corpora: sejm

text:
UCHWAŁA

SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

2) tajemnicy statystycznej.”.

Sentencja wyżej wymienionego orzeczenia została opublikowana w: Dz. U. z dnia 27 grudnia 2011 r.

Nr 279, poz. 1645.

Pełny tekst wyroku, wraz z uzasadnieniem, ukazał się w OTK ZU Nr 10A, poz. 116.

2.4.

Trybunał podzielił pogląd, że na gruncie kontrolowanego uregulowania w grę wchodzić mogą dwa konkurencyjne dobra: z jednej strony – dobro statystyki publicznej, z drugiej zaś – dobro wymiaru sprawiedliwości.

Abstrakcyjne określenie relacji między nimi nie jest możliwe.

Bez wątpienia statystyka publiczna pełni szczególną rolę w życiu społecznym.

Prawidłowo funkcjonująca statystyka jest czynnikiem warunkującym sprawne funkcjonowanie państwa.

Ma znaczenie dla podejmowania decyzji politycznych, gospodarczych, społecznych, a ponadto dla stanowienia i stosowania prawa.

W sposób pośredni statystyka publiczna służy również realizacji niektórych celów i wartości konstytucyjnych, gdyż zapewnia rzetelność i efektywność działania instytucji publicznych (por. zwłaszcza preambułę do Konstytucji).

Jednocześnie prawidłowość funkcjonowania statystyki publicznej uzależniona jest od tajemnicy statystycznej gwarantującej wysoki poziom ochrony danych, które – bądź to w wykonaniu ustawowego obowiązku, bądź w ramach dobrowolnego udziału w badaniu – przekazywane są urzędom statystycznym.

Skutkiem zbyt łatwego udostępniania danych statystycznych, np. prokuratorom na potrzeby postępowania karnego, może być bowiem niechęć do dostarczania sprawozdań statystycznych.

Konsekwencją tego byłoby z kolei pogorszenie jakości informacji statystycznych.

Dobro wymiaru sprawiedliwości jest rzecz jasna równie cenną wartością.

Organizacja skutecznego wymiaru sprawiedliwości, zapewniającego wykrywanie przestępstw i możliwie szybkie ich osądzanie, należy do podstawowych zadań państwa.

Sprawność funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości ma znaczenie dla interesów poszczególnych jednostek, ponieważ wpływa bezpośrednio na warunki ich życia w ramach społeczeństwa, a także determinuje harmonijny rozwój całej wspólnoty.

Tyle że owa sprawność w znacznej mierze zależy od zapewnienia możliwości ustalenia faktów mających znaczenie dla wydania rozstrzygnięcia w konkretnej sprawie karnej i ukarania sprawcy przestępstwa.

Na tej więc płaszczyźnie może zachodzić sprzeczność między dobrem wymiaru sprawiedliwości (definiowanym w kontekście celów postępowania karnego) a prawem do prywatności i autonomią informacyjną podmiotu, od którego pochodzą informacje statystyczne, jak również opisanym interesem publicznym, jaki stoi za tajemnicą statystyczną.

Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, zastosowanie mechanizmu z art. 180 § 1 k.p.k. w postaci zwolnienia z tajemnicy statystycznej stanowi ingerencję w sferę prywatności jednostki.

Praktyka korzystania z tego instrumentu pokazuje, że postanowienia wydawane są przede wszystkim w odniesieniu do informacji związanych z funkcjonowaniem indywidualnych przedsiębiorców (szczególnie ich sytuacji finansowej) oraz odnośnie do informacji zawartych w karcie statystycznej będącej częścią karty zgonu.

Tymczasem uzyskanie tych pierwszych jest nierzadko możliwe z Krajowego Rejestru Sądowego.

Natomiast źródłem wiedzy na temat przyczyny zgonu określonej osoby może być dokumentacja lekarska.

Do zwolnienia z tajemnicy statystycznej w tych wypadkach powinno zatem dochodzić jedynie wtedy, gdy sprawozdania finansowe przedkładane do rejestru przedsiębiorców nie są wystarczające lub gdy w ogóle sprawozdania takie nie zostały złożone (z uwagi na brak stosownego obowiązku czy wskutek zaniedbania), albo też wtedy, gdy brak jest stosownej dokumentacji lekarskiej.

Tylko w tych sytuacjach można by mówić o spełnieniu kryterium konieczności (niezbędności) w rozumieniu art. 31 ust. 3 i art. 51 ust. 2 Konstytucji.

Jednak sam art. 180 § 1 k.p.k. – w odróżnieniu od § 2 – nie nakłada na organy postępowania obowiązku poszukiwania środków dowodowych alternatywnych w stosunku do sprawozdań statystycznych.

Trybunał przeanalizował poza tym kwestię kontroli postanowień zapadających na gruncie zaskarżonego przepisu, w tym zwłaszcza postanowień prokuratora.

Otóż art. 302 § 1 k.p.k. przyznaje prawo do wywiedzenia zażalenia podmiotom nie będącym stronami, których prawa zostały naruszone.

Z zażaleniem mogą występować tak urzędy statystyczne, jak i osoby, których dotyczą informacje statystyczne, pod warunkiem, iż nie przysługuje im status podejrzanego lub pokrzywdzonego.

Niemniej o ile w przypadku urzędów jest to realne uprawnienie, o tyle prawo przysługujące pozostałym podmiotom jest raczej iluzoryczne, jako że z reguły nie wiedzą nawet o wydaniu postanowienia w trybie art. 180 § 1 k.p.k. Co więcej: zażalenie na postanowienie w przedmiocie zwolnienia z tajemnicy statystycznej, zapadłe na etapie postępowania przygotowawczego, rozpoznaje nie sąd, lecz prokurator bezpośrednio przełożony nad prokuratorem, który je wydał, a analogiczne postanowienie sądu w ogóle nie podlega zaskarżeniu.

Kontrola orzeczeń, o których mowa w art. 180 § 1 k.p.k. wygląda więc odmiennie niż tych z art. 180 § 2 k.p.k. To wszystko uzasadnia tezę, że także w tym aspekcie ustawodawca nie zadbał o odpowiednie wyważenie konkurencyjnych wartości.

Proponowana nowelizacja k.p.k. pozwoli nie tylko na realizację wytycznych sądu konstytucyjnego, ale też odpowie na postulaty pojawiające się w piśmiennictwie prawniczym, wedle których decyzja co do zwolnienia świadka z obowiązku zachowania tajemnicy powinna leżeć w gestii organu niezawisłego i bezstronnego.

Nie da się zaś ukryć, że prokurator, który ze względu na pełnioną funkcję i rolę procesową musi niejednokrotnie kierować się swym partykularnym interesem, na pewno tych przymiotów nie posiada (tak m.in. Piotr Kardas, „Kilka uwag o ochronie tajemnicy statystycznej i podstawach prawnych jej wykorzystywania w postępowaniu karnym”, Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych z 2009 r., wyd.

specjalne).

Notabene ten sam sądowy tryb zwolnienia, jak również omówione powyżej przesłanki, znajdą zastosowanie w razie potrzeby przeprowadzenia dowodu z dokumentu obejmującego informacje chronione tajemnicą statystyczną (zob. art. 226 k.p.k.).

Szczególny walor, jaki został przyznany tajemnicy statystycznej na tle pozostałych tajemnic służbowych oraz zawodowych, uzasadnia także włączenie jej do katalogu zawartego w art. 41 § 4 ustawy z dnia 24 sierpnia 2001 r.

– Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (Dz. U. z 2008 r.

Nr 133, poz. 848, z późn. zm.; dalej jako k.p.s.w.).

Skutkiem tego będzie całkowite wyeliminowanie możliwości zwolnienia z obowiązku zachowania tajemnicy statystycznej na gruncie procedury wykroczeniowej, podobnie jak to jest obecnie w odniesieniu do tajemnicy adwokackiej, radcowskiej, lekarskiej lub dziennikarskiej.

Wypada z całą mocą podkreślić, że przedmiotowa inicjatywa odnosi się wyłącznie do tajemnicy statystycznej w rozumieniu art. 10 ustawy z dnia 29 czerwca 1995 r. o statystyce publicznej (Dz. U. z 2012 r. poz. 591), albowiem tej właśnie tajemnicy dotyczyło orzeczenie Trybunału.

Termin „tajemnica statystyczna” użyty w projektowanym art. 180 § 1 k.p.k. oraz art. 41 § 4 pkt 2 k.p.s.w. nie powinien być wobec tego rozszerzany na inne dane aniżeli te, o których mowa w art. 5 ust. 1 powołanej ustawy o statystyce publicznej, czyli dane statystyczne „od i o podmiotach gospodarki narodowej i ich działalności” oraz dane statystyczne „od i o osobach fizycznych dotyczących ich życia i sytuacji”.

Chodzi tu przy tym również o takie rozumienie proponowanych przepisów, które uwzględniać będzie definicję z art. 2 pkt 1 ustawy o statystyce publicznej, kładącą nacisk na oficjalny charakter danych statystycznych, bo tylko one korzystają z ochrony przewidzianej w art. 10 wymienionej ustawy.

4.

Skutki projektowanej ustawy

Według stanowiska zaprezentowanego przez Ministra Sprawiedliwości ewentualne wydatki związane w wejściem w życie proponowanych rozwiązań pokrywane będą w ramach środków budżetowych przyznanych poszczególnym dysponentom.

5.

Konsultacje

W trakcie pierwszego czytania, które odbyło się na posiedzeniu połączonych Komisji Ustawodawczej oraz Praw Człowieka, Praworządności i Petycji, przedstawiciele Ministra Sprawiedliwości, Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego oraz Rady Statystyki podtrzymali stanowiska pisemne.

Zamykając ten etap procedury legislacyjnej, komisje podjęły uchwałę wprowadzającą do projektu dwie poprawki, które uwzględniały uwagi sformułowane zarówno przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego, jak i Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa.

W toku dalszych prac projekt nie podlegał już żadnym modyfikacjo


corpora: CEN

text:
Zespół naukowców odkrył nową formę węgla – informuje serwis "PhysicsWorld".

Nową odmianę alotropową węgla odkryli naukowcy z międzynarodowej grupy badawczej, w skład której wchodzi kilka instytutów naukowych świata m. in. Georgia Institute of Technology, University of California, Berkeley, Lawrence National Laboratory (USA) oraz Commissariat a l'Energie Atomique w Sacley czy CNRS (Centre National de la Recherche Scientifique) - Nancy-Universite (Francja).

Węgiel występuje w stanie wolnym w postaci grafitu, diamentu i sadzy.

Odmiany te znane były już w starożytności, niektóre zaś poznane niedawno, jak fulereny i nanorurki.

Najnowszą z form węgla jest odkryty w 2004 r. grafen.

Grafen jest szczególnym rodzajem grafitu, składającym się z pojedynczej warstwy atomów węgla.

Jest to forma węgla o grubości jednego atomu, która po raz pierwszy została otrzymana przez Andre Geima wraz z zespołem naukowców z Uniwersytetu Manchester w 2004 roku.

Grafen to pojedyncza warstwa atomów węgla ułożonych w kształcie plastra miodu.

Z takich warstw nałożonych jedna na drugą składa się grafit i stąd wzięła się nazwa grafenu - nowego materiału.

Jego właściwości fizyczne i chemiczne pozwalają wykorzystać go jako doskonały materiał.

Posiada minimalną rezystancję, świetnie przewodzi zarówno prąd elektryczny, jak i ciepło.

Te właśnie cechy pozwalają budować bardzo szybkie i stabilne układy elektroniczne bazujące na tych strukturach węgla, zwłaszcza grafenie.

Tworząc warstwy grafenu na podłożu wykonanym z węglika krzemu (SiC), naukowcy odkryli nową formę węgla, gdzie poszczególne płaszczyzny utworzone z atomów węgla są obrócone względem siebie o 30 stopni, a nie jak zazwyczaj w graficie o 60 stopni.

Nowy materiał doskonale nadaje się do zastosowań w nanoelektronice, gdyż może być stosunkowo tani w produkcji.

Grafen, czyli atomowej grubości warstwa utworzona wyłącznie z węgla, jest znany naukowcom zaledwie od 2004 roku.

Prowadzone są bardzo intensywnie prace badawcze nad jego właściwościami i zastosowaniami.

Dzięki temu tworzone są coraz to wydajniejsze metody syntezy grafenu (najprostsza polega na odrywaniu płatków grafenu od powierzchni grafitu za pomocą taśmy klejącej).

Przy produkcji grafenu naukowcy otrzymali nowy materiał, tzw. wielowarstwowy epitaksjalny grafen (MEG - ang. multilayer epitaxial graphene), który został utworzony na powierzchni węglika krzemu, gdzie w odpowiednich warunkach fizykochemicznych odparowaniu uległ krzem, pozostawiając na powierzchni warstwę węgla.

Otrzymany węgiel różnił się od grafitu tym, iż poszczególne warstwy utworzone z atomów węgla były obrócone względem siebie o 30 stopni, a nie jak w graficie - o 60 stopni.

Nowy wielowarstwowy epitaksjalny grafen (MEG), zbudowany warstwa na warstwie, utworzony z około 12 atomowych płaszczyzn został poddany dokładnym analizom fizykochemicznym, w tym spektroskopowej analizie za pomocą promieniowania rentgenowskiego ARPES (ang. X-ray scattering and Angle Resolved Photoemission spectroscopy), co umożliwiło określenie różnic pomiędzy znanymi dotąd formami węgla, a nowo odkrytą formą o charakterze MEG.

Okazało się, iż każda z 12 warstw tworzących nowy materiał była idealnie odizolowana od sąsiadującej warstwy, dzięki czemu materiał przewodził prąd elektryczny jedynie w płaszczyźnie.

Według naukowców, MEG doskonale nadaje się, jako bazowy materiał dla węglowej elektroniki przyszłości, której elementy mają być tworzone z węgla, a nie jak dotąd z krzemu.

Jedną z zalet MEG, w porównaniu z grafenem, jest jego cena, która jest wielokrotnie niższa dzięki możliwej automatyzacji procesu produkcji.

Zanim jednak nowy materiał trafi do urządzeń elektronicznych, konieczne jest przeprowadzenie wielu badań, dzięki którym bardzo szczegółowo poznane zostaną jego właściwości.


corpora: wikisources-pl

text:
chrap, chrapać, chrapka (»mieć chrap na co«), chrapota r. 1500 o ‘ochrzypieniu’; »mówię chrapowato, bom chrapki wielkiej dostał«; chrapliwy; »uciąć Chrap(ow)ickiego, jak i w rus., żartobliwie o ‘spaniu’; chrapy, o ‘nozdrzach końskich’.

Prasłowo; tak i w tem samem znaczeniu u wszystkich Słowian; cerk. chrapają i chraplą, o ‘chrapaniu’ i o ‘rżeniu koni’; w staroczes.

jest i chronúti, z *chropnūti, obok chropieti, chroptati, ‘rzężeć’, co mogłoby uchodzić za pierwotny czasownik do (częstotliwego niby) chrapać, ale samogłoska tu nadto chwiejna, bo jest i e: ruskie chriepat’, ‘kaszlać’, słowień.

chrepati, ‘dyszeć’, chrepenēti, ‘pragnąć’, a nawet i ę: czes. chrzpati, chrziepie, ‘nozdrzy’, łuż.

khrjapa; wreszcie chrzypieć.

Pierwotne z sk-.


text:
Brant Jan, ur. w Poznaniu 1553 r., wstąpił do jezuitów 1571 r., ukończył teologję w Rzymie, gdzie przez dwa lata był penitencjarzem u św. Piotra na Watykanie.

Powróciwszy do kraju, był w różnych kolegjach nauczycielem; um.

we Lwowie 31 Grudn.

1601 r.

Mąż był dowcipu wielkiego, przyjemnego obejścia się i bardzo w naukach biegły.

Zostawił w druku: 1) Disputatio theologica de justificatione peccatoris contra novum vanum et perniciosum justitiae imputaticae figmentum, Poznań 1591; 2) Kazanie przy pogrzebie Jerzego Chodkiewicza, Wilno 1596; 3) Pieśni różne pospolite o różnych pobożnych potrzebach, 1601 z nótami.

F. M. Sobieszczański w Encykl.

Orgelbr. większej przypuszcza, że to ten sam piosennik łacińsko-polski bez tytułu, jaki znalazł W. A. Maciejowski w bibl Kazim.

hr. Stadnickiego w Lwowie (opisany w jego Piśmiennictwie t.

3 p.

384).

Cf. Brown.

Bibl. pis.

assyst. polsk.


Fa kt H i s t or yc z ny w dz i e j a c h f a r m a c j i z de f i ni ow a ny m e t odol og i c z ni e

Andrzej Radomski (Lublin, Polska) Peter Gorski (Dinslaken, Niemcy) Fakt Historyczny w dziejach farmacji zdefiniowany metodologicznie Jest rzeczą doskonale znaną, że nauka zajmuje się faktami: przyrodniczymi, historycznymi, medycznymi czy farmaceutycznymi.

Praca badawcza w ramach poszczególnych dyscyplin polega przede wszystkim na ustalaniu faktów (ewentualnie na ich rekonstrukcji) – ponadto: na ich opisie, wyjaśnianiu, uzasadnianiu czy ukazywaniu skutków (niekiedy na formułowaniu praw i generalizacji).

Jednakże przytoczony przed chwilą pogląd zawiera klasyczne pojmowanie działalności badawczej.

Oparte jest ono na kilku charakterystycznych przeświadczeniach.

Oto one: 1) nauka jest wyróżnionym rodzajem ludzkiej działalności, 2) rzeczywistość (przyrodnicza, farmaceutyczna czy historyczna) składa się przede wszystkim z faktów – istniejących realnie (ewentualnie jeszcze z prawidłowości), 3) badacz (podmiot poznający) stoi naprzeciw przedmiotu poznania, który istnieje niezależnie od niego i składa się w głównej mierze z faktów, 4) zasadniczym celem poznania naukowego jest ustalanie i odkrywanie realnie istniejących przedmiotów poznania naukowego: faktów i praw, 5) fakty są zróżnicowane – ze względu na obiektywne relacje istniejące w danej strukturze przyrodniczej bądź historycznej.

Jedne z nich odgrywają rolę pierwszoplanową, a inne drugorzędną (podobnie jak i związki między faktami), 6) rozwój nauki – to odkrywanie coraz to nowych faktów – dzięki lepszym metodom badawczym i teoriom.

Zachodzi tu kumulatywizm.

Do już istniejącego zbioru danych naukowych dorzuca się kolejne i w ten sposób poszerza się zakres naszego poznania, 7) wiedza współczesna jest zatem lepszym przybliżeniem do rzeczywistości (prawdziwsza po prostu) od wiedzy z minionych epok.

Jest to spowodowane min. tym, że współcześni badacze znają więcej źródeł, dysponują lepszymi teoriami, lepszą metodologią czy przyrządami

badawczymi.

Zatem nauka i uczeni mogą być kimś w rodzaju kapłanów – co lepiej wiedzą, potrafią być w miarę obiektywni i mogą dawać wiedzę prawdziwą i dzięki temu zapewniać ludzkości szczęście i postęp.

Bliższe zapoznanie się z poglądami na charakter wiedzy farmaceutycznej, jej tworzenie i sposobami przedstawiania dziejów farmacji daje asumpt do wyciągnięcia wniosku, że w dalszym ciągu przeważa tu klasyczny model ukazywania historii tej dyscypliny.

Aby stwierdzenia te nie były gołosłowne można przytoczyć tu parę przykładów, które, jak się wydaje, są charakterystyczne w tym względzie.

W tym celu sięgnęliśmy do jedynego, jak dotychczas, polskiego opracowania dziejów farmacji (jest on do tej pory pewnego rodzaju wzorcem dla prezentacji historii farmacji).

Autor wspomnianej syntezy tak najprzód charakteryzuje farmację:” [...]

pod określeniem farmacja rozumiemy naukę o lekach [...] do dziejów farmacji zaliczamy te wydarzenia, zjawiska i procesy w przeszłości, które bezpośrednio lub pośrednio wiążą się z wykrywaniem, przyrządzaniem i badaniem leków oraz ich przekazywaniem do użytku.

Przedmiotem historii farmacji jest więc zarówno poznanie dróg, które doprowadziły do współcześnie stosowanych leków, jak i dziejów zawodu aptekarskiego w różnych warunkach społecznych, ustrojowych i prawnych [...]

Przy omawianiu przeszłości nie można też pominąć zasług poszczególnych badaczy, który wnieśli twórczy wkład do rozwoju tej gałęzi wiedzy”1.

Przechodząc do bardziej szczegółowych zagadnień – faktograficznych już spotykamy w tejże książce następujące stwierdzenie:” wydaje się więc, że u podstawy lecznictwa leżała w najszerszym znaczeniu pojęta empiria – doświadczenie, które wielokrotnie wspomagał szczęśliwy przypadek”2.

I dalej dodaje:” Jedną z charakterystycznych cech egipskiej wiedzy medycznej był jej empiryczny i obiektywny charakter [...]

Przypuszczalnie ten czynnik zadecydował, że kultura egipska wytworzyła trwałe wartości, które stały się kamieniem węgielnym medycyny i farmacji”3.

1 Robert Rembieliński: Historia farmacji, PZWL, W-wa, 1963, s. 9 2 Tamże, s. 19 3 Tamże, s. 23

Pisząc o dalszym rozwoju medycyny i farmacji (wówczas jeszcze nie było formalnego podziału miedzy nimi) nasz autor twierdzi, że:” Egipt starożytny bez wątpienia można uznać za kolebkę europejskiej lekarsko-farmaceutycznej [...]

Porównanie zaś zasobu leków, jakie znali Egipcjanie z lekami stosowanymi przez Greków oraz ze współczesnym ich arsenałem wskazuje jednoznacznie, że stały postęp jest charakterystyczny dla rozwoju każdej dziedziny wiedzy ludzkiej”4.

Aby jeszcze bardziej uwiarygodnić swe stwierdzenia dotyczące postępu w farmacji, pisze:” Jednym z takich myślicieli (który ów postęp promował – przyp. A. R.) – lekarzy był genialny matematyk starożytności Pitagoras [...]

Niemniej ważna jednak była jego działalność na polu lecznictwa.

On bowiem zaczął zwalczać przesądy, zabobony, magię, którymi przesiąknięta była ówczesna wiedza lekarska i farmaceutyczna”5.

Pisząc z kolei o początkach stanu aptekarskiego zaznacza:” Wobec braku ścisłych danych historycznych trudno jest ustalić, gdzie i kiedy powstały pierwsze apteki w Europie.

W każdym razie jest pewne, że już w roku 1135 istniała apteka szpitalna w Pradze.

Za pierwszą aptekę na terenie Niemiec uchodzi apteka założona w roku 1220 w Kolonii [...]

Ludzi zajmujących się sprzedażą leków nie nazywano też aptekarzami, a aromatarii lub confectionarii, dopiero później stationarii lub apothecarii”6.

Przytoczone przed „chwilą” przykłady pokazywania dziejów farmacji, jak i samej specyfiki tej dyscypliny można uogólnić (gdyż ten sam schemat można spotkać i w innych opracowaniach czy monografiach) i stwierdzić, że w dalszym ciągu przeważa pogląd, iż: 1) wiedza z zakresu farmacji jest tworzona na drodze odkrywania (ew. ustalania) faktów – dotyczących przede wszystkich leków oraz technologii ich otrzymywania, 2) fakty są odkrywane na drodze empirycznej, 3) rozwój farmacji (nowe odkrycia) – to głównie zasługa indywidualnych uczonych, farmaceutów i lekarzy, 4) rozwój tej dyscypliny to ciągły postęp – rozumiany jako emancypacja od zabobonów, mitów, alchemii i 4 Tamże, s. 28 5 Tamże, s. 30 6 Tamże, s. 53-54

tzw. wiedzy potocznej (nienaukowej), 5) ukazuje się więc dzieje farmacji jako zbiór faktów: odkrywanie nowych leków, technologii ich produkcji, zakładanie aptek i stowarzyszeń korporacyjnych oraz naukowych – gdzie się dalej opisuje szczegółowo ich działalność, 6) przedstawia się fakty z życia wybitnych przedstawicieli tej profesji, którzy wnieśli jakieś zasługi – badawcze, wdrożeniowe czy organizacyjne.

Stąd, tak ważna jest tu systematyczna i szczegółowa rejestracja czy dociekanie: kto, gdzie i kiedy coś odkrył, skonstruował czy zorganizował, 7) dzieje farmacji są przedstawiane z dzisiejszego punktu widzenia.

Jest to związane z tym, że dzisiejszy stan wiedzy i organizacja tej profesji jest traktowana jako lepsza, bardziej postępowa, oparta na naukowych przesłankach.

Zatem należy przede wszystkim koncentrować się na tych faktach, które przyczyniły się do dzisiejszego stanu tej dyscypliny i zawodu.

W ogóle, czasami odnosi się wrażenie, że dzieje, farmacji, tak jak są opisywane, to katalog błędów i pomyłek (z jednej strony) i osiągnięć (z drugiej), które doprowadziły do jej dzisiejszego naukowego stadium.

Współczesna refleksja nad nauką i jej dziejami podważyła tego typu obraz kształtowania i opisu wiedzy ludzkiej, jaki został wyżej przytoczony.

Pojawiły się w to miejsce nowe teorie powstawania i rozwoju wiedzy naukowej, które również zrewolucjonizowały sposób ukazywania historii poszczególnych dyscyplin.

W dalszym ciągu więc chcielibyśmy omówić koncepcje prekursorów tego nowego podejścia w historii nauki aby następnie ukazać określone korzyści, jakie mogą stać się udziałem historyków farmacji – gdyby chcieli przyjąć punkt widzenia współczesnych poglądów na dzieje nauki.

Zacznijmy od Ludwika Flecka – lekarza i historyka dziejów medycyny, który jeszcze przed II wojną światową wystąpił z nowatorską koncepcją tworzenia wiedzy naukowej i rozumienia jej dziejów.

Punktem wyjścia jego refleksji nad nauką były rozważania nad faktami naukowymi – rozważania metodologiczne.

Czym zatem, dla L. Flecka, są fakty naukowe?

W jego czasach fakt naukowy był pojmowany jako coś pewnego, trwałego i niezależnego od subiektywnego poglądu badacza – istniał realnie i

czekał na swoje odkrycie.

Ludwik Fleck nie godził się na takie ujęcie faktów naukowych.

W swej pionierskiej pracy: Powstanie i rozwój faktu naukowego (1935) zaproponował nowe ich ujęcie.

Swe tezy ilustrował, co tu istotne, na konkretnym materiale historycznym – na przykładzie historii poglądów na kiłę.

Pokazał, jak kształtowało się pojęcie tej jednostki chorobowej jako pewnego faktu medycznego i jakie wnioski z niego można wyciągnąć dla wszelkich faktów naukowych i ich rozumienia, a także przedstawiania w ujęciu historycznym.

Już na wstępie wspomnianej pracy Fleck pisze, że nie było czegoś takiego, jak odkrycie syfilisu.

Pojęcie tej choroby było historycznie zmienne!

To, co my dziś uważamy za kiłę i sposób w jaki ją identyfikujemy i diagnozujemy różni się zasadniczo od tego w jaki sposób ją postrzegano i określano w wiekach średnich, w czasach nowożytnych i nam współczesnych (tj. od początku wieku XX).

Jedynym w sumie łącznikiem między tymi wizjami była właściwie wspólna nazwa: kiła (syfilis).

U schyłku średniowiecza, twierdzi Fleck, natura syfilisu była określana przez poglądy astrologiczne i religijne.

Syfilis postrzegano tedy jako zarazę rozkoszy:” Źródło tej choroby tkwi w położeniu gwiazd, ale choroba jest wspomagana szczególnie przez znak Skorpiona, który panuje nad narządami płciowymi"7.

W XVI wieku, zauważa, zaczęły się tworzyć nowe idee na temat „tej choroby”.

Owe poglądy głosili lekarze praktycy:” dziesięciolecia praktyki [...]

nauczyły wyodrębniania z dużej armii przewlekłych zmian skórnych takiej ich grupy, które można było leczyć, a nawet całkiem wyleczyć działaniem rtęci [...]

Tak powstawały i rozwijały się obok siebie (czasem łączyły, a czasem kłóciły) dwa stanowiska 1) idea etyczno-mistycznej „zarazy rozkoszy”, 2) empiryczno-terapeutyczna idea choroby.

Byli też lekarze, którzy w ogóle wątpili w istnienie kiły”8.

Toczył się też spór, zauważa, między zwolennikami identyczności rzeżączki i kiły i wrzodu miękkiego.

Współcześnie, dodaje, jeszcze inaczej, dzięki Wassermanowi, pojmujemy kiłę i proces ten nie jest i 7 Ludwik Fleck: Powstanie i rozwój faktu naukowego, wyd.

lubelskie, Lublin 1986, s. 26-27 8 Tamże, s. 30

nie może być zamknięty:” Wraz ze zmianą pojęcia kiły powstawały nowe problemy i nowe dziedziny wiedzy tak, że właściwie niczego nie zakończono"9.

Wszystkie te koncepcje (czy teorie choroby) opierały się też na określonych danych empirycznych.

Skąd zatem brały się tak duże różnice w pojmowaniu choroby?

Fleck odpowiada na to pytanie w sposób następujący:” co najmniej trzy czwarte, jeśli nie całość treści nauki jest uwarunkowana i może być wytłumaczona przez historię myśli, psychologię i socjologię myślenia [...]

Dzisiejsze pojęcie np. jednostki chorobowej jest także wynikiem rozwoju, a nie tylko logiczną możliwością.

Można - jak uczy tego historia – wprowadzić zupełnie inne klasyfikacje chorób; można się nawet w ogóle obejść bez pojęcia jednostki choroby [...]

Wynika z tego, że tworzenie pojęcia „jednostka choroby” jest pracą zarówno syntetyczną, jak i analityczną i dzisiejsze pojęcie nie jest ani logicznie, ani rzeczowo jedynym rozwiązaniem”10.

Zatem, zdaniem L. Flecka 1) fakty naukowe są pochodną pewnych związków historyczno-myślowych – rezultatem określonego: stylu myślenia, 2) poznanie nie jest indywidualnym procesem, ma charakter społeczny – jest rezultatem działania: kolektywu myślowego (nie jest on sumą myślenia pojedynczych jednostek), 3) ów kolektyw myślowy formuje styl myślowy (swoistą teorię, wizję świata itp.), który można zdefiniować jako:” jako ukierunkowane postrzeganie wraz z odpowiednią obróbką myślową i rzeczową tego, co postrzegane.

Charakteryzują go wspólne cechy problemów, którymi kolektyw jest zainteresowany, sądów, które uważa za oczywiste, metod, których używa jako środków poznawczych”11.

Całe epoki żyją, dodaje, w warunkach określonego stylu myślowego, który narzuca sposób postrzegania rzeczywistości (określa prawdę o niej).

Fakty (historyczny, medyczny czy farmaceutyczny) są więc wytworem społecznym.

Są one wytwarzane przez kolektywy myślowe, kierujące się wiedzą będącą syntezą innych faktów, teorii, 9 Tamże, s. 47 10 Tamże, s. 49 11 Tamże, s. 130-131

filozofii, tradycji – charakterystycznych dla danych epok historycznych.

Kiedy owe przeświadczenia kolektywne ulegają zmianie w czasie, zmieniają się również fakty naukowe – ich natura, struktura, cechy, zasięg, itp.

W latach 60-tych XX wieku amerykański historyk nauki Thomas Kuhn rozwinął i zradykalizował jeszcze poglądy głoszone przez Flecka.

T. Kuhn w swej: Strukturze rewolucji naukowych (1962) zauważył, że w powszechnej świadomości utarło się przekonanie, że na treść nauki składają się wyłącznie obserwacje, prawa, teorie i fakty.

Zgodnie z tą wizją nauka jest zbiorem faktów, teorii i metod przedstawianych w aktualnych podręcznikach, a uczeni mają jedynie coś dorzucać do tego zbioru.

Tak więc postęp naukowy to przede wszystkim dokładanie do już istniejącego gmachu nowych faktów i technik badawczych.

Historia nauki (np. fizyki, medycyny czy farmacji) miałaby być głównie kroniką rejestrującą kolejne zdobycze oraz przeszkody w ich kumulacji.

Historyk nauki (w tym modelu) miałby dochodzić, przez kogo i kiedy zostały odkryte znane współcześnie fakty nauki, prawa czy teorie, jakie mity i przesądy hamowały szybsze narastanie dorobku współczesnej nauki12.

Przedstawiało się zatem uczonych, jakby mierzyli się z tym samym zespołem problemów, jak np. obecnie.

Kuhn podważył te poglądy na naukę i jej dzieje i zaproponował nowe na nie spojrzenie.

Najważniejszą kategorią kuhnowskiego obrazu tworzenia i rozwoju wiedzy naukowej jest pojęcie: paradygmatu.

Pomijając wieloznaczność tego terminu występującego w pismach samego Kuhna – można powiedzieć, że paradygmat to jest: 1) wspólnota uczonych (często kształconych w podobny sposób, na tych samych podręcznikach i przykładach), którzy 2) rozwiązują łamigłówki (przyrodnicze, historyczne czy farmaceutyczne) w konkretny, ujednolicony metodologicznie sposób, mają podobne poglądy na naturę poznania (epistemologia).

Opierają się na podobnych bądź tych samych założeniach co do natury rzeczywistości (ontologia), należą do tych samych towarzystw naukowych i piszą do określonych periodyków, wyznają wreszcie podobny system wartości 12 Thomas Kuhn: Struktura rewolucji naukowych, Aletheia, W-wa, 2000, 20-21

motywujący ich działalność badawczą (aksjologia).

Paradygmaty więc, zdaniem Kuhna, sterują codzienną działalnością uczonych.

Typowy badacz zatem wie, dzięki paradygmatowi, jak wygląda jego przedmiot badania (teoria rzeczywistości), co ma badać, co jest jeszcze do odkrycia, jak i jakie ma wykonywać eksperymenty – w ogóle jakimi posługiwać się metodami, jak wreszcie opisywać, wyjaśniać i oceniać otrzymywane wyniki.

Jest to tzw., zdaniem Kuhna, normalne stadium funkcjonowania nauki.

Celem nauki normalnej, twierdzi Kuhn, nie jest szukanie nowych obrazów zjawisk, tylko wtłaczanie zjawisk przyrodniczych do gotowych już szufladek.

Również uczeni nie starają się zazwyczaj wynajdywać nowych teorii i są często nietolerancyjni wobec tych, które sformułowali inni13.

Celem nauki normalnej nie jest też dążenie do odkrycia nowych faktów – za wyjątkiem tych, których potrzebę odkrycia postuluje panujący paradygmat.

Tymczasem, jak wiadomo, nauka wciąż odkrywa nowe zjawiska, które nie zawsze dadzą się wyjaśnić w ramach istniejącego już paradygmatu.

Mówimy wówczas, że pojawiają się tzw. anomalie.

Jeśli zatem te nowe fakty i zjawiska nie dadzą się wtłoczyć w już istniejące ramy to zaczyna się kryzys starego paradygmatu (czasem próbuje się jeszcze go ratować przez jego rozbudowę, ale zwykle nie daje to już spodziewanych rezultatów) i następuje rewizja jego podstaw.

Rozbudza to dyskusje o charakterze metodologicznym czy nawet filozoficznym.

Uczeni zaczynają więc szukać nowych teorii i metod.

Nauka wówczas znajduje się w fazie rewolucyjnej.

Pojawia się wiele nowych propozycji, które zaciekle walczą o uznanie.

W końcu któraś z nich zwycięża i daje początek panowaniu nowego paradygmatu.

Nowy paradygmat potrafi już radzić sobie z powstałymi wcześniej anomaliami.

Przewiduje także nowe zjawiska, których nie zakładał stary.

Nowy paradygmat, zauważa Kuhn, powoduje również zmianę sposobu widzenia świata.

Pisze on:” To co w świecie uczonego było przed rewolucją kaczką, po rewolucji staje się królikiem”14.

W wyniku rewolucji naukowych wiele dawnych pomiarów, operacji czy technologii przestaje znajdować 13 Tamże, s. 55 14 Tamże, s. 198

zastosowanie i zostaje zastąpione przez inne – podobnie, jak książki i artykuły, w których ucieleśniony był stary paradygmat.

Zatem nowy paradygmat staje się niewspółmierny w stosunku do starego.

Choć, jak twierdzi amerykański historyk, nowe paradygmaty przeważnie przejmują część słownictwa, ustaleń faktograficznych i aparatury laboratoryjnej od swych poprzedników15.

Wysuwa on też ważną implikację:” będziemy może zmuszeni zarzucić pogląd, że zmiany paradygmatów coraz bardziej zbliżają uczonych i tych, którzy czerpią od nich wiedzę – do prawdy”16.

Przytoczone tu dwa poglądy na tworzenie wiedzy naukowej i jej rozwój zrewidowały, jak się później okazało nasze rozumienie zasad funkcjonowania i ewolucji tej sfery ludzkiej działalności.

W świetle Flecka i Kuhna (a także innych, którzy ich myśl rozwinęli) nauka: 1) jest wytworem określonych epok historyczno-kulturowych, 2) fakty nie są odkrywane na drodze „czystej” obserwacji, a twierdzenia i prawa nie są formułowane poprzez uogólnienie danych empirycznych, 3) dane empiryczne i fakty naukowe są pochodną wiedzy teoretycznej ( niezależnej od doświadczenia), a w ostatecznej instancji od poglądów natury filozoficznej czy światopoglądowej na temat natury, historii czy poznania, które są charakterystyczne dla danego czasu.

Ogół tych poglądów kształtuje kolektyw myślowy bądź paradygmat w danej dyscyplinie naukowej.

Zatem, to paradygmaty tworzą bezpośrednio przedmiot poznania oraz badania i wpływają na kreowanie faktów i ich opis, analizę czy interpretację, 4) fakty są więc nie odkrywane – a konstruowane, podobnie, jak i technologie, 5) fakty i teorie nie odzwierciedlają zatem świata – przyrodniczego bądź historycznego, 6) od wiedzy naukowej zatem (podobnie jak i każdej innej) nie można wymagać prawdziwości, a od uczonego bezstronności – np. przy opisie historii (farmacji, medycyny czy socjologii), 7) nauka nie rozwija się kumulatywnie poprzez dodanie do już istniejących faktów, następnych – tylko poprzez „rewolucje”, podczas których następuje właśnie zerwanie ciągłości.

Rodzą się wówczas nowe paradygmaty, fakty i teorie, 8) od historyka nauki powinno się więc wymagać aby starał się 15 Tamże, s. 259 16 Tamże, s. 294

uwzględnić cały ten kontekst historyczno-społeczno-kulturowy, w którym rozwijała się dana dyscyplina (jej paradygmaty) i który w decydujący sposób określał jej oblicze.

Historyk nauki musi tedy wyjść poza ustalenia faktograficzne z dziejów nauki!

oraz nie opisywać jej z dzisiejszego punktu widzenia – tylko traktować ją jako integralną część historii.

Jakie zatem wnioski może wyciągnąć z lekcji Kuhna czy Flecka historyk farmacji?

Po pierwsze, nie ograniczać się do opisu faktów (dotyczących np. leków czy instytucji), po drugie, nie traktować dziejów farmacji jako kolejnych odkryć, które doprowadziły do jej stanu dzisiejszego i co za tym idzie nie traktować działalności przedstawicieli stanu aptekarskiego: jako (z jednej strony) postępu, a z drugiej strony – jako katalogów błędów i pomyłek, po trzecie, ujmować rozwój farmacji jako determinowany poprzez paradygmaty (ew. kolektywy myślowe), charakterystyczne dla danej epoki, które doprowadziły do takich a nie innych poglądów na temat czym jest i powinna być farmacja, zawód aptekarza że produkowano takie a nie inne leki i że powinno się to czynić w ten a nie inny sposób, itp., po czwarte, traktować dzisiejszy stan farmacji tylko jako kolejną fazę paradygmatyczną, która nie jest ani bardziej postępowa, ani bardziej naukowa – tylko po prostu

inna i, jak każda, jest wytworem dzisiejszych takich a nie innych warunków historyczno- społeczno-kulturowych, po piąte zatem, fakty, przy opisie dziejów farmacji, winny być tylko punktem wyjścia.

Należy także, a może przede wszystkim charakteryzować – to co warunkowało fakty i działalność farmaceutów, uczonych i innych postaci związanych z tą dziedziną, czyli paradygmaty i kontekst historyczno-kulturowy, po szóste wreszcie – unikać w narracji takich słów, jak prawda, postęp czy obiektywna wiedza.


text: berło i feruła, jedno słowo (jak: szłom i hełm, barwa i farba, kłobuk i kołpak), dwukrotnie: w 10. albo 11., i w 15. w. (wtedy ze szkoły) przejęte; ‘laska kulawego i drążek sokoli’, u nas do ‘sceptrum monarszego’ wkońcu ograniczona; berło wzięliśmy przez czes. berla z ferula, a raczej z pochodzącego stąd niem. ferala, którą »pacy« bito (łac. ferula, ‘rózga’; później ‘laska pasterska’); ferułę sami żacy ze szkoły płacząc odnosili.


text:
Astronomja biblijna.

Wysoko na swe czasy posunięta astronomja w Egipcie, Chaldei i Babilonji, nie mogła być obcą i Żydom, tém bardziej, że i u nich życie pasterskie musiało się do gwiazdoznawstwa przyczyniać.

Biblja jednak mało nam zostawiła o tém śladów.

Pomimo surowych praw przeciw astrologji i astrolatrji, żydzi nieraz popadali w ten rodzaj bałwochwalstwa i, na wzór innych narodów wschodnich, czcili słońce (ob.

Baal), księżyc (ob.

Astarte) i gwiazdy (hebr. khokhab, khokhabim), te ostatnie pod ogólną nazwą niebieskich zastępów (tsaba haszszamaim, Is.

40, 26. cf.

Jer.

33, 22.

Por. art. Bałwochwalstwo u żydów).

Do obserwacji ściślej astronomicznych pobudzało prawo Mojżeszowe, gdy nakazało obchodzić uroczystemi ofiarami każdy pierwszy dzień miesiąca (Num.

28, U) i dzień nowego roku (Num.

29, 1...).

Kalendarz żydowski był zastosowany do roku księżycowego.

Jednakże uroczystość Paschy zmuszała ich często rok księżycowy uzupełniać i do słonecznego naciągać.

Według bowiem Levit.

28, 10.

15 — 16, w drugim dniu Paschy należało składać w świątyni pierwszy snopek zboża, na rozpoczęcie żniw.

Skoro więc spostrzeżono, że do dnia 16 miesiąca Nizan (nasz 16 Lut.

— 16 Marca) zboże nie dojrzeje, między ostatni (Adar) a pierwszy miesiąc (Nizan) roku kościelnego, wtrącano cały miesiąc przybyszowy (W'adar, drugi Adar).

Zdaje się, że nie był im obcy zodjak (mazzaloth) IV Reg.

23, 5. cf.

Gen. 37, 9.?).

Niektóre konstellacje i gwiazdy mają swoje nazwy, jako to: l) Helel (Is.

15, 12), chald. khokhab nog'ach (jedno i drugie znaczy gwiazdę błyszczącą), gwiazda poranna, odznaczająca się swym blaskiem (cf.

Apoc.

2, 28.

22, 16.

Eccli.

50, 6); w Wulg.

Lucifer (niosący światło).

Wielu dawnych kommentatorów, idąc za Orygenesem (De principiis I.

5, 9), tekst Izaj.

14, 12. wzięli za odnoszący się do upadku aniołów i nazwę Lucyfera nadali wodzowi szatanów.

2) Khima (Job.

9, 9.

38, 31.

Am.

5, 8), właściwie gromada, według tłumaczy, oznacza gromadę gwiazd w konstellacji Byka; ztąd przekładają raz Pleiadae, drugi raz Hyadae.

3) Khesil (Job i Amos 11. cc.), albo (według dawnych przekładów wschodnich) Nephila, t. j. olbrzym, odpowiada greckiemu Orjonowi (Michaëlis, Suplem ad lexic.

hebr. s. 1319...).

Izajasz (13, 10) kładzie khesilim (licz. mn. od khesil.) - lecz jest to wyrażenie poetyckie, znaczące: Orjon i gwiazdy jemu podobne.

4) Asz (Job 9, 9), tak i dziś jeszcze Arabowie nazywają konstellację Wielkiej niedźwiedzicy (ob.

Gesenii, Thesaur.

lit.

ain); inni rozumieją pod tym wyrazem Plejady, inni Koziorożca; Wulg. nazywa Arcturus (Job 9,9.

38,31.

Am.

5, 8).

5) Aisz-al-bneicha (Job 38, 32), t. j.

„Niedźwiedzica nad synami swemi,” czyli z trzema gwiazdami, które tworzą jej ogon.

6) Na-kasz-bariah.

Wąż uciekający (Job 26, 13), wielu komentatorów tłumaczą przez Szatana (Vulg. coluber tortuosus, wąż zawiły), inni przez monstrum ziemne lub wodne; lecz, że l. c. jest mowa o ozdobie niebios, przeto właściwszém się być zdaje tłumaczenie tego wyrazu przez konstellację Smoka.

7) Διόσκουροι (Act.

28, ll), Vulg.

Castores, konstellacja Bliźniąt.

Podziału gwiazd na stałe, komety i planety nie znajdujemy w St. Test.; w Nowym zaś, jest tylko jedno pod tym względem wyrażenie (list.

Jud.

w.

13): ἀστἑρες πλανῆται (Vulg. sidera errantia).

Imiona planet: Gad i Mem (Jowisz i Wenus, Isai.

65, ll. parantes τῷ Gad mensam, et implentes τῷ Meni libamen), Nebo (Merkury, Isai 46, l), Khijun (Saturn, Amos 5, 26) i Nergal (Mars, IV Reg.

17, 30), wzięte są z zabobonnej już astrologji Babilończyków, Chaldejczyków, Assyryjczyków, Egipcjan i dawnych Arabów.

Dwie pierwsze uważały się za początek wszelkiego dobra, a dwie ostatnie, jako sprowadzające nieszczęście.

Ob. Weidler, Historia Astronomiae.

Viteb.

1741.

Ideler, Untersuchgen üb. d.

Ursprg. u. d.

Bedeutg. d.

Sternnamen., Berl.

1809.

J. M. Neumann, Zusammenstellg aller astrognost.

Bennengen in A. Test., Bresl.

1819.

Jahn, Bibl.

Archäol.

I.

497.

X. W. K.


corpora: openbooks

text:
Hans Christian Andersen

Syrena

tłum.

Cecylia Niewiadomska

Hen, daleko od brzegów, aż na środku morza, gdzie nic nie widać, tylko błękit nad falami, gdzie woda przezroczysta, jak kryształ najczystszy, a ciemnoszafirowa, jak bławatek, jest głębia niezmierzona, otchłań tak głęboka, iż żaden okręt tutaj przystanąć nie może, bo kotwica dna nie dosięgnie.

W tej niezgłębionej otchłani mieszkały piękne Syreny.

Dno piaszczyste i równe pokrywały lasy dziwacznych drzew i roślin, wysmukłych a giętkich, drżących za najlżejszym poruszeniem wody, jak żyjące istoty.

Pośród drzew przemykały się ryby figlarne, wielkie i małe, zatrzymując się niekiedy na gałązkach, niby ptaki na drzewach.

A na najgłębszym miejscu stał pałac królewski.

Wspaniały to był pałac władcy morza: mury z koralu, okna bursztynowe, a dach z muszli perłowych, które się otwierały albo zamykały, ażeby wpuszczać lub wypuszczać wodę.

W każdej zaś muszli jaśniały perły kosztowne, tak wielkie, jakich żaden z monarchów na ziemi nie posiada w swym skarbcu.

W tym pałacu mieszkał król morza z rodziną.

Przed wielu laty owdowiał i odtąd matka jego wychowywała mu córki.

Była to pani bardzo poważna i mądra, lecz tak dumna ze swego rodu, że nosiła dwanaście ostryg na ogonie, kiedy najdostojniejszym w królestwie osobom tylko sześć takich ozdób wolno było sobie przypinać.

Zresztą zasługiwała na wielkie uznanie, szczególniej za troskliwość, z jaką się zajęła wychowywaniem powierzonych sobie wnuczek.

Księżniczek było sześć, a wszystkie piękne, lecz najmłodsza ze wszystkich najpiękniejsza.

Przecudne złote włosy okalały twarzyczkę delikatną niby płatek róży, oczy błękitne jak najgłębsza woda, a zamiast nóg, mieniący się srebrem i złotem, łuską pokryty ogon.

Przez cały dzień syreny igrały wesoło w koralowych salach ojcowskiego zamku, których ściany okrywały żywe kwiaty.

Otwierano wtedy bursztynowe okna, i rybki, jak jaskółki, wpływały do środka, jadły z rąk księżniczek i pieściły się z nimi.

Dokoła zamku był ogród wspaniały, pełen ognistych i błękitnych kwiatów; liście na drzewach były jak płomienie, owoce, niby złoto, błyszczące, zmienne, w ciągłym ruchu, niby żywe.

Grunt stanowił piasek bardzo drobny, błękitnawy jak płomień siarki: wnętrze zaś wód napełniał jakiś blask łagodny, lekko błękitny, a taki przejrzysty, iż zdawać by się mogło, że to głębia nieba, nie otchłań morska.

W dni pogodne widać było w górze słońce, niby kwiat purpurowy, z którego kielicha płyną promienie światła.

Każda z księżniczek miała w tym ogrodzie własne grządki, które uprawiała sama, podług swojego gustu.

Więc jedna swoim klombom dała kształty wieloryba, druga syreny, a najmłodsza słońca i zasadziła na nich kwiaty purpurowe, promieniście rozstrzelające się ze środka.

Dziwne to było dziecko ta mała królewna — zawsze ciche, zamyślone.

Gdy inne siostry dzieliły się chciwie skarbami z rozbitego o skały okrętu, ona wybrała sobie tylko marmurowy, prześliczny posąg chłopca.

Umieściła go następnie w ogrodzie na swojej grządce, pod płaczącą wierzbą o purpurowych liściach i złotych gałązkach.

Wierzba rozrosła się z czasem cudownie, jej delikatne i giętkie warkocze spływały aż do ziemi, na piasek błękitny, a poruszając się tworzyły na nim ruchome plamy ciemnego fioletu; wyglądało to, jakby gałązki igrały z nieruchomymi korzeniami drzewa i chciały się z nimi całować.

Nie było dla niej większej przyjemności, jak słuchać opowiadania o ludziach.

Babka po tysiąc razy musiała powtarzać wszystko, co sama wiedziała o świecie, o okrętach, miastach, ludziach i zwierzętach.

Najbardziej zachwycało ją to, że na ziemi kwiaty wydają zapach, lasy są zielone, a rybki, które w nich żyją, śpiewają.

Jak tam musi być ślicznie i rozkosznie!

Łatwo domyśleć się można, że rybkami matka królewska nazywała nasze ptaki, gdyż inaczej nie mogła nazwać zrozumiale stworzeń, których nie ma w morzu.

— Każda z was to zobaczy — mówiła im zwykle — gdy skończy lat piętnaście.

Wtedy będziecie mogły wypływać nocami na powierzchnie morza i przy blasku księżyca patrzeć na okręty, odległe miasta, lasy.

Własnymi oczyma ujrzycie wtedy ludzi, poznacie świat inny.

Najstarsza siostra kończyła właśnie rok piętnasty, ale każda następna o rok młodsza była od swojej poprzedniczki, a tym sposobem najmłodsza Syrena jeszcze pięć lat musiała oczekiwać chwili wypłynięcia z głębin na powierzchnię.

Lecz siostry przyrzekły sobie opowiadać wszystko, co zobaczą na górze, co im się dnia pierwszego najlepiej podoba, co im się zdarzy.

Powieści babki im nie wystarczały; zawsze te same, nie zaspokajały wcale ich ciekawości i tysiąca pytań, na które odpowiedzieć nikt nie umiał.

A najciekawsza z nich była najmłodsza, która jeszcze najdłuższy czas czekać musiała.

Może dlatego była taka cicha i jakby zadumana, czy tęskniąca.

W nocy stawała w oknie i przez ciemne wody patrzyła w górę i smutnym spojrzeniem ścigała rybki pluskające w fali.

Niekiedy dostrzegła księżyc albo gwiazdy, błyszczące słabym i niepewnym blaskiem, lecz znacznie powiększone.

Niekiedy ciemny obłok niespodzianie zakrywał przed jej wzrokiem gwiaździste sklepienie i znikał znów za chwilę; wiedziała wtedy, że nad nią przepłynął wieloryb lub okręt pełen ludzi.

Ludzie płynęli nad nią, lecz nie domyślali się, że w głębi morza młoda Syrena z tęsknotą gorącą wyciąga ku nim ręce.

Na koniec z sióstr najstarsza w dniu swoich urodzin pierwszy raz wypłynęła na powierzchnię morza.

Gdy powróciła, miała tysiąc wrażeń do opowieści, ale najmilszym jej się zdawało leżeć w blasku księżyca na piaszczystej ławie, wśród spokojnego morza i patrzeć z daleka na wielkie miasta po brzegach odległych, błyszczące tysiącami świateł jak gwiazdami, słuchać dalekiej muzyki i wrzawy, turkotu wozów, gwaru mowy ludzkiej i głosu dzwonów kościelnych…

Siostry słuchały wszystkie zachwycone, najmłodsza tylko księżniczka milczała.

A potem późno w noc stała przy oknie i przez ciemne wody patrzyła ku górze, myśląc o wielkich miastach, pełnych wrzawy i turkotu, połyskujących tysiącami świateł i o dzwonach kościelnych, których głos daleki zdawał się płynąć aż do niej przez fale.

Następnego roku druga siostra mogła znowu wypłynąć na powierzchnię wody.

Ta wynurzyła się z morskiej otchłani w chwili, gdy słońce miało tonąć w morzu, i ta chwila wydała jej się najpiękniejsza.

Niebo jaśniało niby złoto roztopione, a piękności obłoków opisać się nie da.

Złociste, purpurowe i bladoróżowe, płynęły w stronę słońca, a pomiędzy nimi przeciągał długi, biały sznur dzikich łabędzi.

Chciała płynąć wraz z nimi, lecz gwiazda ognista właśnie skryła się w morzu, a wraz z nią zagasły blaski fal i obłoków, pociemniało wszystko.

Trzecia księżniczka była odważniejsza, toteż nie zatrzymała się na pełnym morzu, lecz popłynęła aż do ujścia wielkiej, szerokiej rzeki.

Tutaj ujrzała zielone winnice, rozpostarte na wzgórzach, zamki i pałace, wynurzające się z leśnej gęstwiny, słyszała głosy ptaków.

Słońce paliło tak mocno, że nieraz musiała się zanurzać w chłodnej wodzie, aby odświeżyć trochę twarz i ciało.

W małej zatoce spostrzegła gromadkę pluskających się dzieci.

Były nagie, bladoróżowe, a zamiast rybiego ogona, miały po dwie podpórki do biegania — pływały jednak doskonale.

Chciała się z nimi pobawić, lecz zaraz uciekły przestraszone, gdy ją zobaczyły, a jakieś czarne zwierzę rzuciło się ku niej, ujadając tak strasznie, że uciekła na pełne morze.

Ale nie zapomni tych wspaniałych lasów, winnic zielonych, głosu ptasząt i dzieci ludzkich, tak wesoło pluskających się w wodzie, chociaż miały tylko dwie proste podpórki zamiast pięknego rybiego ogona.

Czwarta z sióstr, najmniej śmiała, wolała pozostać na pełnym morzu.

Ono wydało jej się najpiękniejsze.

Dokoła widok rozległy, bez końca, a nad nią niebo, niby dzwon błękitny.

Z dala widziała żagle statków, niby skrzydlate mewy, delfiny pluskały się wkoło na falach, a wieloryby wyrzucały z nozdrzy w górę bijące, potężne fontanny.

Urodziny piątej siostry przypadały w zimie, zobaczyła też ona rzeczy całkiem nowe, niepodobne do tego, co inne widziały.

Gdy wychyliła głowę na powierzchnię, ujrzała morze dokoła zielone, a po nim, niby perły, pływały olbrzymie góry lodowe, większe niż kościelne wieże, dziwacznych kształtów, a błyszczące w słońcu niby diamenty.

Usiadła na najwyższej, skąd mogła spojrzeniem objąć przestrzeń bez końca.

I zaczęła śpiewać.

Wiatr igrał z jej długimi złotymi włosami, a strwożeni żeglarze odwracali oczy i odpływali śpiesznie w inną stronę.

Lecz przed wieczorem niebo pociemniało, pokryło się chmurami; grom rozległ się ponury, jasne błyskawice jak złote węże rozdzierały czarne masy obłoków, a morze wzburzone piętrzyło się falami, podnosząc wysoko lodowe skały, mieniące się w świetle ognistych błyskawic.

Na okrętach zwijano żagle, przerażenie ogarnęło marynarzy.

Ale ona siedziała spokojnie na górze wichrem pędzonej i patrzyła śmiało na błyskawice w chmurach szalejące i szalejące na morzu bałwany.

Zachwyty jednak wszystkich sióstr zazwyczaj niedługo trwały.

Każda z tęsknotą czekała godziny, w której wypłynie na powierzchnię morza, każda wracała szczęśliwa i dumna, opowiadając nieskończone dziwy o doznanych wrażeniach, ale w krótkim czasie przestawały ją zajmować te wycieczki.

I po miesiącu każda zapewniała, że pomimo wszystko, najpiękniej jest w domu, na dnie morza, w otchłani.

Niekiedy przed wieczorem starsze siostry wypływały razem na powierzchnię wody, trzymając się za ręce i śpiewając głośno.

Głosy miały przecudne i kiedy spostrzegły, że zbliża się burza i niejeden okręt zginie zapewne wśród walki żywiołów, podpływały do statków, aby słodkim śpiewem uspokoić żeglarzy, mówiąc im, jak pięknie tam, na dnie morza, w królestwie ich ojca.

Lecz majtkowie śpiewu ich nie rozumieli, brali go za szum burzy i bardziej trwożyli się jeszcze: a piękności otchłani nie poznali także, bo gdy okręt się rozbił, tonęli i tylko martwe ich zwłoki przynosiły fale do królewskiego pałacu z korali.

A gdy tak siostry wieczorem wesoło, ująwszy się za ręce, płynęły ku górze, młoda Syrena zostawała sama i, stojąc w oknie, patrzyła za nimi.

I było jej tak smutno, że chciałaby płakać, ale płakać nie mogła.

Syrena łez nie ma i dlatego cierpi bardziej od człowieka.

— Ach, kiedyż skończę już te piętnaście lat! — mówiła sobie.

— Kiedyż ujrzę ludzi i świat ten cały, za którym tak tęsknię, który tak kocham, choć nie wiem dlaczego?…

Nadszedł na koniec ten dzień uroczysty.

— Jesteś dorosła — rzekła do niej babka, matka królewska — możesz wypłynąć na górę, ale cię muszę przedtem ubrać odpowiednio.

Jesteś księżniczką.

I umieściła jej na złotych włosach wieniec liliowy, lecz nie z żywych kwiatów, o, kosztowniejszy!

Każdy płatek kwiatu stanowiło pół perły olbrzymiej, bezcennej; a na ogonie babka przypięła jej osiem srebrzystych ostryg, jak na królewnę przystoi.

— Och, jak to boli! — skarżyła się mała.

— Trudno, moja droga.

Jesteś księżniczką przecie i o tym pamiętać powinnaś.

Godność twoja wymaga pewnego przymusu.

Syrena tylko westchnęła cichutko.

Ona by chętnie odrzuciła cały ten przepych, tę koronę z lilii perłowych, ona wolałaby lekki wianuszek z kwiatów swojego ogródka — lecz jest… księżniczką!

Westchnęła znowu, ale spojrzała na babkę i uśmiechnęła się.

Po co ją smucić?

Za to, że dobra, że taka troskliwa?

— Bądźcie zdrowi, najdrożsi! — rzekła i leciuchno niby powietrzna bańka podniosła się w górę.

Słońce już zaszło, kiedy wychyliła głowę z wilgotnej fali, lecz obłoki jeszcze płonęły żywym złotem i purpurą ponad zachodem, a na wschodniej stronie już migotała na ciemnym błękicie gwiazda wieczorna.

Powietrze było świeże, czyste i spokojne i Syrenka odetchnęła nim pierwszy raz w życiu z niepojętą rozkoszą.

Lecz oto na fali ujrzała okręt, piękny trójmasztowiec; żagle były zwinięte, gdyż najlżejszy wietrzyk nie poruszał powietrza i nie mącił powierzchni wody.

Tylko z najwyższego masztu spływała jasna flaga.

Na pokładzie za to roiło się od ludzi, majtkowie siedzieli na rejach i linach, muzyka grała, śpiew głuszył ją czasem.

Ściemniło się; na statku błysnęły światełka, coraz ich więcej na dole i w górze, różnobarwne, jaśniejące wśród ciemności jak tajemnicze znaki.

O, jak ich dużo!

Statek jaśnieje i gore, rozlewa blask dokoła.

Jakże nie przyjrzeć się z bliska?

Syrena podpłynęła do okna kajuty, a ile razy woda się podniosła, mogła zajrzeć do środka przez szyby przejrzyste.

I tutaj pełno ludzi; wszyscy strojni, piękni, lecz najpiękniejszy z nich młody królewicz o wielkich, czarnych oczach i dobrym uśmiechu.

Jakiż on piękny, jaki musi być dobry!

I jaki młody, nie ma więcej nad szesnaście lat, muszą być w równym wieku: jakżeby chciała zbliżyć się do niego, przemówić ludzkim głosem!

Nie wiedziała, że na okręcie obchodzono urodziny królewicza i stąd zabawa, tańce.

Na pokładzie wesoło tańczyli majtkowie, a gdy książę wyszedł z kajuty, tysiące rakiet błysnęło w powietrzu i dzień się zrobił nagle.

Przerażona Syrena skryła się pod wodę, lecz wypłynęła zaraz i wydało jej się, że z ciemnego nieba spadają w morze wszystkie gwiazdy złote.

Nic podobnego nigdy nie widziała!

A to nie koniec — coraz coś nowego: to złote słońce rozpryska się w górze, płyną ogniste ryby, gwiazdy, wstęgi, a wszystko się odbija w spokojnej, lustrzanej powierzchni oceanu.

Co za cuda, cuda!

Na pokładzie tak jasno, że nie tylko ludzi, ale najcieńszą linę widać z dala.

A ludzie tacy piękni.

Książę najpiękniejszy, uśmiecha się, życzliwie ściska dłonie majtków, a muzyka rozbrzmiewa i płynie po fali hen, daleko.

Noc płynie, lecz księżniczka zapominała o tym.

Nie myśli o powrocie, nie może oderwać oczu od ludzi i od królewicza.

Różnobarwne światła zagasły na statku, nie strzelają rakiety, nie słychać muzyki i śpiewu, lecz w głębi morza szum jakiś się zrywa i płynie z dala stłumiony a groźny.

Syrena położyła się na silnej fali i kołysze się lekko, a ile razy woda ją podniesie, zagląda w okna kajuty książęcej.

Okręt tymczasem poruszył się z miejsca i posuwa się dalej.

Wiatr nadyma żagle, fale wzbierają coraz potężniejsze, biegną z głuchym pomrukiem, piętrzą się i wznoszą.

Błysnęło w oddaleniu.

Burza idzie.

Okręt mknie coraz szybciej, a Syrena za nim.

Ani na chwilę nie spuszcza go z oczu.

Bawi ją taka podróż, cieszy ta gonitwa.

Na pokładzie ruch wzrasta, majtkowie zwijają rozpięte żagle, przeciągają liny, gotują się do walki.

Statek niknie jak strzała pośród czarnych gór wodnych, które go podnoszą na szczyt spienionych bałwanów, to znowu strącają w przepaść.

Ryk już nie ustaje, bałwany uderzają o siebie z łoskotem, piętrzą się białe grzywy na ich karkach, z trzaskiem padają w nie złote pioruny.

A okręt mknie i ginie, wzlatuje i tonie jak błyskawica.

Syrena śpieszy za nim.

Ach, jak jej wesoło!

Lecz niewesoło żeglarzom na statku: okręt się słania, trzeszczy, fale uderzają o jego boki z gniewem i wściekłością, rzucają nim jak piłką, wreszcie maszt wielki pada, złamany niby trzcina, okręt pochyla się na bok, woda wdziera się do środka.

Jeszcze chwila — zatonie.

Syrena poznała teraz niebezpieczeństwo, sama strzec się musi odpadających szczątków rozbitego masztu, strzaskanych belek, rei, które woda niesie i uderza o siebie.

A dookoła ciemno jak w najciemniejszej głębi w noc pochmurną; to znowu błyskawica olśniewa jasnością, i widać jak w dzień jasny najdrobniejszy szczegół.

Syrena wzrok natęża, pragnie przeniknąć ciemności, drży o ludzi, o księcia.

Znowu błyskawica…

Piorun uderza w kadłub rozbitego statku, wstrząsa nim…

Krzyk rozpaczy…

Okręt się zanurza, już nie wypłynie.

A ludzie… królewicz!

W pierwszej chwili z radością prawie pomyślała, że idą do niej, do domu jej ojca, ale natychmiast stanęło jej w myśli, że tam widziała tylko martwe zwłoki.

Ludzie widocznie żyć w wodzie nie mogą, a więc — ratunku!

I nie myśląc już o własnym życiu, rzuca się na fale, pomiędzy belki i odłamki masztów.

Chciałaby wszystkich ocalić od śmierci, ale sił nie ma.

A książę?

A królewicz?

Jego choć znaleźć musi!

Taki młody jeszcze, miałby umierać?

O nie!

Ona przecież jemu choć pomoc okazać potrafi, jego ratować będzie!

Tylko go znaleźć trzeba.

Więc szuka z zapałem, zanurza się w odmęty, rozbija bałwany, błaga o pomoc jasnej błyskawicy.

Spostrzega go nareszcie, kiedy wyczerpany, bezsilny, sztywny, z zamkniętymi oczyma, nie mając siły dłużej opierać się śmierci, zapadał w otchłań.

Syrena pochwyciła go w ramiona i łagodnie jak dziecko wyniosła z głębi na powierzchnię.

Tu odpoczęła.

Niechaj ją fale niosą, gdzie im się podoba, ona jak matka piastuje topielca i czuwa nad nim.

Teraz już nie zginie.

Nad ranem uspokoiła się burza, uśmierzyły bałwany i rozpierzchły chmury.

Na wygładzonej toni nie widać śladu wspaniałego okrętu.

Na spokojnym niebie jaśnieje złote słońce.

Blask jego pada na twarz królewicza i zdaje się oblewać ją życiem, lecz oczy pozostają zamknięte.

Czyżby go nie ocaliła?

Biedna Syrena z trwogą pochyliła się nad nim, odgarnia mokre włosy z wysokiego czoła i kładzie na nim słodki pocałunek.

— Obudź się — mówi.

— Tylu was zginęło.

Serce mię boli, kiedy o tym wspomnę.

Żyj choć ty jeden, taki młody, taki piękny!

Tyle lat do was tęskniłam, do ludzi, tak was kochałam, nie znając — dzisiaj kocham was więcej, a ciebie najbardziej.

Więc nie możesz umierać.

Przyszedł jej na myśl posąg marmurowy, stojący w jej ogródku i wydało jej się, że młody książę bardzo do niego podobny.

Żeby żył tylko.

Lecz cóż ona może uczynić więcej, aby przywrócić mu życie?

Wtem z daleka ujrzała ląd — góry wysokie, śniegiem okryte, jak białe łabędzie, śpiące pod obłokami.

A niżej, na wybrzeżu, gaje zielone, cieniste, wśród których mury kościoła czy zamku bielały otoczone zielenią pomarańcz i cytryn z owocami złocistymi.

U bram ogrodu wznosiły się palmy wysmukłe, dumne, a nieco opodal morze tworzyło tu małą zatokę, spokojną lecz głęboką.

Wpłynąwszy do niej, Syrena złożyła ciało młodzieńca na gorącym piasku, tak aby słońce padało na głowę, którą oparła wyżej.

Głos dzwonka rozległ się z białego domu ukrytego w zieleni i w tej samej chwili gromadka dziewcząt wbiegła do ogrodu.

Ujrzawszy je, Syrena zostawiła księcia, a sama odpłynęła za skały nadbrzeżne, zarzuciła na włosy welon białej piany i niewidzialna patrzyła, co dalej stanie się z królewiczem.

Wkrótce jedna z dziewcząt zwróciła się w tę stronę i z wesołym śpiewem biegła ku brzegowi.

Nagle spostrzegła ciało.

Krzyknęła z przestrachu i zaczęła uciekać.

Lecz zaraz powróciła, by zawołać ludzi.

Otoczono młodzieńca, zaczęto go trzeźwić i Syrena widziała, jak otworzył oczy, jak się uśmiechał z wdzięcznością do ludzi, którzy go tu znaleźli.

Nie wiedział, że to ona ocaliła mu życie, więc dla niej tylko jednej nie miał wdzięcznego uśmiechu — i smutno jej było.

Widziała, jak go potem wprowadzono do białego budynku pomiędzy drzewami i odgadując, że go prędko nie zobaczy, zanurzyła się w morzu.

Siostry powitały ją z wielką radością, babka uśmiechnęła się zadowolona, gdyż wszyscy niepokoić się już zaczynali, że nie wraca tak długo.

Naturalnie zaczęto pytać o przygody, ale Syrena milczała uparcie.

Zawsze bywała cicha, zamyślona, lecz teraz stała się cicha i smutna.

Dlaczego?

Nikt nie wiedział.

A mała coraz bardziej tęskniła do księcia, do ludzi.

Raz ich tylko widziała, ale zapomnieć nie mogła i źle jej było w ojcowskim pałacu.

Niekiedy wypływała wieczorami i śpieszyła na miejsce, gdzie zostawiła królewicza.

Ale tu pusto było.

Ludzie spali nocą.

W ogrodzie dojrzewały złociste owoce — czyjeś ręce zdjęły je z drzew obciążonych — śnieg strumieniami spłynął z gór wysokich — ale księcia nie było, ani wieści o nim.

Najulubieńszą jej teraz zabawą było siadać w ogrodzie naprzeciw posagu, który umieściła pod płaczącą wierzbą i patrzeć na prześliczne rysy marmurowe pięknego chłopca, który jej tak bardzo przypominał ocalonego człowieka.

Czasem zarzucała mu ręce na szyję i opierała swą złocistą główkę o zimny, twardy kamień.

Zaniedbała nawet ulubione kwiatki, które rozrosły się dziko i bujnie, oplatały giętkie gałązki wierzbowe i utworzyły wraz z nimi sklepienie, pod którym ciemno było, tajemniczo i dziwnie uroczyście.

Na koniec biedna Syrena nie mogła znieść dłużej tajemnicy i tęsknoty, więc się zwierzyła jednej z sióstr.

Ta zaraz powiedziała to innym, ale pod sekretem; te powtórzyły swoim przyjaciółkom, rozumie się, w zaufaniu, a tamte znów nikomu więcej nie mówiły, tylko najbliższym Syrenom.

Jedna z nich znała kraj, gdzie mieszkał książę, widziała także obchód na okręcie, choć nie ścigała go podczas burzy, a teraz się podjęła pokazać Syrenie, gdzie leży państwo królewicza.

— Więc chodź, siostrzyczko — powiedziały starsze i wziąwszy ją za ręce, wypłynęły razem długim szeregiem opodal od brzegu, na którym wznosił się pałac książęcy.

Teraz zbliżyły się z wolna, ostrożnie, ciekawie przyglądając się wszystkiemu.

Pałac był z jasnożółtych, błyszczących kamieni, zbudowany wysoko; marmurowe schody prowadziły do ogrodu i nad morze; dokoła wznosiły się wysmukłe kolumny, między którymi stały, niby żywe, marmurowe posągi.

Dach zdobiły błyszczące, złociste kopuły, a przez wysokie kryształowe okna widać było olbrzymie i wspaniałe sale, przybrane kosztownymi obrazami, kobiercami i firankami.

Pośród największej sali pod szklaną kopułą biła przejrzysta fontanna, rzucając rosę wilgotną na rzadkie rośliny rosnące dookoła.

Tęczowe krople jej w blasku słonecznym napełniały salę czarodziejskim światłem i zdawały się deszczem brylantów i pereł.

Odtąd wiedziała Syrena, gdzie mieszka jej królewicz i tutaj śpieszyła nocami.

Przypływała śmiało do samego brzegu, a nawet zapuszczała się w kanał szeroki, który otaczał pałac i siadywała pod otwartym oknem, w cieniu marmurowego balkonu, gdzie trudno było ją dostrzec.

Ona widziała księcia, kiedy się przechadzał w blasku księżyca po dużym tarasie lub zamyślony siedział przy otwartym oknie, patrząc w gwiaździste niebo.

Niekiedy widywała go na pięknej łodzi, płynącego z muzyką, pod jedwabnym żaglem.

Wtedy kryła się w trzcinę i słuchała chciwie każdego dźwięku: a gdy wiatr figlarny rzucał na wodę jej przejrzysty welon, to książę myślał, że łabędź zbudzony prostuje białe skrzydła.

Nieraz słyszała rozmowy rybaków wypływających z sieciami na morze: chwalili dobroć księcia, którego kochali.

A wtedy serce jej drżało z radości, że ona ocaliła mu życie, choć o tym nikt nie wiedział.

Przypomniała sobie noc ową i burzę, i walkę, śmierć okropną tylu nieszczęśliwych i ocalenie to, radość i smutek.

Coraz więcej kochała ludzi i tęskniła do nich.

Chciałaby z nimi zamieszkać na lądzie i nie wracać do morza, gdyż świat ten piękniejszym wydawał jej się od otchłani morskich i pociągał ją z dziwną siłą.

A ludzie, czyż nie wyżsi byli nieskończenie od wszystkich innych stworzeń?

Na okrętach przebywali oceany, wdzierali się na góry, aż ponad obłoki, ich lądy rozciągały się dalej, niż wzrokiem zasięgnąć można.

A lasy, a pola, a kwiaty cudne, bijące fontanny, gwiazdy i słońce, wszystko tu piękniejsze.

Ale nie wszystko jeszcze rozumiała, a wiedzieć chciała wiele; siostry nie umiały odpowiadać na jej ciekawe pytania, więc się udała na koniec do babki.

Ona znała „świat wyższy”, jak nazwała sama to, co się znajdowało ponad morzem.

— Czy ludzie wiecznie żyją, jeśli nie utoną? — spytała pewnego dnia.

— Czy nie umierają, jak my, Syreny?

— Owszem, moje dziecko — odpowiedziała babka — umierają także, a nawet życie ich krótsze niż nasze.

My żyjemy lat trzysta i dopiero potem zmieniamy się w pianę białą, co stroi bałwany, i nie mamy nawet mogiły.

Znikamy bezpowrotnie, gdyż nie posiadamy duszy nieśmiertelnej chociaż niewidzialnej.

Życie nasze podobne do życia rośliny, do tego oto wodnego sitowia, które złamane, więdnie i czernieje i nie odzyska nigdy zieloności.

A ludzie mają duszę, która żyje wiecznie, która nie traci życia nawet wtedy, kiedy ich ciało w proch się rozsypie i zgnije.

Wtedy ich dusza przez czyste powietrze płynie ku górze, ku gwiazdom błyszczącym.

Jak my, wynurzając się z wody, widzimy lądy i miasta i kraje nieznane, tak dusze ludzkie wstępują po śmierci do miejsc, których my ujrzeć nie możemy.

— Ale dlaczego my nie mamy duszy nieśmiertelnej? — spytała ze smutkiem Syrena.

— Ja bym oddała chętnie setki lat mojego życia, żebym chociaż dzień jeden mogła być człowiekiem i mieć nadzieje, że po śmierci jeszcze żyć będę wiecznie w nowym i pięknym świecie.

— O tym nie myśl zupełnie, moje dziecko — odrzekła babka.

Na cóż by się to zdało?

Pociesz się myślą, żeśmy szczęśliwsze od ludzi i więcej od nich warte.

— Kiedy ja nie chcę umrzeć i stać się pianą morską.

To byłoby okropne; nie słyszałabym wtedy szumu fali, nie widziałabym kwiatów ani słońca.

Nie chcę być pianą morską.

Czy nie ma żadnego sposobu ażebym zdobyć mogła duszę nieśmiertelną?

— Nie — odrzekła babka.

— Chyba gdyby człowiek ukochał ciebie więcej, niż ojca i matkę, gdyby zapragnął oddać ci swą duszę, a ksiądz w kościele związałby wam ręce i wysłuchał przysięgi, że odtąd na wieki człowiek ten wiernym ci będzie — wtedy połowa jego ludzkiej duszy przeniknęłaby w ciebie i byłaby twoją.

I mielibyście jedną duszę wspólną, rozdzieloną do końca życia tu na ziemi.

Lecz to się stać nie może.

Nasza najpiękniejsza, najwspanialsza ozdoba, śliczny ogon rybi, ludziom wydaje się brzydka, potworna.

Nic się na tym nie znają.

Dla nich do piękności potrzebne są koniecznie dwa niezgrabne klocki, które nazywają nogami.

Młoda Syrena ze smutkiem spojrzała na swój srebrzysty ogon i westchnęła cicho.

— Nie smuć się — rzekła babka — nie ma o co.

Trzysta lat życia!

To doprawdy dosyć, żeby używać wszystkiego.

A potem spoczynek.

Póki żyjemy, bawimy się wesoło.

Dzisiaj bal dworski.

Bal dworski urządzono z przepychem, jaki ledwo wymarzyć można.

Sala balowa była z czystego kryształu, przezroczystego jak najczystsza woda, sklepienie miała także kryształowe.

Dokoła szeregami ustawiono setki olbrzymich muszli, purpurowych i zielonych, w których płonął błękitny ogień tak jasno, iż nie tylko sala była oświetlona, lecz i morze dokoła.

Przynęcone blaskiem, jakiego w tej niezmiernej głębi nie rozlewał dzień biały, gromady ryb krążyły wzdłuż ścian kryształowych, mieniąc się srebrem, złotem i purpurą.

Przez środek sali szerokim kanałem płynęła woda morska i po niej pląsały Syreny.

Muzykę zastępował ich śpiew przecudowny, z którym głos ludzki równać się nie może.

Czarodziejskie dźwięki napełniały salę, woda pluskała, migotały światła i śmiech srebrzysty wybuchał co chwila.

Młoda Syrena śpiewała z kolei, i wszyscy zachwyceni bili ogonami, klaskali w ręce.

Tak pięknego głosu nawet pośród Syren dawno, dawno nie słyszano.

Wszyscy ją podziwiali i wszyscy ją chwalili.

Na chwilę uczuła się niezmiernie szczęśliwa: więc nikt nie tylko na ziemi, lecz i w morzu, nie posiada takiego głosu, jaki jej nadała natura?

Toż to skarb, toż to szczęście!

Ale cóż jej z tego?

Trzysta lat minie i zmieni się w pianę, a głos ucichnie… nie będzie go więcej.

Bo nie ma duszy, nieśmiertelnej duszy!

Przyszedł jej na myśl książę, tak dobry, piękny.

On ma duszę…

I za to kochała go bardziej jeszcze niż dotąd.

Ale nie mogła już tańczyć, smutno jej się zrobiło.

Wymknęła się z sali i pośpieszyła do swego ogródka.

Tu w cieniu wierzby płaczącej, różowej, przy marmurowym posągu człowieka, myślała, jakim szczęściem jest posiadać duszę i żyć na wieki, zamiast zamienić się w pianę.

Potężny głos trąb rozległ się wysoko w górze i głucho odbił się w głębi.

Syrena podniosła oczy.

Tam nad nią przepływał okręt i ludzie.

Może to on, królewicz?

O, gdyby ją pokochał tak bardzo, jak ona kochała go, gdyby zapragnął jej oddać połowę duszy — ach, wtedy — wtedy…

— Tak dłużej żyć nic mogę — rzekła nagle — uczynię wszystko, aby zdobyć duszę — bez niej życie jest niczym.

I wstała cichutko, a kiedy siostry w sali kryształowej pląsały i bawiły się wesoło, ona postanowiła udać się do wiedźmy, której się zawsze bardzo obawiała, lecz która może znajdzie jaką radę i da jej pomoc.

Nie namyślając się ruszyła w drogę.

Wiedźma morska mieszkała daleko, wśród wirów ryczących i szumiących straszliwie.

Syrena nigdy jeszcze nie przebywała tej drogi, nagiej i smutnej; nie było tu kwiatów, ani rośliny żadnej, ani lichej trawki; piasek tylko, kamienie i woda szumiąca i kręcąca się wkoło z taką gwałtownością, że rozkruszyła skały na dnie morza, a wszystko, czego dosięgła, łamała i rzucała do środka wiru, w otchłań czarną.

Przez ten szalony prąd trzeba przepłynąć, żeby się dostać do królestwa wiedźmy; a tutaj znowu prowadziła ścieżka przez czarne, wstrętne i gorące błoto, poza którym leżał na koniec dom wiedźmy pośród dziwnego lasu.

Składały go polipy czyli pół-zwierzęta, a pół-rośliny, niby wielkie żmije o setkach głów i ramion; każda gałązka była ramieniem polipa, długim i lepkim, z długimi palcami, wijącymi się na kształt glist ogromnych; i cały twór dziwaczny poruszał się ciągle od ziemi do wierzchołka wężowymi ruchami, splatając, wyciągając okropne ramiona, które schwytaną zdobycz dusiły natychmiast i nie puszczały więcej.

Syrena stała chwilę, przerażona, drżąc cała z trwogi.

Serce biło jej gwałtownie.

I już chciała powrócić, ale pomyślała o królewiczu i o duszy nieśmiertelnej i nabrała odwagi.

Zwinęła mocno swoje złote włosy dokoła głowy, aby jej polipy nie pochwyciły za nie, ręce złożyła na piersi i pomknęła chyżo, jak rybka, zręcznie mijając potworne i złośliwe istoty, które wyciągały w jej stronę ramiona, wijące się straszliwe.

I widziała w objęciach ich szkielety ludzi, zwierząt, szczątki statków rozbitych, a nawet Syrenę, która dostała się widać w ich krwawe szpony.

To było najstraszniejsze.

Wydostała się wreszcie na wielką, błotnistą polanę pośród lasu, po której pełzało tysiące żmij, zginając swoje żółte brzuchy w szkaradne zwoje.

Na środku stał domek wiedźmy, zbudowany z kości topielców.

Jędza siedziała na progu z ropuchą, którą z ust swych karmiła; obrzydliwe węże i wszelkie gady cisnęły się do niej, a ona nazywała je swoimi dziećmi i tuliła do czarnej piersi.

— Wiem, po co przyszłaś do mnie — rzekła zaraz.

— Głupie żądanie, lecz spełnię je chętnie, bo nic dobrego stąd dla ciebie nie wyniknie, moja piękna, księżniczko!

Ha, ha, ha!

chcesz się pozbyć rybiego ogona i mieć dwie nogi, ażeby Królewicz mógł Cię pokochać i dać ci połowę swej duszy nieśmiertelnej.

Ha, ha, ha!

Śmiała się tak okropnie, że ropucha i żmije spadły jej z kolan na błotnistą ziemię i wiły się szkaradnie.

— W samą porę przyszłaś — zaczęła znowu ze złośliwym wzrokiem — gdybyś spóźniła się o kilka godzin, musiałabyś rok cały czekać na mą pomoc.

Ale do wschodu słońca jeszcze dość daleko i mogę przygotować ci potrzebny napój.

Popłyniesz z nim do lądu, usiądziesz na brzegu i kiedy ujrzysz słońce wypijesz do kropli.

Wtedy twój piękny ogon zmaleje, skurczy się i rozedrze na dwie połowy, z których każda będzie podobna do ludzkiej nogi.

Uprzedzam cię jednakże, iż w tej samej chwili uczujesz ból okropny, jak gdyby miecz ostry rozciął ci ciało.

I nie ustanie on nigdy.

Ludzie będą zachwycać się twoją pięknością, twe ruchy będą lekkie, pełne wdzięku, ale krok każdy będzie ci sprawiał cierpienie, jakbyś stąpała po ostrym żelazie i krwią broczyła stopy.

Teraz już wiesz wszystko — chcesz cierpieć? — żądaj.

— Chcę — rzekła Syrena głosem drżącym, myśląc o królewiczu i o duszy.

— I jeszcze to pamiętaj — zaśmiała się wiedźma — że skoro raz przybierzesz postać ludzką, nie możesz stać się na powrót Syreną.

Nigdy już więcej nie wrócisz do morza, nie zobaczysz sióstr swoich, ojca ani babki, a jeśli cię królewicz nie pokocha nad ojca, matkę i ksiądz wam nie zwiąże rąk przed ołtarzem, to nie zdobędziesz duszy nieśmiertelnej!

A gdy królewicz inną zaślubi kobietę, serce ci pęknie, i zmienisz się w pianę znikomą.

— Niech się tak stanie — szepnęła księżniczka, blada jak płatek lilii.

— Dobrze, ale musisz zapłacić mi za to — rzekła znów jędza — a to drogi napój i wiele żądać będę.

Na ziemi i w morzu nie ma piękniejszego głosu nad twój i zapewne chciałaś nim oczarować królewicza.

Ale głos ten musisz mi oddać.

Nic droższego nie masz.

Musisz mi nim zapłacić za moją krew własną, z której przyrządzę napój, aby był skuteczny jak cięcie miecza.

— Więc cóż mi pozostanie — szepnęła Syrena — jeśli mi głos zabierzesz?

— Zostanie ci twarz piękna, ruchy pełne wdzięku i oczy, które przemawiać umieją.

To dosyć.

No, cóż?

Straciłaś odwagę?

Daj mi język, utnę ci go na zapłatę i zaraz zrobię napój.

— Niech tak będzie — rzekła ze smutkiem Syrena.

Wiedźma natychmiast nastawiła kocioł, który wytarła przedtem pękiem gadzin.

— Czystość jest rzeczą piękną — powiedziała ze szkaradnym uśmiechem, potem przebiła pierś własną i kilka kropel czarnej krwi spłynęło do mieszaniny, która wrzeć zaczęła.

Para buchała z kotła ciemnymi kłębami, tworząc dziwaczne i straszne postaci, powietrze napełniły dzikie jęki, a czarownica co chwila rzucała coś jeszcze do kociołka.

Na koniec ogień zagasł i wszystko ucichło; płyn był gotowy, czysty jak woda źródlana.

— Teraz daj język — zawołała wiedźma.

— A tu masz napój.

Gdyby cię polipy chciały pochwycić — w drodze, rzuć na nie jedną kroplę tego płynu, a ich długie ramiona i palce rozprysną się na tysiące szczątków.

Ale Syrena nie potrzebowała bronić się od polipów, które na widok błyszczącego płynu kryły długie ramiona z największym przestrachem.

Tak las przebyła, błota gorące i wiry.

Zatrzymała się przed zamkiem ojcowskim.

Bal był skończony, pogaszone światła, wszyscy zapewne spali.

Nie śmiała wejść do środka: cóż im powie na pożegnanie.

Serce pękało jej z żalu.

Wstąpiła do ogrodu, zerwała z klombów księżniczek po kwiatku, przesłała im tysiące tkliwych pocałunków i podniosła się w górę.

Słońce nie ukazało się jeszcze nad wodą, kiedy ujrzała pałac królewicza i wstąpiła na szerokie marmurowe schody.

Podniosła oczy na gasnący księżyc, potem wypiła napój.

Ból ostry i palący przeniknął jej ciało, jak gdyby je przecięto ostrym mieczem i upadła zemdlona.

Gdy się ocknęła, słońce płynęło po niebie, a przed nią stał piękny książę.

Stał i patrzył zdziwiony na jej pyszne włosy, które osłaniały ją płaszczem złocistym, gdyż żadnej odzieży na sobie nie miała.

Spostrzegła jednak zaraz, iż zamiast rybiego ogona, posiada dwie maleńkie nóżki, zgrabne jak u dziecka.

Książę zapytał, skąd się tutaj wzięła, ale nie mogła mu nic odpowiedzieć i tylko smutnie patrzyła na niego błękitnymi oczyma.

Wtedy wziął ją za rękę i zaprowadził do swego pięknego pałacu.

Szła obok niego lekka, jak bańka mydlana, ale każdy krok sprawiał jej ból straszny, jakby stąpała po ostrym żelazie.

Wiedźma mówiła prawdę: ludzie podziwiali lekkość jej ruchu, ona tylko jedna wiedziała, jakie sprawia jej cierpienia.

Lecz mniejsza o to: jest tu, obok księcia, którego tak kochała, a może zdobędzie duszę nieśmiertelną.

Dano jej piękne suknie z cienkiego jedwabiu i gdy się w nie przybrała, wszyscy przyznali z zachwytem, że nie widzieli piękniejszej dziewczyny.

Nie mogła tylko śpiewać ani mówić.

Niewolnice strojne w jedwabie i złoto śpiewały po kolei przed tronem królewskim, gdzie zasiadł stary monarcha z królową; książę bił im oklaski, dziękował z dobrocią, a Syrena smutnie pochyliła głowę, myśląc o pięknym głosie, który jej zabrano.

Książę nie dowie się, jaki skarb miała i oddała dobrowolnie, by mogła żyć przy nim, żyć między ludźmi.

Następnie niewolnice tańczyły przy dźwiękach pięknej muzyki.

Wówczas i Syrena podniosła rączki w górę i na końcach palców krążyła, lekka jak ptaszek, po sali.

Tak nikt tańczyć nie umiał; jej wymowne oczy jaśniały, niby gwiazdy, była tak prześliczna, że wszyscy oniemieli z wielkiego podziwu.

I bili jej oklaski, darzyli uśmiechem, a ona wciąż płynęła po olbrzymiej sali, jakby jej skrzydła wyrosły u ramion.

A nikt nie wiedział, jaki ból straszliwy sprawia jej każde najmniejsze stąpnięcie.

Na koniec książę skinął, aby odpoczęła, pogłaskał ją łaskawie po złocistych włosach, powiedział, że ją zatrzyma przy sobie i pozwoli jej sypiać u drzwi swej komnaty, na aksamitnej czerwonej poduszce.

Królewicz lubił biedne nieme dziewczę.

Kazał jej zrobić piękną amazonkę i jeździła z nim konno.

Na pysznych wierzchowcach mknęli jak wiatr przez pola i łąki zielone, przesuwali się przez lasy cieniste, gdzie na zielonych ścieżkach figlarne gałązki zagradzały im drogę.

Ptaki śpiewały im pieśni nieznane, kwiaty pachniały, woda szemrała w strumieniu.

To znów wdzierała się z księciem na góry wyżej i wyżej, choć białe jej nóżki we krwi broczyły i budziły litość.

Ona śmiała się z tego i szła coraz wyżej, aż ponad chmury, które płynęły pod nimi, jak stada ptactwa, odlatującego w dalekie kraje.

Za to gdy noc nadeszła i wszyscy zasnęli w zamku królewskim, ona wstawała cichutko z purpurowej poduszki i biegła nad morze.

Tu siadywała smutna na szerokich schodach i zanurzała w chłodnej morskiej wodzie nogi palące ją niby dwie rany.

I siedząc tak, myślała o swojej ojczyźnie, o wszystkich, których zostawiła w głębi.

Razu jednego wypłynęły z toni wszystkie jej siostry; trzymały się za ręce i śpiewały smutnie, bujając się na fali.

Skinęła na nie.

Poznały ją zaraz i podpłynęły, aby opowiedzieć, jak jej żałują, jak smutno im bez niej.

Odtąd Syreny co noc przypływały, aby zobaczyć siostrę, a razu jednego ujrzała w dali nawet starą babkę, która już cały wiek nie wypływała z morskiej głębiny i ojca w koronie z ogromnych pereł i krwawych korali.

Oboje wyciągali do niej ręce, ale nie śmieli się zbliżyć do lądu jak młode, odważniejsze siostry.

Codziennie droższe stawało się królewiczowi nieme dziewczę, które znalazł przed pałacem o wschodzie słońca, co dzień bardziej je kochał, ale tak, jak się kocha miłe, dobre dziecko.

O tym, ażeby z niej zrobić królową, nie myślał nigdy.

A przecież musiała być jego żoną, ażeby otrzymać część duszy nieśmiertelnej, inaczej zamieni się w pianę, kiedy on inną zaślubi.

— Czyż mię kochasz? — pytały jej oczy, gdy gładził pieszczotliwie jej włosy złociste albo całował śliczne, białe czoło.

— Czy mię nie kochasz nad wszystko na świecie?

— Kocham cię bardzo — odpowiadał książę — bo masz najlepsze serce i podobna jesteś do dziewczęcia, które widziałem raz tylko i zapewne już nigdy nie zobaczę.

Płynąłem raz okrętem, który rozbiła burza; fale wyrzuciły mię na brzeg nieznany, u stóp świątyni, gdzie pełniła służbę gromadka dziewcząt.

Najmłodsza z nich przypadkiem znalazła mię na piasku i ocaliła mi życie.

Widziałem ją tylko dwa razy, ale ją jedną mógłbym kochać na tym świecie więcej niż wszystkich ludzi.

Tyś podobna do niej i przy tobie czasem o niej zapominam.

Ona służy w świątyni, więc dla mnie stracona; ty mnie pocieszasz po niej i dlatego nigdy nie rozstanę się z tobą.

— Więc nie wie, że to ja mu ocaliłam życie! — pomyślała Syrena.

— Nie wie, że ja go wyniosłam z wód toni i złożyłam na brzegu, gdzie stała świątynia.

Widziałam przecież wszystko ukryta za skałą, z pianą morską na włosach; widziałam to dziewczę, które kocha więcej ode mnie.

Westchnęła ciężko, lecz płakać nie mogła: Syreny łez nie mają.

— Ale tamta służy w świątyni, sam mówi.

Już nie spotka jej w życiu zapewne; a ja tu jestem przy nim, widzę go codziennie, kocham go, życie oddałabym chętnie za jego szczęście!

— Królewicz się żeni — zaczęto szeptać w zamku.

— Jedzie w odwiedziny do sąsiedniego króla, aby poznać młodą królewnę.

Wesele będzie wkrótce.

Jedzie ze świtą liczną i wspaniałą, na wspaniałym okręcie.

Będzie niedługo wesele.

Syrena uśmiechała się na to łagodnie i potrząsała głową; znała lepiej od innych serce królewicza i wiedziała, co myśli.

— Muszę wypełnić w tym wolę rodziców — powiedział do niej — i odwiedzić króla, sąsiedniego monarchę, który ma piękną córkę.

Rodzice pragną, żebym ją poznał, choć nie mają zamiaru przymuszać mnie do małżeństwa.

Nie wiedzą, że kocham inną i tej kochać nie mogę.

Wolałbym już zaślubić ciebie, złote dziecię, która mi ją tak bardzo przypominasz.

Pogładził złote włosy ślicznego dziewczęcia, ucałował białe jej czoło i uśmiechnął się tak dobrotliwie, iż zaczęła marzyć o niezmiernym szczęściu pozyskania nieśmiertelnej duszy ludzkiej.

— Morza się nie obawiasz, prawda, mała? — spytał, kiedy oboje stali na wspaniałym statku i płynęli do państwa sąsiedniego króla.

Książę opowiadał milczącej dziewczynie o przebytych podróżach, burzach, ciszy morskiej, rybach i dziwnych potworach, żyjących na dnie otchłani, które widują nurkowie.

A ona uśmiechała się tylko, słuchając, bo któż lepiej od niej znać mógł tajemnice morza?

W noc księżycową, kiedy wszyscy spali, nie wyłączając sternika przy sterze, wyszła na pokład i patrzyła w głębię przez wodę, przezroczystszą od kryształu.

I wydawało jej się, że na dnie spostrzega zamek ojcowski i babkę w srebrnej koronie na głowie, patrzącą ku niej z wieży przez fale błękitne.

W tej chwili siostry wszystkie wypłynęły i zbliżały się ku niej, łamiąc ręce.

Ona skinęła uśmiechnięta na znak, że jest szczęśliwa, lecz chłopiec okrętowy przybliżył się do niej i przestraszone Syreny tak prędko zanurzyły się w wodę, iż nic dostrzec nie mógł, prócz białej piany morskiej.

Dnia następnego okręt królewicza wpłynął do portu królewskiej stolicy.

Na powitanie uderzono w dzwony, z wież strażniczych rozległy się trąby donośne, wywieszono z okien flagi narodowe, żołnierze stanęli w szeregach pod bronią.

Król był serdeczny.

Dzień każdy przynosił nowe zabawy i uroczystości: bale, koncerty, wycieczki.

Tylko królewny nie było.

Mówiono, iż nie wróciła z klasztoru, gdzie była na wychowaniu, aby wyćwiczyć się w cnotach królewskich.

Na koniec przyjechała.

Nikt trwożniej i goręcej nie pragnął zobaczyć pięknej królewny, jak młoda Syrena — i ujrzała wreszcie: śliczne czarne oczy, ufne i słodkie, twarzyczka dziecięca i dobry uśmiech.

— Jakaż ona piękna! — szepnęła z trwogą, lecz w tej samej chwili serce zamarło w niej i bić przestało.

— To ty! — zawołał z radością królewicz.

— Ty, coś mi życie ocaliła, kiedy leżałem martwy na piaszczystym brzegu!

Jakże cię kocham!

Ach, jakżem szczęśliwy!

I przycisnął do piersi narzeczoną, a ojciec jej, król stary, płakał z rozczulenia.

Syrena stała blisko i patrzyła.

Królewicz zwrócił się do niej z uśmiechem.

— Ciesz się z mojego szczęścia — rzekł radośnie — bo ty kochasz mię także.

Wiem, że mnie kochasz bardzo.

Biedna Syrena usiłowała się uśmiechnąć, lecz czuła, że jej serce pęka.

Więc nie posiądzie duszy nieśmiertelnej i wkrótce stanie się pianą znikomą!

Dzwony zabrzmiały znowu, strojni heroldowie przebiegali miasto, ogłaszając radosną wieść o zaręczynach pary królewskiej.

Ślub miał się odbyć wkrótce.

Dzień ten nastąpił prędko.

Na ołtarzach paliły się wonne kadzidła i kosztowne olejki w lampach srebrnych i kryształowych.

Królewska para, strojna w perły i diamenty, trzymając się za ręce, stanęła przed księdzem, który na zawsze połączył ich dłonie i dał im błogosławieństwo.

Syrena w pięknej szacie jedwabnej ze złotem niosła tren panny młodej, ale nie słyszała, ani wspaniałej muzyki kościelnej, ani pięknego śpiewu i nie widziała całej ceremonii, ani ludzi, którzy tłoczyli się wkoło, bo przed nią stała śmierć nieunikniona i szczęście, które utracić musiała.

Tego jeszcze wieczora królewicz z małżonką odpływał na okręcie, który go tu przywiózł.

Cały dwór odprowadził młodą parę do przystani, z balkonów powiewały chorągwie i kwiaty, brzmiały salwy armatnie.

Podniesiono żagle, wiatr wzdął je lekko i statek pomknął po fali.

Na pokładzie zapalono światła, niby gwiazdy różnobarwne, goście tańczyli wesoło, bawiła się załoga i świta książęca.

A Syrenie przypomniał się wieczór pamiętny, gdy po raz pierwszy wyjrzała z głębiny na świat i ludzi.

Witała go wtedy w podobny sposób, jak dzisiaj go żegna, widziała radość, tańce — i śmierć potem.

I sama tańczyć zaczęła z innymi, krążyła jak jaskółka przed burzą i wszyscy podziwiali zdumieni piękność tańca.

Każde stąpnięcie ból jej sprawiało okrutny, ale go dziś nie czuła, bo serce bardziej ją bolało.

Oto ostatni raz w życiu ogląda dobrego księcia, którego tak bardzo kochała, dla którego porzuciła dom ojcowski, opuściła rodzinę, oddała głos swój piękny i cierpiała co dzień nieznośne męki.

Po raz ostatni widzi to morze głębokie, gwiaździste niebo, oddycha powietrzem.

Nim słońce wejdzie, ona żyć przestanie — zmieni się w pianę, rozpłynie się w nocy wiecznej i ciemnej i nic z niej nie zostanie, bo nie miała duszy.

Nie mogła zdobyć duszy nieśmiertelnej!

Do północy brzmiała muzyka na statku, bawiono się wesoło; biedna Syrena bawiła się razem z innymi, chociaż śmierć miała w sercu.

O północy książę pożegnał załogę i oddalił się z żoną do namiotu, który umyślnie dla nich urządzono.

Światła pogasły zaraz, rozeszli się wszyscy, cisza zapanowała na okręcie i tylko sternik czuwał wytrwale u steru.

Syrena wsparta o poręcz pokładu patrzyła na wschód, czekając jutrzenki: stamtąd wystrzeli pierwszy promień słońca, który ją zabić musi.

Wtem ujrzała nad wodą swoje siostry drogie.

Płynęły ku niej.

Twarze miały blade, wiatr z ich włosami nie igrał figlarnie: były obcięte.

— Oddałyśmy je wiedźmie! — zawołały — aby cię uratować.

Inaczej musiałabyś umrzeć dziś o wschodzie słońca.

Patrz, oto nóż, który nam dała dla ciebie.

Patrz, jaki ostry!

Zanim słońce wzejdzie, musisz nim zabić księcia.

A kiedy krew gorąca tryśnie z jego serca na twoje nogi, zrosną się znów w piękny ogon i powrócisz do nas, aby jako Syrena, dożyć szczęśliwie lat trzystu.

Tylko śpiesz się, droga!

Słońce wzejdzie za chwilę!

Babka tak się martwi, że swoje siwe włosy też oddała jędzy.

Śpiesz się, najdroższa: Zabij księcia i powracaj.

Widzisz różową jutrzenkę na niebie?

Słońce już wschodzi.

Westchnęły głęboko i zanurzyły się w fale błękitne.

Syrena pożegnała je spojrzeniem i udała się do namiotu księcia.

Na purpurowym łożu spał spokojnie, z uśmiechem wymawiając przez sen imię żony.

Syrena zbladła bardzo i zadrżała… spojrzała na nóż ostry i na twarz śpiącego, ręka jej się podniosła — i opadła.

— Nie! — odrzuciła zabójcze narzędzie precz, daleko, na fale, a gdzie stal ostra uderzyła wodę krew wytrysnęła kroplami wysoko.

Potem pochyliła się cicho nad księciem i dotknęła ustami jego czoła.

To pożegnanie.

Spojrzała raz jeszcze i wybiegła z namiotu.

Słońce już ukazało rąbek zbitej tarczy.

Zamknęła oczy i skoczyła w morze.

Na białą pianę morską padły promienie słoneczne i przeniknęły ją światłem i ciepłem.

— Syrena ze zdziwieniem uczuła, że żyje, choć ciało jej zniknęło.

Ale żyje przecież, bo widzi słońce jasne, a nad sobą rój istot cudnych, świetlanych, tak przejrzystych, że widać przez nie purpurę obłoków i żagle białe.

Śpiewają pieśń, lecz głos ich cudny, melodyjny, tak jest subtelny, że go nie uchwyci ucho człowieka ani żadnego ziemskiego stworzenia, jak oko nie uchwyci ich kształtów powietrznych.

Płyną bez skrzydeł, lekkością ciał swych unoszą się w powietrzu.

I Syrena czuje, że sama staje się taką istota, że z piany morskiej podnosi się ku nim, równie przejrzysta, lekka i subtelna.

— Gdzież jestem? — zapytała radośnie zdziwiona, a głos jej zabrzmiał tak wdzięcznie i słodko, jak nadziemska muzyka.

— Jesteś wśród cór powietrza — odpowiedziały jej lekkie istoty.

Dzieci morza nie mają duszy nieśmiertelnej i zdobyć jej nie mogą własną mocą; tylko miłość człowieka czasem dać ją może, lecz to nie od nich zależy.

Córy powietrza też nie mają duszy, ale zdobyć ją mogą przez dobre uczynki.

Więc czynimy, co w mocy naszej jest dobrego.

Teraz płyniemy do gorących krajów, gdzie zaraza zabija ludzi; tam nieść im będziemy pomoc i ratunek, roznosząc uzdrawiającą woń kwiatów, chłodząc rozpalone od słońca powietrze i wzmacniając orzeźwiającym powiewem chorych i utrudzonych.

A która przez lat trzysta, nie ustając w pracy, czyni tyle dobrego, ile tylko może, ta otrzymuje duszę nieśmiertelną zdolną żyć wiecznie, w wiecznej szczęśliwości, jak dusza ludzka.

Ty, siostrzyczko nasza, pragnęłaś całym sercem tego szczęścia, kochałaś i cierpiałaś, umiałaś poświęcić — własne szczęście i życie dla szczęścia człowieka, więc nie mogłaś zostać tylko pianą morską i stałaś się córą powietrza, by z nami pracować przez lat trzysta i otrzymać na wieczne szczęście duszę nieśmiertelną.

Słuchając tych słów, Syrena podniosła na Boże słońce rozjaśnione oczy i po raz pierwszy łza w nich zaświeciła.

Na statku znowu powstał ruch i życie.

Książę wyszedł z namiotu z młodą żoną, szukano jej, wołano.

Królewicz tylko stał smutny na stronie, patrząc na białą pianę fali zielonej, jakby przeczuwał, że tam się ukryła ta, której wszyscy szukali daremnie.

Syrena, uśmiechnęła się do niego, lekki pocałunek złożyła na czole młodej królowej i popłynęła lekko na rubinowy obłok, który niósł jej siostry, dzieci powietrza, w nieznane przestrzenie.

-----