezmierny upał tu doskwierał.

Słodki mój Ojciec, dodając otuchy,

O Beatricze wciąż idąc rozprawiał:

„Już, mówił, oczy jej zdaje się widzę.”

Po tamtej stronie głos wyśpiewujący

Wiódł nas, a baczni tylko na dźwięk jego,

Wyszliśmy z ognia, gdzie był wstęp na górę.

„Błogosławieni ojca mego, chodźcie!”

We wnętrzu takiej jasności zabrzmiało,

Że spojrzeć na nią nie mogłem olśniony.[6]

„Słońce odchodzi i wieczór się zbliża,

Głos mówił dalej; — nie wstrzymujcie kroków,

Spieszcie, nim zachód zupełnie zczernieje.”

—

Wgórę przez skałę wprost pięła się ścieżka

Ku onej stronie, kędy ja przed sobą

Gasiłem płomień znużonego słońca.[7]

Ledwieśmy kilka przestąpili szczebli,

Po cieniu, który rozpływał się wkoło,

I ja, i mądrzy poczuli Wodzowie,

Że już za nami zapadało słońce.

A nim niezmierne krańce widnokręgu

Wszystkie się jedną przyodziały barwą,

I nocy wszędy rozlały się cienie,

Każdy z nas łoże ze stopnia uczynił;

Bo własność góry odjęła nam nagle

Moc szczeblowania, raczej niż ochotę.

—

Jak kozy, pierwej niźli się napasą,

Swawolne, chyże, skaczą po gór szczytach,

A potem w cieniu, gdy słońce doskwiera,

Żują swój pokarm potulne i ciche,

Kiedy nad niemi, oparty na kiju,

Spoczynku strzegąc, czujny pasterz stoi.

I jako owczarz, co zewnątrz gospody

Wkoło uśpionej noc przepędza trzody,

Bacząc by zwierz ją nie rozproszył dziki;

Tacyśmy byli wszyscy trzej w tej dobie

Ja, jako koza, oni, jak pasterze,

Z obu stron w groty uwięzieni ściany.

—

Mało tu nieba widzieć można było,

A jednak na niem widziałem dokładnie

Większe niż zwykle i jaśniejsze gwiazdy.

Gdy się wpatruję i rozmyślam o nich,

Sen mnie ogarnął — ów sen, który często,

Nim rzecz się stanie, już ma o niej wieści.

W chwili, jak mniemam, gdy gwiazda Cytery,[8]

Co wiecznie ogniem miłości goreje,

Od wschodu pierwszy szle promień ku górze,

Mnie się wydało we śnie że oglądam

Młodą i piękną niewiastę na błoniu —

Szła biorąc kwiaty i nucąc mówiła:

„Niechaj, ktokolwiek o me imie spyta,

Wie żem jest Lia, a ręce me piękne

Zwracam dokoła, wijąc wieniec sobie:

Tu się ozdabiam, abym sobie samej

Przed mem zwierciadłem podobać się mogła.

Lecz siostra Rachel od swojego nigdy

Ani odchodzi, i dzień cały siedzi:

Piękne swe oczy zawsze widzieć żąda,

Jak ja rękami zdobić siebie pragnę.

Tak ją patrzanie, mnie czyn zaspakaja.[9]”

W blasku przedświtu, który dla wędrowców

Tem wdzięczniej wschodzi, im bliżej od domu,

Wracając z drogi, gospodą stanęli,

Zewsząd już nocy ciemności pierzchnęły

I sen mój z niemi; więc powstałem rączo,

Widząc że wielcy już powstali Mistrze.

— „Słodki ten owoc, którego śmiertelni

Po tylu drzewach usilnie szukają,

Dziś głodu twego zaspokoi żądzę.[10]”

Te były słowa, któremi Wirgili

Przemówił do mnie; a dar żaden nigdy

Nie mógł mi równej przyjemności sprawić.

Przeto się we mnie tak wzmagała żądza

Stanąć u szczytu, że za każdym krokiem

Czułem jak skrzydła rosły mi do lotu.

Jak tylko całe przebiegliśmy schody

I na najwyższym stanęli już stopniu,

Wirgili, we mnie wzrok utkwiwszy, rzecze:

„Już ogień wieczny i ogień doczesny

Widziałeś, synu, i zdążyłeś w kraje,

Gdzie już sam przez się nic widzieć nie mogę.[11]

Wiódłem cię tutaj rozumem i sztuką;

Teraz za wodza wezmij wolę własną,

Wyszedłeś bowiem z dróg stromych i ciasnych.

Patrz!

oto słońce na twem czole błyska;

Patrz!

oto trawa i kwiaty, i krzewy,

Które ta ziemia rodzi sama z siebie.

Nim piękne oczy zjawią się radośne,

Co iść do ciebie zmusiły mnie łzami,

Możesz się tutaj przechadzać, lub siedzieć.[12]

Nie czekaj więcej słów mych, ani znaków;

Wola twa wolna i zdrowa, i prawa; —

Błędem by było nie iść za jej radą.

Więc, na znak tego żeś sam sobie panem,

Wkładam na ciebie mitrę i koronę.[13]”

Przypisy

↑ To jest: słońce wschodziło w Jeruzalem, kiedy północ, z konstellacją Wagi na zenicie, rozciągała się nad Ebro w Hiszpanji, kiedy południe było w Indji nad Gangesem, a na górze Czyśca, która jest przeciwległą Jerozolimie, słońce miało się ku zachodowi (Ob. Pieśni II.

Czyśca).

↑ Beati mundo corde (Ew. Mat.

R. V. w.

8).

↑ Anioł przestrzega Poetów, ażeby wszedłszy do ognia dawali baczność na głos, który się rozlegać będzie z tamtej strony płomienistego szlaku.

↑ Geryon, symbol fałszu i podstępu, wiózł na grzbiecie swoim Wirgiljusza i Dantego z siódmego do ósmego Piekieł koła (Ob. Pieśń XVII.

Piekła.).

↑ Pyram i Tisbe, kochankowie, pewnego dnia zejść mieli na miejscu umówionem, pod drzewem morwowem.

Tisbe przyszła wcześniej i czekała na kochanka, ale spostrzegłszy Zbliżającą się lwicę, poczęła uciekać i w pośpiechu zgubiła zasłonę swoją, którą lwica nadszedłszy poszarpała i krwią przed chwilą pożartego zwierzęcia poplamiła.

Wkrótce potem przyszedł Pyram, a ujrzawszy zasłonę kochanki swojej poszarpaną i skrwawioną, pewnym był że Tisbe pożartą została przez jakieś dzikie zwierzę i w uniesieniu boleści i rozpaczy przebił się sztyletem.

Już Pyram był konającym kiedy nadeszła Tisbe; a na głos jej Pyram odemknął gasnące powieki, spojrzał na kochankę i skonał.

Widząc to Tisbe, ze stygnącej dłoni Pyrama wydarła sztylet i w sercu go swojem utopiła.

Krew obojga kochanków zbryzgała pień morwy, która od tej pory poczęła dawać owoce czerwone; przedtem bywały one białe (Ovid.

Metam.

IV., 55.).

↑ Anioł stojący u wnijścia do ziemskiego Raju wita przybywających słowami Ewangelji: Venite benedicti patris mei.

(Mat.

P. XXV., w.

34.).

↑ Ścieżka wiodła na wschód; a ponieważ zachodzące słońce było za plecami Dantego, więc Poeta ciałem swojem tamował i gasił jego promienie.

↑ Gwiazda Cytery, czyli Venus, jest to zorza poranna.

↑ Lia i Rachel, dwie córki Labana, które obie z kolei były żonami Jakóba.

Lia jest symbolem życia czynnego, Rachel - kontemplacijnego w Starym Zakonie.

Zwierciadłem, w którem Lia i Rachel przeglądać się rade, jest Bóg.

↑ T. j.

Dziś już oglądać będziesz prawdziwe i najwyższe dobro niebieskie.

↑ Dante pod przewództwem Wirgiljusza widział już Piekło, i w niem ogień wieczny; widział także Czyściec, i w nim ogień doczesny, to jest kary trwające dla grzeszników przez czas wyznaczony; wstąpił nakoniec do Raju ziemskiego, gdzie Wirgiljusz, symbol rozumu nieobjaśnionego światłem prawdziwej wiary, nic już widzieć i objaśnić nie może.

↑ Obacz w Pieśni II.

Piekła opowiadanie Wirgiljusza, jak Beatricze wysłała go na pomoc Dantemu.

↑ „Perch'io te sopra te corono e mitrio.”

Wirgiljusz, koronując niby i mitrując Dantego, znać daje, że od tej chwili uznaje go panem samowładnym nad sobą samym, odpowiedzialnym jedynie przed trybunałem własnego sumienia, zarówno w sprawach tego świata, jak i w sprawach duchowych.

Korona — symbol władzy świeckiej, mitra — duchownej.

←Pieśń XXVII Boska Komedia

Czyściec

←Pieśń XXVIII Boska Komedia

Czyściec

Przekład: Antoni Robert Stanisławski.

DWUDZIESTA DZIEWIĄTA.

Ona, śpiewając jak rozmiłowana,

Na zakończenie słów swoich dodała:

„Szczęśliwi, których zakryte są grzechy.[1]”

A jako nimfy, które w cieniu leśnym

Samotnie błądzą, te unikać rade,

A tamte zasię żądne ujrzeć słońce;

Tak ona przeciw prądowi potoku

Ruszyła brzegiem, a ja z nią narówni

Drobne jej kroki drobną'm śledził stopą.

Sta kroków pewnie nie uszliśmy razem,

Gdy oba równo skręciły się brzegi,

Że ku wschodowi zwróciłem się znowu.[2]

Niedługa jeszcze była nasza droga,

Gdy Pani, ku mnie zwracając się cała,

Rzekła: „Moj bracie!

uważaj i słuchaj!”

W tem po wszech krańcach niezmiernego lasu

Przemknął blask nagły, więc myślałem sobie:

Może to błyska?

Lecz że błyskawica

Znika, jak przyszła, ten zasię przeciwnie,

Im dalej, coraz to żywiej połyska;

Pytam więc w myśli; cóż to jest takiego?

—

A w tem melodja przeleciała słodka

W powietrzu lśniącem....

Żarliwością zdjęty,

Gromiłem w duszy mej zuchwałość Ewy,

Że tam, gdzie ziemia i niebo słuchały,

Jedna niewiasta, zaledwie stworzona,

Zasłony żadnej ścierpieć nie umiała,

Pod którą gdyby zostawała korna,

Ja bym rozkoszy tych niewysłowionych

I wcześniej zaznał i dłużej kosztował.

Gdy śród pierwocin wiecznego wesela

Stawiałem kroki, wahając się cały,

A nowych jeszcze spragniony rozkoszy; —

Przed nami, spodem zielonych konarów,

Powietrze ogniem zapłonęło całe,

A w dźwięku słodkim śpiew już rozpoznałem.

Dziewice święte!

jeśli dla was kiedy

Znosiłem głody, chłody i niewczasy, —

Błagać zapłaty dziś konieczność nagli.

Niech Helikonu zdrój się dla mnie się leje.

Niech mi Uranja z chórem swym pomoże

Trudne dla myśli w rym układać rzeczy![3] —

Niedługo, skutkiem za wielkiej przestrzeni,

Która nas od nich oddzielała jeszcze,

Siedem drzew złotych w złudzeniu ujrzałem.

Ale gdy ku nim zbliżyłem się tyle,

Że przedmiot wspólny, co zmysły uwodził,

Nic przez odległość z kształtów swych nie tracił,

Władza, co rozum z rozwagą jednoczy,

Poznać mi dała, że to są świeczniki,

A w śpiewu głosach słyszałem Hozanna!

Piękny ów przyrząd połyskał zwysoka

Jaśniej daleko niźli księżyc w pełni,

W połowie nocy na pogodnem niebie.[4]

Pełen zdziwienia zwróciłem się tedy

Ku Wirgilemu; ale Mistrz mój dobry

Odrzekł mi nie mniej zdumionem spojrzeniem.[5]

Więc wzrok na wielkie znów obracam rzeczy,

Co tak powolnie ku nam się zbliżały,

Że prędzej od nich szła by panna młoda.[6]

W tem woła Pani: „Czemu z taką żądzą

Spoglądasz tylko na te światła żywe,

A niechcesz widzieć co za niemi idzie?”

Ujrzałem wtenczas ludzi, co za niemi,

Jak za wodzami, szli odziani w bieli,

A białość taka nieznana na ziemi!

Wlewo ode mnie połyskała woda,

I jak zwierciadło, kiedym w nią spoglądał,

Wiernie bok lewy odbijała ku mnie, —

Gdy na mym brzegu stanąłem już w miejscu,

Gdzie od nich rzeka dzieliła mnie tylko,

By lepiej widzieć, kroki me wstrzymałem,

I oglądałem: przodem szły płomyki,

Kraśne w powietrzu zostawując ślady,

Niby proporce na wiatr rozpuszczone.[7]

W górze więc siedm smug znaczyło niebo,

Wszystkie barw takich, z jakich zwykle tworzy

Słońce łuk tęczy, Delja obręcz swoją.[8]

Owe sztandary ciągnęły się wtyle

Dalej niż oczy sięgać były w stanie;

A pierwsze, jako wnoszę, od ostatnich

O dziesięć kroków oddalone były.[9]

Pod takiem pięknem przykryciem, jak mówię,

Dwudziestu czterech starców szło parami

W wieńcach z lilii i wszyscy śpiewali:

„Błogosławionaś ty między córkami

Ojca Adama i niech wiecznie będzie

Błogosławiona wdzięków twoich krasa![10]”

Gdy naprzeciwko mnie na drugim brzegu

I kwiaty kraśne i zielone trawy

Wolne już były od wybranych grona,

Jak w niebie gwiazda wślad za gwiazdą idzie,

Tak czworo zwierząt kroczyło za nami,

Wszystkie zielonem liściem uwieńczone

I każde sześcią skrzydeł upierzone;

Pierze ócz pełne, a oczy Argusa

Byłyby takie, gdyby jeszcze żyły.[11]

Rymów na opis ich trwonić nie będę,

O Czytelniku, bo wydatek inny

Troszczy mnie; przeto szczodrym być nie mogę.

W Ezechjelu czytaj, co opiewa,

Jako je widział od lodów krainy

Dążące w wichrze, ogniu i obłokach;

A jakie znajdziesz je na kartach jego,

Takie tu były; jeno co do pierza,

Jan, zgodny ze mną, różni się od niego.[12]

Przestrzeń pomiędzy czterma zwierzętami

Wóz tryumfalny dwókolny mieściła,

Co karkiem gryfa ciągniony pomykał.

Gryf oba skrzydła wytężając w górę

Pomiędzy średnią a trzema i trzema

Smugami, wszystkie przecinał bez szkody.[13]

Tak szły wysoko że nie widać było.

Członki miał złote, tam kędy był ptakiem,

A inne białe, upstrzone czerwienią.[14]

Nie tylko Romy tak pięknym rydwanem

Wódz Afrykański, ni August nie bawił,

Lecz obok tego lichym by się wydał

Sam rydwan słońca, co zbłąkany zgorzał

Na prośbę ziemi modlącej, gdy Jowisz

W skrytościach sądu chciał być sprawiedliwym.[15]

Od prawej osi, pląsające wkoło

Szły trzy niewiasty: jedna tak czerwona,

Że w ogniu ledwie poznaną by była;

A druga taka, jakoby jej ciało

I kości właśnie ze szmaragdu były:

Trzecia się zdała świeżo spadłym śniegiem.

I naprzemiany biała, to czerwona

Rej zda się wiodły, a śpiewem ostatniej

Krok się ich rządził to wolny, to chyży.[16]

Od lewej strony pląsały wesoło

Cztery niewiasty w szkarłat przyodziane,

Idąc w tem śladem jednej z grona swego,

Która na czole miała troje oczu.[17]

Za opisanym tym orszakiem całym,

Dwóch starców różnych odzieżą ujrzałem,

Lecz równie zacnej i godnej postawy.

Jeden się zdawał być uczniem wielkiego

Hippokratesa, którego natura

Dla istot sobie najmilszych stworzyła;

Drugi przeciwną okazywał troskę

Mieczem błyszczącym, a ostrym dotyla,

Że zpoza rzeczki przejmował mnie strachem.[18]

Dalej znów czetrech mężów oglądałem

Skromnej postawy; w końcu za wszystkimi

Widziałem starca, który szedł samotny,

Śpiący, a w twarzy myśl jaśniała bystra.[19]

Siedmiu ostatnich przyodziani byli

Podobnie mężom pierwszego zastępu,

Jeno ich czoła nie w wieńcach z lilii,

Lecz z róż i innych kraśnych kwiatów były:

Przysiądzby można w pewnem oddaleniu

Że nad ich brwiami płomienie gorzały.[20]

Gdy wprost przede mnie rydwan się zatoczył,

Grom dał się słyszeć; a jak gdyby dalszy

Pochód wzbroniono, krok swój duchy zacne

Z przodkującemi wstrzymały sztandary.[21]

Przypisy

↑ „Beati quorum tecta sunt peccata.”

Słowa Psalmu XXXI.

Matylda wita niemi Dantego, z czoła którego znikły już wszystkie siedm P. (peccata).

↑ Wchodzącemu do ogrójca Poecie, wschodzące słońce świeciło w oczy (Ob. P. XXVII.); idąc biegiem potoku musiał był obrócić się w inną stronę, a teraz znowu zwraca się na wschód.

↑ Uranja — muza Astronomji.

— Przystępując do opisania zjawisk niebieskich, Poeta wzywa przedewszystkim pomocy tej muzy.

↑ Siedm świeczników oznaczać mają siedm darów Ducha Świętego.

Przedmiotem, wspólnym drzewom i świecznikom, a który dla tego właśnie zdaleka zmysły mógł uwodzić, były wysokie trzony świeczników, które Dante brał z początku za pnie drzew.

↑ Wirgili, symbol rozumu, nieoświeconego jeszcze promieniami wiary, nic nie może objaśnić uczniowi swemu w rzeczach, przechodzących zakres ludzkiego pojęcia — w rzeczach wiary.

↑ Zwykle panna młoda, czy to przez skromność i wstydliwość wrodzoną, czy też dla większej powagi i uroczystości, bardzo się powolnie zbliża do ołtarza i od niego odchodzi.

↑ W oryginale jest: „E di tratti pennelli avean sembiante.”

Korsak, idąc za Brizeux, którego przekładowi Boskiej Komedji zanadto ufał, przetłomaczył wiersz ten następującym sposobem: „pozór miały pędzlów ciągnących na dłuż liniami.”

— Wyraz pennello przecież, oprócz właściwego, najbliższego znaczenia, ma inne, przenośne, a mianowicie oznacza on chorągiewkę u lancy, albo proporzec na wiatr rozpuszczony, jak o tem ostrzega Biondi, Costa i inni.

↑ Z siedmiu barw składa się tęcza i wieniec, którym się niekiedy otacza tarcza księżyca (Luna - Delia).

↑ Przestrzeń dziesięciu kroków oznaczać ma dziesięć przykazań Boskich, przez zachowanie których mogą być nabyte dary Ducha Śgo.

↑ Dwudziestu czterech starców oznaczać mają księgi Starego Zakonu; lilje — czystość nauki w nich zawartej.

↑ Czworo tych zwierząt oznaczają czterech Ewangelistów; liść zielony, wieńczący ich czoła — jest symbolem niepożytej świeżości ich nauki; sześcioro skrzydeł, oznaczać mają albo chyżość rozszerzania się nauki ewangelicznej, albo też, że ta nauka obejmuje przeszłość, teraźniejszość i przyszłość; oczy Argusowe na skrzydłach symbolizują czujność, czyli baczność nadzwyczajną, jakiej potrzeba do zachowania w zupełnej czystości prawdy podanej przez Ewangelistów.

↑ Ezechjel R. I. w.

4, 5 i d. do 11.

Owe zwierzęta u Ezechiela mają tylko po dwie pary skrzydeł; zaś Śty Jan w Apokalipsie (R. IV., w.

8) mówi: „Habebant alas senas; et in circuitu et intus plena sunt oculis.”

↑ Gryf, utwór fantazji starożytnych poetów, łączący w sobie ptaka i zwierzę — orła i lwa, jest symbolem Chrystusa i dwoistej Jego natury; wóz ciągniony przez gryfa — to kościół Chrystusowy; dwa koła wozu — to Stary i Nowy Testament.

— Skrzydła gryfa, idącego pod środkowym pasem od świeczników, wysoko wytężone w górę, przecinały wszystkie siedm pasów, czyli sztandarów, nie tamując wcale ich ciągu i nie gasząc ich barw tęczowych.

↑ Gryf, w przedniej części swojej, był orłem, a złocista barwa tej części jego jest symbolem boskiej natury Chrystusa; w tylnej zaś części był lwem i ta część jego symbolizuje naturę ludzką Chrystusa; biała barwa oznacza niewinność Chrystusa, jako człowieka, czerwona — krew przez Niego za nas wylaną.

↑ W porównaniu z tym mistycznym wozem, lichym by się wydał nie tylko wóz tryumfatorów rzymskich, jak n. p. Scypjona Afrykańskiego, lub Augusta, ale nawet rydwan słońca, którym zarozumiały Faeton chciał kierować, a który przez nieumiejętność jego zboczył z drogi, przyczyniając wielkie szkody Ziemi; przeto na prośbę Ziemi, Jowisz gromu pociskiem spalił ów rydwan.

Szczątki jego stanowią konstellacją wielkiej niedźwiedzicy (Ursa major), która słynie u pospolitego ludu różnych krajów pod imieniem Wozu.

↑ Te trzy niewiasty, są to trzy cnoty teologiczne: czerwona — to miłość, zielona — to nadzieja, biała — to wiara.

↑ Cztery niewiasty od lewego koła — to cztery cnoty kardynalne: roztropność, sprawiedliwość, męstwo i umiarkowanie.

Trzy ostatnie we wszystkiem stosują się do pierwszej, to jest do roztropności, która ma troje oczu na czole, na znak tego że roztropność nie ograniczoną teraźniejszością, ale jeszcze bada przeszłość i wzrok obraca ku przyszłości.

↑ Ci dwaj starce są to Łukasz i Paweł Apostołowie.

Pawła zwykłe wyobrażają z mieczem, narzędziem śmierci jego, o Łukaszu Paweł wspomina jako o lekarzu (zwolenniku Hippokratesa): „Pozdrawia was Łukasz lekarz najmilszy.”

(List do Koloss.

R. IV., w.

14.).

↑ Czterej mężowie skromnej postawy, są to, zdaniem niektórych, doktorowie kościoła: Grzegorz Wielki, Hieronim, Ambroży i Augustyn; inni, jak Landino i Vellutelo rozumieją tu Apostołów Jakóba, Piotra, Jana i Judę, jako autorów krótszych listów apostolskich.

— Ostatni, samotnie idący, i śpiący, a z twarzą pełną bystrego rozumu starzec, to Śty Jan znowu, jako autor Objawienia (Apokalipsy).

↑ Że siedmiu ostatnich w opisanej processji mają wieńce czerwone, znakiem to jest męczeńskiej ich śmierci.

↑ To jest, cały pochód zatrzymał się w jednej chwili począwszy od idących przodem sztandarów, czyli siedmiu świeczników.

←Pieśń XXIX Boska Komedia

Czyściec

←Pieśń XXXII Boska Komedia

Czyściec

TRZYDZIESTA TRZECIA.

„Boże!

poganie naszli Twe dziedzictwo!”

To trzy, to cztery niewiasty naprzemian,

Łkając, poczęły śpiewać psalm ten rzewny;

A Beatricze, wzdychając żałośna,

Słuchała blada, że o mało więcej

Zmienioną była u krzyża Marija.[1]

Ale gdy po tych dziewicach z koleji

Przemówić mogła, powstała na nogi,

I ogniem cała zapłonąwszy, rzekła;

„Maluczko, siostry, już mnie nie ujrzycie;

Maluczko zasię, a znów mnie ujrzycie.[2]” —

Potem je wszystkie siedm stawiąc przed sobą,

A mnie, i Panię, i mędrca, co jeszcze

Zostawał z nami, znakiem szląc za siebie,[3]

Ruszyła z miejsca.

— Nie wiem czy dziesiąty

Krok już na ziemi postawiła była,

Gdy mi oczyma ugodziła w oczy,

I ze spokojnem rzekła mi obliczem;

„Idź spieszniej, abyś słyszeć mnie był wstanie,

Jeżeli z tobą mówić mi wypadnie.”

Kiedym się do niej zbliżył jak przystało,

Rzekła mi: „Bracie: czemu idąc ze mną,

Żadnego nie śmiesz zadać mi pytania?”

—

Jak się to zdarza ludziom, którzy zbytniem

Uszanowaniem dla zwierzchników zdjęci,

Że, mówiąc do nich, nie wstanie są głosu

Wydać przez zęby, — tak stało się ze mną;

Więc urwanemi ozwałem się dźwięki:

Pani!

znasz dobrze i potrzebę moją,

I to, co dla niej najlepiej przystało.

A ona do mnie: „Chcę byś od tej chwili

Pozbył się wszelkiej obawy i wstydu,

Abyś jak senny nie przemawiał więcej.

—

Wiedz, że naczynie, które wąż zdruzgotał,

Było, a nie jest; ale winowajca

Niech będzie pewnym, że się zemsta Boga

Żadnej polewki nie ulęknie wcale.[4]

Nie zawsze orzeł bezpotomnym będzie.

Co pierzem okrył rydwan, który przeto

Potworem stał się, a potem zdobyczą.[5]

Bo widzę jasno i dla tego głoszę,

Blizkie już gwiazdy, co nam czas przywiodą

Wolny od wszelkiej zawady i tamy;

W którym to czasie Pięćset Pięć i Dziesięć,

Posłaniec Boga, zabije zbrodnicę

Oraz olbrzyma, co z nią razem grzeszy.[6] —

Może ma powieść, ciemna jak Temidy

Lub Sfinxa mowa, nie przekona ciebie,

I umysł, równie jak tamta, zamroczy;

Ale wypadki Najadami będą,

Które rozwiążą tę zagadkę trudną,

Bez wszelkiej szkody dla trzódy i zboża.[7]

Zważaj me słowa; a jak je podaję,

Tak ty je odnieś i podaj żyjącym —

Życiem, co tylko jest do śmierci drogą.

Pamiętaj, kiedy spisywać je będziesz,

Abyś nie skrywał w jakim stanie drzewo

Widziałeś tutaj dwakroć rozburzone.[8]

Ktokolwiek łamie je, albo odziera,

Bluźnierstwem czynu ten obraża Boga,

Bo je dla siebie tylko stworzył świętem.

Za ukąszenie jego, pierwsza dusza

Lat pięć tysięcy i więcej w katuszy

I upragnieniu wyglądała Tego,

Który na sobie poniósł zbrodni karę.[9]

Śpi chyba duch twój, jeśli nie pojmuje,

Że dla szczególnej przyczyny to drzewo

Tak jest wyniosłe, rozrosłe u szczytu.

I gdyby płoche myśli twe nie były

Wodami Elsy dla umysłu twego,[10]

A twoje w myślach tych upodobanie

Nie było dla cię, czem dla morwy Pyram;[11]

Jużbyś, jedynie z tych okoliczności,

Poznał moralnie sprawiedliwość Boga,

Że drzewa tego dotykać zakazał.

Lecz że twój umysł skamieniałym widzę

I zaczernionym ciemną grzechu barwą,

Tak że cię światło mowy mej olśniewa,

Chcę więc ażebyś zachował ją w sercu,

Choć nie spisaną, to w obrazu rysach,

Jak, na pamiątkę odbytej podróży,

Pielgrzym, wracając, palmą kij obwija.”

—

— Jak wosk (odrzekłem), niezmienną przechowa

Pieczęć odbitą, tak na mózgu moim

Cała twa mowa odbiła się wiernie.

Ale, przecz słowo pożądane twoje

Tak nad mym wzrokiem wysoko ulata;

Że im usilniej dosięgnąć go pragnie.

Tem coraz w dalszej gubi je przestrzeni?

— „Ażebyś (rzekła), poznał jakiej szkoły

Wyznawcą byłeś; abyś widział jasno

O ile zdolną jest nauka wasza

Pojąć me słowo; abyś się przekonał,

Że droga wasza jest od bożej drogi

Tak oddalona, jak od ziemi niebo,

Które najwyżej szybkie toczy koła.[12]” —

— Nie przypominam (odrzekłem jej na to),

Abym się kiedy od ciebie oddalał,

Ani mnie za to sumienie me gryzie.

—

— Jeżeli tego przypomnieć nie możesz

(Z uśmiechem rzekła), to pamiętaj przecie,

Że już Letejskiej napiłeś się wody.

A jako z dymu o ogniu wnosimy,

Tak zapomnienie twe dowodzi jasno

Winy, czem innem zajętej, twej woli.

—

Lecz od tej chwili wszystkie słowa moje

Nagie już będą, o ile przystało

Przed tępym twoim odsłaniać je wzrokiem.”

—

Słońce jaśniejsze i wolniejszym krokiem

Już przemierzało koło południka,

Który ze zmianą widoków się zmienia,

Gdy siedem niewiast wstrzymały się razem,

Kędy cień gasnął, jaki ścielą Alpy

Z konarów ciemnych i zielonych liści

Ponad chłodnemi strugami potoków,

Właśnie jak przednia straż się zatrzymuje,

Kiedy rzecz nową napotka w pochodzie.

Przed niemi, zda się, Tygr i Eufrat widzę

Z jednej krynicy płyną i powolnie,

Jak przyjaciele, rozstają się z sobą.

—

— O światło, rzekłem, o ludzkości chwało!

Co to za woda, która się wymyka

Z jednego źródła, a na dwoje dzieli?

Na taką prośbę rzekła: „Proś Matyldy,

Niech ci to powie.”

A nadobna Pani,

Jak ten co chciałby oczyścić się z winy,

Odrzekła; „Jużem mówiła mu o tem

I innych rzeczach; i Letejskie wody

Słów moich pewnie wymazać nie mogły.[13]” —

A Beatricze: „Może troska większa,

Która tak często pamięci pozbawia,

Umysłu jego zaćmiła źrenice.

Lecz patrzaj: oto Eunoe tam płynie; —

Wiedź go ku niemu i zwyczajem swoim

Orzeźwij jego obumarłą dzielność.”

—

Jak się uprzejma nie wymawia dusza,

Lecz z woli cudzej czyni wolę swoją,

Skoro się tamta nazewnątrz objawi;

Tak piękna Pani, wziąwszy mnie za rękę,

Ruszyła z miejsca, a do Staciusza

Z niewieścim wdziękiem „idź i ty z nim”, rzekła.

O czytelniku!

gdybym przestrzeń większą

Miał do pisania, piał bym napój słodki,

Który by nigdy nie mógł mnie nasycić,

Lecz że już wszystkie zapisałem karty,

Którem przeznaczył na to drogie pienie,

Wędzidło sztuki iść dalej zabrania.

—

Wyszedłem z onej przenajświętszej wody

Tak odrodzony, jak rośliny nowe

W nowo rozpukłych listkach odnowione,

Czysty i chętny wznosić się pod gwiazdy.[14]

Przypisy

↑ Beatricze, blada jak Najświętsza Panna u stóp ukrzyżowanego Syna, słuchała łzawego pienia służebnic swoich, w którem, słowami Psalmu Dawida: Deus venerunt gentes in hereditatem tuam (IXXIX.

w.

1.) przepowiadają wkrótce mające nastąpić klęski kościoła i przeniesienie Stolicy Apostolskiej z Rzymu do Awenjonu.

↑ Temi słowy Ewangelji Ś.

Jana (R. XVI., w.

16.), Beatricze, zapłonąwszy żarliwości ogniem, oznajmia, że chociaż stolica papiezka, a z nią i nauka kościoła przeniesioną zostanie z Rzymu; niedługo jednak potem wróci na miejsce przez Boga jej wyznaczone.

↑ Razem z Dantem byli tu Matylda i Stacjusz.

↑ Było, a nie jest — wyrażenie to apokaliptyczne (Objaw.

Ś.

Jana R. XVII., w.

8.).

znać jakoby daje, że szkody i krzywdy wyrządzone kościołowi czasowe tylko być mogą.

— Dla zrozumienia tego, co się tu mówi o polewce, wiedzieć należy, że był u Florentynów dawny zwyczaj i przesąd, że zabójca, jeżeli chciał uniknąć zemsty krewnych zabitego i kary boskiej, powinien był urządzić na grobie ofiary swojej rodzaj stypy, czyli zjeść na grobie polewkę, zupę (suppa).

Owóż Beatricze oznajmia, że ten który był winien krzywdy kośoioła, nie ujdzie tym sposobem od zemsty sprawiedliwej Boga.

↑ Orzeł, który pierzem okrył rydwan — to cesarz rzymski Konstantyn.

(Patrz przyp. 21 do Pieśni XXXII.).

Rydwan okryty pierzem, czyli kościół uposażony dobrami ziemskiemi, stał się potworem (tamże, przyp. 24), a w późniejszm czasie zdobyczą, mianowicie francuzkiego Dworu.

Beatricza przepowiada, że zjawi się następca cesarzów rzymskich, który wskrzesi ich władzę i zjednoczy Italją.

↑ Pięćset Pięć i Dziesięć, napisane rzymskiemi liczbami dadzą: DVX.

(Dux — Wódz), Jest to widocznie ten sam, którego przyjście obwieszcza i Wirgiljusz w I. Pieśni Piekła, a który, według przepowiedni Beatricze, nie tylko ma zabić nierządnicę, to jest kurją Rrzymską — świecką władzę papieżów; ale i wspólnika jej zbrodni — Filippa Pięknego (Ob.

przyp. 26. do P. XXXII.).

↑ Sfinx — znany potwór i sławny z zagadek swoich trudnych do rozwiązania, Themis — bogini sprawiedliwości i wyrocznia razem.

Opiewa Owidjusz (Metam.

VIII.

v.

759 sqq.), że Najady wyrokowały także Tebańczykom a raczej objaśniały wyrocznie za co rozgniewana Themis nasłała im smoka, który wyniszczył ich trzody i zboża.

Owoż Beatricze mówi, że zbliżające się wypadki, jak ongi Najady, wyjaśnią jej przepowiednie.

Zauważyć trzeba, że wpóźniejszym czasie Heinsius poprawił text Owidjusza i zamiast: Carmina Najades non intellecta priorum Solverat ingeniis, radzi czytać: Carmina Lajades erc.; w takim razie Lajades znaczy toż samo co Edyp, syn Lajusa, który rozwiązał jednę z zagadek Sfinxa.

↑ Drzewo to, symbol kościoła, widział Poeta dwakroć rozburzonem w Pieśni poprzedzającej (Ob.

przyp. 19 i 22.).

↑ Adam, pierwsza dusza, z górą 5000 lat, licząc od śmierci swojej, czekać musiał, nim Chrystus wybawił go z otchłani Piekielnej (Obacz.

P. IV.

Piekła).

↑ Elsa — strumień wpadający do Arno między Florencją a Pizą, na własność, że przedmiot w nim zanurzony, okrywa się kamienistą powłoką.

↑ Pyram, zabijając się zbryzgał krwią morwowy owoc, który od tej chwili rodzi się ciemnym.

↑ Według układu Ptolomeusza, najdalej od ziemi i najprędzej kołuje Primum mobile.

Owoż, jak Primum mobile dalekiem jest od ziemi, tak nauka, której hołdował Dante, według słów Beatricze (t. j.

Filozofia, oparta jedynie na rozumie ludzkim), daleką jest od nauki boskiej, której źródłem są Łaska i Objawienie boskie.

↑ Matylda rzeczywiście objaśniła Dantemu znaczenie dwoistego potoku, czyli Lete i Eunoe (Obacz.

P. XXVIII, i przyp. 12.).

↑ Cztery ostatnie wiersze, jak się domyślam, musiały podać myśl malarzowi Giotto wyobrazić Dantego ze świeżo rozpukłym tulipanem w ręku; taki portret Dantego pęzla Giotto, znajduje się do dziś dnia w Bargello we Florencji.


corpora: CEN

text:
Polska została pozwana do unijnego Trybunału Sprawiedliwości w Luksemburgu za niezgodne z unijnym prawem opodatkowanie energii elektrycznej.

Przepisy unijne ustalają, iż podatek akcyzowy od energii elektrycznej jest wymagany w momencie dostawy przez dystrybutorów lub redystrybutorów, którzy są zobowiązani do jego zapłaty.

W Polsce natomiast podatek akcyzowy jest wymagany w momencie dostawy przez producenta, tzn. elektrownię.

Według Komisji Europejskiej jest to "naruszenie zobowiązań traktatowych Polski" i przypomina, że już rok temu po raz pierwszy zaapelowała do polskiego rządu o zmiany w systemie opodatkowania energii elektrycznej do unijnej dyrektywy z 2003 roku w sprawie opodatkowania produktów energetycznych i energii elektrycznej.

Na dostosowanie tych wymogów Polska miała czas do 1 stycznia 2006 roku.

Ministerstwo Finansów ma już przygotowany projekt nowej ustawy akcyzowej, zakładający m.in. zmiany w systemie poboru tego podatku na energię elektryczną.

Zgodnie z projektem, akcyzę płacić będą spółki zajmujące się sprzedażą, czyli zakłady energetyczne sprzedające prąd końcowemu nabywcy, podczas gdy obecnie płacą ją elektrownie, czyli producenci.

Akcyza ma być utrzymana na dotychczasowym poziomie, czyli 20 zł za megawatogodzinę.

"Mamy nadzieję, że zanim ta sprawa trafi do Trybunału Sprawiedliwości, problem opodatkowania energii zostanie wcześniej rozwiązany" - oświadczył rzecznik resortu finansów Jakub Lutyk.

Przygotowany projekt ustawy znajduje się obecnie w konsultacjach międzyresortowych, a rząd ma się nim zająć pod koniec wakacji parlamentarnych, z kolei Sejm - na jednym z pierwszych posiedzeń po wakacjach, ok. 22-24 sierpnia.


corpora: wikisources-pl

text:
Czołdar, z tureckiego czułdar, pokrowiec długi wełniany na konia, dziś jeszcze w Turcyi używany z deseniem w kostki i strefy czerwone.

Pisarze polscy z w.

XVII często o nim wspominają, np. Wacław Potocki wyraża się: „Ubrawszy konia w kosztowne czołdary"...

„Koń pod złotym czołdarem"...

„Rzędy, siodła, czołdary".

Kochowski pisze:

Koń sekiel wszystek w bród ufarbowany,

Na którym czołdar złotem haftowany.


text:
116.

Ta mała, którą na rękach noszą,

I cukierkami ją raczą —

Z tą swoją grzywką junaczą,

Z tą niesfornością kokoszą,

Albo też może rozpaczą.