text:
Wyzwolenie

Akt II

Stanisław Wyspiański

INNA DEKORACJA:

W tym akcie maski znaczyć mają

takich, co myśl swą ukrywają

i nigdy jej nie stawią jasno,

cudzą jest, czyli ich jest własną.

Z Konrada jeno patrzą z twarzy:

czy wierzy, czyli tylko marzy;

z Konrada zgadnąć chcą z oblicza:

pewny, czy tylko li oblicza;

z Konrada zgadnąć chcący z lic:

czyli: czy się ku żywym garnie

Badają.

- Konrad się nie zwierza,

kryje swą moc i swe męczarnie.

by ujrzeć ją dla siebie jasną.

on jeden sceną duszy włada

i szuka jeno swojej duszy,

Są masek twarze młode, stare,

pomięte rysą zmarszczków krętą;

gdy taką wdzieje kto maszkarę,

poznać, że larwy dźwiga pęto.

co w myślach skrycie człowiek waży.

Zastygłe klątwą jej oblicze

w zygzaki runów tajemnicze.

Człowiek, z myślenia ciągłą walką,

tragiczną staje się tu lalką,

zamaskowany maską stałą,

jakby bez duszy było ciało.

Wchodzą więc naprzód wszyscy tłumnie,

Konrada otoczywszy chórem;

gdziekolwiek chciałby pójść i stąpić,

zastąpią jemu drogę murem.

Kiedy kurtyna się odsłania,

razem z nim wszyscy tłumnie wchodzą,

a on je mową swą przegania,

gdy drogę jemu chórem grodzą.

KONRAD

że przepadają (w noc je grąży).

już jedna koło niego krąży:

MASKA 1

KONRAD

Tak...

MASKA 1

I pożądanie...

KONRAD

.....

Tak.

MASKA 1

i pragnienie.

KONRAD

.....!

MASKA 1

KONRAD

......

Nie...

Swobodę mam.

MASKA 1

- ?

KONRAD

Ilekroć pierś podniosę,

nie czuję żadnych kłamstw,

które by pierś tłoczyły.

-

Powietrze w pierś napływa.

-

mojej do mnie wraca.

Ledwo że larwa gdzieś przepadła,

inna się już na scenę wkradła.

MASKA 2

KONRAD

- Rozumiem.

MASKA 2

KONRAD

MASKA 2

Nie -

KONRAD

MASKA 2

Nie.

KONRAD

MASKA 2

KONRAD

A!

MASKA 2

KONRAD

?

MASKA 2

KONRAD

MASKA 2

?

KONRAD

MASKA 2

KONRAD

MASKA 2

KONRAD

MASKA 2

KONRAD

Zaledwie maska ta gdzieś znika,

już nowa za nim się pomyka.

MASKA 3

KONRAD

MASKA 3

?--

KONRAD

MASKA 3

MASKA 3

MASKA 3

Zdobyć?!

KONRAD

Zdobyć!

MASKA 3

- Zdobyć!

KONRAD

MASKA 3

-?

KONRAD

MASKA 3

- A!

KONRAD

A!

MASKA 3

KONRAD

Ha?

MASKA 3

KONRAD

MASKA 3

A!

KONRAD

MASKA 3

??

KONRAD

MASKA 3

MASKA 3

KONRAD

MASKA 3

KONRAD

MASKA 3

MASKA 3

Zależy...

KONRAD

Ode mnie!!

Zaledwo ta pod scenę wpada,

a nowa już ku niemu gada:

KONRAD

MASKA 4

KONRAD

MASKA 4

A życie?

KONRAD

MASKA 4

?

KONRAD

MASKA 4

-?

KONRAD

MASKA 4

A tak.

KONRAD

MASKA 4

Nie wolno.

MASKA 4

MASKA 4

Artystom.

KONRAD

MASKA 4

KONRAD

MASKA 4

MASKA 4

Bóg.

KONRAD.

Nie będziesz wzywał nadaremno!

MASKA 4

Przykazania?!

KONRAD

Nie będziesz wzywał imienia Polski nadaremno!

Zaledwie ta ze sceny schodzi,

już nowa drogę mu zagrodzi.

MASKA 5

KONRAD

Tam - ?!

MASKA 5

KONRAD

Tam?!

MASKA 5

Tam.

KONRAD

Gdzie?

MASKA 5

MASKA 5

-?

KONRAD

Tam.

MASKA 5

KONRAD

MASKA 5

KONRAD

MASKA 5

KONRAD

Milczenie.

-

MASKA 5

KONRAD

MASKA 5

KONRAD

MASKA 5

KONRAD

MASKA 5

KONRAD

MASKA 5

KONRAD

MASKA 5

!

KONRAD

Nie twórczy.

MASKA 5

?

KONRAD

MASKA 5

Piękne.

KONRAD

MASKA 5

KONRAD

MASKA 5

A!

KONRAD

MASKA 5

No... no...

KONRAD

Nie tworzy nic.

MASKA 5

O, tak, tak, tak, tak...

MASKA 5

KONRAD

MASKA 5

KONRAD

Ledwo przepadła u węgara,

już nowa wchodzi znów maszkara:

KONRAD

- Pójdą...

MASKA 6

KONRAD

MASKA 6

Poczynasz myśleć.

KONRAD

MASKA 6

KONRAD

MASKA 6

KONRAD

MASKA 6

Kościół żywych.

KONRAD

Kościół umarłych.

MASKA 6

?

KONRAD

MASKA 6

!!

KONRAD

MASKA 6

Królewskie groby.

KONRAD

MASKA 6

MASKA 6

!!!

KONRAD

MASKA 6

Pomrzecie!

KONRAD

Wyzwoleni!!

Ledwo zanikła gdzieś za ścianą,

już nowa z miną jest udaną:

KONRAD

MASKA 7

KONRAD

MASKA 7

Naszej rozmowie.

KONRAD

MASKA 7

No co...?

KONRAD

MASKA 7

KONRAD

Więc i moje.

MASKA 7

KONRAD

MASKA 7

?

KONRAD

MASKA 7

KONRAD

Zaginie!

MASKA 7

KONRAD

A otóż właśnie?

cóż głosi Sztuka?

MASKA 7

KONRAD

MASKA 7

KONRAD

MASKA 7

Wiem.

Posłannictwo:

KONRAD

MASKA 7

KONRAD

MASKA 7

Więc...

KONRAD

Szczytem jest i kresem.

Początkiem jest Nieśmiertelności i Śmiercią;

Śmiercią żywych.

MASKA 7

A Sztuka?

KONRAD

MASKA 7

KONRAD

MASKA 7

??

KONRAD

MASKA 7

Od...

?

KONRAD

MASKA 7

Nitkę?

KONRAD

Nitkę Ariadny.

MASKA 7

KONRAD

MASKA 7

KONRAD

Wawel.

MASKA 7

A Ariadną?

KONRAD

Duma.

MASKA 7

A kłębkiem?

KONRAD

MASKA 7

Tam.

KONRAD

MASKA 7

A!

KONRAD

MASKA 7

Odeszła - jużci nowa stoi

i twarz maszkarą rysów zbroi.

KONRAD

MASKA 8

?

KONRAD

MASKA 8

KONRAD

MASKA 8

Zagadki.

KONRAD

MASKA 8

KONRAD

MASKA 8

A!

KONRAD

MASKA 8

KONRAD

- Nie ty.

MASKA 8

KONRAD

MASKA 8

KONRAD

Na terenie sztuki.

MASKA 8

KONRAD

Jestem ja.

MASKA 8

MASKA 8

MASKA 8

KONRAD

MASKA 8

A Edyp?

KONRAD

A Edyp: POEZJA.

MASKA 8

MASKA 8

KONRAD

MASKA 8

Ja?!!

KONRAD

już za nim tropi, siedzi, bada.

MASKA 9

KONRAD

Potęga.

MASKA 9

KONRAD

?

MASKA 9

KONRAD

?

KONRAD

Spełnić.

MASKA 9

??

KONRAD

Dopełnić.

MASKA 9

!

KONRAD

MASKA 9

?

KONRAD

MASKA 9

KONRAD

Czyn!

MASKA 9

KONRAD

!

MASKA 9

MASKA 9

KONRAD

Smutek.

MASKA 9

KONRAD

A!

MASKA 9

KONRAD

!

KONRAD

No tak.

MASKA 9

W przepaść!

KONRAD

W przepaść.

MASKA 9

(podaje rękę).

KONRAD

(odsuwa się).

MASKA 9

KONRAD

Znam, znam, znam.

MASKA 9

KONRAD

Wiem, wiem, wiem.

MASKA 9

KONRAD

(obojętnie)

Tak, tak, tak.

MASKA 9

KONRAD

Domyślam się.

MASKA 9

Nie.

KONRAD

MASKA 9

KONRAD

Nic nie powinniśmy.

MASKA 9

KONRAD

Żadna obowiązkowość.

MASKA 9

KONRAD

MASKA 9

KONRAD

A!

A!

KONRAD

Znika, a nowa już powstanie,

by nowe zadać mu pytanie:

KONRAD

Do... (zatrzymuje się)

MASKA 10

KONRAD

Śmierć?!

MASKA 10

Samobójstwo.

KONRAD

MASKA 10

KONRAD

MASKA 10

KONRAD

MASKA 10

KONRAD

MASKA 10

KONRAD

MASKA 10

Tak.

KONRAD

MASKA 10

KONRAD

MASKA 10

KONRAD

Niezawodnych i przypadkowych.

MASKA 10

?

KONRAD

MASKA 10

Każde działanie?!

KONRAD

MASKA 10

KONRAD

Ruch wielkich mas!

MASKA 10

KONRAD

MASKA 10

KONRAD

MASKA 10

KONRAD

MASKA 10

Aha!

KONRAD

MASKA 10

To jest:

KONRAD

MASKA 10

Dramatu.

KONRAD

MASKA 10

KONRAD

MASKA 10

Do Śmierci.

KONRAD

MASKA 10

Jak terminator!?

KONRAD

MASKA 10

KONRAD

Nie wiem.

MASKA 10

KONRAD

MASKA 10

Ha!

KONRAD

jakby wkoło mnie w krąg

we wielkiej kutej sali

Bogowie rzędem stali:

na podnóżach wysokich posągi.

Jakby to było we Walhali.

MASKA 10

We Walhali!

KONRAD

MASKA 10

KONRAD

Bogów!

MASKA 10

KONRAD

O wyzwolenie.

KONRAD

MASKA 10

Czyje?

KONRAD

Ich i moje.

MASKA 10

KONRAD

MASKA 10

Wykraść...

KONRAD

MASKA 10

I dać...

KONRAD

Tym, którzy czekają.

MASKA 10

Na kogo?

KONRAD

MASKA 10

A!

KONRAD

Ognia czekają.

Ognia!

MASKA 10

Prometeusza!

KONRAD

MASKA 10

Ledwo przepadła kędyś w płótna,

już nowa idzie bałamutna.

KONRAD

MASKA 11

?

KONRAD

To manifestowanie polskości.

MASKA 11

Ach!

KONRAD

MASKA 11

MASKA 11

I naród.

KONRAD

MASKA 11

MASKA 11

KONRAD

My, my, tak jest, my.

MASKA 11

- ?

MASKA 11

MASKA 11

MASKA 11

KONRAD

MASKA 11

MASKA 11

KONRAD

MASKA 11

KONRAD

MASKA 11

Ha!

KONRAD

MASKA 11

Bo...

?

KONRAD

Bo gubi naród.

MASKA 11

MASKA 11

KONRAD

MASKA 11

MASKA 11

KONRAD

MASKA 11

KONRAD

MASKA 11

KONRAD

Bo ty: kłamiesz!

MASKA 11

MASKA 11

A ty chcesz?

KONRAD

A ja chcę tego, co jest wszędzie.

MASKA 11

MASKA 11

Tylko?

KONRAD

Tylko z usunięciem oszustwa narodowego.

MASKA 11

MASKA 11

Z czego?

KONRAD

Przepadła; jużci nowa kroczy

i wyłupiaste zwraca oczy.

KONRAD

MASKA 12

?

KONRAD

MASKA 12

Krew narodu!

KONRAD

Jakże to?

KONRAD

MASKA 12

A!

KONRAD

MASKA 12

KONRAD

MASKA 12

KONRAD

MASKA 12

MASKA 12

MASKA 12

?!

KONRAD

MASKA 12

Jak to?

KONRAD

MASKA 12

Jak?!

KONRAD

MASKA 12

Przesada.

KONRAD

MASKA 12

I niedorzeczność.

KONRAD

MASKA 12

Więc co?

KONRAD

MASKA 12

KONRAD

MASKA 12

MASKA 12

Oszustami!!

i niby myśl w zadumie waży.

MASKA 13

?

KONRAD

MASKA 13

MASKA 13

MASKA 13

MASKA 13

?!!

KONRAD

MASKA 13

MASKA 13

?!?

KONRAD

MASKA 13

!!

KONRAD

Jakże ty, człowieku, myślisz o sobie!

O swojej duszy!

MASKA 13

MASKA 13

O, ta głowa - o, to serce - o, ta pierś - o, to ramię - oczy - usta - głos!

MASKA 13

MASKA 13

???

KONRAD

Danaidy!

Danaidy!

Zapada właśnie pod podłogą;

już nowa sunie z miną srogą.

KONRAD

My mamy za wiele poczucia solidarności narodowej.

MASKA 14

?

KONRAD

MASKA 14

KONRAD

MASKA 14

MASKA 14

Aha.

KONRAD

MASKA 14

KONRAD

No więc?

MASKA 14

No więc...

KONRAD

MASKA 14

KONRAD

MASKA 14

Tak.

KONRAD

MASKA 14

KONRAD

MASKA 14

MASKA 14

KONRAD

MASKA 14

MASKA 14

MASKA 14

KONRAD

MASKA 14

A!

Co tylko wpadła poza ściany,

już nowy idzie druh kłamany:

KONRAD

To nie to.

MASKA 15

KONRAD

Chrystusowość!

MASKA 15

KONRAD

MASKA 15

?

KONRAD

MASKA 15

MASKA 15

KONRAD

MASKA 15

MASKA 15

MASKA 15

MASKA 15

KONRAD

MASKA 15

MASKA 15

MASKA 15

A!

(Maska znika, Konrad zostaje sam).

KONRAD

MASKA 16

KONRAD

MASKA 16

KONRAD

MASKA 16

Orestes.

KONRAD

MASKA 16

KONRAD

MASKA 16

KONRAD

Gdybym kładł!

MASKA 16

No więc...

MASKA 16

Odwagi.

KONRAD

A ty?

MASKA 16

KONRAD

MASKA 16

KONRAD

MASKA 16

KONRAD

MASKA 16

Jacy "wy"?

KONRAD

MASKA 16

KONRAD

MASKA 16

KONRAD

Nie chcę wiedzieć.

MASKA 16

KONRAD

Bo...

MASKA 16

KONRAD

Czego?

MASKA 16

Zrozumienia.

KONRAD

MASKA 16

KONRAD

O tym wiem.

MASKA 16

KONRAD

MASKA 16

KONRAD

MASKA 16

KONRAD

MASKA 16

KONRAD

MASKA 16

Z ducha?

KONRAD

MASKA 16

KONRAD

Sztuka.

MASKA 16

KONRAD

MASKA 16

KONRAD

MASKA 16

KONRAD

MASKA 16

Przepaść!

KONRAD

Przepaść.

MASKA 16

KONRAD

Dlaczego?

Po co?

MASKA 16

KONRAD

Chimera?!

MASKA 16

Chimera.

KONRAD

MASKA 16

Albo prościej...

KONRAD

Albo prościej:

MASKA 16

KONRAD

Dźwigam cię.

MASKA 16

Przystrajasz mnie.

Wdziewasz na mnie larwę marmuru, larwę sztuki - jaką chcesz, i mnie dusisz, mnie dławisz, zabijasz.

KONRAD

Więc jesteś niczym.

MASKA 16

Nie jestem tak łatwo uchwytny.

KONRAD

Otośmy równi.

MASKA 16

KONRAD

MASKA 16

No tak.

- Ale to znaczy...

KONRAD

Co?

MASKA 16

Myślenie.

KONRAD

Dla mnie myślenie jest powietrzem.

MASKA 16

Do lotu!

KONRAD

Do lotu!

MASKA 16

Więc ty duch lotny.

KONRAD

Rozwinąć skrzydła - lecieć w lot,

jak orli lotny duch,

nad skały, paście, lasy,

w tęczowe krasy chmur,

jak lotny puch.

Do nieśmiertelnych złotych wrót.

Ach, wiecznie tam,

gdzie nie dolata nikt,

lecieć tęsknosć mię zmusza,

gdzie w raj.

ten obiecany

przykują mnie kajdany.

MASKA 16

A jakież to kajdany?

KONRAD

DUSZA.

Przepadła poza ścianą a boku;

już nowa dotrzymuje kroku,

już nowa koło niego krąży,

śledząc, gdzie Konrad myślą dąży.

MASKA 17

KONRAD

MASKA 17

KONRAD

MASKA 17

To przykre.

KONRAD

MASKA 17

KONRAD

MASKA 17

Nie ja.

KONRAD

MASKA 17

KONRAD

MASKA 17

KONRAD

MASKA 17

KONRAD

MASKA 17

KONRAD

MASKA 17

KONRAD

MASKA 17

KONRAD

MASKA 17

KONRAD

MASKA 17

Śmierci?!!

KONRAD

................

Tak.

Zaledwo za nią drzwi zapadną,

gdy nowa weszła z miną składną.

MASKA 18

Czego?

KONRAD

Niewoli.

MASKA 18

Niewoli narodu.

KONRAD

MASKA 18

Co?!

KONRAD

MASKA 18

Patriotyzmu.

MASKA 18

Ha!?

KONRAD

MASKA 18

MASKA 18

KONRAD

MASKA 18

KONRAD

A wy?

MASKA 18

KONRAD

MASKA 18

KONRAD

MASKA 18

KONRAD

MASKA 18

KONRAD

MASKA 18

KONRAD

MASKA 18

KONRAD

MASKA 18

KONRAD

Wracam do nieśmiertelności.

MASKA 18

KONRAD

Nieśmiertelność czuję.....

MASKA 18

KONRAD

MASKA 18

KONRAD

MASKA 18

KONRAD

MASKA 18

KONRAD

Adie!

MASKA 18

KONRAD

MASKA 18

KONRAD

MASKA 18

KONRAD

A?!

MASKA 18

KONRAD

MASKA 18

KONRAD

MASKA 18

KONRAD

Niemała.

MASKA 18

Cóż lepsze?

KONRAD

MASKA 18

KONRAD

MASKA 18

Adie!

i sieć domysłów swych roztacza.

KONRAD

MASKA 19

KONRAD

MASKA 19

KONRAD

MASKA 19

KONRAD

MASKA 19

KONRAD

MASKA 19

Toś szczęśliwy.

KONRAD

MASKA 19

KONRAD

MASKA 19

KONRAD

MASKA 19

KONRAD

MASKA 19

Zrywasz.

KONRAD

Nie.

Nie zrywam.

MASKA 19

Cofasz się.

KONRAD

Nie.

MASKA 19

KONRAD

Nie.

KONRAD

Nie.

Więc my...

KONRAD

Was nie ma.

MASKA 19

Co?

KONRAD

MASKA 19

KONRAD

Przestaliście istnieć już.

MASKA 19

KONRAD

MASKA 19

Tyś bogacz.

KONRAD

MASKA 19

KONRAD

MASKA 19

KONRAD

MASKA 19

KONRAD

MASKA 19

KONRAD

MASKA 19

Bah!

KONRAD

MASKA 19

Wtenczas...

KONRAD

MASKA 19

Czy zechcesz lampę naszą wspólną zagasić?

KONRAD

MASKA 19

KONRAD

Aż świt...

MASKA 19

KONRAD

MASKA 19

KONRAD

MASKA 19

Sztuki!

KONRAD

MASKA 19

KONRAD

Ani fałsz.

MASKA 19

?

KONRAD

MASKA 19

KONRAD

Lubisz "wymianę myśli".

MASKA 19

KONRAD

MASKA 19

KONRAD

MASKA 19

KONRAD

Jestem.

MASKA 19

KONRAD

MASKA 19

KONRAD

MASKA 19

KONRAD

Wybuchnąć!

MASKA 19

KONRAD

Chcę, żeby w letni dzień,

ptactwo się podnosi na żer.

MASKA 19

Nasze jutro - ?

KONRAD

- Nie.

- - -

Chcę patrzeć, słyszeć, jaki gwar

zielonych złotych much;

chcę widzieć, słyszeć, tężyć słuch,

jak z kwiatów spada kwietny puch,

jak lęk i groza kosi łan,

wśród ciszy pól i gór,

w słonecznym blasku złotych chmur,

na chleb na przyszły rok.

i potrącać mogiłę co krok.

MASKA 19

Nie rozumiem cię... ty przecie mówisz o Polsce!

Ty myślisz o Polsce!

KONRAD

Tak?

- - - Nie.

- -

za skłony sinych gór

i patrzeć po konarach drzew:

od których, z jakich stron

słonecznych żarów wionie wiew,

jak krąży w drzewach żywny sok...

i które padną za rok...

MASKA 19

KONRAD

Tak?

Poszła i właśnie wchodzi nowy

druh nieodstępny Konradowy.

KONRAD

MASKA 20

KONRAD

MASKA 20

Jak?

jak?

KONRAD

MASKA 20

KONRAD

Dziś tylko poetyczne.

MASKA 20

KONRAD

MASKA 20

Anioła.

KONRAD

Archanioła.

MASKA 20

Archanioła!

KONRAD

MASKA 20

KONRAD

MASKA 20

KONRAD

Poezji.

MASKA 20

Poezji!

?

KONRAD

MASKA 20

KONRAD

MASKA 20

Więc co?

Wola.

MASKA 20

KONRAD

MASKA 20

Od kogo?

KONRAD

MASKA 20

KONRAD

MASKA 20

Prawo.

KONRAD

MASKA 20

KONRAD

MASKA 20

Uczucia...

KONRAD

MASKA 20

KONRAD

MASKA 20

KONRAD

Czyli że.....

MASKA 20

(odchodzi)

* * *

znów nieodstępna od Konrada.

KONRAD

MASKA 21

?

KONRAD

MASKA 21

MASKA 21

?!

KONRAD

Oto buduję Polskę!

MASKA 21

MASKA 21

niepokojącą mysi Konrada.

KONRAD

Oto na co patrzę, gdy Noc zapadła, i co czynię...

MASKA 22

-- ?

KONRAD

MASKA 22

Drobnoustrojów ?

KONRAD

MASKA 22

!

KONRAD

Każdy ten twór ginie samodzielnie.

MASKA 22

MASKA 22

?

- - - - -

Powoli inne maski włażą.

Weszły, ruch każdy jego ważą.

Za jego gestem się pochylą

i tak nad ziemią krótką chwilą

patrzą się, każdy zaczajony,

co znaczy gest nie domówiony?

KONRAD

MASKI

?!

KONRAD

MASKI

!?

KONRAD

A kiedy błyska świt, szary nieledwo świt - niepokojem już serce moje przejęte... i groza się do zmysłów moich ciśnie... i opanowuję po chwili pierwszy zmysł: wstrętu......

Misa cynowa pomieści wszystką nieprawość, która w niej, z pięknie brzęczącego metalu uczynionej, w mej napoju ulubionego Słowianom pełnej...

MASKI

!?!

KONRAD

Scześnie!

-

Nagle, gdy Konrad wyrzekł "scześnie",

zajękty dziwno jakby we śnie,

i wpadną nagle do podziemu,

uległe przeznaczeniu swemu.

do księdza, do pustelni,

i przystanąłem w sieni.

Pamiętam, gdy pozdrowiłem,

ci czyści i nieskazitelni

pojrzeli ku mnie zdziwieni.

O Boże!

pokutę przebyłem

i długie lata tułacze;

dziś jestem we własnym domu

i krzyż na progu znaczę.

Krzyż znaczę Boży nie przeto,

bym na się krzyż przyjmował;

lecz byś mnie.

Boże, od męki,

od męki krzyża zachował.

Byś mnie zachował od tego,

coś zasię za mnie przebył;

bym ja był z twoich wiernych,

a niewolnikiem nie był.

jak wierzę w Twoją wiarę,

i żebym się doczekał,

jak miecze ślesz i karę.

Byś to, coś zapowiedział,

dopełnił w moim życiu:

by zeszło światło w nocy

i trysnął zdrój w ukryciu.

By trysło źródło świeże

za laską Mojżeszową

i byś mi wskazał leże

i dach nad moją głową.

Byś zwiódł z wędrówki długiej

mój naród do Wszechmocy!

Byś dal, co mają inni,

GDY PRZYJDZIESZ JAKO DZIECIĘ TEJ NOCY.

Bożego narodzenia

ta noc jest dla nas święta.

Niech idą w zapomnienia

niewoli gnuśne pęta.

Daj nam poczucie siły

i Polskę daj nam żywą,

by słowa się spełniły

nad ziemią tą szczęśliwą.

Jest tyle sił w narodzie,

jest tyle mnogo ludzi;

niechże w nie duch twój wstąpi

i śpiące niech pobudzi.

Niech się królestwo stanie

nie krzyża, lecz zbawienia.

O daj nam, Jezu Panie,

twą Polskę objawienia.

O Boże, wielki Boże,

ty nie znasz nas Polaków;

ty nie wiesz, czym być może

straż polska u twych znaków!

Nie ścierpię już niedoli

ani niewolnej nędzy.

Sam sięgnę lepszej doli

i łeb przygniotę jędzy.

Zwyciężę na tej ziemi,

z tej ziemi PAŃSTWO wskrzeszę.

Synami my twojemi,

błogosław czyn i rzeszę!

Gwiazdka zeszła i świeci,

nad kolebką dziecięcą,

nad miłością zabłysła matczyną.

Światło błysło stuleci,

radość nocy tej święcą:

Gwiazda zeszła nad ŚWIĘTĄ RODZINĄ.

Oto dziecię w kolebce,

matka nad nim schylona.

Około niej Anieli?

Domże to mój?

Mnie żona?

Któż te słowa mi szepce?:

ta z tobą dolę podzieli.

Koniec memu błąkaniu,

koniec mojej udręce.

W czyimże to szeptaniu?:

z tą ślubem sprzęgniesz ręce...

(Klęka).

HESTIA

Strzegę twoich ócz i twoich rąk,

uchylam od cię mąk,

zdejmuję z czoła znamię trwóg,

byś był jako ten, co nie pamięta,

przez jakie przeszedł ciemnie dróg.

KONRAD

Tyżeś to moja święta?

HESTIA

Na czoło twoje kładę dłoń,

a usta moje nucą śpiew

w tajemnic znaku wieczystych,

byś zbył tę myśli głębną toń,

gadów pełną nieczystych.

KONRAD

Ty ogień mój i krew.

O, czy mi ciebie zseła Bóg?

HESTIA

Ty masz być z Bożych sług.

KONRAD

O, wiem, ty znaczysz drogę posłanniczą.

Za ust twoich wymową,

co płynie żywiczną strugą,

stęsknionym idę słuchem

i przejmuję twe wielkie słowo

duchem,

który przebolał długo.

Ty wiedziesz ku zmartwychwstaniu,

że się moje dni już nagłe liczą,

że już jesteśmy na zaraniu.

HESTIA

Panem będziesz moim i sługą.

Strzec tobie ognia, który palę

rękoma mojemi.

Wziąć tobie topór oburącz

i siąść stróżem u proga.

I nie zwolić ni piędzi ziemi.

Co Bóg rozwiązał - łącz!

Z rozkazu i woli Boga!

KONRAD

Każesz walczyć!?

HESTIA

Znaczę cię kościołem.

KONRAD

Czynisz żagiew!

HESTIA

Płonącym czynięć Aniołem.

Zgromadź mnogie ludy na wiec:

niech siędą społem za stołem

i powiedz im, jak ognia mają strzec,

jak modlić się mają dzieły.

przyspieszyć dni,

Bożymi znaczonych słowy,

by naród wstał na krwawą rzeź.

KONRAD

Płomień około twoje; głowy,

łuna przy twojej twarzy.

HESTIA

Pochodnię weź.

KONRAD

Oczy!

gwiazdy płonące!

Świecisz w nocy, jako z płomieni

patrzące żywe słońce!

HESTIA

Pochodnię weź!

KONRAD

(bierze z jej ręki pochodnię płonącą)

A może wy nie wiecie,

co to znaczy pochodnia?

Że ją dałem do ręki kobiecie,

co ogniska-ołtarza strzeże?

wy dziwicie się może,

ze Konrad z jej ręki ją bierze,

że święcić kazała noże,

a noże święcić znaczy: zbrodnia!?

Pochodnia, ogień, światło, żar

świeci i razem spala,

i ciepła razem niesie dar,

i pożarami w gruz obala.

Rozjaśnia, ale niszczy razem;

ogniem żyjącym, zabić zdolna.

Płonąca, jest tą żywiołową siłą,

którą posiada DUSZA WOLNA.

Płonąca, jest tą ducha władzą,

której sile ciało podlega,

potęgą - duchy, gdy się gromadzą,

w niej alfa myśli i omega.

W niewiadomości człowiek żyje,

w niewiadomości błogostawion.

Płomień ten boski kto odkryje,

potępion może być lub zbawion.

Gdy straci żarów świętą siłę,

choćby w ofierze dla narodu,

mniema, że ogniem go ocali - -

dościgną mściwe Erynije,

doścignie Sęp wiecznego głodu:

wieczyście dalej, co jest dalej?

co będzie dalej, za wiek, wieki?

Im bliższy wiedzy, tym daleki,

coraz to dalej bieży, leci:

ogniem się własnym spala - świeci!

To są te gwiazdy, co spadają

w noc.

Patrzycie w nie: - - Znikają.

Wyzwolenie

Akt III

Stanisław Wyspiański

W KATEDRZE NA WAWELU

(Za podniesieniem zasłony do aktu trzeciego z głębi sceny słychać rozmowę dwóch osób, znajdujących się w grupie gromady, przy której stoi Geniusz).

GŁOS 1

A cóż Konrad?

GŁOS 2

GŁOS 1

Jeno nie widzimy go.

GŁOS 2

GŁOS 1

Dusza.

GŁOS 2

Myśl!

GŁOS 1

GŁOS 2

O tak, jest.

GŁOS 1

GŁOS 2

Jakaż to myśl?

GŁOS 1

Niespodzianka, którą odnośnie do siebie on jeden wnieść może.

GŁOS 2

GŁOS 1

Więc ta nasza obojętność dla niego...

GŁOS 2

Nie, to uświęcenie jego właśnie, uświęcenie - które jego myśli rozwój jemu samemu wyrywa!

GŁOS 1

Że on...

Cóż z nim się dzieje?

GŁOS 2

GŁOS 1

Jakże to?

GŁOS 2

GŁOS 1

A on zginie w dymie.

GŁOS 2

GŁOS 1

Co?

GŁOS 2

Życie z tym wszystkim, co mamy my.

GŁOS 1

Więc my...

GŁOS 2

My musimy pozostać!

GŁOS 1

(czyni maskę i gest zadziwienia).

GŁOS 2

GŁOS 1

Wtenczas żyłby on.

GŁOS 2

GŁOS 1

(z maskq i gestem zaciekawienia).

GŁOS 2

Klątwę!

GENIUSZ

MUZA

Wszystko, czego się tknę,

w mych rękach mrze

i pięknem wtedy mnie niewoli,

gdy kres się zbliża doli

i resztki życia w grze.

Do tęsknej oto lgnę niewoli,

gdy wspominanie Sławy boli,

gdy ogień cały w jednej skrze.

Iskra jedyna, gdy dogasa,

cała jej wtedy widna krasa,

ja wtedy ku piękności drżę.

O Piękno!

Duszy tajemnica:

ostatnie chwile skonu,

gdy róż śmiertelny barwi lica

i znika, jak gasnąca świeca,

w półdźwiękach i półszeptach tonu.

Weselcie się!

w tej melankolii piękno,

gdy serca smętkiem oddźwiękną,

ja będę wtedy waszą panią,

KARMAZYN

Zdobędziem się na wielki czyn.

HOŁYSZ

Sumienie ściga moją myśl.

KARMAZYN

HOŁYSZ

Cha, cha, antyczna broń.

KARMAZYN

Hej, chłopie, bierz tę karabelę.

HOŁYSZ

Hej, chłopie, bierz mój lity pas.

KARMAZYN

Gdy na narodu staniesz czele,

pamiętaj nas, wspominaj nas.

HOŁYSZ

Bądź taki, jacy myśmy byli.

KARMAZYN

Cha cha, wyucz się naszych wad.

HOŁYSZ

Otośmy siłę w tobie odkryli.

KARMAZYN

Bierz karabelę...

HOŁYSZ

Lity pas...

KARMAZYN

Niech cię Najświętsza Panna chroni.

Będzieszli ciekaw, jak masz użyć tej brom?

HOŁYSZ

Cha cha - dłoń dajcie do mej dłoni.

KARMAZYN

HOŁYSZ

Nasze biedy posiędą oni.

KARMAZYN

Zabierzcie, co miał wziąć mój syn.

Podajcie ręce - idziem wraz.

Cha cha, gdy niczym nasza rola,

przynajmniej was pociągniem w grób.

Jedneśmy razem żęli pola

i jeden nasz był żywny żłób.

Dziś się nam wspólna rodzi wola,

gdy bierzem na ruinach ślub.

Znaj, mości chamie, co to szabla.

Szabla to jest szlachecka broń.

Siekierą Kain zabił Abla,

więc Bóg "przeklinam" wyrzekł doń.

Zaś szlachcie Bóg dał karabele,

pohańców bić, po pyskach tłuc,

wylecieć na husarii czele,

wszystko oporne zwalić, zmóc.

Mieć Boga w sercu, wy go macie,

możecie kość niezgody wziąć.

Bierz karabele, chamie bracie,

i za pan brat ze szlachtą siądź.

Niech, mościdzieju, Bóg zna pana,

że jesteś cham, sam Bóg to dał,

do herbu biorę dziś acana,

byś ty i Bóg mą łaskę znał.

Lecz Geniusz, który przy nich stał,

z ręką nad nimi podniesioną,

porzucił byt ich już,

ku innym idąc, innych dusz

władzę w swą biorąc dłoń święconą.

KAZNODZIEJA

Bracia, orzeł zakrył moje oczy,

skrzydłami mię po oczach uderzył.

Mrok przed moimi oczami

i strach we mnie,

jakobym już nie wierzył - ?

Ktoś przede mną, olbrzymi, stanął

i przesłonił jasność mych dróg,

i nie wiem -

Czy będziecie mnie wierni,

niewiedzący - ?

płonącym było zarzewiem,

ja więc ogniem szczerym płonący,

noszę świętych znamię - ?

Czyli że kłamię - ?

zostawując ich myśl zawieszoną,

ku innym idąc, których skala

myśli być ma znów podniesioną

o ton, więc rękę władnym ruchem

wzniósł i już włada nimi: duchem.

MÓWCA

O bracia, serce mnie boli.

Niechaj mnie chór wasz okoli.

Podajcie ręce - zimne wasze dłonie.

Myśl, jaka była w nas

i w naszej wspólności...

tonie...

Czy wy czujecie

tę dal nieskończoności,

która przed moim wzrokiem - ?

Podzielę się z wami Słowem:

Oto przeznaczeń wyrokiem,

jak sądzę, widzieć mi dano:

zginiecie.

Dłoń się czyjaś nad moje czoło

pochyla...

Czy wstąpił kto w nasze koło...?

wielka, gdy do was mówię...

Radujcie się, przed moim okiem

dal widzę nieskończoności.

Dusza się moja rozszerza

i płynie, jako cień, we wszechświecie...

już ku innym się ludziom zbliża,

już swoją je otoczył opieką

i dłoń ku czołu ich poniża;

to znów nią nad nimi zatoczy

szeroki, wielki, pełny ruch

i znów jest władcą wielki Duch.

PRYMAS

Polskę miałem wam dać!

- Czymże są te sztandary, które chylicie nad moją głową?

Oto łachmany, nad którymi Bóg nakreślił krzyż.

Dłoń jakowaś przesłoniła mi oczy.

O Panie!

O Chrystusie!

- Nad narodem moim noc i mrok zapada - nad narodem moim, klęczącym u grobu.

Z kielicha daj nam pić - Śmierć naszą w twoim domu.

Klęczycie u moich stóp - a duch mój w męce.

CHÓR

Amen.

i inne duchy już zapala,

i nad innymi wznosi ręce,

duchowej je podając męce:

STARZEC

CÓRKI

OJCIEC

CÓRKI

Ślubujemy się Śmierci.

GENIUSZ

słuchana; zmilkli, czują władzę

głosu i władzę słów tajemną.

Scena się zwolna staje ciemną:

a naród w niego zasłuchany.

- Żyjcie wy, na śmierć moją patrząc.

- Odejdę precz - precz ku mej krynicy wieczystej.

- Odrodzi ona mnie ku wierze nieśmiertelnej...

Uderzcie!!

Nieśmiertelność zyszczę przez śmierć, którą mnie zadajecie.

(Postąpił kilka kroków i pośrodku nich stanął).

Podnieście się duchem ze mną,

wzlećcie duchem za mną,

ponad noc duszną i ciemną,

rzucajcie ziemię kłamną.

Powiodę was do górnych sfer,

do szczytów, szczytów ducha;

gdzie Wielkość nawy dzierży ster

i kędy Wieczność słucha.

Wprowadzę was w świątynię, tum

potęgi waszej, waszych dum.

Wewiodę was nad groby łez,

byście nikczemność widząc ciała,

ujrzeli okiem żywym KRES:

Śmierć, która cuda działa!

Czegóż wy chcecie, czego z ziemi,

żądzami żarci niesytemi - - !?

Czegóż wy chcecie, czego z roli,

oracze nędzy, marnej doli,

niewolne duchy wrosłe w ziem?

O innym, lepszym świecie wiem!

Pójdziecie za mną - wolni, tam!

gdzie Duch jest panem sam,

gdzie Duch rozpęta wasze skrzydła,

mieczem Anioła przetnie sidła

i pęta wasze spadną z rąk:

przez mękę kaźni zbyjcie mąk!

(postąpił ku przodowi sceny)

Przyjmiecie tutaj z mojej dłoni

pokarm i napój niepamięci.

Jest mowa jego cicha przy słów wadze,

słuchana; zmilkli, czują władzę

Słuchajcie, skoro dzwon zadzwoni,

zejdziecie ze mną w sklep podziemny,

gdzie żyje duchem świat tajemny.

- -

WIELKOŚĆ was ducha ujmie mocą,

zapanujecie nad Nocą,

już wyzwoleni, wniebowzięci,

zwoleni duchem, wyzwoleni!

Śmierć wam wołana przywrze oczy.

Za mną wstępujcie - oto droga,

nim świt się blady zarumieni,

dopokąd szarość światła mroczy.

-

Tam mieć będziecie Polskę świętą,

wybraną POLSKĘ, wywróżoną,

z marnoty życia wyzwoloną,

z Ducha, z Ducha poczętą!!!

Tam wielkość!

Wielkość tam was woła!

Przez wrota grobu do KOŚCIOŁA!!!

Weźmijcie wieńce róż na czoła!

Ta jedna, jedyna droga:

przez artyzm, wielkość i Boga.

CHÓR

Oto Śmierć!?

GENIUSZ

Oto myśl szczytna

na wyżynach niedościgłych lotu.

Patrzcie, kędy łuna błękitna...

CHÓR

Przepaść grobu?!

Stamtąd nie ma powrotu?!

GENIUSZ

Przepaść!

- Stamtąd nie ma powrotu

do marnych, niskich progów.

Będziecie godni Bogów:

gwiazdami śród gwiazd kołowrotu.

CHÓR

Ta jedna, jedyna droga?

GENIUSZ

Wieczność was słucha,

wyzwoleńcy, zwoleńcy Ducha,

i czynów waszych czeka.

Byście, słowem walczący szermierze,

do Boga podnieśli człowieka,

Śmierci przyjmując przymierze.

Oto wyzwoleni od miecza,

oto wyzwoleni duchem,

pod przemocy bezsilnej obuchem,

w kajdanach na rękach, drżący,

wy trwożni - wy zmartwychwstający!

gdy gaśnie w was małość człowiecza -

będziecie: Kościół-Zwycięski

nad ludzkie nędze i klęski.

Krew żywą wziąłem do czary

na TOAST wielki i górny:

za Polski Śmierć-Odkupienie,

za Polski krzyżową mękę.

Wy, duchem zespoleni wodze,

zstępujcie ze mną w podziemie,

kędy przeszłość stawiła swe urny

popiołów - na naszej drodze

do wieczystych zacisza kościołów.

Ta jedna, jedyna droga.

CHÓR

Mistrzu!

przez Śmierć!?

przez Boga!

GENIUSZ

Ta jedna, jedyna droga!!

CHÓR

Grobowce, trumny, cmentarze!

GENIUSZ

Tam oto stawiłem ołtarze!

CHÓR

Zgnilizna, próchna i trumny!

GENIUSZ

w granitach kute we skale,

zaklęte czarem stuleci

we wiecznej, wieczystej chwale.

CHÓR

Wiedziesz w spiżowe podwoje!

(Dzwon bije).

GENIUSZ

Oto uznaję was, dzieci,

i państwo oddaję moje!

Czara złota, róg zloty w mej dłoni:

Słowo święte, święta duchów Sprawa.

Przychylcie ust do napoju

zbędziecie trwogi i lęku.

CHÓR

Róg złoty, wieczność pokoju.

GENIUSZ

Słyszycie: oto dzwon dzwoni - -

KONRAD

Stójcie!!

Pochodnia w mym ręku!!!

(podbiega na przód)

Sława!

narodzie!

Sława!!!

Krzyżowej męki upiorze!

Nienawiść niosę palącą!

GENIUSZ

Przeklęty!

Nie posłysz poszczęku,

kto w ślad za tobą goni.

Nie posłysz zgrzytu i jęku

i ognia palących skroni

nie zaznaj...

KONRAD

Pochodnia gorze!!

Krwi wołam!

Chcę święcić noże!

Zwodziłeś duszę daremno:

ukazywałeś mi niebo;

groby otwierasz przede mną.

GENIUSZ

Spokojność zabijasz twoję.

KONRAD

O spokój duszy nie stoję,

gdy marną kupiony dolą

i kala ręce niewolą.

GENIUSZ

W pokoju ducha ma władza:

naród Chrystusem odradza.

KONRAD

Krzyż przeklnę, Chrystusa godło,

gdy męką naród uwiodło.

Dla mnie żywota Prawo!!

GENIUSZ

O Sławo!!

KONRAD

Ty ze mną, Sławo?

Zwyciężaj siłą płomienia!

Ta jedna, jedyna droga!

Na wrotach grobu stoję!

Państwo zdobyłem moje!!!!

Sława, narodzie.

Sława!!!

na brązowej spiżowej pokrywie; -

gorejąc - tchem jednym wymowy

w Geniusza uderza słowy,

w wybuchów strumiennym porywie:

ŚMIERCI, w niechybną NOC ZATRACENIA!

Wołaniem oto naszym zwycięstwo!

Zwycięstwo Hasłem i Wolą!

Czas jest i godzina dopełniona!

Precz!!!

(Katedra rozświetla się kolorami).

Precz!!

Przeklęty!

Najlepszą brać zabiłeś moją i zamsz jadem smutku.

Radość głoszę i wesele!

Precz!!!!

Poznaję cię, ćmo krasa, pasożycie dusz, szarańczo złowróżbna.

Tyżeś mrowiskiem opadła w najmilsze oczom zagony, igra to i bawisko twoje.

Nie uwiedzie mnie szept wiślany i fala wierzchnia, która kłamie, czyje ją kolwiek wiosło łamie, temu powolnych chyli grzbietów - nie zwiedzie poszept oczeretów, trzcin chwiejnych, lóz, szuwarów; czyja je kolwiek dłoń skuje w rózgi liktorskie Cezarów... sługa jarzma nie czuje!!!

Ty chcesz, bym do cię przypadł w jęku i słuchał szumów, śpiewów, gwaru, i w zasłuchaniu wstrzymał ramię, uśpiony słowem twem szeptanem.

Ty chcesz mnie stłumić mocą czaru

i miłość dać, co czynom kłamie.

Musisz być moją, mnie niewolna, ja muszę twoim Panem.

Przez serce socha przejdzie rolna, przez pierś twą ORKA - płużny miecz!

POEZJO, PRECZ!!!!

JESTEŚ TYRANEM!!

CHÓR

w Imię Ojca, Syna, Ducha:

czy widzisz pański krzyż?

Śmierć niosłeś w twym napoju,

zostawże nas w pokoju!

A kysz, a kysz, a kysz!

Miarowym słowem chór powtarza,

miarowa ozwie się muzyka.

We dźwięku tej muzyki Moniuszki,

przy której owe w "Dziadach" duszki

znikają na zaklęcie guślarza -

ten, przeciw komu chór zwrócony

i krzyż w powietrzu zakreślony:

Geniusz-Prospero znika.

ze Szekspirowskiej znanej "Burzy";

różni się odeń choćby cerą,

zresztą go widzieliście w trakcie

aktu trzeciego, gdzie byt dłużej.

Prosperem ja go tylko nazywam

ot, tak, przez literacką swadę,

żeby zaznaczyć, że nie zrywam

z tradycją teatralnych manekinów,

Nas przecie Szekspir nie poruszy,

bo najmniejszego nie miał cale

pojęcia naszej POLSKIEJ DUSZY -

choć wszystko inne doskonale

znał i przedstawił, i określił;

to przecie tę mu wytknę wadę,

że nic polskiego nie wymyślił;

jednak to nie jest żadną wadą,

bo dla mnie żyją te postacie.

cóż angielskiego w sobie macie?)

Tutaj zapadła kurtyna,

ale jest to kurtyna z gazy.

Sztuka grana się kończy;

nie kończy się myśl Konradowa.

Wszyscy inni wychodzą z ról,

choć pozostają w kostiumach.

Rozbierają dekoracje i płótna,

odstawiają je w kąty...

Rozświetlono znów pełne rampy.

Pełne światło pada na scenę.

KONRAD

Zawrót - tam lecę, kędy gwiazdy płyną,

w rydwan wstąpiłem silą - naprzód - drogi giną

we mgłach - ha, cóż to - świetlna zawierucha!

Automedonie, lejce dzierż - nie słucha.

To ja sam - ha!

poniosły rozszalałe konie.

-

Zachwiał się - pada - ha - Automedonie!

Lecę ponad przepaście... tysiąc lat...

AKTOR

On bredzi.

KONRAD

Prawdę rzekłem!!!

REŻYSER

Co znaczy?

MUZA

Kto przez niego gada?

KONRAD

MUZA

KONRAD

myśl na rolę i nicość powszednią,

że skoro rolę wypowiecie gładko,

deski sceniczne spod stóp wam uciekną

Nędzarze!

MUZA

Ach, oszalał Konrad.

KONRAD

Moja swatko,

Zdobyłem dzisiaj władzę ponad twoją władzą.

AKTOR

Chory?

KONRAD

Co wy za jedni?

AKTOR

Już nas nie poznaje?

MUZA

Konrad improwizuje.

STARY AKTOR

Żartuje.

REŻYSER

Udaje.

AKTOR

Nie znasz swoich aktorów?

STARY AKTOR

Przyjaciół...?

KONRAD

Chcę ludzi.

AKTOR

Czegoś chce?

KONRAD

Ludzi!

REŻYSER

Cha cha!

KONRAD

Ach, to wy aktory!

Tak - to wszystko udanie -

STARY AKTOR

Tak jest.

REŻYSER

Chwila złudy.

Teraz wieńce nagrodzą nam fikcyjne trudy.

Dobranoc.

KONRAD

W myśli iskra pożaru się ląże!

Dobranoc, przyjaciele.

STARY AKTOR

Dobranoc, mój książę!

KONRAD

Sceniczne widowisko - patrzaj się, Horacy:

wieszli, dla kogo teatr?: - pułapka na myszy.

Oni sami się wskażą: nikczemni i podli.

Sumienie gryźć ich będzie, rumieniec ich zdradzi.

Radujmy się, Horacy!

STARY AKTOR

Dokąd to prowadzi?

KONRAD

Oto wynoszą graty, sprzęt, złudną tandetę!

Wiesz, co to wszystko znaczy?

STARY AKTOR

Do domu się śpieszę.

KONRAD

STARY AKTOR

Trzy arkusiki, farsa, muszę być na próbie...

KONRAD

Reżyserze - o, widzisz tę w laurach kobietę:

Muza, posiadła serce - mysi mą wyzwoliła;

czegóż ona się kłania?!

REŻYSER

Otrzymała wieńce.

KONRAD

REŻYSER

Moment jedyny szczęścia: oklaski przez chwilę.

KONRAD

(do Starego Aktora)

STARY AKTOR

Goniłem niegdyś sławę, grywałem Hamleta.

Sława artystów!

Nie dziwne mi wieńce.

Efemeryczne to, przez jeden wieczór lamp,

muzyki zasłyszała.

Oklaski w uszach dzwonią.

KONRAD

(do kogoś w kostiumie)

AKTOR

(nagabnięty)

KONRAD

AKTOR

ze stanowiska sceny reżyser wykreśli.

MUZA

AKTOR

(do Muzy)

REŻYSER

(pokazując Aktora)

Gadaj sercem, a będą głową przytakiwać,

jak gdybyś sercem grał...

MUZA

Depcesz po szarfie!

REŻYSER.

Ach, wstążka...

MUZA

Półjedwabna!

KONRAD

Ach., frezie!

MUZA

Półzłoto.

REŻYSER

Tak - półszlachetne dusze, półwiara z półcnotą.

KONRAD

AKTOR

Redaktor, głos opinii.

KONRAD

Głasnął ją po twarzy...

AKTOR

To jest jego kochanka.

KONRAD

Muza?

AKTOR

Po spektaklu.

KONRAD

Na jego się ramieniu wspiera, kokietuje...?

AKTOR

My to widzim co wieczór.

KONRAD

Ofelia?

Maryla?!

AKTOR

Talent jej się rozwija.

KONRAD

Gdy duch się marnuje.

Gdzieżem zaszedł?

Co chciałem uczynić?

- Czym będę?

Przyniosłem wam pochodnię - - zabroniłem grobu!

Jakżeż wy to żyć chcecie - - - ?

MUZA

Wielkość ty zdobyłeś.

Marnotrawco! - i czemuż wraz pochodni zbyłeś?

Przeciwnik urojony!

- Otożeś bez godła!

KONRAD

W czyim ręku Prospera tajemnicza laska,

Hej, rekwizytor!

REKWIZYTOR

Do usług.

KONRAD

Łuczywo!

REŻYSER

"Pochodnię" dla tej pani.

REKWIZYTOR

Ze światłem na drucie.

Hola, chłopcy, dajcie no z kąta pakiet nowy.

Raźno, chłopcy krakusy, a śpieszcie się żywo!

MUZA

bo taką oto scenę zagrać wypadało:

Wszystko byłoby piękne, cudowne...

KONRAD

Jak gdyby

rzeczywistość...

MUZA

KONRAD

Mów, mów - widzę, że płoniesz.

MUZA

KONRAD

Ty go masz!

MUZA

nowe świecące słońca, gwiazd roziskrzę krocie;

Którzyście dotąd żyli w gnębiącej ciasnocie,

Frazesem z was uczynię mocarne półbogi!

CHÓR

Brawo!

REDAKTOR

KONRAD

Prostytucja!

REŻYSER

Reklama!

półśrodek konieczny.

Oto rzeczy wieczystych porządek odwieczny:

Ogień ten prometejski, skradziony niebiosom,

jak świętość odpustowa - rozdany, maleje,

ale jest prometejski!

KONRAD

Kramarze świętości!

REŻYSER

(z wyrzutem ku Konradowi)

KONRAD

Nienawidzę!

REŻYSER

Skręć rampę!

MASZYNISTA

Gasić światła!

AKTORZY

Ciemno!

KONRAD

REŻYSER

Zamykają bramy.

Cóż to, chcesz sam pozostać?

KONRAD

REŻYSER

KONRAD

REŻYSER

Mówisz niejasno...

KONRAD

REŻYSER

Tu jest pustka - - -

REŻYSER

KONRAD

Wszyscy odeszli.

Drzwi zamkniono.

Konrad pozostał w ciemnej hali.

W zegar na wieży uderzono

KONRAD

Na proch się moja myśl skruszyła.

Na Świętym Krzyżu północ biła.

Kędyż się zwrócę?

Wszędy nicość,

wszędy pustkowie, pustość, głusza;

tęskni samotna moja dusza

i nad mą dolą płacze litość.

Z czym pójdę do dom, smutny, biedny?

Na proch się moja myśl skruszyła:

niewolnik wielkiej myśli jednej,

w niej moja niemoc, moja siła.

Sztuka mię czarów siecią wiąże:

w Świątynię wszedłem wielką, ciemną -

dążyłem - nie wiem, dokąd dążę.

Pogasły światła, co świeciły,

rzucone w płócien wielkie łuki,

łachmany, co świątynią były.

Jak wyjdę z kręgu czarów Sztuki?

Sam jestem w wielkiej scenie pustej.

Głucho odbija podłóg echo.

O lęku - tyżeś mi pociechą...

Noc rozwiesiła czarne chusty -

Jak straszno - tam w tych ścian oddali

zda się, że nocy przestrzeń ciemna.

-

Sam jestem - wstyd me czoło pali:

jedyna siła, moc tajemna.

Przekleństwo łzom!

krew pali skroń -

przekleństwo łzom! - krwi!!

(Otwiera się głąb sceny).

CHÓR

Bywaj!

goń!

KONRAD

Desek rozwarty się upusty.

Spod ziemi wstają!!!

CHÓR

Bywaj!

goń!!

KONRAD

Oblicze kryją czarne chusty!

Suną spod ziemi - szelest, szmer!

Nie mogę dojrzeć w ciemni sfer,

kto są?!

CHÓR

Na żer!

na żer!

na żer!

(Otwiera się przód sceny).

KONRAD

Wstają, gdzie róg rozprysnął zloty,

wylęgłe z jadów, trucizn, win.

CHÓR

Na czyn!

Na czyn!

Na czyn!

KONRAD

Z głębin, gdzie zapadł zloty róg,

wylęgłe wstają widma trwóg!

CHÓR

Otoczcie kołem, zawrzeć krąg,

kochanka objąć wieńcem rąk,

niech naszych dozna mąk!

KONRAD

Erynie, bóstwa, potępione,

na czoło kładą mi koronę

wężowych splotów!

- Węże, haj!

CHÓR

Męczarnie nasze znaj!

Ująć kochanka zwartym kołem!

KONRAD

Węże palące mam nad czołem!

CHÓR

Gdziekolwiek pójdziesz nocą ciemną,

spętany wszędy pójdziesz ze mną.

KONRAD

Odejmij węże!

splot mnie ściska!

Odejmij węże!!

splot mnie dusi!

CHÓR

Kto nocą w nasze wszedł koliska,

ten węże przyjąć musi.

KONRAD

Wieniec żre oczy - wieniec pali...

CHÓR

Daj ręce - chyćcie go za dłoń!

Ty, siostro, bierz i wlecz.

Gdy wydrzesz oczy - daj mu miecz!

Niech naszych dozna mąk!

Puszczajcie!

Oczy!!

- Czarna toń!

Jak ciemno!

Wieniec, wieniec pali -

CHÓR

Dzierżyć go splotem rąk!

KONRAD

Podajcie dłoń, podajcie dłoń!

Zemsta!

Zemsta ocali!!!

Polska jestem!

wy ze mną!

Wieniec wężów mnie pali!

Chwyćcie dłoń!

w oczach ciemno!

Wy ze mną!!!

CHÓR

Z tobą wszędy!

My z tobą!

KONRAD

Wszędy noc -

wy ze mną.

CHÓR

Tędy, tędy!

Erynie miecz mu w rękę dają,

a on, gdy w ręku miecz poczuje,

jako wódz zgania je i szczuje,

a one wieńcem go chwytają.

KONRAD

Gdzie droga?!

CHÓR

Ty masz moc!

Gdzie droga?!

KONRAD

Tędy!

tędy!!

Za mną!!

CHÓR

Za tobą wszędy!

Już biegą w stronę drzwi gromadą,

zgłodniałych sępów chyże stado.

Zaparte wrota.

Nadaremno.

Wracają znów na scenę-noc;

szukają wyjścia w noc tę ciemną; -

żelaznych wrót żelazna moc.

KONRAD

Przede mną, za mną noc!

-

Za mną!!

Za tobą!

KONRAD

Tędy!

Potęgi ziemnych sfer!

CHÓR

Na żer!

Na żer!

Na żer!

Daremno!

ryglem wrota zwarte,

żelaznych wrót żelazna moc;

uderzą, głucho jękną wsparte -

wracają znów na scenę-noc.

Ku innej stronie znów się rzucą

i bieżą, gonią i znów wrócą,

szukając wyjścia w NOC tę ciemną

daremne, zawdy nadaremno.

KONRAD

Za mną!

CHÓR

KONRAD

Potęgi ziemnych sfer!

Nasz przysiężony brat!

KONRAD

CHÓR

Tu dramatowi temu koniec.

Lecz myśl, ten chybki lotny goniec.

poza ten dramat polatuje

i oto, co mi podszeptuje:

Gdy szary świt uchyli bram,

gdy pękną bron zapory, kraty,

gdy Eos różano-włosa

na niebios wystąpi skłon

i pierwszy zanucą ptaki ton

świergotów rannych -

w kościele zaczną się roraty -

znajdzie się ktoś, co przyjdzie tan.

z kluczami

(może wyrobnik, dziewka bosa),

i pierwszy uchyli wrót --....

wtedy to w ten błękitny ranek

Konrad-Erynnis z Eryniami,

zaprzysiężony bóstwom brat,

niewolnik razem i kochanek,

wybieży w świat

na LOT,

na szary świt, w błękitny świt,

miecz w ręku mając,

wzrok wydarty,

otoczon chórem, w wieńcu żmij,

jako ten wasz czterdziesty czwarty,

w naród wołając:

WIĘZY RWIJ!!!


corpora: openbooks

text:
Mikołaj Sęp Szarzyński

Pieśń IV

O cnocie szlacheckiej

Zacni sie ludzie rodzą także z zacnych;

Znać w koniach sztuki ojczyste; lękliwych

Mężna orlica gołębi nie rodzi,

Ani mdły zając z dużych lwów pochodzi.

Wszakże rozmnaża cnoty przyrodzone

Ćwiczenie: czynią serce utwierdzone

Piękne nauki; tych kiedy nie staje,

Ślachetne plemię szpecą złe zwyczaje.

Śmiał się waleczny Rzym z syna onego

Ojca, dzielnością przełomion którego

Straszny Hannibal: i fortunną zbroję

Musiał opuścić i ojczyznę swoję.

Ale nie przestał na tym miedzy bogi

Chwalon Alcides, że go gromem srogi

Ociec urodził, bo wolał dzielnością

Swą słynąć, niżli rodzaju zacnością.

Cóżkolwiek jeno straszliwego żyło

Na świecie, wszytko jego ustąpiło

Niezmożnej sile; przeto słynie wszędzie

I wiecznie słynąć za swe cnoty będzie.

Droga ku sławie — w sławnym urodzenie

Domu, nie sama sława.

Przeto w cenie

Kto chce być, porzuć nikczemne zabawy;

Nie na herb przodków patrz, ale na sprawy,

Da pospolite prawo nieskończone

Imię swym stróżom, dadzą obronione

Granice zbroją koronne poczciwą

Od zdradnych sąsiad sławę wiecznie żywą.

-----


text:
Krzysztof Kamil Baczyński

Piosenka śnieżna żołnierza

Śnieg wieje — ciszy gołąb —

w miast wyspy lekkie.

Szumią miękkie powieki,

kręci się białe koło.

Zapomniane już, zapomniane

to, co kochać było — za wiele:

panny smukłe, wiatru fontanny,

u jeziora uśpiony jeleń.

Przeżegnane krzyżem i ogniem

śpiewne kraje, gotyk na szybach,

zapomniane te, co szły do mnie,

smoki, kwiaty, świecące ryby.

Zapomniane będą i czasy,

które miłość jak śnieg wypełnia.

Na chmur ciemnych spiętrzone lasy

pnie się śniegu szumiąca wełna.

Pożegnane już, zapomniane.

Śnieg jak dłonią zasłoni oczy.

Słychać jeszcze — nim chłód zostanie —

jak za nami pułk biały kroczy.

14 I 1944

-----


corpora: CEN

text:
Trwa protest hutników z Huty Łaziska.

Zakład ten pomimo wygrania w sądzie procesu ze szwedzką firmą energetyczną Vattenfall został odcięty od dostaw energii elektrycznej.

Hutnicy protestują blokując drogę krajową nr 81 pomiędzy Łaziskami a Mikołowem na wysokości huty oraz okupując budynek Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach.

Celem protestu jest wymuszenie na wojewodzie sprawniejszych działań przy egzekucji wyroku na korzyść huty.


corpora: wikisources-pl

text:
Antici Tomasz, margrabia, od 1766 sprawujący interesa polskie przy Stolicy Apostolskiej, a od 1768, po otrzymaniu indygenatu, minister j. k. mości i rzeczypospolitej w Rzymie.

Interesa Stanisława Augusta prowadził gorliwie, z krzywdą nieraz sprawiedliwości.

Ztąd nieprzyjacielem był nuncjuszów Visconti'ego i Durini'ego, którzy w należytém świetle rzecz przedstawiali.

R.

1777 otrzymał opactwo paradyskie, a 1779 królewskie przedstawienie na kardynalstwo, które też otrzymał 30 Marca 1789 r.

Korzystając z upadku Polski, przywłaszczył sobie polskie fundusze w Rzymie, pomiędzy innemi 25,000 skudów, jakie benedyktynki sandeckie złożyły na wydatki kanonizacji bł. Kunegundy.

Cf. J. Bartoszewicz w większej Encyk.

Org. t.

I 951.


text:
ciasto, ciastoch lub ciastuch o ‘niedołędze’; prasłowo; cerk. tĕsto itd., łączą z iryj.

tais, ‘ciasto’, staroniem.

theismo i deismo, ‘kwas’(?); lit.

teszła, ‘ciasto’, odbiega znaczniej od słowiańskiego.


text:
CXLIII.

Miłuję, ojcze, ja ciebie, miłuję,

Lecz nie tak, jak chęć pragnie,

Bo więcej usiłuję

I znam żal, że moc mniej niż wola władnie,

Bobym dla ciebie wszytko wzgardził snadnie.

5

Lecz na szyi ma ciężkie jarzmo dusza,

Nikczemnościami spięte

Tak, iż się ledwo rusza,

Za swoje miłe skarby przedsięwzięte,

Zdradne nadzieje z obłudą przyjęte.

10

Zmysł nieostrożny jej tak jest zmocniony,

Iż, gdzie chce, gwałtem wlecze

Łańcuch na nię włożony

Woli, która ją swym uporem siecze

A z przystojnych dróg ściągnąwszy precz ściecze.

15

Stad, zbawicielu, niepamięć przychodzi

O tobie i z błędów w błędy

Gdy ją żądza zawodzi,

Żądza, wódz zdradny i omylny wszędy,

W łasce twej szkodząc, jako może kędy.

20

Bym twe ozdoby widział nieskończone,

Bez cielesnej zasłony,

Jak dusze uwielbione,

Które twej łaski promień niezgaszony

Ogarnąwszy, wniósł przed anielskie trony.

25

Subtylny promień twej ślicznej jasności,

Nade wszytkie mogący,

Tego świata marności

Z myśli mojej by wypalił, gorący,

Tobą mnie ciesząc, w sercu pałający.

30

A jak Clitia, iż słońce miłuje,

Tak nadobne od wieka,—

Milcząc po niem styskuje

A swojem okiem pogladając z lekka

Kołem przywykłem pochodzi daleka, — 35

Tak ja źrenicą oczu mych serdecznych,

Ku tobie obróconych

Z onych żywiołów wiecznych,

Duszębym cieszył, a żądzy mierzionych

Drogę precz puścił, w niepamięć rzuconych.

40


text:
19.

Pastor objął baczneni spojrzeniem izbę, ubogie, brzydkie meble, zadrukowane czułemi scenami story w oknach, nagie, bielone ściany, małą, mglisto świecącą lampkę, popękaną podłogę, wytartą skórę kanapy, szafę o rozłupanych drzwiach, ze stojącą na niej figurą gipsową.

Zdumienie go ogarnęło wielkie.

Figurę gipsową, wyobrażającą Garibaldiego w skrzydlatym kapeluszu kupił Krystjan niedawno od wędrownego Włocha.

— Jestem upoważniony ze strony ojca pańskiego oświadczyć, że jest, oczywiście, golów spełnić wyrażone w liście życzenie! — rzekł pastor.

— Czyż mógłby zresztą uczynić inaczej.

Pozatem, nie potrzebuję chyba nadmieniać, że jest stroskany bardzo pańskiem postępowaniem, którego nie rozumie zgoła.

Krystjan odparł z pewnem zniecierpliwieniem:

— Przed kilku już miesiącami zapewniłem ojca, że niema najlżejszego powodu troski.

— Teraz, gdyś pan powziął decyzję, muszę zapytać, czy obrałeś jakiś zawód, któryby zabezpieczył życie.

Krystjan powiedział, że sposobi się, jak ojcu wiadomo, do zawodu lekarskiego, nie wie atoli, czy będzie doń zdolnym i uzyska konieczne środki.

— Az czegóż będziesz pan żył tymczasem? — spytał pastor.

— Powtórzę tylko słowa ojca: — Czy zamierza żebrać?

Żyć z jałmużny?

Głodować?

Zdać się na przypadek, lub przyjaciół?

A może chce zejść na bezdroża, chwycić rzeczy zakazanych, by potem wrócić i prosić o to, co odrzucił?

— Zaprawdę, nigdy nie widziałem ojca tak wzburzonym i słów równie namiętnych z ust jego nie słyszałem dotąd.

— Niechże się ojciec uspokoi! — odpowiedział.

— Nie nastąpi to co go troska.

Także nie wyciągnę ręki po zwrot.

To jest równie niemożliwe, jak żeby ptak przeistoczył się w jajo, lub ogień w stos drew.

— Czy miałeś pan z góry na celu pozbawić się wszelkich zgoła środków pieniężnych? — badał pastor ostrożnie?

— Nie... — odparł Krystjan z wahaniem.

— Nie dorosłem jeszcze do tego.

Trzeba się wpierw nauczyć, bo to rzecz trudna.

Zwłaszcza w wielkiem mieście, przeszkód miałbym zbyt wiele.

Pozatem, przyjąłem pewne zobowiązania.

Nie mam także żadnego programu i nic potrzebuję go wcale.

Rzecz główna, bym sobie wreszcie stworzył rozsądną sytuację i pozbył się nieustannej udręki.

Chcę zrzucić z siebie jarzmo nadmiaru i bym miał tylko to, co koniecznie potrzebne dla mnie i kilku ludzi jeszcze.

Każda potrzeba da się ograniczyć i to ograniczanie można doprowadzić do punktu, kiedy ma się zysk z owego zacieśnienia potrzeb.

— Jeśli pana dobrze rozumiem, — powiedział pastor — to chcesz pan zatrzymać część majątku, jako zabezpieczenie przed krańcową nędzą?

Krystjan usiadł przy stole, oparł głowę na rękach i rzekł zcicha:

— Tak... tak.

W tym właśnie punkcie nie mogę dojść ze sobą do ładu.

Gdzież jest granica pomiędzy sprawiedliwością a samowolą?

Żyłem w warunkach, które mi nie pozwoliły na osąd praktyczny, nie posiadam miary tego, co niezbędne, a co zbyteczne.

Pan pastor zrozumiał mnie należycie.

Nie chcę spierać się o kwotę, bardzo małą zresztą, która mi jest istotnie potrzebna.

Kwestja pieniężna jest to zresztą drobiazg, wlokący się za czemś nierównie ważniejszem.

Każdy kapitał, dający procent, czyni ze mnie rentjera.

Cóż tedy uczynić?

Pragnę zasięgnąć światłej rady jego.

Pastor zamyślił się.

Spozierał chwilami na Krystjana i dumał znowu.

— Zaskoczyły mnie, przyznaję, słowa pańskie, Krystjanie drogi.

Żądasz pan porady?

Znowu zwiesił głowę, znowu spojrzał weń i rzekł wreszcie:

— Zrzekasz się pan.

tedy majątku, oraz rocznych dochodów, płaconych dotychczas przez firmę.

Dobrze.

Wola ta zostanie uznana.

Wierzę, że pan nigdy nie wyciągniesz po to ręki.

Zakończona jest tedy dawniejsza egzystencja.

Rozumiem wnętrzną rozterkę z racji wyznaczenia sobie koniecznej na życie kwoty.

Jest to problem skromności, który raz rozstrzygnięty, gorzkiem trzeba będzie okupić doświadczeniem.

Krystjan potwierdził gestem.

— Słuchaj mnie pan, drogi Krystjanie! — ciągnął pastor dalej podniesionym głosem — to, co powiem, jest nieco drażliwe może.

Jestem, jak panu może wiadomo, kapelanem domu karnego w Hanau i czuwam nad ludźmi wykluczonymi ze społeczeństwa.

Interesują mnie oni, znam motywy ich czynów, ciemń serc i tęsknotę, ujętą zamrozem.

Zaręczam, niema pośród nich jednego, któregoby uratować nie można, rozjarzając w nim iskrę bożą.

Sprawie tej służę gorliwie, a niejeden już wrócił na świat zupełnie odrodzony i opiera się dzielnie pokusom.

Owa poprawa, zależna jest, niestety, w wielu razach od uchronienia takiego człowieka przed nędzą.

Ludzie litościwi udzielają pomocy, przyczynia się również państwo, ale wszystkiego mało.

Czyżby było dobrze, byś pan, z kapitału bardzo zresztą wielkiego, który zwracasz ojcu, odciągnął pewną sumę, której procenty przeznaczyłbyś dla uwolnionych więźniów?

Proszę mnie wysłuchać do końca! — powiedział, widząc jego gest niechęci.

— Kapitał ten, powiedzmy trzysta tysięcy, złożony w pewnych papierach, dalby około piętnastu tysięcy, czem da się już świetnie gospodarzyć.

Panu tylko wolno będzie, poza procentami, brać z tych pieniędzy miesięcznie, lub kwartalnie tyle, by starczyło na życie.

Dysponować procentami mogę tylko ja, lub mój następca.

Wszystko to zabezpieczylibyśmy prawnie.

Cel jest tu podwójny.

Dobry czyn i naturalny hamulec dla pana.

Każdy lekkomyślny wydatek zagraża losom biedaków, każda wstrzemięźliwość przemienia się w promyk człowieczego szczęścia.

Oto tama, oto linja moralna.

Dwa, lub trzy lata dzielą pana od upragnionej niezawisłości, a przy stopie życia, jaką pan chcesz zachować, wydatek nie dosięgnie nawet dziesiątej części kapitału.

Jest to również problem, ale sądzę, że znęci pana możność wypróbowania sił swoich.

Proszę wcale nie myśleć o celu humanitarnym.

Wiem z listu pańskiego, że to pana razi.

Mógłbym na rozlicznych przykładach dowieść, jak niezbędną i pilną rzeczą jest przeorać na nowo to właśnie królestwo dusz.

Nie wątpię, że pozyskałbym serce pańskie dla mego celu, gdybyś mógł popatrzyć raz choćby, takiemu ocalonemu człowiekowi w oczy.

— Przecenia mnie pan pastor! — powiedział Krystjan uśmiechnięty, jak zawsze, dwuznacznie.

Wszyscy, zawsze przeceniają mnie na tym punkcie a sądzę fałszywie.

Ale niema o czem mówić, gdyż jest to bagatela.

— Cóż pan myślisz o moim projekcie?

Krystjan zwiesił głowę, a po chwili odparł:

— Ładne to sidło, panie pastorze, jak widzę.

Muszę się namyśleć.

Ja sam tedy korzystam niejako z mego dobrodziejstwa.

Cóż to za wstrętne słowo: dobrodziejstwo!

Korzystając zaś, pomniejszam je.

A pan pastor sądzi, że ma to oddziaływać na minie wychowawczo i ułatwić mi zadanie?

— Tak, mniej więcej myślałem, z uwagi, liż pan tę właśnie obrał drogę.

— Jeśli rozczaruję, będzie pan pastor żałował skromności swojej! — zauważył Krystjan trochę szyderczo.

Mógłby pan żądać kwoty podwójnej, potrójnej, a ja zapewne inie zawahałbym się, cóż mi bowiem zależy na tem do czyjej kieszeni wpłyną niepotrzebne mi miljony.

Uczyń pan to, proszę, a ryzyko się zmniejszy.

— Czy pan pytasz z powodu niewiary w moją sprawę?

— Nie wiem, ale proszę pana pastora o odpowiedź.

— Przedłożyłem już kalkulację swoją.

Proponuję to tylko, na co pozwalają warunki.

Nie chcę przekraczać pewnej linji i wykorzystywać sposobności.

Inaczej spotkałbym się z zarzutem niechętnych i intrygujących ludzi.

— Czyż ma mnie ująć fakt, że jakiś lam, uwolniony a rzekomo poprawiony więzień dostanie w rękę, piędziesiąt, sto, czy dwieście marek? — upierał się Krystjan głosem godnym adwokata — czy znam tych ludzi, nie wiem czem są, czem cuchną, jak wyglądają i co poczną z pieniędzmi.

Dlatego też nie ma to dla mnie żadnego znaczenia.

— Tak, tak... — odparł pastor, zasmucony potrosze — ale ja ich przecież znam doskonale!

Krystjan roześmiał się.

— Panie pastorze, jesteśmy ludzie zgoła odmienni, w myślach i czynach! — nagle spojrzał nań i dodał: — Te wszystkie moje zarzuty nie mają zresztą na celu czynić, kochanemu pastorowi, jakichś trudności.

Przeciwnie.

Pan mnie prosi osobiście o pomoc, a ja osobiście chętnie jej udzielam.

Wzamian za to, pan pastor staje się moim opiekunem i wychowawcą.

Sądzę, że nie będzie powodu do skargi.

— Godzisz się pan tedy, drogi Krystjanie i mogę załatwić potrzebne formalności? — zapytał uradowany, ale jeszcze z cieniem powątpiewania.

Krysitjan skinął głową.

— Proszę robić, co pastor uważa za stosowne.

Jest to, wszakże drobiazg znikomy.

— Cóż to znaczy, drobiazg?

Słyszałem już, że pan bagatelizuje sprawy finansowe, cóż tedy jest rzeczą ważną?

— Nie umiem panu tego wyjaśnić, pastorze, czuję tylko drobnostkowość tej sprawy.

To wszakże dopiero początek, którego wszystkie trudności zjawią się dopiero.

Trzeba to, co się oddało, przysłać na nowo, choć w inny sposób, tak, by inie było straty.

— Dziwne, — mruknął pastor — bardzo dziwne!

Mówisz pan o tem, jak o zapasach sportowych, czy interesie zamiennym.

Krystjan roześmiał się znowu.

Pastor położył mu dłoń na ramieniu i rzekł poważnie:

— Gdzież jest owa kobieta, którą pan... wziąłeś do siebie?

Krystjan odpowiedział gestem w kierunku mieszkania Karen.

Pastora uderzyła myśl dziwna i nowa.

— A więc pan nie żyjesz z nią? — szepnął.

— O, nie! — rzekł Krystjan chmurząc czoło.

Pastor upuścił ramię i powiedział po długiem milczeniu:

— Ojciec pański jest wstrząśnięty ową chorobą, powtarzającą się w jego rodzinie.

Podczas rozmowy o Judycie, siostrze pańskiej, nazwał to przewrotnym pędem samoponiżenia.

Krystjan machnął wzgardliwie ręką.

— Judyta? — odparł żywo.

— Ależ ona bufonuje, pyszni się.

To nie jest żadne samoponiżenie.

Ona czyni tylko próby, jak daleko może się ważyć, ile inni dla niej zaryzykować golowi i wyczekuje z zaciekawieniem rezultatu.

Wiem to z jej własnych ust.

Rzuca się w wodę i jest obrażona, że przemokła, wkracza w ogień, sądząc że jej nie spali.

Polem nienawidzi zarówno ogień jak i wodę.

O nie, z nią nic nie mam wspólnego.

— Czyż tak małe serce u brata? — rzekł pastor z wyrzutem.

— Ale tak, czy owak, ojciec pański został bardzo boleśnie zraniony ostatniem przeżyciem.

Cała działalność jego straciła treść wnętrzną, a owoc długoletniej pracy, okazał się znikomym.

Dotąd sprzyjało mu niesłychane szczęście, a teraz cóż?

Własne dzieci powstają przeciw niemu.

Ma wrażenie bezwzględnego osamotnienia na szczycie góry, którą sam usypał, a to, czem go wynagrodzono, uważać musi za urągowisko i hańbę.

Krystjan milczał obojętnie, a pastor ciągnął dalej.

— Strona społeczna życia naszego, obok całego brutalizmu, posiada coś co jest nader subtelne i czcigodne.

Możnaby to przyrównać do drzewa o korzeniach głęboko w ziemi skrytych, które rozpościera w powietrzu konary, gałęzie, kwiaty i paki.

Jest to dzieło boże i gardzić niem nie wolno.

— W jakimże celu mówisz mi pan to wszystko, pastorze? — spytał niechętnie.

— Ojciec cierpi.

Udaj się pa,n do niego i uczyń wyznanie.

Jest to nawet obowiązkiem syna.

Krystjan potrząsnął głową.

— Nie! — oświadczył.

— Nie mogę.

— A matka pańska?

Sądziłem, że nie potrzebuję o niej wspominać nawet.

Ona czeka.

Dzień cały jest dla niej ustawicznem oczekiwaniem.

Krystjan potrząsnął głową poważnie.

— Nie!

Nie mogę! — powtórzył.

Pastor wbił smutnie oczy w ziemię, przez czas pewien siedział oparłszy podbródek na dłoni, potem zaś odszedł, unosząc dziwne, niejasne wrażenie.


text:
Adam z Domersham, historyk żyjący około r. 1270, autor Historiae controversiae inter eppos Bathonienses et monachos Glastonienses, albo Histor.

de rebus Glastoniensibus, w któréj prowadzi dalej (od r. 1126 do 1290) dzieje rozpoczęte przez Wilhelma z Malmesbury.

Jest wydaną przez Tom.

Hearna (Oxonii, 1727) i przez Wharton'a (Anglia sacra, Londini, 1691. t. I).

X. W. K.


text:
Akademja Zamojska.

Gdy kanclerz Jan Zamojski postanowił założyć w Zamościu akademję, drukarnię akademicką i kolegjatę, której kanonicy byliby zarazem profesorami w akademii, papież Klemens VIII niezwłocznie wydał w Rzymie bulle odpowiednie, a mianowicie na założenie Akademii pod datą 29 października roku 1594, na założenie drukarni pod tąż samą datą i na kolegjatę d.

5 grudnia tegoż roku.

W r. 1595 nastąpiło uroczyste otworzenie Akademii Zamojskiej, a d.

6 czerwca r. 1597 król Zygmunt III w Warszawie obdarzył przywilejem drukarnię akademicką.

Gdy zaś Jan Zamojski po porozumieniu się ze Stan.

Gomolińskim, biskupem chełmskim, wydał przywileje fundacyjne dla akademii i kolegjaty (oba pod jedną datą w Zamościu, d.

5 lipca 1600 r.), wyszczególniając w nich uposażenie i drobiazgowo obowiązki członków obu tych instytucyj; wówczas Zygmunt III, mając sobie przedstawione dwa powyższe przywileje fundacyjne, z wyrazami radości i wielkiemi pochwałami dla założyciela, osobnymi przywilejami, wydanymi (pod jedną datą 23 września 1601 r.) w obozie pod Kokenhausen, takowe zatwierdził.

Widzimy z tego, że skargi Łukaszewicza w jego „Historyi szkół” na Klemensa III za brak sankcyi dla Akademii Z. były niesprawiedliwe i że zarzuty, czynione po Gmach dawnej Akademii Zamojskiej.

encyklopedjach Zygmuntowi III, iż, ulegając jezuitom, tejże Akademii zatwierdzić nie chciał, równie są bezpodstawne.

Przywilej Zygmunta III, który dozwalał wszelkie dobra, zapisywane Akademii, posiadać akademikom na prawach ziemskich, zatwierdzali: Władysław IV, Jan Kazimierz i Michał Korybut, który obdarzył jednocześnie akademików zamojskich szlachectwem.

Po Klemensie VIII wydawali na rzecz Akademii Zamojskiej bulle: Paweł V, Innocenty X, Innocenty XI i Benedykt XIV.

Lubo Akademja i Kolegjata zamojska różnemi były instytucjami, z woli jednak założyciela i dla wielu wspólnych, spraw i obowiązków jedno ciało stanowiły, wzajemnie się uzupełniając w ciągu 190-letniego swego istnienia.

Z tej też łączności zapewne wynikło, że kiedy po pierwszym rozbiorze kraju dostał się Zamość Austryi, a w lat kilkanaście potem zawisł nad nim ciężar reform józefińskich, obie te instytucje razem w r. 1784 żywot swój zakończyły, bo tak zależnemi były od siebie, że nie mogły przeżyć jedna drugiej.

W archiwum Kolegjaty (przywróconej r. 1792) i w bibliotece Ordynacyi zamojskiej przechowały się ważniejsze papiery po Akademii, wśród których oglądaliśmy np. plik seksternów studenckich, przez wielkiego kanclerza czytanych i własnoręcznie poprawianych, gdy dla braku czasu w Zamościu wziął je z sobą, idąc na wojnę, co stanowi niezmiernie charakterystyczny rys tego prawdziwie wielkodusznego obywatela kraju.

Akademja Zamojska uważała się za filję Akademii Krakowskiej.

Klemens VIII, zatwierdzając ją, zrównał z innemi akademjami i nadał prawo mianowania doktorów filozofii, obojga prawa, medycyny i notarjuszów.

Biskup chełmski był jej kanclerzem, profesorów powołano z Akademii Krakowskiej.

Wykładano prawo cywilne i polskie, logikę i metafizykę, filozofję moralną, fizykę, matematykę, wymowę, retorykę, poezję i syntaksis, gramatykę i analogję.

Fundusz Akademii stanowiła wieś Bukowina, niedobory dopłacała kasa ordynacka.

W r. 1664 fundusze Akademii przedstawiały sumę złp.

197,000, w najlepszych jednak czasach dochód roczny nie przenosił 13,000 złp.

Z pomocą przychodziła Kolegjata, dając utrzymanie dziekanowi, scholastykowi, kustoszowi i 4 kanonikom, którzy byli zarazem profesorami.

Profesorowie mieszkali w gmachu Akademii i mieli stół wspólny.

Na wzór akademij zagranicznych, Zamojski podzielił uczniów na 5 narodowości: polską, litewską, ruską, prusko-inflancką i cudzoziemską.

W hierarchii akademickiej drugą osobą po biskupie chełmskim był scholastyk Kolegjaty, który wspólnie z rektorem prowadził Akademję i pilnował jej funduszów.

Rektor i dziekani byli wybierani na rok jeden.

Wyborcami byli: ordynat, scholastyk, wszyscy profesorowie, pięciu uczniów (po jednemu z każdej narodowości) i każdy senator, który w tym dniu znajdował się w Zamościu.

Rektor, dziekani i jeden z uczniów stanowili radę uniwersytetu.

Wydział teologiczny powstał r. 1648, gdy wdowa po Tomaszu Zamojskim, Katarzyna z ks. Ostrogskich, założyła przy Akademii seminarjum duchowne.

Wstępując do Akademii, każdy wpisywał się do albumu za opłatą 10 lub 6 groszy; najbiedniejsi obowiązywali się modlitwami opłacać wpisowe.

Święty Jan Kanty był patronem Akademii, więc rok szkolny rozpoczynano nabożeństwem w jego kaplicy.

Wakacje letnie trwały trzy tygodnie, zaczynane od 20 lipca.

Kary dla studentów były rozmaite, nawet cielesne: pieniężne szły na korzyść biblioteki.

Niewolno było uczniom nosić szabel, chodzić do szynków, grać w karty i kości, wszędzie i zawsze powinni byli mówić po łacinie lub po grecku.

Przy Akademii były dla biedniejszych uczniów dwie bursy: 1) bursa indigentium, zbudowana jeszcze przez fundatora, zgorzała r. 1627; 2) bursa staringeliana, założona przez dziekana kolegiaty Staringela w r. 1677.

Udzielano nadto biednym uczniom zapomóg w gotówce, zwanych borkanami.

Zawiadowca drukarni nosił tytuł „typografa Akademii”, a wychodziły z tej drukarni niekiedy i ładne druki.

Akademja miała swoje kolonje, z których najważniejszą była szkoła w Ołyce na Wołyniu; zresztą opiekowała się licznemi szkołami parafialnemi po wsiach i miasteczkach w dyecezyi chełmskiej i w dobrach Ordynacyi zamojskiej.

Jezuici drwili sobie z niskiego stanu nauk w Akademii: — że w świecie naukowym nic o niej nie wiedziano, a w Polsce jedynie kalendarze Duńczewskiego przypominały o jej istnieniu, — że nawet na teologów musi zapraszać zakonników.

Zarozumiali akademicy odpierali zarzuty, powołując się na encyklopedję francuską Morevego i na zbiór bull papieskich, jako dowód, że ich Akademja znaną jest we Francyi i we Włoszech.

O Akademii Zamojskiej najobszerniej i źródłowo pisali w końcu XIX wieku: ksiądz Jan Ambr, Wadowski i Jan Kochanowski.


text:
borg, borgować, ‘pożyczać’, z niem. borgen, od 16. w. (szczególniej o ‘zaległościach »lenungu«, żołdu’: »na borg służyć«).

Co innego borkany, ‘fundusze akademickie z zapisu ks. Borka’, od połowy 16. w.


text:
Albert Wilczyński.

Jeszcze jeden zbankrutowany szlachcic–literat.

Niski, chudy, z dużą brodą, do niedawna jeszcze czarną.

Ma już 68 lat i bardzo wielu ludzi nie wie o tem wcale, że głośny niegdyś autor „Kłopotów starego komendanta“ mieszka dotąd we Lwowie.

Usunął się bowiem zupełnie w zacisze domowe i biura wydziału krajowego.

Pochodzi z Pragi pod Warszawą, należy zatem do warszawskiej kolonii w tutejszym światku literackim, chociaż z górą od dwudziestu lat już mieszka we Lwowie.

W młodości swojej siał, orał, konferował z arendarzem, jeździł na jarmarki, przeklinał niepogodę i służbę dworską, a w wolnych chwilach doświadczał erotycznych zdolności ludu wiejskiego, wśród którego jako dziedzic miał tradycyjne awanse.

Gospodarstwo szło jednak pod psem i Wilczyński, nie mogąc wyjść na kartoflach, oddał się literaturze.

Ogłosił słynne „Kłopoty starego komendanta“, natchnione świetnym szlacheckim humorem i książką tą, która doczekała się kilku wydań, wywalczył sobie od razu nazwisko.

W trzy lata po wydaniu „Kłopotów“ tj. w. r. 1854. przeniósł się do Galicyi i jeszcze raz próbował szczęścia w krajaniu ziemi — lecz napróżno.

Odkąd powrócił na stałe już do literatury.

Napisał z górą 30 tomów powieści i nowel.

Są to z humorem robione obrazki rodzajowe szlacheckiego życia na wsi, a ponieważ zahaczają o typy przeważnie już znikające, wkrótce będą miały wartość pamiętnika.

Niektóre odznaczają się artyzmem w robocie — znaczna większość jednak pisana.

niedbale dla feljetonów pism codziennych.

Tłómaczono je na niemiecki, rosyjski i czeski język.

Wilczyński przeżył siebie.

Czytają go jeszcze po dworach i salonikach mieszczańskich, ale nowe pokolenie, które ma do strawienia stosy współczesnej produkcyi z marką olbrzymów literackich, nie ma czasu na jego gawędy.

Prawdopodobnie sędziwy pisarz z tego powodu nie ma do nikogo pretensyi.

Cichy, spokojny, flegmatyczny wie, że orłem nie był nigdy.

Do niedawna zajmował się gorliwie „Kołem literackiem“, gdzie był prezesem i wprowadził bilard.

Potem oświecał młodszych braci wydawaniem przedpotopowo naiwnej gazetki Niedziela i udziałem w akcyi kółek rolniczych, w których jako eksgospodarz mógł nawet uchodzić za fachowca.

Obecnie grywa w preferansa, „odrabia biuro“ w wydziale krajowym i studyuje politykę europejską, składając tem dowód, że emeryt literacki w niczem nie różni się od zwykłego emeryta.

Przypi


text:
←Pielgrzym Ludzie bezdomni

Tom II

Asperges me...

Stefan Żeromski Dajmonion→

W sąsiedztwie miał Korzecki jeden dom znajomy gdzie czasem, raz około Wielkiejnocy, bywał z wizytą.

Była to niezamożna, prawie uboga familia szlachecka.

Ci państwo dzierżawili kilkusetmorgowy folwark donacyjny w lichej, kamienistej glebie.

Jechało się do tej wioski lasami, po wertepach, jakich świat nie widział.

Pewnego dnia, wróciwszy z włóczęgi pieszej na obiad, Judym zastał we wspólnym mieszkaniu ucznia gimnazjum, który czerwieniąc się i blednąc rozmawiał z Korzeckim daremnie usiłującym go ośmielić.

Gdy Judym wszedł, gimnazista ukłonił mu się kilkakroć i jeszcze bardziej spuszczał oczy

– Pan Daszkowslki... – rekomendował go inżynier.

– Przyjechał prosić was, czybyście, panie konsyliarzu, nie chcieli odwiedzić jego chorej matki.

Są konie.

Ale was uprzedzam, że to dwie mile drogi.

Prawda, panie Olesiu?

– A tak, droga... bardzo zła...

– Ech, źle pan usposabia doktora!

Trzeba było zapewnić, że jak po stole...

– A tak... ale ja...

– Niechby pocierpiał.

Uczeń, nie wiedząc, co mówić, miął tylko czapkę w rękach i przestępował z nogi na nogę.

– A na co chora mama pańska? – zagadnął Judym tonem jak najbardziej delikatnym, tym głosem, co jest jak ręka czuła i dźwigająca do góry z całej mocy, z całej duszy.

– Na płuca.

– Czy kaszle?

– Tak, proszę pana doktora.

– I dawno to już?

– Tak, już dawno.

– To jest... jakie dwa, trzy lata?

– Jeszcze dawniej...

Jak tylko zapamiętam...

– Jak tylko pan zapamięta, mama była chora?

– Kasłała, ale się do łóżka nie kładła.

– A teraz leży?

– Tak, teraz już tylko ciągle w łóżku.

Już mama nie może chodzić.

– Dobrze, proszę pana, to pojedziemy.

Można zaraz.

– Jeżeli tylko pan doktór...

– O, musimy naprzód zjeść obiad – to darmo! – wtrącił się Korzecki.

– Ale jeśli pan doktór... – z pośpiechem mówił uczeń.

W tej samej chwili zauważył, że pali głupstwo, i do reszty się zmięszał.

– Widzi pan... doktór musi się najeść.

A i pan pewno głodny, panie Olesiu.

– Ja... o, nie!

Ja nie.

Pan inżynier tak łaskaw...

Wkrótce dano obiad.

Uczniaczek wzbraniał się, jadł półgębkiem i ani na chwilę nie odrywał oczu od talerza.

Korzecki tego dnia był jakiś zimny i skulony.

Rozmawiał z trudem.

Gdy konie przed dom zaszły i Judym już schodził, inżynier ujął młodego chłopczynę za szyję i wlókł się tak z nim po schodach.

Na samym dole rzekł:

– Niech się pan pokłoni ode mnie mamie, ojcu.

Chętnie bym państwa odwiedził, ale cóż...

Żadną miarą...

Tyle tu roboty.

Niech pan jednakże powie mamie, że da Bóg, zobaczymy się wkrótce.

Judym przypadkowo rzucił okiem na jego twarz.

Korzecki był jakiś szary.

Z oczu jego płynęły dwie łzy samotnice.

– Da Bóg, zobaczymy się wkrótce... – powtórzył na swój sposób

Licha, rozklekotana bryczka ruszyła się z miejsca.

Ciągnęły ją dwie szkapy zbiedzone i w dodatku nierówne.

Jedna z nich – było bo kobylsko chłopskie, z wielkim, spuszczonym łbem, a druga pochodzić musiała z jakiejś „stajni”.

Teraz już tylko grzbiet jej, wystający jak piła, imponował towarzyszce z gorszej rasy.

Na koźle siedział chłop w kaszkiecie i guńce, który budził z odrętwienia c h a b e t y wiozące godne osoby takimi samymi środkami, jak wówczas gdy odstawiał nawóz albo ziemniaki.

W istocie, droga prowadząca do owego folwarku należała do bezwzględnie polskich.

Jechało się wciąż lasem.

Jakaś chmurna ciemność kryła się między martwymi drzewami, co rosły w sapowatej glebie.

Droga zarośnięta zdeptaną trawą, pełna kamieni, które w nią wrosły, wiła się wśród gęstej, młodej świerczyny.

Skręty jej wciąż przepadały między zielenią, jakby się leśnym obyczajem, na wzór zwierząt, kryły przed oczyma ludzkimi.

Wzrok Judyma błądził w zadumaniu po miękkich mchach i biało-zielonych listkach borówek.

Każda łodyżka mchu była zbudowana z gwiazdek świetlistych, jakby z promieni słońca, co zetknąwszy się z ziemią w czułe roślinki się przeistoczyły Gdzieniegdzie pośród tej królewskiej, kochanej, miękkiej zieleni widać było kamionkę szarosinych głazów.

Szpakowate, w mech suchy obleczone pnie jodełek przecinały widnokrąg daleki.

Gdy konie weszły w las głębszy, pod cień jodeł i świerków, przecięły drogę wężowiska czarnych korzeni.

Co chwila wózek trzeszczał, gdy jego szprychy zanurzały się po osie w głębokie bajorka kisnące w tych miejscach od wieków.

Już tam mchy ledwo się mogły wybić z głębi żółtaworudej powłoki zeschłych igieł.

Wszędzie leżały szyszki i obłamane, suche, białawe gałęzie.

Tu i ówdzie czerniał stos gnijącego chrustu daleko rozmiecione trzaski po drzewie ściętym.

Czasami wózek wlókł się w głębokim, szczerym, żółtym piasku, który sypał się z obręczy cicho sycząc.

Był to jedyny szelest w tym obszarze.

Raz tylko gdzieś w oddali rozległo się chrupiące wołanie żołny.

Słońce wchodziło do głębi leśnej jakby ukradkiem.

Cienie drzew i gałęzi były tak głębokie, że o tej porze stała tam jeszcze rosa.

W jakimś miejscu otwarła się przed oczyma polanka, ze wszystkich stron lasem jakby ramieniem kochającym objęta na śmierć i życie, na wieczne czasy.

Wśród tej darni zielonej czerniały kępy jałowcu.

Pod przeciwległą ścianą świerków bielał jak czaszka samotny, obdarty z kory pniak drzewa nisko ściętego.

W ciszy latał biały motyl siadając na listkach kędzierzawej murawy, ledwie okrywającej nieurodzajną ziemię.

Pomiędzy siwymi kamieniami stał żółty, przyziemny kwiatuszek i patrzał w słońce rozwartą źrenicą.

Była cisza tak głęboka, że słyszało się ciche, drżące dzwonienie świerszcza polnego.

Człowiek mógł liczyć bicie swego serca i uczuwać szelest krwi biegnącej w żyłach.

Przychodziły myśli dziwne, natchnione, jakby nie myśli człowieka, tylko jej, tej zaklętej, zaczarowanej polany Widziało się, że ten skrawek leśnej łąki jeden jedyny jest na świecie, że człowiek po to żyje, aby weń zatopił ducha swego i marzył.

Żeby marzył o tych rzeczach, które leżą w głębi, w ciemności, w zamknięciu, które nie przemijają, nie giną, które są proste, naiwne i bezczelne jak ta polanka.

Żeby dozwalał z serca swego płynąć wszystkiemu, co w nim jest, wszelkiej świętości i brzydocie.

Uczniaczek wciąż milczał.

Był z uszanowaniem zwrócony w stronę Judyma i tylko tak i nie odpowiadał na jego pytania.

Około godziny czwartej las się urwał, a za nim odkryły się pola.

W dali widać było grupę drzew i folwark.

– To już Zabrzezie... – rzekł uczeń.

Wkrótce wjechali na podwórze folwarku.

Była ta nędzna siedziba.

Dwór opuszczony, jeszcze bardziej niż budynki folwarczne, przeď którymi gnił nawóz i szkliła się fioletowa gnojówka, bielał w cieniu czterech lip rzędem rosnących u wejścia.

Tam stało posłanie, na którym leżała chora.

Zjawienie się bryczki wywołało istny popłoch w otoczeniu domu.

Biegały tam różne osoby.

Naprzeciwka Judyma wyszedł jegomość mocno szpakowaty, ogorzały i rekomendował się jako mąż chorej.

Za nim sunęły z ciekawą trwogą dwie nieładne panny, dla których ten przyjazd był zapewne fenomenalnym zdarzeniem.

Judym wziął się bez zwłoki do badania chorej.

Była to kobieta lat czterdziestu paru, zeschnięta niby wiórek.

Ceglasty wypiek jak równa elipsa płonął na jej lewym policzku.

Pierwsze zbadanie wykazało od razu suchoty w ostatnim stadium.

Tylko dla zamaskowania istoty spostrzeżeń Judym długo i szczegółowo słuchał, jak resztką siły pracują te biedne płuca.

Gdy już nic nie zostawało do zrobienia, uczuł dziwny smutek.

„Cóż tu powiedzieć? – myślał.

– Czy kłamać i udawać?”

– Jakże pan konsyliarz znajduje stan mego zdrowia? – spytała chora, gdy usiadł na krzesełku i myślał.

– Proszę pani... nie będę ukrywał, że to jest stan dość ciężki, ale z tym ludzie żyją, osobliwie na wsi.

Znam wiele wypadków tego rodzaju.

Ja pani przepiszę szczegółową kurację.

– Ach, będę panu konsyliarzowi wdzięczna do śmierci... – szepnęła patrząc w twarz jego płomiennym wzrokiem.

– Tak pragnę żyć jeszcze, tak pragnę...

Dzieci, całe gospodarstwo na mojej głowie, a ja tu leżę i leżę.

Gdyby mi tak piasku na oczy nasypano, cóż by się stało.

– Proszę pani, o gospodarstwie trzeba zapomnieć zupełnie.

– Ach, czyż to można, panie konsyliarzu...

Te łotry, chłopy tutejsze!

Czy można mieć taką służbę, żeby sobie dać radę.

Wszystko to złodziej na złodzieju.

– Dobrze, dobrze.

Musi pani zapomnieć, że oni na świecie istnieją.

Trzeba leżeć na świeżym powietrzu, jeść...

– Ja tu piłam odwar wygotowany z kory sosnowej.

– Z czego?

– Z kory sosnowej.

To się suszyło na blasze...

– Teraz już pani tego nie będzie używała.

Trzeba pić koniak i mleko.

Przez cały czas wykładu o kuracji, jaką stosować należy, w pokojach dworu słychać było bieganie, szepty, szczęk talerzy.

Wkrótce szlachcic prosił Judyma do stołu.

Chorą, za chwilę, wobec zbliżającej się nocy, miano przenieść do sypialni.

Puklerz słoneczny schodził we mgły szerząc w nich krwawe koło.

Ciemny opar rozpościerał się nad ziemią i wchłaniał słońce, które ociężale zapadało w jego toń głęboką i pełną stokrotnego smutku.

Do serca wkradał się bolesny zgiełk i trwożliwy żal, jakby ta święta, płomienna kula już nigdy wstać nie miała z ciemności.

Judym doznał żałobnego tchnienia w samej głębi siebie.

Nie mógł zrozumieć, co mu jest.

Oczy jego przypadkiem zwróciły się na chorą...

Siedziała na swym posłaniu w koszuli, taka biedna, znędzniała, taki ubogi szkielet...

Wargi jej szeptały słowa modlitwy, dłonie były złożone, ściśnięte, a z oczu kapały łzy ciche.

Oczy te patrzały daleko, w słońce, które szło w zaświaty, w noc niewiadomą, w drogę wieczną.

Judym pierwszy raz w życiu swym wsłuchiwał się w ciszę taką, w ciszę polną i leśną.

Wówczas gdy siedział zadumany, rozdarł to milczenie krzyk przerażający.

To stary paw, który co noc siadywał na szczycie dworu, wydał ze siebie ten dziki, surowy, żelazny, zardzewiały wrzask.

Echo jego leciało przez pola utopione w milczeniu, przez mgły, przez lasy otaczające Chora wzdrygnęła się i chuda jej ręka spotkała się z ręką doktora...

– Jak ja się boję, panie doktorze...

– Czego, pani?

– Czegoś takiego...

– Nic, nic...

Niech pani ściśnie mię za rękę.

Czegóż się tu bać...

– Tak nie lubię, kiedy ten stary paw krzyczy.

Zdaje mi się, że to nie on, tylko...

– Ach, któż to widział!

Zniżyła głowę i, wlepiając ogromne płomienie oczu swych w jego twarz, szeptała:

– Panie konsyliarzu, niech się pan zlituje i trochę, trochę przedłuży mi jeszcze życia.

Ja pragnę, muszę jeszcze żyć!

Chcę wiedzieć, co będzie z Olesiem!

Chcę wiedzieć, co się z nim stanie...

Judym podniósł oczy i zobaczył figurkę ucznia stojącą przy plecionym parkanie.

Ten chłopiec płakał ukrywszy twarz w dłoniach.

– To taki jedyny mój syn...

On mię tylko jeden kochał...

I córki to samo, ale on...

Któregoś tu dnia nasza kucharka poszła na jarmark, bo to już teraz każdy robi, co mu się żywnie podoba, to on wziął, sam zabił, oprawił i upiekł mi kurczę na rożnie.

Ale zapomniał osolić...

Zjadłam calutkie, słowa mu nie mówiłam, że bez soli...

Łzami sobie osoliłam te kosteczki...

Słońce zagasło.

Zorza jego była ruda i skąpa, siejąca nie światło, lecz trwogę.

– Tak żałuję – mówiła chora – że pan Korzecki nie może przyjechać.

Obiecał, że nas odwiedzi, a już tyle czasy nie był...

Kiedy się też znowu zobaczymy...

– Pan Korzecki – odezwał się Oleś – mówił, że ma nadzieję niedługo zobaczyć się z mamusią...

Judym zjadł na kolację mnóstwo kurcząt, sałaty ze śmietaną i wieczorem odjechał.

Milczący furman wiózł go tą samą drogą.

Było ciemno.

Księżyc nie świecił, tylko gdzieniegdzie rozpraszała swój cichy blask gwiazda samotna.

Czarny las tonął w mroce, we mgle chłodnej, co jak woda lała się przez gałęzie.

Judym zamknięty był w sobie.

W duszy jego budziły się myśli, jak dzieci, które dotąd spały, a teraz podnoszą cudowne główki i szczerymi usty wypowiadają, co przez serce ich płynie.

Dziwne myśli...

Zdawało mu się, że ta chora kobieta, której nic pomóc nie mógł, jest to najbliższa jego istota.

Były chwile, kiedy mu się widziało, że to on sam leżał na tym posłaniu, wpatrywał się w gasnące światło, że jego usta szeptały cichą modlitwę...

Sennym, drzemiącym okiem wpatrywał się w całe życie tej kobiety, przechodził je wzdłuż ostrymi myślami i widział jak na dłoni.

Bryczka wtoczyła się na polankę.

Jasna mgła rozlała się tam jakby śniąca woda.

Nieruchome szczyty świerków ledwo się odbijały na ciemnym tle nieba.

Niżej stał mrok leśny, nieprzebity, kamienny.

Judym wytężył oczy i zaczął szukać białego pniaka, który tu przejeżdżając widział – i oto nagle zląkł się aż do gruntu serca.

Z dala, z dala nadleciał po rosach krzyk pawia:

Doktor zamknął oczy, głowę wtulił w ramiona, zgarbił się i drżącymi wargami coś do siebie szeptał.