corpora: wikisources-pl

text:
Betomanie.

Łukasz Gołębiowski, w dziele swojem p. n. „Gry i zabawy" (Warszawa, 1831), opowiada: „Podczas bytności wojsk francuskich w Warszawie 1807 r., było wesołe towarzystwo z rodaków i obcych utworzone, pod nazwiskiem Betomanie.

Członki towarzystwa tego zgromadzały się na obiady składkowe, każdy z nich miał znak szczególny przy guziku na piersiach, to jest: wiązeczkę siana na wstążce.

Czytano i deklamowano przy uczcie przyjacielskiej roboty własne wierszem lub prozą, dowcipne i wesołe".


corpora: openbooks

text:
Józef Czechowicz

erotyk

błękitne pierwsze litery

żałobne zaślubiny

pełnia drapieżna

suto cieknie srebro atmosfery

na głębiny

ty ich nie znasz

iskry czarnego metalu

myśli od prądów osłabłe

opad żalu

z nagła zorza zadrżała

świetlistość widzę ciała

świeższą od złotych jabłek

stopione razem

wiersze za mgłą

noce nizinne

szklane

są

jak upał i chłód

ze snu schodzących potęg

czy wiesz te wiersze co cichną

dla ciebie erotyk

srebrna duszyczko zwrotek

marychno

-----


text:
Bachiarius v.

Brachiarius, inaczej Maccaeus, irlandczyk, czy też z Anglji rodem, uczeń św. Patryka, wychowany w klasztorze banchoreńskim (Bangor), lecz nie wiadomo w którym.

Dwie są bowiem miejscowości tego nazwiska (Bangor), nad morzem Irlandzkiém: l. znaczne miasto na północ księstwa Walji, w hrabstwie Caernarvon, będące niegdyś stolicą biskupią, miało klasztor i szkolę przed r. 560 (Collegium Bannochorense), podobno jeszcze za Konstantyna W., w kwitnącym stanie.

Cf. Wiltsch, Kirchl.

Geogr.

I 238.

2.

Miasto w pólnocno-zachodn.

Irlandji, nad zatoką Belfast, gdzie był założony klasztor przed r. 520.

Bachiarius żył ok. r. 450.

Z wielu pism jego przechował się list De recipiendis lapsis (w Orthodoxographa, Basil.

1569, s. 485, w Biblioth.

PP.

Lugdun.

t. VI) i De fide libellus.

Przedrukował je Migne, Patrol, lat.

t.

20.

X. W. K.


text:
Juliusz Słowacki

Do Franciszka Szemiotha

Nie zapominaj, że kiedyś ubogi

Twój przodek, włosy zarosły długiemi,

Miał swoję puszczę i miał swoje bogi

I swoich duchów opiekę na ziemi.

A kiedy mówił pacierz tajemniczy

I o potomstwo wielkie prosił ducha,

To krzyczał z piersi — tak jak morze krzyczy,

A Bóg go słuchał, tak jak morze słucha.

Dziś, z jego domu rozwalonej ściany

Na krąg kamieni gdyś trafił w młodości,

Ciekawy byłeś, lecz nie zapłakany;

Nie ducha jego ciekawy — lecz kości.

Dziś, gdy cię ręka prześladowcza losu

Nad morze wiedzie, a tajemnic uczy:

W żywiołach — przodków ty nie słyszysz głosu,

Nie po litewsku tobie bałwan huczy.

Duchy twe jednak wodzą cię na pasku

I niańczą — i dziś to sprawiły rano,

Żem kląkł przed tobą i pisał na piasku

Te rzeczy, które w puszczy już wiedziano.

Pamiętaj ten dzień, gdy cię duch gołębi

Ostrzegał, własnych zapomniawszy krzyży;

Bo wkrótce w piasku tym ja jeszcze głębiej

Będę — i u nóg ludzkich jeszcze niżej…

Ale ci wtenczas tęsknota nakaże

Po mego ducha iść w duchów krainę,

Aż — odświeconych myśli moich twarze

Ujrzysz i piasek ten, i tę godzinę.

Dieppe, w niedzielę I846, 23 sierpnia w dzień moich imienin.

-----


text:
137.

Nie zawsze wierzcie, piękne panie,

Pochlebstwom lada wierszoroba.


text:
Baader Franciszek, jeden z głośniejszych myślicieli niemieckich, ur. r. 1765 w Monachjum.

W 19 roku życia doktor medycyny.

Nie zajmował się jednak praktyką lekarską, pracował wiele nad naukami przyrodniczemi, wiele podróżował, był czas jakiś urzędnikiem górnictwa bawarskiego, następnie professorem filozoficznej dogmatyki w Monachjum, a od 1838 r., kiedy reskrypt ministerjalny wyłączył świeckich od nauczania filozofji religji, wykładał tam psychologję i antropologję.

Um.

1841 r.

Baader w filozofji nowożytnej zajmuje zupełnie oddzielne miejsce.

Przedstawiamy tu jego system, podziwiany swego czasu; wywarł on też wpływ nietylko na późniejszy teozoficzny kierunek filozofji Szelinga, ale i na niektórych teologów niemieckich.

Przedstawienie jednak jego systematu ma pewne trudności, bo płodny ten pisarz myśli swe wypowiadał w brooszurach, w listach, w rozprawach oddzielnych.

Nadto, styl jego oryginalny, żywy, idący za myślą bystro, z przedmiotu na przedmiot, nieraz bardzo daleki, przeskakującą, ustawiczne alluzje i gra wyrazów utrudzają uchwycenie jego myśli, tém więcej, że terminologję ma chwiejną, i wcale nieokreśloną.

Do wyrozumienia jego pojęć służyć mogą pisma jego uczniów: Hoffmanna, Vorhalle zur spekulativen Lehre Baaders; Lutterbecka, Ueber den philosophischen Standpunkt Baaders, 1854; Hambergera, Ueber die Cardinalpunchte der B. Philophie, 1855.

Baader występuje, jako filozof chrześcjański, przeciwko panteizmowi i ateizmowi filozofji nowożytnej, ale zostając pod wpływem mystyków heterodoksyjnych, Jakóba Böhme i St. Martina (ob.

te.

art.), staje na stanowisku niekościelném.

Wprawdzie studjował Baader i teologję katolicką, osobliwie Ojców i św. Tomasza z Akwinu, a walcząc przeciwko rewolucyjnej metodzie nowszej filozofji, musiał odwoływać się do zasady powagi w filozofji, a zatem nie mógł całkowicie pomijać znaczenia dogmatycznej powagi; lecz powaga ta u niego podrzędne zajmuje miejsce w obec jego powag teozoficznych i poglądów własnego, racjonalizmem zarażonego, umysłu.

To też, obok genjalnej jakiej myśli, w utworach jego często spotykać się można z niedorzecznemi mrzonkami teozoficznemi i grubemi błędami religijnemi.

Filozofja Baadera, przeciwko przeczącemu racjonalizmowi, chce stawić racjonalizm pozytywny: 1) uważając za bezpośrednio i pierwotnie najpewniejsze to wszystko, o czém Kant powątpiewał, jako o przechoilzącém siłę naszego rozumu; 2) wykazując, jak łączy się z sobą z istoty swej to, co Kant rozdzielał, i 3) uznając za najbezpośredniejszą zasadę całej natury to, co Kant, jako nadnaturalne, wyłączał z zakresu filozofji.

Teorja poznania Baadera jest wręcz przeciwna Dekartowej.

Poznanie nasze jest czynne i bierne zarazem; myślimy, bo umysł nasz idzie śladem tkwiącej w nas myśli.

Nie cogito, ergo sum, jak chce Dekart, ale cogitor, ergo sum, mówi Baader.

Wiedza doczesna jest uczestniczeniem w wiedzy Bożej; podmiotowy akt myśli nie możliwy jest bez pośredniego połączenia naszej myśli z myślą Bożą.

Stworzenie nigdy samo nie jest wiedzącém; wiedza jego współwiedzą (conscientia).

Nasza świadomość siebie opiera się na tém, że Bóg wie o nas.

Jak byt mój nie pochodzi ze mnie, ale wynika z poprzedniego już bytu, tak i wiedza moja nie ze mnie wypływa, ale z wiedzy innej.

Myśl, wiedza, idea jest przed podmiotem (t. j. przed istotą myślącą, człowiekiem), objawia się jemu i gdy człowiek jej się poddaje, wnika bezpośrednio w wiedzę najwyższą.

Wiedza tedy nie powstaje bynajmniej per generationem aequivocam, przez samodzielne powstawanie, ale ulega prawom naturalnego upłodnienia i ma także swoje boleści porodu.

Panteizm zależność wiedzy ludzkiej zamienia na jej tożsamość z wiedzą Boską.

Baader nie chce się zgadzać na takie utożsamienie.

Istota ludzkiego poznania odpowiada osobistemu stosunkowi pomiędzy Bogiem, dającym wiedzę (objawicielem), a przyjmującym ją człowiekiem.

Tym sposobem ludzkie poznawanie zabezpieczać chce Baader od naciągań i kuglarstw dawniejszego i nowszego kartezjanizmu, bo uważa je za rzeczywisty i moralny proces, za rozmowę pomiędzy człowiekiem a Bogiem.

Człowiek, w myśleniu swojém, nie przychodzi dopiero do Boga, jako do przedmiotu myślenia, ale myśli w Bogu, przez Boga i z Bogiem.

A jak ateusz jest fantastą, tak również niedorzecznością jest chcieć poznać Boga bez Boga.

Wiedza łączy się ściśle z miłością; logika jest religijną; a przewrotną bezbożnością jest rozdział poznania i woli w duchu krytycznej filozofji.

Jak wiara bez wiedzy, tak wiedza bez wiary jest niemożliwą.

Nie możliwą jest wiara bez wiedzy, ponieważ nie mogę swobodnie przyjąć tego, czego nie rozumiem.

Nemo vult nisi videns.

Niemożliwą znów jest wiedza bez wiary, ponieważ myślą nie mogę wniknąć w treść poznania, jeżeli wprzód tej treści nie przyjąłem i swobodnie sobie jej nie przyswoiłem (wiara).

Podług Baadera też, wszelkie naukowe poznanie, o ile jest poznaniem filozoficzném, zawarunkowane jest wiarą i bez wiary niemożliwe.

Jest to stanowisko teozoficzne.

Baader rozróżnia troistą wiedzę, odpowiednio do troistego stanu bytu i odpowiednio do stosunku podmiotu poznającego do Boga.

Pierwszy stosunek ma miejsce wówczas, gdy Bóg, idea, prawda, zmuszając ducha ludzkiego, poddaje go sobie.

W taki sposób prawda Boża opanowywa szatana, który drży, opanowywa też i nas, quia Deum esse scitur, non creditur.

Na tym stopniu poznanie jest jako ciężar i przymus.

Inaczej się ma już na drugim stopniu, gdzie myśli stoją w obec ducha: z jednej strony poczyna się tu wiara, zaufanie, z drugiej jednak możliwe tu przeciwieństwo i błąd.

Na trzecim stopniu idea przechodzi w poznającego, duch poznający odtwarza ją swobodnie i sam zostaje swobodnym.

W tém poznaniu ginie różnica a priori i a posteriori, t. j. przeciwieństwo centralnej i peryferycznej prawdy; prawda przestaje być przeciwstawieniem prawa dla ducha, ludzka wiedza zupełnie jest wolna, i ludzki duch, jak przyjął w siebie niższą od siebie naturę, tak i względem Boga nie jest już niewolnym.

Zdobycie tego stopnia jest zadaniem i zasługą filozofji religijnej.

Tak zwana w nowszych czasach wiara rozumowa odpowiada tu pierwszemu stopniowi poznania, stopień ten jest niezbędnym i pierwszym warunkiem wszelkiej wiedzy; wiara, w właściwém i zwyczajnem znaczeniu, ma miejsce dopiero na drugim stopniu; istota jej zaś tutaj polega na tém, że myśl, jak i jej grunt metafizyczny, przeciwstają duchowi; że ten przeto czuje się w obec niej wolnym, że może się jej poddać, lub się od niej odwrócić (posse dubitare i posse non dubitare); że poznanie jest tu w obec prawdy, jak wola w obec prawa, dopóki przez cnotę nie połączą się i nie spłyną razem, wytwarzając charakter.

Obojętną tu zresztą jest rzeczą, czy te przedmiotowe myśli stawają w obec ducha, przez wewnętrzny akt świadomości (np. przez refleksję), czy też przez zewnętrzne doświadczenie, czy też wreszcie przez świadectwo osobistej jakiej powagi.

Powagę tedy bierze tu Baader w bardzo szerokiém znaczeniu, zwraca tylko uwagę na jej formalną stronę, że prawda stoi przed duchem i że jej przyjęcie zależy od decyzji woli.

Wiara tedy jest rezultatem poddania się i zawieszenia własnego działania, w obec działania istoty rozumiejącej (Boga lub pośrednio człowieka).

Wprawdzie i Baader uznaje wiarę, jako dzieło Boże, ale w podobny sposób, jak i wiedzę: jest ona podług niego tylko innym sposobem rozumienia, jest wiedzą niedoskonałą; różnica naturalnego i nadnaturalnego porządku ginie.

Nadto, ponieważ wiara jest tylko tu poddaniem, ujarzmieniem woli, i ponieważ zamiast najwyższej pewności, daje tylko ułamkową, zewnętrzną wiedzę, że jest tylko służebniczą, prawną wiarą, przeto u Baadera, równie jak u Hegla i innych racjonalistów, credo, ut intelligam, wyraża konieczność usunięcia tej radykalnej niedoskonałości wiary.

To poniżenie wiary prowadzi za sobą naturalnie zbyteczne wywyższenie rozumu.

Podniesienie wiary do wiedzy pojmuje Baader, jako zupełne ustanie wiary.

Następuje wówczas dubitare non posse, i wiara zamienia się na wiedzę, jej treść staje się zupełnie zrozumiałą.

Że jednak wiedza, zamiast dojść faktycznie do tego rozwinięcia, t. j. do trzeciego stopnia, objawia się wiedzą rewolucyjną, że duch, zamiast poznania Boga, występuje przeciwko Bogu, i filozofja stała się niereligijną, Baader tém objaśnia, że poznanie nasze jest uszkodzone, i dla tego uznanie jego zepsowania przez upadek grzechowy, jest u Baadera zasadą teorji religijnego poznania.

Jeżeli tedy człowiek chce prawdę poznać, winien poznać swego Odkupiciela, przez którego na nowo będzie mu ona wrodzoną; poznanie potrzebuje odkupienia.

I to logiczne odkupienie wymaga ofiary, mortyfikacji, i nigdy bezbożna, niereligijna filozofja nie zdoła dojść do jakiegokolwiek pozytywnego rezultatu.

Zdawałoby się więc, że tutaj Baader staje na gruncie czysto teologicznym, gdy domaga się od filozofji, aby zbawczą prawdę z rąk wiary przyjęła, ale, niestety!

pojęcie samego upadku i jego następstw, jak zaraz zobaczymy, bardzo u niego awanturnicze.

Teologja Baadera łączy się ściśle z jego logiką, a jak ta jest dla niego nauką słowa, o ile bada objawienie Bożej mądrości w wiedzy ludzkiej, tak znów z drugiej strony, teologja jest odwrotną stroną logiki, o ile poznaje ona samą istotę Bożą z jej objawienia w wiedzy ludzkiej.

Obie razem wzięte stanowią tak zwaną philosophia prima, właściwą filozofję.

Za przewodnictwem Jakóba Böhme i kabalistów przedstawia Baader proces życia Bożego.

Lekceważy tutaj prace teologji, rozprawia, jakby był uczestnikiem skarbów mądrości Bożej i wręcz wypowiada heretycką pretensję, że on dopiero dobrze zrozumiał tajemnicę Trójcy Przenajświętszej.

I w ogóle nie ma dla niego tajemnicy; tajemnica nie jest prawdą niedościgłą, ale tylko zakrytą.

Właśnie ich odkrywanie jest zadaniem umysłu ludzkiego; tylko zmyślenia nierozumu ludzkiego o tajemnicach są ciemne i niezrozumiałe.

Cała treść religji powinna i musi zostać umiejętnością ścisłą.

Baader jest przekonany, że tylko z tego stanowiska można religji skutecznie bronić, przeciwko napaściom nowożytnej pogańskiej filozofji.

Filozofia prawdziwa tylko przez rozwijanie dogmatów może jej bronić przeciwko filozofji fałszywej.

Dogmatu bowiem są tylko prototypami, organicznemi pierwiastkami poznania; są nasieniem, które nie ma spoczywać tylko w pudełku aptekarskiém, ale powinno dalej się rozrastać.

Tak więc Baader wychodzi z przesadnego pozytywizmu, bo wszelką wiedzę czyni zawisłą od wiary, skoro twierdzi, że wiedza całą treść swoją od wiary wziąść wprzód powinna; a niebawem znowu przerzuca się w racjonalizm, gdy rozumowi człowieczemu oddaje zupełnie dzieło rozwijania dogmatu, i dla tego znosi kościelne pojęcie tajemnicy (ob.).

Jak u Boehmego, tak i u Baadera Bóg najprzód był pierwotną, nierozróżnioną w sobie jednością Istoty Bożej; wewnętrznym dopiero procesem swoim rozwinął się do zupełnej swojej rzeczywistości.

Ale jak niemożliwą jest rzeczą, rozumuje dalej Baader, ażeby duch był bez natury, tak jak niemożliwą, aby natura była bez ducha, przeto w pierwotnej tej jedności pierwiastek duchowy miał w sobie już odwieczną naturę.

Z tej pierwotnej jedności, czyli indyfferencji musiał Bóg wystąpić, aby zupełnie się urzeczywistnić, i właśnie urzeczywistnienie to dokonało się w ten sposób, że oba owe momenta pierwotnego dualizmu: wiekuista natura i wiekuisty duch (sofia, mądrość), rozróżniają się, występują w Bogu przeciwko sobie, tak, że ztąd w Bogu powstaje walka, objawiająca się niespokojnym, kolistym ruchem.

I w tém właśnie widzi Baader źródło życia.

Walka ta w Bogu jest tylko chwilą przechodnią do właściwego narodzenia się życia Bożego, które ztąd powstaje, że pierwiastek duchowy (sofia) zwycięża, bo wniknąwszy w pierwiastek natury, ujarzmia go i wykształca go sobie na swoją cielesność.

W skutek wniknięcia duchowego pierwiastku, światła, w ciemny ogień środka natury, środek ten przejęty zostaje światłem, a tém samém ogień jego zostaje przemożony, poddaje się życiu ducha i przyjmuje postać światła, gdy wzajemnie pierwiastek duchowy otrzymuje swoje ucieleśnienie.

To ucieleśnienie jest jak ów obłok biblijny (szechina), w którym Bóg przemieszkiwa, jest świetnością, w której panuje, jest materją pierwotną, materia prima.

Ten wewnętrzny proces narodzin życia w Bogu, jest procesem trynitarnym.

Osoby Boże są dla Baadera tylko momentami tych narodzin życia Bożego, przez jakie Bóg urzeczywistnia się i do siebie przychodzi.

Ojciec, jako pierwotny rodzic, jest tu odwieczną naturą w Bogu; Syn zaś odwieczną Sofią, a zatem czémś najwewnętrzniejszém, czemś najduchowniejszém w Bogu; on jest tém światłem, co to przebija ciemności odwiecznej natury, i tym sposobem zawarunkowywa rzeczywistość Boga, jako ducha.

Duch św. nareszcie jest ową w Bogu jednością wiekuistej natury i wiekuistej sofii, jest on rzeczywistą, konkretną jednością Boga, jako Ducha Bezwzględnego.

Jak dalece fałszywém i niechrześcjańskiém jest całe to pojęcie, ob.

w art. Trójca.

— Od tego wewnętrznego, immanentnego narodzenia życia, odróżnia Baader wypływowe, emanentne narodzenie świata.

Ale odróżnienie to nie powinno być oddzieleniem, bo oba te rodzaje narodzin w ścisłym z sobą zostają związku.

Taka pełność, jaka jest w Bogu, nie potrzebowała zazdrośnie zamykać się w sobie; Duch Boży miał w sobie ideę wszystkich rzeczy stworzonych.

Idea ta jednak potrzebowała wyjść z pierwotnej swojej, wewnętrznej formy, potrzebowała przejść w zupełne swoje objawienie i okazanie się w całej swojej rzeczywistości.

Objawienie tedy idei Bożej w stworzeniu, jest o tyle konieczne, że dopiero przez nie Bóg dochodzi do zupełnej świadomości tej idei.

Skoro zaś ta idea miała się objawić, t.j. stać się rzeczywistością zewnętrzną, przeto potrzebowała realnego podścieliska; podścieliskiem zaś takiem nie mogło być co innego, jak wiekuista natura w Bogu.

Ta wiekuista natura, to centrum naturae jest pod tym względem ową chaotyczną nicością, ową przepaścistą głębokością, z której, jako z niewidzialnej, nieujętej, wystąpił świat widzialny, dotykalny.

Pomimo tego stara się Baader bronić od panteizmu i utrzymać oddzielność Boga od świata.

Wszelako uczy, iż stworzenie nie jest czemś pozabożem, t. j. nie jest co do swego bytu oddzieloném od Boga.

Każdą istotę Bóg zawiera w sobie i żadna nie jest dla siebie po za nim.

Nie ma przeto nic skończonego, coby tylko skończoném było, równie jak nieskończoność, nie jest tylko nieskończonością.

Stworzenie tedy jest tylko dalszym ciągiem Boga, w czasowej sferze objawienia, i dla tego wszelkie działanie stworzenia bezpośrednio zawarunkowane jest niestworzoną działalnością Bożą.

I jak stworzenie samo nie jest po za Bogiem, ale w Bogu i Bóg w niém, tak też i działanie stworzenia jest niemożliwe bez początkującej, współdziałającej i dokonywającej działalności Bożej.

Rozumie się to, jak o każdem innem, tak szczególniej o rozumnem stworzeniu.

Dla tego wszelka wiedza, wola i działalność rozumnego stworzenia zawarunkowane są istotnie przez wiedzę, wolę i działalność Bożą.

Słowem, wszelkie działanie stworzenia nie jest czém inném w istocie swojej, jak tylko dalszym ciągiem działania twórczego.

Jak kiedyś, w pierwotnej, nie rozróżnionej jedności Bóstwa życie poczęło się przez rozróżnienie dwóch pierwiastków: natury i ducha, tak i objawienie jego w stworzeniu rozpoczęło się walką, pomiędzy naturą a ożywiającą stworzenie ideą.

A jak znowu wewnętrzne życie Boże dopełniło się opanowaniem wiekuistej natury, przez pierwiastek duchowy, tak i objaw jego w stworzeniu tylko przez to dochodzi do swojej pełni, że Bóg i w stworzeniu, pierwiastek natury przywodzi pod panowanie idei i że ta, tym sposobem, odpowiednie otrzymuje ucieleśnienie.

Cel stworzenia jest podwójny: l) Bóg chce stworzenia uczynić współuczestnikami szczęścia, 2) Bóg w stworzeniu ma znajdować swoje odrodzenie, swój pokój, swój sabbat.

(La création est la recréation de Dieu, jak chce St. Martin).

W tym akcie twórczym, człowiek naturalnie pierwsze zajmuje miejsce, w nim Bóg szczególniej chce się odrodzić, on ma światu Boga objawiać, ma go w martwe wprowadzać stworzenie, wprowadzając je zarazem w Boga.

Kosmologja Baadera jest tedy właściwie antropologją; i człowiek jest tu nietylko najwyższym członkiem i ostatnim stworzenia celem, ale on stanowi o jego losie; świat dzisiejszy taki, jakim jest, stał się przez człowieka i przez człowieka przejdzie on w wyższy świat niebieski.

Te pojęcia antropologiczne, stanowiące rdzeń filozofji Baadera, najwyraźniej też noszą na sobie cechę niechrześcjańską.

Baader dowodzi najprzód, że, aby człowiek mógł Boga objawiać, i stać się dziecięciem Bożém, koniecznie musi być wolnym i mieć możność upadku; również dowodzi konieczności pokusy, periculum vitae.

Życiowy proces stworzenia ma dwa momenty: pierwsze narodzenie, jest wstąpienie stworzenia w nieusunięte jeszcze przeciwieństwo jego składowych żywiojów natury i ducha; drugie narodzenie, jest wzniesieniem się po nad to przeciwieństwo do wyższej ich jedności.

Na przejściu, od jednego narodzenia do drugiego, stoi pokusa.

Wszelkie życie opiera się na przeciwieństwie, od którego chce się wyzwolić; żeby się zaś w rzeczy samej z tego wyzwoliło, musi przejść przez pokusę, zdecydować się za jednym lub drugim żywiołem, t. j. albo dopuścić pierwiastek naturalny do panowania nad ideą, albo też poddać go idei Bożej i na jej ciało go obrócić.

Pierwsze jest złem, drugie dobrem, tak w fizyczném jak i moralném znaczeniu.

Stanowczo jednak występuje Baader przeciwko zasadniczemu błędowi bezreligijnej filozofji, która przypuszcza konieczność upadku, a zatem konieczność złego.

Tylko możliwość złego leży w stworzeniu, w jego naturze, i może rozpalić się do samolubstwa, ale też może pozostać w utajeniu, w okkultacji i urobić się do jedności z Bogiem bez upadku.

Upadek zaś dwojako jest możliwy: ponieważ przeznaczeniem stworzenia rozumnego jest swobodne opanowywanie stworzenia nierozumnego, przeto może ono, albo przez pychę dążyć do opanowania Boga, albo przez upodlenie poddać się stworzeniu nierozumnemu.

Pierwsze było grzechem aniołów, drugie grzechem człowieka.

Aniołowie, odrywając wolę swoją od Boga, dyslokując ją, w Bogu jednak pozostali, ale w tém też jest ich piekło, że żądzy swojej, oderwania się od Boga, nie mogą nigdy spełnić.

Z upadkiem aniołów podniosło się znaczenie człowieka; odtąd miał on być odnowicielem, a mianowicie miał: 1) przeszkodzić zmieszaniu się bytu niebieskiego z bytem abyssalnym, 2) ocalić zepsute stworzenie przez upadek lucifera.

Dla tego Bóg „ryzykuje“ świat poraz wtóry, cofa się zeń na chwilę, aby się przekonać, czy idea, czy jego podobieństwo wyrodzi się w człowieku; ale, jak historja uczy, i człowiek upada, gdy wola natury w nim się zapaliła i wystąpiła jako potęga oddzielna.

Tym sposobem stworzenie pędzi niepokonalnie ku piekłu i świat pierwotny (bo ciągle tu mowa o owym świecie pierwotnym, a nie o naszym, teraźniejszym) przeznaczony na to, aby był światem niebieskim, rajem, zpiekielniłby się, gdyby Bóg go w jego upadku nie podtrzymał i jego dyslokacji nie utwierdził w przestrzeni i czasie.

Wówczas dopiero, po upadku, jako skutek tego upadku, ale zarazem, jako środek ochronny od zaguby, następuje materjalizowanie stworzenia,o jakiém, jako o dziele sześciu dni, opowiadać nam ma początek księgi Rodzaju.

Co Geneza opowiada, jest tedy tylko szacownym mytem, w obec wyroczni baaderowej filozofji, która wie wybornie, co się działo przed stworzeniem teraźniejszego świata.

Błąd to zresztą nie nowy i nie ciekawy, ale interesującém jest usiłowanie Baadera, oparcia tego rozróżnienia nadczasowego i czasowego stworzenia (natury i materji) na pojęciu prawdziwego i pozornego czasu.

Pojęcie czasu nazywa on miarą głębokości każdej filozofji, kluczem do wyrozumienia świata, i przyznaje, że pojęcie to tém wydawało mu się trudniejsze, czém więcej nad niém przemyśliwał.

Pojęcie czasu tedy jest u niego troiste, odpowiada ono trzem istnieniom świata, jako pierwotnego, abyssalnego i pośredniego.

Pierwszy czas nazywa się prawdziwy, jest on to samo, co wieczność; nie jest jednakże prostą nieskończonością (samą teraźniejszością), ale jest jednością stawania się i bytu, a zatem jednością wszystkich trzech wymiarów czasu; w nim żywa teraźniejszość panuje nad przeszłością i przyszłością, wszelkie życie jest tu centralne i dla tego całkowite.

Przeciwném zaś wręcz jest pojęcie negatywnej wieczności, wiecznej śmierci, czyli czasu abyssalnego.

Ta podczasowość nie ma żadnej przyszłości, ani teraźniejszości, tylko przeszłość, i ztąd rozpacz, nieuspokojone nigdy pragnienie, bo stała się zupełną dyslokacją i odśrodkopędnością (?).

W pośrodku jest czas w zwyczajném znaczeniu, czas, jak go Baader nazywa, pozorny; wybiegł on z wieczności, i dla tego nie ma w nim teraźniejszości, jest tylko ułamkiem zbliżającym się do zera, wieczności zimą, zmiennym ustawicznie, śmiertelnym, żyjącym tylko w przyszłości i przeszłości, i dla tego pozbawionym użycia.

Paralelnie zupełnie ma się z przestrzenią jak z czasem.

Z obu zaś, jako pretensji i ekstensji pierwotnego bytu, składa się pojęcie materjalności.

Pojęcie materjalności odpowiada tedy pojęciu czasu, ale nie spływa z niém zupełnie w jedno.

Przestrzeń, czas, materjałność, są nietylko podmiotowemi formami, jak chce Kant, ani też, jak chce Szelling, nie są wiekuistemi formami bytu, odwiecznej, bezwzględnej substancji, lecz są przedmiotową formą bytu, jaką Bóg dał światu, a jaką wywołała decyzja woli rozumnego stworzenia.

Materja nie jest wcale, jak chce gnostycyzm, złem, owszem, materja została stworzoną, aby złe nie zapanowało w naturze, la matiere fut creé afin gue le mai ne puisse prendre nature, mówi Baader, za St. Martinem.

Po upadku bowiem, złe duchy miały wkroczyć w świat i ujarzmić dla siebie naturę; zmaterializowanie świata, stanowiąc jakby pokrywę (enveloppe), zaparło im wejście w naturę, zostawiając ją tylko już otwartą dla człowieka, którego duch rozumny, jakkolwiek związany czasem, jednakże wolnym jeszcze pozostał.

Materja tedy jest pewnego rodzaju zawieszeniem, opóźnieniem ognia duchowego; miłość Boża czeka jeszcze przez nią; uważać ją należy, jako czas łaski; ona umożliwia człowiekowi odnowienie samego siebie i całego stworzenia.

Natura u Baadera, co do początku swojego i praw, pochodzi z duchowych i moralnych pierwiastków; świat duchowy ściśle się łączy z procesem fizycznym.

To połączenie naturalizmu i spirytualizmu, wrogie atomizmowi i mechanizmowi, skłania się bardziej ku dynamizmowi.

Ale ponieważ istoty materjalnej natury szuka w czemś nadmaterjalnem, w duchowości, przeto wznosi się po nad stanowisko dynamiki abstrakcyjnej.

Gdy znowu z drugiej strony, materjalność nie jest dla niego czystą fantasmogorją, czystym pozorem, czy podmiotowém zdawaniem się, ale ją pojmuje, jako samodzielną rzeczywistość, przeto nie zgadza się i z czystym spirytualizmem.

I dla tego sądzi, że jego pojęcie natury, jako zdepotęgowanej niematerjalności, jedynie stoi na wysokości chrystjanizmu, wyświeca jego fakta, objaśnia cuda jego hagiologji, zjawiska magnetyzmu i jasnowidzenia (którym zbyt wielkie nadaje znaczenie), a nadto daje jedynie prawdziwą podstawę dla teorji Wcielenia, ofiary i sakramentów.

Chrystologja Baadera zostaje w ścisłym związku z jego pojęciem upadku.

Jak upadek człowieka, mówi on, stał się przez centralny fakt Adama, a zewnętrznie okazał się w ucieleśnieniu, przeto potrzeba również centralnego faktu odkupienia, potrzeba, aby słońce wewnętrzne, Syn, uzewnętrzniło się dla dokonania przebłagania i przejednania.

Napad przeto Straussa na chrystologję, uczyniony w duchu heglowskiego systematu, uważa za grubą i zupełnie niefilozoficzną niewiadomość, zarówno zasad życia, jak chrystjanizmu.

Konieczność rzeczywistego Wcielenia Bożego dowodzi Baader przez to, że gdy zły pierwiastek wcielił się w człowieka i człowiek z Boga wystąpił, idea, obraz Boży utaił się w nim i ustąpił przed obrazem szatana.

Gdy tedy Bóg chciał się znowu objawić człowiekowi, potrzeba było, aby szedł za nim i ucieleśnił się, aby na jednym z nim stanął stopniu.

Utajone, ukryte, przez upadek człowieka, prawo moralne musiało w Chrystusie stać się człowiekiem.

W osobie Zbawiciela Baader rozróżnia troistość charakteru, jako Jezusa, Chrystusa i Syna Marji.

W chwili upadku Syn wychodzi z serca Ojca w pierwowzór, w Bożą ideę człowieka, i staje się duchowym człowiekiem — Jezusem.

W przygotowawczym rozwoju pogańskiego i starotestamentowego kultu, Logos, Słowo występuje w dziejach, jako Messjasz — Chrystus.

W Marji nareszcie Dziewicy staje się człowiekiem materjalnie.

Jak tedy, podług prawa natury, chory człowiek leczy się przez derywację choroby na członek zdrowy, tak tutaj na tego nowego człowieka sprowadza się materja peccans przez ofiarę.

Gdy bowiem człowiek dopuścił się zdrady względem natury, został niejako związany z życiem jej krwi, i dla tego ten węzeł materjalny daje się tylko krwi przelewem rozwiązać.

Takie jednak rozwiązanie miało się odbywać stopniowo, przez przelew krwi coraz wyższego gatunku zwierząt; ale cały pogański i lewityczny kult ofiarny był tylko przygotowaniem zupełnego rozwiązania materjalnej niewoli przez Chrystusa.

Ponieważ on jeden połączony jest z żywym aktem naszego początku, przeto przelewem krwi swojej, krwi najzacniejszej, uwalnia nas nietylko z więzów natury, lecz jeszcze przez otwór, jaki śmierć jego sprawia w świecie materjalnym, stawia nas w stosunku z wyższą, z niebieską sferą.

Na tém pojęciu ofiary, jako wyzwoleniu z materji i transpozycji ludzkiego ducha, opiera Baader swoją naukę o usprawiedliwieniu.

Ofiarujący, pozyskawszy do swojej dyspozycji moc nad nieboską sferą, może od siebie, jako z centrum do periferji, do drugich moc tę przelewać, przez pokropienie krwią, przez pożywanie i picie, przez błogosławieństwo, modlitwę i t.

d., słowem, przez sakramenta i sakramentalja, które znowu wszystkie koncentrują się w Eucharystji, a tę uważa, jako instytucję, za pośrednictwem której ludzie łączą się wewnętrznie i zewnętrznie, niebiańsko i cieleśnie, jako członkowie tego samego ciała, ze wspólną swoją głową, i tym sposobem dokonywają dzieła wyzwolenia z wszelkiego niewłaściwego stanowiska, tak względem siebie, jak względem innych istot.

Eucharystja jest pokarmem rajskim, w przeciwstawieniu do ziemskich substancji, które także ze swojej strony do nas przemawiają: bierzcie i jedzcie (mój promień, moje soki i siły), to ja jestem.

Jako pokarm rajski, nie jest ona odżywianiem jednostki ułamkami innej jednostki, ale jest odżywianiem organicznego systemu z jego centru, t. j.

z jego słońca.

Odzyskania też niebieskiej (boskiej) substancji z ziemskiej (z chleba i wina), dokonywa kapłan, jako człowiek ducha; siła jej (jak i w innych sakramentach) jest magiczna, podobna do przelewania magnetycznej siły na jaką osobę lub rzecz.

W eschatologicznych pojęciach Baadera, Hoffmann widzi kolosalną wielkość, w obec której dzisiejszy ród pigmejów dostaje zawrotu głowy.

Dusza u niego i po śmierci nie jest zupełnie bez ciała.

Nie zdaje mu się też, aby kara miała być wieczną, raczej nosi ona na sobie tylko charakter oczyszczenia.

Zmartwychwstanie opiera się na tém, że wierni, przez przyjęcie Ciała Chrystusowego, stali się jego członkami, i dla tego będą uczestnikami jego życia.

Ci tedy ludzie, co przyjmują do siebie Chrystusa i urabiają się na jego postać, przyczyniają się sami niejako do dopełnienia Chrystusa i jego królestwa.

Przez ten wynalazek miłości Bożej, jakkolwiek ona sama jest wszystltiem, a człowiek niczem, może Bóg przyjmować coś od człowieka i coś jemu zawdzięczać!

Kończymy rzecz jego filozofją społeczną.

Jak materjalną naturę wywodzi z pneumatycznej, niematerjalnej, tak i empiryczną organizację społeczeństwa objaśnia religijnemi, przedspołeczeńskiemi stosunkami.

Węzeł społeczny polega na miłości, a miłość społeczna ua miłości Bożej; jak natura tak i społeczeństwo powstało nie z atomów (jednostek), nie z sił abstrakcyjnych (z konstytucji, z kontraktów społecznych), ale z wewnętrznego, duchowego ciążenia w Bogu.

Z tego pierwotnego, źródłowego społeczeństwa, nadczasowego, a zatem zamykającego w sobie przeszłe i nienarodzone generacje, wypływa organizacja społeczeństwa w czasie i przestrzeni.

W społeczeństwie trzy należy rozróżnić momenta: społeczeństwo naturalne, w którém panuje miłość; społeczeństwo cywilne, w którém panuje prawo; społeczeństwo polityczne, w którém panuje siła.

We wszystkich zaś jedność możliwą jest tylko przez wspólną uległość wszystkich, w obec powagi (miłości, prawa i siły).

Powaga jest tedy rezultatem społeczeństwa i jest tak samo na Bogu opartą, z Bożej łaski, jak i samo społeczeństwo.

Przeciwieństwo swobody społeczeńskiej i powagi godzi się przez korporacje (nie przez reprezentację), zarząd winien być organiczny (nie mechaniczno-biurokratyczny), ekonomja państwowa konserwatywna i silna (nie rządy giełdowe, rozdrabniające wszystko na atomy).

W ogóle, na miejsce anorganicznego i egoistycznego społeczeństwa, wznowić należy organiczne, jak się rozwinęło ono z chrystjanizmu.

Baader przyznaje Kościołowi wielkie znaczenie konserwatywne i godzące, i wiele nader trafnych daje w tym względzie myśli, ale psuje sam to pojęcie Kościoła, gdy dzieląc go na wewnętrzny i zewnętrzny, na ich zgodzie opiera prawdę.

Nie możemy na pewno powiedzieć, co rozumie on przez Kościół wewnętrzny, ale zdaje się, że rozumie przezeń naukę, bo jako idealną powagę przeciwstawia ją zewnętrznej powadze Kościoła.

Rozdzielenie tego, co faktycznie w powadze kościelnej i kościelném życiu jest połączone (apostolat i doktorat), na dwie przeciwne sobie połowy, poprowadziło go do wielu błędów i do nieprzyjaznego względem Kościoła stanowiska.

Z jednej strony, piorunuje on przeciwko zwiędłemu „kapłaństwu" protestanckiemu, zaleca wyższe wykształcenie duchowieństwa i wysławia jezuitów, z tytułu ich powszechnej działalności; z drugiej znowu, deklamuje przeciwko przymusowi powagi, przeciwko uciskowi w tłumaczeniu Pisma św. i w filozofji, i przeciwko nieomylności papiezkiej.

Napada na prymat, jako na nie należące do istoty katolicyzmu samowładztwo.

Zdania takie zjednały mu z jednej strony owacje protestantów, ale z drugiej, cenzurę Stolicy Apostolskiej.

O skałę Piotrową rozbiły się rezultaty filozofji Baadera.

Jakkolwiek przeciwną nauce chrześcjańskiej, chciał Baader filozofję swoją uważać za czysto chrześcjańską; zagniewany na Kościół katolicki za to, że ten jego odrzucał naukę, szukał gdzieindziej Kościoła chrystusowego.

Umarł jednak w jedności Kościoła, po przyjęciu sakramentów śś.

Dzieła jego wydali jego uczniowie i zwolennicy (Hoffmann, Schlütter, Lutterbeck i Schaden) 1851—57 r., w 15 tomach.

Baader, głębokością swoich myśli, przewyższa filozofów swojego czasu, chociaż to nie tyle jest skutkiem wyższości jego umysłu, ile bezstronniejszego oceniania faktów chrystjanizmu i umiejętności chrześcjańskiej.

Ale przez swoje studja teozoficzne z prawej zbity drogi, uwiedziony przytem racjonalistowskim kierunkiem czasu, Baader, zamiast zostać odnowicielem katolickiej filozofji, jakim się być mienił, zawstydzał tylko płytkość nowożytnej filozofji heretyckiej, za pomocą głębszej treści dawniejszych doktryn heretyckich.

Dla tego też, choć filozofja jego zbliża się nieco ku katolicyzmowi, odpychali ją katolicy, jako uszkodzenie prawdy chrześcjańskiej w duchu racjonalistowskim, a racjonaliści krytykowali ją, jako odnowienie średniowiecznej filozofji.

Krytykę systematu otrzyma czytelnik, zestawiając go z odpowiedniemi art. dogmatycznemi i filozoficznemi.

Cf. Haffnera, art. w Wetzera Kirchenlexikon, 12, 400; Alb.

Stöckl, Lehrb. d.

Gesch. d.

Philosophie, Mainz 1870, i traktat tegoż o filozofji Baadera, w Mogunckim Katoliku r. 1859.

N.


text:
błozno, ‘nasad u sań’; prasłowo; rus.

bołozień, ‘nabrzmiałość’, bołozno, ‘deska gruba’, słowień.

i serb. blazina, ‘poduszka’, ‘belka’, ‘nasad’; litew.

balżiena(s), ‘nasad’, prus.

' 050]balzinie i pobalzo, ‘poduszka’, ‘bety’, niem. Balken i Bloch, grec.

falanks, ‘klin’, ‘belka’, falkes, ‘bełka’ — są jednak w niem. itd. drugie słowa dla poduszki itd., Balg, Bulge (p. bułga niżej), ind. upo-barhanam, awest. barezisz, ‘poduszka’, niem. Polster; obok słow.

*bolz-, lit.

*balż-, jest z odmienną gardłową i prus.

balgnan, litew.

bałnas, ‘siodło’.


text:
Akcydens.

Od słowa łacińskiego accido, znaczącego: przychodzić, upadać do nóg czyich, błagać, Polacy zwali „akcydensami” i „akcydencjami” wszelkie wziątki.

Później ze względu, że łaciński wyraz accidens znaczy: z przypadku, z wydarzenia, zwano także w zarządach lasów udział w dochodach leśnych, przez dziedzica służbie leśnej przyznawany, w dodatku do stałej płacy czyli uposażenia, celem połączenia interesu służby z korzyścią właściciela.

„Wszelki zaś dochód tej służby z dobrowolnych ofiar kupujących drzewo pod jakiemkolwiek nazwaniem, np. kolędy, kopowego, pieńkowego lub pniowego uważany był za nieprawy.


text:
Ambona, po łac. ambo lub ambon, z gr. ambon, miejsce wywyższone, pagórek, po polsku dobrze się zowie kazalnicą, od kazań, prawionych na niej do zebranego ludu.

Umieszczona zwykle przy boku głównej nawy kościoła, z wejściem po stopniach, ozdobiona rzeźbą, złoceniami i malowaniem.

Do ciekawszych ambon w kościołach dawnej Polski należy t. zw. ambona turecka w kościele dominikańskim w Kamieńcu podolskim, zbudowana przez Turków, gdy ci, władając przez lat 27 (od r. 1672 do 1699) twierdzą podolską, kościół ten na meczet mahometański zamienili.

Kazalnica żelazna w kościele św. Krzyża w Warszawie.

Kazalnica w kościele panien wizytek w Warszawie.

Kazalnica w Kamieńcu podolskim.

W Warszawie kościoł św. Krzyża posiada pięknej roboty ambonę żelazną, którą wykuł własnoręcznie Michał Teter w r. 1698, t. j.

w epoce wykończenia tej świątyni.

Kościół panien wizytek, wzniesiony także na Krakowskiem Przedmieściu, ale już za panowania Augusta III Sasa przyozdobiony został amboną niezwykłej konstrukcyi, bo przedstawiającą front łodzi piotrowej z kotwicą u dołu i żaglem u góry nad głową mówiącego kaznodziei.

Już w wiekach średnich znane były kazalnice przenośne, najczęściej zewnątrz kościołów, dla większej liczby słuchaczów urządzane.

Taką kazalnicę widzimy przy kościele św. Salwatora na Zwierzyńcu przy Krakowie.

„Spaść z ambony” — znaczy mieć ogłoszoną przez księdza, w niedzielę po kazaniu, zapowiedź.

Jest także stare przysłowie: „Ni do ambony, ni do żony”, t. j. do niczego.


text:
←Poniedziałek Pamiętnik pani Hanki

Cudna pogoda!

Byłam na spacerze z Totem.

Przy Belwederze wysiedliśmy i przyszłam pieszo aż na Kredytową, gdzie mi chciał pokazać u jubilera jakieś okazyjne kolczyki.

Wcale mi się nie podobały.

Jeżeli się nie mylę, stanowiły one własność Żuczki Olszynowskiej.

Czyżby z nimi było tak źle, że muszą wyprzedawać się z biżuterii?!

Wczoraj obiad się nie udał.

Byłam wściekła.

Jednak dobrze, że postanowiłam sprowadzić ciotkę Magdalenę.

Mam dziś urwanie głowy.

Oczywiście okazało się, że wszystkiego mi brak.

Nawet narty mi się rozeschły bo je położyli na pawlaczu obok przewodu kominowego czy czegoś takiego.

Na gwałt musiałam uzupełniać swoją garderobę.

Nie mogę przecież w Krynicy pokazać się w swoich zeszłorocznych rzeczach z Davos.

Wobec tych obostrzeń dewizowych wiele osób spędza zimę w kraju.

Sprzyjało mi szczęście.

Gdy jechałam do stryja Albina, spotkałam go na Miodowej.

Powiedział mi, że na całą sprawę zapatruje się optymistycznie.

Jego zdaniem ta kobieta nie ma złych zamiarów, w przeciwnym bowiem razie nie odkładałaby sprawy, lecz starałaby się wywrzeć jak najprędzej skuteczny nacisk na Jacka.

Siedzieliśmy u „Loursa” i irytował mnie tym, że robił oko do jakiejś egzotycznej brunetki, która jednak nie była Żydówką.

W rzeczywistości miała tylko ładne oczy.

Ci mężczyźni są szalenie niewybredni.

Nawet tacy doświadczeni jak stryj Albin.

Gdybym mu zrobiła najmniejsze awanse, oczywiście oszalałby ze szczęścia.

To dziwne, że czasami o tym myślę.

Całkowita wina za to spada na Tota.

Jak to dobrze, że nie będę go widziała przez czas dłuższy.


text:
Bolesław Prus

Michałko

Roboty przy kolei skończono.

Podradczyk wypłacił komu co należało, oszukał kogo można i ludzie poczęli się rozchodzić, gromadami, każdy do swojej wsi.

Koło karczmy, która stała przy plancie, do południa było gwarno.

Jeden obwarzankami napełniał kobiałkę, drugi kupował wódkę do domu, inny — upijał się na miejscu.

Potem porobili zawiniątka z grubych płacht i, zawiesiwszy je przez ramiona, odeszli, wołając:

— Bywaj zdrów, „durny Michałku” !…

A on stał.

Został na szarym polu i nie patrzał nawet za swoimi, tylko na błyszczące szyny, które biegły aż tam, het!

nie wiadomo dokąd.

Wiatr rozrzucał mu ciemne włosy, rozwiewał białą parciankę i z daleka przynosił — ostatnią zwrotkę pieśni odchodzących.

Wkrótce za krzakami jałowcu skryły się płachty, parcianki i okrągłe czapki.

W końcu i pieśń umilkła, a on wciąż stał z założonymi rękoma, bo — nie miał dokąd iść.

Jak ten zając, który w tej oto chwili przeskakuje szyny, tak on, chłopski sierota, gniazdo miał w polu, a śpiżarnię — gdzie Bóg da.

Za piaszczystym wzgórzem rozległo się gwizdanie, zakłębił się dym i zaturkotało.

Nadjechał pociąg roboczy i zatrzymał się przed niewykończoną stacją.

Otyły maszynista i jego młodziutki pomocnik zeskoczyli z lokomotywy i pobiegli do karczmy.

To samo zrobili brekowi.

Został tylko inżynier, który przypatrywał się, zamyślony, pustej okolicy i przysłuchiwał szmerowi pary w kotle.

Chłop znał inżyniera, więc ukłonił mu się nisko, do ziemi.

— A to ty, „durny Michałku”!

Cóż tutaj robisz? — zapytał inżynier.

— Nic, panie! — odparł chłop.

— Dlaczego nie wracasz do wsi?

— Nie mam po co, panie.

Inżynier zaczął nucić, a potem rzekł:

— Jedź do Warszawy.

Tam zawsze znajdziesz robotę.

— Kiedy nie wiem, gdzie to.

— Siadaj na wagon, to się dowiesz.

„Durny Michałko” skoczył na wagon, jak kot, i usiadł na stosie kamieni.

— A pieniędzy trochę masz? — spytał inżynier.

— Mam panie rubla i czterdzieści groszy i złoty dziesiątkami…

Inżynier począł znowu nucić i oglądać się po okolicy, a w lokomotywie wciąż warczało.

Wreszcie z karczmy wybiegła obsługa pociągu, z butelkami i węzełkami.

Maszynista i jego pomocnik siedli na lokomotywę — i ruszono.

O jaką milę drogi stąd, na zakręcie, ukazały się dymy i wieś uboga, zbudowana między błotami.

Na jej widok Michałko ożywił się.

Zaczął się śmiać, wołać (choćby go nie usłyszano z takiej odległości), machać czapką…

Aż jadący na wysokim koźle brekowy ofuknął go:

— A ty się czego wychylasz?

Jeszcze zlecisz, i diabli cię wezmą…

— Bo to nasza wieś, panie, o tam o!…

— No, więc kiedy wasza, to siedź spokojnie — odparł brekowy.

Michałko usiadł spokojnie, jak mu kazano.

Tylko że go coś bardzo nudziło w sercu, więc zaczął mówić pacierz.

Ach!

Jakżeby on wrócił do swojej wsi, z gliny i słomy ulepionej, tam — między błota…

Ale nie miał po co.

Choć go nazywali „durnym”, tyle przecie rozumiał, że na świecie mniej przymiera się z głodu i łatwiej o nocleg, aniżeli na wsi.

O!

Na świecie chleb jest bielszy, na mięso można choć popatrzeć, domów więcej i ludzie nie tacy mizerni, jak u nich.

Wymijali stację za stacją, zatrzymując się tu dłużej, tam krócej.

O zachodzie słońca kazał inżynier dać chłopu jeść, a on za to — do nóg mu się ukłonił.

Wjechali w nową całkiem okolicę.

Nie było tu rozlewających się bagien, ale wzgórzyste pola, kręte i szybko płynące rzeczki.

Znikły kurne chaty i stodoły plecione z wici, a ukazały się piękne dwory i murowane budynki, lepsze niż u nich kościoły — albo karczmy.

Nocą stanęli pod miastem, zbudowanym na górze.

Zdawało się, że domy włażą jeden na drugi, a w każdym tyle światła, co gwiazd na niebie.

Na stu pogrzebach nie zobaczyłby tylu świec, co w tym mieście.

Grało coś bardzo pięknie, ludzie chodzili tłumem, śmiejąc się i rechocząc, choć już była taka noc wielka, że we wsi słyszałbyś tylko wołanie upiora i ujadanie strwożonych psów.

Michałko nie zasnął.

Inżynier kazał mu dać funt kiełbasy i bułkę chleba, a potem — przepędzili go na inny wagon, który wiózł piasek.

Było tu miękko, jak w puchu.

Ale chłop nie kładł się, tylko siedział w kuczki, jadł kiełbasę z chlebem, aż mu oczy wyłaziły na wierzch, i myślał;

— Nie bój się, jakie to są dziwne rzeczy na świecie!…

Po kilkugodzinnym postoju, nad ranem, pociąg ruszył, i jechali truchtem.

Na jednej stacji, wśród lasu, zatrzymali się dłużej, a brekowy powiedział chłopu, że inżynier pewnie wróci nazad, bo przyszła po niego depesza.

Istotnie inżynier zawołał do siebie chłopa.

— Ja muszę jechać na powrót — rzekł.

— A ty sam czy puścisz się do Warszawy?

— Bo ja wiem! — szepnął chłop.

— No, przecie nie zginiesz między ludźmi?

— Komu ja, panie, zginę, kiedy nie mam nikogo?…

Rzeczywiście, komu on miał zginąć!

— A więc jedź — mówił inżynier.

— Tam, zaraz przy stacji budują nowe domy.

Będziesz nosił cegłę i nie umrzesz z głodu, byleś się nie rozpił.

Potem może ci być lepiej.

Na wszelki wypadek masz rubla.

Chłop wziął rubla, uścisnął inżynierowi kolana i usiadł na swój wagon z piaskiem.

Wnet ruszyli.

W drodze zapytał brekowego:

— Daleko stąd, panie, do naszej stacji?

— Chyba ze czterdzieści mil.

Czy ja wiem!

— A piechotą, panie, długo by szedł?…

— Może ze trzy tygodnie.

Wreszcie nie wiem.

Niezmierny strach ogarnął chłopa.

Po co on puścił się nieszczęśliwy tak daleko, że aż trzy tygodnie iść potrzeba do domu!…

W ich wsi opowiadano nieraz o parobku, co go wicher porwał i prędzej, niż przeżegnać się można, zaniósł i cisnął o dwie mile — już trupa.

Czy z nim nie stało się to samo?

Czy ta maszyna, ziejąca ogniem, której boją się starzy ludzie, nie jest gorsza od wichru?…

A gdzie go ona wyrzuci!

Na tę myśl schwycił się krawędzi wagonu i zamknął oczy.

Teraz uczuł, jak go niesie, jak strasznie huczy, jak go wiatr bije po twarzy i śmieje się: hu!

hu!

hu!…

Hi!

hi!

hi!…

Porwałaż go dopiero burza, porwała!…

Tyle, że nie od matki, ani ojca, ani od własnej chaty, tylko z pola sierotę.

Rozumiał, że jest z nim coś niedobrze, ale — cóż na to poradzić?

Źle mu jest, gorzej mu pewnie będzie, lecz że już było źle, gorzej i najgorzej, więc otworzył oczy i puścił się wagonu.

Taka wola Boska.

Od tego on przecie biedny chłop, żeby dźwigał nędzę na karku, a w sercu obawę i żal…

Lokomotywa przeraźliwie zagwizdała.

Michałko spojrzał przed siebie i zobaczył z daleka jakby las domów, zasnutych płachtą dymu.

— Czy to pali się gdzie? — zapytał brekowego.

— To Warszawa!…

Chłopa znowu ścisnęło za piersi.

Jak on tam ośmieli się wejść w ten dym?

Stacja.

Michałko wysiadł.

Pocałował brekowego w rękę i rozejrzawszy się, poszedł z wolna do sklepu, gdzie na szyldach wymalowane były kufle z czerwonym piwem i zielona wódka we flaszkach.

Nie ciągnęła go tam pijatyka, lecz co innego.

Za szynkiem widać było murujący się dom, a przed sklepem stali mularze.

Więc przypomniał sobie radę inżyniera i poszedł zapytać o robotę.

Mularze, chwaty chłopcy, powalani wapnem i cegłą, sami go zaczepili.

— A cóżeś ty za jeden?

A skądeś to?

Jak twojej matce na imię?…

Kto ci taką czapkę uszył?

Jeden ciągnął go za rękaw, drugi mu czapkę wbił na oczy.

Parę razy obrócili go w kółko, tak, że nie wiedział już, skąd przyszedł.

— Skądżeś to, chłopaku?…

— Z Wilczołyków, panie! — odparł Michałko.

Ale że mówił śpiewającym głosem i miał minę bardzo zakłopotaną, więc mularze poczęli się chórem śmiać.

On stał między nimi i, choć go trochę poniewierali, śmiał się także.

— To ci dopiero wesoły naród, nie bój się! — myślał.

Ten jego śmiech i uczciwa mina przejednały mu ludzi.

Uspokoili się, zaczęli go wypytywać.

A gdy powiedział, że szuka roboty, kazali mu iść za sobą.

— Głupi bestia, ale zdaje się, że dobry chłopak — mówił jeden z majstrów.

— Trza go wziąć — dodał drugi.

— A wkupisz się ty? — pytał Michałka czeladnik.

— Kiedy nie wiem jak?

— Postawisz garniec wódki — dodał drugi.

— Albo dostaniesz basarunek! — wtrącił trzeci ze śmiechem.

Po namyśle chłop odparł:

— Jużci wolę dostać, niż dawać…

Mularzom się i to podobało.

Wsunęli mu znowu parę razy czapkę na oczy, ale ani upominali się o wódkę, ani mu nie sprawili basarunku.

Tak, zabawiając się, zaszli na miejsce i wzięli się do roboty.

Majstrowie wleźli na wysokie rusztowania, a dziewuchy i wyrostki zaczęli cegłę nosić.

Michałkowi, jako nowotnemu, kazano przerabiać gracą wapno z piaskiem.

Tym sposobem zaciągnął się do mularki.

Na drugi dzień dali mu do pomocy dziewuchę, tak ubogą, jak on.

Za całe odzienie miała starą chustkę, dziurawą spódnicę i koszulinę — pożal się Boże!

Nie była wcale ładna.

Miała śniadą i chudą twarz, nos krótki, zadarty i niskie czoło.

Ale Michałko nie był wybredny.

Ledwie stanęła przy nim z gracą, zaraz nabrał do niej ciekawości, jak zwyczajnie chłop do dziewuchy.

A kiedy spojrzała na niego spod wypłowiałej chustki, uczuł, że mu jakoś ciepło w środku.

Nawet ośmielił się tak, że do niej zagadał:

— Skądeście to?

Z dalekaście od Warszawy?

Dawno robicie z mularzami?

O takie ją tam rzeczy wypytywał, mówiąc: *wy*.

Ale że ona zaczęła mu mówić: *ty*, — więc i on jej — ty.

— Nie męcz się — mówił — już ja zrobię i za ciebie, i za siebie.

I robił sprawiedliwie, aż się z niego pot lał strumieniami; a dziewczyna tylko suwała gracą — po wierzchu wapna tam i na powrót.

Od tej pory chodzili dwójką przez cały dzień zawsze razem i zawsze sami.

Niekiedy łączył się z nimi jeden czeladnik.

Dziewusze nawymyślał, z chłopa nakpił i tyle.

Wieczorem zaś Michałko zostawał spać w murującym się domu, bo nie miał gdzie, a jego towarzyszka szła w miasto, razem z innymi i z owym czeladnikiem, który jej wciąż wymyślał, a czasem i dał w kark.

— Czegoś nie lubi dziewuchy — mówił sobie Michałko.

— Ale trudna rada!

Od tego przecie jest czeladnik, żeby nas poszturgiwał…

Za to on starał się jej wynagradzać krzywdę, jak umiał.

Robił wciąż za siebie i za nią.

Na śniadanie dzielił się z nią chlebem, a na obiad kupował jej barszczu za pięć groszy, bo dziewucha prawie nigdy nie miała pieniędzy.

Gdy przeznaczyli ich do noszenia cegieł na górę, chłop nie mógł już wyręczać swojej przyjaciółki, bo jej pilnowali majstrowie.

Ale po giętkich rusztowaniach chodził za nią krok w krok, a jak się bał, ażeby nie potknęła się, i żeby cegły jej nie przywaliły!

Widząc taką troskliwość chłopa, ów zły czeladnik drwił sobie i pokazywał go innym.

Inni się także śmieli i krzyczeli na Michałka z góry:

— Na, głupi, na!…

Raz, w południe, odwołał czeladnik dziewkę na bok, czegoś od niej chciał, nawet poturbował ją mocniej, niż zwykle.

Po tej rozmowie, spłakana, przyszła do Michałka, pytając: czy nie ma pożyczyć jej dwudziestu groszy?

Czegóżby on dla nie miał!

Więc prędko rozwiązał węzełek, gdzie były pieniądze, przywiezione jeszcze ze stacji, i dał jej żądaną sumę.

Dziewucha odniosła dwadzieścia groszy czeladnikowi, i od tej pory nie było prawie dnia, ażeby jej chłop nie pożyczał na wieczne oddanie.

A kiedy zapytał raz nieśmiało:

— Na co ty dajesz pieniądze temu piekielnikowi?

— A bo już tak! — odparła.

Jednego dnia czeladnik pokłócił się z pisarzem i rzucił robotę.

Nie dosyć, że sam rzucił, ale jeszcze kazał dziewczynie, jakby jakiej słudze, zrobić to samo — i iść za nim.

Dziewczyna zawahała się.

Lecz, gdy pisarz pogroził, że jeżeli nie dotrzyma do wieczora, to nie zapłaci jej za cały tydzień, wzięła się znowu do cegieł.

Prostemu człowiekowi miły jest przecie grosz, jeszcze zapracowany tak krwawo.

Czeladnik wpadł w złość.

— Idziesz, psia wiaro — krzyczał — czy nie idziesz?

— Jakże pójdę, kiedy mi nie chcą zapłacić?

Dobrze by było za tego rubla spódniczynę sobie przynajmniej kupić!…

— No! — wrzasnął czeladnik — to teraz że mi się na oczy nie pokazuj, progu nie przestąp, bo cię na śmierć zabiję!…

I poszedł ku miastu.

Wieczorem, jak zwykle, mularze rozbiegli się.

W nowym domu został na nocleg Michałko i — dziewucha.

— Nie idziesz? — spytał ją chłop zdziwiony.

— Dokądże pójdę, kiedy powiedział, że mnie wygna!…

Teraz dopiero Michałko zaczął się czegoś domyślać.

— Toś ty z nim siedziała? — rzekł z odcieniem żalu w głosie.

— A juźci — szepnęła zawstydzona.

— I jemuś wszystek swój zarobek oddawała, choć cię bijał?…

— A ino…

— Po cóżeś ty tak paskudnie robiła?…

— Bom go lubiła — odparła cicho dziewka, kryjąc się między słupy rusztowań.

Chłopu stało się tak, jakby go kto nożem kolnął.

Nie darmo ludzie śmieli się z niego!…

Michałko przysunął się do dziewki.

— Ale teraz nie będziesz go lubić? — zapytał.

— Nie! — odparła i zaczęła rzewnie płakać.

— Ino mnie będziesz lubić?

— Tak.

— Ja cię nie będę rozbijał, ani twoich pieniędzy zabierał.

— Juźci prawda!

— Ze mną będzie ci ładniej…

Dziewucha nie odpowiedziała nic, tylko płakała jeszcze mocniej i trzęsła się.

Noc była chłodna i wilgotna.

— Zimno ci? — spytał chłop.

Posadził ją na kupie cegieł, szlochającą.

Zdjął parciankę i otulił dziewuchę, a sam został w jednej koszuli.

— Nie płacz!…

Nie płacz! — mówił.

— Tylko jedną noc przesiedzisz tak.

Masz przecie rubla, to jutro wynajmiemy za niego stancję, a spódniczynę ja sam kupię ci za swoje.

Ino nie płacz…

Ale dziewucha nie zważała na to, co mówił Michałko.

Podniosła głowę i słuchała.

Zdawało jej się, że z ulicy dolatuje odgłos znajomych kroków.

Stąpanie zbliżało się.

Jednocześnie ktoś zaczął gwizdać i wołać:

— Chodź do domu…

Ty!…

Gdzie tam jesteś?

— Tu jestem — zawołała dziewucha, zrywając się.

Wybiegła na ulicę, gdzie stał czeladnik.

— Tu jestem! — powtórzyła.

— A pieniądze masz? — spytał czeladnik.

— Mam!

O tu…

Naści! — rzekła, podając mu rubla.

Czeladnik schował rubla do kieszeni.

Potem chwycił dziewkę za włosy i zaczął ją bić, mówiąc:

— A na drugi raz słuchaj się, bo cię za próg nie puszczę…

Rublem się nie wykupisz…

A słuchaj!…

A słuchaj! — powtarzał, okładając ją pięściami.

— O dla Boga!… — wołała dziewka.

— A słuchaj!…

A słuchaj, co ci każę…

Nagle puścił dziewuchę, czując, że go ujęła za kark potężna ręka.

Z trudnością odwrócił głowę i zobaczył roziskrzone oczy Michałka.

Czeladnik był chwat Mazur, więc grzebnął Michałka pięścią w łeb, aż mu w uszach zadzwoniło.

Ale chłop nie popuścił mu karku.

Owszem, ścisnął jeszcze lepiej.

— A uduś mnie, ty złodziejski portrecie… to zobaczysz! — stęknął chrapliwym głosem czeladnik.

— To jej nie bij! — rzekł chłop.

— Nie będę — mruknął i wysadził język.

Michałek otworzył garść, a czeladnik aż się zatoczył.

Złapał kilka razy powietrza, a potem przemówił:

— Kiedy nie chce, żebym ją bił, to niech za mną nie chodzi.

Lubi mnie, to i owszem, ale ja biję, bo mam taki obyczaj!…

Co mi po dziewce, żeby jej walić nie można?…

Niech idzie na złamanie karku!

— To pójdzie…

Wielka rzecz! — odparł chłop.

Ale dziewucha złapała go za ręce.

— Daj ty już spokój — mówiła do Michałka, drżąc i ściskając go.

— Nie mieszaj się między nas…

Chłop oniemiał.

— A ty chodź do domu — rzekła do czeladnika, biorąc go pod ramię.

— Co cię tam ma kto poniewierać na ulicy…

Czeladnik wyrwał się jej i rzekł ze śmiechem:

— Idź sobie do niego!

On cię nie będzie bił…

On ci przecie pieniądze dawał…

— Iii!…

Daj mi tam spokój… — ofuknęła dziewucha i poszła naprzód.

— Widzisz, z babą trzeba jak z psem!… — rzekł czeladnik, wskazując dziewuchę.

— Wal ją, a ona za tobą w ogień pójdzie…

I zniknął.

Tylko w ciszy nocnej rozlegał się jego śmiech złośliwy.

Chłop stał, spoglądał za nimi, przysłuchiwał się.

Następnie wrócił między rusztowania i patrzał na to miejsce, gdzie jeszcze przed chwilą siedziała dziewucha.

W głowie czuł zamęt, a piersiami nie mógł tchu złapać.

Ledwie co powiedziała mu, że tylko jego będzie lubiła — i zaraz odeszła.

Dopiero co — on był tak szczęśliwy, tak było tu dobrze z żyjącą istotą, jeszcze z dziewuchą, a teraz — jak pusto i smutno!

Dlaczego ona odeszła?…

Jużci dlatego, że taka jej wola, tak jej się podobało!…

Cóż on na to poradzi, chociaż jest dobry i silny?…

Instynktownie szanował jej przywiązanie do czeladnika, nie gniewał się, że daną mu obietnicę złamała, nie myślał narzucać gwałtem swoich uczuć.

Ale pomimo to, tak mu było żal jej, tak było żal…

Wyżartymi przez wapno rękoma otarł oczy i podniósł swoją parciankę, rozrzuconą na stosie cegieł i jeszcze jakby ciepłą.

Wyszedł znowu na ulicę, postał tam.

Nic nie widać, tylko wśród mgły połyskują czerwone ogniki latarń.

Wrócił między chłodne mury i legł na ziemi.

Ale zamiast spać, wzdychał ciężko, samotny, tęskniący do swojej dziewuchy.

Do swojej, bo ona przecie sama powiedziała mu, że tylko jego będzie lubiła.

Nazajutrz wziął się chłop, jak zwykle, do roboty.

Ale szła mu niesporo.

Był znużony, a i ten budynek jakoś mu obmierzł.

Gdzie stąpił, czego się dotknął, na co spojrzał, wszystko przypominało mu dziewuchę i gorzki zawód.

Ludzie także kpili z niego i wołali:

— A co, głupi Michałku, prawda, że drogie dziewki w Warszawie?

Drogie, bo drogie!

Chłop wydał na swoją wszystkie oszczędności, przymierał z głodu, nic sobie nie sprawił, nie miał z niej żadnej pociechy, i jeszcze go tak brzydko opuściła.

Źle mu tu było, wstyd.

Więc gdy usłyszał, że w Warszawie lepiej płacą pomocnikom mularskim, wybrał się tam, pierwszy raz.

Szedł za jednym czeladnikiem, który obiecał zaprowadzić go na ulicę, gdzie najwięcej stawiają domów.

Wybrali się wczesnym rankiem i tęgi kawał czasu sunęli się do Wisły.

Chłop, kiedy zobaczył most, aż gębę otworzył.

Na tę chwilę i dziewucha wywietrzała mu z głowy.

Przy budce strażniczej zawahał się.

— Co ci to? — spytał ów czeladnik.

— Nie wiem, panie, czy mnie tędy puszczą? — odparł Michałko.

— Głupiś! — zgromił go czeladnik.

— Jakby cię kto zaczepił, to mu powiesz, że idziesz ze mną!

— Jużci prawda — pomyślał chłop i dziwił się, że mu taka odpowiedź pierwej nie przyszła do głowy.

Potem dziwił się łazienkom i berlinkom, że nie tonęły na wodzie, choć wielkie, a potem nie mógł dać wiary, że cały most był z czystego żelaza.

— Musi w tym być jakieś złodziejstwo — mówił do siebie.

— Tyle żelaza, to chyba na świecie nie ma!…

Tak sobie szli, czeladnik i Michałko, jeden za drugim, przez most, przez Nowy Zjazd, przez ulice.

Koło Zamku chłop zdjął czapkę i przeżegnał się, myśląc, że to kościół.

Przed Bernardynami mało go omnibus nie rozjechał.

Przed figurą Matki Boskiej, obok Dobroczynności, chciał uklęknąć i mówić pacierz, tak, że ledwie odciągnął go czeladnik.

Na ulicach hałas, powozów szeregi, ludzi tłum.

Michałko jednym ustępował z drogi, na innych wpadał i aż bladł ze strachu, żeby go nie wyprali.

W końcu w głowie mu się na szczęt zamąciło — i zgubił czeladnika.

— Panie!…

Panie! — począł krzyczeć zrozpaczony i pędem biegł przez ulicę.

Któs go zatrzymał, mówiąc:

— Cicho ty sobaka!…

Tu krzyczeć nie wolno!

— A bo mi mój pan zginął!

— Jaki pan?

— Czeladnik mularski.

— O to pan!…

A gdzież tobie potrzeba?

— Tam, gdzie dom murują…

— Jaki dom?

— Taki… z cegły — odparł chłop.

— Ot głupi!…

No, to i tutaj dom murują…

I tam i tu!

— Kiedy nie widzę…

Wzięto go za ramię i zaczęto pokazywać.

— O patrz!

Tu jeden dom budują…

Tu drugi…

— Aha!

Ha! — rzekł Michałko i poszedł do tego drugiego, bo nie trzeba było przebiegać przez ulicę.

Dobrawszy się na miejsce, zapytał o czeladnika.

Tu go jednak nie znalazł, więc wskazano mu inny dom.

Ale i tam o czeladniku Nastazym nie słyszano; musiał przeto chłop iść dalej.

Tym sposobem obiegł kilka ulic i obejrzał kilkanaście rozpoczętych budowli, pytając w duchu: gdzie mieszkają ci ludzie, co im dopiero teraz domy murują?

Stopniowo oddalał się od środka miasta.

Gwar uliczny słabnął, przechodnie ukazywali się rzadziej, powozów prawie nie było.

Za to liczba rusztowań, stosów cegieł i czerwonych murów powiększyła się.

Chłop stracił już nadzieję znalezienia czeladnika i pomyślał o wyszukaniu roboty.

Wstąpił do pierwszej fabryki przy drodze, stanął między robotnikami i patrzał.

Czasami wmieszał się do rozmowy, albo komu usłużył.

Jednemu pomógł układać cegłę, drugiemu podał szaflik, a tym, którzy gracowali wapno, powiedział, że nie tak się robi, tylko tak.

I zaraz pokazał, aż ochlapał majstra od stóp do głowy.

— Co się tu kręcisz, kundlu jakiś? — zapytał go pisarz.

— Roboty szukam, panie.

— Tu nie ma dla ciebie roboty.

— Nie ma teraz, to może znajdzie się potem.

A państwu przecie nie ubędzie, jak któremu pomogę.

Pisarz, sprytna sztuka, zmiarkował, że chłop nie musi pachnąć groszem.

Wyjął swoją książeczkę, ołówek, zaczął przekreślać, rachować — i w końcu przyjął Michałka.

Ludzie mówili, że zarabiał na nim dwadzieścia groszy dziennie — *extra*.

W tej fabryce był chłop do jesieni.

Z głodu nie umarł, za nocleg nie zapłacił, ale też nawet butów sobie nie kupił.

Tyle tylko, że upił się parę razy przy świętej niedzieli, jak wieprzak.

Chciał nawet awanturę zrobić w szynku, ale mu czasu zabrakło, bo go wyrzucili za drzwi.

Dom rósł jak rzeżucha.

Jeszcze oficyn nie wykończyli mularze, a już front był dachem obity, otynkowany, oszklony, i nawet ludzie zaczęli się sprowadzać.

W końcu września rozpadały się deszcze.

Robotę przerwano i pomocników odprawiono.

W ich liczbie był Michałko.

Pisarz z tygodnia na tydzień urywał mu coś z płacy, mówiąc, że razem odda.

Gdy zaś przyszedł obrachunek ostateczny, chłop, choć niepiśmienny, zmiarkował, że go chyba pisarz oszwabił.

Dał mu trzy ruble, a należało się z pięć, albo i ze sześć.

Michałko wziął trzy ruble, zdjął czapkę i zaczął skrobać się w głowę, przestępując z nogi na nogę.

Ale pisarz był tak zajęty swoją książeczką, że ledwie w dziesięć pacierzy spostrzegł chłopa i spytał go surowo:

— No, czego jeszcze chcesz?

— Musi, panie, mnie się więcej należy — rzekł chłop z pokorą.

Pisarz zaczerwienił się.

Wlazł na Michałka i potrącił go piersiami i powiedział:

— A paszport ty masz?…

Coś ty za jeden?…

Michałkowi zamknęło gębę; pisarz mówił dalej:

— Ty może myślisz, chamski gnacie, żem ja cię nakręcił?..

— A ino…

— Więc chodź ze mną na policję, a ja ci tam dokumentnie pokażę, żeś ty złodziej i obieżyświat…

Paszport i policja zaniepokoiły Michałka.

Rzekł zatem:

— Niech tam moja krzywda będzie panu pisarzowi na zdrowie!

I opuścił fabrykę.

A że widać i pisarza nie bardzo ciągnęło do policji, choć go tam znali, więc skończyło się na strachu…

Chłop znalazł się teraz jak w szczerym polu.

Minął swoją ulicę, wszedł na drugą i trzecią, wszędzie wstępując, gdzie zobaczył czerwone ściany i parę słupów wbitych w ziemię.

Ale roboty były już ukończone, albo kończyły się, a gdy pytał: czy go tu nie przyjmą? — nawet nie odpowiadano.

Przełaził tak jeden dzień i drugi, omijając stójkowych, żeby go nie zaczepili o paszport.

Garkuchni z ciepłą strawą nie mógł znaleźć, więc żył kiszkami ze krwi i słoniny, chlebem, śledziem i popijał wódką.

Wydał już rubla, nie używszy nic dobrego.

Sypiał pod parkanami, i tęsknił do towarzstwa ludzkiego, bo nie miał do kogo gęby otworzyć.

Przyszła mu myśl, że może by lepiej wrócić do domu?

Więc pytał przechodniów: gdzie tu do kolei?

Idąc za ich wskazówkami, trafił na kolej, ale — nie na swoją.

Zobaczył jakąś stację wielką, ludną i pełno domów w koło niej, a szyn ani śladu.

Zmieszał się bardzo i zląkł, nie wiedząc, co się stało?

Aż mu dopiero jakaś litościwa dusza wytłumaczyła, że są jeszcze inne koleje, ale — za Wisłą.

Teraz przypomniał sobie, że szedł tu przez most.

Więc przenocowawszy gdzieś w rowie, pytał się nazajutrz o drogę do mostu.

Opowiedzieli mu dokładnie: gdzie trzeba iść prosto, gdzie na lewo, a gdzie na prawo i gdzie skręcić.

Zapamiętał sobie wszystko, ale jak zaczął iść i skręcać, tak trafił do Wisły, a mostu nie znalazł.

Wrócił tedy ku miastu.

Na nieszczęście deszcz zaczął padać, Ludzie chowali się pod parasole, a kto parasola nie miał, uciekał.

Michałko nie śmiał na taką ulewę zaczepiać przechodniów i pytać o drogę.

W czasie największej nawałnicy stanął pod murem skulony, zziębły w swojej przemokłej parciance, i pocieszał się tym, że deszcz choć umyje mu bose nogi.

I gdy tak stał pobladły, a z długich włosów woda spływała mu za koszulę, zatrzymał się przed nim jakiś pan.

— A co to, ubogi? — zapytał pan.

— Ni.

Pan zrobił parę kroków naprzód i znowu wrócił z pytaniem:

— Ale jeść ci się chce?

— Ni.

— I nie zimno ci?

— Ni.

— Osieł jakiś — mruknął pan.

A potem dodał:

— Ale dziesiątkę byś wziął?

— Jakby pan dali, tobym wziął.

Pan dał mu złotówkę i odszedł, mrucząc.

Potem znowu zatrzymał się, patrzał na chłopa, jakby wahał się, ale nareszcie poszedł naprawdę.

Michałko trzymał w garści złotówkę i mówił do siebie zdziwiony:

Wtem przyszło mu na myśl, że taki dobry pan może by mu pokazał drogę do mostu?…

Ale — już było za późno.

Noc nadeszła, zapalono latarnie, i deszcz się wzmógł.

Chłop szukał ulic, gdzie było najciemniej.

Skręcił raz i drugi.

Spostrzegł nowe budowle i nagle poznał ulicę, na której przed kilku dniami pracował.

Oto tu bruk się kończy.

Tu parkan.

Tam skład węgli, a tam — jego dom.

W kilku oknach palą się światła, a przez otwartą bramę widać niewykończone oficyny.

Chłop wszedł na podwórze.

Gdzie jak gdzie, ale tu sprawiedliwie należał mu się nocleg.

Przecie on ten dom budował.

— Hej!

Hej!

A gdzie to? — krzyknął za nim, od schodów, człowiek odziany w tęgi kożuch.

Musiało już być chłodno na dworze.

Michałko odwrócił się.

— To ja — rzekł — idę spać do piwnicy.

Człowiek w kożuchu oburzył się.

— A cóż to dziadowski hotel, żebyście noclegi odprawiali?

— Ja tu przecie robiłem całe lato — odparł zafrasowany chłop.

W sieni ukazała się stróżowa, niespokojna o męża.

— Co się tu dzieje?…

Kto to?…

Może złodziej? — pytała.

— I, nie!

Tylko ten oto gada, że robił przy fabryce, więc mu się tu nocleg należy…

Durnowaty!…

Michałkowi zaświeciły oczy.

Roześmiał się i pobiegł do stróża.

— To wy z naszej wsi? — zawołał przejęty radością.

— A bo co? — spytał stróż.

— A bo tak na mnie wołacie, jak w naszej wsi…

Ja przecie „durny Michałko”.

Stróżowa zachichotała, a jej mąż wzruszył ramionami.

— Żeś durny, to widać — rzekł.

— Ale ja nie ze wsi, ino z miasta.

Z Łapów! — dodał takim tonem, że aż zesmutniały chłop westchnął:

— Oj, oj!

To pewnie musi być takie miasto wielkie, jak Warszawa?

— Takie, nie takie — odparł stróż — ale zawsze miasto porządne.

Po chwili milczenia rzekł:

— A ty swoją drogą wynoś się, bo tu sypiać nie wolno.

Chłopu ręce opadły.

Żałośnie spojrzał na stróża i spytał:

— Gdzież ja pójdę, kiedy tak leje?

Trafność tej uwagi uderzyła stróża.

Jużci prawda: dokąd on pójdzie, kiedy tak leje?

— Ha! — odparł — To i zostań, kiedy tak leje.

Ino niech ci się w nocy nie zechce kraść.

A jutro, zmykaj skoro świt, żeby cię gospodarz nie wypatrzył.

Bo to bystry pan!

Michałko podziękował, poszedł do oficyn i po omacku wlazł do znajomej piwnicy.

Roztarł skostniałe z zimna ręce, wykręcił zmoczoną parciankę i legł na okruchach cegieł i na wiórach, które sobie dawniej zniósł w to miejsce.

Gorąco mu nie było, owszem — nawet trochę chłodno i mokro.

Ale on od dziecka przywykł do nędzy, więc na obecne niewygody wcale nie zważał.

Gorzej go nudziła myśl: co począć?

Czy szukać roboty w Warszawie, czy wracać do domu?

Jeżeli szukać roboty, to gdzie i jakiej?

A jeżeli wracać do domu, to którędy i po co?

Głodu nie obawiał się.

Miał przecie dwa ruble, a zresztą — alboż głód dla niego nowina?…

— Ha!

Wola Boska — szepnął.

Przestał kłopotać się jutrem i cieszył się dniem dzisiejszym.

Na dworze deszcz lał ciurkiem.

Jakby to źle było spać dziś w rowie, a jak porządnie jest tutaj!

I zasnął, zwyczajnie jak strudzony chłop, który gdy mu się co przyśni, to mówi, że go nawiedzały dusze.

A jutro…

Będzie co Bóg da!

Z rana wypogodziło się, nawet błysnęło słońce.

Michałko jeszcze raz podziękował stróżowi za nocleg i wyszedł.

Był zupełnie rześki, choć mu się od wczorajszego deszczu lepiły włosy, a parcianka stężała jak skóra.

Chwilę postał przed bramą, namyślając się dokąd iść: w lewo, czy w prawo?

Na rogu zobaczył otwarty szynk, więc wstąpił na śniadanie.

Wypił duży kielich wódki i, weselszy, powlókł się w tę stronę, gdzie było widać rusztowania.

— Czy szukać roboty?

Czy wracać do domu? — myślał.

Wtem, gdzieś niedaleko rozległ się huk, podobny do krótkiego grzmotu; potem drugi, głośniejszy.

Chłop spojrzał.

O paręset kroków na prawo, widać było szczyty rusztowań, a nad nimi jakby czerwony dym…

Stało się coś niezwykłego.

Michałka ogarnęła ciekawość.

Popędził w tamtą stronę, poślizgując się i brnąc w kałużach.

Na niebrukowanej ulicy, gdzie stało ledwie kilka domów, kręcili się strwożeni ludzie.

Krzyczeli i pokazywali sobie rękoma niewykończoną budowlę, przed którą leżały deski, połamane słupy i świeże gruzy.

Nad wszystkim unosił się czerwony pył cegły.

Chłop przybiegł bliżej.

Tam już zobaczył, co się zdarzyło.

Oto — nowy dom upadł.

Cała jedna ściana rozsypała się od góry do dołu, a druga — w większej części.

W poszczerbionych murach wisiały futryny, a duże belki przeznaczone do dźwigania sufitów opadły, pogięły się i potrzaskały, jak wióry.

W oknach sąsiednich domów ukazały się zalęknione kobiety.

Ale na ulicy, prócz robotników, było ledwie kilka osób.

Wieść o wypadku nie zdążyła jeszcze do środka miasta.

Pierwszy oprzytomniał główny majster.

— Czy nie zginął kto? — pytał drżący.

— Zdaje się, że nie.

Wszyscy byli na śniadaniu.

Majster począł rachować swoich, ale wciąż mylił się.

— Czeladnicy są?…

— Jesteśmy!…

— A pomocnicy?…

— Jesteśwa!…

— Jędrzeja nie ma!… — odezwał się jeden głos.

Obecni na chwilę zaniemieli.

— Tak, on był w środku…

— Trzeba go szukać!… — rzekł majster ochrypłym głosem.

I poszedł ku przewróconemu domowi, a za nim kilku śmielszych.

Michałko machinalnie zbliżył się także.

— Jędrzeju!…

Jędrzeju! — wolał majster.

— Usuń się pan! — ostrzegli go.

— Ta ściana ledwo wisi.

— Jędrzeju!…

Jędrzeju!…

Z wnętrza domu odpowiedział jęk.

W jednym miejscu ściana była rozdarta na szerokość drzwi.

Majster zabiegł z tamtej strony, zajrzał, i schwycił się oburącz za głowę.

Potem jak szalony popędził do miasta.

Za ścianą wił się w boleściach człowiek.

Obie nogi zdruzgotała i przycisnęła mu belka.

Nad nim wisiało urwisko muru, który pękał coraz mocniej i lada chwilę mógł się oberwać.

Jeden z cieślów począł oglądać miejscowość, a skamienieli z trwogi robotnicy patrzali mu w oczy, gotowi pójść, jeżeli ratunek jest możliwy.

Ranny konwulsyjnie wykręcił się i stanął na dwu rękach.

Był to chłop.

Miał czarne z bólu usta, szarą twarz i zapadłe oczy.

Patrzał na ludzi stojących o kilkanaście kroków od niego, jęczał, ale wzywać o ratunek nie śmiał.

Mówił tylko:

— Boże mój!…

Boże miłosierny!…

— Tu nie można wejść! — rzekł głucho cieśla.

Gromada cofnęła się w tył.

Między nimi stał Michałko, przerażony może więcej, niż inni.

Strach, co się z nim działo!…

Czuł wszystek ból rannego, jego bojaźń, rozpacz, a jednocześnie czuł jakąś siłę, która popychała go naprzód…

Zdawało mu się, że w tłumie nikt, tylko on jeden ma obowiązek i — musi ratować człowieka, który przyszedł ze wsi na zarobek.

I w tej chwili, kiedy inni mówili sobie: „pójdę!”, on myślał:

— Nie pójdę!

Nie chcę!

Obejrzał się bojaźliwie.

Stał sam jeden przed gromadą, bliżej muru, niż inni.

— Nie pójdę!… — szeptał, i — podniósł drąg, który leżał mu prawie przy nogach.

Między ludźmi zaszemrano:

— Patrzcie!

…

Co on robi?

— Cicho!

— Boże miłosierny, zmiłuj się! — wołał ranny, szlochając z bólu.

— Idę!

Idę!… — rzekł Michałko i — wszedł między gruzy.

— Zginiecie obaj! — krzyknął cieśla.

Michałko już był przy nieszczęśliwym.

Zobaczył jego zdruzgotane nogi, kałużę krwi, i pociemniało mu w oczach.

— Bracie mój!

Bracie!… — szeptał ranny i objął go za kolana.

Chłop podsunął drąg pod belkę i rozpaczliwym ruchem podważył ją.

Rozległo się trzeszczenie, a z wysokości drugiego piętra spadło kilka kawałków cegły.

— Wali się!… — krzyknęli robotnicy, rozbiegając się.

Ale Michałko nie słyszał, nie myślał, nie czuł nic.

Silnym ramieniem podparł znowu drąg i już całkiem usunął belkę ze zmiażdżonych nóg leżącego człowieka.

Z góry posypały się gruzy.

Czerwony pył zakłębił się, zgęstniał i wypełnił wnętrze budynku.

Za ścianą słychać było jakieś szamotanie się.

Ranny jęknął głośniej i nagle ucichł.

W otworze rozdartej ściany ukazał się Michałko zgięty, z trudnością dźwigający rannego.

Powoli przeszedł niebezpieczną granicę, i, stanąwszy przed tłumem, zawołał z naiwną radością:

— Jedzie!…

Jedzie.

Ino mu tam jeden but ostał!…

Robotnicy schwycili rannego, który omdlał, i ostrożnie zanieśli do najbliższej bramy.

— Wody!… — wołali.

— Octu!…

— Po doktora!…

Michałko powlókł się za nimi, myśląc:

— To ci dobry naród w tej Warszawie!

Nie bój się!

Zobaczył, że ma ręce zakrwawione, więc umył je w kałuży i stanął pod bramą domu, gdzie leżał ranny.

Do środka nie pchał się.

Alboż on doktor?

Czy mu co poradzi?

Tymczasem ulica poczęła się bardzo zaludniać.

Biegli ciekawi, pędziły dorożki, a nawet z daleka słychać było dzwonki straży ogniowej, którą także ktoś zaalarmował.

Nowy tłum, już takich, którzy byli chciwi wrażeń, skupił się przed bramą, a gorętsi pięściami torowali sobie drogę dla zobaczenia krwawej hecy.

Jednemu z nich stojący przy furtce Michałko zawadzał.

— Usuń się, gapiu jakiś! — krzyknął jegomość, widząc, że bosy chłop nie bardzo ustępuje pod naciskiem jego ręki.

— Coś ty za jeden, zuchwalcze jakiś? — wrzasnął ciekawy.

— Co to, nie ma policji, żeby takich próżniaków rozpędzała?…

— Oj!

Na złe idzie!… — pomyślał chłop i zląkł się, żeby go za taki występek nie wsadzono do kozy.

I, nie chcąc budzić licha, wcisnął się między gromadę…

W kilka minut później zaczęto z bramy wołać tego, który biedaka wyniósł spośród gruzów.

Nie odezwał się nikt.

— Jak on wygląda? — pytano.

— To chłop.

Miał białą sukmanę, okrągłą czapkę i był bosy…

— Nie ma tam takiego na ulicy?

Poczęto szukać.

— Był tu taki — krzyknął ktoś — ale poszedł!

Rozbiegła się policja, rozbiegli się robotnicy, i — nie znaleźli Michałka.

-----


text:
Podróż do środka Ziemi

Rozdział XII

Juliusz Verne

Czas do podróży mieliśmy wyborny, bo choć niebo trochę było zachmurzone, ani deszcze ani upały nie groziły nam zbytecznie.

Przebiegając na koniu kraj nieznany, zacząłem smakować w przyjemnościach podróży i nabierać nieco przekonania do naszego przedsięwzięcia.

– Zresztą, – myślałem sobie – cóż ja rezykuję? – że przejeżdżam przez kraj nader ciekawy? – że będę się wdrapywał na jedne z najznaczniejszych gór? – że w najgorszym razie przyjdzie mi się spuścić do wygasłego krateru?

Zdaje mi się że i ten sławny Saknussemm także nic innego nie zrobił.

Bo co w istnienie jakiejś galeryi dochodzącej do środka ziemi, to bynajmniej nie wierzę; uważam to poprostu za marzenie.

Gdy tak zajęty byłem myślami, nie wiedziałem kiedy przebyliśmy miasto i wyjechali na czyste pole

Hans szedł na czele krokiem szybkim, pewnym i równym.

Dwa konie obładowane naszemi bagażami postępowały za nim; ja i stryj zamykaliśmy pochód, siedząc wygodnie na małych, lecz silnych konikach.

Islandya jest jedną z większych wysp Europy, ma bowiem tysiąc czterysta mil powierzchni, ale za to ludność jej cała tylko sześćdziesiąt tysięcy mieszkańców wynosi.

Geografowie dzielą ją na cztery części; my mieliśmy w ukos przejechać cześć południowo-zachodnią, noszącą w krajowym języku nazwę „Suvestr Fjordung”.

Gdy opuściliśmy Rejkjawik, Hans skierował się zaraz ku wybrzeżu morskiemu; przejeżdżaliśmy przez chude łąki, posiadające więcej żółtej, wywiędłej trawy, aniżeli prawdziwej zieloności, zwykłej innym tego rodzaju przestrzeniom.

Strome szczyty mass trachytowych, rysowały się na horyzoncie we mgłach wschodu; gdzieniegdzie tylko na dalekim wierzchołku zabieliła się warstwa odwiecznego śniegu, rzucając blask na oddalony wierzchołek przeciwległy.

Niekiedy łańcuch cały tych skał jałowych zbiegał ku morzu, zalegając łąki, zawsze jednak było dość miejsca do przejazdu.

Konie nasze instynktownie wybierały sobie drogę, nie ustając w jednostajnym biegu.

Stryj nawet tej nie miał przyjemności, aby potrzebował głosem lub razami przynaglać poczciwe zwierzę na którem siedział; nie wolno mu było być niecierpliwym.

Śmiać mi się chciało patrząc na niego; on taki wysoki, a na takim maleńkim posadzony koniku.

Długie jego nogi wlekły się po ziemi; podobny był do Centaura!

Oh!

cóżby to Graüben i Marta powiedziały, widząc swego pana w takiej postawie!…

– Poczciwe bydlątka!

poczciwe bydlątka! – powtarzał wciąż profesor – przekonasz się Axelu, że niema dowcipniejszych stworzeń nad konie islandzkie; śniegi, burze, drogi nieprzebyte, skały, lodowiska, nic ich zatrzymać w biegu nie zdoła.

A przy takiej odwadze i wytrwałości, jakże są skromne, niewymagające i posłuszne; bez bicia i przymusu idą same, i zobaczysz, że tym sposobem po dziesięć mil na dzień wśród tych gór ujeżdżać będziemy.

– Co do nas, być może, ale czy przewodnik wytrzyma?

– Oh!

o to zupełnie jestem spokojny.

Ci ludzie są przywykli do chodzenia, a nasz Hans tak się rusza pomału, że to go męczyć wcale nie powinno.

Zresztą, w razie potrzeby ustąpię mu mojego konia, bo i rzeczywiście potrzebuję trochę ruchu; trzebaż przecie nogi wyprostować.

Tak rozmawiając, posuwaliśmy się naprzód dość szybko.

Okolica stawała się coraz pustsza; gdzie niegdzie jakaś samotna chata wieśniacza (boër), zlepiona z drzewa, ziemi i kawałków lawy, jak żebrak stała ponad krętą ścieżką, zdając się błagać o jałmużnę przechodniów.

Drogi wszędzie zaniedbane okropnie, do przebycia niepodonne; wegetacya gnuśna, urodzaj prawie żaden… a jednak, ta cześć prowincyi najbliższa stolicy, uważała się za najludniejszą i najlepiej uprawną w całej Islandyi.

Cóż było powiedzieć o innych okolicach?

Na półmilowej przestrzeni nie spotkaliśmy jeszcze ani jednego rolnika zajętego w polu, ani jednego pastuszka strzegącego trzody; tu i ówdzie błąkały się tylko krowy i owce same sobie pozostawione.

Cóż to być mogło w punktach, powstałych z wybuchów wulkanicznych i wstrząśnień podziemnych!

Przeznaczeniem naszem było poznać to później, ale zajrzawszy na mapę Olsena, widziałem iż unikano ich, zdążając wzdłuż krętemi ścieżkami nad brzegiem morza; bo też w istocie wielkie wzruszenie plutoniczne skupiło się głównie wewnątrz wyspy: tam to pionowe warstwy skał leżących jedne na drugich, zowiące się trapps w języku skandynawskim, pokładły trachytowe, wyrzuty bazaltu, tufów i wszystkie konglomeraty wulkaniczne, łożyska lawy i roztopionego porfiru, nadawały krajowi cechę nadnaturalnej grozy.

Nie domyślałem się naówczas bynajmniej widowiska, oczekującego nas na półwyspie Sneffels, gdzie te wybryki rozszalałej przyrody tworzą straszliwy chaos.

W dwie godziny po wyjeździe z Rejkjawik, przybyliśmy do miasteczka Gufunes, zwanego „Ararkirkja”; to jest główny kościół!

Nic w nim nie było szczególnego; kilka zaledwie nędznych domów, z którychby w innym kraju i lichej nie stworzył wioski.

Hans zatrzymał się tu przez pół godziny, zjadł z nami skromne śniadanie, przez tak lub nie odpowiadając na badania mojego stryja o dalszej drodze; a zapytany gdzie zamyśla noc przepędzić, jednym tylko wyrazem „Gärdar” odpowiedział.

Zacząłem szukać na mapie owego Gärdar, a znalazłszy maleńką mieścinę tego nazwiska na brzegach Hvalfjörd, w odległości czterech mil[1] od Rejkjawik, ukazałem ją stryjowi.

– Cztery mile tylko – rzekł – cztery mile, a mamy ich przed sobą dwadzieścia dwie!

To jak widzę zanosi się na piękny spacer.

Hans nie chciał słuchać żadnych uwag, nie odpowiadał wcale p. Lidenbrock; w milczeniu stanął przed końmi i puścił się w dalszą drogę.

W trzy godziny później wypadło nam okrążyć zatokę Kollafjörd, a wkrótce potem wjechaliśmy w „pingstaver” to jest miejsce jurydyki gminnej, zwane Ejulberg.

Z wieży kościoła miejscowego usłyszelibyśmy niezawodnie godzinę pierwszą, gdyby tylko islandzkie kościoły posiadały zegary na swych wieżach; pod tym względem są one podobne do swych parafian, którzy nie znają zegarków kieszonkowych, obchodzą się bez nich i bardzo im z tem dobrze.

Tu konie trochę wytchnęły; puściliśmy się w dalszą podróż brzegiem zamkniętym z jednej strony łańcuchem pagórków, a z drugiej morzem; jednym tchem przybyliśmy do „avalkirkja” w Branlär, a o milę dalej do Sauerboër, „annexia” (kościoła przyłączonego), położonego na południowem wybrzeżu Hvalfiörd’u.

Była wtenczas czwarta wieczorem: przebyliśmy cztery mile.

Fjord w tem miejscu szeroki był prawie na pół mili, bałwany morskie z szumem rozbijały się o ostre skały; zatokę tę zamykały bowiem ściany skał skarpowatych, stromych, wysokich na 3,000 stóp i godnych uwagi z powodu swoich warstw brunatnych, rozdzielających łożyska tufu czerwonawej barwy, a jakkolwiek najlepsze miałem wyobrażenie o zmyślności naszych koni, zawsze jednak nie wiele dobrego wróżyłem sobie z tej przeprawy, i pomyślałem, że najwięcejby okazały zmyślności, gdyby całkiem iść w wodę nie chciały.

Koń profesora stanął nad spienioną wodą.

powąchał ją i zatrzymał się; stryj któremu było pilno, usiłował zmusić go pójścia naprzód; zwierzę potrząsnęło łbem, nie ruszając się z miejsca.

Stryj klął i okładał razami grzbiet poczciwego bydlęcia.

Koń poradził sobie na to, bo zwróciwszy się nagle w przeciwną stronę, pochylił się nieco i wysunął z pomiędzy nóg zdziwionego profesora, który jak kolos Rodyjski pozostał oparty na dwóch ułamkach skały.

– Ah!

przeklęta szkapo! – krzyczał jeździec niespodzianie na piechura przerobiony.

– Farja! – zawołał przewodnik trącając z lekka po ramieniu profesora.

– Co?

prom?

gdzie?

– Der – odpowiedział Hans, wskazując palcem na duże czółno.

– Ah!

tak – zawołałem – rzeczywiście jest prom.

– Bogu dzięki!

Bogu dzięki!

a więc dalej w drogę.

– Fidvatten – rzekł nasz przewodnik.

– Co on mówi?

– Powiada że jest przypływ morza – odrzekł stryj, tłomacząc mi znaczenie duńskiego wyrazu.

– Zapewne potrzeba będzie poczekać na opadnięcie wód?

– Förbida? – zapytał stryj.

– Ja – odpowiedział Hans.

Stryj tupał nogami z niecierpliwości, a tu nic nie pomogło, bo czekać trzeba było koniecznie: zawczesne puszczenie się na wodę mogło nas tylko narazić albo na zatopienie w zatoce, albo na wyrzucenie statku na pełne morze.

Tak przeczekaliśmy do szóstej godziny wieczorem, i wtedy dopiero wraz z końmi i dwoma przewoźnikami mogliśmy wejść na prom, z wielkiem wysileniem popychany wiosłami, tak że całą godzinę przeprawialiśmy się przez szerokość fjördu; jednakże przewieźliśmy się bez wypadku.

W pół godziny potem byliśmy w „avalkirkja”, Gärdar.

↑ Prawie 4 ½ mil naszych.


Remont zbiornika stalowego w trudnych warunkach lokalnych

Prof. dr hab. inż. JERZY ZiÓŁKO Mgr inż. DARIUSZ KOWALSKI Politechnika Gdańska Remont zbiornika stalowego w trudnych warunkach lokalnych Remont stalowego zbiornika walcowego pionowego, obej- mujący wymianę skorodowanego pokrycia dachowego, uszko- dzonej konstrukcji nośnej dachu oraz górnego pierścienia pła- szcza, jest zadaniem inżynierskim o przeciętnej trudności wów- czas, gdy warunki lokalne zezwalają na użycie do obsługi robót montażowego żurawia samochodowego.

Remont zbiornika omówiony w artykule miał zakres jak podano wyżej, ale warun- ki realizacji robót należy określić jako skrajnie trudne (rys. 1), po- nieważ dostęp do zbiornika ograniczony był przez: 1) murowaną obudowę o średnicy około 1,50 m większej od średnicy płaszcza zbiornika i wysokości przewyższającej płaszcz o około 700 mm, 2) sąsiedni eksploatowany zbiornik odgradzający zbiornik remontowany od drogi dojazdowej, 3) kilkunastocentymetrową warstwę wody wypełniającej sta- le wnętrza obwałowań remontowanego i sąsiednich zbiorników (rys. 2), poziom terenu we wnętrzach obwałowań znajduje się bowiem poniżej zwierciadła wód gruntowych, 4) wąskie korony wałów ziemnych (obwałowań) otaczających zbiorniki; wykluczały one wykorzystanie wałów jako dróg dojazdo- wych żurawia samochodowego isamochodów dostawczych, 5) liczne wysokie drzewa rosnące na wałach i w bezpośre- dnim ich sąsiedztwie, 6) stałą pracę przeładunkowo-magazynową

bazy paliwowej.

Innego rodzaju utrudnieniem był wyjątkowo zdeformowany płaszcz zbiornika.

Zbiornik, wybudowany w okresie międzywojennym, miał kon- strukcję nitowaną, został zniszczony wskutek pożaru w 1945 ro- ku.

W latach pięćdziesiątych na jego miejscu zmontowano w sposób mało fachowy nowy zbiornik o konstrukcji spawanej.

Sama budowa i wieloletnia eksploatacja zbiornika spowodowa- ły, że deformacje płaszcza były szczególnie duże na górnej jego krawędzi, do której miała być mocowana nowa konstrukcja da- 308 Rys. 1.

Plan sytuacyjny bazy magazynowej paliw płynnych INŻYNIERIA IBUDOWNICTWO NR 6/98

Rys. 2.

Woda pomiędzy obwałowaniem aobmurzem zbiornika D=19650 Rys. 3.

Deformacje płaszcza zbiornika nawybranych przekrojach (lokalizacja przekrojów - wg rys. 7) chowa.

Deformacje wzdłuż tworzących na trzech pionowych przekrojach płaszcza pokazano na rys. 3.

Ogólna charakterystyka remontowanego zbiornika Zbiornik jest walcowy pionowy, ze stałym dachem, o kon- strukcji spawanej.

Jego pojemność wynosi 3200 m3, a główne wymiary są następujące: - średnica płaszcza 19,300 m, - wysokość płaszcza 11,018 m.

Płaszcz składa się z siedmiu pierścieni blach.

Przed remon- tem pomierzono metodą ultradźwiękową ich grubości, uzyskując następujące wyniki: 11,7; 9,9; 7,7; 6,5; 6,5; 6,3; 4,7 mm.

Dno zbiornika jest płaskie, wykonane z blach grubości 7 mm.

Funda- ment zbiornika jest zwieńczony górą pierścieniem betonowym.

Rozwiązania fundamentu nie można było szczegółowo rozpo- znać, ponieważ znajduje się on poniżej poziomu wód grunto- wych.

Przed kilku laty podczas eksploatacji wytworzono w zbior- niku podciśnienie; spowodowało to uszkodzenie konstrukcji no- śnej dachu i zapadnięcie się fragmentu pokrycia.

Woda de- szczowa miejscami zalegała we wklęśnięciach dachu powodu- jąc przyspieszoną korozję blach (rys. 4).

Pogarszający się stan INŻYNIERIA IBUDOWNICTWO NR 6/98 Rys. 4.

Widok załamanej iskorodowanej połaci dachowej zbiornika techniczny pokrycia dachowego spowodował wyłączenie zbior- nika z eksploatacji; był on jednak nadal potrzebny.

Stwierdzono, że od wewnątrz zbiornika korozja blach dna nie spowodowała niebezpiecznych ubytków ich grubości.

Również ubytki korozyj- ne grubości blach płaszcza były bardzo małe, zarówno od stro- ny zewnętrznej, jak i wewnętrznej.

Po stronie zewnętrznej wy- stępowało tylko pasmo wżerów korozyjnych na płaszczu na wy- sokości około 200 mm nad dnem.

Była to strefa wahania się zwierciadła wody gruntowej.

Wżery miały głębokość do 1,0 mm.

Przy takim stanie technicznym zbiornik postanowiono poddać remontowi.

Zakres i technologia remontu Ustalono następujący zakres remontu: - usunięcie istniejącego pokrycia oraz konstrukcji nośnej dachu izastąpienie jej nową, - pokrycie laminatem epoksydowym dna od strony wewnę- trznej zbiornika, - wykonanie z laminatu opaski o wysokości 400 mm po ze- wnętrznej stronie płaszcza w strefie jego połączenia z dnem; uzgodniono, że opaska ta będzie wykonana odcinkowo po lokal- nym obniżeniu poziomu wody gruntowej w strefie laminowania.

Brak dostępu żurawia montażowego do zbiornika spowodo- wał konieczność nietypowego zaprojektowania nowej konstruk- cji nośnej dachu, technologii jej wbudowania idemontażu starej konstrukcji.

Zadania tego podjęli się autorzy artykułu.

Analiza warunków lokalnych występujących na placu przyszłego remon- tu doprowadziła do następujących założeń wyjściowych: - płaszcz zbiornika należy nadbudować o 1020 mm iwyko- rzystać stare pokrycie dachowe jako pomost roboczy do monta- żu nowej konstrukcji nośnej dachu, - konstrukcję nośną nowego dachu należy zaprojektować z elementów montażowych nadających się do przemieszczania bez użycia dźwigu, - transport pionowy elementów konstrukcji należy zapewnić specjalnie zaprojektowanym portalem montażowym opartym na obmurzu iw osi zbiornika.

Belka jezdna wciągnika jednoszyno- wego tego portalu powinna zapewnić transport od osi zbiornika do końca wspornika belki jezdnej, mającego wysięg 1,75 m za obmurze.

Rozwiązanie transportu poziomego elementów konstrukcji zaproponował wykonawca robót, Przedsiębiorstwo "Noton".

Ele- menty konstrukcji na odcinku od drogi wewnątrzzakładowej do strefy przy zbiorniku przemieszczano na wąskotorowych wóz- kach, po torze ułożonym na koronie obwałowania.

Od miejsca rozładunku konstrukcji na tej koronie do miejsca jej podnoszenia portalem montażowym transport odbywał się ręcznie, po pomo- ście wewnątrz obwałowania, ułożonym na pływakach (be- czkach) na wodzie zalegającej obwałowanie (por. rys. 1).

Kon- 309

Rys. 6.

Schemat nowej konstrukcji nośnej dachu: P1, P2 - płatwie, K1 - kro- kiew, 81,82- stężenia, Z- zwornik, W- dźwigar kratowy / ----- / -- ------ 36 7- - -31 ptaszczyzno przekroju pionowego Rys. 7.

Deformacja płaszcza na poziomie "kątownika bazowego" 310 Rys. 5.

Usytuowanie nowej konstrukcji nośnej da- chu nad istniejącym zdeformowanym pokryciem now ierścień proszczo nowo konstrukc ''0 nośno dachu 12 \przeciecie płaszczal, monto?

segmentów" kqtown Iko bazowego rusztowanie wieszakowe zawieszone no obmurzu Rys. 8.

Schemat nadbudowy płaszcza zbiornika (ugóry) oraz jej realizacja strukcję nośną dachu zaprojektowano jako kratownicę o pasach równoległych.

Pozwoliło to na jej zbliżenie do powierzchni zde- formowanego starego dachu (rys. 5).

Było to istotne, ponieważ dążono do jak najmniejszego zwiększenia obciążenia na funda- ment.

Schemat konstrukcji nośnej dachu pokazano na rys. 6.

Płaszcz zbiornika na górnej krawędzi był silnie zdeformowany i nie stanowił dobrej bazy do nadbudowywania go (rys. 7).

Dla- tego postanowiono na wysokości około 1530 mm od górnej kra- wędzi płaszcza obciąć go iwspawać na tym poziomie "kątownik bazowy" o dokładnym kształcie walcowym.

Podobne rozwiąza- nie zastosowano niedawno podczas naprawy zbiornika biogazu w jednej z oczyszczalni ścieków [1].

Ponieważ stare pokrycie dachowe miało służyć jako pomost roboczy do montażu nowej konstrukcji nośnej dachu, dlatego instalowanie "kątownika bazo- INŻYNIERIA IBUDOWNICTWO NR 6/98

Rys. 9.

Widok nowej konstrukcji nośnej dachu nad istniejącym pokryciem Rys. 10.

Transport pionowy elementów konstrukcji wego" musiało odbywać się z segmentów o długości po obwo- dzie 3910 mm.

Nie można było zbytnio osłabić płaszcza, do którego było przymocowane stare pokrycie dachowe.

Szczeliny w płaszczu zbiornika wycięto z rusztowań zawieszonych na mu- rowanej obudowie (rys. 8).

Kątownik bazowy montowano wraz z blachą stanowiącą od- cinek górnej części płaszcza.

Następny odcinek szczeliny mógł być wykonany dopiero po przyspawaniu zamontowanego ką- townika bazowego do znajdującej się niżej starej części pła- szcza.

Po zmontowaniu na całym obwodzie zbiornika kątownika bazowego wraz z połączonym z nim nowym pierścieniem pła- szcza przystąpiono do scalenia nowej ''konstrukcji nośnej dachu (rys. 9).

Elementy montażowe o .masie do 198 kg podnoszono na dach portalem montażowym (rys. 10).

Gdy nowa konstrukcja nośna dachu była całkowicie zespawana (rys. 11), wykonano w pokryciu dachowym odpowiednie otwory i podwieszono do Rys. 11.

Ogólny widok remontowanego zbiornika Rys. 12.

Podwieszenie starego, demontowanego dachu do nowej konstrukcji nośnej niej starą konstrukcję nośną dachu (rys. 12).

Pozwoliło to na cię- cie na segmenty starej konstrukcji dachowej ijej opuszczanie na dno zbiornika.

Tam była ona przemieszczana w zasięg wciągar- ki zainstalowanej na portalu i usuwana na zewnątrz.

Remont zbiornika obejmujący prace konstrukcyjne (bez laminowania) trwał 52 dni; zmontowano 33 135 kg konstrukcji stalowej.

Opisana technologia wymiany konstrukcji dachowej stanowi rozwinięcie metody stosowanej już poprzednio przez Katedrę Konstrukcji Metalowych Politechniki Gdańskiej na innych obiek- tach [2], [3].

PiŚMIENNICTWO [1] Ziółko J., Supernak E.: Naprawa przeponowego zbiornika na biogaz.

"In- żynieria iBudownictwo", nr 7/1997.

[2] Ziółko J.: Die Instadsetzung durch Unterdruch beschadigter zylindrischen Stahlbehalter.

"Der Stahlbau", nr 11/1980.

[3] Ziółko J.: Zbiorniki metalowe na ciecze igazy.

"Arkady", Warszawa 1986. INŻYNIERIA IBUDOWNICTWO NR 6/98 311