corpora: wikisources-pl

text:
Bieganie do mety.

Łukasz Gołębiowski tak powyższą zabawę staropolską opisuje: Kiedy w większej gromadzie ma być zabawa, postępuje się jak w grze, zwanej metą albo półmety, tylko bez użycia piłki.

Dwie są strony, z których każda ma swoją chorągiew u mety zatkniętą, każda ma wodza, zwanego królem, matką lub inaczej, każda ma miejsce dla jeńców przeznaczone, równie od obu stron odległe, i każda posiada jednakową liczbę rycerzy.

Za umówionym znakiem, strona zaczepiająca wysyła jednego lub dwuch wyzywających, ci dojść muszą do mety przeciwnej z wyciągniętą ręką tak blizko, ażeby chcący ich gonić przeciwnicy mogli się dotknąć ich ręki.

Kto się dotknie, ten ściga wyzywającego.

Jeżeli schwyci, odprowadza jako jeńca do więzienia.

Jeżeli zapędziwszy się zbytecznie za metę nieprzyjacielską, jest schwytany, sam więźniem zostaje.

Od umowy zależy, czy na obronę ściganego wysypać się wolno.

Jeśli goniący w tym tłumie nie dostrzeże swego przeciwnika, t. j. straci go z oczu, wówczas choćby złapał innego, trud jego daremny, niema prawa uczynić go jeńcem.

W razie uwięzienia wielu swoich, bliska przegranej strona oswobodzić ich usiłuje.

Gdy cała uwaga zwrocona jest na ścigających się w szrankach, wymyka się który z boku i pędzi ku więzieniu, a któregokolwiek z jeńców dotknie się, jeżeli mu nie zdołają przeszkodzić, już go wolnym uczynił.

Jeżeli wódz sam to przedsięwziął, to dotknięciem jednego wszystkim dał swobodę i prowadzi ich z tryjumfem.

Czasem dobrowolna zamiana jeńców następowała - głowa na głowę.

Król mógł potykać się tylko z królem.

Wygranej nie przyznawano stronie, póki chorągiew, wódz i połowa rycerzy przeciwnych nie była wzięta.

W zabawie tej pełnej życia, ruchu i wesołości, brali udział starsi i młodsi, a na majowych i wogóle rekreacyjnych przechadzkach, poważni dyrektorowie stawali w szrankach razem z całą młodzieżą szkolną.

Różne tej zabawie w różnych stronach nadawano nazwy, np.: plinie od słowiańskiego plen, niewola, zwano ją także gonitwą o więźnie, obozem, a po szkolnemu z łacińska - captivus.


text:
Buzdygan.

Po turecku buzdygan oznacza maczugę żelazną lub stalową.

U nas używali jej rotmistrze, pułkownicy, porucznicy i chorążowie; była kształtu gruszki podłużnie pokarbowanej, ze stali demeszkowanej lub z innego kruszcu.

Karby te czyli liście buzdyganu zwano piórami, których zwykle było 6, czasem 8.

Od gruszkowatego kszałtu gałki nazwali Turcy gruszki bonkrety buzdygan armadu, t. j. gruszka maczuga.

Pod wyrazem buława podane są wiadomości i o buzdyganach.

Tu dołączamy rysunek (str. 220), wykonany przez p. Jana Strzałeckiego z trzech pięknych buzdyganów, znajdujących się w bogatej zbrojowni jego brata Antoniego Strzałeckiego.

Buzdygan środkowy ma kształt najdawniejszy, pospolity w wieku XV.

Obok przedstawiony tu sztylet, który zwykle jest ukryty wewnątrz buzdyganu, a w razie potrzeby wyszrubowuje się z niego i osadza na końcu, tak żeby buzdygan do pchnięcia mógł służyć.

Dopełnia się zaś to w ten sposób, że na końcu gruszki buzdyganowej jest rodzaj guzika, który po jego wyszrubowaniu pozostawia otwór, służący do zaszrubowania trzonka sztyletu.

Buzdygan pierwszy, t. j. lewy, ma trzon drewniany, pięknie okuty i był prawdopodobnie buzdyganem cechowym.

Trzeci zaś, t. j. ostatni, nader kunsztownej roboty, należał do Radziwiłłów, jak na to są pewne dowody.

Przed dostojnikami w czasie pewnych ceremoniałów dworskich, np. poselstw, noszono buzdygany długości bereł akademickich.

Buzdygany ze zbiorów p. Antoniego Strzeleckiego.


text:
←Tom I Wstęp Faraon

Tom I

Rozdział I

Bolesław Prus Tom I Rozdział II→

- Bądź pozdrowiony, synu faraona, który oby żył wiecznie - odezwał się minister.

- Bądź pozdrowiony i żyj długo, ojcze święty - odparł następca.

A potem dodał:

- Idź na swoje miejsce - rzekł Ramzes.

- A może rozkażesz mi, wizerunku księżyca, teraz zbadać wąwozy? - cicho spytał oficer.

- Proszę cię, rozkazuj mi, bo gdziekolwiek jestem, serce moje goni za tobą, aby odgadnąć twoją wolę i spełnić ją.

- Wiem, że jesteś czujny - odparł Ramzes.

- Już idź i uważaj na wszystko.

- Ojcze święty - zwrócił się Eunana do ministra - polecam waszej dostojności moje najpokorniejsze służby.

- Jak ty wyglądasz, synu faraona?...

Nie masz peruki, włosy i odzienie pełne kurzu, skóra czarna i popękana jak ziemia w lecie?...

Najczcigodniejsza królowa-matka wygnałaby mnie ze dworu zobaczywszy twoją nędzę...

- Jestem tylko zmęczony.

- Więc siadaj do lektyki.

Są tam świeże wieńce róż, pieczone ptaszki i dzban wina z Cypru.

Ukryłem też - dodał jeszcze ciszej - Senurę w obozie...

- Jest?... - spytał książę.

Błyszczące przed chwilą oczy zamgliły mu się.

- Niech wojsko idzie naprzód - mówił Tutmozis - a my tu zaczekajmy na nią...

Ramzes jakby ocknął się.

- Dajże mi spokój, pokuso!...

Przecież za dwie godziny bitwa...

- Co to za bitwa!...

- A przynajmniej rozstrzygnięcie losów mego dowództwa.

- Widzę, że jesteś prawdziwie pobożnym Egipcjaninem, choć rysy masz chetyckie - odpowiedział dostojny Herhor.

A zwróciwszy się do kilku bliżej stojących dygnitarzy dodał:

- Nie pójdziemy dalej gościńcem, bo moglibyśmy podeptać święte żuki.

Pentuerze, czy tym wąwozem, na prawo, można okolić szosę?

- Tak jest - odparł pisarz ministra.

- Wąwóz ten ma milę długości i wychodzi znowu na szosę, prawie naprzeciw Pi-Bailos.

- Ogromna strata czasu - wtrącił gniewnie następca.

- Przysiągłbym, że to nie skarabeusze, ale duchy moich fenickich lichwiarzy - odezwał się elegant Tutmozis.

- Nie mogąc z powodu śmierci odebrać pieniędzy, zmuszają mnie, abym za karę szedł przez pustynię!..

Świta książęca z niepokojem oczekiwała decyzji, więc Ramzes odezwał się do Herhora:

- Cóż o tym myślisz, ojcze święty?

- Spojrzyj na oficerów - odparł kapłan - a zrozumiesz, że musimy iść wąwozem.

góra strony


text:
←Tom III Rozdział drugi Faraon

Tom III

Rozdział trzeci

Bolesław Prus Tom III Rozdział czwarty→

Rozdział trzeci

- Mianowałem cię naczelnikiem rady, która ma wyśledzić przyczyny nieustannych buntów w moim państwie.

Chcę, ażeby karano tylko winnych, a czyniono sprawiedliwość nieszczęśliwym...

- Niech Bóg wspiera cię łaską swoją!... - szepnął kapłan.

- Zrobię panie, co każesz.

Ale powody buntów znam i bez śledztwa...

- Powiedz.

Oto przyczyny buntów.

- Jestem najbiedniejszy szlachcic w państwie! - zawołał faraon targając sobie włosy.

- Lada właściciel folwarku daje swoim bydlętom przystojne jadło i odpoczynek; ale mój inwentarz jest wiecznie głodny i znużony!...

Więc co mam robić, powiedz, ty, który prosiłeś mnie, abym poprawił los chłopów?...

- Rozkazujesz panie, abym powiedział?...

- Proszę... każę... jak wreszcie chcesz...

Tylko mów mądrze.

- Błogosławione niech będą twoje rządy, prawdziwy synu Ozirisa! - odparł kapłan.

- A oto, co czynić należy...

"Jeden dzień?... - powtarzał w duchu.

- Ależ ja tysiąc lat jestem w tym miejscu!..."

Nagle usłyszał przytłumiony głos:

- Synu mój!...

Synu...

Faraon zerwał się z fotelu.

- Kto tu jest?... - zawołał.

- Ja jestem, ja...

Czyliżbyś już o mnie zapomniał?...

Władca nie mógł zorientować się: skąd głos pochodzi?

Z góry, z dołu czy może z dużego posągu Ozirisa, który stał w kącie.

- Synu mój mówił znowu głos szanuj wolę bogów, jeżeli chcesz otrzymać ich błogosławioną pomoc...

O, szanuj bogów, gdyż bez ich pomocy największa potęga ziemska jest jako proch i cień...

O, szanuj bogów, jeżeli chcesz, ażeby gorycz twoich błędów nie zatruła mi pobytu w szczęśliwej krainie Zachodu...

Głos umilkł, pan kazał przynieść światło.

Jedne drzwi komnaty były zamknięte, przy drugich stała warta.

Nikt obcy nie mógł tu wejść.

Gniew i niepokój szarpały serce faraona.

Co to było?...

Czy naprawdę przemawiał do niego cień ojca, czy też ów głos był tylko nowym oszustwem kapłanów?

Lecz jeżeli kapłani mogą przemawiać do niego z odległości bez względu na grube mury, w takim razie mogą i podsłuchiwać.

A wówczas on, pan świata, jest jak dzikie zwierzę obsaczony ze wszystkich stron.

Prawda, w pałacu królewskim podsłuchiwanie było rzeczą zwyczajną.

Faraon jednak sądził, że przynajmniej ten gabinet jest wolny i że zuchwalstwo kapłanów zatrzymuje się u progu najwyższego władcy.

A jeżeli to był duch?...

Pan nie chciał jeść kolacji, lecz udał się na spoczynek.

Zdawało mu się, że nie zaśnie; lecz zmęczenie wzięło górę nad rozdrażnieniem.

W kilka godzin obudziły go dzwonki i światło.

Była już północ i kapłan-astrolog przyszedł złożyć panu raport o stanowisku ciał niebieskich.

Faraon wysłuchał sprawozdania, a w końcu rzekł:

- Czy nie mógłbyś, czcigodny proroku, od tej pory składać swoich raportów dostojnemu Semowi?...

On jest przecie moim zastępcą w rzeczach dotyczących religii...

Kapłan-astrolog bardzo zdziwił się obojętności pana dla rzeczy niebieskich.

- Wasza świątobliwość - spytał - raczy zrzekać się wskazówek, jakie władcom dają gwiazdy?...

Kapłan opuścił sypialnią potrząsając głową.

- Wybili mnie ze snu!... - rzekł pan z wyrazem niezadowolenia.

- Najczcigodniejsza królowa Nikotris - odezwał się nagle adiutant - godzinę temu rozkazała mi prosić waszą świątobliwość o posłuchanie...

- Teraz?...

O północy?... - spytał pan.

- Właśnie mówiła, że o północy wasza świątobliwość obudzi się.

Faraon pomyślał i odpowiedział adiutantowi, że będzie czekał na królowę w sali złotej.

Sądził, że tam nikt nie podsłucha ich rozmowy.

Pan narzucił na siebie płaszcz, włożył niewiązane sandały i rozkazał dobrze oświetlić złotą salę.

Potem wyszedł zalecając służbie, aby mu nie towarzyszyła.

Matkę już zastał w sali, w szatach z grubego płótna na znak żałoby.

Zobaczywszy faraona czcigodna pani chciała znowu upaść na kolana, ale syn podniósł ją i uściskał.

- Czy zdarzyło się coś ważnego, matko, że trudzisz się o tej godzinie? - spytał.

- Nie spałam... modliłam się... - odparła.

- O synu mój, mądrze odgadłeś, że sprawa jest ważną!...

Słyszałam boski głos twego ojca...

- Doprawdy? - rzekł faraon czując, że gniew go napełnia.

- Nieśmiertelny twój ojciec - ciągnęła królowa - mówił mi pełen smutku, że wchodzisz na błędną drogę...

Wyrzekasz się z pogardą arcykapłańskich święceń i źle traktujesz sługi boże.

- Egipt jest twój - westchnęła królowa.

- Mądrość twoja jest nadzwyczajna, więc czyń, jak chcesz...

Ale postępuj ostrożnie...

O, ostrożnie...

Skorpion, nawet zabity, jeszcze może ranić nieostrożnego zwycięzcę...

góra strony


text:
Bedos de Celles Franciszek, francuz, benedyktyn kongregacji św. Maura, ur. 1706 r., um.

25 Listop.

1779 r.

Wydał 1) Gnomonikę (Gnomoniqne ou l'art de tracer les cadrans solaires, 1760 i 2 ed.

1774), uczony i najzupełniejszy z wydanych dotąd traktatów o kreśleniu kompasów; 2) Sztukę introligatorską (L'art du relieur et du doreur de livres); 3) Sztukę organmistrzowską (L'art du facteur d'orgues), ostatnie to dzieło przypisują niektórzy benedyktynowi Monniote.

(Biogr.

Univ.).

N.


text:
←Cnoty Boskie czyli teologiczne Ołtarzyk polski katolickiego nabożeństwa

Cnoty kardynalne czyli główne Cnoty moralne→

Cnoty kardynalne czyli główne.

1) Roztropność.

2) Wstrzemięźliwość.

3) Sprawiedliwość.

4) Męztwo.


text:
Bluzgier, bluskier.

Ł.

Gołęmbiowski w dziełku swojem „Ubiory w Polsce" (Warszawa 1830), powiada, że gdy żupan na przodzie, t. j. na piersiach, gdzie nie był kontuszem okryty, łatwo się brudził, wymyślono bluzgiery, t. j. łaty z takiejże materyi przyszyte na przedzie, które po zbrudzeniu odmieniano.

Byli zresztą dawni Polacy wogóle bardzo baczni na czystość swoich sukni odświętnych, i przy jedzeniu, w najuroczystszych zebraniach, zawieszali pod brodą białą serwetę.

Krasicki w „Panu Podstolim" powiada: „Zaczął dyskurs o bluzgierach, które już z mody zaczynały wychodzić".

Zapewne i kobiety używały bluzgierów, bo Linde nazywa takowe „palatynkiem kobiecym".


text:
Aza, hebr.

Asa, 70: Άσα, kr. judzki, od r. 955 — 914 przed Chr., nastąpił po bezbożnym ojcu Abjaszu (hebr.

Abiah, Abiahu, v.

Abiam).

Zaraz, w początkach swego panowania, powiększył wojsko i ufortyfikował miasta.

II Par.

14, 8 oblicza jego siłę wojenną na 580,000 ludzi.

Jeżeli zaś nie wytępił od razu bałwochwalstwa (III Reg.

15,14), przyczyną tego była matka jego Maacha, która gorliwie popierała bezwstydną cześć (Astarty?).

Utrzymują racjonaliści, jakoby między III R.

15, 14 i II Par.

14, 4 była sprzeczność, co do usunięcia bałwochwalstwa przez Azę.

Jest tylko porządek chronol.

w III R. l. c. przemieniony, a w II P. l. c. lepiej zachowany, zgodniejszy z okolicznościami.

Według więc tego ostatniego, Aza, w pierwszych latach, prawdopodobnie rządząc wspólnie z matką (II Par.

15,16), a może bojąc się bałwochwalczego stronnictwa, przez Maachę popieranego, występował wolniej przeciw bałwochwalstwu (III R.

15, 14) i zaczął swą pracę od pokol.

Judy (II Par.

14, 2 — 6).

Później dopiero, wzmocniwszy swe wojsko (II P.

14, 8) i ufortyfikowawszy granice od południa przeciw Egiptowi (II Par.

14, 6), gdy nadto okrył się chwałą, przez świetne zwycięztwo nad Zarą, królem Etjopji (ib.

10—14), mógł śmielej występować.

Wspomniane dopiero co zwycięztwo, nad dwa razy liczniejszym nieprzyjacielem, jako widoczny dowód opieki Bożej (II Par.

16, 8), ożywiło wiarę narodu, i nietylko przywiązało do Azy wszystkich ludzi dobrej woli z król.

Judz., lecz też pociągnęło wielu z król.

Izrael., jak się o tém przekonać było można podczas uroczystości kościelnych, na pamiątkę zwycięztwa odbytych (II Par.

15, 9).

Ta więc okoliczność, jak również zachęta proroka Azarjasza, syna Odedowego (ib.

1—8), skłoniły go teraz do czynniejszego wytępiania bałwochwalstwa, już nietylko w pokol.

Judy, ale i Benjamina.

Najprzód więc, podczas uroczystości trjumfalnych, odnowił uroczyście przymierze z Bogiem i prawo Mojżesza (Ex.

22, 20.

Lev.

19, 4), zaniedbane za jego poprzedników, przywrócił (II Par.

15, 9—13); następnie bałwany matki swej zniszczył, ją zaś samą od rządów odsunął i zły jej wpływ zniweczył (ib.

w.

16. III Reg.

15, 13).

Panowanie jego odtąd upływało spokojnie aż do 26 r.

[1], t. j. do wojny z Baazą (ob.), kr. izr.

— Aza, przy pomocy Benadada (ob.), pozbył się nieprzyjaciela; lecz zgromiony przez pror.

Hanani, iż więcej zaufał pomocy pogan, niż Boga (przez co odżywiał bałwochwalstwo), proroka uwięził, a dla poddanych stał się tyranem (II Par.

16, 7—10).

Ostatnie 2 lata przechorował na podagrę (ib.

12—13).

Rozszerzył król.

Judzkie podbiciem ziemi Efraim (II P.

15, 8.

17, 2) i, oprócz wspomnianego wzmocnienia granic Judy, po wojnie z Baazą, wystawił twierdzę w Gabaa i Masfa od strony pokol.

Dan (III R.

15, 22. II P.

16, 6).

Dziesięcioletni pokój za jego panowania, o którym II Par.

14, 1 zdaje się być w sprzeczności z III R.

15, 32, gdzie autor mówi, że Aza i Baaza wojowali z sobą przez wszystkie dni swoje.

Sprzeczność ta jednak usuwa się, gdy poprawimy datę II Par.

16, 1 (26 zam. 36).

Wypada więc przyjąć, że Baaza trapił ciągle podjazdami mniejszemi Azę, do jego 26 roku.

Po 26 zaś roku, następcy Baazy, krótko panując i wzajemnie się spychając, nie mieli czasu wojować z Azą (III R.

16, 1—29).

Wojna zaś z Zarą wypadła przed 26 rokiem Azy.

X. W. K.

↑ Wojnę tę II Par.

16, 1. mieści w 36 r.

Azy.

Że jednak Baaza wstąpił na tron w 3 roku Azy (953, III R.

15.

33), a panował lat 24 (III R.

15, 33), czyli do 26 r. tegoż króla (III R.

16, 8....), przeto data w II P.

16, 1 musiała być błędnie przepisaną.


corpora: openbooks

text:
Cyprian Kamil Norwid

Moja piosnka

Do kraju tego, gdzie kruszynę chleba

Podnoszą z ziemi przez uszanowanie

Dla darów nieba,

Tęskno mi, Panie.

*

Popsować gniazdo na gruszy bocianie,

Bo wszystkim służą,

Są jak odwieczne Chrystusa wyznanie:

„Bądź pochwalony!”

Tęskno mi jeszcze i do rzeczy innej,

Której, już nie wiem, gdzie leży mieszkanie,

Równie niewinnej…

Do beztęsknoty i do bezmyślenia,

Do tych, co mają *tak* za *tak*, *nie* za *nie*

Bez światłocienia,

Tęskno mi ówdzie, gdzie któż o mnie stoi?

I tak być musi, choć się tak nie stanie

Przyjaźni mojej!

-----


text:
←Tom II Rozdział dziewiętnasty Faraon

Tom II

- Wiesz, ojcze święty - zawołał Ramzes - schwytaliśmy libijskiego wodza Tehennę!...

- Idź spać, idź... między twoich Greków, pijanico - rzekł Mentezufis - aby z twej winy na nasze głowy grom nie spadł...

- Na twój, dusigroszu, ogolony łeb nie spadnie, bo będzie myślał, że to co innego!... - odparł nieprzytomny Grek.

Lecz widząc, że książę nie daje mu poparcia, cofnął się do swego obozu.

- Czy naprawdę - spytał Ramzes kapłana - czy naprawdę kazałeś, święty mężu, pobić jeńców wbrew mojej obietnicy, że otrzymają łaskę?...

- A gdybym ja był tutaj?...

- Jako naczelny wódz i syn faraona, możesz zawieszać wykonywanie pewnych ustaw, których ja muszę słuchać - odparł Mentezufis.

- Nie mógłżeś więc zaczekać do mego powrotu?

"Więc to ja odniosłem takie zwycięstwo?...

Niepodobna!..." - pomyślał.

"Nic nie oprze się kapłanom!..." - myślał z trwogą.

W namiocie zastał Pentuera.

- Powiedz mi, mój doradco - rzekł - czy wy, kapłani, możecie czytać w ludzkim sercu i odsłaniać jego tajemne zamiary?

Pentuer potrząsnął głową.

Opuściwszy namiot rady wojennej książę spytał Mentezufisa:

- Dzielny Patrokles zgasł tej nocy: czy, święci mężowie, myślicie uczcić jego zwłoki?

góra strony


text:
Z Moskwy do Irkutska

Juliusz Verne

W stepach.

Tak więc Michał i Nadia jeszcze raz byli wolnymi, tak jak w czasie podróży z Permy do wybrzeży Irtyszu.

Ale w jakże odmiennych warunkach!

Podówczas w wygodnym tarantasie jechali pospiesznie, zmieniając konie na każdej stacyi pocztowej.

Dziś szli piechotą, bez żadnych środków materyalnych, nie mając za co nabyć suchego kawałka chleba, a mieli jeszcze czterysta wiorst przed sobą, co zaś najważniejsza, dziś Michał tylko oczami Nadi mógł widzieć.

Jednego przyjaciela spotkanego szczęśliwym trafem, utracili w tak groźnych okolicznościach.

Michał rzucił się w bok drogi.

Nadia czekała jego wezwania aby pójść dalej.

Była godzina dziesiąta wieczór.

Słońce już prawie od czterech godzin zniknęło na horyzoncie.

Nigdzie domu, nigdzie szałasu.

Tatarzy niknęli w oddali, Michał i Nadia by li sami.

– Co uczynią z naszym przyjacielem?

zawołała dziewica.

Biedny Mikołaj!

Czyż spotkanie nasze ma się stać jego zgubą!

Michał milczał.

– Michale, ciągnęła dalej Nadia, czy nie wiesz że on występował w twojej obronie wtedy, kiedy tatarzy bawili się tobą, że życie swoje dla mnie naraził?

Michał wciąż milczał.

Nieruchomy z twarzą ukrytą w dłoniach, o czem myślał?

Czy słyszał co Nadia mówiła?

Tak jest, słyszał, bo kiedy dziewica zapytała:

– Dokąd mam cię prowadzić Michale?

– Do Irkutska!

odpowiedział.

– Czy traktem?

– Tak Nadia.

Michał zawsze pozostał tym człowiekiem który bądź co bądź postanowi!

dopiąć swego celu.

Droga gościńcem była najkrótszą.

Skoro ukażą się przednie straże Feofar-Hana, wtedy dość będzie czasu puścić się manowcami.

Podróżni nasi wziąwszy się za ręce, wyruszyli dalej.

Nazajutrz rano 12-go Września o dwadzieścia wiorst dalej w mieście Tonlonnowskoje zatrzymali się.

Miasto było spalone i puste.

Nadia przez całą noc szukała na drodze i w zwaliskach miasta trupa Mikołaja, ale daremnie.

Zdawało się że przynajmniej jak dotąd, przyjaciel ich ocalał.

Ale czyż prawdopodobnie nie był on skazanym na straszniejsze daleko męczarnie w Irkutsku?

Nadia i towarzysz jej wycieńczeni głodem, z radością znaleźli w jednym z domów kilka kawałków suszonego mięsa i trochę sucharów.

Wiele tylko mogli unieść tego pożywienia, zabrali z sobą.

Tak więc w żywność byli na kilka dni zaopatrzeni, wody zaś w tych okolicach zabraknąćby im nie powinno.

Wyruszyli w dalszą drogę.

Michał szedł krokiem pospiesznym i pewnym.

Nadia usiłowała nie ustępować mu.

Szczęściem towarzysz jej nie mógł widzieć, do jakiego stanu doprowadziło ją znużenie wynikające z tej uciążliwej wędrówki.

A jednak Michał odczuwał to.

– Tobie już.

sił brakuje, biedaczko, mówił niekiedy.

– Nie Michale, odpowiadała.

– Skoro już iść nie będziesz mogła, ja cię nieść będę.

– Dobrze Michale.

Tego dnia musieli przebyć rzeczkę Okę, ale przeprawa ta nie przedstawiała trudności.

Niebo było pochmurne, powietrze znośne.

Do wszelkich okropności należało się jeszcze obawiać deszczu.

Oni jednak nie ustawali.

Milczeli i szli dalej.

Dwa razy dziennie odpoczywali.

Sypiali sześć godzin na dobę.

W opuszczonej chacie znaleźli jeszcze trochę suszonego baraniego mięsa, dawniej tak pospolitego w tych stronach, że za fant płacono dwie i pół kopiejki.

Ale wbrew nadziejom Michała, nie znaleziono i tutaj żadnych środków przewozowych.

Konie, wielbłądy, wszystko tatarzy uprowadzili lub wymordowali.

Musieli więc piechotą przebywać stepy.

Co krok napotykano ślady przechodu trzeciej kolumny tatarskiej.

Trupy nieszczęśliwych syberyjczyków zaścielały drogę.

Nadia przezwyciężając wstręt oglądała je wszystkie!…

Zawsze główne niebezpieczeństwo było nie przed – a za nimi.

Przednia straż głównej armii emira, na której czele stał Iwan, lada chwila mogła się ukazać.

Lodzie wysłane dolnym Jenissejem mogły nadejść do Krasnojarska j posłużyć do przeprawy przez rzekę.

Wtedy droga stała otworem przed nieprzyjacielem.

Żaden oddział rossyjski nie znajdował się pomiędzy Krasnojarskiem i Bałkajskiem jeziorem.

Tak więc Michał wkrótce mógł się spodziewać przedniej straży tatarskiej.

To też na każdym przystanku, Nadia występowała na jakąś wyniosłość, badając horyzont od strony zkąd można było oczekiwać tatarów, ale jak dotąd nic zgoła nie wskazywało ich zbliżania się.

Potem wyruszali dalej, a skoro Michał przeczuwał iż biedna już bardzo strudzon a zwalniał wtedy kroku.

Jeżeli które z nich od czasu do czasu przemawiało, to tylko o Mikołaju.

Młoda dziewczyna przypominała wszystkie dobrodziejstwa wyświadczone im przez tego młodzieńca.

Odpowiadając na to Michał, usiłował obudzić nadzieję w sercu Nadi, chociaż sam nie żywił jej wcale i był przekonany, że biedak nie zdoła uniknąć śmierci.

– Dla czego nie wspominasz nigdy mojej matki?

zapytał pewnego dnia Michał.

Nadia nie chciała o niej mówić, bo i po cóż wznawiać boleść syna?

Czyż stara syberyjka nie umarła?

Czyż Michał nie złożył na jej czole ostatniego pocałunku?

– Mów mi o niej Nadiu, mów!

Sprawisz mi tem przyjemność!

Wtedy Nadia opowiedziała mu wszystko, opowiedziała jak spotkała Marfę w Omsku, jak dziwne jakieś przeczucie popchnęło ją ku niej, jak starała się we wszystkiem przynieść ulgę biedaczce.

Było to podówczas jeszcze, kiedy Michała Strogoff znała tylko pod nazwą Mikołaja Korpanoff.

– Mikołajem Korpanoff powinienem był zostać aż do tej chwili, szepnął Michał ponuro, a potem dodał:

– Nie dotrzymałem przysięgi.

Przysiągłem nie widzieć swojej matki.

– Wszak nie usiłowałeś jej widzieć Michale, jedynie przypadek sprawił wasze spotkanie.

– Przysiągłem że jakiekolwiek wypadną okoliczności, nie zdradzę się!

– Michale!

Michale!

czyż na widok knuta zawieszonego nad ciałem twej matki, mogłeś się nie zdradzić?

Nie!

niema przysięgi która synowi wzbraniałaby stanąć w obronie matki!

– Nie dotrzymałem przysięgi!

powtarzał Michał, niech mi to Bóg wybaczy!

– Michale, pragnę cię o coś zapytać, ale jeżeli nie możesz odpowiedzieć, nie odpowiadaj.

Ty niczem zranić mnie nie możesz.

– Mów Nadiu.

– Dla czego teraz, kiedy ci już odebrano list, tak pilno ci jeszcze przybyć do Irkutska?

Michał ścisnął mocniej rękę towarzyszki ale nie odpowiedział.

– Może znasz treść listu?

– Nie, nie znam jej.

– Może to, aby mnie oddać ojcu tak spieszysz do Irkutska?

– Nie, odparł poważnie Michał.

Gdybym to przyznał, oszukałbym ciebie.

Dążę tam dokąd mię wzywa mój obowiązek!

Wszak zresztą obecnie nie ja ciebie.

a ty mnie prowadzisz, twoja ręka jest moim przewodnikiem.

Czyż już stokrotnie nie odpłaciłaś mi wyświadczonej ci przysługi?

Jeżeli los nakoniec przestanie nas prześladować i ty dziękować mi będziesz za oddanie cię ojcu, ja niemniej obowiązanym będę tobie za przyprowadzenie mnie do Irkutska!

– Biedny Michale!

przerwała Nadia wzruszona.

Nie przemawiaj do mnie w taki sposób!

Wreszcie to nie odpowiedź na moje pytanie: dla czego tak spiesznie dążysz do Irkutska?

– Bo muszę tam przybyć przed Iwanem!

– I sądzisz iż ci się to powiedzie?

– Będę tam bo być powinienem!

Ostatnie słowa Michała brzmiały nietylko nienawiścią dla zdrajcy.

Ale Nadia widziała iż towarzysz jej nie chce lub nie może całej myśli wyjawić.

W trzy dni po tej rozmowie, dnia 15-go Września wchodzili do miasta Tonlonnowskoje.

Nadia nie mogła już postąpić kroku bez niewypowiedzianego bólu, zaledwo trzymała się na zbolałych stopach.

Ale walczyła z utrudzeniem, jedyną jej myślą było:

– Ponieważ on nie widzi, ja nie ustanę póki nie padnę!

Oprócz utrudzenia żadne niebezpieczeństwo, żadna przygoda nie spotkała ich w tej części podróży.

Przez trzy dni po napotykanych zgliszczach i gęsto leżących trupach, widzieli o ile spiesznie kolumna tatarska posuwała się ku wschodowi.

Od strony zachodniej było spokojnie.

Tatarów nie widziano.

Michał robił najrozmaitsze przypuszczenia, raz oddawał się nadziei, to znów upadał na duchu, jedynie w sobie widząc ocalenie głównodowodzącego.

Sześćdziesiąt wiorst oddziela Konitonskoje od Kimiltejskoje, małej mieściny leżącej w blizkości Dinki.

Nie bez niepokoju Michał przemyśliwał o tej przeprawie.

O promie lub łodzi nie było marzenia, a nawet w spokojnych czasach rzeka była trudną do przebycia.

Ale była już za to ostatnią, bo dalej żaden nawet strumień nie przecinał już drogi.

Za trzy dni mieli przybyć do Kimiltejskoje.

Siły Nadi były wyczerpane, gdyby Michał nie był ślepym, niewątpliwie byłaby mu powiedziała:

– Michale pozostaw mnie tutaj!

Idź do Irkutska!

Dokonaj twego posłannictwa!

Zobacz mojego ojca!

powiedz mu gdzie jestem!

Powiedz że go oczekuję, a we dwóch potraficie mnie odnaleść.

Idź!

Ja się nie boję!

ukryję się przed tatarami!

Będę usiłowała żyć dla ciebie i dla niego!

Idź Michale!

Ja już me mogę!…

Kilkakrotnie już Nadia musiała się zatrzymać.

Michał brał ją wtedy na ręce i nieczując już jej znużenia, przyspieszał kroku.

Dnia 18-go Września o godzinie dziesiątej wieczorem, dotarli nakoniec do Kimilteiskoje.

Byli nad brzegiem Dinki.

Od czasu do czasu błyskawice bez grzmotów odbijały się w jej wodach.

Nadia prowadziła towarzysza przez miasto w ruinach.

Prawdopodobnie przed pięciu lub sześciu dniami tatarzy opuścili tę siedzibę.

Przy ostatnich domach kończącego się miasta, Nadia padła na kamienną ławkę.

– Czy zatrzymujemy się tutaj?

zapytał Michał.

– Już noc Michale, może wypoczniemy kilka godzin?

– Pragnąłbym przebyć Dinkę, chciałbym aby nas oddzieliła od przednich straży tatarskich.

Ale ty nie możesz już iść dalej, biedna Nadiu!

– Pójdźmy Michale.

Dwie lub trzy wiorsty dzieliły ich od Dinki, ostatnich sil próbowała Nadia.

Postępowali przy świetle błyskawic bezgraniczną pustynią.

Żadnego drzewa, żadnego wzgórza nie było na tej rozległej płaszczyźnie.

Nagle Michał i Nadia zatrzymali się.

Na stepach rozległo się szczekanie psa.

– Czy słyszysz?

szepnęła Nadia.

Potem rozległ się okrzyk, okrzyk pełen rozpaczy i bólu, jak ostatni krzyk umierającego.

– Mikołaj!

Mikołaj!

szeptała dziewczyna, wiedziona złowrogiem przeczuciem.

Michał kiwał głową.

– Pójdź Michale!

Pójdź!

wołała Nadia.

I ona co przed chwilą wlokła się zaledwie, odzyskała siły nadludzkiem wysileniem.

– Zeszliśmy z gościńca?

powiedział Michał, czując już nie piasek a trawę pod nogami.

– Tak… tak trzeba!… to tam, na prawo!… ztamtąd krzyk wychodzi!

Po kilku minutach zaledwo o pół wiorsty oddaleni byli od rzeki.

Pies zaszczekał ale już słabiej, chociaż widocznie bliżej naszych podróżnych.

Nadia stanęła.

– To Serko szczekał, powiedział Michał, pies poszedł za swoim panem!

– Mikołaju!

krzyknęła dziewczyna.

Wezwanie jej pozostało bez odpowiedzi.

Kilka drapieżnych ptaków zerwało się tylko i wzbiło ku niebiosom.

Michał wytężył słuch.

Nadia całą potęgą wzroku pragnęła przebić ciemności, ale nic nie widziała.

A jednak jakiś głos bolesny wyszeptał: – Michale!…

Potem pies pokrwawiony przyskoczył do Nadi.

Był to Serko.

Mikołaj nie mógł być daleko!

Tylko on mógł wyszeptać imię Michała!

Gdzież więc był?

Nadia już nie miała siły wołać go.

Michał czołgając się szukał ręką.

Nagle Serko szczeknął przeraźliwie i skoczył ku olbrzymiemu ptakowi spuszczającemu się na ziemię.

Był to sęp.

Serko rzucił się na niego, ptak podleciał ale wracając do ofiary uderzył psa.

Ten skoczył jeszcze ku ptakowi!…

Ptak rozgniewany silny cios wymierzył w czaszkę ofiary i tym razem Serko padł nieżywy.

Jednocześnie okrzyk zgrozy wydarł się z piersi Nadi!

– Tam… tam!… wołała.

Głowa wystawała nad ziemię!

O mało jej nogą nie potrąciła.

Nadia przy tej głowie padła na kolana.

Mikołaj wedle zwyczaju tatarskiego, zakopany aż po szyję, był pozostawionym w stepach, skazany na śmierć zarówno z głodu i pragnienia, jak i na rozszarpanie powolne przez wilki i ptaki drapieżne.

Straszna to kara dla ofiary być żywcem pogrzebaną!

Tamto tatarzy przed trzema dniami umieścili jeńca!…

Od trzech dni Mikołaj oczekiwał na pomoc która niestety!

przybyła za późno!

Sępy dostrzegły tę głowę i od kilku godzin jedynie pies bronił swego pana od dzikiego ptastwa!

Michał odrzucał ziemię nożem dla wydobycia z grobu żyjącej ofiary.

Oczy Mikołaja zamknięte dotąd, otwarły się.

Poznał Michała i Nadię.

– Bywajcie zdrowi przyjaciele, żegnam was, wyszeptał.

Szczęśliwy jestem że was oglądam!

Módlcie się za mnie!…

To były ostatnie jego wyrazy.

Michał kopał dalej ubitą ziemię twardą jak skała, aż nakoniec zdołał wydobyć ciało nieszczęśliwego.

Przyłożył ucho do jego serca!

Już bić przestało.

Postanowił pochować go aby drapieżne ptastwo nie roznosiło jego szczątków, w tym celu rozszerzył otwór, zkąd wydobył Mikołaja tak aby go mógł położyć; wierny Serko miał obok pana spoczywać.

W tej chwili usłyszano wrzawę na drodze, najwyżej o pół wiorsty.

Michał słuchał.

– Nadiu!

Nadiu!

poszepnął cicho.

Na jego głos Nadia modląca się dotąd, powstała.

– Zobacz!

zobacz!

– To tatarzy!

odpowiedziała cicho dziewczyna.

W istocie była to przednia straż emira dążąca do Irkutska.

– Nie zdołają mi jednak przeszkodzić pochować go!

I pracował dalej.

Wkrótce ciało Mikołaja ze złożonemi na piersiach rękami spoczywało już w grobie.

Michał i Nadia klęcząc nad jego zwłokami modlili się.

– Teraz już wilcy nie zdołają go pozrzeć, szepnął Michał przysypując ziemią.

Potem groźnie wyciągnąwszy rękę w kierunku tatarów:

– W drogę Nadiu! – wykrzyknął.

Michał nie mógł już iść gościńcem zajętym przez wojska tatarskie.

Teraz musiał okrążyć Irkutsk.

W takich okolicznościach przeprawa przez Dinkę stała się dlań obojętną.

Nadia już nie mogła iść ale mogła patrzeć za niego.

Wziął ją więc na ręce i skierował kroki ku południowo-zachodniej prowincyi.

Prawie dwieście wiorst pozostawało jeszcze do przebycia.

Jak je przebył?

Jak nie upadł ze znużenia?

Czem się wyżywił w drodze?

Z jakiem i nadludzkiemi wysileniami zdołał przebyć pierwszy wał gór Sajanskich?

Ani on sam, ani Nadia nie umieliby tego powiedzieć!

A jednak dnia drugiego Października o godzinie szóstej wieczorem, zatrzymali się nad brzegiem wody.

Było to jezioro Bałkajskie.


text:
Urga, 7 sierpnia.

Nareszcie Urga!

W deszcz rzęsisty, po okropnie trzesącej drodze, przyjeżdżam, po trzech stacyach od noclegu, przed rzekę, która płynie doliną, gdzie Urga leży.

Od chwili już widać Urgę, niby w dolinie, otoczonej dokoła górami, stąd niezbyt wysoko wyglądającemi, istotnie jednak bardzo wysokiemi, gdyż już sama Urga leży 6000 stóp nad poziomem morza.

Na południe, więc tuż nad nami, góra t. zw. święta, po mongolsku zwana: »Bóg - góra«.

— Jest tu jedyny, ostatni na południe i wschód las.

Rąbać tu nie wolno, polować nie wolno, stąd zachował się cudem ów las; w całej Mongolii, Chinach, Japonii niema sobie podobnych.

Podobno w Japonii gdzieś na północno - zachodniem wybrzeżu są jeszcze lasy, nie widziałem ich jednak.

W tym lesie, jak słyszałem, przesiadywać mają lamaici, pustelne życie prowadzący.

Opowiadają, że są tam i żubry, może jelenie, i wszelka zwierzyna.

Na północ drugie pasmo gór, kompletnie, jak wszystkie, nagich; od wschodu i zachodu otwarta dolina, na wschód leży Mąjmaczin, chińska osada.

Zajeżdżając ku Urdze, zdala widać dość znaczną ilość dachów, namiotów mniejszych i większych; zdawało mi się, że to już zajechaliśmy.

Mylne to jednak wyobrażenie; najpierw trzeba jeszcze przebyć ów potok, co tędy się wali wezbrany, groźny.

Ja, nauczony doświadczeniem niedawnem, ani słyszeć o tem nie chcę.

Wkońcu jednak, mając do 15 ludzi konno wkoło siebie, jednego pieszo przed wozem, przywiązawszy telegę mocnym sznurem do kilku jeźdźców, którym każę powiedzieć, że życiem odpowiedzą za każdą kroplę wody, która mi się do telegi dostanie — z duszą na ramieniu puszczam się w mętne nurty rozhukanego żywiołu.

Szczęśliwie przejeżdżam — kilka kwadransów później nie byłbym mógł przejechać.

Teraz zdawało się, że już jestem w Urdze.

Jednak godzinę jeszcze jechałem ciągle kamienistą jakąś niby łąką, rzucany w sposób iście nieludzki w mym fatalnym wozie.

Urga, stolica Mongolii; na północ, więc na lewo ode mnie, widne całe grupy domów z chińskimi, dziwnymi, zielonymi dachami; dalej ogromne namioty brzuchate ku górze, jak potężne torty, to wszystko komirnie czyli klasztory Lamów.

Dalej, oddzielony od tamtych niby ulicą zwarty kompleks podobnych namiotów czyli domków, wśród których kilka złoconą blachą krytych, z ornamentami dziwnego stylu, nieco Syam przypominającego, a z Tybetu pochodzącego; dokoła ogromnej wysokości częstokół, z rodzajem wchodowej bramy tryumfalnej na chińską modłę, osobno stojącej; to mieszkanie Chutukta czyli bożka żyjącego.

Nic dziwniejszego, nic bardziej azyatyckiego, dzikiego, strasznego dzikością swoją, jak myśl, jak istnienie tego »Chutuktu«, żyjącego bożyszcza.

Jak jeden umrze, a umiera podobno zazwyczaj dość wcześnie, bo około lat 18 (dzisiejszy ma lat 21) tak drugiego przywozi sam wielki Lama z Tybetu.

— Wiara jest u Mongołów, że dusza jego i jestestwo zawsze to samo pozostaje, jeno ciała zmienia.

Dzisiejszy Chutukta żyje tu z matką i bratem młodszym.

Tymczasem zajeżdżamy przed jeneralny rosyjski konsulat, gdzie ma być moja kwatera; już zaraz za rzeką spotkaliśmy wysłanych naprzeciw dwóch mołojców; jen.

konsul, p. Sziszmarew, stoi w progu domostwa, odpowiednio uśmiechnięty, niewysoki, w okularach, z rzadkim, czarnym wąsem, rzadszym włosem na głowie, na twarzy ślady młodości zatarte; widać człowieka co dla karyery od całego lat szeregu w półdzikich przebywa okolicach; głos miękki, cichy, mówi troszeczkę po francusku, rozumie jednak wszystko; niesłychanie mi rad, grzeczny, uprzejmy, gościnny.

Za nim stoi kilku kozaków i pisarz konsulatu; z urzędników niema nikogo, wszyscy na urlopie.

Dom rosyjskim stylem budowany, piętrowy, naturalnie ogromny maszt z pawilonem cesarstwa; dachy zielone.

Te dachy zielone, tak iście rosyjskie, muszą być pochodzenia mongolsko - chińskiego.

Wszak i dach Chutukta jest zielony, a w Chinach ludzie z pewną pozycyą socyalną w innej jak ciemno - zielonej lektyce nie mogą się pokazać.

Pierwsza rzecz jeść — ach jeść!

Ledwie wyłażę na piętro, gdzie mój pokój — mój Boże!

znowu pokój i łóżko prawdziwe mieć będę — całe biodro mnie szalenie boli.

Pyszny, ciepły obiad nas czeka: wyborne »stołowe wino« przed i po zupie, chleb świeży i wołowe mięso.

Najadłszy się, zaczynam oddychać, wyciągam się na fotelu z lubością bezgraniczną i zaczynam naturalnie rozpytywać przedewszystkiem o bożka Chutukta.

Konsul ofiarował mu właśnie aparat fotograficzny, w zamian za co otrzymał pozwolenie odfotografowania jego mieszkań, letniego i zimowego.

Młody jakiś Rosyanin uczył otoczenie Chutukty fotografować; najjaśniejszy rosyjski car darował mu katarynkę.

Niestety przyjechałem o 15 dni za późno; wielkie doroczne festyny ku czci Chutukta już skończone.

Wyścigi, do których staje około 2000 koni z całej Mongolii; mocowanie się (igrzyska gladyatorów), bal maskowy, w którym cały buddyjski olimp jest przedstawiony, wszystko to już skończone!

W tym roku było nieprzejrzane morze ludu z całej Mongolii.

Czterech książąt mongolskich zjeżdża regularnie na te fety; każde z księstw ma przy wyścigach swoje kolory: na wyścigi biegają konie stare, czterolatki i trzylatki; role dżokejów spełniają chłopięta od 8 do 10 lat.

Wówczas można widzieć Chutuktę, który wszystkim owym uciechom przypatruje się z namiotu swego.

Zresztą jest on niewidzialny, prócz co 5 dni, kiedy udziela zgromadzonemu ludowi błogosławieństwa; może się tego jeszcze doczekam.

Noga tak boli, że nie zaszkodziłoby posiedzieć parę dni spokojnie.

Wieczorkiem pojechałem odwiedzić fotografa tutejszego, tj. jednego z młodych Rosyan handlujących herbatą, który fotografuje.

Przez trzy godziny męczyliśmy się nad wywoływaniem moich, po większej części nieudałych, częścią potłuczonych klisz.

Wracam malutką telegą konsula, ruskim zaprzęgiem; koło mnie jemszczyk ruski; konno eskortuje Buryata, pełniący funkcye dragomana przy konsulacie.

Wieczór cudowny, słońce ma się ku zachodowi; księżyc, blizki pełni, już wstał od dawna, czeka niecierpliwie, aż mu słońce pozwoli popisywać się srebrnem światłem.

Jedziemy między jurtami mongolskiemi; wtem mój Buryata przyskakuje z koniem ku teledze: Czy sjátelstwo nie pragnie słyszeć mongolskiej muzyki?

— Rozumie się, że tak.

Zwracaj w lewo, tam do tej jurty.

— Tam siedział Mongoł, młody jeszcze, koło niego pacholę i kilkoro dzieci i stary, napół ślepy dziad.

Dawaj grać — a cóż?

Niech zaśpiewa jaką dumę o Czyngishanie.

Mongoł z guślą w ręku spojrzał na mnie zdziwiony, że taki biały cudak coś wie o Czyngishanie; spojrzał potem po swoich, posmutniał, oczy puścił hen ku miesiącowi, znów zwrócił na nas: dumnie i hardo tym razem patrzały te oczy, wreszcie zbiegły na guślę — i jął grać.

Guśla stara, staroświecka, kwadratowa, skórą oślą obciągnięta; dwie struny z końskiego włosienia; długa szyja, a u jej końca — cóż innego mogło być ozdobą u Mongoła, jak nie koński łeb?

Ciągnął Mongoł smyczkiem krzywym jak cięciwa łuku, a guśla smętny, cichy, posępny śpiew zaczęła.

Mongoł jął guśli wtórować i dzieje dawne opowiadać.

Śpiew guśli zmieniał się ch[1] chwilę, śpiew Mongoła zawsze ten sam; guśla rzewnie, tkliwie, chwilami płaczliwie za przeszłością tęskniąc, śpiewała.

Mongoł hardo, gromko zaciągał, urywał; to guśla sama śpiewała, to znów Mongoł opowiadał...

I tak w skupieniu słuchaliśmy wszyscy — i dzieci i dziad i bab parę, które muzyka ściągnęła, i jemszczyk i Buryata — słuchaliśmy pieśni, która cicha i rzewna płynęła w stepie budzić dawne wspomnienia, a step przypominał sobie, jak to wtedy bywało!

Dziwna rzecz, jak muzyka ta przypomniała mi kiedyś słyszane śpiewy starych guślarzy hercogowińskich.

Ta sama dykcya, to samo zaciąganie, ten sam smutek, żal, tęsknota w śpiewie, te same budzą oddźwięki w duszy.

Jeszcze o Chutukcie notuję parę szczegółów, opowiedzianych mi dzisiaj przez Sziszmarewa.

Nie uważają go jednak Mongoli za Boga, ale za jakiegoś szczególnie do Boga zbliżonego ducha, półboga czy świętego.

Takich Chutuktów żyło rzekomo 4747 w Tybecie.

Dopiero w siedmnastem stuleciu naszej ery, kiedy lud i książęta w Mongolii bałwochwalstwo (szamanizm) porzuciwszy, przyjęli lamaizm, wówczas lamowie tybetańscy przepowiedzieli po śmierci ówczesnego Chutukty, że następny raz urodzi się on nie w Tybecie, ale w Mongolii.

Poczęto szukać.

Tutuchu-han, pierwszy z czterech wielkich książąt mongolskich, uznany potomek Czyngishana, oświadczył, iż u niego tym razem Chutuktu ujrzał światło dzienne w postaci dzieciątka właśnie co urodzonego.

Tenże Chutuktu, uznany przez wszystkich, dożył lat 70, i wpływem swoim uskutecznił poddanie się Mongolii pod berło chińskie, mimo iż większość książąt pragnęła połączenia z Rosyą (tak przynajmniej twierdzą Rosjanie).

Odtąd 6-ciu następujących Chutuktów urodziło się w Mongolii.

Książęta jednak poczęli się między sobą swarzyć, u kogo właściwie prawdziwy Chutuktu się rodził.

Niesnaski coraz większe rozmiary przybierać poczęły, aż sprawa oparła się o Pekin.

Tu sam gosudar chiński swym najwyższym rozumem rozstrzygnął, orzekając, że to wszystko fałsz.

Od tej chwili Chutuktu przestał się rodzić w Mongolii — a rodzi się, wedle ukazu, napowrót w Tybecie.

Zaczem po każdorazowym zgonie Chutukty, udaje się poselstwo lamów mongolskich do Tybetu, by nowego sprowadzić.

Przybywszy do Tybetu, wysłannicy składają bogate dary Daląj - Lamie i znakomitym klasztorom tybetańskim, oraz proszą o wyszukanie nowego Chutukta, poszcząc i trwając nieprzestannie na modlitwie.

Teraz dopiero Dalaj - Lama wydaje rozkaz, aby zebrano imiona wszystkich dzieci urodzonych około czasu śmierci poprzedniego Chutukty.

Skoro imiona te zbiorą, rozpoczyna się coś niby konklawe; wśród nieustannych modłów i praktyk religijnych, zebrani lamowie spisują na kartkach imiona wszystkich owych dzieci, kładą do urny i wyciągają na los szczęścia — bóstwu w tem naturalnie ciągłą interwencyę przypisując — sześćdziesiąt imion.

Potem dalsze modlitwy i posty; owe 60 imion napowrót do urny wkładają, wyciągają dwanaście.

Jeszcze raz modlitwy — z owych 12-tu imion wyciągają dwa.

Między temi dwoma wierzą, że jest przez niebo wskazany prawdziwy Chutukta.

Dwa te imiona wiozą lamowie mongolscy do Pekinu; tu wśród nabożeństw sam cesarz wybiera jedno z tych imion — i ten jest Chutuktą.

Wysoki mandaryn na czele zdwojonego tym razem poselstwa lamów i książąt mongolskich jedzie do Tybetu, by nowego Chutuktę przewieźć do Urgi.

Chutuktu ma bezsprzecznie w Mongolii wpływ i znaczenie ogromne; lud uważa go za nadziemską istotę i pielgrzymuje do niego; książęta i klasy oświeceńsze uważają go za pana, za rzeczywistego władcę Mongolii; jest on tedy spójnią, punktem łączącym wszystkie plemiona.

Jak zawsze, sprytnie postanowiono ze strony rosyjskiej nie zaniedbywać Chutukty, ofiarowano mu, prócz innych podarunków, aparacik fotograficzny.

A że nie umiał go używać, więc podsunięto młodziuchnego fotografa, Rosyanina, który choć sam o bożym świecie ledwie wie, jednak dzięki swym znajomościom, z fotografa stał się przyjacielem Chutukty, i do owego Chutukty, którego nikt w świecie nie widuje, ma wstęp o każdej godzinie dnia, a za nim i cała idea rosyjska, która zdaje mi się polega na zjednoczeniu Mongołów, aby w danym razie ich użyć przeciw Chinom, a przynajmniej mieć pewność, że nie dadzą się przeciw Rosyi użyć.

— Fotograf słowa po mongolsku nie umie, więc mu dano tłumacza, i jest on de facto rezydentem rosyjskim przy rzeczywistym królu mongolskim.

Mongolia, po zawojowaniu przez swych władców Chin, została z cesarstwem połączona, pierwotnie jako panujący element; dziś, kiedy po mongolskich, dostali się znowu na tron rodowici chińscy cesarze (dynastya Ming), a po nich dynastya Mandżu, z dalekiej i zaniedbanej prowincyi — niechęć do Chińczyków jest tu ogólna, trochę z pogardą pomieszana, bo czasów Kublej - hana tu nie zapomniano, zwłaszcza że cztery wielkie rody książęce wywodzą się od rozmaitych tego wielkiego wodza potomków.

Przypisy


text:
Behem, herb polski z indygienatu, przedstawiający, na tarczy czteropolowej w szachownicę, dwa barany srebrne w polach czerwonych i dwa gryfy zielone w polach srebrnych.

Mocą indygienatu, rodowy ten herb zatwierdzony i nadany był przez Stefana Batorego Piotrowi Behemowi, senatorowi gdańskiemu.


text: andrus, ‘złodziej’, w gwarze złodziejskiej, może tyle co jędrus, Jędrek (?)


text:
Aniołowie, istoty stworzone, duchowne, nadprzyrodzone, t. j. obdarzone rozumem i wolą, przewyższającemi przyrodzoną zdolność i siłę człowieka.

Wyraz grecki ἄγγελοζ znaczy poseł; właściwie więc ta nazwa, jak uczą ojcowie Kościoła, oznacza nie naturę, ale urząd, który spełniają Aniołowie, gdy, jako posłannicy Boży, zwiastują ludziom wolę Najwyższego.

„Który czynisz Anioły Twoje duchy” (Ps. 103, 4), mówi do Boga Psalmista; to znaczy, według wykładu św. Grzegorza W.: „Który te, które zawsze masz duchami, czynisz gdy chcesz Aniołami, t. j. posłami Twymi.“ Tak i Paweł św. mówi o Aniołach: „Iżali wszyscy nie są duchowie usługujący, na posługę posłani dlat ych[1], którzy dziedzictwo zbawienia wziąść mają“ (Żyd.

1, 14).

Z tego też powodu Pismo Św. niekiedy w szerszém znaczeniu i ludziom daje nazwę Aniołów: Aniołem zowie się u Malachjasza (Mal.

2, 7) kapłan; Aniołem w Ewangelji (Mat.

11, 10) Jan Chrzciciel; Aniołami nazywa Jan św. w Objawieniu (Objaw.

1, 2.

3. pass.) biskupów, do których przemawia; i sam Zbawiciel zapowiedziany jest u Izajasza (Iza.

9, 6) pod nazwą „Wielkiej Rady Anioła.“ W zwyczajném jednak Pisma Św. i Kościoła użyciu, wyraz ten Anioł oznacza one czyste, bez ciała duchy, które wola i wszechmocność Boga powołała do bytu na początku stworzenia, i wyższemi niż człowieka władzami duchownemi obdarzyła.

Istnienie Aniołów, które sam już rozum uznaje za wysoce prawdopodobne i godne mądrości Bożej dopełnienie harmonji ogólnej stworzenia, jest dogmatem wiary katolickiej, opartym na niezliczonych a niewątpliwych świadectwach Pisma Św. Trudno nie już przytoczyć, ale i wymienić tylko wszystkie miejsca ksiąg świętych, w których jest w słowach wyraźnych mowa o Aniołach.

W Starym Zakonie, Anioł pociesza i ratuje wygnaną na puszczę Agarę (Gen. 16, 7); Aniołowie nawiedzają Abrahama (tamże, 18) i Lota z pożaru Sodomy uprowadzają (tamże, 18, 19); Anioł zatrzymuje rękę Abrahama, na ofiarowanie Izaaka podniesioną (tamże, 22, 11); Aniołów widzi Jakób we śnie, po niebotycznej drabinie zstępujących i wstępujących (tamże, 28, 12), i z Aniołem walczy całą noc, i od Aniołów, spotkaniem z bratem swym Ezawem strwożony, pociechę i otuchę odbiera (tamże, 32, 1).

Podobnież w Nowym Testamencie, Anioł zwiastuje Pannie Marji poczęcie się w Niej Syna Bożego; Anioł ostrzega Józefa o zasadzkach Heroda; Anioł w ogrójcu umacnia modlącego się Zbawiciela; Anioł od grobu Jego kamień odwala; Anioł Piotra z więzienia wyzwala i t. d.

O czasie stworzenia Aniołów nic nam Pismo św. nie objawia; niektórzy ojcowie Kościoła mniemają, że Bóg stworzył te duchy niebieskie pierwszego dnia stworzenia, kiedy wyrzekł te słowa: „Niech się stanie światłość;“ lecz według orzeczenia soboru laterańskiego IV (c.

1), stworzenie świata duchowego miało miejsce przed stworzeniem wszelkiej substancji materjalnej.

Duchowość i doskonałość natury anielskiej, jest dogmatem wiary katolickiej.

Aniołowie są czyste duchy bez ciała, choć do czasu, jak o tém często wspomina Pismo Św., mogą przybrać na się postać ludzką, dla widomego, z rozkazu Boga, ukazania się ludziom i przestawania z nimi.

Ojcowie i doktorowie Kościoła są w tym względzie jednomyślni, a lubo niektórzy z nich, jak święci: Justyn, Ireneusz i Cezary, zdają się Aniołom przypisywać ciało, wszakże i oni nic innego przez to nie rozumieją, jak ciało uwielbione, duchowe, albo eteryczną jakoby szatę i powlokę.

Względna także, a nierównie wyższa od ludzkiej, doskonałość Aniołów, bystrość rozumu, szerokość wiedzy, moc i potęga, żadnej, według niezliczonych świadectw Pisma św., nie ulega wątpliwości.

Doskonałość ta jednak, jak wszystko co stworzone, ograniczona: są tajemnice i dla nich nieprzeniknione (I Piotr 1, 12; Mar.

13, 32) i wyroki Boże, których czas spełnienia im nieznany (Mat.

24, 36); a choć taka ich siła, że jeden Anioł mógł pobić jednej nocy wszystkie pierworodne egipskie (Exod.

13, 2), albo zwalczyć 180,000 wojska Sennacheryba (II Mach.

15, 22), wszakże nie jest to moc twórcza, ale wszechmocności i woli Stwórcy poddana.

Nad te dary, do samej natury anielskiej przywiązane, Bóg, jako uczy Kościół (Kat.

tryd.

c. I, roz.

2, pyt.

17), podwyższył ją i poświęcił użyczeniem jej łaski poświęcającej.

Czy tę łaskę otrzymali wszyscy, w pierwszej chwili swego stworzenia, czy dopiero po przebytej próbie daną była tym, którzy się okazali wiernymi, tego nie wiemy; ale o tém nas upewnia nauka Kościoła, że Bóg Aniołów, podobnie jak to uczynił z pierwszym człowiekiem, wystawił na próbę, aby, jako przystało na istoty rozumne i wolne, rozumnym aktem wolnej woli swojej oddali się Stwórcy swemu: ci, którzy się ostali w tej próbie, w sprawiedliwości i w świętości utwierdzeni, w oglądaniu Boga zostali szczęśliwymi na wieki; lecz drudzy, którzy pod wodzą Lucypera, książęcia swego, odmówili Bogu posłuszeństwa i „nie ostali się w prawdzie“ (Jan 8, 44), ci jako błyskawica z nieba spadli“ (Łuk.

10, 18), i Bóg ich „powrozami piekielnemi ściągnionych, do piekła podał na męki“ (II Piotr 2, 4).

Wnosząc z niektórych wyrażeń Pisma św., Aniołów dobrych jest mnóstwo niezliczone.

Pismo liczy ich na „hufce“ (Mat.

26, 53) i na „wiele tysięcy“ (Żyd.

12, 22) i na „tysiąc tysięcy“ i na „dziesięć tysięcy kroć sto tysięcy" (Dan.

7, 10).

Według wykładu św. Ambrożego, one dziewiędziesiąt i dziewięć owiec, które w przypowieści ewangelicznej dobry pasterz zostawia na puszczy, oznaczają Aniołów, a ona jedna co zginęła, wszystek rodzaj ludzki, z czego tenże Ojciec wyprowadza wniosek, że liczba Aniołów o dziewiędziesiąt i dziewięć razy przewyższa liczbę wszystkich ludzi.

— Co do godności i stopnia, Aniołowie nie są wszyscy równi, jak orzekł sobór konstantynop.

II (Kan.

2 i 14), przeciw Orygenesowi, i według powszechnej, już od czasów Djonizego Areopagity, nauki Kościoła, trzy są hierarchje anielskie, podzielone każda na tyleż porządków albo chórów.

Podział ten nie jest dowolny, gdyż i Pismo św. wymienia dziewięć różnych nazw duchów anielskich.

Do pierwszej hierarchji wchodzą: Cherubiny (Gen. 3, 24 et al. pass.), Serafiny (Iz.

6, 2, 19) i Trony (Efez 1, 21); do drugiej: Panowania, Moce i Zwierzchności (ib.; Judy, w.

6; Kolos.

1, 16); do trzeciej: Księstwa (Efez 1, 21), Archaniołowie i Aniołowie.

Z pomiędzy Archaniołów, księgi święte trzech wspominają po imieniu: Gabrjela, zwiastuna wyroków miłosierdzia Bożego (Dan.

8, 16; 9, 21; Łuk.

1, 19.

26), Rafała, niosącego uzdrowienie chorym (Tob.

3, 25 et al. pass.) i Michała, obrońcę ludu wybranego i pogromiciela czartów (Dan.

10, 13.

21; Objaw.

12, 7).

Jakie są tych różnych chórów własności i urząd, tego nam Bóg nie objawił; ale Kościół nas uczy (Kat.

tryd.

c. I, rozdz.

2, py.

17), że wszyscy stworzeni są od Boga, aby stali przed Nim, jakoby królewski dwór Jego, a Paweł św. nas upewnia, że „wszyscy są duchowie usługujący, na posługę posłani dla tych, którzy dziedzictwo zbawienia wziąść mają“ (Żyd.

1, 14).

Ztąd też, w każdej z głównych epok objawienia, widzimy Aniołów, powołanych wolą Boga, do uczestnictwa w dziełach miłosierdzia Jego ku zbawieniu człowieka.

Już przy stworzeniu świata „chwalą Go i śpiewają Mu synowie Boży“ (Job 38, 4.

7); Anioł występuje czynnie przy upadku pierwszego człowieka i wygnania go z raju (Gen. 3, 23, 24); Aniołowie ukazują się i działają w kolei czasów prorockich (III Kr.

13, 18; 19, 1—9; IV Kr.

1, 13.

15; Dan.

14, 32—39), a jeszcze częstsze ich do ludzi poselstwa w zupełności czasów, przy spełnieniu się dzieła Odkupienia (Łuk.

1; 2, 7—13; 13—15; Mat.

1, 18—22; 2, 13—16; 4, 11; 8, 2—5); Aniołowie kierują i nauczają Apostołów w pierwszych początkach Kościoła (Dz. Ap.

8, 26; 10, 1—8; 11, 13; 15, 5—12; 27, 22—26), a w dzień sądu ostatecznego znowu Aniołowie się ukażą i, jako ministrowie Boży, zamkną historję tego świata (Mat.

25, 31).

A oprócz tego ogólnego udziału w sprawach rodzaju ludzkiego, Aniołowie szczególne także oddają ludziom usługi, i każdy człowiek, od urodzenia swego aż do śmierci, ma przydanego sobie, do obrony i pomocy, własnego Anioła Stróża (ob.).

Ze względu na nadprzyrodzoną godność, świętość, bliskie ich połączenie z Bogiem i życzliwą miłość i pomoc, jaką niosą ludziom, Kościół wzywa Aniołów modlitwą i oddaje im cześć religijną, jaką już i w Starym Zakonie odbierali (Gen. 14, 7; 48, 16; Ps. 33, 8; Job 23, 33; Dz. Ap.

12, 15).

Święta Aniołów: Gabrjela, Rafała, Michała i Aniołów Stróżów, dalekiej sięgają starożytności.

Podobnież i wyobrażenia Aniołów w religijném były u wiernych użyciu, dawno jeszcze przed drugim soborem nicejskim, który je uroczystém orzeczeniem upoważnił (Act.

5).

Sztuka chrześcjańska przedstawia ich w postaci ludzkiej i dodaje im skrzydła, aby wiernym przypominać, iż duchy te niebieskie gotowe są zawsze na rozkazy Boże i na pomoc człowiekowi (Hebr.

1, 14.

Ps. 90, 11).

Dodawana im kadzielnica oznacza, że modły nasze przedstawiają Bogu (Tob.

III, 24, XII, 12.

Apok.

VIII, 3, 4).

Młodość ich oznacza nieśmiertelność, będącą wiekuistą młodością.

Nagość w człowieku upadłym wstyd wywołuje, u Aniołów jest znakiem świętości, czystości i niewinności; dla tego też niekiedy przedstawiają ich nagich.

Zbytniej swobodzie sztuki, roztropne tu granice przepisuje Fryderyk Borromeo (De pictura sacra, lib.

II, c.

11).

Niekiedy, odpowiednio do opowiadania II Machab.

XI, 8., dodawane są im oznaki wojenne.

Szata biała zazwyczaj dawana bywa Aniołom, bo białość, oznaczając niewinność i radość niebieską, jest kolorem kapłańskim, Aniołowie zaś spełniają akt kapłański, gdy modlą się za nas.

Gotowość do spełniania danych im rozkazów, oznacza przepasanie (Apok.

XV, 6).

Ozdoby z kamieni kosztownych, oznaczają blask ich cnót niebieskich.

Szafir jest symbolem ich czystości; hjacynt, ich niebieskiego żywota; szmaragd, ich natury zawsze kwitnącej i młodej.

Często otaczają ich obłokami, na oznaczenie ich właściwego niebieskiego mieszkania.

Nogi mają bose, ponieważ tak objawiali się patrjarchom, a nadto, jak Izajasz, Mojżesz, Apostołowie, wszyscy wysłańcy Boży posyłani są w świat boso, to znaczy, jako ludzie oderwani od świata i nie szukający rzeczy świata.

Dodają też Aniołom rozmaite narzędzia, przypominające nam, już to gniew Boży, którego są wykonawcami, jak miecz; już to miłosierdzie, jak narzędzia męki; już sprawiedliwość, jak wagę.

Trąba budzi w nas wspomnienie sądu ostatecznego, a inne instrumenta muzyczne oznaczają święte rozkosze niebios.

— Kościół umieszczał aniołów na kolumnach ołtarzy lub cyborjow, dziś zazwyczaj umieszcza ich obok ołtarzy; zwyczaj ten oznacza, że duchy niebieskie assystują wielkiej ofiarze naszych ołtarzy.

Niektórzy nawet pobożni autorowie (pomiędzy nimi Jan Moschus, Prat.

Spiritual.

c. IV) sądzą, że przy każdym ołtarzu poświęconym znajduje się Aniół.

Zarzuty innowierców przeciwko czci i wzywaniu Aniołów, opierają się wszystkie na tém nieustajacém, choć przy dobrej wierze tak łatwo dającém się usunąć nieporozumieniu, jakoby wszelka cześć religijna konieczną była adoracją, Bogu samemu należną, jakoby Kościół, czcząc i wzywając Aniołów i Świetych, umniejszał przez to cześć Boga, gdy przeciwnie, wielbiąc ich świętość, której dawcą jest sam Bóg, i polecając się ich przyczynie, jako najbliższych przyjaciół i domowników Boga, tém samém majestat i świętość Boga chwali i wywyższa.

Miejsce listu do Kolossan (Kol.

2, 18), jak również wyrok soboru laodycejskiego w r. 364 (Kan.

35) i niektóre ustępy ojców, pierwszych wieków Kościoła, które zdają się potępiać i zabraniać oddawanie czci Aniołom, odnoszą się wyłącznie do szerzonych w onym czasie i już za Pawła Apostoła pojawiających się błędów gnostyków: którzy pod nazwą Eonów czcili Aniołów, i uznawali ich za samoistnych bogów niższego rzędu, na których Bóg Najwyższy, ale w sprawy ziemskie zgoła się nie wdający, miał zdać stworzenie i rządy świata; który to błąd, prawdziwemu pojęciu o Bogu wręcz przeciwny, słusznie w powyżej nadmienionych wyrokach Apostoła i Ojców Kościoła został potępiony.

(Frilz, Martigny).

H. K.


text:
CXL.

Napełni usta me, Panie, twoją chwałą,

A wargi ozdobić radością racz trwałą,

Żebym twoje imię sławił nie przestając,

Twą wielmożność wielbił wszędy nie ustając.

Dzięki czyni tobie, Chryste, Boże wieczny, 5

Dusza ma pokorna i umysł serdeczny,

Żeś ciała i krwie twej nas uczestnikami

Mieć chciał, grzechy nasze gładząc z występkami.

Więc życzysz wdzięcznego żywota i za tym

Straż dawasz, by dusza zdradom wichrowatym 10

Uchodząc, beśpieczną była od zginienia;

Bądź cześć, chwała tobie, Panie, bez skończenia.


text:
Croiset Jan, jezuita, jeden ze znakomitszych pisarzy ascetycznych, ur. w Marsylji 1656 r., † 31 Stycz.

1738 w Avignon.

Główniejsze jego pisma są: La devotion au Sacré Coeur de Notre S. Jésus Christ (1689), drugie pod tymże tyt.

dziełko obszerniejsze (Lyon 1691); Retraite spirituelle pour un jour chaque mois (Rekolekcje na jeden dzień każdego miesiąca), Lyon 1694; Les vies des saints pour tous les jours de l’année (Żywoty śś. na cały rok, z krótkiemi uwagami), Lyon 1723 2 v.; Exercices de piété pour tous les jours de l’année (Ćwiczenia pobożne na wszystkie dni roku), Lyon 1712—18 12 v. in 12, zawierają takie żywoty śś. i krótkie rozmyślania nad ewangeljami ze Mszy, i w. in. Ob. De Backer, Biblioth.