corpora: sejm

text:
B I U L E T Y N

KANCELARIA SEJMU

Biuro Komisji Sejmowych

Z posiedzenia:

 KOMISJI SPRAWIEDLIWOŚCI

I PRAW CZŁOWIEKA

(NR 50)

Nr 914/VI kad.

9.07.2008 r.

ISSN 1230–7289

Tekst bez autoryzacji

Wydawca: Kancelaria Sejmu – Biuro Komisji Sejmowych

Druk: Wydawnictwo Sejmowe – Wydział Poligrafii

Oddano do druku – 6.08.2008

3

TEKST BEZ AUTORYZACJI

Nr 914/VI kad.

Komisja Sprawiedliwości i Praw Człowieka (nr 50)

9 lipca 2008 r.

W posiedzeniu udział wzięli: Krzysztof Pietraszkiewicz, Jerzy Bańka, Tadeusz Białek przedsta-

wiciele Związku Banków Polskich; Maciej Byczkowski, Paweł Litwiński przedstawiciele Stowarzy-

Polskiej Izby Informatyki i Telekomunikacji; Andrzej Maciążek, Stefan Szyszko przedstawiciele

Polskiej Izby Ubezpieczeń; Krzysztof Markowski, Agnieszka Marzec przedstawiciele Biura Infor-

macji Kredytowej SA; Anna Wojciechowska-Nowak przedstawiciel Fundacji im. Stefana Batorego

– Program Przeciw Korupcji, Mariusz Krzysztofek przedstawiciel Fortis Bank Polska SA; Maciej

szenia Marketingu Bezpośredniego; Marek Szwed-Lipiński osoba ﬁzyczna; Magdalena Garbacz,

Alicja Kopeć i Ewa Woźniak przedstawiciele Polskiej Konfederacji Pracodawców Prywatnych „Le-

Przewodniczący poseł Ryszard Kalisz (Lewica):

Porządek dzienny dzisiejszego posiedzenia przewiduje wysłuchanie publiczne w odnie-

Na początku chciałbym przedstawić zasady, na jakich odbędzie się wysłuchanie.

Po

pierwsze, prawo wzięcia udziału w wysłuchaniu publicznym, dotyczącym projektu usta-

wy mają podmioty, które po ogłoszeniu w formie druku, w trybie określonym w art. 35

ust. 1 zgłosiły do Sejmu, co najmniej 10 dni przed dniem wysłuchania publicznego, za-

interesowanie pracami nad projektem ustawy z zastrzeżeniem ustępu 2.

Od razu informuję podmioty, które zgłosiły się później, iż uzyskały moją zgodę na

wzięcie udziału w wysłuchaniu.

rym mowa w ust. 1, może wystąpić tylko raz.

Nie ma więc wystąpień ad vocem.

Nie ma

występuje tylko raz.

Tak stanowi regulamin Sejmu.

4

NR 914/VI KAD.

KOMISJA SPRAWIEDLIWOŚCI I PRAW CZŁOWIEKA 9.07.2008

się ona następująco:

Pan Jerzy Bańka, Związek Banków Polskich,

Pan Tadeusz Białek, Związek Banków Polskich,

Pani Dominika Domańska, Viewpoint Group,

Pani Anna Kadzikiewicz, Viewpoint Group,

Pan Piotr Małecki, Viewpoint Group,

Pan Mariusz Odziemczyk, Viewpoint Group,

Pan Krzysztof Pietraszkiewicz, Związek Banków Polskich,

Pan Maciej Sankowski, Viewpoint Group,

Pan Arkadiusz Sekściński, Viewpoint Group,

Pan Marek Szwed-Lipiński, osoba ﬁzyczna,

Pani Anna Wojciechowska-Nowak, Fundacja im. Stefana Batorego,

Pan Grzegorz Cyganik, Polska Izba Ubezpieczeń,

Pani Katarzyna Domańska, Stowarzyszenie Marketingu Bezpośredniego,

Pan Ksawery Konarski, PIIiT,

Pan Andrzej Maciążek, PIU,

Pani Marta Nieścierowicz, Holistyczne Zarządzanie Informacją,

Pani Iwona Pilars-Ratyńska, PIU,

Pan Jan, Grzegorz Prądzyński, PIU,

Pani Małgorzata Więch, Polska Izba Handlu.

bowych, oraz wnioskodawca, przedstawiciel Kancelarii Prezydenta.

Lista mówców liczy

interesowanie tą problematyką jest duże.

Informuję, iż posiedzenie jest nagrywane.

Zo-

Przedstawiciel Związku Banków Polskich Jerzy Bańka:

zabrał pan dyrektor Krzysztof Pietraszkiewicz.

Umożliwi mu to wzięcie udziału w in-

nym spotkaniu.

Przewodniczący poseł Ryszard Kalisz (Lewica):

Jerzy Bańka jako czternasty.

Proszę o zabranie głosu pana Krzysztofa Pietraszkiewi-

cza, prezesa Związku Banków Polskich.

Przedstawiciel Związku Banków Polskich Krzysztof Pietraszkiewicz:

postęp w tym zakresie.

Mamy prawo być z tego dumni.

Powinniśmy teraz zrobić wszyst-

5

te rodzą sprzeczne dyspozycje.

Na przykład mamy chronić bezpieczeństwo obrotu go-

spodarczego, a jednocześnie identyﬁkować klientów.

Z kolei inne dyspozycje i praktyki

uniemożliwiają identyﬁkację klientów i przeciwdziałanie przestępstwom.

sekwencji przenoszą się na naszych klientów.

Polska zamiast stać się centrum obrotu

Zrobiliśmy niedawno takie badanie.

Gdyby Sejm w ostatniej chwili nie zweryﬁkował

zaciągnął zobowiązań.

Mamy na rynku 650 odrębnych banków.

Sprawdzanie „na pie-

trzeba to naprawić.

się przetwarzaniem danych a nadzorcami.

Niestety, te kontakty w ostatnich miesiącach

uległy wyraźnemu osłabieniu.

My jesteśmy gotowi do takiej współpracy.

Zapraszamy do

Panie przewodniczący, panie i panowie posłowie.

Mam postulat i prośbę do pana

6

ważnych kwestii, które wymagają zmian.

Mam nadzieję, że dzisiejsze posiedzenie okaże

Chcę zwrócić uwagę na następującą kwestię.

Uważam za niecelowe kwestionowa-

dla celów statystycznych jest czymś złym.

Moim zdaniem, jest to konieczne, jeśli chce-

my stosować nowe metody statystyczne.

W Polsce w roku ubiegłym banki udzieli-

ły 23 mln sztuk kredytów i pożyczek.

To jest normalna produkcja.

Bez zastosowania

o szukanie najlepszych rozwiązań.

Nadmierna restrykcyjność w zakresie ochrony da-

nych, nie jest słusznym rozwiązaniem.

Przewodniczący poseł Ryszard Kalisz (Lewica):

Przedstawiciel ZBP Tadeusz Białek:

wanie gorzej chroni dane osobowe.

prawnych państw członkowskich Unii Europejskiej.

Dyrektywa określa tylko wymóg, aby

kratycznego państwa prawa.

Przewodniczący poseł Ryszard Kalisz (Lewica):

ministratorów Bezpieczeństwa Informacji.

Przedstawiciel Stowarzyszenia Administratorów Bezpieczeństwa Informacji Maciej

Mam pytanie do pana przewodniczącego.

Czy w uzupełnieniu mojego wystąpienia może

Przewodniczący poseł Ryszard Kalisz (Lewica):

7

Przedstawiciel Stowarzyszenia ABI Maciej Byczkowski:

Stowarzyszenie Administratorów Bezpieczeństwa Informacji reprezentuje grupę za-

ministratora bezpieczeństwa informacji.

Nadzoruje on przestrzeganie zasad ochrony

cjach oraz w podmiotach gospodarczych.

Z tego powodu każda zmiana ustawy bezpo-

średnio dotyczy ich pracy.

wadzeniem do ustawy przepisów zapewniających skuteczniejsze wykonanie obowiąz-

czenia roli administratora bezpieczeństwa informacji.

Takie rozwiązania są w innych

Proponujemy takie zmiany z następujących powodów.

Po pierwsze, obecny przepis

cy.

8

i powodują praktyczne trudności.

Do podstawowych problemów należy zaliczyć kwestie

Stowarzyszenie ABI jest przeciwne wprowadzeniu kar ﬁnansowych w kształcie za-

karnej.

Występuje to najczęściej w przepisach wykonawczych.

Uważamy, że w sytuacji

zagrożenia karą ﬁnansową kwestia utrudnienia kontroli powinna być dokładnie opisa-

osoby, która ją wykonuje i kontrolowanego.

W przypadku kar za niewykonanie nakazu

ków egzekucyjnych, czego nie uczyniono.

środki egzekucyjne w administracji.

Bardziej właściwym rozwiązaniem będzie noweli-

zacja ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

NSA wskazuje na wadliwe

w sprawie projektu prezydenckiego nowelizacji.

Szczególnie chodzi o to, że nie prze-

prowadzono konsultacji przy projektowaniu nowelizacji ustawy.

Uważamy, że szczegól-

wiązującymi przepisami, zawartymi w art. 53 ustawy.

Nowa kompetencja GIODO do

dzy stronami.

Przewodniczący poseł Ryszard Kalisz (Lewica):

Przedstawiciel Stowarzyszenia ABI Maciej Byczkowski:

Przewodniczący poseł Ryszard Kalisz (Lewica):

stratorów Bezpieczeństwa Informacji.

9

bodnego wykonywania swoich obowiązków.

Administrator bezpieczeństwa informacji

precyzyjnie określa zakres obowiązków.

Ustawodawca holenderski posługuje się tutaj

wiązujących przepisów prawa.

nie określa zakres uprawnień i obowiązków ABI.

Jeżeli chodzi o jego pozycję w struk-

o ochronie danych osobowych.

Co bardzo istotne, niemiecki ustawodawca federalny

go i Rady Europy dotyczących ochrony danych osobowych.

Wiążą się z tym pewne kon-

kretne korzyści dla administratora danych.

cić uwagę na art. 3 polskiej ustawy o ochronie danych osobowych.

Określa on zakres

podmiotowy zastosowania ustawy.

W tym przepisie jest istotna luka.

Dotyczy on pod-

stwach europejskiego obszaru gospodarczego.

Stąd bardzo istotny element niepewności

ty z terenu Unii Europejskiej.

Druga szczegółowa kwestia.

Chodzi o tak zwane „podpowierzenie” danych osobo-

wych do przetwarzania.

Mam na myśli powierzenie podwykonawcy usługi przetwarza-

Przewodniczący poseł Ryszard Kalisz (Lewica):

10

Przedstawiciel Polskiej Konfederacji Pracodawców Prywatnych „Lewiatan” Magda-

lena Garbacz:

Dziękuję, panie przewodniczący.

Na wstępie chciałabym powtórzyć niektóre fragmen-

treścią projektu a treścią uzasadnienia.

Na przykład wbrew twierdzeniom zawartym

Przechodzę do generalnej oceny zaproponowanych przepisów.

Po pierwsze, chcę

wości, że prawomocne decyzje muszą być wykonywane.

Stoimy na stanowisku, że na-

Rozwiązanie takie zaburza spójność systemu prawnego.

Odnośnie do samych przepi-

na porównać ze sobą?

Następna kwestia.

Chodzi mi o obowiązek aktualizacyjny.

Idziemy tutaj o wiele dalej

ﬁrmy ubezpieczeniowe w Polsce.

ﬁrmy powierzające przetwarzanie takie dane już posiadają?

Umowy z nimi zawierane

zgody na przetwarzanie danych osobowych.

Tutaj również idziemy dalej niż dyrekty-

11

dyną podstawą przetwarzania.

Nie mówimy o sytuacji, gdy osoba ﬁzyczna nie chce mieć

miała wpływu na obowiązki zakładów ubezpieczeń.

Obowiązki te leżą po ich stronie

Przewodniczący poseł Ryszard Kalisz (Lewica):

nych „Lewiatan”.

Przedstawiciel PKPP „Lewiatan” Alicja Kopeć:

Koleżanka omówiła szczegółowo stanowisko PKPP „Lewiatan”.

Postaram się mówić

pewne elementy samoregulacji przedsiębiorców.

Dobrym przykładem może być ustawa

Przewodniczący poseł Ryszard Kalisz (Lewica):

Przedstawiciel Fortis Bank Polska SA Mariusz Krzysztofek:

12

do stanu obecnego?

W moim przekonaniu zwiększa wątpliwości interpretacyjne, któ-

rych i tak nie jest mało.

łania zgody na przetwarzanie danych osobowych.

W uzasadnieniu projektu padł ar-

elektroniczną.

Tutaj nie ma analogii.

To są zupełnie inne rozwiązania.

Tam zgoda jest

za pośrednictwem kanałów elektronicznych.

W ustawie o ochronie danych osobowych,

sytuacja jest zupełnie inna.

Przywołałbym równie nieadekwatny przykład, natomiast

celów określonych w tym przepisie.

Tu też nie ma analogii.

Możliwość odwołania zgo-

Krótko na temat przepisów karnych.

Mam wrażenie, iż uzasadnienie wprowadzenia

padkach skierowano do sądów akty oskarżenia.

Pozostałe sprawy umorzono z uwagi na

Konkluzja jest, moim zdaniem, inna.

Nie kwestionujemy skuteczności działań pro-

Przewodniczący poseł Ryszard Kalisz (Lewica):

przestrzeganie zakresu i trybu jej przetwarzania.

Omawiana ustawa w art. 1 stwierdza,

13

nie innych wartości”.

re służą ochronie innych wartości.

Generalnie obserwuję kwestionowanie przepisów

w decyzji, że jednak nie może.

W konsekwencji sprawy muszą rozstrzygać sądy admini-

stracyjne.

Równocześnie procedura administracyjna jest tak specyﬁczna, że niejednokrotnie

Chciałbym poruszyć kwestię odwołania zgody osoby.

Dyrektywa Komisji Europej-

skiej nie przewiduje instytucji odwołania zgody osoby.

Deﬁnicja zgody osoby w formule

dawcy się nie wypowiadają.

Przewodniczący poseł Ryszard Kalisz (Lewica):

dytowej SA.

Przedstawiciel BIK SA Agnieszka Marzec:

rażony przez przedstawicieli PKPP „Lewiatan”.

Podkreślili oni, że proponowana zmia-

Zwiększa jedynie sankcje nakładane na administratorów.

Jednocześnie w sposób zdecy-

dowany rozszerza zakres uprawnień instytucji GIODO.

niespotykanego w krajach Unii Europejskiej.

Możliwość egzekwowania tych kar istnieje

obecnie w postępowaniu egzekucyjnym.

Zdaniem GIODO, jednym z powodów wprowa-

ten brak skuteczności dotychczas występował?

Kto zawinił GIODO, czy prokuratura?

14

welizacji.

Pierwszy z nich to art. 19a.

Chodzi o wystąpienia GIODO do instytucji pu-

jest wysoce nieprecyzyjna.

Naszym zdaniem, instytucja wystąpienia może wywołać nie-

wych kosztów funkcjonowania.

Inspektorowi prawo tworzenia jednostek terenowych.

Moim zdaniem, jest to sprzeczne

Przewodniczący poseł Ryszard Kalisz (Lewica):

Dziękuję.

Pan Mariusz Odzieńczyk z Viewpoint Group jest nieobecny.

Głos ma pan Je-

rzy Bańka ze Związku Banków Polskich.

Przedstawiciel ZBP Jerzy Bańka:

w Polsce, który grozi katastrofą.

Chcę sprzeciwić się takiemu postrzeganiu rzeczywisto-

ści, bowiem jest ona wyraźnie nieprawdziwa.

dochowania określonych danych w tajemnicy.

Z cytowanych przez przedmówców prze-

pisów ustawy wcale to nie wynika.

Nie taki jest cel tej regulacji.

ochrony praw osób, których dane dotyczą.

Jest to główna teza uzasadnienia.

Tymcza-

ną danych osobowych.

cieli administratorów i przedsiębiorców.

Paradoksalnie te propozycje ujęte w projekcie,

strykcyjności tej ustawy?

Konieczne jest zapewnienie równowagi pomiędzy prawami

15

wela, w szczególności dla polskich przedsiębiorców.

Bowiem obawiamy się pogorszenia

ten temat dużo.

Dzisiaj widać, jakie są skutki takiego zaniechania.

Jak przekłada się to

ności polskich przedsiębiorców i rozwoju całej gospodarki.

Przewodniczący poseł Ryszard Kalisz (Lewica):

ściński z Viewpoint Group.

Są nieobecni.

Wobec tego głos ma pan Marek Szwed-Lipiń-

ski, jako osoba ﬁzyczna.

Osoba fizyczna Marek Szwed-Lipiński:

nictwa i doktryny w zakresie ochrony prywatności.

Nie ulega wątpliwości, że zgoda na

osobowych może być swobodnie odwołana.

Jako przykład podaję dokument sporządzo-

ny przez grupę nr WB 114.

Wprowadzenie takiego przepisu do deﬁnicji zgody może spowodować ten skutek, że

tecznie odwołana?

o ochronie danych osobowych do art. 32 ust. 1-5a.

Nasuwa się pytanie, dlaczego oba

czania nie zawiera art. 33.

Dlaczego pogłębiamy różnice w systemach informatycznych

lizacja nie powinna pójść trochę dalej?

16

stowy.

ny kurs waluty wykorzystany do tego typu przeliczeń.

Może się zdarzyć, że kurs średni

Przewodniczący poseł Ryszard Kalisz (Lewica):

Stefana Batorego; Program Przeciw Korupcji.

Przedstawiciel Fundacji im. Stefana Batorego; Program Przeciw Korupcji Anna Woj-

ciechowska-Nowak:

ku z tym nie zgłaszamy uwag merytorycznych.

Przewodniczący poseł Ryszard Kalisz (Lewica):

Przedstawiciel PKPP „Lewiatan” Ewa Woźniak:

Stanowisko PKPP „Lewiatan” zostało już przedstawione.

Chcę natomiast zwrócić uwa-

17

kich wymaganych dokumentów i potrzebnych informacji.

Nie sprzyja to obrotowi go-

Przewodniczący poseł Ryszard Kalisz (Lewica):

nych osobowych, kilka uwag krytycznych.

Nikt nie kwestionuje, że możliwość odwoła-

poralnego, który regulowałby tę kwestię.

przetwarzanie danych w trybie art. 31, ponosić będzie GIODO.

W praktyce oznacza to,

Przewodniczący poseł Ryszard Kalisz (Lewica):

ketingu Bezpośredniego.

Przedstawiciel Stowarzyszenia Marketingu Bezpośredniego Katarzyna Domańska:

18

ustawy.

Chciałabym je teraz pokrótce wymienić.

rzystnym dla administratora danych.

Będzie też rozwiązaniem niespotykanym w usta-

wodawstwie państw członkowskich Unii Europejskiej.

niu o nieskuteczności dotychczasowych sankcji karnych.

Projektodawca uznaje z jed-

stępstw.

wierzenie” danych osobowych do przetwarzania.

19

klarujemy dalszą chęć pracy nad tym projektem.

Przewodniczący poseł Ryszard Kalisz (Lewica):

ki i Telekomunikacji.

puterów.

Polacy nabywają rocznie ponad 3.000.000 tych urządzeń.

Ponad 50% gospo-

darstw domowych jest wyposażonych w komputery.

Ponad 4.500.000 Polaków dokonuje

siąt milionów kont internetowych.

Stajemy się społeczeństwem informatycznym.

Jest

skiego źródła miejsc pracy.

Wielokrotnie przedmówcy podnosili sprawę outsourcingu.

re mają, tak naprawdę, charakter sprawozdawczości.

To jest nasz podstawowy zarzut

Przewodniczący poseł Ryszard Kalisz (Lewica):

Przedstawiciel PIIiT Ksawery Konarski:

20

europejskiego obszaru gospodarczego.

Ta restrykcyjność polega przede wszystkim na

pewną niekonsekwencję ustawodawcy.

Uzasadnia on konieczność wprowadzenia sank-

diów i Analiz Sądu Najwyższego.

Przewodniczący poseł Ryszard Kalisz (Lewica):

Przedstawiciel Polskiej Izby Ubezpieczeń Grzegorz Cyganik:

Przewodniczący poseł Ryszard Kalisz (Lewica):

Głos ma pan Andrzej Maciążek z PIU.

Przedstawiciel Polskiej Izby Ubezpieczeń Andrzej Maciążek:

21

nia prawa.

przez instytucje ﬁnansowe, w tym ﬁrmy ubezpieczeniowe na konkurencyjnym rynku

cji społecznych, których tutaj zabrakło.

Tworzenie tak ważnej społecznie i gospodarczo

jem, że organizacje samorządowe poszczególnych sektorów rynku kapitałowo-ﬁnanso-

tyczyć.

Przewodniczący poseł Ryszard Kalisz (Lewica):

Dziękuję.

Głos ma pan Stefan Szyszko z Polskiej Izby Ubezpieczeń.

Przedstawiciel PIU Stefan Szyszko:

Rozwinę teraz przedstawione tutaj tezy.

Po pierwsze, dlaczego ta propozycja jest

22

ność.

Wraca tu problem penalizacji rejestracji zbiorów.

Należy pamiętać, że dyrektywa

czym.

Tutaj tego brakuje.

nie wpłynie na naszą gospodarczą konkurencyjność.

nia, w oczywisty sposób osłabia konkurencyjność Polski.

Przetwarzanie danych, w tym

kłada ogromnej troski, aby temu zadaniu sprostać.

Nie możemy jednak z tym przesa-

pozycji nowelizacji nie jest wyraźnie akcentowana specyﬁka przetwarzania danych

23

pują najpoważniejsze zagrożenia w zakresie ochrony danych.

O wiele poważniejsze niż

w największych ﬁrmach komercyjnych.

wadzących samodzielnie działalność gospodarczą.

W jednym miejscu ich dane są chro-

Następną kwestię określę jako ﬁkcję prawną.

Jest zupełnie pominięta w obecnym

ministratorów wygląda dramatycznie różnie.

Z punktu widzenia obowiązującej ustawy,

zarządzania systemem informatycznym.

Mówiono tutaj o kłopotach ze spełnieniem

tego rodzaju wymagań.

Już dzisiaj realizacja tych obowiązków jest ﬁkcją.

Należy po-

Nowela ustawy powinna ten obraz ﬁkcji uporządkować, ale tego nie czyni.

Inny seg-

dobny zapis znajdzie się w naszej ustawie.

Potrzebne jest nowe podejście systemowe do

Przewodniczący poseł Ryszard Kalisz (Lewica):

prace poprzedniczki, pani doktor Ewy Kuleszy.

Pozwolę sobie zacytować jedno jej zdanie

danych osobowych była rzeczywiście wykonywana”.

Podkreśliła, że obecnie jest wiele

bym wypowiedzieć się w kilku najważniejszych sprawach.

Nie mogę zgodzić się z opinią,

Nasza propozycja kar dotyczy następujących sytuacji.

24

kiego Sądu Administracyjnego.

Wreszcie następuje kasacja Naczelnego Sądu Admini-

stracyjnego.

Administrator, mimo niekorzystnych dla niego rozstrzygnięć, kontynu-

z przestępcą i przestępstwem.

Dopiero wówczas GIODO może wymierzyć karę.

Dodam,

nania decyzji administracyjnej.

Sankcje karne określone w art. 49 i w następnych nie

są sankcjami GIODO.

Są sankcjami ogólnymi, orzekanymi przez sąd.

Przypomnę, że

niu popełnienia przestępstwa popełnionego przez ﬁrmę, związanego z brakiem ochrony

danych.

Są to dwie odrębne sprawy.

Odnotowaliśmy inicjatywę legislacyjną Zrzeszenia Mar-

dania mandatów?

dziedzinie.

Objęliśmy nimi prokuraturę i sędziów.

Otrzymaliśmy obietnicę, że w walce

Sprawa egzekucji administracyjnej.

Był pomysł, aby znowelizować ustawę o postę-

powaniu egzekucyjnym w administracji.

Rozważaliśmy, czy GIODO może działać na

cji GIODO może skierować sankcje karne.

Jak wtedy zachowa się wojewoda?

darczego w Polsce.

wodu rozwijać.

zasady wycofania zgody.

Jest ona dyskusyjna w doktrynie.

Chodzi nam tylko o skończe-

nie z pewną dowolnością.

Zgoda na jej wycofanie jest oświadczeniem woli.

Nie jest to

25

ment – rynek i biznes.

Ten trzeci element niepokoi GIODO.

dobrych praktyk.

Wprowadzimy mechanizm samoregulacji.

Prowadzimy na ten temat

śniejszą dyskryminacją niż ﬁzyczne tortury”.

Ostatnie zdanie.

Komercja, działania ﬁrm skierowane wyłącznie na zysk, muszą być

osobowych, co jest głównym zadaniem GIODO.

Prof. Lipowicz podkreśliła także, iż trze-

ba powstrzymać nadmierne apetyty podmiotów rynkowych.

Musi być pewna równowa-

Przewodniczący poseł Ryszard Kalisz (Lewica):

głos?

Proszę pan Krzysztof Kondrat.

Przedstawiciel Kancelarii Prezydenta RP Krzysztof Kondrat:

czyć przedstawicieli instytucji, którzy tu dzisiaj występowali.

Jest to organ władzy

i w prawie europejskim.

W noweli proponujemy stworzenie pewnych narzędzi umożli-

wiających pełne i skuteczne działanie GIODO.

26

ryczny.

Przewodniczący poseł Ryszard Kalisz (Lewica):

słuchanych dzisiaj wystąpień.

Propozycje natury legislacyjnej i merytorycznej zostaną

bycie.

wych przedstawione przez Prezydenta R


corpora: wikisources-pl

text:
128.

Godnym bądź twych dni ostatka.

Raz, gdy, według słów Solona,

Wygrał ten, kto w porę skona —

Dobrych synów mając matka,

Chciała, by ich cnota rzadka

Wnet być mogła nadgrodzona.

Więc gdy o to swej Bogini

Kornie błagać się ośmieli,

Ta, zstąpiwszy w jasnej bieli,

To sprawiła: że tuż przy niej,

Wszystko troje, w jej świątyni,

Nieprzespanym snem posnęli.


text:
UZASADNIENIE

III.

Zakres oceny skutków regulacji

2.

Wpływ na rynek pracy

IV.

Źródła finansowania

05/48r


text:
ciernie, ciernisty, ciernisko; do ciernie (zbiorowe) urobiliśmy nowe cierń (jak liść do liście), zamiast dawnego tarnu.

Oboczność pierwotna: tarn — zbiorowe cirznie, cirnie, ciernie, cierń (w ciągu 15. i 16. w.); do cierń: cierniowy.

Prasłowo; p. tarnki, Tarnów, cerk., serb. czesk. trn, rus.

tiorn; brak w lit.; jest niem. Dorn (goc.

thaurnus), ind. trna-, o ‘trawie’, ‘ziołach’.

Dawniej: cierznie albo tarnie, mechanicznie do tarn- dorobione, gdy tylko cier(z)nie poprawne.


corpora: CEN

text:
Przedsiębiorcy nadal skarżą się na procedury rozpatrywania wniosków o dofinansowanie ze środków UE - poinformował Janusz Kochanowski, Rzecznik Praw Obywatelskich w piśmie do minister rozwoju regionalnego Grażyny Gęsickiej.

Skargi dotyczą obecnie Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego - Działanie 2.5 "Promocja Przedsiębiorczości".

W lutym resort rozwoju regionalnego informował "o podjęciu działań w celu uporządkowania procedur".

"Niestety, licznie wpływające do Biura Rzecznika skargi ubiegających się o dofinansowanie przedsiębiorców wskazują, iż w tym zakresie nie nastąpiła istotna poprawa" -stwierdził rzecznik w piśmie, którego kopię otrzymała PAP.

Przedsiębiorcy skarżą się, że wnioski ocenia się jedynie pod kątem formalnym, a nie pod kątem celowości projektu.

Brakuje też możliwości odwołania się od dokonanej oceny.

"Ponadto warunki, jakie musi spełnić kandydat - bezrobotny i młody - nie uwzględniają jego sytuacji finansowej, dlatego też np. wymóg wynajęcia lokalu przed rozstrzygnięciem konkursu wydaje się żądaniem przedwczesnym, narażającym zainteresowanych na niepotrzebne koszty, których te osoby nie mogą ponieść" - napisał rzecznik.

Jego zdaniem, warunki dofinansowania powinny zostać zmienione.

"Dokonanie zmian w zakresie określenia procedur zintegrowanych programów, tak by bezrobotny i młody kandydat na przedsiębiorcę miał realne szanse na rozwój, wydaje się niezbędne" - napisał RPO.


text: chamuła, famuła, ‘gęsta zupa (tarte owoce, ziemniaki)’, może łac. famulus; por. gramatka.


text:
DEKORACYA:

Noc Listopadowa; w chacie, w świetlicy.

Izba wybielona siwo, prawie błękitna, jednym szarawym tonem pół-błękitu obejmująca i sprzęty i ludzi, którzy się przez nią przesuną.

SCENA 1. CZEPIEC, DZIENNIKARZ.

CZEPIEC

Cóż tam panie w polityce?

Chińczyki trzymają się mocno!

DZIENNIKARZ

A, mój miły gospodarzu,

mam przez cały dzień dosyć Chińczyków

CZEPIEC

Pan polityk!

DZIENNIKARZ

otóż właśnie polityków

mam dość, po uszy, dzień cały

CZEPIEC

kiedy to ciekawe sprawy

DZIENNIKARZ

A to czytaj, kto ciekawy; —

wiecie choć, gdzie Chiny leżą

CZEPIEC

No daleko, kajsi gdzieś daleko;

a panowie to nijak nie wiedzą,

że chłop chłopskim rozumem trafi,

choćby było i daleko.

A i my tu cytomy gazety

i syćko wiemy

DZIENNIKARZ

A po co — ?

CZEPIEC

Sami się do światu garniemy

DZIENNIKARZ

świat dla was aż dosyć szeroki

CZEPIEC

co byli aże dwa roki

w Japonii; jak była wojna

DZIENNIKARZ

ale tu wieś spokojna, —

niech na całym świecie wojna,

byle polska wieś zaciszna,

byle polska wieś spokojna

CZEPIEC

Pon się boją we wsi ruchu,

Pon nos obśmiwajom w duchu.

—

ino do jakiej bijacki.

Z takich jak my był Głowacki.

A jak myślę, że panowie

duza by już mogli mieć,

ino oni nie chcom chcieć!

SCENA 2. DZIENNIKARZ, ZOSIA.

DZIENNIKARZ

Pani to taki kozaczek:

jak zesiądzie z konika, jest smutny,

ZOSIA

A pan zawsze bałamutny

DZIENNIKARZ

to nie komplement, to czuję

i tego bynajmniej nie tłumię

ZOSIA

Dobrze, że przynajmniej pan umie

zmiarkować kiedy uczucie

a kiedy salonowa zabawka, —

ale w tym razie

DZIENNIKARZ

to sprawka

pani wdzięku, pani jest bardzo miła,

pani tak główkę schyliła

ZOSIA

Prawda?

tak jakbym się dziwiła,

że mnie tyle honoru spotyka,

pan redaktor dużego dziennika

przypatruje się i oczy przymyka

na mnie, jako na obrazek

DZIENNIKARZ

A obrazek malowny, bez skazek,

farby świeże, naturalne,

rysunek ogromnie prawdziwy,

wszystko aż do ram idealne

ZOSIA

widzę, znawca osobliwy

DZIENNIKARZ

I czemuż pani się gniewa

ZOSIA

że pan jak Lohengrin śpiewa

nademną, jak nad łabędziem,

że my dla siebie nie będziem

i pocóż tyle śpiewności?

DZIENNIKARZ

oto tak, tak z rozlewności

towarzyskiej.

RADCZYNI, HANECZKA, ZOSIA.

HANECZKA

ach cioteczko, ciotusieńko!

RADCZYNI

co serdeńko?

HANECZKA

tamci tańczą, my stoimy;

chcemy tańczyć także i my

RADCZYNI

Może który z panów zechce

ZOSIA

z nikim z panów tańczyć nie chce

RADCZYNI

potańcujcie trochę same

ZOSIA

mybyśmy chciały z drużbami,

z tymi, co pawiemi piórami

zamiatają pułap izby

RADCZYNI

poszłybyście tam do ciżby

HANECZKA

to tak miło, miło w ścisku

RADCZYNI

Oni się tam gniotą, tłoczą

i ni ztąd, ni zowąd naraz

trzask, prask, biją się po pysku

to nie dla was

ZOSIA

My wrócimy zaraz

RADCZYNI

Cóżeś ty tak dziś wesoła

odgarnij se włosy z czoła.

ZOSIA

Raz dokoła, raz dokoła

HANECZKA

Ciotusieńka zła okropnie,

zła okrótnie, — a przelotnie, —

zaraz buzie pocałuję

RADCZYNI

Hanka zawsze swego dopnie, —

niech się panna wytańcuje

SCENA 4. RADCZYNI, KLIMINA.

KLIMINA

Pochwalony, dobry wieczór państwu

RADCZYNI

Pochwalony, — gospodyni

KLIMINA

tu wsiosko od maleńkości, Klimina,

po wójcie wdowa

RADCZYNI

Radczyni

jestem z Krakowa

KLIMINA

macie syna

RADCZYNI

tańcuje tam,

KLIMINA

niech się bawi;

som ta dziwki, niech nie stoją

RADCZYNI

jakoś mu nie idzie skoro,

bo się ino pogapuje

KLIMINA

panowie dziwek się boją;

zaraz która co przyniesie,

ino roz sie przetańcuje

RADCZYNI

wyście sobie, a my sobie.

Każden sobie rzepkę skrobie

KLIMINA

myślałam, pomówię z matusią,

toby wnuczka kołysała

RADCZYNI

a toście wy skora kumosiu;

ledwo że w koło spojrzała,

jużby mi synów swatała

KLIMINA

hej, josie bawiła wprzódzi,

terozbym lo inszych chciała.

Coraz więcej potrza ludzi.

Żeniłabym, wydawała!

SCENA 5. ZOSIA, KASPER.

ZOSIA

drużba tańczy, proszę ze mną

KASPER

panienka obcesem wpada

ZOSIA

a w kółeczko

KASPER

do okoła.

Panienka se ta wesoła.

Ano Kaśka będzie rada,

jak przestoi

ZOSIA

Kaśka, jaka?

KASPER

ano ta, co w kącie taka

ZOSIA

druchna?

KASPER

juści, druchna pirso,

co mi ją na żone rają

ZOSIA

raz dokoła, raz dokoła

KASPER

panienka się nie zgniwają,

że ją lepiej gabne w pasie,

ano Kaśka w sobie syrso

ZOSIA

pewno drużba kocha Kasie

KASPER

Panienka se ta wesoła

ZOSIA

SCENA 6. HANECZKA, JASIEK.

HANECZKA

Jakby Jasiek chciał tańcować,

tobym z Jaśkiem tańcowała

JASIEK

a mogę sie ofiarować,

by ino panienka chciała

HANECZKA

Proszę, proszę, chwilkę w koło,

jak wesoło, to wesoło.

Jasiek dzisiaj pierwszy drużba

JASIEK

najmilso mi tako służba

SCENA 7. RADCZYNI, KLIMINA.

RADCZYNI

cóżta gosposiu na roli,

czyście sobie już posiali

KLIMINA

tym ta casem sie nie siwo

RADCZYNI

a mieliście dobre żniwo

KLIMINA

Dzięka Bogu, tak ta bywo

RADCZYNI

jak złe żniwo, to was boli,

żeście się napracowali

KLIMINA

zawszeć sie co przecie zgarnie

RADCZYNI

dobrze sobie wyglądacie

KLIMINA

i pani ta tyz nie marnie

RADCZYNI

jeszcze się widzicie młoda

KLIMINA

jak po Marcinie jagoda

RADCZYNI

może jeszcze się wydacie

KLIMINA

a cóz sie ta tak pytacie

KSIĄDZ, PANNA MŁODA, PAN MŁODY.

PAN MŁODY

Ksiądz dobrodziej łaskaw bardzo.

Proszę nas niezapominać

KSIĄDZ

Są i tacy co mną gardzą,

Patrzą koso, — zbędą prędko,

a tu mi na sercu lentko.

Sami swoi, polska szopa

i ja z chłopa i wy z chłopa

PAN MŁODY

ksiądz dobrodziej już niebawem

będzie nosić pelerynkę

KSIĄDZ

może i należy mi się;

lecz pewnego nic nie wi się.

Inni także robią ślinkę;

może sprawię pelerynkę, —

PAN MŁODY

może z konsystorza przecie

popatrzą okiem łaskawem,

życzę bardzo

PANNA MŁODA

choć co dadzą;

ino te ciarachy tworde,

trzaby stoć i walić w morde

PAN MŁODY

moja duszko, tu sie mówi

o kościelnej dostojności,

którą mają przyznać Jegomości

PANNA MŁODA

jo myślała, że co inne

KSIĄDZ

naiwne to i niewinne

PAN MŁODY, PANNA MŁODA.

PANNA MŁODA

cięgiem ino radbyś godać.

Jakie to kochanie bedzie

PAN MŁODY

a ty wolisz całowanie, —

będziesz kochać a powiedz-że

PANNA MŁODA

Przeciem ci już wygodała.

Przecież ci mnie nikt nie wydrze

PAN MŁODY

serce do kochania radsze;

Toś już moja!

Radość, szczęście;

nie myślałem, że tak wiele

PANNA MŁODA

ano chciałeś, masz wesele

PAN MŁODY

ach, nie patrzę, jak całuję;

nie całuję, kiedy patrzę,

a lica masz coraz gładsze

PANNA MŁODA

A krew sie tak resumuje

PAN MŁODY

Pocałujże, jeszcze, jeszcze,

niechże tobą się napieszczę:

usta, oczy, czoło, wieniec

PANNA MŁODA

takiś ta nienasyceniec

PAN MŁODY

nigdy syty, nigdy zadość;

taka to już dla mnie radość;

całowałbym cię bez końca

PANNA MŁODA

a to męcąco robota;

nie dziwota, nie dziwota,

żeś tak zbladnoł, taki wrzący

PAN MŁODY

nie chwalący, nie chwalący,

spokoju mi nie dawały

PANNA MŁODA

abo chciałeś

PAN MŁODY

same chciały

PANNA MŁODA

Cóz-ta za śkaradne śtuki

PAN MŁODY

myśmy takie samouki;

kochałem się po różnemu

a ciebie chcę po swojemu,

po naszemu,

PANNA MŁODA

a no z duszy,

jak ci dobrze, niech ta bedzie

PAN MŁODY

teraz ci mnie nic nie zwiedzie.

Takem pragnął, zboża, słońca...

PANNA MŁODA

Mos wesele! — podź do tońca!

POETA

Żeby mi tak rzekła która,

sercem już dysponująca,

tak po prostu, no chcę ciebie,

jak jaka wiejska dziewczyna

MARYNA

to niby ja ta dziewczyna,

ja oświadczyć się mająca?

Skądże taka pewna mina?

POETA

wcale insze miałem plany,

jeźlim plany miał w ogóle, —

chciałem coś powiedzieć czule,

chciałem zapukać w serduszko,

coś usłyszeć, coś podsłuchać:

jak się to tam musi ruchać,

jak się to tam musi palić

MARYNA

muszę panu się pożalić,

w serduszku nie napalone;

jak kto weźmie mnie za żone,

będzie sobie ciepło chwalić;

muszę panu się pożalić:

choć zimno, można się sparzyć

POETA

Amor mógłby gospodarzyć

MARYNA

Amor ślepy, może zdradzić

POETA

Amor: duch skrzydlaty, gończy

MARYNA

Pretensyi do skrzydeł wiele

POETA

więc się na pretensyach kończy

MARYNA

a nie kończy się w kościele.

POETA

byłby to już Amor w klatce

MARYNA

lis w pułapce

POETA

motyl w siatce

MARYNA

Paź królowej na usługach

POETA

ślub po zapłaconych długach.

Miłość nęci rozmaita

MARYNA

a to z nami kwita

POETA

kwita, —

nie myślałem, że coś świta,

pani prawie obrażona

MARYNA

Czegoż to pan jeszcze szuka

POETA

że nie poszła w las nauka

MARYNA

któż się uczył?

POETA

tak wzajemnie:

ja od pani, pani ze mnie

MARYNA

a na cóż mnie tej nauki?

POETA

Na nic

MARYNA

więc?

POETA

sztuka dla sztuki

MARYNA

zawrót głowy, wielka chwała;

niech pan sztuki płata różne,

bylebym ja spokój miała

POETA

rozmowa z panienką młodą,

jak ją zwykle młodzi wiodą

w takim stylu skrzydełkowym,

rozmowa z panną upartą

o miłości, o Amorze,

o kochaniu, co w tym, owym

z nagła się przejawić może; —

szepty z panną czarującą

przez pół seryo, przez pół drwiąco, —

zawsze jeszcze studyum warto

MARYNA

przez pół drwiąco, przez pół seryo

bawi się pan galanteryą

POETA

ale gdzieta, ale gdzieta

MARYNA

Pan poeta, pan poeta.

Coś jak liryzm struna brzękła;

ja o pana się przelękła,

że ta strzała niespodziana

może trafić, ale pana.

Słucham co to za wymowa

POETA

Słowa, słowa, słowa, słowa

MARYNA

POETA

bawię panią galanteryą

przez pół drwiąco, przez pół seryo;

stąd się styl osobny stwarza:

nikt nikogo nie dosięga,

nikt nikogo nie obraża, —

na łokcie różowa wstęga, —

nie prowadzi do ołtarza —

tajemnicą jest kobieta

MARYNA

KSIĄDZ, PAN MŁODY, PANNA MŁODA.

KSIĄDZ

zwracam się do panny młody,

pijąc do pana młodego

PANNA MŁODA

cóz takiego, cóz takiego,

KSIĄDZ

może, hm, po pewnym czasie,

bo to człowiek jest człowiekiem,

ot przykładem tylu ludzi, —

bo to człowiek jest człowiekiem,

usiada się tylko z wiekiem

PANNA MŁODA

niby jak to kwaśne mliko

KSIĄDZ

wyście młodzi, wyście młodzi,

choć się dzisiaj wszystko godzi,

przyjdzie czas, co was ochłodzi

PAN MŁODY

niech nie trudzi się dobrodziej,

i ten wszystko załagodzi;

byliśmy rano w kościele,

braliśmy ślub u ołtarza

KSIĄDZ

no, ale to tak się zdarza;

ogromnie przypadków wiele

i przypomnieć pożytecznie

PAN MŁODY

Podziękujże za obawę

PANNA MŁODA

Zdarłabym jej łeb, jak krosna

PAN MŁODY

a kocha, bo jest zazdrosna

KSIĄDZ

ach, kolorowa bajecznie!

PAN MŁODY, PANNA MŁODA.

PAN MŁODY

Kochasz ty mnie

PANNA MŁODA

moze, moze, —

cięgiem ino godos o tem

PAN MŁODY

bo mi serce wali młotem,

bo mi w głowie huczy, szumi,...

moja Jaguś, toś ty moja

PANNA MŁODA

twoja, jak trza, juści twoja;

bo cóż cie ta znów tak dumi,

cięgiem ino godos o tem

a ty z twoim sercem złotem

nie zgadniesz dziewczyno-żono,

jak mi serce wali młotem,

jak cie widzę z tą koroną,

z tą koroną świecidełek,

w tym rozmaitym gorsecie,

jak lalkę dobytą z pudełek

w Sukiennicach, w gabilotce:

zapaseczka, gors, spódnica,

warkocze we wstążek splotce;

że to moje, że to własne,

że tak światłem gorą lica

PANNA MŁODA

buciki mom troche ciasne

PAN MŁODY

a to zezuj, moja złota

PANNA MŁODA

ze sewcem tako robota

PAN MŁODY

tańcuj boso

PANNA MŁODA

panna młodo?!

Cóz ta znowu, to nimozno

PAN MŁODY

co się męczyć?

w jakim celu?

PANNA MŁODA

trza być w butach na weselu

SCENA 13. KSIĄDZ, PAN MŁODY.

któż komu czego zabroni

KSIĄDZ

zależy za czem kto goni

PAN MŁODY

tak cudzego pilnujecie

KSIĄDZ

nie każdy ma jedno na świecie

a każdy ma swoje osobne,

co go trzyma, — a te drobne

rzeczki, małe, niepozorne

składają się na jedną wielką rzecz

PAN MŁODY

ksiądz sobie, jako chcesz, przecz.

—

Szczęście każdy ma przed nosem

a jak ma, to trzeba brać, —

trzeba iść za serdecznym głosem

i nic pozwolić się kpać

KSIĄDZ

no mój panie,

nie każdemu jednakie wołanie.

SCENA 14. RADCZYNI, MARYNA.

RADCZYNI

A panny już bez pamięci,

widzę, hulają

MARYNA

do smaku

jak mnie Czepiec chwycił w pół,

jak zawinął i obleciał w kółko,

tom w oczach zobaczyła gwiazdy,

jakby jakieś napowietrzne jazdy,

kręcące się zawrotem kół

RADCZYNI

pot oblewa całe czółko;

możesz się zaziębić wnet

MARYNA

a tak — teraz to sobie myślę:

co insze złoto, a co insze miedź

RADCZYNI

nie pleć, spocznij, cicho siedź

MARYNA

a myśl moja het, het, het....

SCENA 15. MARYNA, POETA.

POETA

Elektryczność z oczu bije

MARYNA

zgrzałam się przy tańcowaniu

POETA

Pani marzy o kochaniu, —

co tam pani serce czyje

MARYNA

Może pańskie serce zatem, — — POETA

Umie pani strzelać batem — —?

MARYNA

Jakto, co to, — tak przez kogo?

POETA

Tak w powietrze, a szeroko

MARYNA

Co tam panu serce czyje; —

a umie pan kopnąć nogą — —?

POETA

tak przez kogo

MARYNA

Nie tak srogo, —

tak w powietrze, a wysoko

POETA

Na, co, po co

MARYNA

dla niczego

POETA

to nic złego

MARYNA

I nic z tego

POETA

to zagadka

MARYNA

Sfinx

POETA

Meduza.

MARYNA

Może z tego pan odgadnie

nowoczesny styl harbuza;

tak, jak ja odgadłam snadnie:

próżność na wysokiej skale,

w swojej własnej śpiącą chwale

POETA

przedsię obaj są u siebie.

Psyche to najczulej pieści.

—

O tem, gdzie kto śpi wysoko,

pani wie coś z głuchych wieści;

nie dosięgło jeszcze oko.

MARYNA

Rozumiem coś z wielką biedą;

nie dosięgło jeszcze oko,

nie zawlokłam się na turnie;

tak tam dumnie, szumnie, chmurnie.

Bałamuctwa w wielkim stylu,

które już przeżyło tylu,

różni więksi, mniejsi, nizcy;

wszystko bardzo wyjątkowe,

bardzo dziwne, bardzo nowe,

tylko że tak robią wszyscy

POETA

Słucham, co to za wymowa

MARYNA

POETA

to uczucia tak się garną;

szkoda, żeby szły na marno

MARYNA

pan poeta, pan poeta;

pan myśli, że ja zajęta

POETA

widzę, że pani pamięta,

jaka komu etykieta

przylepiona i przypięta

MARYNA

Szkoda, żeby szły na marno

te uczucia, co się garną:

Pan poeta, pan poeta

POETA

otóż to, to etykieta

SCENA 16. ZOSIA, HANECZKA.

ZOSIA

Chciałabym kochać, ale bardzo,

ale tak bardzo, bardzo, mocno

HANECZKA

to ta muzyka gra tak skoczno

i pewno serce tobie skacze.

Jeszcze się dosyć, dość napłacze,

nim go kochanie ułagodzi.

Pociesz się serce, pociesz miła,

jeszcze niejedna łza, mogiła

od tej miłości ciebie grodzi

ZOSIA

że to tak losy szczęściem gardzą,

tylko tak zaraz błyski gasną,

ledwo się w oczach świt roztoczy

HANECZKA

musi przyjść wprzódy cierpień koło;

przejść musi wprzódy, nędzę, bole,

a potem kiedyś będzie wesoło,

jak ci ból serce dość nakole

ZOSIA

ja gdybym była losów panią,

naprzykład taką, wiesz: Fortuną,

tobym odarła złote runo,

żeby dać wszystko ludziom tanio;

żeby się tak nie umęczali,

w takiem gonieniu ciężkiem, długiem:

każden jak więzień za swym pługiem;

żeby się syto nakochali,

żeby się wszystko im kręciło:

jakby się złote nitki wiło

HANECZKA

co nożycami tną przędziwo

ZOSIA

Miłość jest taką nieszczęśliwą.

Za czyjąż winę, czyjąż karę

rwać chcą przędziwo Parki stare,...

Ach tak bym chciała, kochać bardzo

HANECZKA

musisz się wprzódy dość naszlochać,

napłakać, zbeczeć, razy wiele,

aże postawią cię w kościele

a potem sobie możesz kochać

ZOSIA

Ach, tem uczucia moje gardzą, —

chciałabym, żeby się kto zjawił,

ktoby mi nagle się spodobał,

żebym się jemu też udała

i byśmy równo na to przyśli.

Widzisz, takiegobym kochała

i to tak bardzo, bardzo, bardzo

HANECZKA

przecie trza wprzódy wypróbować,

trza coś przecierpieć, coś przeboleć,

żeby módz miłość uszanować

ZOSIA

już ja tam swoje będę woleć.

SCENA 17. PAN MŁODY, ŻYD.

PAN MŁODY.

Przyszedł Mosiek na wesele

ŻYD

Nu ja tu przyszedł nieśmiele

PAN MŁODY

no, jesteśmy przyjaciele

ŻYD

no, tylko, że my jesteśmy

tacy przyjaciele, co się nie lubią

PAN MŁODY

a tak, jak są tacy, co skubią,

to i są tacy, co się boczą

ŻYD

niech się boczą, a jak oni potrzebują,

to ich u mnie jest bardzo wiele

PAN MŁODY

w zastawie

ŻYD

no, to tak, jak w kieszeni; —

pan dzisiaj w kolorach się mieni;

pan to przecie jutro zruci

PAN MŁODY

Narodowy chłopski strój

ŻYD

no, pan się narodowo bałamuci,

panu wolno, — a to ładny krój, —

to już było.

PAN MŁODY

no, to jeszcze wróci

ŻYD

jak będzie każdy patrzeć przed nos swój,

PAN MŁODY

oto właśnie teraz taki czas

ŻYD

PAN MŁODY

ŻYD

no, już ja wiem od mojej córki,

że pan młody muzykę czuje

PAN MŁODY

pragnąłem widzieć pannę Rachele

ŻYD

Ona przyjdzie sama tu;

mówiła, że zamiast snu

woli widok panów i wesele, —

wykształcona

PAN MŁODY

nawet wierze

ŻYD

mówi, że ją muzyka bierze,

za mąż jej nie biorą jeszcze;

może ją przy poczcie umieszcze;

moja córka, to kobita,

a jest panna modern całkiem,

jak gwiazda.

PAN MŁODY

więc satelita

ŻYD

jakie tylko książki są, to czyta

a i ciasto gniecie wałkiem,

była w Wiedniu na operze,

w domu sama sobie pierze, —

no, zna cały Przybyszewski

a włosy nosi w półkole,

jak włoscy w obrazach anieli

ala,

PAN MŁODY

a là Botticelli

ŻYD

żeby pan był przecie kiedy

chciał z nią gadać

PAN MŁODY

chciałem, chciałem

raz byłem, to nie zastałem

ŻYD

ona lubi te poety;

ona nawet chłopy lubi;

ona chłopom kredyt daje,

to mi się aż serce kraje,

bo to rzecz drażniąca wielce

i nieraz jestem w rozterce:

tu interes — a tu serce.

—

Po co się pan z chłopką żeni,

są panny inteligentne

POETA

one mnie się wydają przeciętne.

Kocham te z Botticellego,

lecz nie chcę zapychać niemi

każdej piędzi naszej ziemi

SCENA 18. PAN MŁODY, ŻYD, RACHEL.

RACHEL

Ach, bon soir

ŻYD

moja córka

RACHEL

jedna mnie tu zwiodła chmurka,

jedna mgła, opary nocy;

ta chałupa rozświecona,

zdaleka, jak arka w powodzi,

błoto naokoło, potopy,

hukają pijane chłopy;

ta chałupa rozświecona,

grająca muzyką w noc ciemną,

wydała mi się arcyprzyjemną,

jako arka, nakształt czarów łodzi,

i przyszłam, — — tate pozwoli

ŻYD

no, niech sobie Rachel poswywoli,

no, pan się mną żydem brzydzi

a ją to pan musi uszanować:

ona się ojca nie wstydzi

PAN MŁODY

przyszła pani z nami potańcować;

jeśli pani szuka parki,

przygarniemy ją w noc ciemną.

Tam są tańce, — tam są grajki

a tu zastaw gospodarski

SCENA 19. PAN MŁODY, RACHEL.

RACHEL

ensemble, jak z feerji, z bajki,

ach ta chata rozśpiewana,

jakby w niej słowiki dźwięczą

i te stroje ukąpane tęczą.

PAN MŁODY

ma pani słuszność, ćmy brzęczą

najwięcej wokoło świec;

gdzie błyska, muszą się zbiedz

RACHEL

zlatują się w dobrej wierze,

na oślep, serdecznie, szczerze;

nie domyślają się wcale,

że ich tam czeka ogarek,

co im będzie skrzydła piec

PAN MŁODY

na skrzydłach pani tu przyszła

RACHEL

na skrzydłach myśl moja zwisła:

szłam przez błoto po kolana

od karczmy aż tu do dworu; —

ach ta chata rozśpiewana,

ta roztańczona gromada,

zobaczy pan, proszę pana,

że się do poezyi nada,

jak pan trochę zmieni, doda

PAN MŁODY

i ten spokój, i tę ciszę,

sady, strzechy, łąki, gaje,

orki, żniwa, słoty, maje.

pośród murów szarej pleśni:

wszystko było szare, stare

a tu naraz wszystko młode,

znalazłem żywą urodę,

więc wdecham to życie młode;

teraz patrzę się i patrzę

w ten lud krasy, kolorowy,

taki rzeźki, taki zdrowy, —

choćby szorstki, choć surowy.

Wszystko dawne coraz bladsze,

ja to czuję, ja to słyszę,

kiedyś wszystko to napiszę;

teraz tak w powietrzu wiszę

w tej urodzie, w tem weselu;

lecę, jak mnie konie niosą, —

od miesiąca chodzę boso,

odrazu się czuję zdrowo

chadzam boso, z gołą głową;

pod spód więcej nic nie wdziewam,

odrazu się lepiej miewam.

PAN MŁODY, RACHEL, POETA.

POETA

Panna młoda jakieś słówko

ma do ciebie

PAN MŁODY

rzucam damę,

muszę służyć mojej pani

RACHEL

Może słóweczko z wymówką,

bo coś na mnie kiwa główką

POETA

takie tam drobnostki same

SCENA 21. RACHEL, POETA.

RACHEL

A pan mi zostawia siebie

POETA

pani mnie interesuje

RACHEL

ja się patrzę i miarkuję

POETA

tak od pierwszego spojrzenia

RACHEL

ach myśli pan, tak zniechcenia

POETA

trzask gromu

RACHEL

spudłować można

POETA

Otóż panienko wielmożna:

miłość, Amor, strzała złota

RACHEL

Amor, Amor, bóg bożyszcze

rzuca się na pastwę oślep

i woła:

i zapalę i zniszczę

POETA

Bellerofon leci oklep.

Pani poezyą przesiąkła;

Ledwo słówek parę brząkła

Muza pani, — a już błyski

RACHEL

pan sądzi, że koniec bliski;

że mnie porwie Amor-bożek

POETA

oto od stóp główy do nożek

Galatea

RACHEL

co, ja nimfa?

Tosamo mi właśnie powtarza

pewien koncypient jurysta

POETA

więc go pani zaniedbuje,

że to człowiek pracy

RACHEL

limfa:

to jest taki, jak się zdarza

zbyt często, co tylko powtarza,

co kto drugi gdzie umieści

w poezyi albo w powieści;

nie indywidualista

POETA

Pani żąda z pierwszej ręki

RACHEL

jak od kwiatów, od jabłoni,

od chmur, słońca, żabek, gadu,

jak od kwitnącego sadu; —

cała ta poezya co goni

w powietrzu, którą wichr miata,

która co dnia świeża wzlata,

z wszystkiego fosforyzuje, — —

pan to pisze, ja to czuję,

więc

POETA

i czegóż pani życzy

RACHEL

miodu, rozkoszy, słodyczy

miłości, roznamiętnienia

i szczęścia

POETA

a miłość wolna?...

RACHEL

Ach marzyłam o tem zawsze

POETA

a gdyby tak szczęście łaskawsze

pożaliło się jej biedy

RACHEL

przestałabym marzyć wtedy

SCENA 22. RADCZYNI, PAN MŁODY.

Jak się żenić, to się żenić

RADCZYNI

komu dzwonią lat południe,

niech się spieszy użyć wczasu

PAN MŁODY

tak się pić chce przy źródełku;

ożenić się w tem pragnieniu,

to tak, jakby w uniesieniu....

RADCZYNI

w równe nogi wskoczyć w studnie

PAN MŁODY

nie utonę, nie utonę

RADCZYNI

topi się, kto bierze żonę

PAN MŁODY

byle ładnie grajcy grali,

byle grali na wesele.

Jak się tak muzyka miele,

jak na żarnach, hula, dzwończy,

niech se huka, stuka, puka,

pląsa, bije, przybasuje,

piska skrzypiec struną cienką,

tak podskocznie, tak mileńko;

niech się miele jak młyn wodny

w noc miesięczną, w czas pogodny;

szumiejąca, niech się snuje

choćby usnąć w tańcowaniu

przy mieleniu, przy hukaniu,

w zapomnieniu, w kołysaniu;

światy czarów, — czar za światem!

—

jestem wtedy wszystkim bratem

i wszystko jest moim swatem

w tém weselu, w tej radości:

Bóg mi gości pozazdrości.

Granie miłe, spanie miłe,

życie było zbyt zawiłe,

miło snami uciec z życia,

sen, muzyka, granie, bajka, —

zakupiłbym sobie grajka, —

spać, bo życie zbyt zawiłe,

trzaby mieć ogromną siłę,

siłę jakąś tytaniczną,

żeby być czemś na tej wadze,

gdzie się wszystko niańczy w bladze, —

to już tak po uszy sięga,

Los: fatyga, czas: mitręga.

Spać, muzyka, granie, bajka,

zakupiłbym sobie grajka,

to mi się do duszy nada

RADCZYNI

Ach, pan gada, gada, gada

SCENA 23. PAN MŁODY, POETA.

PAN MŁODY

Jakże ci tu na weselu

POETA

zdaje mi się, żem pan młody

PAN MŁODY

a mnie się widzi, że patrzę

na piękno i szczęście cudze,

że nie moje, to, co moje

POETA

to są takie niepokoje —

a co mnie tam szczęście moje

czy nie moje, a bierz licho

PAN MŁODY

tylko cicho, tylko cicho,

bo jak najdziesz twoje,

to tak jakbyś nalazł nutę

POETA

Wiersze?

PAN MŁODY

wrażenia, wrażenia najszczersze,

śpiewnik serdeczny, kantyczki,

całość w książce, komplet serca

i te wszystkie spotkania najpiersze,

i te wszystkie rozmowy u pola,

i w ogródku i we dworze,

w sieni, na przysionku, w komorze,

aż do ślubu, aże do kobierca:

komplet serca

POETA

to ciekawe,

że, co my rozumiemy przez prozę,

przetapia się na dźwięk, rymy

po całej literaturze

PAN MŁODY

zupełnie tak jak w naturze:

kwiat w swoim zapachu się lotni

i przychodzą różni markotni

tesame wąchać róże

POETA

a gdyby tak ustroić się w róże

i wejść na ogromny stos

drzewa

i pokazać: jak śpiewa

człowiek, co w różach na czole

umiera

PAN MŁODY

trzebaby lutni Homera

POETA

A Los, a Atmosfera,

a ogień, a płomieni góra,

a czarna obłoków chmura,

coby się ze stosu wzbiła

PAN MŁODY

Śmierć!?

POETA

A to byłaby Siła!

SCENA 24. POETA, GOSPODARZ.

POETA

taki mi się snuje dramat

groźny, szumny, posuwisty,

jak polonez, gdzieś z kazamat,

jęk i zgrzyt, i wichrów świsty.

—

Możę przy tem wichrów graniu, — —

O jakiemś wielkim kochaniu.

Bohater w zbrojej, skalisty,

ktoś, jakoby złom granitu,

rycerz z czoła, ktoś ze szczytu

w grze uczucia, chłop »qui amat«,

przytem historya wesoła

a ogromnie przez to smutna

GOSPODARZ

to tak w każdym z nas coś woła:

jakaś historya wesoła

POETA

A wszystko bajka wierutna.

Wyraźnie się w oczy wciska,

zbroją świeci, zbroją łyska

postać dawna, coraz bliska,

dawny rycerz w pełnej zbroi,

co niczego się nie lęka,

chyba widma zbrodni swojej

a serce mu z bolów pęka

a on z takiem sercem w zbroi

zaklęty u źródła stoi

i do mętów studni patrzy

i przegląda się we studni

a gdy wody czerpnie ręką,

to mu woda się zabrudni

a pragnienie zdroju męką,

więc mętów czerpa ze studni;

u źródła, jakby zaklęty:

taki jakiś polski święty

GOSPODARZ

dramatyczne, bardzo pięknie, —

u nas wszystko dramatyczne,

w wielkiej skali, niebotyczne, —

a jak taki heros jęknie,

to po całej Polsce jęczy,

to po wszystkich borach szumi,

to po wszystkich górach brzęczy,

ale kto tam to zrozumi,

POETA

dramatyczny, rycerz błędny,

ale pan, pan pierwszorzędny:

w zamczysku sam osmętniały

a zamek opustoszały

i ten lud nasz taki prosty

u stóp zamku, u stóp dworu

i ten pan, pełen poloru

i ten lud prosty rubaszny

i ten hart rycerski, śmiały

i gniew boski gromki, straszny

GOSPODARZ

na taką się burzę zbiera,

tak w nas ciska piorunami,

dziwnemi wre postaciami

dawnym strojem, dawnym krojem

a ze sercem zawsze swojem;

to dawność tak z nami walczy.

Coraz pamięć się zaciera, — — —

POETA

Duch się w każdym poniewiera,

że czasami dech zapiera;

takby gdzieś het gnało, gnało,

takby się nam serce śmiało

do ogromnych wielkich rzeczy

a tu pospolitość skrzeczy

a tu pospolitość tłoczy,

włazi w usta, w uszy, oczy;

duch się w każdym poniewiera

i chciałby się wydrzeć, skoczyć,

ręce po pas w krwi ubroczyć,

ramię rozpostrzeć szeroko,

wielkie skrzydła porozwijać,

lecieć, a nie dać się mijać;

a tu pospolitość niska

włazi w usta, ucho, oko; — —

daleko, co było z bliska, —

serce zaryte głęboko,

gdzieś pod czwartą głębną skibą,

że swego serca nie dostać.

GOSPODARZ

rok w rok, w każdem pokoleniu:

raz w raz dusza się odsłania,

raz w raz wielkość się wyłania

Raz w raz wstaje wielka postać,

że ino jej skrzydeł dostać,

rok w rok w każdem pokoleniu,

i raz wraz przepada, gaśnie,

jakby czas jej przepaść właśnie; —

Każden ogień swój zapala,

każden swoją świętość święci...

POETA

My jesteśmy jak przeklęci,

że nas mara, dziwo nęci,

wytwór tęsknej wyobraźni

serce bierze, zmysły draźni,

że nam oczy zaszły mgłami;

pieścimy się jeno snami

a to, co tu nas otacza,

zdolność nasza przeinacza:

w oczach naszych chłop urasta

do potęgi króla Piasta

GOSPODARZ

coś z tych królów Piastów, — wiele!

— już lat dziesięć pośród siedzę,

sąsiadujemy o miedze,

kiedy sieje, orze, miele,

taka godność, takie wzięcie;

co czyni, to czyni święcie;

godność, rozwaga, pojęcie.

A jak modli się w kościele,

taka godność, to przejęcie;

bardzo wiele, wiele z Piasta;

chłop potęgą jest i basta.

POETA, GOSPODARZ, CZEPIEC, OJCIEC.

CZEPIEC

Szczęść wam Boże

OJCIEC

pochwalony

GOSPODARZ

pochwalony, ojcze, kumie, —

tyle gości od Krakowa

OJCIEC

a bo lo nich to rzecz nowa,

co jest lo nos rzeczą starą,

inszom sie ta rzondzom wiarą,

przypatrujom sie, jak czarom.

GOSPODARZ

to ich z ospałości leczy

CZEPIEC

pan brat, — z miasta, — do nas znowu;

jak się panu na wsi widzi POETA

jak u siebie za pazuchą

CZEPIEC

tu ta ładniej, tam to brzydzij;

z miastowymi to dziś krucho;

ino na wsi jesce dusa,

co się z fantazyją rusa

GOSPODARZ

gdyby wam tak...

CZEPIEC

nie powtórzyć; —

jakby kiedy, co, do czego,

myśmy, — wi sie, nie od tego; —

ino ktoby nas chcioł użyć, —

kosy wissom nad boiskiem

OJCIEC

toście zawdy mocny pyskiem

CZEPIEC

ino sie napatrzcie pięści,

niechno ino kaj-gdzie świsnę,

to słychać jak w ziobrach chrzęści

GOSPODARZ

jak z tym żydem

CZEPIEC

tego zyda,

było, jak go hukne w pysk, —

juzem myśloł, że sie stocył,

on sie tylko krwiom zamrocył

a nie upod, bo był ścisk

a to było przy wyborze,

w sali w tym sokolskim dworze: —

po co sie bestyjo darła

a to tak z całygo garła; —

myślołem juz, że sie stocył,

on sie ino krwiom zamrocył,

a nie upod, bo był ścisk.

GOSPODARZ

Toście Ptaka wybierali?

CZEPIEC

A kiedy ptak, niechta leci

POETA

macie ta skrzydlate ptaki?

CZEPIEC

Ptok ptakowi nie jednaki,

człek człekowi nie dorówna,

dusa dusy zajrzy w oczy,

nie polezie orzeł w gówna, —

pon jest taki, a ja taki;

jakby przyszło co, do czego,

wisz pon, to my tu gotowi,

my som swoi, my som zdrowi.

POETA

pokłońcie się byle komu,

poszukajcie króla Piasta.

CZEPIEC

Pan mi razy dwa nie powi,

bo jo orze gront i basta,

znom, co kruk, a co pędraki,

bo jo orze grunt i basta.

GOSPODARZ

brat mój wiele podróżuje

CZEPIEC

Szkoda, że pon nie lubuje,

u nas wschodzi pikne żyto,

pon pszenice odlazuje;

pojon by sie pon z kobitą,

swoja rola, swoja wola,

swoje trocha, dobre i to.

POETA

mnie to tak coś gna po świecie

CZEPIEC

kaj ta znów

OJCIEC

nie rozumiecie;

panu trza powietrza dużo

POETA

jestem sobie pan, żórawiec;

zlatam, jak sie ma na lato;

buduje se gniazdo z róż,

ciułam słomę z waszych strzech,

przysiadam na kalenice,

rozpatruję okolice:

daleko, czy blisko burz.

—

Rośnie wtedy wszystko u mnie,

jak na próchnie, jak na trumnie,

pełno wszelakiego ziela,

które słońca żar aż spopiela, —

przytem ta ogromna skala:

jak w cmentarzu Ruisdala.

ostrz się tępy w biedrze złomi,

tego ani leczyć, ani

ustrzedz się i zażyć hartu;

człowiek się na ból łakomi,

że ból swój, że to[1] swoi, — — —

ucieka wtedy za morze.

Jak tak sercem co zatarga,

to ostanie w sercu skarga;

chce mieć wtedy szumne łoże

fal, gdzie szuka snu w głębinie,

snu w topieli, gnać w przestworze!

Taki grot się ze mną włóczy;

myślę, że ten ból jest siłą

CZEPIEC

weź pan sobie żonę z prosta

duza scęścia, małe kosta.

GOSPODARZ

Cie, cie, cie, panie starosta

wybyście ino swatali

CZEPIEC

zeby sie jako garnęli,

zeby sie tak w kupe wzięli,

toby sie przecie nie dali

GOSPODARZ

A to sie wam chwali, chwali

OJCIEC

czegóż wy tak prosto z mosta

na panaście nastawali, —

pon pedzieli, że żórawiec.

POETA

Ptak powrotny

CZEPIEC

Pon latawiec!

SCENA 26. OJCIEC, DZIAD.

DZIAD

Patrzcie kumie, patrzcie kumie,

jak sie wam to przydarzyło

OJCIEC

Pan Bóg daje, Pan Bóg bierze;

ani mi sie o tem śniło

DZIAD

piekne pany, szumne pany

i cóż wy na to mówicie,

że to niby różne stany

OJCIEC

co tam po kim szukać stanu.

Ot spodobała się panu.

Jednakowo wszyscy ludzie.

Ot pany się nudzą sami,

to sie pieknie bawiom z nami

DZIAD

Bawiom, bawiom, moiściewy

a toć były dawniej gniewy;

nawet była krew, rzezańce

i splamiła krew sukmany

OJCIEC

byli ta tacy pohańce.

Jo nic nie wiem, jestem czysty.

To tam pewnie swoje robi

Czart i ogień wiekuisty.

Nie wódź nas na pokuszenie

Panie Jezusie najsłodszy...

Wyście znali

DZIAD

byłeś młodszy

a ja bywał blisko, bywał,

widziałem, patrzały oczy,

jak topniał śnieg i krew spłukiwał

a potem Widziadło kroczy,

wielką czarną chustą wieje

i Śmierć sieje...

OJCIEC

strasno podobno cholera

DZIAD

tylo sta luda zabiera; —

padali jak bąki rażone,

byle ka, pod płot, na gnoju,

OJCIEC

wieczyste odpocznienie

DZIAD

hań kreślicie krzyż daremno!

Na czołach, jakby znaczone

plamy czarne i plamy czerwone.

—

Dopust Boski — i rzeź dopust.

Odbywało się w czas zapust

OJCIEC

ot wy, dziadu, jakby kruk,

włóczycie się przy weselu

DZIAD

hej, hej, stary przyjacielu,

będzie pan twój wnuk.

SCENA 27. DZIAD, ŻYD.

DZIAD

Tu tańcują, tam hulają

ŻYD

w karczmie trza podmiatać izbę,

kręcicie się tu po weselu.

DZIAD

Lepiej się im tańczy w błocie,

tu wcale nie zamiatają, —

akurat żyd o nich dbo.

ŻYD

Co godocie, co godocie,

córka wam robotę do,

nie kręćcie się tu, tam służba.

DZIAD

Mosiek ta tyz tu nie drużba,

ŻYD

ja, tom tu po interesie,

DZIAD

ciągnąć do swojego szynkwasu.

ŻYD

Z weselem tyle hałasu,

że wszystko się gniecie tu.

DZIAD

On z miasta pan, ona chłopka,

z miasta het poprzyjezdzali,

z chłopami się przywitali

jak się patrzy,

ŻYD

taka szopka,

bo to nie kosztuje nic,

potańcować sobie raz:

jeden Sas, a drugi w las.

SCENA 28. ŻYD, KSIĄDZ.

KSIĄDZ

ano, panie arendarzu,

jutro!

ŻYD

termin, ja to wim

KSIĄDZ

A Mosiek jest akuratny,

to dlatego trzymam z nim.

ŻYD

Co do czego żyd jest nieprzydatny,

to do takich rzeczy z groszem

zawsze się przyda.

KSIĄDZ

Po chłopach jednaka biéda;

nic nie sprzedam z pustym koszem

ŻYD

biere, płacę

KSIĄDZ

daje, biere

ŻYD

moje, twoje

KSIĄDZ

twoje, moje,

chłopską biédą nie obstoje.

ŻYD

Patrz dobrodzij, co się dzieje,

przy stołach się chłopy biją,

Czepiec Maćka gruchnoł w łeb.

KSIĄDZ

Maciek ta ma mocną głowe,

ŻYD

może mu i nic nie zrobił,

może rozbił na połowe.

KSIĄDZ

A niech się ta chłopy biją,

to Mosiek w nich wódkę leje,

żyd, chłop, wódka, stare dzieje.

ŻYD

A sprzedaję, bo mam sklep; —

Czepiec jutro ma mnie płacić,

to dziś w koło bije w pysk,

KSIĄDZ

na chłopach się chcesz bogacić,

drzesz podwójny zysk.

ŻYD

Chce dobrodzij na nich stracić,

karczmę oddam,

KSIĄDZ

jeszcze czas,

ŻYD

czas to pieniądz,

KSIĄDZ

dług rzecz święta,

jutro termin,

ŻYD

żyd pamięta,

KSIĄDZ

pomów z Czepcem,

ŻYD

chamy piją,

ktoby zadarł z tą bestyją.

SCENA 29. ŻYD, KSIĄDZ, CZEPIEC.

CZEPIEC

O mnie mowa, — jestem ci jo,

KSIĄDZ

panie Czepiec, znów coś było!

CZEPIEC

Obmył sie juz, nic nie bedzie,

szyćko przeńdzie, wylicy-sie.

KSIĄDZ

A Wam to cosi patrzysie

za te bitki, zwady, kłótnie,

CZEPIEC

zawzięty jestem okrótnie,

po co mi sie pies sprzeciwio.

ŻYD

Panie Czepiec, wyście winni,

wyście zapłacić powinni

za mój konic.

CZEPIEC

ty psie-ścirwo,

konic twój?

łżesz!

z nas się żywią,

ssają naszą krew, — grosz łudzą,

nasze szyćko świństwem brudzą.

KSIĄDZ

Panie Czepiec macie dług,

CZEPIEC

nawet konic nie był wart

te trzy kopki, raił czart,

nie dam nic.

KSIĄDZ (do żyda)

pozwijcie sądem

CZEPIEC (do Księdza)

ciewy, ciewy, z kiepskim rządem,

toć to z waszej łaski ino

Mosiek w karczmie sie rozpiro.

KSIĄDZ

A bo wy nie chcecie płacić,

CZEPIEC

bo drzecie skóre aż miło.

ŻYD

Prawda jest, za duży czynsz,

spuści z czynszu ksiądz dobrodzij.

CZEPIEC (wskazując Żyda)

A, bo trzeba drzyć takiego,

KSIĄDZ

jaka taksa słuszna, muszę.

ŻYD (wskazując Czepca)

Nie dam księdzu, aż zapłaci

swój dług!

KSIĄDZ (do Czepca)

płaćcie dług!!

CZEPIEC

Cy kaci,

to któż moich groszy złodzij,

czy żyd jucha, cy dobrodzij?!

KSIĄDZ

wódka, —

ŻYD

weź skąd chcesz!

CZEPIEC

psie dusze!!

Niech jegomość sie nie gniewa,

ale takim w gorącości,

żebym, psiakrew, potłukł kości,

nawet rodzonemu bratu.

SCENA 30. PAN MŁODY, GOSPODARZ.

PAN MŁODY

GOSPODARZ

ha!

temperamenta grają!

Temperament gra, zwycięża;

tylko im przystawić oręża,

zapalni jak sucha słoma;

tylko im zabłysnąć nożem

a zapomną o Imieniu Bożem, —

taki rok czterdziesty szósty, —

przecież to chłop polski także

PAN MŁODY

a jakże to okropne, jakże

GOSPODARZ

Do dziś chwalą sobie te zapusty

PAN MŁODY

znam to tylko z opowiadań,

ale strzegę się tych badań,

to byli jacyś psi,

co wody oddechem zatruli

a krew im przyrosła do koszuli.

Patrzę się na chłopów dziś....

GOSPODARZ

To co było może przyjś —

PAN MŁODY

myśmy wszystko zapomnieli:

mego dziadka piłą rżnęli...

Myśmy wszystko zapomnieli

GOSPODARZ

mego ojca gdzieś zadźgali,

gdzieś zatłukli, spopychali;

kijakami, motykami,

krwawiącego przez lód gnali...

Myśmy wszystko zapomnieli

PAN MŁODY

Jak sie to zmieniają ludzie,

jak sie wszystko dziwnie plecie;

myśmy wszystko zapomnieli:

o tych mękach, nędzach, brudzie;

stroimy sie w pawie pióra

GOSPODARZ

at odmienia nas natura;

wiara, co jest jeszcze w ludzie,

że coś z tego przecie będzie;

rok w rok idziem po kolędzie

i szukamy i patrzymy:

czy co kiedy z tego będzie.

Ot odmienia nas natura:

wicher, co nad łanem wionie;

drżenie, gdzieś aż w ziemi łonie; —

par, który się wsiąka, wdycha,

chocia gleba może licha,

nie trza ustępować z drogi:

były bogi, będą bogi;

wiara jeszcze jakaś w ludzie

PAN MŁODY

jak się wszystko dziwnie plecie

GOSPODARZ

jak się wszystko plecie dziwno.

SCENA 31. GOSPODARZ, KSIĄDZ.

GOSPODARZ

Ksiądz dobrodziej chce się spieszyć,

chce odjechać, zaraz konie....

KSIĄDZ

bardzo mile czas tu schodzi;

tak sie w swoim gruncie brodzi;

ciekawi ci państwo młodzi

GOSPODARZ

ciekawe, wszystko ciekawe.

Strzemiennego!

KSIĄDZ

strzemiennego!

GOSPODARZ

Kurdesz!!

KSIĄDZ

coś staropolskiego — —

GOSPODARZ

kurdesz nad kurdeszami!!!

SCENA 32. HANECZKA, JASIEK.

HANECZKA

A, dziękuję Jaśku,

JASIEK

dobrze?

HANECZKA

dobrze, dobrze, — później jeszcze,

JASIEK

Ja bo się panienką pieszcze,

jak jakim świętym obrazkiem,

jak pisanką, malowanką

HANECZKA

Jeszcze będę tańczyć z Jaśkiem

SCENA 33. KASPER, JASIEK.

KASPER

Jasiek, drużba, słuchaj bratku,

co ci powiem na ostatku,

zgadnij co —

JASIEK

nie wiem co,

KASPER

że te panny, to nos chcom

JASIEK

może, jo tak myśle som.

Kasper, drużba, słuchaj bratku:

co co powiem na ostatku;

zgadnij co

KASPER

nie wiem, no?

JASIEK

że tak one ino kpiom.

KASPER

co ta o to, druchny som,

jesceśmy nie ladajacy.

JASIEK, KASPER

albośmy to jacy, tacy.

.........

SCENA 34. JASIEK.

JASIEK

I Zdobyłem se pawich piór,

nastroiłem pawich piór:

pawie pióra ładne,

pawie pióra kradne:

postawie se pański dwór

II Zdobęde se pański dwór,

wywleke se złoty wór:

złoty wór wysypie

ludziskom przed ślipie:

nakupie se pawich piór.

SCENA 35. PAN MŁODY, RADCZYNI.

PAN MŁODY

jaki taki, niech se szczeka.

Czy dziwota, czy dziwota:

zamiast wody, że chcę mleka;

że nie gonię, kto ucieka;

na konkury lat nie trwonię,

jak ci, co lat kwarantanne

czekają, nim zgarną panne

RADCZYNI

mego zdania to nie zmienia

PAN MŁODY

punkt widzenia, kąt widzenia.

O ten kredens, o tę szafę

rozbiją się, jak o rafę

i najbardziej zakochani; —

znałem takich, prosze pani,

pięć lat byli zaręczeni, —

naraz szafa wszystko zmieni

RADCZYNI

SCENA 36. POETA, RACHEL.

POETA

pani się kiedy zakocha

w chłopie

RACHEL

pan może wywróży.

Mam do chłopców pociąg duży,

lecz być musi ładny chłopiec.

Powrót, powrót do natury

POETA

nie tak trudno tego dociec:

nie trafia się inszy który;

skarżył się już pani ociec

na ten literacki ton

RACHEL

na wszystko dla mnie pozwala;

nawet sobie mnie zachwala.

Interesujące, co?,

wyzysk, handel, ja i on

POETA

wszystko się w poezyi topi

u pani, ojciec i chłopi

RACHEL

ogromnie dużo wierszy czytałam

POETA

pisała pani kiedy?

RACHEL

nie chciałam.

Gust ten właśnie wielki miałam,

żeby nie pisać, — lichą formą się brzydzę;

poezję żywą zaklętą,

tę świętą

i tym jestem szczęśliwa:

że święta i dla mnie żywa

POETA

ze świętymi pani przestaje;

za pan brat z obłokami

a ku swojej wygodzie

chce pani za pan brat z poetami

RACHEL

Ach, pan ciągle mnie łaje, —

cała ta przyroda tajemna

przestała mi być ciemna

POETA

choć oko wykol, noc na dworze, —

to pannie serce żądzą gorze

i wolałaby gdzie w komorze

nie sama

RACHEL

przyszłam na chwilę,

gdzie ta chata rozśpiewana,

przybiegłam jak ćmy, jak motyle,

co biegą, — gdzie zapalona

lampa, — ale odejdę w pokorze

do dom

i będę sobie wyobrażać pana

zdaleka

a jak będę zakochana

przyślę panu list i klucz

POETA

A włócz się poezjo, włócz,

od komory, do komory,

od ogrodu róż

do sadu tych śpiących drzew:

widać je tu z okienka;

więc, jak pójdzie panienka

a muśnie jej szal który krzew,

to jej tęsknota i żal

udzieli się przyciętej słomie

a z krzaka smutek i cień

udzieli się nieświadomie

panience

RACHEL

a tak, a tak

POETA

a jak się drużba przydarzy,

serduszko się drużbą pocieszy

i zgrzeszy

RACHEL

przez ogród pójdę, przez sad

a pan niech tu w oknie stoi

POETA

ujrzę panią rad,

błądzącą przez mroczny sad,

niby zakochaną i błędną,

pół dziewicą, pół aniołem,

pochyloną nad chochołem,

jakby z obrazu Bern-dżonsa, —

gdy ja będę w cieple stać

RACHEL

no, nie trza się o mnie bać;

nie przeziębi najgorszy mróz,

jeźli kto ma zapach róż;

owiną go w słomę zbóż,

a na wiosnę go odwiążą

i sam odkwitnie.

POETA

to szczytnie; —

ach pani się trochę dąsa

RACHEL

patrz pan różę na ogrodzie

owitą w chochoł ze słomy;

przed tą pałubą słomianą

poskarżę się mej poezyi;

wyznam, jakich się herezyi

nasłuchałam;

jak się jęto kąsać, gryźć

mnie, com przyszła zakochana!

—

Zmówię chochoł, każę przyść

do izb, na wesele, tu, —

może uwierzycie mu,

że prawda, co mówi Rachela

POETA

pani na imię Rachela

RACHEL

czy to postać rzeczy zmienia?

POETA

Ach, pani się zarumienia; —

cieszę się pani imieniem, —

sproś pani jakich chcesz gości, —

imię pani tak liryczne

RACHEL

prawda, śliczne, — —

a teraz proszę Miłości

wysłuchać, —

Chcę poetyczności

dla was i chcę ją rozdmuchać;

zaproście tu na Wesele

wszystkie dziwy, kwiaty, krzewy,

pióruny[2], brzęczenia, śpiewy,

POETA

i chochoła!

RACHEL

już pan wierzy?!

Już to pana zajęło:

słoma, zwiędła róża, noc,

ta nadprzyrodzona Moc

POETA

może być weselna feta

na wielką skalę!

RACHEL

A!

teraz pana pochwalę.

Adje, — ta jedyna chwilka, —

pan mnie zajął, pan teraz poeta

POETA

otula się panna w szal, —

więc już adje?

—

RACHEL

Nie dorosłam do wielkich skal;

bawię się

Pour passer le temps tylko

SCENA 37. POETA, PANNA MŁODA.

POETA

panno młoda myślę sobie,

że, co zechcesz, to się stanie:

miłość płonie z lic,

PANNA MŁODA

jako, — jo nie umiem nic;

niby na moje zawołanie

POETA

na prośbę i rozkaz twój:

żeś to dzisiaj panna młoda,

jak jaśminy, jak jagoda

PANNA MŁODA

i o cóż się to rozchodzi,

że pon tylo się spodziwo

po mnie

POETA

ty dzisiaj jesteś szczęśliwą

panno młoda, — zaproś gości

tych, którym gdzie złe wciórności

dopiekają, — którym źle, —

których bieda, Piekło dręczy,

których duch się strachem męczy

a do wyzwoleństwa się rwie

PANNA MŁODA

i pocóż te z Piekła duchy

POETA

niechaj przyjdą na podsłuchy,

na Wesele, gdzie muzyka

PANNA MŁODA

a to mi pon zabił ćwika;

kaz się tylo luda zmieści

POETA

muzyka ich chwilę popieści;

duch taki chwilę przystanie

a potem jako dym znika

PANNA MŁODA

pon cosi trzy po trzy bają;

może się inksi poznają

o co chodzi, — ot mój mąż

SCENA 38. POETA, PANNA MŁODA, PAN MŁODY.

POETA

Ach!

pan młody! — ty pan młody!

słuchaj, przecie ty poeta

i ty dzisiaj sprawiasz Gody

PAN MŁODY

ja szczęśliwy, do gospody

sprosiłbym tu cały świat:

takim rad, takim rad

POETA

zaproś-że tego chochoła;

tam za oknem skrył się w sad

PAN MŁODY

cha, cha, cha, — cha, cha, cha,

przyjdź chochole

na Wesele,

zapraszam cię ja, pan młody,

wraz na gody

do gospody

PANNA MŁODA

jest na tyle jeść i pić,

możesz sobie z nami kpić

PAN MŁODY

dla nas samych dość za wiele;

przyjdź chochole

na Wesele

PANNA MŁODA

przyjdze, przyjdze, jak mos wole

POETA

Cha, cha, cha

PANNA MŁODA

cha, cha, cha!

Skoro północ zacznie bić,

do nas tu na izbę przydź

PAN MŁODY

Cha, cha, cha,

POETA

cha, cha, cha

cy on nos tyz posłucha,

bo to głucho psiajucha

PAN MŁODY

sprowadź jeszcze kogo chcesz,

ciesz się z nami,

ciesz Godami

PANNA MŁODA

ciesz się, ciesz

PAN MŁODY

cha, cha, cha,

czy on nas też posłucha

Przypisy


text:
Bolesław Krzywousty, syn Władysława Hermana i Judyty, ur. 26 Grud.

1085 r.; tron objął 1102 r.

Postać to legendowa, bohaterska; nie wiele podobnych przedstawiają dzieje.

Zaprawiał się od lat dziecięcych do rycerskiego rzemiosła, w dziesiątym roku życia polował na niedźwiedzie i towarzyszył w wyprawie przeciwko Pomorzanom.

W skutku podziału, uczynionego za życia Władysława Hermana, syn z nieprawego łoża Zbigniew otrzymał Mazowsze i Gniezno, ztąd zatargi pomiędzy braćmi.

Zazdrosny, chciwy władzy Zbigniew, knował zasadzki i spiskował z nieprzyjaciółmi kraju.

R.

1103 pojął B. Zbisławę, córkę Świętopełka, księcia kijowskiego, spokrewnioną z nim w trzecim stopniu, za dyspensą Papieża Paschalisa II.

Zbigniew zniósł się z Czechami i namówił ich do najazdu na Polskę, w czasie uroczystości godowych.

Bol.

wysłał, pod dowództwem Żelisława, 1104 r. wojsko na ukaranie Czechów.

Spustoszono Morawy i pomszczono klęski najazdu.

R.

1105 udaje się król na Pomorze, uśmierza bunt i przywraca wygnanego Swatybora.

Sprawy jednak krajowe skłoniły go do powrotu.

Wysłał na Pomorze Skarbimira, który świetne odnosił zwycięztwa.

B. zawarł przymierze z Kolomanem, królem węgierskim, i pojednał tegoż z bratem Alfonsem.

Tymczasem Zbigniew spiskował znów z Pomorzanami.

Król postanowił ukarać wiarołomcę.

Wypędził załogi jego z Łęczycy, Kalisza i Gniewa.

Zbigniew udał się w pokorę.

Wstawili się za nim: Jarosław, książę włodzimierski, i Baldwin, bp krak. Przebaczył B. bratu i oddał w posiadanie Mazowsze, jako rycerzowi, nie zaś jako udzielnemu księciu (Gallus II 38).

R.

1108 wystąpił B. z wojskiem na Pomorze, zdobył Białogród i posunął się pod miasto Kołobrzeg.

Zanim rozpoczął oblężenie, spotkali go mieszkańcy, z oświadczeniem wierności i poddaństwa.

Przekonał się w tej wyprawie o wiarołomstwie Zbigniewa, więc odjął mu lenność i zabronił pobytu w granicach Polski.

W tymże roku podejmował B. wyprawę do Prus, lecz nie spotkawszy nieprzyjaciół, wrócił z łupami.

R.

1109 dopomagał Kolomanowi w wojnie z cesarzem Henrykiem V, i wtargnął z wojskiem do Moraw.

Dowiedziawszy się atoli o zdradzie Gniewomira i poddaniu zamku Uście, śpieszy na Pomorze, odnosi świetne zwycięztwo i oddaje zarząd podbitego kraju Świętopełkowi.

Wtymże roku Henryk V wzywa Bolesława, aby uznał się jego hołdownikiem i powrócił zabrany dział Zbigniewowi.

Otrzymawszy odmowną odpowiedź, wyruszył cesarz z wojskiem, wtargnął do Szląska i obległ Głogowę.

Pośpieszył na odsiecz B. i stoczył z Niemcami walną bitwę pod Wrocławiem.

Rozgromiony cesarz uciekł z pola bitwy, które nazwano psiém polem.

R.

1110 stanęło przymierze Bolesława z Henrykiem V; r. 1111 ułożono pokój z Czechami.

Na zjeździe w Bambergu wyswatano owdowiałego króla z Salomeją, hrabianką Bergu.

Zdrada Świętopełka na Pomorzu zniewoliła do przedsięwzięcia nowej wyprawy.

Oblężony w Nakle, poddał się Świętopełk i oddał syna na zakład wierności.

W następnych latach zmuszony był król do ponawiania wypraw na Pomorze, w skutku zdrad Świętopełka i innych przywódców, którzy zrywali najświętsze zobowiązania i układy, aż w końcu podjął dzieło nawrócenia pogańskiej ludności za pośrednictwem św. Ottona.

Ważny ten wypadek w dziejach panowania Bolesława poprzedzają liczne knowania i zamachy nieprzyjaciół.

B. nie spodziewając się poprawy brata Zbigniewa, wydał nań wyrok oślepienia.

Śmierć zdrajcy usunęła obawę wewnętrznych rozruchów.

Cień atoli ofiary stanął w oczach króla i zaniepokoił jego sumienie.

W myśli więc przebłagania gniewu nieba, skazał się na dobrowolną pokutę.

Przepędzał całe dnie w samotném rozmyślaniu, gorzkiemi zalewając się łzami.

Głowę obsypywał popiołem i sypiał na ziemi we włosienicy.

Codziennie odprawiano Msze św. za grzeszników i zmarłych.

W końcu, dla zupełnego zadośćuczynienia, postanowił odprawić pielgrzymkę do grobów śś.

Idziego, Stefana i Wojciecha.

W pielgrzymce tej, w ciągu wielkiego postu, posilał się tylko chlebem i wodą.

Codziennie wyruszał z gospody pieszo, niekiedy boso, w towarzystwie biskupów i kapelanów, dopóki nie odśpiewał godzinek o Najświętszej Marji Pannie, siedmiu psalmów pokutnych z litanjami, a często odmawiał cały psałterz i wigilje za zmarłych.

Wszędzie w podróży rozdawał ubogim jałmużny i składał na ołtarzach ofiary.

Między innemi, sprawił do grobu św. Wojciecha trumnę, która ważyła 80 grzywien złota, nie licząc drogich kamieni, równej prawdopodobnie wartości.

Wiele drogocennych pamiątek pozostawił B. w kościołach i klasztorach, za przyczyną pobożnej żony Salomei, hrabianki Bergu.

Skorzystał mianowicie klasztor benedyktynów w Zwiefaltenie, położony na granicach hrabstwa Bergu, w którym znajdowały się groby rodziców i przodków Salomei.

Salomea, po śmierci męża, wysłała tamże drogocenne relikwie świętych, które złożone były w kościele w Małogoszczy (Chronicon monasterii Zwifaltensis authore Ortliebo).

Pobożne pielgrzymki Bolesława odnoszą się do czasu, w którym nastało kilka lat pokoju, pomiędzy 1112 i 1116 r. R.

1117 jeden z najzasłużeńszych mężów, Skarbimir, wódz wojska i ulubieniec Bolesława, podniósł bunt przeciwko monarsze.

Ukarał go król oślepieniem i przytłumił w zarodzie wybuch domowej wojny.

R.

1120 podjęta na Pomorze wyprawa, kończy się świetném zwycięstwem.

R.

1122 następca Skarbimira w urzędzie i w łasce monarchy, Piotr, syn Własta, zwany Duninem, pojmał i dostawił żywcem Wołodara, księcia przemyskiego, który najeżdżał i pustoszył pograniczne ziemie polskie.

Wtymże czasie, zabezpieczony od najazdu nieprzyjaciół, postanowił król przyśpieszyć dzieło nawrócenia Pomorzan, którzy dotąd, z małym nader wyjątkiem, trzymali się mocno pogańskich zwyczajów i starej wiary.

Zauważył B., że najzdolniejszym do przeprowadzenia dzieła apostolstwa będzie Otton, bp bambergski, znany z żarliwości i przekonywającej wymowy.

Mieszkał on czas pewien w Polsce i pełnił obowiązki kapelana na dworze Władysława Hermana.

Za pośrednictwem Ottona pojął Władysław za żonę Judytę, siostrę cesarza Henryka IV.

On też wpływał na układy w Bambergu 1111 r. i pośredniczył prawdopodobnie w sprawie małżeństwa Bolesława Krzywoustego z Salomeą, hrabianką Bergu.

Owoż, pewny przychylności świętego męża, przełożył mu Bolesław listownie prośbę, o przewodniczenie w dziele apostołowania Pomorza.

Przyjął Otton zaproszenie i przyjechał do Gniezna 1124 r.

Wyszedł B. na jego spotkanie boso, w licznym orszaku rycerstwa.

Udał się wkrótce Otton na Pomorze, w towarzystwie kapłanów, znających dobrze język polski i niemiecki, oraz w świetnym, opatrzonym hojnie orszaku.

Jeden z książąt pomorskich, Warcisław, spotkał w orszaku zbrojnych Ottona i przyjął z wielką ludzkością.

W pierwszych chwilach apostołowania oburzył się lud i groził Ottonowi i jego towarzyszom.

Odwaga i wytrwałość świętego męża trjumfowała nad oporem ludu.

Dopomagał mu gorliwie Paweł, przywódzca polskiego orszaku.

Skoro mieszkańcy Szczecina oświadczyli się wręcz przeciwko przyjęciu Chrztu św., obiecano im pewne swobody w imieniu króla i nakłoniono do wysłania posłów.

B. odpowiedział, że wymagać będzie dostarczenia jednego mieszkańca na dziesięciu do służby wojennej, z płacą i uzbrojeniem, atoli poprzestanie na rocznej daninie trzystu grzywien srebra z całego Pomorza.

Zapewnieni zresztą mieszkańcy, że wolni będą od ponoszenia innych dotkliwych ciężarów, uprzejmie przyjęli oświadczenie Bolesława, zatém poddali się przepisom Kościoła i sami kruszyli bałwany.

Tak więc dokonane zostało wielkie dzieło rozkrzewienia chrześcjaństwa na Pomorzu.

Około 1127 r. wybuchło tam wprawdzie powstanie: zjawienie się atoli powtórne Ottona, oraz przybycie w porę Bolesława, położyło tamę rozruchom.

W ostatnich latach panowania, waleczny monarcha doznał niepowodzenia w stosunkach z sąsiedniemi mocarstwami.

R.

1132 pośpieszył z pomocą Borysowi, synowi Kolomana.

Sobiesław, książę czeski, sprzymierzywszy się z Belą II, królem węgierskim, najechał Szląsk.

B. wyruszył z wojskiem do Węgier, lecz otoczony przez nieprzyjaciół, przebił się przez ich szeregi i ratował się ucieczką.

R.

1188 nowy najazd Czechów.

Cesarz Lotarjusz przystąpił do przymierza przeciwko Bolesławowi.

Zmuszony uledz przeważającej sile i zaniechać myśli odwetu, stawił się B. w Merzeburgu 1135 r., zawarł rozejm i pojednał się z Sobiesławem i Belą, za pośrednictwem cesarza.

R.

1137 zawarł przymierze z Sobiesławem w Kładzku.

Niepowodzenia oręża przyśpieszyły skon Bolesława.

Um.

w Płocku 1138 r. i tamże pochowany.

Pozostawił pięciu synów: Władysława urodzonego ze Zbisławy, Bolesława, Mieczysława, Henryka i Kazimierza — z Salomei.

Myśląc zapobiedz kłótniom rodzinnym i wojnie domowej, podzielił przed skonem kraj pomiędzy synów.

Zgadzało się to z usposobienieniem[1] i żądaniem oddzielnych prowincji, które różnym rządzone obyczajem, nie zlały się dotąd w państwową całość.

Władysław, jako najstarszy, otrzymał Kraków ze Szląskiem i przywilej zwierzchnictwa nad młodszymi braćmi, z tytułem monarchy; Bolesław — Mazowsze i Kujawy, Mieczysław — Wielkopolskę i Pomorze, Henryk — Sandomierskie.

Panowanie Bolesława Krzywoustego odznacza się religijnym ruchem, fundacjami wielu nowych kościółów i klasztorów.

Znakomity możnowładzca Piotr, zwany Duninem, zakłada pierwszy klasztor premonstrateński, następnie wiele innych klasztorów i świątyń.

Troskliwy o chwałę Bożą, król popierał z równą gorliwością dzieło nawracania pogan i fundacji kościołów.

Na Pomorzu, na miejsce upadłego biskupstwa kołobrzeskiego, fundował julińskie.

Podniósł mury katedry krakowskiéj i dwie nowe wystawił wieże.

Ozdobił ołtarze tejże świątyni drogiemi sprzętami i pomnożył liczbę kanoników i prebendarjuszów do dwudziestu.

W Niemczech, w klasztorze benedyktynów w Zwiefaltenie, dowiedziano się z żalem o skonie Bolesława i postanowiono obchodzić rocznicę śmierci dobroczyńcy uroczystą ucztą i pięciu świecznikami.

Cfr.

Marcin Gallus, Mistrz Wincenty, Długosz.

Z obcych pisarzy, żywotopisarz S. Ottona, Ortlieb.

W.

Ch.


corpora: openbooks

text:
Jacob i Wilhelm Grimm

Trzej bracia

tłum.

Bolesław Londyński

Był raz człowiek, który miał trzech synów, a za całe mienie jeden dom, w którym mieszkał.

Każdy z synów chętnie by objął ten dom po jego śmierci, ale ojciec zarówno kochał jednego, jak i drugiego.

Sam nie wiedział, jak miał zrobić, ażeby żadnego nie skrzywdzić.

Sprzedawać domu nie chciał, gdyż dom ten był jeszcze własnością jego przodków.

Prawda, że mógłby był w ten sposób jednakowo synów obdzielić, ale przyszła mu inna myśl do głowy i rzecze:

— Idźcie w świat i zmierzcie się; niech każdy z was nauczy się jakiego rzemiosła, a gdy wrócicie, to ten, który wykaże najlepszy rezultat swej pracy, dom po mnie obejmie.

Synowie zgodzili się na to; starszy obrał sobie zawód kowala, średni golibrody, a najmłodszy fechmistrza, czyli szermierza.

Następnie oznaczyli czas, w którym mają się zejść z powrotem i puścili się w drogę.

Zdarzyło się tak, że każdy z nich dostał się do zdolnego majstra i mógł się dobrze w zawodzie swym wydoskonalić.

Kowal musiał podkuwać konie króla i myślał sobie: „No, nic ci nie brakuje, będziesz miał dom”!

Golibroda oskrobywał zarost samym wybrednym panom i także twierdził, że dom będzie jego własnością.

Fechmistrz otrzymał niejedno cięcie, ale zaciskał zęby i wcale się nie zrażał, myśląc sobie:

„Jeżeli cię byle cięcie zrazi, to domu nigdy nie dostaniesz”.

Skoro więc termin oznaczony minął, bracia zeszli się znowu u ojca.

Nie wiedzieli jednak, kiedy znajdą odpowiednią okazję do wykazania swoich talentów, siedzieli przeto razem i radzili.

Gdy tak siedzą, nagle tuż obok leci zając przez pole.

— Ach! — zawołał golibroda — ten się zjawia jak na zawołanie.

Wziął kubek, mydło i rozbijał pianę dopóty, dopóki zając nie nadbiegł.

Wtedy namydlił go w pełnym biegu i wygolił mu bródkę, nie zaciąwszy go ani razu.

— To mi się podoba! — rzekł ojciec.

Jeżeli tamci nie popiszą się lepiej, dom będzie twoim.

Niedługo trwało, aż tu w pełnym galopie jedzie jakiś pan powozem.

— No, teraz ojciec zobaczy, co ja umiem — zawołał kowal.

Skoczył za powozem, oderwał koniowi, pędzącemu galopem, wszystkie cztery podkowy i w pełnym biegu przybił mu cztery nowe.

— Ależ z ciebie zuch! — rzekł ojciec — wykonywasz swoje rzemiosło tak dobrze, jak twój brat swoje i doprawdy nie wiem, któremu z was dom oddać.

Na to ozwał się trzeci:

— Ojcze, pozwól i mnie się popisać!

A że właśnie deszcz zaczął padać, fechmistrz obnażył swoją szpadę i krzyżową sztuką jął nią manewrować nad swoją głową tak, że ani jedna kropla nań nie spadła, gdy zaś deszcz się powiększył i stał się wreszcie tak ulewnym, jak gdyby ktoś na niebie ceber opróżniał, jął machać szpadą coraz mocniej i pozostał najzupełniej suchym, jak gdyby siedział pod dachem.

Gdy ojciec to zobaczył, zdziwił się i rzekł:

— Tyś się najlepiej wykształcił i dom należy do ciebie!

Tamci obaj przystali na to, boć tak było poprzednio umówione, ale, że wszyscy trzej kochali się bardzo z sobą, zostali więc przeto razem, a każdy prowadził swoje rzemiosło.

Że zaś byli majstrami co się zowie, przeto zarabiali dużo pieniędzy.

I tak w zadowoleniu obopólnym dożyli późnej starości, a gdy jeden zachorował i umarł, to dwaj pozostali tak się tym zmartwili, że także pochorowali się wkrótce i pomarli.

A ponieważ wszyscy trzej byli tak zręczni i tak się wzajem kochali, pochowano przeto razem we wspólnym grobie.

-----


text:
-j przystępuje do przysłówków, dzisiaj, wczoraj, tutaj, częste szczególniej u Reja, nikogoj (całkiem jak -że); onegdaj, może i w naj- trzeciego stopnia u przymiotników zamiast dawnego na-.

Powtarza się w innych językach jako -ī, służąc naciskowi, grec.

nyn-i, hutos-i.


text:
TATRY.

‚Jak potopu świata fale

Zamrożone w swoim biegu

Stoją nagie Tatry w śniegu,

By graniczny słup zuchwale!‘

ażdy z nas słyszy lub czyta opowiadania o Tatrach, lecz niewielu wie, czem one są w ścisłem znaczeniu swej nazwy, a z naszego kraju mało dotąd ludzi odważyło się puścić w Tatry, wyobrażając sobie podróż do nich z jakiemiś niebezpieczeństwami połączoną.

Dotąd udawali się tam ludzie naukowi, artyści, lubownicy pięknej natury lub potrzebujący świeżego powietrza dla poratowania zdrowia; także młodzież starsza dla rozrywki w czasie wakacyj.

Trafiali się czasem i turyści w właściwem tego słowa znaczeniu, lecz ci wracali ztamtąd z przesadnemi opowiadaniami, nie dającemi właściwego pojęcia o Tatrach, a tém samém mieszkańców równin odstraszali od podróży w te cuda przyrody.

Jestto jeszcze dla ogółu kraina nieznana, tajemnicza; uczono nas przecie w szkołach takich bredni przy geografii Galicyi, że Morskie Oko leży na najwyższym szczycie Tatr, i że Pieniny leżą w Tatrach.

Ciągło mnie coś zawsze w te góry i dobiwszy się samowolności, pierwszém ziszczeniem moich życzeń była podróż w Tatry, a zajrzawszy raz do nich, stało mi się potrzebą coroczne ich odwiedzanie, o ile mi na to okoliczności pozwalają.

Odtąd nazwa tego serca całych Karpat dziwne wrażenie i niewysłowione na mnie wywiéra; wspomnienie Tatr gdziekolwiek się znajduję, przerzuca mnie jakby rószczką czarodziejską w świat marzeń, budząc jedne z najmilszych wspomnień mego życia i odrywając od materyjalizmu, którym tak silnie jesteśmy przykuci do życia twardego i monotonnego.

I cóż te Tatry mają tak cudownie przyciągającego do siebie, że się za niemi tęschni, jakby za ukochaną osobą?

jakaż siła zwabia tam ludzi najrozmaitszego zatrudnienia, usposobienia, płci i wieku?

Uczeni, badacze przyrody, artyści, poeci, miłośnicy pięknej natury dążą do Tatr, jakby do skarbnicy dziwów, a wracają ztamtąd owiani urokiem niepojętym dla tych, co tam nie byli.

Pierwszą i główną przyczyną uroku Tatr jest piękność natury całą potęgą oddziaływającej na duszę człowieka.

Co tylko fantazyja najbujniejsza wymyślić zdoła, tam widzi się urzeczywistnione, spotęgowane wielkością rozmiarów; na co stać ziemię naszą, aby się oczom ludzkim w najstrojniejszej lub najstraszniejszej formie przedstawić to jednoczy się w Tatrach.

Jeżeli gdzie, to w olbrzymich górach patrzy się ciągle na wszechmoc Boga; istota człowiecza maleje fizycznie i moralnie wobec tych kolosów na ziemi.

Cztery żywioły składają się na utworzenie tych cudów i to w swej bezpośredniej postaci.

Kamień, woda, ziemia z swą roślinnością, ogień z ciepłem i światłem słoneczném tak się z sobą wiążą, że tworzą harmonią, która upajając umysł, przenosi w świat abstrakcyjny.

„Każda skała z tobą gada;

Wiatr, co w równiach ledwo wieje,

Z nóg tam garnie — deszcz co pada,

To już w turniach śniegiem sieje.“

Drugą przyczyną przywiązania się do tych gór jest charakter ich mieszkańców.

Serdeczność, szczerość, prostota z uprzejmością, gościnność, uczynność a nadewszystko uczciwość, zmuszają pokochać górali Nowotarskich; mają oni swoje ale, o czém przy sposobności nadmienim, lecz u nich stosunek dobrych przymiotów do złych jest nader pomyślny, tak że chociaż się złe zwykle lepiej pamięta, to jednak wywożą podróżni z Tatr polskich prawie zawsze miłe o górskim ludzie wrażenia i pojęcia.

„Czeladź górska też niepodła;

Lud wysmukły niby jodła,

Niby górski potok szybki,

Jak ptak lekki, jak pręt gibki.

Wiecznie niby młody młodzian!

Strój ma krótko ukasany,

Topór jasno nabijany,

A sam wszystek wełną odzian.“

„Czysty, ludzki, szczéromowny,

Strojny, dbały i budowny,

Zna się dobrze i na ziołach,

I na gwiazdach, na pogodzie,

Śmiały w skałach i na wodzie,

A radniejszy, niż lud w dołach.”

„Ziemia jego mało rodzi.

Więc też lużno człek nie chodzi;

Gdy opędzi zimę snopkiem,

Idzie w równie za zarobkiem.

Do topora lud to sprawny,

A do kosy, jaki sławny!

Jaki wesół i ochoczy,

Gdy na kośbę w równie rusza!

Jaka to tam w tańcu dusza!”

Dalszym czynnikiem lgnienia do Tatr jest siła odżywcza wiecznie świeżej, młodej przyrody nieujętej w niewolniczą służbę dla człowieka; tam czuje się człowiek jakby sam w cztéry oczy z najukochańszą istotą, która go darzy wzajemnością, racząc wielbiciela wszystkiemi swemi wdziękami.

Lecz jakby dla stwierdzenia tej prawdy, że ludziom to droższe i milsze, co z trudem przychodzi, tak też i Tatry kryją swoje piękności w bardzo częstą niepogodę i narażają śmiałego nawet podróżnika na trudy i niebezpieczeństwa w dostawaniu się do ich łona.

Matoswój Kobziarz tatrzański

urok awanturniczości: którą nie każdy znosić lubi, zgadzając się na to, że przyjemniej słuchać lub opowiadać o przygodach, niż ich doświadczać.

Wiek tylko młody, gorący pragnie i kocha się w niezwyczajnych zdarzeniach, gdy w starszych latach spokój, pewności powabu dla nas nabiérają.

Jak dla mnie, to właśnie ta awanturniczość podróży w Tatry ma najwięcej uroku.

Ciągła rozmaitość i wieczne niespodzianki już z natury mają dla człowieka nader wiele ponęty.

Puszczając się w góry, stajemy się niewolnikami pogody; ta wszechwładna pani dla wielbicieli górskiej przyrody bardzo kapryśna, jeźli w wesołej barwie się ukazuje, pomyślnością darzy, w przeciwnym razie najpyszniejsze zakątki czyni najnudniejszemi kazamatami.

Dlaczego się ta część Karpat Tatrami zowie, dotąd nie zbadano, bo pochodzenia tej nazwy od przejścia tędy Tatarów wywodzić nie da się, zwłaszsza gdy niewiadomo, czy tu kiedy Tatarska noga postała.

Nazwę zresztą Tatr w tak dawnych wiekach już w kronikach się napotyka, kiedy jeszcze o Tatarach w Europie ani słychu nie było.

Przywileje czeskie wspominają o Tatrach już w r. 998 i 1086.

Jedni jednak wywodzą tę nazwę od całym Tatrom imponującego szczytu zwanego Tatrą, który Podhalanie zowią Gankiem, a Słowacy i Węgrzy Tatrą lub Wysoką[1].

Szczyt ten swoim strasznym kształtem stożkowym odznacza się oryginalnością od innych gór i nie łączy się przełęczami z sąsiedniemi wierchami lecz sterczy zuchwale nie dając przystępu na siebie nietylko żadnej ludzkiej stopie[2] ale i dzikim kozom (8021 st.[3]), mógł więc nadać tej grupie skalistych Karpat swoją nazwę?

Bardzo wiele ludzi mieszając nazwy mąci pojęcie właściwe o Tatrach i Karpatach, nierozróżniając nazwy ogólnej od szczególnej.

Karpatami zwie się cały łańcuch gór ciągnący się od Szląska wzdłuż granicy Węgier i Siedmiogrodu aż do Wołoszczyzny, a Tatrami tylko część skalistych gór z najwyższemi szczytami, odosobnionych ze wszech stron dolinami tak, że tworzą jakby zastęp olbrzymów od wschodu na zachód 8 mil[4] długi, a 3 mile[5] széroki z północy na południe.

Tatry mają charakter alpejski, lecz, o ile mi wiadomo, najwięcej mają wspólności z górami Kaukazkiemi.

Pasmo gór, które przebywamy jadąc do Tatr z Krakowa, zwie się szczegółowo Beskidami, a w nich króluje najwyższy szczyt Babia góra (5448 st.[6]), widna nawet dobrze z rynku krakowskiego.

Granica węgierska wlecze się grzbietem Babiej góry, zdąża potem ku Tatrom i tam szczytami się ciągnie znaczona kopcami.

Od strony Węgier zamieszkuje lud słowacki mówiący językiem dobrze dla nas zrozumiałym.

Pierwszy co zwiedzał Tatry, o ile mi wiadomo był Jan Fröhlich, Spiżak, r. 1615. w Czerwcu wyszedł na Łomnicę.

Dalej Jerzy Buchholz starszy, zwiedził Tatry r. 1664.

Jakiś Anglik i ktoś nieznany byli tu i opisali swoją podróż w Wiener Anzeige r. 1720.

Znowu Jakób i Jerzy Buchholz młodszy koło r. 1750.

Liesganig, prof. matem.

w kolegium jezuickiem w Koszycach r. 1751.: potem znów jakiś nieznany ogłosił w czasopiśmie Preszburgskiem r. 1783 do 1788 opis Tatr; Haequet w r. 1790. skreślił i wydał w Norymberdze coś o Tatrach.

Następnie Robert Townson r. 1793 był w Tatrach i pierwszy robił pomiary.

W latach 1804 i 1805 zwiedzał Tatry Stan.

Staszic; r. 1813 Jerzy Wahlenberg, a w r. 1818 F. S. Beudant.

Potem już częściej uczeni różnych narodów studyjowali Tatry i ogłaszali swoje zebrane materyjały, o czem na końcu tego przewodnika.

Przypisy

↑ Obecnie szczyt ten, również w języku polskim, nazywa się Wysoką (sł.

Vysoká, węg.

Tátra-csúcs), natomiast nazwa Ganek dotyczy innego szczytu.

↑ I wejście miało miejsce cztery lata po wydaniu niniejszego przewodnika.

↑ Wg przelicznika zamieszczonego w Przewodniku jest to 2535 m; wg współczesnych pomiarów, wysokość tego szczytu to 2547-2565 m.

↑ ok. 60 km

↑ ponad 20 km

↑ 1722 m, wg obecnych pomiarów 1725 m


text:
Andreae Jakób, znany w Niemczech pod imieniem drugiego Lutra, ur. 25 Marca 1528 r. w Waiblingen, miasteczku wirtembergskiém.

Ojciec jego był kowalem z Micolau, djecezji Eichstadt, osiadł w Waiblingen i dla tego synowi jego dawano przydomek doktora Schmiedleinu (doktora Kowalika).

Losem jego zajmował się pierwotnie Erchard Schnepff, jeden z reformatorów wirtembergskich, pastor ze Sztuttgardu; wyrobił mu zasiłek rządowy, co stawiło go w możności uczęszczania do szkoły sztuttgardzkiej.

R.

1541, mając zaledwie 12 lat wieku, przybył do Tybingi, gdzie uczył się języków, filozofji i teologji, a w 18 r. został djakonem przy kollegjum sztuttgardzkiém.

Tegoż roku ożenił się.

Gdy wojska cesarskie zajęły Sztuttgardt, a wszyscy pastorowie i reformatorowie uciekli na wieść o zwycięztwach Karola V, jeden Andreae pozostał na miejscu.

Gdy zaś r. 1548, ulegając pogróżkom cesarza, Wittemberg przyjął jego „Interim,” Andreae postradał swój urząd i czas jakiś przemieszkiwał w Tybindze, utrzymywany, wraz z rodziną, kosztem księcia Ulrycha.

Mianowany tam najprzód katechetą, następnie djakonem, odznaczył się ciągłemi napadami na Interim.

Po śmierci Ulrycha, syn jego Krzysztof okazywał mu szczególniejsze względy.

Niebawem też mianowany superintendentem w Göppingen, po kilku latach wezwany został napowrót do Tybingi, aby dał zdanie w sporach z Ozjandrem.

Wówczas to otrzymał stopień doktora teologji, z wielkiém zadowoleniem Krzysztofa, który go też bezwłocznie mianował jeneralnym.

superintendentem.

Z Göppingen, zaprowadzał on w różnych stronach tak zwaną reformę i godził waśniących się ciągle nowowierców, przez co później zyskał wiele sławy i wpływu R 1557 towarzyszył księciu Krzysztofowi na sejm w Ratyzbonie i brał udział na kollokwjum z anababtystami w Pfedersheim pod Worms i następnie w wormskich konferencjach religijnych katolików z protestantami.

Odbywały się one pod prezydencją słynnego Juljusza Pfluga.

Protestanci, mocno poróżnieni, wyklinali się wzajemnie, katolicy tedy odstąpili od konferencji, widocznie bezpożytecznej.

Według zdania Andreae, głównym sprawcą poróżnienia protestantów był Flaccius Illiricus.

Ale i pomimo tego, rozprawy te nie mogły nigdy doprowadzić do celu.

Protestanci bowiem zgóry odrzucali wszelką tradycję, przeczyli samych zasad, a ztąd uniemożebniali wszelkie porozumienie.

W tym to czasie Andreae ukończył dzieło swoje de Coena Domini i pisał, na prośby Brentiusa, refutację (Refutatio) Staphylusa, który porzucił reformę i wydał dzieło, wykazujące sprzeczności nauki Lutra i reformatorów.

R.

1559 A. wysłany był, wraz z deputowanymi, na sejm augsburgski.

Tu, tak samo jak w Frankfurcie, okazał swą gwałtowność, nazywając publicznie, w tumie augsburskim, kłamcą mówiącego kazanie kapłana, co stronnicy jego usprawiedliwiają wielką jego miłością dla czystego słowa Bożego.

Powróciwszy z Augsburga, był na zjezdzie predykantów oetingenskich, następnie udał się do Stutgartu, na dysputę z proboszczem Hagen, podzielającym opinie Zwingljusza, i w tym to czasie zaprowadzał reformę w różnych stronach.

W Kwiet.

r. 1561 wysłał go książe, wraz z Beurlinem i Teodorykiem Schnepffem, do Erfurtu, gdzie miał się naradzać, jakim sposobem niedopuścić wprowadzenia dekretów soboru trydenckiego.

Tu rozpoczął swoją refutację soboru trydenckiego (Recusatio consilii tridentini), w której miał wszystkim udowodnić, iż Papież jest Antychrystem.

W Czerwcu zwiedził kościoły górnego Palatynatu, a w jesieni wysłany został na sławne kollokwjum w Poissy pod Paryżem, wraz z kanclerzem Beurlinem i predykantem Baltazarem Bidembachem, lecz rozmowa ta, zaraz po ich przyjeździe 19 Paźd. r. 1561, przerwaną została przez bluźnierstwa Teodora Bezy, który tak się wyraził o Sakramencie Ołtarza, iż katolicy nie mogli dłużej słuchać podobnych zniewag.

Gdy kardynał Lotaryngski zażądał od protestantów, aby przyjęli wyznanie augsburgskie, Beza zdołał odwieść ich od tego zamiaru, i wpływem swoim dokazał, że kalwinizm otrzymał pierwszeństwo przed luteranizmem we Francji dyssydenckiej.

Zapóźno już przybyli teologowie wirtembergscy, aby mogli zażegnać złe, a na tém większe ich nieszczęście, w ośm dni po przybyciu do Paryża, Beurlin um.

z zarazy.

A. objął po nim godność kanclerza uniwersytetu i przełożonego kollegjum tybingskiego, i od owego czasu, nic już ważniejszego nie stało się w Niemczech protestanckich, w czemby A. nie przyjął udziału: działalność jego wszystkiemu wystarczała, a zmierzała przedewszystkiém do tego, aby w kościele protestanckim, szarpanym tysiącznemi sporami teologicznemi, zaprowadzić jedność i tym sposobem ocalić prawowierny luteranizm, od wciskającego się kalwinizmu i innych doktryn reformatorskich, co znowu miało mu dopomódz do wywalczenia sobie stanowiska luterskiego papieża w Niemczech.

W ten to sposób chciał on wykończyć ostatecznie dzieło reformy i stać się istotnie drugim Lutrem, co aby tém łatwiej mu się powiodło, nie przestawał zabiegać u książąt, o pozyskanie ich względów i ich nadwornych teologów.

Prawił im w tym celu o wielkiej radości papistów z tego, iż nie było nawet dwóch teologów protestanckich, którzyby zgodni zupełnie byli w materji swej wiary; że potrzeba było koniecznie usunąć powód ich djabelskiej radości, przez zredagowanie i przyjęcie nowej i dokładnej księgi symbolicznej, któraby autentycznie wykładała prawowierny luteranizm.

W tym celu redagował coraz nowe formularze wiary, poddając je pod aprobatę dyssydeńtów.

Jeden z takich formularzy, w którego napisaniu przyjął udział Chemnitz r. 1573, nosi tytuł Księgi maulbrońskiej, tak nazwanej od miasta Maulbron w Wirtembergu, gdzie ostatecznie wykończoną została.

Nową jej redakcję w rok później sporządzouo w Torgawie, zkąd nazywa się także Księgą torgawską.

Przesłano ją wszystkim panującym, z prośbą o jej przyjęcie; gdy jednak pewna liczba teologów wystąpiła z nowemi zarzutami, Andreae, Chemnitz i Selneccer na nowo zebrali się w Kloster-Bergen około Magdeburga, celem rozebrania trudności i poprawienia swej księgi.

Innych trzech znakomitych teologów: Chytraeus, Musculus i Körner połączyło się z nimi i tak, wspólnemi ich siłami, r. 1577 ułożoną została Formuła Kloster-Bergeńska, nazywana jeszcze formułą zgody: główném jej bowiem zadaniem było zaprowadzenie jedności pomiędzy protestantami w Niemczech.

A. nietylko miał główny udział w redakcji rzeczonej formuły, lecz nadto, za jego wpływem, rozpowszechniła się w wielu państwach protestanckich r. 1580 i ustaliła ścisły luteranizm, przynajmniej na papierze.

Wywołało to przeciwko Andreae zaciętą nienawiść wszystkich, co, zgodnie z zasadami reformy, nie chcieli uznać nad sobą żadnej dogmatycznej powagi Lutra i ksiąg symbolicznych, które Andreae, uciekając się często do środków gwałtownych, starał się wszędzie zaprowadzić, nie zapominając przytém o swoich osobistych interesach.

Gwałtowny ten, ambitny i despotyczny charakter, przebija się w jego autentycznym portrecie, jaki posiada jeszcze uniwersytet tybingski.

Miał także Andreae udział w usiłowaniach filologa Crusjusza i magistra Gerlacha (1573), zamierzających sprotestantyzować Greków.

Nie powiodło inu się zarówno na kollokwjach w Moutbéliard, gdzie starał się pozyskać nauce Lutra kalwinów, i w Baden (r. 1589), gdzie, wspólnie z Bezą, pracował nad przeciągnięciem do reformy katolików.

Był to płodny pisarz polemiczny, zostawił przynajmniej ze 150 traktatów lub dysertacji, dzisiaj już prawie zapomnianych.

Um.

w Tybindze r. 1590, przez jednych wysławiany, potępiany przez innych, którzy mu zarzucali oszczerstwa, ambicję i żarłoctwo.

Życie jego dokładnie opisał wnuk jego Walenty (ob.

art. następny), w dziele p. t.

Fama Andreana reflorescens (Argent.

1630) (Hefele) A. B.


text:
Bez woli sejmu — król nic nie może.

Za Piastów w ręku króla spoczywała władza.

Chrobry rządził według swej woli, później, po podziałach kraju, ostatni Piastowie niekiedy według uznania swego zwoływali liczniejsze zjazdy panów i rycerstwa, aby zasięgnąć rady lub oznajmić swoją wolę.

Tak Kazimierz Sprawiedliwy radził z paniami i biskupami w Łęczycy o różnych potrzebach kraju; król Władysław Łokietek w Chęcinach z licznem rycerstwem rozważał konieczność wojny z Krzyżakami; Kazimierz Wielki w Wiślicy nadał narodowi prawa.

Za Jagiellonów już było inaczej.

Król zasiadł na piastowskim tronie z woli panów, więc panów słuchać musiał, a gdy Kazimierz Jagiellończyk ustanowił sejmy, żaden z jego następców bez ich rady i zezwolenia nie mógł decydować w żadnej ważnej sprawie.

Teraz za obieralnych coraz częściej zaczęło powstawać pytanie, czy król we wszystkiem musi ulegać sejmowi?

Batory zmusił sejm do uległości, gdyż miał za sobą słuszność.

Lecz Zygmunt III jako winowajca stanął przed sejmem i z czynów swoich musiał się usprawiedliwiać.

Za następcy Zygmunta, Władysława IV, niezgodność woli sejmu i monarchy z wielką szkodą dla kraju skończyła się klęską królewską.

Było tak:

Władysław IV, w niczem niepodobny do ojca, myśląc szczerze o losach kraju, widział, jak wielkie grozi mu niebezpieczeństwo.

Szlachta w dostatkach gnuśnieje, rośnie coraz bardziej w pychę, samowolę, myśli tylko o sobie — a granice bezbronne.

Od południa potężny Turek lada chwila spadnie na nas jak lawina, jeśli nie złamiemy sami jego zuchwalstwa i siły.

— Od wschodu jeszcze gorzej.

Burzy się Kozaczyzna i spożytkować ją trzeba na Turka, aby nie spadła na nas, pod wpływem ciągłych zatargów i intryg moskiewskich, wrogiem stawszy się ze sprzymierzeńca.

Jeden był sposób na to: wielka wojna z Turcją.

Przed Turkiem drżała cała Europa.

Papież, cesarz niemiecki, bogate miasta nad morzem Śródziemnem daliby chętnie wojsko lub pieniądze, byle tylko Polska stanęła na czele, aby zakończyć raz wiekową walkę z tym strasznym wrogiem całego chrześcijaństwa.

Władysław marzył o tem, w tej wojnie widział jedyny ratunek dla kraju.

Sił mu nie zbraknie, bo na takie hasło stanie obok szlachty cała Kozaczyzna.

Na polu walki zbratają się oba obozy najlepiej — złączy je krew przelana w jednej sprawie, nauczą się.

nawzajem cenić swoje męstwo; a ponieważ zasługa nie może zostać bez nagrody, więc łatwiej po zwycięstwie przyznać należne prawa tym wszystkim, którzy się do niego przyczynili.

Wojna turecka da Kozakom pole do szlachetnej zasługi i słusznej nagrody, szlachtę uleczy z gnuności i pychy, Polsce zapewni znowu w Europie pierwsze miejsce i utracone za Zygmunta III znaczenie.

Więc na sejmie król wnosi projekt wojny.

Wszystkiego, co myśli, powiedzieć nie może, lecz to, co mówi, powinno przekonać.

Przedstawia niebezpieczeństwo tureckie, przypomina Cecorę, Chocim, czyta listy papieża i cesarza, korzystne obietnice państw pomniejszych, radzi korzystać z chwili i rozpocząć walkę, która minąć nas nie może, a lepiej iść na wroga, niż czekać go w domu.

Nie przekonał nikogo i nie wzruszył.

Po co nam wojna, kiedy możemy mieć pokój?

Turek dawno już grozi i nic nam nie zrobił; — przyjdzie — to czas będzie się bronić.

Przy tem stanęli zgodnie.

Wojny nie chcą.

Nie pomogły przekładania, ani prośby.

Zaślepieni prywatą, t. j. własną tylko wygodą, nie chcieli rozumieć żadnych innych przyczyn, nie widzieli zbliżającego się nieszczęścia.

Sejm rozjechał się z niczem.

Lecz i król ustąpić nie chciał: czuł za sobą słuszność, widział konieczność tego kroku.

Czyż podobna, żeby nie dali się przekonać?

Do następnego sejmu ma dwa lata, przez ten czas można przecież zrobić wiele: wytłumaczyć, zachęcić, skłonić.

Da sam przykład ofiarności: posag żony, Marji Ludwiki, za jej zgodą poświęci na koszty wojenne.

Uzyska też stanowcze zapewnienia co do pomocy mocarstw zagranicznych.

Dwa lata upłynęły.

Sejm zebrał się znowu, przygotowany do walki i monarchą, oburzony na jego samowolę.

Żądał zerwania zaczętych układów, rozpuszczenia zaciągów, odwołania zobowiązań względem papieża i cesarza, wyrzeczenia się wszelkich projektów wojennych.

Król zgnębiony nie miał na to odpowiedzi.

Za niego odpowiedziały wkrótce straszne nieszczęścia kraju.

Posłowie rozjechali się zadowoleni, że nie dopuścili zwyciężyć samowoli królewskiej.

Oni rządzą, król tylko wykonywać ma wolę narodu.