corpora: CEN

text:
Wskaźnik rozwoju społecznego w Kenii spada od wczesnych lat 90.

Przyczyną tego jest słaby rozwój gospodarczy, malejąca oczekiwana długość życia oraz niewystarczający dostęp do pomocy społecznej.

Zgodnie z raportem opracowanym wspólnie przez Uniwersytet w Nairobi, Program Rozwoju ONZ (UNDP) i Ministerstwo Planowania Kenii, wskaźnik rozwoju społecznego (HDI – Human Development Index) spadł z 0,533 w 1990 roku do 0,520 w 2004 roku.

Wartości tego wskaźnika mieszczą się w przedziale od 0 do 1, przy czym 1 oznacza najwyższy możliwy stopień rozwoju społecznego.

Pod uwagę bierze się oczekiwaną długość życia, dostęp do edukacji i poziom życia.

Kenia znajduje się na 154. miejscu na 177 badanych krajów.

Oznacza to, że należy do krajów o najniższym wskaźniku rozwoju społecznego.

Raport przedstawia także w jaki sposób wzrost przemysłowy może wspierać rozwój społeczny.

Zawiera on sugestie dotyczące wykorzystania tego rozwoju, a równocześnie zmniejszenia negatywnych skutków uprzemysłowienia.

Proces ten doprowadziło do wyższych przychodów, a wytwarzane produkty przyczyniły się do poprawy jakości życia.

Również rolnictwo czerpie korzyści z rozwoju przemysłowego – stwierdza raport.

Raport wskazuje także zagrożenia płynące z procesu uprzemysłowienia.

Wsród nich wymienia: zmniejszenie bezpieczeństwa ekonomicznego pracowników, ryzyko chorób zawodowych, zatrudnianie dzieci, zanieczyszczanie środowiska i nierówności w rozwoju.

Z drugiej strony raport stwierdza, że uprzemysłowienie umożliwia ludziom dostęp do surowców i bogactw, likwidując nierówności w podziale dóbr.

Wymaga ono także zwiększenia ludzkich zdolności.

Temu mają służyć edukacja, właściwe odżywianie, opieka lekarska, higiena – wszystkie te czynniki są ważnymi wskaźnikami rozwoju społecznego.


text:
Analitycy ekonomiczni uważają, że Rada Polityki Pieniężnej obniży stopy procentowe.

Na jej decyzję może wpłynąć wyjątkowo mocna złotówka oraz niska inflacja.

Z ankiety przeprowadzonej wśród analityków wynika, że przewidują oni obniżkę stóp o 25 punków bazowych.

Podobnego zdania są ekonomiści Banku Przemysłowo-Handlowego.

Maja Goetting z BPH powiedziała, że bardzo niski poziom inflacji CPI oraz niska inflacja bazowa, w połączeniu z niewielką grudniową dynamiką płac, skłonią naszym zdaniem RPP do obniżki stóp o 25 punktów w styczniu.

Inflacja konsumencka wyniosła w grudniu 0,7%, czyli aż o 0,3% mniej niż w listopadzie.

Posiedzenie Rady Polityki Pieniężnej ma się odbyć 30 stycznia w poniedziałek, decyzja, co obniżenia stóp spodziewana jest we wtorek.


corpora: wikisources-pl

text:
W chłodnej sali posiedzeń Instytutu, nad olbrzymim stołem, krytym zielonym suknem i zasłanym plikami papierów, w wysokim, prezydialnym fotelu siedział P'an Tsiang-kuei w szarych rękawiczkach i w omotanym dokoła szyi szalu (sposób, by jak najmniejsza powierzchnia skóry stykała się bezpośrednio z powierzchnią zadżumionego powietrza).

Na dwóch końcach stołu dwie maszynistki wypukiwały równocześnie tekst dwu dyktowanych przez niego cyrkularzy.

Ustawiony na stole telefon, przerywający co chwila pracę ostrym lamentem dzwonka, wyrzucał z czarnej lufy słuchawki raporty z różnych punktów państwa.

Raporty na ogół nie były pocieszające.

Pomimo zastosowania środków nadzwyczajnych dżuma rozpowszechniała się na terenie nowego państwa powoli, lecz nieustannie.

P'an Tsiang-kuei postanowił rozprawić się z nią po azjatycku.

Na czwarty dzień istnienia nowej republiki na murach domów ukazał się przejmujący chłodem dekret.

Stwierdzając, że panująca obecnie forma dżumy okazała się w praktyce nieuleczalna i zarażeni nią osobnicy, podtrzymywani sztucznie przy życiu, stają się jedynie dalszymi rozsadnikami epidemii, dekret oznajmiał, iż na przyszłość każdy z zarażonych podlegać będzie natychmiastowej egzekucji.

Obywatele zdrowi obowiązani są donosić niezwłocznie o każdym wypadku zasłabnięcia.

Winni ukrywania zarażonych podlegać będą rozstrzelaniu na równi z nimi.

Suche raporty telefoniczne donosiły co chwila o nowych egzekucjach.

Dżuma podjęła wyzwanie.

Na zielonym suknie stołu, gdzie miast kart padały z szelestem podpisywane w locie kartki rozkazów, rozgrywała się hazardowna partia.

Z głębi wysokiego fotela P'an Tsiang-kuei kładł na podawane mu kolejno do podpisu dekrety zygzak swego nazwiska, jakby rzucał na stół nowy atut.

Partnerka odpowiadała skądś, z daleka, przez tubę słuchawki telefonicznej, cyfra nowych egzekucyj.

Przedyktowawszy wszystkie cyrkularze P'an Tsiang-kuei odprawił gestem obie maszynistki i pozostał sam w mroczniejącej zwolna sali.

Wytężony w nierównej, bezsennej walce umysł domagał się wypoczynku.

Dzwonek telefonu wykasłał nowa cyfrę straconych.

P'an Tsiang-kuei z wściekłością odczepił słuchawkę i cisnął ją na stół.

Bezsilne usta słuchawki syczały zjadliwie w próżnię.

P'an Tsiang-kuei zapragnął nagle powietrza.

Od trzech dni nie opuszczał sali, przykuty do fotela.

Wcisnąwszy kapelusz, zamknął salę na klucz i po szerokich kamiennych schodach zbiegł szybko na ulicę obok wyprężonych skośnookich wartowników.

Na ulicach było pusto.

Po bezludnych wąskich trotuarach przemykali gdzieniegdzie samotni żółci przechodnie.

Znajomymi ulicami dotarł P'an Tsiang-Kuei do Ogrodu Luksemburskiego, zamienionego na państwowe krematorium.

Skądś, z głębi, powitał go suchy trzask salwy.

P'a'n Tsiang-kuei zmarszczył się i przyśpieszył kroku.

Dziwnym rykoszetem wrażeń przyszedł mu nagle na myśl profesor, wywołując na jego wargi nieczęsty uśmiech.

W noc przewrotu na mocy specjalnego rozkazu profesor, jedyny z białych, został aresztowany i internowany w jednym z pałacyków Dzielnicy Łacińskiej, w którym przebywał w najściślejszej izolacji.

W pałacyku było urządzone wzorowe laboratorium, gdzie pod osobistym kierownictwem profesora kilkunastu Chińczyków, asystentów i studentów bakteriologii, ślęczało dwadzieścia cztery godziny na dobę nad wynalezieniem zbawczej szczepionki, zdolnej zniszczyć morderczego bakcyla.

Trzeba przyznać, że profesor dotrzymywał swego słowa sumiennie, pracując dzień i noc bez wytchnienia.

W toku hazardownej walki z nieustępliwą zarazą odezwała się w nim jego żyłka uczonego; początkowo niechętny, z każdym nowym niepowodzeniem zapalał się coraz bardziej, poprzysięgając sobie zwyciężyć za wszelką cenę złośliwego mikroba, który zadrasnął jego ambicję uczonego i ośmielał się podawać w wątpliwość potęgę współczesnej wiedzy.

Im dłużej trwały nieudane próby, tym bardziej profesor zacinał się w swym niezłomnym uporze.

Skończyło się na tym, że przestał prawie zupełnie sypiać nie opuszczając ani na chwilę laboratorium i z trudnością udawało się wmuszać w niego jedzenie.

Zamknięty wsród mikroskopów, probówek i retort, wychudzony i żółty od nieprzespanych nocy i przemęczenia, z dziko zwichrzoną bródką, przypominał średniowiecznego alchemika, który opętany manią wykrycia kamienia filozoficznego nie daje się zrazić żadnym niepowodzeniem.

Na dziesiąty dzień po przewrocie P'an Tsiang-kuei osobiście odwiedził profesora w jego nowym mieszkaniu, aby sprawdzić, czy mu czego nie potrzeba.

Profesor gorączkowo przestawiał jakieś probówki i krzątał się koło mikroskopu.

- Obowiązuję się uśmiercić tę przeklętą bakterię - zawołał potrząsając pod światło jakąś probówką - przyrzeknij mi pan jednak, że nie wykorzystasz wynalezionej przeze mnie szczepionki wyłącznie dla pańskich żółtych, lecz uczynisz ją dobytkiem i białych dzielnic miasta.

Nie zamierzam bynajmniej ratować od śmierci samych tylko Azjatów, pozostawiając na pastwę losu moich białych współbraci.

- Jeśli o to tylko chodzi, mogę pana uspokoić - odparł z uśmiechem P'an Tsiang-kuei.

- Szczepionka pańska w chwili jej wynalezienia stanie się dobytkiem, wprawdzie nie wszystkich białych dzielnic, ale za to z pewnością najludniejszej z nich - robotniczej dzielnicy Belleville.

A propos, jeżeli nie zna pan jeszcze ostatnich nowin, mogę panu donieść, że w tych dniach robotnicze dzielnice Paryża, Belleville i Menilmontant z przyległościami, oderwały się od reszty miasta i utworzyły samodzielną robotniczą republikę rad.

W chwili obecnej rozporządzają już laboratoriami nie gorszymi od naszych, gdzie koledzy pańscy pracują nad zlikwidowaniem wspólnego nieprzyjaciela.

Mam wrażenie, że informacje o postępach ich prac powinny pana interesować i że wzajemna wymiana spostrzeżeń byłaby nie bez pożytku dla obydwu stron.

Zdołałem - z niemałym trudem, to prawda - nawiązać z nimi kontakt telefoniczny.

Musieliśmy w tym celu przeprowadzić druty poprzez wszystkie leżące miedzy nami dzielnice, co przy obecnym rozdrobnieniu Paryża na samodzielne państewka nie było wcale rzeczą łatwą.

Wpadliśmy na pomysł zużytkowania w tym celu tunelów metra.

Dziś wieczór postawimy panu aparat, który połączy pana bezpośrednio z laboratorium republiki Belleville.

Profesor nie posiadał się z zachwytu:

- Co pan mówi!

Ależ to kapitalny pomysł!

Ma się rozumieć, że to ogromne ułatwienie.

Jeżeli tamci mają dobrze urządzone pracownie, będziemy mogli równolegle dokonywać wielu doświadczeń.

To niezawodnie przyśpieszy wynik moich poszukiwań.

Tak, to istotnie świetny pomysł.

- Czy nie ma pan jeszcze jakichś życzeń?

- Owszem.

Niech pan każe usunąć stąd radio.

Asystenci będą mogli słuchać wiadomości, jeżeli ich to interesuje, w innym pokoju.

A ja nie mam w tej chwili do tego głowy.

Przeszkadza mi to w pracy.

- Życzeniu pańskiemu stanie się zadość.

Uścisnęli sobie ręce jak dwaj starzy znajomi.

Schodząc po schodach w kierunku wyjścia, P'an Tsiang-kuei natknął się na jednego z asystentów, małego, pucołowatego Japończyka.

Kolegowali z sobą kiedyś na Sorbonie.

Mały Japończyk, schludny i staranny w swej toalecie, bez jednego puszka na ubraniu, przypominał mu zawsze odkurzony skrupulatnie bibelocik.

Japończyk zdawał się na niego tu specjalnie czekać.

P'an Tsiang-kueja uderzyła jego zacięta bladość i determinacja, z jaką zastąpił mu drogę.

- Co się stało?

Czy macie mi coś do powiedzenia?

- Ośmielam się mieć do was wielką prośbę, ogromną prośbę... - powiedział półgłosem Japończyk wąskimi, jakoś dziwnie nie w takt słów podskakującymi wargami, i wargi te nagle zatrzepotały, spadły, przylgnęły do kościstej, zgrubiałej ręki P'an Tsiang-kueja.

P'-an Tsiang-kuei zaskoczony wyrwał rękę.

- Oszaleliście?

O co wam chodzi?

- Ośmielam się mieć do was wielką prośbę, ogromną prośbę... - powtórzył asystent, szybko żując słowa i odcinając każde białymi, wystającymi zębami.

- Jestem tutaj zamknięty w zupełnej izolacji.

Nie wolno mi stykać się z nikim.

Dziś zatelefonowano mi z miasta... żona moja zasłabła.

Boleści.

Może wcale nie dżuma.

Nawet na pewno nie dżuma.

Musiała zjeść coś nieświeżego.

Sąsiedzi donieśli.

Zabrano ją do baraku.

Dziś wieczór, o ósmej, będzie rozstrzelana.

Rozumiecie?

Dziś wieczór... żeby choć poczekać do jutra.

Próbujemy nową szczepionkę.

Jutro będą rezultaty.

Wszystko zdaje się wskazywać na rezultat pomyślny.

Jutro dżuma może się okazać uleczalna.

Rozumiecie?

Nie można jej przecież w tych warunkach dzisiaj zabijać.

A zresztą może to wcale nie dżuma.

Pierwsze objawy bywają mylne.

Może zwyczajna niedyspozycja żołądkowa.

Trzeba by przeczekać, zbadać.

Odizolować przynajmniej na kilka dni.

Przecież odizolowana nie będzie przedstawiała dla nikogo żadnego niebezpieczeństwa.

Trzeba tylko zawiesić wykonanie egzekucji.

Wasze polecenie telefoniczne...

Rozumiecie, towarzyszu...

Nazywa się...

P'an Tsiang-kuei patrzył na asystenta ze zdziwieniem.

- Nie rozumiem was, towarzyszu.

A raczej zaczynam was, zdaje się, rozumieć - powiedział szorstko.

- Chodzi wam, o ile się nie mylę, o protekcję.

Domagacie się naruszenia prawa o walce z zarazą dla przedłużenia życia o kilka dni jednemu z zarażonych osobników, na tej jedynie podstawie, że osobnik ten jest waszą żoną.

Zapominacie, zdaje się, że dzień w dzień giną dziesiątki naszych co lepszych pracowników i że jedynie dzięki zastosowaniu prawa o traceniu zarażonych udało nam się zmniejszyć ilość wypadków o przeszło 50%.

Japończyk mrugał prędko powiekami.

- ...

Próbujemy nową szczepionkę...

Jutro będą rezultaty...

Jutro dżuma może się okazać uleczalna...

Zatrzymajcie całą dzisiejszą partię...

Jeżeli doświadczenie się nie uda, można będzie stracić ją jutro.

A może uda nam się ich uratować?

Zresztą jestem pewien, że żona nie ma dżumy...

Zwykła niedyspozycja żołądkowa...

Gdyby odizolować...

P'an Tsiang-kuei przerwał sucho:

- Powtarzacie piosenkę każdego zadżumionego.

Jeżeli żona wasza nawet nie miała dżumy, to ma już ją na pewno.

Z baraku zadżumionych więcej się nie wychodzi.

Zresztą nie możemy się bawić w wyjątki i pielęgnować rozsadników zarazy.

Wszystkie dotychczasowe surowice nie dały żadnych rezultatów.

Nie ma żadnej podstawy przypuszczać, że ostatnia będzie lepsza.

W ten sposób musielibyśmy odkładać egzekucje z dnia na dzień i magazynować zarażonych, nie będąc w stanie odgrodzić ich od zetknięcia się ze zdrową ludnością, nie mamy bowiem na to dostatecznych kadr sanitariuszy.

Innymi słowy znaczyłoby to podnieść znowu śmiertelność o poprzednie 50%.

Dziwię się wam, towarzyszu.

Wargi małego Japończyka bezdźwięcznie drgały.

P'an Tsiang-kuei zbiegł po schodach i minął bramę.

Na ulicy jeszcze raz stanął mu przed oczyma mały Japończyk-czyścioszek z drgającymi kącikami popielatych warg.

- Dla ratowania jednej spódnicy zarazić wszystkich! - pomyślał z goryczą.

- Właściwie takich należałoby rozstrzeliwać...

Zresztą po chwili zapomniał już o całym incydencie.

Upłynęły dwa tygodnie.

Zaprzątnięy sprawami miniaturowej republiki, P'an Tsiang-kuei nie zaglądał do profesora od owego dnia.

Otrzymywał wprawdzie co dzień dokładne biuletyny telefoniczne o stanie prac starego uczonego, które, na przekór niezmorzonym wysiłkom, nie dawały uparcie pozytywnych rezultatów.

Korzystając z wolnej chwili P'an Tsiang-kuei postanowił go odwiedzić.

Ścieżkami szarzejących uliczek przyzwyczajone nogi wywiodły go na plac Panteonu.

Okno na trzecim pietrze w domu pod numerem 17 świeciło po dawnemu bielmem zatrzaśniętej okiennicy.

Naraz zaczął padać deszcz, zasłaniając domy storą ze szklanych koralików.

P'an Tsiang-kuei, chcąc go przeczekać, wszedł do otwartego Panteonu.

Panteon był pusty i od wysokiej kopuły, od cienistych naw wionęło chłodem i spokojem.

Pusta kasa świeciła po dawnemu niegościnnym napisem: "Wejście 2 franki".

Samotne kroki po kamiennej posadzce przedrzeźnialy się długo dudniącym, wielokrotnym echem.

Ze wszystkich stron białkami oczu bez źrenic wpatrywały się w przybysza dobrze znajome postacie...

Deszcz ustał już dawno, gdy P'an Tsiang-kuei ukazał się na powrót w drzwiach Panteonu.

Dokoła sztachet zebrała się w miedzyczasie grupka żółtych, witająca dyktatora okrzykami entuzjazmu.

Odkłaniając się niezręcznie, P'an Tsiang-kuei postawił w zakłopotaniu kolnierz od palta i zniknął szybko w krętych uliczkach.

Zapadł już mrok i na tonących w ciemnościach pomostach trotuarów żółci latarnicy zawieszali pośpiesznie misterne kule papierowych lampionów, pstre akcesoria jakiejś fantasmagorycznej nocy weneckiej.

W laboratorium profesora ustało się mdłe, cieplarniane powietrze, oprowadzające wszystkie kontury chwiejną, rozdwojoną linią; jak muchy pod grubym szklanym kloszem słaniali się w nim rozleniwiali ze zmęczenia, senni asystenci.

Profesor z rozwichrzoną czupryną przelewał z retorty do retorty metną białawą ciecz, mieszał ją z substancjami, zawartymi w szeregach probówek, przygotowując jakąś reakcję.

Na zapytania P'an Tsiang-kueja odmrukiwał niezrozumiale, niecierpliwie opędzając się przed nimi rękoma.

Nie podobna było wydobyć z niego ani słowa.

Na wpół nieprzytomni z wyczerpania asystenci zdawali się nie rozumieć zadawanych im pytań, odpowiadali nie od razu i od rzeczy.

Pokręciwszy się chwilę po salach, P'an Tsiang-kuei rzucił okiem na zegarek.

Była siódma, godzina wieczornego raportu.

P'an Tsiang-kuei szybkim krokiem podążył ku wyjściu.

W drzwiach zderzył się z rozpędu z małym asystentem w białym chałacie.

Prysnęło szkło.

Wylana ciecz obryzgała P'an Tsiang-kuejowi twarz i ubranie.

Mały asystent przepraszał.

P'an Tsiang-kuei spojrzał na zaciśniętą w palcach asystenta szyjkę strzaskanej probówki, podniósł wzrok na bielejącą przed nim plamę twarzy.

Twarz wydała mu się skądś znajoma.

Przez chwilę usiłował sobie przypomnieć.

Wąskie drgające wargi.

Mały Japończyk-czyścioszek.

Prosił o protekcję dla żony...

Japończyk rozpływał się w przeproszeniach.

P'an Tsiang-kuei ostro spojrzał mu w oczy i natknął się na opór pary zimnych, utkwionych w nim źrenic.

Przez chwilę wydało mu się, że dostrzega w nich dwie drwiące iskierki.

Bez słowa zawrócił na pięcie i poszedł w głąb laboratorium.

Dobył z szafy aptecznej wielką butlę z rozczynem sublimatu, zlał nim całe ubranie, długo i starannie mył twarz i rece.

Potem, nie patrząc na przepraszającego wciąż jeszcze asystenta, szybko zbiegł po schodach.

Po powrocie do Instytutu P'an Tsiang-kuei zajął się przyjmowaniem raportów i wydawaniem rozporządzeń na dzień jutrzejszy.

Skazówka wielkiego zegara dobiegała już dwunastej, gdy wydawszy dyspozycje dyktator odprawił ostatniego kuriera i skręcił zbyt jaskrawy żyrandol.

W kącie sali, pod ścianą, wniesione tu od trzech dni i od trzech dni nietknięte, stało wąskie polowe łóżko.

P'an Tsiang-kuei posłał je sam i po raz pierwszy jął się rozbierać.

Gdy został zupełnie nago, natarł starannie całe ciało jakimś przezroczystym rozczynem.

Doszedłszy z kolei do pach, zatrzymał się na chwilę i podnosząc rękę przyjrzał się uważnie.

Gruczoły pachowe wydały mu się nieco obrzmiałe.

Długo badał je skrupulatnie palcami.

- Autosugestia... - mruknął bezbarwnie i narzuciwszy koszulę szybko dał nurka pod kołdrę.

Usnął natychmiast.

W nocy śniły mu się udekorowane flagami ulice, orkiestry i maszerujące ulicami kolumny żółtych wojsk.

Przystrojony czerwoną flagą Panteon otwarty był na oścież; u sztachet jego oczekiwał łańcuch zasypanych kwiatami ciężarowych aut.

Po obu stronach wejścia dwa szpalery żołnierzy sztywno prezentowały broń.

P'an Tsiang-kuei, zdziwiony, zagadnął wartownika o powód uroczystości.

- Przewozimy ich do Chin - oznajmił żołnierz.

Teraz dopiero P'an Tsiang-kuei przypomniał sobie, że przecież po to właśnie tu przyszedł i przeciąwszy nawę szybko zbiegł do krypt.

Krypty były otwarte i tłoczył się w nich uroczysty, galowy tłum.

Przecisnąwszy się do wnętrza, P'an Tsiang-kuei ujrzał pluton żołnierzy, podważających olbrzymimi żelaznymi kilofami sarkofag Rousseau.

Sarkofag, jak przykuty do ziemi, nie ustępował.

- Jeszcze!

Razem!

Rrrraz!

Ani drgnie.

P'an Tsiang-kuei, odpychając pierwszego z brzegu żołnierza, z całej siły naległ brzuchem na kilof.

- Teraz!

Na komendę!

Rrrraz!

Ani drgnie.

- Rrrraz!

Znowu nic.

- Rrrraz!

Kroplisty pot wystąpił mu na czoło.

Obraz znikł.

P'an Tsiang-kuei długą chwilę nie mógł uświadomić sobie, co zaszło, gdzie się znajduje, pogrążony w nieprzeniknionych ciemnościach.

Pierwszym odczuciem, które zatrzepotało jak ryba na lustrzanej powierzchni świadomości, był silny ból w dole brzucha.

Zaraz...

Co to było?

Aha!

Nalegał brzuchem na kilof.

Kiedyż to było i gdzie?

Ból stawał się z każdą chwilą nieznośniejszy i dopomógł myśli ugruntować się w przestrzeni.

Ciemność.

Noc.

Łóżko.

W sali Instytutu.

Boleści.

Czyżby??...

Ból stawał się nieludzkim.

P'an Tsiang-kuei zeskoczył boso na chłodną posadzkę, namacał ręką kontakt i przekręcił.

Buchnęło światło, wycinając zasłane papierami zielone sukno stołu, wysokie oparcia foteli, sufit, noc.

Dziki ból w brzuchu nie ustępował.

P'an Tsiang-kuei z trudnością dowlókł się do okna, gdzie na parapecie stała pozostawiona tam wczoraj butelka koniaku, i haustem chlusnął w siebie jej paląca zawartość.

Koniak rozlał się po wnętrznościach rozpaloną strugą, zagłuszając na chwilę poczucie bólu.

P'an Tsiang-kuei powolnym, niepewnym krokiem wrócił na łóżko.

Myśli skakały w skrótach, nie domyślane do końca, jak obrazy w starym, przerywającym się co chwila filmie.

Ostry ból w brzuchu znowu dawał o sobie znać.

P'an Tsiang-kuei wyciągnął się sztywno i postarał się przez chwilę nie myśleć.

Pochłonięty koniak musował mu pod czaszką ciepłym pluskiem napływających miarowo fal.

Brzuch, jak worek pełen bólu, opadł gdzieś, jak gdyby całe ciało wydłużyło się nagle niepomiernie, zwiększając o kilka metrów odległość między głową a biodrami.

Chłodne fale bólu napływały stamtąd rytmicznie, jedna za drugą.

Zmęczony mózg wyrzucał na ekran zamkniętych powiek rozsypujące się i z mozołem zlepiane na nowo obrazy.

Na chwilę zmorzył go półsen.

W półśnie realne kontury przedmiotów jęły się powoli zacierać i pałąkować, stwarzając w nowych kombinacjach tych samych linii coraz to inne pejzaże.

Gdzie przed chwilą tysiącem świec płonął żyrandol, żarzyło się teraz olbrzymie, kuliste słońce, ciężkie jak kropla rozpalonego metalu, gotowa w każdej chwili skapnąć na ziemię, paląc ją na węgiel.

To, co przed chwilą jeszcze było szeregiem ławek, przeciągało się teraz leniwie w słońcu garbami tysiąca zagonów, wyzierających z mętnego szkliwa wody.

Zanurzeni po kolana w wodzie, mali, pomarszczeni, żółci ludzie w łachmanach sadzą ryż.

Jak okiem sięgnąć - nic, tylko woda, zagony i zgięte, skarlałe w wiekowym jarzmie mozołu plecy ludzkie, pod gotową skapnąć lada chwila rozżarzoną kropla słońca.

Olbrzymia bolesna fala wszechogarniającej miłości pełznie wolno od brzucha ku krtani przypływem nagromadzonych, ciepłych łez.

P'an Tsiang-kuei czuje, że jeszcze chwila, a rzuci się twarzą w rozmokłą glinę zagonów całować rozpalonymi, gorzkimi wargami białe, pożółkłe od potu ziarna życiodajnego ryżu, pochwyci w ręce i z płaczem przygarnie do serca drobną, pomarszczoną kobiecą twarzyczkę pochylonego wieśniaka.

Nagle, jak przez łzy, obraz zaczyna się mienić i blaknąć.

Na pierwszym planie w powietrzu majaczeje para potwornych, migających w pędzie stóp i wir szprych sadzącego naprzeciw wózka.

Ostry, piekący ból i ciemność.

Tak, to skapnęła rozżarzona kropla słońca.

Szary, gryzący dym powleka wszystko miękką drapieżną pieszczota.

W pasmach dymu jak w pętlach kołyszą się białe, wykrzywione twarze ludzkie.

Czyjaż to obrzękła kobieca twarz, z oczami rozszerzonymi dziecięcym lękiem?

Drogie, znajome rysy.

Czen!

Maleńka!

Słów nie słychać, lecz w rysunku ust uchwytnie drży zasłyszane już gdzieś zdanie: "Tak się boję umierać!"

Dym rozwiera się powoli, odsłaniając czerwone szkielety budynków.

Nankin!

Płomień pożera dzielnice chińskie i staje jak zaczarowany przed ażurową kratą koncesyj.

Zza kraty biała, nalana twarz dziobatego majstra w obleśnym grymasie wywaliła język nad dymiącym ryjem karabinu maszynowego.

- Za mną! - krzyczy P'an Tsiang-kuei do prącego za nim tłumu przecinając gigantycznymi susami dzielący go od kraty placyk.

Nagle ogląda się.

Placyk jest pusty, nie ma za nim nikogo.

Dziobata twarz za kratą wyszczerza się w grymasie przedrzeźniającego rechotu nad białawą żmijką dymu, wypełzającą z lufy kulomiotu.

Straszliwy ból w brzuchu zdaje się rwać naprężone struny wnętrzności.

- Dostałem w brzuch! - szepce P'an Tsiang-kuei, na próżno usiłując poderwać się do biegu.

Ból skręca się we wnętrznościach jak robak.

Dym opadł.

Na suficie jasno świeci żyrandol.

Zielone sukno stołu.

Telefon.

W wielkiej, rzęsiście oświetlonej sali po kątach wije się czyjś jęk.

- Kto może tu jęczeć?

P'an Tsiang-kuei przysiada na tapczanie.

Spostrzega, że to jęczy on sam.

Szarpiący ból w brzuchu szamoce się jak ranny ptak.

- Aha, wiec koniec?

P'an Tsiang-kuei dwukrotnie głośno powtórzył to słowo, nie mogąc doszukać się w nim żadnego znaczenia.

Machinalnie, sycząc z bólu, zaczął się ubierać.

Ubierał się długo, z przestankami dla zlapania tchu po szczególnie ostrych paroksyzmach.

Ubranie było jeszcze wilgotne.

P'an Tsiang-kuei nagle zatrzymał się w pół ruchu.

Ostra myśl jak drucik przewinęła się wstecz nawlekając rozsypane koraliki faktów.

Plamy od sublimatu.

Stluczona probówka.

Mały asystent-Japończyk.

Dwie drwiące iskierki.

Na rece nieznany dotyk suchych, drgających warg...

P'an Tsiang-kuei zapiął marynarkę.

Automatycznie wciągnął na ręce szare rękawiczki i owinął dokoła szyi szal (sposób, by jak najmniejsza powierzchnia skóry stykała się bezpośrednio z powierzchnią zadżumionego powietrza).

Skończywszy swą toaletę, P'an Tsiang-kuei z wysiłkiem dowlókł się do stołu i odszukał papier i pióro.

Ból pełznąc wzdłuż przełyku napełnił już całe usta i rozdygotane zęby dzwoniły bezradnie na alarm.

Aby pisać równo, lewą ręką musiał przytrzymywać sobie szczękę.

Napisał dwa listy, włożył je starannie do koperty i zaadresował.

Dopiero ukończywszy ten proceder wyjął z szuflady stołu wielki nagan, towarzysza czerwonych dni Nankinu, i zasiadł się w fotelu.

Na stole zadzwonił telefon.

P'an Tsiang-kuei odłożył rewolwer i ujął słuchawkę.

W pierwszej chwili po wystraszonym głosie w sluchawce nie mógł poznać, kto mówi.

Mówił asystent, zarządzający pracownią profesora.

- Dziś w nocy - niespodziewanie - nie było objawów - profesor - umarł.

- Z wieczora - nie kładł się spać.

- Asystenci nocnej zmiany - znaleźli...

P'an Tsiang-kuei powiesił słuchawkę.

Na blade zagryzione wargi wyspinał się z trudem wątły uśmiech.

P'an Tsiang-kuei włożył z powrotem do szuflady czarny nagan i wyjął z innej szuflady mały polerowany sześciostrzałowy rewolwer.

Nie przestając się uśmiechać, wsunął sobie lufę do ust.

Potrącone jak kamerton zęby zadzwoniły o chłodną stal.

Osadzona mocno między zębami muszka natrafiła w ustach na wyżłobione dla niej miejsce.

W pustej, rzęsiście oświetlonej sali Instytutu, od zdziwionych, uroczystych ścian, głuchym, nieswoim echem odbił się łoskot wystrzału.

Chowano P'an Tsiang-kueja z wojskowymi honorami, bez muzyki, w żołnierskim łomocie bębnów.

Trzydziestu trzech doboszy w osamotnionym, złowieszczym solo, jak rozlegające się raptem alarmowe larum bebnów wśród grobowego milczenia zamarłej orkiestry cyrkowej, w chwili śmiertelnego skoku, werblem migających pałeczek fastrygowalo przed nim długi żałobny chodnik.

Na mocy nadzwyczajnego dekretu rządu narodowego ciało jego wyjęte zostało spod przymusu palenia i złożone tymczasowo w Panteonie.

W pośrodku głównej nawy, w rzeźbionej drewnianej skrzyni, okrytej czerwonym sztandarem pozostawiono go samego za zatrzaśniętą żelazną bramą.

Białe oczy bez źrenic marmurowych postaci, jak rozszerzone zdumieniem, wpatrywały się w dziwnego intruza.

W prostej drewnianej trumnie, na prostej parcianej poduszce, leżał P'an Tsiang-kuei, wyprostowany i nieruchomy, w szarych rękawiczkach i w szczelnie omotanym dokoła szyi szalu, jakby pragnął, by jak najmniejsza powierzchnia jego zadżumionej skóry stykała się bezpośrednio z powierzchnią przezroczystego, życiodajnego powietrza.


text:
Crispus, przełożony żydowskiej synagogi, przyjął z całą rodziną chrześcjaństwo, w skutek nauki powiedzianej przez ś.

Pawła w Koryncie (Dz. Ap.

18, 8), i został przez niego ochrzczony (1 Kor.

1, 14).

Według Constit.

Apost.

VII 46 był on później biskupem Aeginy.


text:
Biblijna teologja, jako systematyczne zestawienie prawd religijnych, w Biblji zawartych, uprawianą była szczególniej w wieku zeszłym przez protestantów, bez wszelkiego względu na tradycję i naukę Kościoła.

Teologja ta miała służyć do połączenia różnych sekt protestanckich, przeciwko Kościołowi katolickiemu, ale zamiar zupełnie się nie udał, bo każdy teolog z coraz nowém popisywał się rozumieniem rzeczy i to właśnie w punktach najważniejszych.

W tym przedmiocie pisali: Zacharia, Gött.

1774, Hufnagel, Erl.

1785, Amon, Erl.

1801, Bauer, Leipz.

1796, Kaiser.

Erl 1813, de Wette, Berl.

1818, Baumgarten-Crusius, Jena 1828 i t. d.

U katolików niemożliwą była jednostronna biblijna teologja i dogmatyka, wszelako mogą oni wykazywać, jak dogmata kościelne dają się dowieść Pismem św. Do tego rodzaju prac należą: J. König’a, Theologie d.

Psalmen, Freib.

1857; P. Scholz’a, Theologie des Alten Bundes im Lichte des Neueu, Regensb.

1861.

N.


text:
Blezylla święta (22 Stycz.), najstarsza córka świętej Pauli, pochodzącej z rodziny rzymskiej, należy do liczby tych wyższych niewiast, które na początku V w. prowadziły życie zakonne w Betleem, pod kierunkiem św. Hieronima, i wielką część swego mienia poświęcały na zakładanie nowych klasztorów w Ziemi Świętej.

Po 6 miesiącach pożycia małżeńskiego, mając lat 20, Blezylla została wdową i wraz z matką udała się do Palestyny, gdzie rozpoczęła bardzo surowy żywot i w cztery miesiące potém umarła.

Św. Hieronim w 19 i 22 swym Liście wielkie tej świętej oddaje pochwały.

Pisze o niej: „Kto ją po grecku mówiącą słyszał, rozumiał, iż nic po łacinie nie umiała; gdy zaś łacińskie słowa w jej ustach brzmiały, nic w mowie obcego znać nie było.

A to; co w owym Orygenesie podziwiała Grecja, nie mówię w kilku miesiącach, ale w dniach kilku trudności języka hebrajskiego tak zwyciężyła, iż w czytaniu Psałterza i śpiewaniu matce swej prawie wyrównała.

Pokorne i nędzne jej odzienie nie ukazywało, jako u drugich, nadętego serca, ale się wewnątrz poniżywszy, w niczém się od sług swych nie wyróżniała.

Po tém ją tylko poznać można było, że się skromniej i prościej od innych ubierała.“ J.


MATERIAŁY, DOKUMENTY, SPRAWOZDANIA Konrad Jajecznik MYŚL POLITYCZNA – PRÓBA STANDARYZACJI BADAŃ Myśl polityczna jako przedmiot badań Dotychczas myœl polityczna by³a badana niemal wy³¹cznie za pomoc¹ technik jakoœciowych i zarazem w sposób niezestandaryzowany.

Jest to zrozumia³e, gdy¿ ze swej natury przedmiot poznania wymusza takie postê- powanie.

Badania te pozwoli³y na zdobycie bardzo szerokiej wiedzy, lecz równoczeœnie nie s¹ wolne od ograniczeñ.

Cech¹ charakterystyczn¹ jest ca³kowite uzale¿nienie procesu badawczego od politologa, wynikaj¹ce w³a- œnie z barku standaryzacji.

Mo¿e byæ ono wad¹ lub zalet¹.

Przynosi nega- tywne skutki, gdy pozwala na tendencyjne przedstawianie rozpatrywanego dorobku ideowego, ukrywanie b¹dŸ zniekszta³canie niektórych jego treœci w taki sposób, byæ dostosowaæ rezultaty do ustalonych uprzednio „wnio- sków”.

Brak kwestionariusza pytañ badawczych umo¿liwia pomijanie, nie zawsze zamierzone, pewnych treœci czy cech analizowanego dorobku.

Trudno te¿ porównywaæ wyniki badañ ró¿nych politologów lub myœl poli- tyczn¹ ró¿nych podmiotów, gdy¿ przedstawiane analizy dokonywane s¹ wed³ug odmiennych kryteriów.

Swoboda badacza mo¿e przerodziæ siê w jego dowolnoœæ, niekoniecznie uœwiadomion¹, ale równie¿ pozwala mieæ nadziejê na wykorzystanie nieskrêpowanej dociekliwoœci, która bywa bar- dziej owocna, ni¿ ujêta w œcis³e ramy egzegeza tekstu.

W celu zapobie¿e- nia zagro¿eniom i zarazem niepodwa¿ania zalet warto poszukiwaæ rozwi¹- zañ poœrednich, ³¹cz¹cych elementy standaryzacji i wolnoœci badawczej.

Stworzenie narzêdzia unifikuj¹cego proces poznania myœli politycznej, lecz nie nadmiernie szczegó³owego, jest bardzo kusz¹ce.

Próbê realizacji tego wyzwania stanowi zaprezentowane narzêdzie z³o¿one z dwóch czêœci: 1) uni- wersalnej i zestandaryzowanej oraz 2) elastycznej, dostosowanej do spe- cyfiki badanego dorobku ideowego lub potrzeb poznawczych (wybranego aspektu).

Warto tak¿e pamiêtaæ o subsydiarnej funkcji badañ zestandary- zowanych i charakterystyk iloœciowych, gdy¿ „aby mo¿na by³o zbudowaæ poprawn¹ skalê, wiedza z danej dziedziny musi byæ ju¿ bogata i usystema-

tyzowana.

Nieodzownym warunkiem zastosowania pomiaru jest wczeœniej- sze posiadanie wiedzy, bêd¹cej rezultatem u¿ycia technik jakoœciowych” 1 .

Pojêcie „myœl polityczna” nie ma sta³ego, jednoznacznego i wyraŸnego znaczenia, dlatego te¿ jest stosowane przez naukowców doœæ dowolnie, co skutkuje trudn¹ do ogarniêcia wieloœci¹ definicji.

Nieostroœæ i brak po- wszechnie akceptowanego znaczenia terminów jest bol¹czk¹ wielu katego- rii w naukach spo³ecznych.

Podejmuj¹c refleksjê metodologiczn¹ nad myœl¹ polityczn¹, Waldemar Paruch, trafnie podkreœla preteoretyczny stan badañ, który skutkuje sk³onnoœci¹ do opisu zamiast wyjaœniania, koncentracj¹ na badaniach monograficznych i niewielk¹ liczb¹ syntez oraz brakiem spójnej siatki pojêciowej, „co utrudnia zrozumienie opisów i ocen, weryfikacjê hipo- tez oraz falsyfikacjê dotychczasowych s¹dów”.

Dodatkowo „istnieje niewiel- ka iloœæ naukowych analiz co do wykorzystania w badaniach nad myœl¹ po- lityczn¹ poszczególnych technik, œrodków i metod badawczych” 2 .

Inicjuj¹c systematyczne studia nad polsk¹ myœl¹ polityczn¹, Henryk Zieliñski, ju¿ trzy dekady temu, wskazywa³ niezbêdne zadania metodologiczne, wœród których znalaz³a siê koniecznoœæ wypracowania kwestionariusza pytañ ba- dawczych (standaryzacja techniki) 3 .

Celem niniejszego tekstu jest próba re- alizacji tego wyzwania.

Sprecyzowanie pojêcia „myœl polityczna” oraz two- rzenie technik i narzêdzi badawczych stanowi jedno z g³ównych potrzeb wspó³czesnej politologii 4 .

Skalowanie jako technika badań myśli politycznej Prób¹ budowy kwestionariusza pytañ badawczych jest propozycja stwo- rzenia zestandaryzowanej techniki.

W tym celu niezbêdne jest przystosowa- nie ogólnych zasad konstrukcji skal do potrzeb analizy myœli politycznej.

Problem z zastosowaniem rozpatrywanej techniki badawczej sprowadza siê do kwestii mierzalnoœci badanych zjawisk.

Wprawdzie socjologowie od dawna analizuj¹ iloœciow¹ charakterystykê stanu opinii spo³ecznej, lecz bar- dzo powoli i nieœmia³o analogiczne próby przenoszone s¹ na grunt badañ nad myœl¹ polityczn¹.

Stan ten budzi uzasadnione zdziwienie, gdy¿ zarów- no studia nad opini¹ spo³eczn¹, jak i nad dorobkami ideowymi, to badanie wypowiedzi ludzi.

Ró¿nica polega tylko na tym, ¿e w pierwszym przypadku przedmiotem refleksji jest stan œwiadomoœci obywateli, w drugim zaœ – stan œwiadomoœci polityków.

Jest to typowy proces komunikacji spo³ecznej, w której rolê nadawców odgrywaj¹ politycy (œciœlej: twórcy i realizatorzy my- 256 1 G. Babiñski, Metodologia a rzeczywistoœæ spo³eczna.

Dylematy badañ etnicznych, Kraków 2004, s. 122.

2 W. Paruch, Myœl polityczna – refleksje metodologiczne o pojêciu, „Annales UMCS”.

Sectio K: Politologia Vol.

6, (1999), s. 31; zob. te¿: W: ten¿e, Miêdzy wyobra¿eniami a dzia³aniami.

Wybra- ne aspekty przedmiotowe badañ politologicznych nad myœl¹ polityczn¹, „Polityka i Spo³eczeñ- stwo” 2004, nr 1, s. 11–13.

3 H. Zieliñski, O potrzebie i trudnoœciach badania dziejów polskiej myœli politycznej.

W: Polska i jej s¹siedzi.

Red. H. Zieliñski, Wroc³aw 1975, s. 13–21.

4 W. Paruch, Miêdzy wyobra¿eniami…, s. 11; H. Zieliñski, dz.cyt., s. 13.

œli politycznej), natomiast odbiorcami s¹ pozostali obywatele (w tym inni po- litycy).

Skoro mo¿na mierzyæ stan œwiadomoœci zbiorowoœci jednego z podmiotów procesu komunikacji, to nie ma powodów do niestosowania analogicznych pomiarów w odniesieniu do œwiadomoœci nadawców.

Mo¿na tym samym poszukiwaæ odpowiedników elementów badania opinii spo³ecz- nej: sposobu losowania próby osób badanych, stosowania ró¿nych rodza- jów skal, podawania wyników pomiaru w postaci matematycznej (np. stosu- nek czêstotliwoœci wystêpowania dwóch pojêæ, znacz¹ca przewaga liczeb- na mo¿e wskazywaæ na prymat jednej z wartoœci lub zasad, co niekiedy by- wa trudne do uchwycenia w procesie analizy jakoœciowej œwiadectw myœli politycznej, szczególnie w przypadku hybryd ideowych).

W badaniach opinii spo³ecznej za wskaŸniki liczbowe s³u¿¹ zapisy odpo- wiedzi uczestników próby.

Gdyby ten mechanizm przenieœæ na grunt myœli politycznej, zamiast osób jako grupy badanej, nale¿a³oby uwzglêdniæ repre- zentatywny zbiór dokumentów wybranego podmiotu.

To proste podstawienie wynika ze wskazanego powy¿ej za³o¿enia o badaniu stanu œwiadomoœci uczestników procesu komunikacji spo³ecznej, której zapisami s¹ albo wypo- wiedzi uczestników próby odbiorców, albo te¿ nadawców.

W tej sytuacji iloœæ u¿ycia w dokumentach wybranego s³owa by³aby odpowiednikiem liczby osób deklaruj¹cych wybór tej wartoœci.

Czêstotliwoœæ stosowania danej kategorii œwiadczy³aby o jej randze w hierarchii wa¿noœci.

Wówczas mo¿liwe by³oby stosowanie zarówno skal porz¹dkowych, jak i interwa³owych, gdy¿ mo¿na by okreœliæ nie tylko kolejnoœæ badanych idei, ale tak¿e „odleg³oœæ” miêdzy nimi, odzwierciedlaj¹c¹ dystans w zakresie akceptacji.

W tym przypadku istotn¹ zalet¹ postêpowania by³by brak trudnoœci w okreœleniu reprezentatywnego przedmiotu pomiaru, co stanowi znacz¹c¹ trudnoœæ w przypadku badañ opi- nii spo³ecznej.

Zamiast próby z³o¿onej z ludzi, reprezentatywny materia³ sta- nowi³yby podstawowe dokumenty twórcy lub nosiciela myœli politycznej, na przyk³ad deklaracja ideowa partii politycznej, program, projekt konstytucji, tek- sty pism politycznych traktowanych jako oficjalny wyk³ad i uzasadnienie po- pieranych idei.

Tym samym w miejsce próby zosta³ zastosowany sta³y kata- log dokumentów, którego zawartoœæ treœciow¹ okreœla samodzielnie podmiot polityki poprzez nadanie odpowiedniej rangi swoim wypowiedziom.

W rezul- tacie b³êdy próby (na przyk³ad: odmowa udzia³u w badaniu, ukrywanie fak- tycznych preferencji) zostaj¹ wyeliminowane.

Metody iloœciowe, u¿ywane w odniesieniu do myœli politycznej, pe³ni³yby identyczn¹ rolê, jak badania iloœciowe opinii spo³ecznej.

Ich stosowanie nie zaprzecza potrzebie prowadzenia dotychczas rozpowszechnionych badañ jakoœciowych.

Charakterystyka iloœciowa ma z za³o¿enia stanowiæ instru- ment dope³niaj¹cy klasyczne badania jakoœciowe, analogicznie jak w przy- padku badañ opinii zbiorowoœci.

Cele obu rodzajów studiów s¹ odrêbne i wzajemnie komplementarne: badania jakoœciowe pozwalaj¹ rekonstruowaæ mechanizm myœlenia, poznawaæ motywacjê, poszukiwaæ ukrytych celów; ilo- œciowe zaœ – pozwalaj¹ poznaæ liczbow¹ charakterystykê badanych zjawisk.

Stosowanie skal opiera siê na mechanizmie poszukiwania ró¿nic jakoœcio- wych na podstawie charakterystyki iloœciowej œwiadectw myœli politycznej.

257

Zarówno w praktyce ¿ycia politycznego, jak i w literaturze politologicznej, mo¿na ³atwo znaleŸæ przyk³ady strukturyzacji systemu partyjnego i spek- trum myœli politycznej zbli¿onej do myœlenia w kategorii skal.

Pojêcia prawi- cy i lewicy, choæ ukrywaj¹ce ró¿ne i czêsto niedoprecyzowane zakresy zna- czeniowe, s¹ w istocie skal¹ nominaln¹.

Jeœli spojrzymy na rozk³ad klubów i kó³ parlamentarnych, np. w Sejmie RP, bez trudu dostrze¿emy okreœlone zasady porz¹dkowania ich miejsca na sali obrad plenarnych, od prawej do lewej strony zgodnie z historycznym pochodzeniem nazw prawica i lewica, które z kolei ilustruj¹ zastosowanie skali porz¹dkowej.

Precyzyjne i zestan- daryzowane narzêdzia, pozwalaj¹ce izolowaæ, charakteryzowaæ i porówny- waæ poszczególne przedmioty badania, wy³onione z chaosu partii politycz- nych i dorobków myœli politycznej, s¹ niezbêdne dla rozwoju obszarów po- litologii, zajmuj¹cych siê systemami partyjnymi oraz myœl¹ polityczn¹.

Próby ich stosowania, choæ pozbawione teoretycznej refleksji na temat konstrukcji skal i metody porównawczej, mo¿na odnaleŸæ w literaturze przedmiotu 5 .

Skalowanie pozwala osi¹gn¹æ dwie niezwykle istotne korzyœci badawcze: a) wyodrêbniæ jednorodne grupy badanych podmiotów (np. wyizolowaæ „czyst¹” myœl liberaln¹) oraz b) strukturyzowaæ i porz¹dkowaæ badany ob- szar zagadnieñ (np. tworzyæ „mapê”: myœli politycznej, systemu partyjnego, klubów parlamentarnych).

Oba zadania s¹ szczególnie trudne, a zarazem niezbêdne, w przypadku badania hybryd ideowych, tzn. dorobku myœli poli- tycznej danego podmiotu, ³¹cz¹cego elementy zapo¿yczone z wiêcej ni¿ jednej ideologii.

Praktyka dostarcza wielu przyk³adów tego zjawiska: odró¿- nienie socjalizmu niepodleg³oœciowego (np. PPS) od nurtu narodowo-robot- niczego (np. NPR) 6 lub wspomniany powy¿ej przyk³ad ³¹czenia elementów lewicowej wizji gospodarki i prawicowych pogl¹dów w sferze kulturowo-oby- czajowej (np. PiS, PSL) lub odwrotne po³¹czenie (np. PO).

Wyizolowanie hybryd ideowych 7 , tak czêstych w praktyce ¿ycia politycznego, wymaga precyzji, kompletnoœci, standaryzacji i jasnoœci badawczej, co pozwala unik- n¹æ niedookreœlonych i intuicyjnych rozgraniczeñ, które bywaj¹ nadzwyczaj zawodne.

Zapotrzebowanie, zarówno nauki, jak i praktyki, na myœlenie w katego- riach skal jest znacz¹ce.

Problem jednak stanowi doœæ dowolnie i ogólniko- we ich stosowanie, czêsto bez teoretycznego pog³êbienia.

Podstawowym warunkiem zastosowania skal jest wyznaczenie przedmiotów pomiaru, a wiêc w³aœciwoœci stopniowalnych i mo¿liwych do zmierzenia.

Przyk³adów mo¿na zapewne znaleŸæ wiele, gdy¿ znacz¹ca 258 5 E. Nalewajko, Protopartie i protosystem?

Szkic do obrazu polskiej wielopartyjnoœci, Warszawa 1997, s. 45–60; U. Scharde, Miêdzywojenna polska myœl narodowa.

Od patriotyzmu do globalizmu, Kraków 2004, s. 10–41; W. Sokó³, Kryterium ideologiczne i programowe w klasyfikacji partii politycz- nych, „Annales UMCS”.

Sectio K: Politologia Vol.

4 (1997), s. 94–98; W. Weso³owski, Formowanie siê partii politycznych w postkomunistycznej Polsce, „Studia Polityczne” 1995, nr 4, s. 16–22.

6 Zestawienie to nie oznacza zacierania ró¿nic miêdzy ide¹ narodu i niepodleg³oœci, nie s¹ one to¿same, lecz silnie powi¹zane, gdy¿ niepodleg³oœæ dotyczy³a pañstwa narodowego (ale nie w na- cjonalistycznym rozumieniu).

7 W. Sokó³ u¿ywa pojêcia dekompozycji programowej, nadaj¹c mu to¿same znaczenie z za- proponowanym okreœleniem hybryda ideowa (W. Sokó³, dz.cyt., s. 97).

wiêkszoœæ cech podlega ró¿nicowaniu pod wzglêdem natê¿enia.

Przedmio- tem skali mog¹ byæ tak¿e przeciwieñstwa, wówczas gradacja oznacza prze- chodzenie od jednej wartoœci w kierunku drugiej.

Mierzeniu mo¿e podlegaæ nie tylko treœæ pojêcia, ale równie¿ si³a jego oddzia³ywania, wynikaj¹ca z przypisywanej mu przez dany podmiot rangi wa¿noœci.

Wówczas skalowa- niu podlega owa moc wp³ywu, w konsekwencji miêdzy wartoœciami porów- nywanymi w ten sposób nie musi zachodziæ ¿aden zwi¹zek logiczny, tym bardziej przeciwieñstwo.

Mo¿emy zatem zbudowaæ trzy rodzaje skal, wy- ró¿nione pod wzglêdem przedmiotu pomiaru: 1) kontinuum – skala dotyczy stopnia natê¿enia jednej cechy, w zakresie od 0 (brak elementów badanego zjawiska) do + ∞; celem stosowania tego typu osi jest opis w kategoriach iloœciowych; 2) spektrum – na krañcach znajduj¹ siê przeciwstawne wartoœci b¹dŸ ich zbiory, np. wspomniany podzia³ prawica–lewica, nie oznacza to bynaj- mniej, ¿e rozpatrywany przypadek ogranicza siê do wystêpowania alter- natywy, gdy¿ pomiêdzy granicami skali znajduje siê wiele mo¿liwoœci po- œrednich, ³¹cz¹cych elementy obu krañców, wówczas œrodek spektrum bêdzie zawiera³ identyczn¹ liczbê równowa¿nych sk³adników rozpatry- wanych przeciwieñstw, ten rodzaj osi ma charakter jakoœciowy; 3) diada – na koñcach skali umieszczone s¹ ró¿ne, niepowi¹zane treœcio-

wo wartoœci, niebêd¹ce przeciwieñstwami w sensie logicznym, np. na- ród–demokracja, wówczas badaniu podlegaæ mo¿e zarówno stosunek czêstotliwoœci ich wystêpowania w okreœlonych wypowiedziach, jak i po- zycja w hierarchii wa¿noœci (s¹ równowa¿ne lub jedna z nich dominuje); tego typu osie dwudzielne stanowi¹ charakterystykê jakoœciow¹.

Kontinua i spektra w praktyce s¹ osiami niezmiernie podobnymi lub wrêcz identycznymi.

Ró¿nica zasad, zgodnie z którymi s¹ budowane, w praktyce badawczej mo¿e byæ niezauwa¿alna, gdy¿ stopniowanie jednej cechy jest niemal tym samym, co przechodzenie miêdzy skrajnymi warto- œciami przeciwieñstw.

Maksymalne natê¿enie jest niczym innym, jak od- wrotnoœci¹ minimalnego.

Nale¿y tak¿e wyró¿niæ cztery typy skal odpowiadaj¹ce poziomom pomiaru: 1) nominalna – umo¿liwia klasyfikacjê obiektów badanych ze wzglêdu na posiadanie lub brak okreœlonej cechy, ma wiêc charakter jakoœciowy, jest to najni¿szy poziom pomiaru; 2) porz¹dkowa – pozwala szeregowaæ obiekty badane wed³ug natê¿enia rozpatrywanej cechy, rangowanie ma charakter iloœciowy, okreœla miejsce obiektu w hierarchii, zgodnie z nazw¹ wskazuje kolejnoœæ uszeregowania obiektów od najni¿szej wartoœci cechy do najwy¿szej lub odwrotnie; 3) interwa³owa – dziêki niej mo¿liwe jest precyzyjne ustalenie dystansu po- miêdzy dwoma punktami skali, jednak dla jej zastosowania niezbêdne jest dysponowanie powtarzaln¹ jednostk¹ miary, której konstrukcja jest zadaniem niezwykle trudnym w naukach spo³ecznych, dlatego ten rodzaj skali jest rzadko stosowany; 4) ilorazowa – ma matematycznie wyznaczony punkt zerowy, umo¿liwia

dokonywanie wszelkich operacji matematycznych, nie tylko okreœlanie 259

odleg³oœci miêdzy punktami skali, ale tak¿e obliczanie, ilokrotnie ró¿ni¹ siê wskazywane przez nie wartoœci, jest to najwy¿szy poziom pomiaru, w praktyce nie wystêpuje w naukach spo³ecznych 8 .

Obie typologie skal nak³adaj¹ siê wzajemnie.

Kontinuum nigdy nie bê- dzie osi¹ nominaln¹, lecz zawsze porz¹dkow¹ lub interwa³ow¹.

Spektrum ³¹czy wszystkie typy skal wyró¿nione na podstawie poziomu pomiaru, gdy¿ podaje ró¿nice jakoœciowe (skala nominalna), np. miêdzy lewic¹ i prawic¹, szereguje podtypy mieszcz¹ce siê w owym dychotomicznym rozró¿nieniu oraz, jeœli dysponujemy jednostk¹ miary, mo¿e równoczeœnie informowaæ o dystansie pomiêdzy poszczególnymi punktami na skali.

Diada jest przede wszystkim skal¹ nominaln¹.

Mo¿e równie¿ przybraæ postaæ osi porz¹dkowej lub interwa³owej, gdy s³u¿y do pomiaru miejsca w hierarchii wa¿noœci lub dystansu pomiêdzy pozycjami, np. przy zastosowaniu za³o¿enia o zwi¹zku iloœci u¿ycia idei w wypowiedzi z jej pozycj¹ w hierarchii.

Tym samym poziom dokonywanego pomiaru, a wiêc jego dok³adnoœæ i iloœæ informacji otrzymywanych dziêki niemu, nie zale¿y od wyboru bada- cza, lecz jest uwarunkowany specyfik¹ przedmiotu badañ.

Dwa najg³êbsze poziomy pomiaru s¹ trudno dostêpne dla politologów, skupionych na anali- zach myœli politycznej, ze wzglêdu na brak jednostki miary w odniesieniu do idei.

Pozostaje zatem konstrukcja najprostszych skal.

Nale¿y jednak uwzglêdniæ niejednoznacznoœæ pojêcia pomiaru, które w w¹skim sensie sprowadza siê do przypisywania wartoœci liczbowych cechom, które ich nie posiadaj¹, w szerokim natomiast mierzenie to porównywanie wielkoœci, nie- koniecznie z u¿yciem liczb 9 .

Dlatego te¿ „pomiar w naukach spo³ecznych ma sens i teoretyczne uzasadnienie tylko wtedy, je¿eli zostanie zdefiniowa- ny bardzo szeroko” 10 , dotyczy zatem porównañ jakoœciowych.

Philips W. Shively zachêca do prze³amywania metodologicznych ograni- czeñ, stwierdzaj¹c, ¿e „jedn¹ z cech dobrego badacza jest to, ¿e œmia³o po- szukuje on wszelkich mo¿liwoœci nie tylko oczywistych i bezpiecznych zwiêkszenia poziomu dokonywanego przez siebie pomiaru” 11 .

Dostrzegaj¹c ryzyko podejmowania pomiarów interwa³owych na podstawie poœrednich wskaŸników, badacz ten pochwala takie dzia³ania, gdy¿ daj¹ one szanse na postêp oraz pozwalaj¹ w pe³ni wykorzystaæ posiadane informacje 12 .

Wska- zana powy¿ej mo¿liwoœæ liczenia iloœci wystêpowania nazw badanej idei w katalogu podstawowych dokumentów myœli politycznej jest prób¹ zwiêk- szenia poziomu pomiaru.

Pozwala ona stwierdziæ, czy dana idea wystêpuje w badanym dorobku (skala nominalna), okreœliæ jej miejsce hierarchii – zgo- dnie z zasad¹: im wiêcej razy nazwa zosta³ u¿yta, tym wy¿sz¹ zajmuje po- zycjê (skala porz¹dkowa), a tak¿e sprecyzowaæ dystans pomiêdzy poszcze- 260 8 G. Babiñski, dz.cyt., s. 124–125; R. Mayntz, K. Holm, P. Hübner, Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej, Warszawa 1985, s. 48–50; P. W. Shively, Sztuka prowadzenia badañ poli- tycznych, Poznañ 2001, s. 89–91.

9 G. Babiñski, dz.cyt., s. 123–124.

10 Tam¿e, s. 126.

11 P.W. Shively, dz.cyt., s. 102.

12 Tam¿e, s. 101, 104.

gólnymi ideami w strukturze rozpatrywanej myœli politycznej (skala interwa- ³owa) 13 .

Zalet¹ zaproponowanego rozwi¹zania jest pog³êbienie pomiaru, zarówno w odniesieniu do pojedynczego dorobku, jak i w przypadku porów- nywania myœli politycznej wielu podmiotów.

Wadê stanowi, le¿¹ce u pod- staw ca³ego pomys³u, nastêpuj¹ce za³o¿enie: iloœæ u¿ycia nazwy idei w pod- stawowych dokumentach danego podmiotu œwiadczy o jej wa¿noœci, zgo- dnie z zasad¹: im wiêcej u¿yæ, tym jest istotniejsza.

Wydaje siê ono bardzo prawdopodobne, lecz trudno znaleŸæ niezbite argumenty na jego potwier- dzenie.

Twierdzenie to jest poprawne wy³¹cznie przy uwzglêdnieniu kilku za³o¿eñ: 1) badaniu zosta³ poddany tekst programowy, jeœli rozpatrujemy zapis incydentalnej wypowiedzi, to koncentracja ca³ej treœci na marginalnym problemie nie oznacza, ¿e jest on kluczowy dla badanego podmiotu, oraz 2) odnoszenie go do wypowiedzi zawieraj¹cych program pozytywny, w sto- sunku do negatywnych fragmentów nale¿y – rzecz oczywista – stosowaæ zasadê odwrotn¹.

W literaturze politologicznej, poœwiêconej problemowi pomiaru dystansu ideologicznego partii politycznych, wystêpuje szereg propozycji zastosowa- nia skal porz¹dkowych i interwa³owych.

W celu ominiêcia wskazanych po- wy¿ej problemów metodologicznych badacze tworzyli rozmaite skale liczbo- we, najczêœciej konstruowane na bazie dychotomii prawica–lewica.

Roz- mieszczenie poszczególnych ugrupowañ mierzono odwo³uj¹c siê do opinii ekspertów, analizuj¹c treœæ dokumentów programowych oraz badaj¹c per- cepcjê masowego wyborcy.

Rezultatem d¹¿enia do precyzji w umiejscowie- niu badanego podmiotu na skali jednowymiarowej jest zaproponowany przez J.E. Lane i S. Erssona indeks polaryzacji, przyjmuj¹cy postaæ mate- matycznego wzoru 14 .

Problem polega jednak nie na tworzeniu odpowie- dnich formu³ matematycznych i skal – s¹ to zadania wzglêdnie proste, lecz na zmierzeniu realnie g³oszonych idei.

Tej podstawowej kwestii nie rozstrzy- gniêto, tym samym wci¹¿ wszelkie skale i wzory pozostaj¹ ma³o u¿yteczne, poniewa¿ brakuje elementu ³¹cz¹cego badan¹ rzeczywistoœæ z tworzonymi narzêdziami.

Dopóki nie znamy sposobu „mierzenia idei”, dopóty brakuje nam zgodnych z rzeczywistoœci¹ i precyzyjnych danych, które mo¿na by podstawiæ do okreœlonych wzorów jako wartoœci zmiennych i przedstawiæ graficznie na przygotowanych w tym celu skalach.

Dlatego te¿ nale¿y uni- kaæ pseudoœcis³oœci matematycznej, której Ÿród³em jest brak jakoœciowej re- fleksji nad mierzon¹ wielkoœci¹ 15 .

Mimo œwiadomoœci nieprzezwyciê¿onych dotychczas trudnoœci metodo- logicznych zwi¹zanych z newralgicznym punktem rozpatrywanej metody skalowania wielowymiarowego uniwersum myœli politycznej – dokonywa- niem pomiaru, warto konstruowaæ narzêdzie badawcze w postaci rozbudo- wanego zestawu skal.

£¹czne dysponowanie zestandaryzowanym kwestio- 261 13 Por. W. Sokó³, dz.cyt., s. 95.

14 R. Herbut, Systemy partyjne.

W: Demokracje zachodnioeuropejskie.

Analiza porównawcza.

Pod red. A. Antoszewskiego, R. Herbuta, Wroc³aw 1997, s. 182–185; W. Sokó³, dz.cyt., s. 94–96.

15 K. von Beyme, Wspó³czesne teorie polityczne, Warszawa 2005, s. 155.

nariuszem pytañ badawczych w formie katalogu osi oraz akceptacja za³o¿e- nia o powi¹zaniu czêstotliwoœci wystêpowania nazwy idei z wag¹ do niej przywi¹zywan¹, stanowi¹ propozycjê konkretnego narzêdzia badawczego, bêd¹cego odpowiedzi¹ na apel Henryka Zieliñskiego sprzed 30 lat o upo- rz¹dkowanie technik analizy myœli politycznej.

Konstrukcja narzędzia badawczego Zró¿nicowanie treœci myœli politycznej sk³ania do zastosowania dwóch rodzajów osi: a) uniwersalnych – identycznego zestawu osi stosowanego w celu pozna- nia zestandaryzowanej charakterystyki wszelkich dorobków myœli poli- tycznej, stanowi¹ one niezmienny katalog pytañ badawczych ujêtych w formie zestawu skal typu spektrum (lub kontinuum), s³u¿¹cych do ja- koœciowego opisu przedmiotu analizy, pod wzglêdem poziomu pomiaru spektra mog¹ przybieraæ formê skal porz¹dkowych lub interwa³owych, jest to podstawowy element tworzonego narzêdzia; b) specyficznych – konstruowanych ka¿dorazowo na potrzeby szczegó³o- wego badania jakoœciowego danego dorobku ideowego, ich wartoœci krañ- cowe wybierane s¹ w zale¿noœci od treœci rozpatrywanej myœli politycznej, pod wzglêdem typu przedmiotowego skal przybieraj¹ one postaæ diady, a wiêc pojêæ nieprzeciwstawnych pod wzglêdem logicznym, celem ich sto- sowania jest przede wszystkim precyzyjne opisanie hybryd ideowych (de-

kompozycji programowej) poprzez ustalenie pozycji w hierarchii uwzglê- dnionych na danej osi wartoœci, np. naród – demokracja, pod wzglêdem poziomu pomiaru diady odpowiadaj¹ skalom nominalnym lub porz¹dko- wym w odniesieniu do badania pozycji wybranych idei w hierarchii.

W literaturze politologicznej mo¿emy znaleŸæ kilka propozycji zestawów osi uniwersalnych, s³u¿¹cych do badania myœli politycznej (dystansu ideolo- gicznego partii politycznych).

W odniesieniu do polskiego systemu partyjne- go po roku 1989 propozycjê kwestionariusza pytañ badawczych zapropono- wa³ W³odzimierz Weso³owski.

Wyró¿ni³ 6 nastêpuj¹cych osi, których krañce tworz¹ wartoœci: - narodowe – uniwersalistyczne - wyznaniowe – œwieckie - autorytarne – demokratyczne - leseferystowskie – interwencjonistyczne - elitystyczne – populistyczne - rozliczenie przesz³oœci – przebaczenie.

Pierwsze spektrum rozci¹ga siê pomiêdzy zwolennikami: z jednej strony konserwacji w³asnych wartoœci narodowych (mówi¹c ogólniej – partykular- nych), nieuleganiu presji organizacji miêdzynarodowych (nale¿a³oby dodaæ: i wszelkich obcych wzorów); z drugiej zaœ – apologetami wartoœci wspólnych dla ca³ej cywilizacji zachodniej i ogólnoludzkich, integracji europejskiej.

Dru- ga oœ sk³ada siê z przeciwieñstw: konieczna i znacz¹ca rola religii w ¿yciu publicznym, prymat etyki religijnej (g³ównie chrzeœcijañskiej) jako Ÿród³a ko- 262

deksu moralnego oraz neutralnoœci œwiatopogl¹dowej pañstwa i pozosta- wieniu etyki jako sprawy prywatnej (Weso³owski pisze o etyce œwieckiej).

Podzia³ w stosunku do roli pañstwa w gospodarce oscyluje pomiêdzy wol- noœci¹ gospodarcz¹ i z niej wynikaj¹c¹ odpowiedzialnoœci¹ za w³asn¹ sytu- acjê materialn¹ a obowi¹zkiem wspierania s³abych ekonomicznie przez pañstwo.

Z powy¿szym rozró¿nieniem œciœle wi¹¿e siê przedostatnie roz- ró¿nienie, maj¹ce swe Ÿród³o w okreœleniu faktycznego depozytariusza suwe- rennoœci wewnêtrznej: elity czy masy.

To z kolei warunkuje akceptacjê auto- rytarnego sposobu sprawowania w³adzy (czemu sprzyja system prezydencki lub pó³prezydencki) lub poparcia dla regu³ i wartoœci demokratycznych: szero- ki pluralizm w ramach demokracji (autor osi pisa³ o nieskrêpowanym plurali- zmie, co jest nieœcis³e, gdy¿ oznacza³oby przyzwolenie tak¿e na swobodê dzia³alnoœci przeciwników demokracji, a wiêc brak mechanizmu samoobro- ny), oddolna aktywnoœæ obywateli, system parlamentarno-gabinetowy.

Ostat- ni dylemat nie ma zastosowania uniwersalnego, jest œciœle zwi¹zany z warun- kami sytuacji przejêcia pomiêdzy systemami politycznymi opartymi na prze- ciwstawnych wartoœciach, zasadach i metodach funkcjonowania 16 .

Badaj¹c proces formowania siê ideologii polskich partii politycznych po roku 1989 Ewa Nalewajko pos³uguje siê dwoma spektrami: równoœæ – zró¿- nicowanie oraz indywidualizm – kolektywizm.

Krzy¿uj¹c je, uzyskuje cztery typy myœlenia o gospodarce.

Zastosowanie w praktyce wyliczonych typów refleksji i wartoœci stoj¹cych u ich podstaw, prowadzi³oby odpowiednio do nakreœlenia czterech wizji idealnej gospodarki: ³¹cz¹cej mechanizmy socjal- ne z rynkowymi, korporacyjnej, regulowanej i zarazem rynkowej oraz wol- norynkowej 17 .

Tabela nr 2.

Typy myœlenia o gospodarce wed³ug stosunku do równoœci i indy- widualizmu c143ród³o: E. Nalewajko, Protopartie i protosystem?

Szkic do obrazu polskiej wielo- partyjnoœci, Warszawa 1997, s. 46.

Podzia³ ten mo¿na równie zasadnie potraktowaæ jako jedn¹ skalê (ma- cierz stanowi w istocie skrzy¿owanie dwóch osi), której przedzia³y zosta³y wyznaczone przez zastosowanie obu kryteriów ³¹cznie (skalowanie wielo- wymiarowe).

W tym celu nale¿y wybraæ jeden z wymiarów.

Szereguj¹c otrzymane kategorie wed³ug wzrostu akceptacji równoœci, otrzymujemy na- stêpuj¹cy ci¹g: leseferyzm, liberalizm, solidaryzm, egalitaryzm.

Kolejnoœæ 263 16 W. Weso³owski, dz.cyt., s. 16–17.

17 E. Nalewajko, dz.cyt., s. 45–53. indywidualizm (kolumny) równoœæ (wiersze) równoœæ zró¿nicowanie kolektywizm egalitaryzm solidaryzm indywidualizm liberalizm leseferyzm

typów zgodnie z kryterium wzrostu poparcia dla indywidualizmu wygl¹da³o- by odwrotnie.

Dziêki temu mo¿emy badaæ wspó³zale¿noœæ obu uwzglêdnia- nych cech: czy s¹ one wprost proporcjonalne, odwrotnie proporcjonalne, czy te¿ nie wystêpuje miêdzy nimi ¿aden zwi¹zek konieczny.

Obie osie stosowane przez autorkê maj¹ charakter spektrów, ich kombi- nacja zaœ prowadzi do wyró¿nienia czterech mo¿liwych typów, odpowiada- j¹cych æwiartkom uniwersum rozparcelowanego przez uk³ad wspó³rzêd- nych.

Analogiczne postêpowanie stosuj¹ tak¿e inni badacze, tworz¹c dwu- wymiarow¹ przestrzeñ poprzez ³¹czne rozpatrywanie dwóch osi, np.: mo- dernizm i uniwersalizm przeciw tradycjonalizmowi i partykularyzmowi oraz akceptacja liberalizmu ekonomicznego i jego krytyka, lub inny przyk³ad – poparcie i dezaprobata dla liberalizmu ekonomicznego skonfrontowane ze zgod¹ lub opozycj¹ wobec wp³ywów Koœcio³a na ¿ycie spo³eczne 18 .

Równie¿ Norberto Bobbio, analizuj¹c podzia³ na prawicê i lewicê, rozpa- truje szereg dychotomii, które s¹ w istocie skalami nominalnymi 19 .

Za pod- stawow¹ kwestiê, przes¹dzaj¹c¹ o przypisaniu danego dorobku do jednej z kategorii, zosta³ uznany stosunek do idei równoœci (równoœæ – nierów- noœæ).

Dodatkowo jako kryterium podzia³u uniwersum politycznego Bobbio uwzglêdnia stosunek do wolnoœci politycznej (demokracja – autorytaryzm), pozwalaj¹cy odró¿niæ ekstremistów i umiarkowanych.

Skrzy¿owanie obu problemów prowadzi do powstania czwórdzielnej macierzy, a wiêc dwuwy- miarowej mapy myœli politycznej.

Jest ona bardzo u¿yteczna, gdy¿ uwzglê- dnia zarówno dyferencjacjê w wymiarze celów i wartoœci, jak i metod dzia- ³ania, co autor celnie definiuje pisz¹c, i¿ „w przeciwstawieniu miêdzy ekstre- mizmem i nurtem umiarkowanym chodzi przede wszystkim o metodê, w an- tytezie miêdzy lewic¹ i prawic¹ chodzi przede wszystkim o cele.

Sprzecz- noœæ wartoœci jest wiêksza ni¿ sprzecznoœæ metod” 20 .

Tabela nr 3.

Podzia³ uniwersum politycznego wed³ug stosunku do równoœci i wolnoœci.

Oprac.

w³asne na podstawie: N. Bobbio, Prawica i lewica, Kraków–Warszawa 1996, s. 95.

Analogicznie jak w przypadku typów myœlenia o gospodarce, podzia³ przestrzeni politycznej na cztery podstawowe obszary wskazane w macie- 264 18 W. Weso³owski, dz.cyt., s. 20–22.

19 N. Bobbio, Prawica i lewica, Kraków–Warszawa 1996, s. 75 i n. 20 Tam¿e, s. 47. równoœæ (kolumny) wolnoœæ (wiersze) demokracja autorytaryzm egalitaryzm centrolewica, lewica umiar- kowana (socjaldemokracja, socjalliberalizm) skrajna lewica (jakobinizm) elitaryzm centroprawica, prawica umiarkowana (konserwatyœci, libera³owie) skrajna prawica (faszyzm, nazizm)

rzy mo¿na równie¿ przedstawiæ w formie skali.

Przybra³aby ona postaæ na- stêpuj¹cego spektrum porz¹dkowego, uszeregowanego wed³ug wzrostu natê¿enia elitaryzmu: skrajna lewica, centrolewica, centroprawica, skrajna prawica.

Uk³adaj¹c elementy macierzy zgodnie ze wzrostem poparcia dla demokracji otrzymamy szereg w nastêpuj¹cej postaci: skrajna prawica, skrajna lewica, centroprawica, centrolewica.

Zaprezentowana propozycja strukturyzacji przestrzeni politycznej ma charakter skal: nominalnej, porz¹d- kowej, a tak¿e mo¿e stanowiæ oœ interwa³ow¹.

£¹czenie dwóch osi jest zabiegiem bardzo u¿ytecznym, gdy¿ pozwala na analizê oraz jej graficzne przedstawienie dyferencjacji ideowej badanych podmiotów i tym samym stworzenie swoistej „mapy myœli politycznej” lub jej wybranych aspektów.

Dzia³anie to ma charakter skalowania wielowymiaro- wego, gdy¿ uwzglêdnia wiêcej ni¿ jedn¹ skalê, umo¿liwiaj¹c tym samym po- szukiwanie sta³ych lub tylko mo¿liwych powi¹zañ idei, odnosz¹cych siê do ró¿nych aspektów ¿ycia spo³ecznego, na przyk³ad gospodarki i religii.

Jest to narzêdzie szczególnie przydatne dla prowadzenia zestandaryzowanych porównañ dorobku ideowego wiêcej ni¿ jednego podmiotu.

Przejawy myœlenia opartego na mechanizmie skali, choæ pojêcie to nie jest u¿ywane bezpoœrednio przez wszystkich autorów, mo¿emy bez trudu odnaleŸæ w pog³êbionych analizach pojêæ prawica i lewica.

Ju¿ samo ich ze- stawienie tworzy prost¹ i ogóln¹ skalê nominaln¹.

Autor charakterystyki podzia³u spektrum myœli politycznej Ulrich Scharde, poruszaj¹c siê w war- stwie ideologicznej nazywanej filozoficznym pod³o¿em podzia³u sceny poli- tycznej, opiera siê w³aœnie na dychotomicznym rozró¿nieniu prawicy i lewi- cy.

Pog³êbiaj¹c sw¹ refleksjê, tym samym równie¿ poziom pomiaru, prze- chodzi do warstwy doktryny/koncepcji, pokazuj¹c wewnêtrzne zró¿nicowa- nie obu po³ów politycznego uniwersum.

Jego egzemplifikacjê stanowi wy- ró¿nienie w ramach lewicy: liberalizmu, liberalizmu spo³ecznego (socjallibe- ralizmu), anarchizmu, socjalizmu demokratycznego oraz komunizmu; we- wn¹trz zaœ prawicy: chrzeœcijañskiej demokracji, chrzeœcijañskiego integry- zmu, po³¹czenia konserwatyzmu i liberalizmu oraz myœli narodowej i liberal- nej 21 .

Wyliczenie to, koniecznie z zachowaniem w³aœciwej kolejnoœci, stano- wi w istocie przyk³ad zastosowania skali porz¹dkowej do badania myœli po- litycznej.

Ostatecznie konstruowane narzêdzie, s³u¿¹ce do badania myœli politycz- nej, przybiera nastêpuj¹c¹ postaæ: 1.

Podstawow¹ czêœæ zestandaryzowanego kwestionariusza pytañ ba- dawczych tworz¹ nastêpuj¹ce skale uniwersalne: - racjonalizm – irracjonalizm: dotyczy ona modelu poznania i decydo- wania, za pomoc¹ rozumu lub w sposób pozarozumowy, opieraj¹c siê przede wszystkim na emocjach, nieudowodnionych opiniach, itp., nie jest to nominalna dychotomia, lecz spektrum (mo¿na j¹ tak¿e przedstawiæ w formie kontinuum jako gradacjê jednej cechy: racjonalizmu lub irracjonalizmu), gdy¿ podmioty polityki nigdy nie osi¹gaj¹ wartoœci krañcowych, zawsze ich 265 21 U. Scharde, dz.cyt., s. 10–41.

sposób percepcji otoczenia jest mieszanin¹ racjonalizmu i irracjonalizmu, nale¿y te¿ pamiêtaæ, ¿e oœ ta mo¿e byæ stosowana w odniesieniu do jedne- go z dwóch wymiarów, tzn. sposobu wyboru celu lub metody osi¹gania, ir- racjonalnie wybrany cel mo¿na osi¹gaæ w sposób racjonalny lub odwrotnie, w praktyce mo¿liwe s¹ wszelkie kombinacje badanych przeciwieñstw w od- niesieniu do celu i formy realizacji 22 ; - partykularyzm – uniwersalizm: rozró¿nienie to dotyczyæ mo¿e zarów- no po¿¹danego zakresu wp³ywu, jak i Ÿróde³ wartoœci, partykularyzm ozna- cza skoncentrowanie na w³asnych interesach podmiotu i autotelicznych wartoœciach, w konsekwencji na ich obronie przed ingerencj¹ z zewn¹trz, jest wiêc ograniczony w sensie podmiotowym do ochrony wybranej grupy (np. narodu, klasy spo³ecznej), uniwersalizm koncentruje siê na przezwyciê- ¿aniu ram

jednej kultury i interesów jednego podmiotu, szuka tego, co wspólne, ponadjednostkowe; - naturalizm – antynaturalizm: sens obu krañców sprecyzowa³ Ulrich Scharde, pierwszy z wymienionych opiera siê na d¹¿eniu do ¿ycia oraz do- brobytu, a wiêc koncentracji na ¿yciu doczesnym, przeciwstawny biegun na- tomiast oznacza przekonanie, ¿e ¿ycie, zarówno jednostkowe jak i spo³ecz- ne, powinno mieæ sens maj¹cy swe Ÿród³o w wartoœciach transcendent- nych 23 ; - œwiecki – wyznaniowy: wybór mieœci siê miêdzy krañcowymi posta- wami: poparcia dla podporz¹dkowania ¿ycia politycznego nakazom religij- nym i nieuniknionej wówczas ingerencji zwi¹zków wyznaniowych w sprawy publiczne lub te¿ ograniczenia wp³ywów religijnych do sfery prywatnej ka¿- dego obywatela; - umiarkowanie – ekstremizm 24 : rozró¿nienie dotyczy stopnia zaanga- ¿owania w przyjêt¹ ideologiê, konsekwencjê w akceptacji

jej nakazów, nawet wbrew faktom (w przypadku ekstremistów), odpornoœci¹ na krytykê i brak w¹tpliwoœci co do s³usznoœci przyjêtych celów i metod, w konsekwencji skut- kuje dopuszczeniem wszelkich œrodków dla realizacji ideowego planu; - ewolucja – prze³om: oznacza wybór preferowanego lub uznanego za skuteczny sposobu dokonywania zmiany spo³ecznej, przy czym stopniowe przemiany s¹ akceptowane przez zwolenników postawy umiarkowanej, ra- dyka³owie d¹¿¹ do jednorazowego dokonania istotnego prze³omu jakoœcio- wego, tym samym skala ta jest œciœle powi¹zana z poprzedni¹ spoœród wy- mienionych; - woluntaryzm – fatalizm: skala odnosi siê do kwestii poczucia wp³ywu na rzeczywistoœæ lub jego brak, drugi z wymienionych krañców nale¿y zde- finiowaæ jako uwik³anie w ograniczenia spo³eczne, rozumiane jako stan fak- tyczny b¹dŸ postulat, przeciwleg³y biegun mo¿na nazwaæ pojêciem samoo- kreœlenie, wiara w mo¿liwoœæ zmiany

sytuacji; 266 22 Szerzej: A. Chmielewski, Racjonalizm i antyracjonalizm w filozofii politycznej.

W: Rozum a porz¹dek spo³eczny, red. J. Miklaszewskiej, Kraków 2002, s. 35–59; M. Dobrosielski, Racjona- lizm a irracjonalizm.

24 szkice filozoficzno-polityczne, Warszawa 1999, s. 12–28.

23 U. Scharde, dz.cyt., s. 10–17.

24 Zob.

szerzej: N. Bobbio, dz.cyt., s. 39–48.

- optymizm – pesymizm: jest to oœ autonomiczna i odrêbna wzglêdem poprzedniej, przekonanie o fatalistycznym wpisaniu ludzi w nieuchronny mechanizm dziejów, bêd¹cy efektem dzia³ania praw historii, postêpu b¹dŸ woli istoty nadprzyrodzonej, nie musi oznaczaæ nieuniknionej tragedii, prze- ciwnie – myœlenie fatalistyczne mo¿e mieæ charakter optymistyczny, jak np. w przypadku eschatologicznych wizji religijnych, w których koniec dotych- czasowego œwiata jest równoznaczny ze zbawieniem (przynajmniej dla nie- których, jeœli nie dla wszystkich), analogicznie przekonanie o decyduj¹cym wp³ywie na losy w³asne i spo³eczeñstwa nie jest w sposób konieczny wizj¹ optymistyczn¹, przekonaniu o swobodzie dzia³ania mo¿e towarzyszyæ nie- moc i wynikaj¹ce z niej przera¿enie; - postêp – tradycja: dotyczy Ÿród³a wartoœci miêdzy czerpaniem z prze- sz³oœci a tworzeniem nowych, oœ nie jest to¿sama z wyborem miêdzy ewo- lucj¹ a prze³omem

, gdy¿ drog¹ do postêpu mo¿e byæ zarówno stopniowa, jak i jednorazowa zmiana, analogicznie jak w przypadku tradycji w zale¿no- œci od tego czy ma byæ konserwowana, czy te¿ restytuowana; - spo³eczeñstwo otwarte – spo³eczeñstwo zamkniête: stopieñ otwar- toœci (lub zamkniêcia) spo³eczeñstwa jest rozumiany jako jego zdolnoœæ i sk³onnoœæ zarazem do spontanicznej, niewymuszonej przemiany, której Ÿród³a mog¹ tkwiæ w wyborze miêdzy tradycj¹ i postêpem, ale tak¿e mieæ charakter zewnêtrzny, tzn. czerpaæ z obcych wzorów kulturowych, gospo- darczych itp., jest to zatem oœ dope³niaj¹ca sens poprzedniego wyboru; - demokracja – autorytaryzm: miejsce na tej osi jest informacj¹ o za- kresie, zarówno podmiotowym, jaki i przedmiotowym, na skali wolnoœci po- litycznej, pierwszy kraniec oznacza: swobodn¹ alternacjê w³adzy zgodnie z ustalonymi procedurami, pluralizm podmiotów

maj¹cych realne szanse na udzia³ we w³adzy, znacz¹c¹ liczebnoœæ osób tworz¹c¹ owe podmioty, za- kres spraw poddanych procedurom ludow³adztwa jest szeroki, natomiast przeciwstawny koniec oznacza zasady przeciwstawne, przede wszystkim: podmiot w³adzy nie uwzglêdnia stanowiska rz¹dzonych, brak ustalonych re- gu³ alternacji w³adzy; - elitaryzm – egalitaryzm: pierwszy element oznacza odrzucenie tezy o faktycznej lub po¿¹danej równoœci ludzi, opiera siê na przekonaniu, ¿e lu- dzi wiêcej dzieli ni¿ ³¹czy w wymiarze potencja³ów, tym samym w warstwie skutków owe zró¿nicowanie powinno byæ zachowane, wi¹¿e siê to z d¹¿e- niem do dyferencjacji praw w zale¿noœci od miejsca w strukturze grupy, egalitaryzm oznacza poparcie dla równej redystrybucji przywilejów, zasada równoœci szans (ale nie gwarancji dla równoœci skutków) jest punktem œrod- kowym omawianej skali; - organicyzm (holizm

) – indywidualizm (atomizm): cz³on pierwszy za- sadza siê na za³o¿eniu o prymacie ca³oœci nad czêœciami, a zatem na do- minacji interesu grupowego, pañstwowego, itp., przyjmuje zasadê odgórne- go ustanawiania porz¹dku publicznego, w przeciwieñstwie do indywiduali- stycznego postulatu emancypacji, a wiêc nieuchronnie tak¿e akceptacji plu- ralizmu, wybór organicznej wizji spo³eczeñstwa wymusza tendencje do mo- nopolu podmiotów najwy¿szych w hierarchii w zakresie programowania sy- 267

tuacji zbiorowej, organiczne zasady funkcjonowania zbiorowoœci mog¹ byæ zarówno wymuszane przez organy w³adzy, jak i mog¹ stanowiæ wy³¹cznie postulat moralny narzucany cz³onkom demokratycznego systemu; - gospodarka rynkowa – gospodarka centralnie planowana: rozró¿- nienie to dotyczy modelu gospodarki, mechanizmów ni¹ rz¹dz¹cych, ale tak¿e roli pañstwa, odpowiednio: pe³ni¹cego jedynie funkcje gwaranta prze- strzegania zasad rynkowych lub podmiotu aktywnego, a nawet dominuj¹ce- go w tym obszarze ¿ycia spo³ecznego poprzez sw¹ daleko id¹c¹ interwen- cjê, tym samym jest to wybór miêdzy okreœlonym stopniem indywidualizmu lub kolektywizmu, a zatem tak¿e obci¹¿enia odpowiedzialnoœci¹ za sytua- cjê materialn¹ jednostki j¹ sam¹ lub grupê (spo³eczeñstwo).

Wymienione osie mo¿na krzy¿owaæ, sprawdzaj¹c, czy wystêpuj¹ zale¿- noœci miêdzy umiejscowieniem wybranych dorobków myœli politycznej na uwzglêdnionych skalach.

Takie zabiegi, przedstawiane w postaci macierzy lub skali porz¹dkowej, zosta³y zilustrowane przyk³adami zaczerpniêtymi z tekstów Ewy Nalewajko i Norberto Bobbio.

2.

Czêœæ uzupe³niaj¹c¹, s³u¿¹c¹ precyzyjnej analizie dostosowanej do indywidualnych w³aœciwoœci przedmiotu poznania b¹dŸ do potrzeb wybra- nych przez badacza skoncentrowanego na wyselekcjonowanych aspek- tach, tworz¹ elastyczne zestawy skal specyficznych.

Celem ich zastosowa- nia jest ustalenie struktury ideowej badanego dorobku myœli politycznej.

Na- rzêdzie to powinno byæ szczególnie pomocne przy analizie hybryd ideowych (dekompozycji programowej).

Mo¿na je ³atwo przystosowaæ do badañ nad wszelkimi odmianami myœli demokratycznej, by sprawdziæ, w jaki sposób wartoœci i zasady niezbêdne dla przyjêcia okreœlonej wersji ludow³adztwa zosta³y po³¹czone z preferowa- n¹ ideologi¹, np. liberaln¹, narodow¹, socjalistyczn¹.

Istotnym problemem jest zakres i charakter uœciœleñ, który dana ideologia lub doktryna/koncep- cja narzuca na demokratyczn¹ formê sprawowania w³adzy.

Ograniczenia ideowe demokracji przes¹dzaj¹ o jej konkretnym wariancie, a wiêc od usta- lenia zakresu podmiotowego (kto jest suwerenem, czy s¹ kategorie obywa- teli ze zró¿nicowanym zakresem praw obywatelskich i politycznych, czy te¿ wszyscy s¹ równi, jakie s¹ kryteria zró¿nicowania, proporcje liczbowe gru- py uprzywilejowanej i dyskryminowanej?) oraz przedmiotowego (tzn. zakre- su spraw poddanych demokratycznemu decydowaniu, ale tak¿e istnienia b¹dŸ braku immanentnych celów oraz ich hierarchii) zale¿y, czy bêdzie to wariant elitarny, czy egalitarny demokracji i jakie bêd¹ rezultaty zastosowa- nia w praktyce takiego po³¹czenia idei.

Jest to szczególnie pomocne narzê- dzie nie tylko w odniesieniu do charakterystyki pojedynczego dorobku myœli politycznej, lecz tak¿e do porównañ myœli wielu podmiotów.

Dziêki temu mo¿liwe jest precyzyjne uszeregowanie wed³ug stopnia demokratyzmu 25 poszczególnych odmian myœli liberalnej, nacjonalistycznej czy socjalistycz- 268 25 Wzrost stopnia demokratyzmu rozumiany jest jako poszerzanie zakresu podmiotowego (krêgu pe³noprawnych, suwerennych obywateli) i przedmiotowego (liczby dziedzin poddanych de- cyzji i kontroli) ludow³adztwa.

nej lub te¿ porównanie konkretnych doktryn, na przyk³ad liberalnej i socjali- stycznej, w³aœnie pod tym wzglêdem.

Osie specyficzne, konstruowane ka¿dorazowo na potrzeby konkretnego procesu badawczego, mog¹ tak¿e byæ wykorzystywane przy rozstrzyganiu in- nych dylematów zwi¹zanych z charakterystyk¹ i klasyfikacj¹ wybranego do- robku ideowego.

Mo¿liwe tak¿e jest tworzenie diad, pozwalaj¹cych szerego- waæ odmiany tej samej ideologii.

Dla przyk³adu wystarczy wskazaæ oœ niepod- leg³oœæ, obrona porz¹dku spo³ecznego, s³u¿¹c¹ do charakterystyki i izolacji poszczególnych doktryn i koncepcji wewn¹trz polskiej myœli konserwatywnej XIX w.

Pomiarowi podlega³aby wówczas, jak zaznaczono to opisuj¹c podsta- wowe typy skal, pozycja wybranych wartoœci w hierarchii wa¿noœci poszcze- gólnych podmiotów uwzglêdnionych w badaniu.

Mo¿emy tak¿e uwzglêdniaæ wiele podmiotów równoczeœnie, badaj¹c ich wzajemne usytuowanie pod wzglêdem wybranego kryterium.

Rolê osi specyficznych z powodzeniem mog¹ wype³niaæ tak¿e spektra, na przyk³ad oœ rozliczenie z przesz³oœci¹ – przebaczenie, zaproponowana przez W³odzimierza Weso³owskiego.

Jest ona wyraŸnie dostosowana do warunków konkretnej sytuacji funkcjonowania podmiotów tworz¹cych myœl polityczn¹, w tym przypadku wrêcz rewolucyjnej przemiany zasad ustroju politycznego i gospodarczego pañstwa.

W celu porównañ dorobków ideo- wych powsta³ych w ró¿nych epokach lub œledzenia ich ewolucji osie te mo¿- na ³atwo konstruowaæ wed³ug specyfiki treœci danej myœli politycznej, nie zaœ charakterystycznych rozstrzygniêæ danego momentu historycznego, np. socjalizm – demokracja, liberalizm – demokracja.

Zalety i ograniczenia standaryzacji badań nad myślą polityczną Stworzony kwestionariusz pytañ badawczych opiera siê na rozwiniêciu szeregu rozwi¹zañ, które incydentalnie pojawiaj¹ siê w literaturze przedmio- tu.

Skalowanie nie by³o jednak szerzej odnoszone do myœli politycznej, co wymaga³o dostosowania tej techniki do wymogów nowego przedmiotu ba- dañ.

St¹d te¿ próba przeniesienia zasad analiz opinii spo³ecznej na grunt idei.

Osie, tworz¹ce kilkunastoelementowy kwestionariusz badawczy, rów- nie¿ nie s¹ oryginalne, lecz zestawione w sposób mo¿liwie pe³ny i doprecy- zowane.

Po³¹czenie rozproszonych elementów daje jednak zupe³nie nowy rezultat.

Zastosowanie narzêdzia poprzedzonego refleksj¹ teoretyczn¹, skutkuj¹c¹ poznaniem szans i niedoskona³oœci przyjêtych rozwi¹zañ, jest postêpem w stosunku do dotychczasowych incydentalnych odwo³añ do sto- sowania skal w celu tworzenia map dystansu ideologicznego zbiorów partii politycznych.

Za³o¿enie o powi¹zaniu liczby nazw idei b¹dŸ zdañ odnosz¹- cych siê do niej, w tekœcie reprezentatywnym dla danego dorobku myœli po- litycznej pozwala wprowadziæ znacznie wiêksz¹ precyzjê, dziêki zastosowa- niu skal porz¹dkowych i interwa³owych.

Umiarkowana standaryzacja procesu badawczego, bez wzglêdu na to, czy posi³kuj¹ca siê technikami jakoœciowymi, czy iloœciowymi, pozwala osi¹- gn¹æ szereg istotnych korzyœci: 269

– kompleksow¹ analizê przedmiotu refleksji, – utrudnia prezentacjê selektywnych i tendencyjnych wyników, dziêki ja- snoœci i jawnoœci kryteriów analizy, – porównywaæ wyniki badañ tego samego przedmiotu lub dorobku ideowe- go wielu podmiotów w jednym badaniu, czego efektem jest mapa myœli politycznej, np. systemu partyjnego w danym okresie, – precyzyjne okreœlenie struktury ideowej pojedynczego dorobku, – graficzne przedstawianie wyników w formie uk³adów wspó³rzêdnych po- wsta³ych ze skrzy¿owania dwóch osi i umieszczenia w dwuwymiarowej przestrzeni badanych obiektów (np. nosicieli myœli politycznej) lub rozbu- dowanych macierzy, – u³atwia prognozowanie ewolucji myœli politycznej danego podmiotu na podstawie czêstotliwoœci wystêpowania danej idei w jej reprezentatyw- nych œwiadectwach; – zachowaæ uniwersalny charakter dziêki ogólnym osiom, a równoczeœnie na znacz¹c¹ elastycznoœæ i szczegó³owoœæ.

Zaproponowane narzêdzie badawcze nieuchronnie, oprócz zalet, ma tak¿e ograniczenia.

Nale¿¹ do nich omówione problemy ze stosowaniem metod pomiaru opartego na charakterystyce liczbowej rozpatrywanych zja- wisk, co jest w³aœciwe dla pomiaru w œcis³ym znaczeniu i poprzestanie wy- ³¹cznie na pomiarze ujmowanym w szerokim sensie.

Prób¹ ominiêcia tej niedogodnoœci jest pog³êbienie jego poziomu dziêki prostej charakterystyce iloœciowej œwiadectw myœli politycznej.

Opiera siê ono jednak na uproszczo- nym za³o¿eniu, co niew¹tpliwie obni¿a pewnoœæ rezultatów.

Uwzglêdnienie czêœci elastycznej narzêdzia wydaje siê oddalaæ niebezpieczeñstwo nieu- prawnionych uogólnieñ lub pominiêæ istotnych aspektów, wynikaj¹cych ze sztywnej czêœci pierwszej kwestionariusza pytañ badawczych.

270


corpora: openbooks

text:
Bolesław Leśmian

Łąka

Po ciemku…

Po ciemku, po ciemku łkasz,

Bezradność twych łez rozumiem!

Schorzałą śmiertelnie twarz

Radośnie całować umiem.

Do końca nie zabraknie mąk,

Do końca wystarczy mocy!

Zmarniałych, zmarniałych rąk

Potrafię pożądać w nocy!

Oględnie z rozkoszy mdlej

Tą piersią, co z trudem dyszy!

Do śmierci, do śmierci twej

Wraz z tobą nawykam w ciszy.

-----


text:
Brudecki Zygmunt, ksiądz, jezuita, um.

1647 r.

W Poznaniu był professorem matematyki.

Zostawił w druku: Cztery rzeczy człowieka ostatnie, t. j.

Novissima etc., Poznań 1648 r.

Toż samo wyd.

w Poznaniu 1683, w Wilnie, w Lublinie 1712 po łacinie i po polsku, p. t.

„Poeta chrześcjański katolicki, rozważający cztery rzeczy ostateczne“ etc., a tamże w 1751 r. p. t.

„Melancholja żyjącego człowieka w świecie obfitém w troskliwości, częścią łacińskim, częścią polskim rytmem rozerwana.“ Dzieło to zawiera nietylko wiersze ks. Brudeckiego, Macieja Radera i Jana Niess, ale i ks. Pawła Gaultera i Jana Kwiatkiewicza.

— Przełożył też z łacińskiego Sen żywota ludzkiego, w dziele którego tytuł: Rymy miłey i przystoyney zabawie ku zbudowaniu służące, Wilno 1782.

Cf. Brown, Bibl. pis.

assyst. polsk.