corpora: wikisources-pl

text:
— Aleksander II, był medjolańczykiem z urodzenia i poprzednio nazywał się Anzelm di Badagio.

Już jako kapłan, kanonik lateraneński, kongreg.

św. Fredjana, w swojém mieście rodzinném, około półowy XI w. zaczął w publicznych mowach silnie napadać na występki kapłanów, szczególnie na symonję i konkubinat.

Zostawszy biskupem Lukki, Al. działał dalej w obranym raz kierunku i widział z radością, jak stowarzyszenie Pataria (ob.

a.) w Medjolanie na wielką skalę rozpoczęło walkę z zepsutą częścią duchowieństwa.

Jedność dążeń wywołała zbliżenie biskupa Anzelma z Hildebrandem i św. Piotrem Damiani, a gdy umarł Mikołaj II, udało się Hildebrandowi, bardzo już wówczas potężnemu, przeprowadzić jednomyślny wybór Anzelma, jako Aleksandra II na Stolicę papieską (1061).

Napróżno stronnictwo hrabiego z Tusculum, poparte przez część duchowieństwa i dwór niemiecki, stawiło przeciw niemu antypapieża Cadolausa, biskupa Parmy, pod imieniem Honorjusza II; Aleksander zyskał wkrótce ogólne uznanie i prowadził dalej walkę z zepsutą częścią duchowieństwa, używając do tego Hildebranda i Damianiego, jako doradców i legatów.

Wystąpił także przeciwko młodemu a rozpustnemu Henrykowi IV, cesarzowi niemieckiemu, nie dozwalając mu, ażeby się rozłączał z prawowitą swoją małżonką Bertą; ekskommunikował jego złych doradców, a samemu kazał się stawić w Rzymie.

Umarł jednak 1073 r., wprzód nim Henryk IV na to się zdecydował.

Po nim nastąpił Hildebrand, jako Grzegorz VII.

Aleksander dał Władysławowi, księciu czeskiemu, pozwolenie używania mitry.

Potępił na dwóch soborach rzymskich r. 1065 rachowanie stopni pokrewieństwa, podług cywilnego kodeksu rzymskiego.

Zreformował we Włoszech kanoników regularnych św. Augustyna, którzy na tym półwyspie mieli 700 swoich klasztorów, a w Europie całej 4,550.


text:
Czysty kotek.

„Czemu się czysto myjesz,“ pytano raz kota?

„Bo czystość — odpowiedział — jest to piękna cnota.“

Jakoż doprawdy, kocina

Mył się prawie co godzina.

Chętnie mu do pokoju wchodzić pozwalano,

Powszechnie go kochano,

Doznawał wszelkich pieszczotek;

A czemu?

bo czysty był kotek.


text:
Biblijne towarzystwa są stowarzyszenia, mające na celu rozpowszechnianie Biblji.

Pozornie opierają się one na myśli rozkazu Chrystusowego: „idąc nauczajcie wszystkie narody“ (Mat.

28, 19 i 20), ale w rzeczy samej myśl tę parodjują.

Protestantyzm, do którego te towarzystwa wyłącznie należą, zanadto zajęty sobą, a przytém nie uznający właściwego kapłaństwa, nie troszczył się o missję.

Dopiero zazdrość, na widok postępów Kościoła katolickiego w Azji, ruch pietystów i interessa handlowe angielskie, zrodziły myśl propagandy, opierającej się głównie na rozrzuceniu Biblji po catej ziemi, we wszystkich znanych językach.

Myśl ta, rozbudzona najprzód w XVII w. przez Spenera i Franka, skłoniła barona Hildebranda v.

Canstein do założenia w Halli instytucji biblijnej, która pierwiastkowo jednak miała na względzie tylko wyznawców luteranizmu.

Podobna instytucja założoną została dla anglikanów w Anglji, ale tutaj wkrótce powzięto jeszcze myśl rozszerzenia zakresu instytucji do narodów pogańskich.

R.

1804 rozpoczęło swoje prace towarzystwo biblijne brytańskie i zagraniczne, połączywszy się z istniejącém od 1795 r. stowarzyszeniem missyjném.

Przyjęto za zasadę szerzenie Biblji bez wszelkiego komentarza.

Każdy członek rocznie składa gwineję; kto składa 2 gwineje, staje się członkiem stałym.

Składki hojniejsze dają prawo do wyższych tytułów i do głosowania na zebraniach.

Komitet, złożony z osób duchownych i świeckich, czuwa nad interesami stowarzyszenia i mianuje urzędników, jako to: prezydenta, dwóch wiceprezydentów, 3 sekretarzy i pewną liczbę asystentów.

Ajenci, odbywający podróże na koszt stowarzyszenia, załatwiają za jednym zachodem i swoje własne interesa.

W tymże samym czasie potworzyły się w Anglji, w Niemczech, w Paryżu (od 1818 r.) w Ameryce, stowarzyszenia pomocnicze przeróżnych sekt protestanckich, które starają się mieć wszędzie swoje filje, otrzymujące corocznie pewną ilość Biblji całej, albo tylko Nowy Test., częścią gratis, częścią po cenach zniżonych.

Fundusze towarzystwa, oprócz składek stowarzyszonych, stanowią jeszcze ofiary, zbierane w kościołach, albo po domach.

Razem biorąc dochody te są bardzo znaczne: rocznie wynoszą około 20,000,000 złp.

Staraniem towarzystwa przełożono Biblję na 159 języków i djalektów, pomiędzy któremi 107 przekładów jest zupełnie nowych, i rozrzucono wiele miljonów egzemplarzy po świecie (samo tylko tow. angielskie rozrzucać ma rocznie miljon siedmset tysięcy egzempl.).

W r. 1872 kolporterowie towarzystwa udzielili Francuzom 49,000 egzemplarzy, 20,000 sprzedały księgarnie, a 11,500 egzemplarzy ofiarowano bezpłatnie wdowom, sierotom i więźniom wojennym.

W tymże roku towarzystwo dostarczyło Hollandji 12,000 egzempl., w Niemczech wydrukowano pół miljona, z których rozeszło się 322,800 egzempl., w Austrji sprzedano 152,250 egzemplarzy, w Danji 21,700, w Norwegji 25,000, w Szwecji 48,000, w Rossji 231,000, w Hiszpanji 58,690, w Portugalji 6,430, we Włoszech 35,240, w Turcji, Grecji i Egipcie 27,840, w Indjach 171,000 i w Chinach 93,000 egzempl.

Do Rossji wysłano przekład Biblji w 60 językach.

W ogóle, towarzystwo w przeszłym roku rzuciło w świat 2,592,336, a od początku swego istnienia 68,477,031 egz. Biblji, w 204 językach i narzeczach.

Karol of Shaftesbury, prezes towarzystwa, ogłosił drukiem wielkie swoje zadowolenie, że nawet w Rzymie, tuż obok tronu Papieża, propaganda protestancka zdołała rozwinąć swoją działalność.

Głównych ajentur towarzystwa jest trzy: w Berlinie, Kolonji i Frankfurcie.

Cesarz Wilhelm ofiarował 14 kolporterom związku biblijnego znaki honorowe, jakie udzielane bywają osobom cywilnym za usługi humanitarne, niesione w czasie wojny.

Ale ta gorączkowa działalność tow. bibl. nie obraca się wcale na korzyść religji: we wszystkich towarzystwach biblijnych panuje duch wrogi Kościołowi katolickiemu.

Na posiedzeniach tych towarzystw nieraz już wypowiadono nadzieję, że za pomocą rozrzucenia Biblji, wywróci się powaga papiezka.

Samo rozdawanie Biblji bez wszelkich objaśnień, dostatecznie wykazuje chęć przeprowadzenia protestanckiej zasady o tłumaczeniu Pisma św. podług upodobania jednostki, i o odrzuceniu wszelkiej tradycji dogmatycznej.

Cel ten pokazuje się jeszcze i z tej okoliczności, że Biblję, w rozmaity sposób pouszkadzaną i popsowaną, rozrzucają, nietylko pomiędzy niewiernymi, ale i pomiędzy katolikami, biorąc się, dla uwiedzenia dobrej wiary katolików, na nędzne fortele, kładąc fałszywe intytulacje (np. Vulgatae a Clemente VIII recognitae etc.).

Obok Biblji, rozrzucają zarazem ajenci towarzystwa drobne traktaciki, pobożne niby, a częstokroć i bezbożne otwarcie, a zawsze Kościołowi katolickiemu nieprzyjazne.

Dla tego Kościół wystąpił przeciwko tym towarzystwom i potępił je, jako szkodliwe religji Chrystusowej (Pius VII Papież, w breve daném d.

29 Czerwca 1816 r. do arcyb.

gnieźnieńskiego i d.

3 Sierp.

1816 do arcyb.

mohilewskiego).

Leon XII Pap.

w encyklice do wszystkich biskupów (3 Maja 1824 r.) mowi: „Non vos latet societatem quandam, dictam vulgo Biblicam, per totum orbem audacter vagari, quae spretis ss.

Patrum traditionibus, et contra notissimum Tridentini concilii decretum, in id collatis viribus, ac modis omnibus inteudit, ut in vulgares linguas nationum omnium sacra vertantur vel potius pervertantur Biblia.

Ex quo valde pertimescendum est, ne sicut in aliquibus jam notis, ita et in caeteris interpretatione perversa de Evangelio Christi, hominis fiat Evangelium, aut, quod pejus est, diaboli (S. Hier.

in c.

I ad Gal.)“ Potępienie to ponawiali: Pius VIII d.

29 Maja 1829 r., Grzegorz XVI d.

8 Maja 1844, Pius IX d.

9 Listop.

1846 r.

Co się tyczy rezultatów, jakie wydały te towarzystwa, jeśli mamy dać wiarę sprawozdaniom ich w Anglji, w Prussach i t.

d., rozniosły one Biblję po całym świecie, rozpowszechniały ją za pomocą kontrabandy, rzucały po drogach, narzucały gwałtem, gdyż missjonarze tych towarzystw są tylko roznosicielami Biblji.

Argumentem zaś na poparcie pożytku towarzystw, jest opowiadanie o kilku faktach nawrócenia, dokonanych przez czytanie Biblji, z czego wnoszą, że ile Biblji rozrzucono, tyle dusz nawrócono i tyleż rodzin pozyskano dla czystego chrystjauizmu, t. j. dla protestantyzmu, i zabezpieczono tym sposobem przeciwko zabobonom katolickim.

Rozumowania takiego nie potrzeba i zbijać.

Św. Franciszek Ksawery nawrócił z jedną Biblją miljony dusz, ale z samemi tylko miljonami Biblji nie można nawrócić ani jednej duszy!

Nigdzie też Zbawiciel nie powiedział: „Idąc, rozdawajcie Biblje“, lecz: „idąc nauczajcie.“ Wiele dowodów, najzupełniejszej bezpłodności, tego apostolstwa biblijnego, znajdzie czytelnik zebranych w dziele ks. Marshall, Les missions chrétiennes, Paris 1865.

2 t.

Cytujemy tylko kilka dla przykładu.

Howard Malcolm (Travels v. II), wysłany specjalnie dla sprawozdania o skutku siedmiu malajskich tłumaczeń Biblji, rozrzucanych w ogromnej liczbie egzemplarzy, powiada, że na całym półwyspie nie słyszał ani o jednym nawróconym.

John Bowring (The kingdom of Siam v. I. ch.

XII) powiada, że w Siamie „chciwie chwytają Biblję, bo wszelki nabytek dla siamczyka miły, ale nierównie chętniej przyjmowaliby papier biały.“ Nędzne tłumaczenia chińskie, wydane przez tow. biblijne, narażają tylko religję chrześcjańską na śmieszność; tak mówi Taylor Meadows, tłumacz chiński przy legacji angielskiej (ob.

Marshal l. c.

I 20).

Rozdawanie Biblji czytającym, nie jest wcale nawracaniem, a cóż dopiero, gdy ogromna większość obdarowanych czytać wcale nie umie.

Cf.

wyżéj, str. 316.

Źródła do historji towarzystw bibl.: Owen, Annual reports, Summaries, history of the british and foreing Bible-Society, tomów 3; Analysis of the system of the Bible-Society... by C. S. Dudley, London 1821; O. Douen, Histoire de la societé biblique protestante de Paris, 1868.


text:
Brody, Brodzie (Borodzicz), herb polski: trzy krzyże niebieskie w polu czerwonem w gwiazdę ułożone, t. j. zbiegające się podstawami w środkowym punkcie tarczy.

W zapiskach sądowych wzmiankowany jest pod nazwą „Brody" w roku 1425.

Król Aleksander Jag.

nadał go także w r. 1505 Jakubowi z Brzeziny, bojarowi litewskiemu, a podskarbiemu księżny Anny mazowieckiej, i stąd wzięli się na Litwie Borodziczowie.


text:
Anastazy Rzymski, v. A. Biljotekarz[1], opat klasztoru Najśw. Marji Panny za Tybrem, bibljotekarz rzymski, żył około r. 848—886 i sprawował poselstwo od cesarza Ludwika Pobożnego, do cesarza Bazylego macedońskiego.

Biegły w greckim, tłómaczył wiele z tego języka na łaciński.

Wprawdzie łacina jego nie jest czysta, jednakże wielką położył zasługę swemi przekładami; bo, gdy autorowie greccy z owych czasów są zawiłymi, Anastazy podaje klucz do ich zrozumienia.

Przełożył Nicefora (ob.)

Chronologiam; Akta soborów powszechnych VI in Trullo, VII i VIII (drukowane w zbiorach Binjusza, Labbego, Hardouina i Mansi);, Żywot św. Djonizego Areop.

z Metodjusza (ap.

Surium, De vitis SS.

3 Octobr.); Żywot św. Jana Jałmużn. z Leoncjusza (ap.

Rosweyd, Vitae Patrum t. I; ap.

Bolland.

Acta SS.

23 Jan.); św. Dymitra, czyli Demetrjusza (ap.

Mabillon, Analecta t. I) i św. Piotra Balsama (ap.

Surium, op.

c.

3 Januar.; ap.

Bolland, op.

c. eod.

die; ap.

Ruinart, Acta primor.

martyr.) i innych.

Nadto, już to z greek, przełożył, już też zebrał z łacińskich źródeł Collectanea ad historiam Monothelitarum, zbiór nader ważny dokumentów (ed.

Sirmond.

Paris 1320, powtarzane w Opera Sirmondi, w Biblioteca Patrum, ed.

Combefis i w Biblioth.

PP., ed Lugduni t. XII); Żywoty Papieży: św. Agatona (ap.

Bolland.

Acta SS.

10 Januar.), św. Benedykta II (ib.

7 Maii) św. Grzegorza II (ibid.

13 Februar.), św. Leona II (ib.

28 Jun.), św. Paschalisa I (ib.

14 Maii), św. Pawła I (ib.

28 Jun.), św. Witaljana (ibid.

27 Januar.) i św. Zacharjasza (ib.

15 Mart.), które to żywoty wchodzą do składu Libri Pontificalis (ob.).

Z Nicefora, Leoncjusza i Syncella (ob.) ułożył Historiam ecclesiasticam, seu Chronographiam tripartitam do r. 872 (ed.

Fabrotti, w Hist.

Byzant.

Script. ob.

Scriptortim corpus).

X. W. K.

Anastazy, rzymski presbyter (kardynał), współczesny poprzedzającemu, jeżeli nie ten sam.

Awanturnicze swoje życie skończył ok. r. 887.

Szczegóły o nim mają Annales Bertiniani (z IX w.) i Akta syn.

VI rzymskiego, pod Leonem IV r. 850 odbytego (ap.

L. Holstenium, Collectio Romana bipartita, Romae 1662. i ap.

Labbe, Concilior.

Col.).

X. W. K.


corpora: openbooks

text:
Bolesław Prus

Powiastki cmentarne

I. Opowiadanie autora

Rzecz dzieje się pod werendą pewnej cukierni w ogrodzie…

…

Wieczór letni, słońce idzie już spać i mówi dobranoc gwiazdom, które tu i owdzie wyglądają z przepaści błękitu, niby kąpiące się dziewice z gęstwin tataraku, dokąd zapędziły je zuchwałe spojrzenia nieskromnego, lecz ognistego chłopca.

Balsamiczna woń ogrodu miesza się z dymem tytoniu, wyziewami kawy i herbaty i pyłem, wznieconym przez damskie suknie.

Szmer liści przedwcześnie zgrzybiałych drzewek i kaskada słowiczego śpiewu walczą o lepsze z szelestem wykrochmalonych ogonów, brzękiem łyżeczek, basowymi głosami gości i dyszkantem krótko ostrzyżonych, lecz nie dość krótko utrzymywanych chłopców.

Od kilku godzin, przed zmieniającymi się dość często szklankami ponczu, siedzą trzy indywidua z linii obrończej.

Jedno z nich jest patronem, drugie adwokatem, trzecie mecenasem.

Panowie ci o godzinie piątej mówili o tym, że dni są gorące, o szóstej przeszli do reform sądowych, o siódmej do polityki, o ósmej do piękności natury, przy czym jednomyślnie zgodzili się, że widok księżyca w pełni pozostanie na zawsze piękny.

Gdy słońce zaszło, na ulicach zapłonął gaz, a każdy z obecnych powitał szóstą z kolei szklankę ponczu, gdy w dodatku księżyc ukazał się na firmamencie — wówczas lodowata skorupa wzajemnej nieufności poczęła topnieć.

Trzej juryści dostrzegli, że w piersiach ich, obok kodeksu cywilnego i kryminalnego, istnieją jeszcze serca, poczęli rozmawiać o miłości i o dawno ubiegłych młodzieńczej swobody latach…

Potem nastało milczenie…

Potem niebo okryło się gwiazdami, niby złotym makiem, a słowiki w różnych stronach ogrodu śpiewały tak, jak śpiewać umieją tylko zakochane słowiki…

Potem dusze prawników wypełniły się wspomnieniami, jakąś nieokreśloną melancholią, jakimś uczuciem potrzeby wylania się..

Potem wniesiono nowe szklanki ponczu i zaczęły się opowieści.

II.

Opowiadanie patrona

— Mówię wam, panie dobrodzieju, że w naturze jest coś!… — rzekł patron.

— Może być! — dorzucił krótko mecenas.

— O jest i nie jedno!…

Woda, arak, cukier na przykład… — zakończył adwokat.

— Kolego! — upomniał go patron — kolego…

Znałem ja takich, którzy wyśmiewali wszystko, byli zdecydowani na wszystko i w końcu, panie dobrodzieju, zbankrutowali na czysto!

W naturze jest coś i w duszy ludzkiej także coś.

Nie drwijcie z tej struny tajemniczej, bo jak wam, panie dobrodzieju, pęknie!…

Patron zabębnił w stół palcami, skosztował odrobinę ponczu i zamyślił się.

Młody adwokat z lekkim uśmiechem spojrzał na mecenasa, lecz dostrzegłszy w twarzy jego chłód dyplomatyczny, spuścił oczy i słuchał.

— W szkołach jeszcze — prawił podtatusiały obrońca — kolegowałem z niejakim Stefanem…

Kochaliśmy się bardzo.

Kiedy profesor wykładał lekcję, a nasi towarzysze sensaci czytywali romanse, my obaj rżnęliśmy w diabełka, albo pod ławką spaliśmy na jednym płaszczu.

Chłopak ten miał wielki spryt.

Toteż kiedy jedni utrzymywali się z lekcji, drudzy z przepisywania, inni nawet z czyszczenia butów profesorom, on opłacał mundur i stancję swoim dowcipem, bo ojciec, co prawda, oprócz starych, panie dobrodzieju, szopów i wolteriańskich zasad nic mu nie zostawił.

Nawiasem wspomnę, że Stefanek, nie kto inny, wynalazł loterię na rubla.

Rozpisywał sto biletów po pięć groszy, losował, i — wygrywającemu oddawał rubla, a sam chował półtora.

Chcieli go tam inni naśladować w tej sztuce, ale chłopak miał pięść, panie dobrodzieju, twardą i przy monopolu utrzymał się.

Mnie osobiście najwięcej imponował odwagą.

W naszych czasach człowiek w dwudziestym roku życia nie bawił się w filozofię, ale jak i jego ojcowie w karty grał, czasem wypił, jeżeli co było, za dziewczętami, panie dobrodzieju, latał jak kot z pęcherzem, a dla strachów poszanowanie miał wielkie.

Stefan zaś, o ile w hulatyce trzymał prym, o tyle kpił sobie z żywych i umarłych, tak jak na przykład nasz kochany adwokat, co zresztą kryminału jeszcze nie stanowi.

Jednego dnia, jakoś w czasie egzaminów, zeszło się nas kilku na mojej stancji, gdzieśmy mieli pokoik pod strychem do nauki.

W dzień jeszcześmy tam miętosili trochę książczyny, ale jak nadszedł wieczór ciepły, widny, taki, panie dobrodzieju, pociągający do złego…

Odleciały, powiadam wam, książki w kąt!

Każdy czuł, że trzeba dziś zrobić jakieś głupstwo, ponieważ jednak na to, co by nam się podobało, pieniędzy nie mieliśmy, ktoś zatem szepnął, aby iść na cmentarz…

W tym punkcie opowiadania mecenas zauważył, że wieczór robi się chłodny, uwagę tę potwierdzili dwaj inni, skutkiem czego na stole ukazały się nowe szklanki ponczu.

— No, ale może was nudzi to opowiadanie? — spytał nagle patron.

— Bynajmniej!

Gdzież znowu!… — zaprzeczyli słuchacze.

— Ha!

Jeżeli tak, panie dobrodzieju, to słuchajcie dalszego ciągu.

W stancyjce było nas ośmiu, lecz wyszło nas tylko siedmiu, potem na mieście zrobiło się sześciu, a na rogatce zostało tylko pięciu.

Ile pamiętam, kpinkowaliśmy sobie całą drogę, stopniowo jednak gardła nam jakoś chrypły, dowcip zakulał na powagę, a u wrót cmentarnych skończyło się na tym, że wszyscy, z wyjątkiem pogwizdującego Stefana, zdjęliśmy, panie dobrodzieju, czapeczki, i przeżegnali się z większą, niż kiedykolwiek, pobożnością.

Szanowny mówca, zapewne dla nadania dźwięczności swemu głosowi, coraz częściej podnosił szklankę do ust, choć, jako człowiek wstrzemięźliwy, niewiele połykał od razu.

— Kiedyśmy się znaleźli za cmentarnym murem, rzetelnie powiadam wam, że nam w pierwszym momencie tchu, panie dobrodzieju, zabrakło.

Cmentarz zupełnie inaczej wygląda w dzień, a inaczej w nocy…

Księżyc jakoś wtedy nie świecił, wiatr wiał…

Kiedyśmy jeszcze szli prędko naprzód i każdy o własnym strachu myślał, było jako tako; ale kiedyśmy się już znaleźli na środku…

Patron znowu łyknął ogrzewającego likworu.

— Cmentarz w porze nocnej, powiadam wam, to nie chychy!

Przed tobą groby, za tobą groby, na prawo i na lewo także groby, pod tobą resztki, panie dobrodzieju, ludzkie, a nad tobą być może rój duchów…

Ten krzyż pokazuje ci, że pod nim leży, panie dobrodzieju, umarły, ten kamień, zdaje ci się, że przyciska nieboszczyka, który inaczej wychyliłby, panie dobrodzieju, na świat głowę; te drzewa i krzaki, wykarmione krwią i ciałem, pochylają się tak, jakby ci w oczy, panie dobrodzieju, spojrzeć, lub do ucha szepnąć coś chciały…

Patrząc na garbate mogiły, przypomniałem sobie kretowiska na łąkach.

Co będzie, pomyślałem, jeżeli się kopce te poruszą, panie dobrodzieju, rozpadną i jeżeli uwolnieni z grobów, panie dobrodzieju, nieboszczykowie tłumem pędzić poczną około nas, uciekając z tych, panie dobrodzieju, miejsc strasznych, do których my, dzieciaki głupie, przyszliśmy samochcący?…

Mówiąc to, szanowny patron był widocznie nie tylko głębiej wzruszony od obu swoich towarzyszów, ale nawet od wszystkich razem spacerujących w Saskim Ogrodzie.

— W tej chwili — ciągnął obrońca — dzika myśl przemknęła mi przez głowę.

Przypomniałem sobie, że ja mam szkielet i moi koledzy mają także szkielety, że cały ten piękny świat jest niczym więcej, tylko pokrywką, z poza której wyszczerza, panie dobrodzieju, zęby śmierć obrzydliwa.

Powiadam wam, myśli te tak mi zamąciły w głowie, że pod słowem, zwariowałbym niechybnie, gdybym w tej chwili jakiś oryginalny szelest usłyszał.

Na szczęście oprócz jednostajnego szumu liści i krakowiaków, wygwizdywanych przez Stefana, nie było słychać nic…

Gdyśmy nieco z wrażenia ochłonęli, odezwał się jeden, już nie pamiętam który:

—„Więc ty, Stefek, naprawdę się nie boisz, czy tylko tak miną, panie dobrodzieju, nadrabiasz?”

—„Cha!

Cha!

Cha!

Jak się masz głupi! — krzyknął Stefan.

— Ja się boję?…

Jeżeli chcecie, to wam zaraz trupią, panie dobrodzieju, głowę wykopię…”

—„I ja bym to potrafił!” — szepnął któryś.

Stefan zakipiał z rozdrażnienia.

—„No, słuchajcie!

Ja zrobię to, czego żaden z was nie potrafi…

Oto przyniosę wam ten krzyż spróchniały, około którego przechodziliśmy.”

—„Zgoda!”

Krzyż ów, porosły mchem i opleciony, panie dobrodzieju, bluszczem, stał o kilkaset kroków, pośród gąszczu, do którego żaden z nas pojedyńczo nie poszedłby za neapolitańskie sumy.

Stefan jednak ani się zawahał; pobiegł śmiało naprzód, a my tymczasem usiedliśmy na mogiłce.

Dziś jeszcze słyszę szelest jego kroków i klątwy, jakie rzucał, potykając się o groby.

Drżałem jak listek, zdawało mi się, że Stefanowi ktoś drogę zastępuje, albo znowu, że nieboszczyk, którego przysiedliśmy, chce kościstymi i z mięsa obranymi palcami uszczypnąć mnie, panie dobrodzieju, w łydkę…

Brru…

Nagle ucichły kroki Stefana, a w mojej piersi dech…

Słucham, coś puka: łup!

łup!

łup!… — to tak pulsa biją mi w głowie.

Wreszcie i pulsa bić przestały, a wtedy rozległ się na cmentarzu suchy, przeciągły trzask, którego nawet przy śmierci nie zapomnę…

To Stefan złamał krzyżyk nadpróchniały i ciągnął ge z wielkim hałasem po zagonach grobów.

Pobiegliśmy naprzeciw.

Tamci winszowali Stefanowi odwagi, a ja tymczasem obejrzałem złamaną figurę.

Drzewo było sczerniałe i miękkie, a na nim blacha zardzewiała, na której z trudnością przeczytałem:

Maryja…

… t 17…

… stchnie…

…

Boga.

W kwadrans potem byliśmy już przy rogatce…

Patron umilkł, a mecenas odezwał się:

— W opowiadaniu tym uważam jakiś brak.

Spodziewałem się, że będzie ono cudowne, tymczasem zaś nie widzę tego…

— Przypominam koledze — odparł patron — żem ja co innego miał na myśli.

Chciałem po prostu naszemu koledze adwokatowi dowieść, że ludzie zdecydowani na wszystko stają się niekiedy moralnymi bankrutami…

— Więc ma być dokończenie?

— Rozumie się.

— A zatem słuchamy.

Chłopcze!

Daj-no jeszcze trzy szklanki ponczu…

*

— Od owej nocy — ciągnął patron — Stefan zmienił się, jakby nie… ten sam.

Nie powiem, broń Boże, aby mniej pił, albo mniej w karty grał; owszem, robił to częściej i w porcjach większych.

Zmiana jednak była gorsza: z odważnego bowiem zrobił się (jakby siekierą ciął) tchórzliwy, sam spać w jednym pokoju nie mógł i często zrywał się przez sen, wrzeszcząc:

— „Maniu!

Maniu!…”

W parę miesięcy później dowiedzieliśmy się, że owa Mania była jedną z pierwszych ofiar jego, że się tak wyrażę, niepowściągliwości, i że przed trzema laty zmarła.

— W tym miejscu — przerwał adwokat — pozwolę zrobić sobie uwagę, żeś kolega miał porządnych przyjaciół!…

— Niczego, panie dobrodzieju, niczego! — odparł patron i mówił dalej.

Upłynęło lat kilka.

Byłem już wtedy tym, czym jestem do dziś dnia, czyli patronem, i konkurowałem o moją pierwszą nieodżałowanej pamięci małżonkę; lecz choć stołowałem się u jej rodziców, kiedy niekiedy jednak zaglądałem do starych znajomych.

Pewnego wieczoru zaszedłem do jednej lichej kawiarenki, w której nie byłem już od półtora roku.

Wchodzę, patrzę, dziewczęta te same, choć podstarzały się, ściany te same, choć poczerniały bardziej, i kanarek ten sam, choć mu ogon, panie dobrodzieju, kot urwał…

Wchodzę, witam się, i one się witają; mówię: — „Dajcie kawy!” — dają kawy; siadam na krześle i gapię się po ludziach.

Eh!

Panie dobrodzieju, jakże ten świat zmienia się powoli!

Goście ci sami, a choć przybyło kilku nowych, za to trzech starych umarło, a jeden się ożenił.

Ubiory te same, rozmowy te same, a nawet i te same fajki, bo wówczas papierosów nie używano.

Już chciałem knajpinę opuścić, kiedy nagle weszło do niej dwu grajków: jeden mały i pękaty z fletrowersem, drugi wysoki, czerwony i zarosły ze skrzypcami…

Siadają…

Grają…

Tfy!

Do kaduka, a toż ten skrzypek wykapany Stefan!

Podchodzę, on sam!

— „Jak się masz…

— Jak się masz…”

—„Co robisz?”

— „Jestem grajkiem.

A ty co?…

—„Jestem patronem.”

Od słowa, panie dobrodzieju, do słowa, kupiłem kawy, wódki, którą pasjami lubił, i dla oporządzenia, jako dawnego przyjaciela, wziąłem do siebie na noc.

Posłałem mu na kanapie, dałem koszulę i parę innych rzeczy…

Gadaliśmy może do pierwszej, a potem dalejże spać, panie dobrodzieju, aż do śniadania…

Ledwiem się zdrzemnął, słyszę krzyk:

—„Maniu!…

Panie dobrodzieju…

Maniu!

Twój krzyż!…

Nie wiedziałem!

Nie wiedziałem!”

Zrywam się na równe nogi, zapalam światło…

Patrzę, Stefan siedzi na łóżku, z oczyma w słup, z pięściami zaciśniętymi, i ciągle jedno w kółko powtarza…

Nimem go dotrzeźwił, ranek nadszedł, a gdy na drugi dzień odprowadziłem go na Powiśle do domu, w którym mieszkał razem z pękatym fletrowersistą, ten na moje pytania krótko mi odpowiedział:

—„Co pan chcesz, to człowiek, panie dobrodzieju, nieprzytomny!

W dzień dlatego, że pije, w nocy dlatego, że go prześladuje jakaś Mania, którą nie tylko, że o śmierć przyprawił, ale jeszcze krzyż jej z grobu ukradł!…”

Powiedziawszy to, patron wychylił szklankę do dna i umilkł.

Dwaj jego słuchacze byli głęboko wzruszeni: adwokatowi melancholijnie błyszczały oczy, a zimny mecenas miał na obu policzkach ciemnoamarantowe plamy.

— Dziwna rzecz! — zaczął mecenas.

— Świat ten niby jest budowany po prostu.

Rządzą nim niezłomne prawa natury.

A jednak… są tu zagadkowe powikłania interesów.

Któżby się na przykład spodziewał, że ja panom dokończę historię Stefana?

Przypomniałem ją sobie w tej chwili dopiero.

— Czy być, panie dobrodzieju, może! — wykrzyknął bardziej, niżby wypadało zdumiony patron.

— Szanowni panowie! — wtrącił adwokat.

— Prosiłbym o słówko ad hoc.

Przypuszczam, a nawet jestem prawie pewny, że będę mógł szanownym panom udzielić niejakich informacji co do interesującej Marii…

Zaniepokojony patron szeroko otworzył usta.

Patrząc na jego fizjognomię, można było mniemać, że człowiek ten wszystkiego spodziewał się w życiu, wyjąwszy uzupełnień do swej zajmującej historii.

— Ustępuję adwokatowi głosu — rzekł mecenas — ponieważ chciałbym mieć ostatnie słowo.

Przyniesiono znowu poncz, i adwokat tak rzecz rozpoczął:

III.

Opowiadanie adwokata

— Miło mi jest — prawił adwokat — oświadczyć panom, że życie moje rozwijało się, jeżeli nie powiem: nadzwyczaj, to przynajmniej bardzo wszechstronnie…

Dziś, jako adwokat, jestem do pewnego stopnia organem władzy i czynnikiem porządku.

W wieku chłopięcym byłem nauczycielem elementarnym i pochlebiam sobie, że zarówno książką, jak i dyscypliną przyczyniałem się do rozszerzenia w masach oświaty i dobrych obyczajów.

Później zostałem nauczycielem tańców, a więc jednym z kapłanów sztuki.

Nawiasowo dodam: że honorowano mnie wówczas nędznie, choć tańczyłem bardziej z natchnienia, aniżeli skutkiem odpowiednich studiów.

Przy pomocy wiotkiej postawy i interesującej fizjognomii zebrałem sobie jedenastu uczniów, którzy płacili mi po dziesiątce za lekcję, a którym ja, sprzedawszy nadpsutą pozytywkę, zamiast grać, śpiewałem popularniejsze tańce.

Nareszcie, widząc, że lada baletmistrz, który „ze względów intelektualnych” nie wart mi butów czyścić, lepiej się ma ode mnie, rzuciłem swój zawód choreografa i zostałem kancelistą przy szpitalu.

Tu nauczyłem się sprawować władzę z godnością.

Jeżeli przywieziono nowego chorego, miałem zwyczaj, wpisując go do ksiąg, udawać kandydata na lekarza, egzaminowałem pacjenta i kiwałem przy tym głową, tudzież gryzłem wargi tak, jak najprawdziwszy doktór medycyny i chirurgii.

Kiedy do chorego przychodzili krewni, pocieszałem ich frazesami:

—„Będzie lepiej!…

Silna kompleksja…” — pozwalałem marniejszym z pomiędzy nich całować się w rękę, i, z miną głównego opiekuna, polecałem szwajcarowi, aby ich puścił (jeżeli notabene był dzień po temu.)

Zakonnice lubiły mnie, ponieważ modliłem się klęczący i namówiłem do spowiedzi dwu chorych ateuszów.

Lubili mnie i posługacze, ponieważ nie przeszkadzałem im brać łapówek, lub upijać się nawet, jeżeli był odpowiedni.

Przypuszczam, że i z chorymi trafiłbym do ładu, gdybym im mógł dawać większe „porcje”.

Na nieszczęście, nie ode mnie to zależało…

— Przepraszam, panie dobrodzieju, szanownego kolegę, ale chcielibyśmy się czegoś o Marii dowiedzieć — przerwał obrońca.

— Nie myśl, szanowny kolego, abym ci chciał opisywać powody, dla których rzuciłem szpital, wziąłem się do nauki i wszedłem następnie do uniwersytetu.

Ponieważ jednak Marię poznałem w szpitalu, nie mogłem więc o nim przynajmniej krótko nie wspomnieć…

— Słuchamy!

Słuchamy! — wtrącił mecenas.

— Pewnego zimowego wieczoru, około drugiej, siedziałem w kancelarii szpitalnej.

Tego dnia mieliśmy kilka pogrzebów, kilku konających i w ogóle dosyć zajęcia, niedobrze wpływającego na nerwy.

Na dworze szumiała burza.

Śnieg bił w szyby, wiatr z jękiem wpadał do komina i trząsł blachą, co nader przykry wywoływało efekt.

Dodajcie do tego niezbyt jasne światło łojówki, olbrzymi krucyfiks wiszący na ścianie, a wreszcie to, że posługacz, śpiący w kancelarii, chrapał, jak gdyby go zarzynano, a zrozumiecie łatwo stan, w jakim znajdowałem się podówczas.

Nagle, u furty, targnięto parę razy za dzwonek.

Ze sposobu targnięcia poznałem, że interesant sam jest chory, sznur bowiem poruszył się parę razy, a dzwonek uderzył tylko raz.

Przez skórę czułem, że jakaś bardzo osłabiona ręka wykonywa tę czynność.

Nie wiem dlaczego, przeraziłem się i nie ruszyłem z miejsca…

Tymczasem za sznur pociągnięto znowu, choć jeszcze niedołężniej, niż poprzednio.

Pobiegłem do sieni, lecz w tej chwili usłyszałem cichy jęk i upadek za drzwiami, w które wiatr gwałtownie uderzał.

Teraz już nie miałem odwagi wyjść sam, ale zbudziłem szwajcara i posługacza.

Mruczeli obaj wprawdzie, jak wilki, ogarnęli się względnie dość prędko, i wyszliśmy razem.

W progu, przysypana śniegiem, leżała jakaś kobieta.

Wnieśliśmy ją do kancelarii, i tu przekonałem się, że kobieta owa, mimo dostatecznie rozwiniętych kształtów, miała rysy dziecinne.

Liczyła co najwyżej lat 17.

Wkrótce znalazł się felczer i zakonnica.

Otrzeźwiliśmy chorą, daliśmy jej parę łyżeczek wina i trochę ciepłego kleiku, otworzyła biedactwo, mówiąc nawiasem, bardzo piękne oczy, ale podnieść się nie mogła.

— „Co ci jest, moje dziecko?” — spytała poczciwa zakonnica.

— „Córeczka mi umarła!” — jęknęła.

Spojrzeliśmy po sobie.

—„Gdzie pani mieszka?” — spytałem.

—„Nigdzie!

Trzy dni tułam się po ulicach, a dzisiejszej nocy…”

—„Nie masz więc pani nikogo w Warszawie?”

— „Mam opiekuna, ale on już prawie od roku wygnał mnie…”

Zapytana o bliższe informacje, powiedziała, że ma na imię Maria.

Nazwiska jej jednak w tej chwili nie pamiętam.

Ponieważ szpital był przepełniony, chorą więc umieszczono w pokoiku przy kancelarii.

Zainteresowany jej nieszczęściami i pięknością, odwiedzałem ją częściej może, niż by wypadało, i powoli wydobyłem z niej historię, którą mi z naiwną prostotą opowiedziała.

Rodziców nie pamiętała, wychowali ją zaś pewien lokaj, którego nazywała tatkiem, z żoną swoją praczką, która jej istotnie zastępowała matkę.

Póki żyła przybrana matka, uczyła ją czytać i pisać, czesała jej z rana włosy, a męża wieczorem dla rozmaitości nazywała pijakiem.

Wówczas tatko irytował się niesłychanie, matkę klął, a dziewczynę poszturgiwał…

Mniejsza jeszcze o sierotę, ale pijaczyna miał obmierzły zwyczaj rzucać za żoną rozmaitymi naczyniami i sprzętami.

Toteż wszystkie stołki były połamane, szklanki i garnki potłuczone, a poczciwa kobieta nosiła sińce na całym ciele.

Raz nawet jak ją uderzył nogą w piersi, rozchorowała się nieboga, leżała miesiąc w łóżku i wreszcie zmarła.

Po śmierci żony tatko sprzedał połowę rzeczy, pił coraz mocniej i stracił służbę.

Od tego czasu poczęli dom odwiedzać różni panowie, a także jakieś panie młode i stare…

O czym konferowali z dymisjonowanym lokajem, Maria nie wiedziała, dostrzegła jednak to, że w owych czasach miał więcej grosza, niż dawniej, a pijał tylko arak.

Najczęściej odwiedzał ich pewien stary bogacz, o którym opiekun mówił, że ma fałszywe zęby, cudze włosy i przyprawioną rękę.

Nazywał go też wielkim nicponiem, ale kłaniał mu się do samej ziemi, bo mu stary najwięcej dawał zarabiać.

Pewnego dnia stary przyniósł dziewczynie kolczyki i broszkę.

Bała się go bardzo, lecz gościniec wzięła, ponieważ był ładny.

Tego samego wieczora eks-lokaj powiedział jej, że pójdzie do starego na służbę…

Jakie tam przy okazji wystąpiły propozycje, łatwo domyślicie się, szanowni koledzy.

Uczciwa, choć niedoświadczona dziewczyna, pamiętając o przestrogach opiekunki, odparła je ze wstrętem.

Łotr jednak tatko, dla którego skrupuły podobne nie istniały, wpadł we wściekłość i wygnał z domu sierotę.

-–„Ha!

Wtedy — mówiła biedna Maria — porwała mnie złość.

Klękłam na bruku i przysięgłam Bogu Najwyższemu, że już do tego domu, gdzie chcą duszę moją zgubić, skąd mnie gorzej, niż psa wypędzają, nigdy nie wrócę.

I powiadam, że i dziś bym nie wróciła, chyba, żeby Bóg za taką dobroć moją oddał mi córeczkę.

Potem z naszej ulicy uciekłam jak wariatka, sama nie wiedząc gdzie.

Chciałam iść do jednej stróżki znajomej, ale mi wstyd było i nie poszłam.

Potem pomyślałam, że najlepiej zrobię, jeżeli się w Wiśle utopię, i pobiegłam na most.

Póki ludzie czuwali i światła paliły się w domach, chodziłam po moście i mówiłam sobie tak: — „Jeszcze się popatrzę na Warszawę, to znowu na Pragę, to na Saską Kępę, a potem skoczę w wodę.”

Takem się zamyśliła, aż naraz zrobiło się strasznie pusto na ulicach.

Wtedy, mówię panu, taki lęk mnie ogarnął!…

Zdawało mi się, że się most załamuje, albo woda podnosi, to znowu…

Albo ja już wiem, co mi się nie zdawało!

Ach!

Od jednego razu jak nie zacznę uciekać, jak nie zacznę…

Jeszcze trzeba było nieszczęścia, że za mną leciał ktoś na ulicy…

Małom nie padła!

Stanęłam pod murem i słucham, i słucham: idzie ktoś, ale nie z tej strony, co mnie gonili, tylko z drugiej.

Idzie sobie i gwiżdże…

To tak szedł i wygwizdywał sobie pan Stefan.

Wtedy narazzaczęłam płakać, sama nie wiem nawet czego…

Pan Stefan zobaczył mnie i stanął.

—„Coś ty za jedna?

Czego płaczesz?…”

—„Sierota jestem, panie, a płaczę, bo mnie ojciec z domu wygnał.”

Potem opowiedziałam mu wszystko, co się stało.

—„Ha! — mówi pan — tyś sierota i ja sierota, więc chodź ze mną.”

I poszedł naprzód do jednego drewnianego domu, gdzie mieszkał na facjatce.

— Biedne dziecko! — mruknął mecenas.

— Istotnie, że biedne! — potwierdził adwokat.

— Uciekając przed starym rozpustnikiem, trafiła na młodego filantropa, który przez litość wziął naprzód do siebie, a potem rozumie się, porzucił!

Wówczas poszła na służbę, ale i tam jej się nie wiodło, ponieważ w kilka miesięcy państwo odprawili ją, zobaczywszy, co się święci.

Wtedy dostała miejsce w szynku, gdzie robota była ciężka, ale strawa niedobra.

Toteż chorowała tam prawie co dzień.

Szukała także i Stefana, ale on zginął gdzieś, jak kamień w wodzie.

—„Wreszcie — mówiła dalej Maria — nie mogąc już wytrzymać w szynku, podziękowałam za służbę i z kilku zebranymi rublami poszłam na komorne do jednej starej kobiety.

Staruszka była bardzo poczciwa, choć biedna.

Zdaje mi się, że chodziła po proszonym; toteż jeść, choć licho, mieliśmy, ale palić nie było czym w izbie.

W tych czasach dał mi Bóg córeczkę; ale biedactwo umarło, trochę może z zimna, a trochę i z głodu.

Niezadługo potem staruszkę sankarz rozjechał na ulicy, a mnie gospodarz z domu wypędził…

Teraz już zostałam sama na świecie i w takiej jeszcze nędzy!

Państwa wstydziłam się prosić o co, ale prosiłam babek żebrzących, i te mnie przez kilka dni karmiły.

Dawały mi wódki, chleba, zimnych kartofli, a nawet i po parę groszy.

Jednej nocy spałam w takiej pace, co w niej fortepiany rozwożą, a drugiej w kościele, gdzie mnie dziadek jakoś nie dopatrzył po nabożeństwie.

Na trzecią noc poszłam do psiej budy i tam mi było najcieplej ale, że się ludzie jakoś po podwórzu kręcili, musiałam więc uciekać, i wtedy Pan Bóg do szpitala mnie doprowadził.”

*

Adwokat przerwał opowiadanie i duszkiem wychylił pozostałą resztkę ponczu.

— Ciekawa, panie dobrodzieju, historia — mruknął patron.

— Zdaje się, że jeszcze nieskończona — zauważył mecenas.

— Do końca już niedaleko, szanowni koledzy — rzekł adwokat.

— Ojciec mój w tym czasie wezwał mnie do domu w interesie familijnym, którego wymieniać nie widzę potrzeby.

Jako dobry urzędnik, wziąłem urlop na osiem dni, siedziałem dwa tygodnie, gdym zaś powrócił do obowiązków szpitalnego kancelisty (a działo się to wieczorem), pobiegłem najpierw do pokoju Marii.

Łóżko jej znalazłem posłane, tablicę startą, miskę umytą, lecz lokatorki nie było.

W tej chwili, panowie, uczułem to, co czuć musi korek, gdy w istotę jego wszrubowują trybuszon…

— „Czy choć aby nie wyzdrowiała?…” — pomyślałem.

Na korytarzu spotkałem szwajcara, który miał, jak zwykle, minę Aleksandra Macedońskiego; przeszedłem obok szarytki, która ze spuszczonymi, jak zwykle, oczyma, niosła komuś kubek z lekarstwem, lecz o Marię pytać nie śmiałem.

Zdawało mi się, że gdy wymówię to imię, wstyd ściśnie mi gardło tak, że nie będę mógł więcej słów przemówić.

Należało jeszcze zajrzeć na sale ogólne.

Wszedłem do największej, którą od kilku dni zajmowali mężczyźni.

Paliło się w niej kilka łojowych świeczek.

Jeden chory wciskał w łapę posługaczowi dyskę i bilecik, prawdopodobnie miłosny.

Dwaj inni kłócili się o porcję, którą jeden zjadł drugiemu w chwili, gdy tamten spoczywał na łonie Morfeusza.

Jeszcze dwaj inni, ubrani w sukienne szlafroki, pantofle z drewnianymi podeszwami i szlafmyce podobne do głów cukru, grali w warcaby zrobione z ośrodków chleba i bułki.

Na drugim wreszcie końcu sali felczer stawiał bańki jakiemuś otyłemu mężczyźnie, który wzdychał jak wół, a klął jak potępieniec.

Łatwo odgadnąć, że Marii w tym towarzystwie nie było.

Poszedłem do oddziału kobiecego, lecz stąd musiałem się cofnąć już ode drzwi.

Na łóżku jakiejś chorej staruszki siedział ksiądz w komży, obok zaś klęczała siostra z gromnicą w ręku.

Żółta jak wosk kandydatka do wiekuistej podróży widocznie była już na wsiadaniu.

Pojmujecie, szanowni koledzy, że widok ten nie mógł mnie natchnąć dobrymi przeczuciami.

Grajcarek boleści wświdrowywał mi się coraz głębiej w serce, puls bił prędzej, niż zwykle, słowem, czułem się bardzo nieszczęśliwy.

Nie pytałem już nikogo o Marię, lecz machinalnie skierowałem się do trupiarni.

Budynek, do którego zmierzałem, dzielił się na dwie części: jedna była składem zmarłych, druga mieszkaniem żyjących.

Oba te lokale miały sień wspólną, odgradzała zaś je tylko ściana.

Będąc już o kilkanaście kroków od budowli, usłyszałem jakiś hałas.

To stróż wyprawiał chrzciny, na które zeszło się kilka przychylnych mu osób.

—„Pij-no, Kasperek! — mówił ktoś grubym ochrypłym głosem.

— Tak się delikatnie bierzesz do szkła, jakbyś był z *rysztokracji*.

—„Ignaś!

Ignasiu!

Nie przymuszaj nikogo, bo to niepięknie.”

„Inny nie ma takiej głowy, jak ty, a po drugie wódka przecież nie twoja…” — odezwał się głos kobiecy.

—„Wszystko moje, co w brzuchu!…” — wykrzyknął pierwszy, a potem zaśpiewał:

”Jakże ja se gorzaliny w gębę naleje, To aże mi, panie tego, oczko zbieleje!”

Huczny śmiech stał się nagrodą mniej trzeźwego, niż wesołego śpiewaka.

Pchnąłem drzwi boczne i wszedłem do trupiarni.

Przybita do ściany, kopciła się tutaj lampka nafciana, której zapomniano zagasić.

Przy jej niepewnym światełku dostrzegłem kilka tapczanów, na których owinięci w białe prześcieradła spoczywali umarli.

Choć drzwi i okna okryte były szronem, z sufitu jednak spływały duże krople wilgoci.

Zdawało się, że to są łzy, które nad ludzką nędzą wylewa ten dom okrutny.

Trupy leżały, jak los zdarzył.

Na ramieniu jakiegoś silnego mężczyzny z wyszczerzonymi zębami opierała się głowa dziecka, niby pogrążonego we śnie głębokim.

Za nimi, na prawym boku, spoczywał jakiś młody blondyn, z rękami skurczonymi tak, jakby chciał okręcić się całunem i w ten sposób zabezpieczyć od przejmującego zimna…

W samym rogu leżała Maria…

Na ten widok dziwne opanowało mnie uczucie.

Pierzchnął strach, wzburzenie i odraza, a miejsce ich zajęła głęboka obojętność.

Siadłem u jej nóg, spokojnie patrzałem na wpółotwarte usta i bez dreszczu ucałowałem wyprężoną i chłodną jej rękę…

Gdyby wtedy młody blondyn uniósł się ze swej twardej pościeli, aby mi zrobić miejsce, wówczas bez obawy i wstrętu ległbym między nimi na tym ohydnym tapczanie…

W tej chwili ze szpitalnego kancelisty stałem się bohaterem jakiejś tragedii bez tytułu i aktów, której za scenę służyła dusza moja.

Wtedy to po raz pierwszy w życiu najciemniejsze zakątki mego wnętrza rozświetliła jakaś złowroga błyskawica, przy której dostrzegłem, że nawet kamienie umieją płakać, a trupy śmiać się, że ten świat w gruncie rzeczy jest inny zupełnie, niż mi się dotychczas wydawał, i że całe życie nasze jest bardzo ciężkim, ale i bardzo głupim brzemieniem.

Ach!

Szanowni koledzy, czuję, że mówiąc to, muszę się wam bardzo zabawnym wydawać, lecz taki to już mój temperament.

Przy gorącym ponczu, a zresztą i bez niego, spada na mnie niekiedy jakiś duch z tej izby ponurej, który mnie unosi — dokąd?…

Nie wiem, ale w każdym razie gdzieś bardzo wysoko.

Smutne te dumania przerwał mi nagle głos mówiący:

—„A poświeć-no Michał, bo się coś tam tłucze po sieni…”

„Zaświeć, matlu, zaświeć,

Bo w komorze niedźwiedź…”

— zaśpiewał wesoły biesiadnik, nazywany Ignasiem.

Jednocześnie otworzyły się drzwi i ujrzałem stróża z gośćmi.

Biesiadnicy na mój widok chcieli uciekać, myśląc zapewne, że jestem nieboszczykiem; na szczęście pohamował ich stróż.

— „To pan!…

A pan tu co robi?…” — zapytał dozorca zmarłych.

—„Przyszedłem zobaczyć tę biedną dziewczynę” — odparłem wskazując Marię.

Goście, oglądając się na wszystkie strony, weszli do trupiarni.

Nagle jeden z nich zawołał:

—„O!

…

A toż to moja wychowanka!…

Widzieliście wy?…”

—„Ta o?…” — spytał stróż.

—„Ona sama, ona!

Bez mała już rok, jak ode mnie uciekła…

Naszukałem się jej co niemiara i nie znalazłem, a teraz nie szukałem i znalazłem.

Słyszane to rzeczy?”

—„Iii… nic jej ta nie będzie!” — mruknął gospodarz.

—„Chodźcie, marudy, chodźcie do izby, bo zimno!” — zawołała stróżowa.

W parę minut później pan Ignacy pił za zdrowie znalezionej przez siebie wychowanki.

W takich okolicznościach widziałem po raz ostatni Marię i miałem honor zrobić znajomość z jej szanownym opiekunem.

VI.

Opowiadanie mecenasa

— O czym to ja chciałem panom powiedzieć?… — z kolei brał głos mecenas.

Po tych słowach zamyślił się, utarł nos i znowu się zamyślił.

— Aha!…

Nie… i to nie!…

Czy uważacie, panowie, bo ja sprawdziłem na sobie, że powietrze wieczorne oddziaływa na pamięć w sposób bardzo szkodliwy?…

— To prędzej poncz! — mruknął adwokat, patrząc w ziemię.

— Ale cóż znowu, panie dobrodzieju! — oburzył się patron.

— Przecież nie wypiliśmy go zbyt… zbyt…

Jakby tu, panie dobrodzieju, powiedzieć!

— Rozumie się! — poparł go mecenas.

— Sądzę, że najlepiej będzie sprawdzić — rzekł adwokat.

— Chłopcze!

Ile się od nas należy?…

— Za trzydzieści trzy szklanki ponczu i dwa syfony wody…

— Co?

Co?… — wykrzyknęli patron z mecenasem.

— Po ileż to wypada na jednego?…

— Po jedenaście.

Nastała chwila milczenia.

— Ja, panie dobrodzieju, nie mogłem wypić jedenastu szklanek — rzekł patron — lecz swoje zapłacę.

— Ja także nie, jednak zapłacę — powtórzył mecenas.

— No, mniejsza o to! — odezwał się adwokat.

— Widocznie jeden z nas wypił za siebie i dwu pozostałych, co zresztą nie przeszkadza nam wysłuchać opowiadania szanownego kolegi.

— Kiedy bo… takeście mi głowę zamącili, że doprawdy nie pamiętam…

— Miałeś mecenas, panie dobrodzieju, mówić o Stefanie.

— No tak!

Ale oprócz tego miałem na myśli jeszcze jedną kwestię bardzo ważną, powiem nawet palącą, o której literalnie zapomniałem!

— Znajdzie się później — przerwał adwokat — a teraz słuchamy zakończenia o Stefanie.

— Ha!

Powiem o nim, choć ta przeklęta kwestia nie da mi spokojności!

Hum!

Hum!

Otóż tedy pewnego dnia umarł mój szkolny kolega, a następnie radca Chapandrowicz, ten sam, co to niegdyś konkurował o pannę Wierciszewską z Kurzychstopek, a potem, z powodu nagniotków, przez całe życie nosił sukienne kamasze.

Otóż tedy, kiedy umarł, jego brat wyprawił mu świetny pogrzeb, a potem odezwał się bardzo rozsądnie: — „Moi panowie!

Ponieważ w domu ś.p. nieboszczyka nie znajdziemy nawet szklanki wody, ja zaś sam stoję w hotelu, proszę więc was, najszczerszych przyjaciół zmarłego, dziś wieczorem do Stępka, a jutro na nabożeństwo do kaplicy cmentarnej…

Ach!…

Co też ja miałem panom powiedzieć?…

Szczególniejsza rzecz na honor!

Mam taką pamięć lokalną…

No, ale mniejsza!…”

Poszliśmy sobie tedy wieczorem do poczciwego Antka, na drugi dzień na cmentarz, wysłuchaliśmy nabożeństwa, no a ponieważ Chapandrowicz młodszy nie znał Powązek, więc odprowadziliśmy go i naturalnie pocieszali po tak dotkliwej stracie.

Szlachcic rozruszał się bardzo prędko.

Tu podziwiał armatę na grobie, tam znowyu katakumby, ale najwięcej zaciekawiły go studnie i baranki.

—„Co to za baranki?…

Po co te baranki?…” — pytał nas, a my naturalnie wytłumaczyliśmy mu, że matki na grobach dzieci składają zabawki, na jaką którą z nich stać.

Piękny ten zwyczaj mnie samego rozrzewnił.

Wyznam panom, że i ja mam duszę poetyczną, powiem nawet, że ten dowód przywiązania rozczulił mnie niezwykle…

Na honor!…

Ta sama myśl, którą wam miałem zakomunikować, w tej chwili przemknęła mi przez głowę.

Gdybym choć parę minut…

Ale mniejsza o to!

Byłem więc, jak powiadam, rozrzewniony.

Cmentarz ma swoje powaby.

Te na przykład drzewa i kwiaty, te ławki, na których żywi siadają, aby rozmyślać o umarłych, są bardzo przemawiające do duszy.

A weźmyż teraz dzieci bawiące się, lub strudzonych robotników, spoczywających między grobami; wszystko to jest bardzo poetyczne!

Idziemy w ten sposób z alei do alei, od grobu do grobu, gdy wtem pod krzyżem między drzewami spotykamy klęczącego człowieka…

Człowiek… klęczący… pod krzyżem… między drzewami?…

Zastanowiło mnie to!

…

Zbliżamy się, klęczy.

Wołamy — klęczy…

Młodszy Chapandrowicz, jako najbardziej zdeterminowany, podchodzi bliżej, dotyka się człowieka, klęczącego pod krzyżem, i… cofa się w tył z okrzykiem.

Człowiek był powieszony!

Nogi jego były zgięte, a kolana znajdowały się w odległości pół cala od ziemi.

Ręce zwieszały się po obu stronach ciała: lewa w odległości dwóch cali od krzyża, prawa w odległości arszyna do akacji.

Na twarzy denata znajdowały się sine plamy, na szyi zaś mocno zaciśnięty pasek, którego górny koniec był przywiązany do ramienia krzyża.

Pierwszym naszym zadaniem wobec podobnego wypadku było uwiadomić właściwe władze.

Jakoż pobiegliśmy ku rogatce.

W bramce jednak cmentarza młody Chapandrowicz zauważył, że należało by dopomóc nieszczęśliwemu.

Uderzeni trafnością jego zdania, wróciliśmy na powrót i przekonaliśmy się, że denat był jeszcze ciepły.

Zdjąwszy go zatem, przy pomocy robotników, ułożyliśmy go na sąsiednim grobie, lecz ponieważ żaden z nas nie wiedział, jakim sposobem należy ratować wisielców, pobiegliśmy więc po lekarza.

Gdy lekarz przyszedł, znaleźliśmy już na miejscu właściwy sąd…

Od niego dowiedzieliśmy się, że denat już nie żyje, że śmierć nastąpiła przez powieszenie na pasku, że prawdopodobnie nieboszczyk był samobójcą, i że się nazywał Stefan…

— Co?

Stefan? — wykrzyknął do najwyższego stopnia zdziwiony patron.

— Stefan!

Pański kolega…

To samo nazwisko — rzekł mecenas.

— Ale ja, panie dobrodzieju, nazwiska nie mówiłem, mówić nie mogłem! — wołał prawie zrozpaczony patron.

— Upewniam pana, że to on sam! — twierdził mecenas.

— Nieszczęście, panie dobrodzieju.

— Sąd Boży! — wtrącił adwokat.

— Prawie przysiągłbym, że się powiesił na krzyżu Marii.

— Tak jest!

Na krzyżu Marii! — potwierdził mecenas.

— Pijaków i bezbożników zawsze spotyka los podobny.

— Pijaków! — jęknął patron.

— Wybaczcie, panie dobrodzieju, ale muszę już iść do domu.

— Proponowałbym, abyś kolega do końca wysłuchał historii — zawołał adwokat.

— Historia już skończona — rzekł mecenas — ale ta druga kwestia, o której zapomniałem…

— Czy istotnie jest tak ważna?

— Dałbym na honor piętnaście rubli na ubogich, gdybym ją mógł sobie przypomnieć; no, ale kiedy panowie śpieszycie się…

Nastąpiły bardzo czułe pożegnania, w ciągu których mecenas na próżno chciał sobie przypomnieć swoją ważną kwestię, a patron ciężko wzdychał.

Potem mecenas poszedł w jedną stronę, jego zaś koledzy w drugą.

Upłynęło kilkanaście sekund, gdy nagle od strony Saskiego Placu rozległ się okrzyk:

— Panie adwokacie!

Panie patronie!…

Zaczekajcie!

Zaczekajcie!…

Zmęczony mecenas przebiegł jak jeleń obok cukierni, doganiając kolegów, którzy zatrzymali się zdumieni.

— Co za pamięć!

Co za pamięć!…

Teraz dopiero przypomniałem sobie, com miał wam zakomunikować — mówił mecenas.

— No cóż takiego?…

— Kiedy adwokat skończył opowiadanie o Marii, przypomniałem sobie, że mam bardziej ważną sprawę i że z powodu braku czasu nie będę wam mógł dokończyć historii o Stefanie…

— Tylko to?… — zapytał adwokat.

— To tylko…

Dobranoc!

— No, a jakże będzie z piętnastu rublami, które miałeś kolega dać na ubogich w razie przypomnienia sobie kwestii?

— Ehe!

To tylko była ozdoba stylowa! — odparł z najpiękniejszym uśmiechem mecenas.

— Do zobaczenia!

V. Jeszcze opowiadanie autora

Los, który interesuje się widocznie piśmiennictwem, zdarzył, że siedząc przy drugim stoliku w cukierni, wysłuchałem opowiadań jurystów.

Zainteresowały mnie one w wysokim stopniu; a ponieważ ze szczegółów tych chciałem zrobić przynajmniej trzytomową powieść, postanowiłem więc od osób poinformowanych zasięgnąć dokładniejszych objaśnień.

W tym celu, wystarawszy się o stosowne rekomendacje, poszedłem naprzód do mecenasa.

— Czy pan mecenas dobrodziej nie raczyłbyś mi dać objaśnień o samobójcy Stefanie, który się powiesił na cmentarzu?

— O Stefanie?…

Ja wiem tylko o samobójcy, który się powiesił po pogrzebie Chapandrowicza starszego.

No, ale ten nazywał się Franciszek…

— Aha!

Bardzo dziękuję panu mecenasowi.

— Powiesił się na własnym pasku, w przystępie melancholii, dnia…

Udałem się z kolei do adwokata, myśląc, że dzięki przemianie Stefana we Franciszka, powieść moja zredukuje się do dwu tomów.

— Czy nie mógłbyś mi pan mecenas dobrodziej — rzekłem z kolei do adwokata — udzielić bliższych informacji o Marii, która zmarła w szpitalu?…

— Mówiono mi już o tym — odparł adwokat — żeś pan słyszał moje opowiadanie.

Otóż resztę szczegółów zostawiam pańskiej twórczości, ja bowiem, przy moich zajęciach…

— Więc postać Marii?…

— Jest płodem mojej własnej fantazji.

Prawda, że piękna postać?…

Odstąpię ją panu, z prośbą, abyś wymienił w książce i moje także nazwisko.

— Dobrze, panie mecenasie.

— Oprócz tego, racz pan podać mój adres z dodatkiem, że interesantów przyjmuję od 10 do 12, i że głównie powodzi mi się w regulowaniu działów, tudzież w sprawach rozwodowych.

Wyszedłem zgryziony, powieść moja bowiem zmniejszyła się o całe dwa tomy.

Pozostał mi tylko patron, udałem się więc do niego.

— Wiem już, wiem! — krzyknął przerażony.

— Na rany Boskie, nie dotykaj pan tej głupiej sprawy!…

Stefan nigdy w szynku nie grywał, nigdy pijakiem nie był, nigdy się nie wieszał, nigdy rubli na loterię nie puszczał!…

To kompletnie bogaty chłopak i mój osobisty przyjaciel!…

Panie literacie! — ciągnął dalej obrońca.

— Ja was wszystkich, panie dobrodzieju, bardzo szanuję, ale… nie opisujcie tej historii, bo przez nią mogę stracić najprzyzwoitszego klienta, który mi dostarcza mnóstwa spraw i po książęcemu płaci…

Wybiegłem znękany.

-----


text:
6.

Becker mieszkał w opuszczonym domu podmiejskim, pośród zdziczałego ogrodu.

Przyjął ją w wielkim jak sala pokoju, gdzie panował bezład.

Na stole płonęły dwie świece.

Wychudł bardzo i po przywitaniu Ewy chodził dalej niespokojnie z kąta w kąt.

Z pewnym pośpiechem jęła opowiadać o bliskich swych występach gościnnych w Rosji, pytając, czy ma dla niej jakie zlecenia.

Zaprzeczył.

— Był u mnie Wielki Książę! — powiedziała, spozierając nań z ciekawością.

Skinął tylko głową.

Po chwili usiadł i zaczął:

— Chcę pani opowiedzieć sen, jaki miałem, a raczej nie sen, gdyż miałem pełną świadomość, ale halucynację.

Proszę posłuchać.

Pięć, lub sześć kobiet siedziało u dostatnio zastawionego stołu.

Miały stroje balowe, głęboko wycięte i śmiały się swawolnie, popijając szampana.

Czarującymi ruchami i miotaniem dwuznaczników obdarzały one kogoś, kto siedział na pierwszem miejscu stołu.

Nie miał on jednak żadnej określonej postaci.

Był to prosty kloc, czy słup gliny.

Zbliżając się doń, drżała służba, a kobiety bladły pod szminką, gdy do którejś przemówił.

Pośrodku lśniąco białego obrusa leżał, niepostrzeżony przez nikogo, trup.

Zwłoki, pokryte były owocami, a z pośród brzoskwiń i winogron sterczała rękojeść noża.

Przez szpary stołu spływała krew, kapiąc zcicha na podłogę.

Uczta dobiegła kresu i wszyscy byli w jaknajweselszym nastroju.

Nagle wstał Bezpostaciowy chwycił jednę z kobiet, przyciągnął do siebie i kazał grać.

Podczas kiedy zabrzmiała rozgłośna muzyka jął kloc rosnąć, ukazała się czaszka jego, w czaszce oczy, a oczy te zaczęły wyrażać myśl: pożądam, pożądam!

Kobieta, którą trzymał, bladła coraz to bardziej.

Czyniła wysiłki uwolnienia się z objęć jego.

Ale u boków kolosa wyrosły wrzecionowate, twarde ramiona.

Cisnął ją niemi do siebie tak silnie, że zaczęła rzęzić, posiniała i ciało jej przełamało się w pasie.

Za chwilę opadła martwo i została z niej, zda się, jeno suknia.

W tej chwili podniósł głowę zmarły, pogrzebany wśród owoców i przysmaków, z nożem w piersi i rzekł, nie otwierając oczu:

— Oddaj mi ją.

Nagle wkroczyło do sali mnóstwo ludzi.

Byli to chłopi, robotnicy fabryczni, żołnierze, ubogo przyodziane kobiety, żydzi i żydówki.

Stary, siwowłosy człowiek rzekł do kloca:

— Oddaj mi córkę moja!

Inni, za nim stojący jęli krzyczeć, nie panując nad sobą:

— Oddaj nam nasze córki, żony, siostry.

Kilku chłopów przecisnęło się przez tłum.

Zakłopotani, pochylili się w ukłonie aż do ziemi, wołając:

— Oddaj nam pola nasze i lasy.

Poprzez ten rozgwar tętniły głosy kobiet:

— Oddaj nam synów naszych!

Kloc ustępował krok za krokiem w próżnię, nabierając coraz to wyrazistszych rysów.

Twarz jego, ręce i odzież były brunatne, jakby pokryte rdzą, czy skorupą biota.

Rysy jego nie wyrażały zgoła lego czem jest i to właśnie doprowadzało zrozpaczonych do ostateczności.

Wołali nieustannie:

— Gdzie nasi bracia?

Gdzie synowie?

Gdzie sioslry?

Gdzie pola!

Gdzie lasy nasze... o ty, po wiek wieków przeklęty!

Ewa milczała.

Iwan Becker oparł głowę na dłoni i rzekł po chwili:

— Jedno nie ulega kwestji.

On jest przyczyną tylu łez, że utworzone przez nie jezioro, przekraczałoby głębokością, wysokość wież Kremlina, zaś w krwi przezeń wylanej zatopićby można Moskwę całą.

Wstał, przeszedł się po pokoju, usiadł znowu i ciągnął dalej:

— Jest on twórcą systemu teoretycznego, niesłychanej srogości i uzurpatorem władzy.

Ofiary jego, to żywe dusze nasze.

Znajduje je wszędzie.

W ubiegłym roku wywieziono sześć tysięcy ośmset inteligentów.

Śladem jego śmierć kroczy, a on zostawia za sobą cmentarzysko i ruiny.

Te wyrazy winny być brane dosłownie nie zaś obrazowo.

On wytworzył organizację zjednoczonej arystokracji, która trzyma stałe całe państwo pod naciskiem.

Jest to tortura współczesna w wielkim stylu.

Pogromy, fińskie wyprawy karne, dręczenie więźniów, okrucieństwa czarnej solni, to wszystko są jego dzieła.

Marnotrawi olbrzymie sumy skarbowe, ułaskawia winnych, a skazuje niewinnych, dławi ducha i gasi światłość wszelaką.

Nikt mu tego wzbronić nie zdoła, jest bowiem wszechpotężny.

To wróg Boga.

Schylam przed nim czoło.

Ewa spojrzała nań ze zdziwieniem, on atoli nie zauważywszy tego, ciągnął dalej:

— Nikt go nie zna i przeniknąć nie może.

Sądzą, że jest nasycony, a odczuwa tylko zadrażnienia naskórka.

Opowiadają, że każe walczyć ze sobą dwu pięknym, nagim kobietom.

Obie mają sztylety i muszą się wzajem pozabijać.

Przed tem trzeba uchylić czoła.

— Nie rozumiem! — szepnęła Ewa rozwierając szeroko oczy.

— Czemuż chylić czoło?

Becker potrząsnął odmownie głową i jął znowu mówić monotonnym głosem:

— Wszystko na ziemi i niebie może zakupić.

Przyjaźń, miłość, opinę powszechną, cierpliwość ludu, sprawiedliwość, kościół, wojnę i pokój.

Zaczyna od rozkazu i przemocy, oczywiście, czego jednak w ten sposób osiągnąć nie może, to kupuje.

Rozkaz i przemoc w rękach jego dokazują często rzeczy, któreby się nie udały zwykłemu śmiertelnikowi.

Podczas polowania na niedźwiedzie w Kaukazie zachorzał nagle ciężko ulubieniec jego i protegowany, ks. Fjedor Szilagin.

Ogarnionego wysoką gorączką zaniesiono go do chaty czerkieskiej.

Ks. Szilagin to człowiek nad wyraz zepsuty mimo swych lat dwudziestu i po kobiecemu coprawda, ale niesłychanie piękny.

Na skutek zakładu chodził on raz przez całą noc, przebrany za kobietę po ulicach i lokalach rozrywkowych Petersburga i przyniósł przyjaciołom rozmaite ozdoby i klejnoty, jakie zdobył pięknością swoją, między innemi kosztowną branzoletę ze szmaragdami.

On to właśnie zachorzał w górach.

Posłaniec konny porwał na siodło starego, ograniczonego lekarza wiejskiego.

Szilagin rzucał się w gorączce, a W.

Ks. rzekł, wskazując chorego: — Jeśli on umrze, umrzesz i ty.

Ratuj go, a ocalisz własne życie.

Lekarz wlewał choremu co godzina w usta jakieś lekarstwo, przez resztę zaś czasu dygotał ze strachu.

Los zrządził, że Szilagin odzyskał nad ranem przytomność i zwolna wrócił do zdrowia.

Atoli władca pewny był, że nieubłagane: albo, albo, jakie przedłożył lekarzowi rozwinęło w nim siły tajemne, i dokonał cudownej kuracji.

Nie poddaje on się tedy naturze samej nawet.

Rysy Ewy ożywiły się nagle, podeszła do okna i otwarła je.

Wichr wstrząsał drzewa.

Poszarpane ruydalowskie chmury, zlekka oświetlone niewidzialnym księżycem, kłębiły się na ciemni.

Powiedziała odwrócona odeń:

— Mówiłeś pan, że go nikt przeniknąć nie zdoła.

Niema tu pola do przenikania.

On jest, jak otchłań, rozwarły, a ciemny.

— Ma pani, może, słuszność! — odparł zcicha.

— Może jest on jak otchłań.

Któż atoli zdobędzie się na odwagę, by zstąpić w tę przepaść?

Nastało milczenie.

— Wypowiedz pan to, Iwanie Beckerze, wypowiedz nareszcie! — zawołała Ewa w ciemń nocy.

Wszystko w niej przemieniło się w słuch wytężony, począwszy od włosów, aż do skraju sukni, dotykającej podłogi.

Ale Becker nie odpowiedział, pobladł tylko strasznie.

Ewa zwróciła się ku niemu.

— Czyż mam mu paść w ramiona, by nowy ład zaprowadzić w świecie? — spytała spokojnie i dumnie.

— Gzy mam obniżyć jego niesłychane mniemanie o możności kupienia wszystkiego, o moją wartość własną?

Czy może sądzisz pan, że zdołam go skłonić do zamiany rzeźni w konfesjonał, a miecza katowskiego we flet?

— Nie mówiłem o tem i mówić nie będę! — rzeki Iwan, wznosząc dłoń uroczyście.

— Kobiela może wiele, — ciągnęła Ewa dalej — może się darować, rzucić na lup, wystawić na sprzedaż, może ukryć pod szminką swą obojętność, wyprzeć się nienawiści, ale bezsilna jest wobec strachu.

Strach rozrywa pierś na ścieżaj.

Wskaż mi pan drogę.

Uczyń odporną na strach, a wezmę tygrysa na łańcuch.

— Nic mam drogi! — odparł Iwan.

— Nie znam, ja sam się go boję.

Niech panią oświeci Bóg nieśmiertelny.

Huk grzmotu przepoił drżeniem samotną komnatę i rwany burzą ogród.


text:
228.

W samym sobie ma Judasza

Ten, w kim, lekkość grzesznie młoda,

Wiatrom płochym łódź swą poda.

Bo takiego nie przestrasza

Narodowa mądrość nasza,

W której przodem idzie szkoda.


text:
Acapite (z łac. od głowy, od początku), oznacza miejsce w rękopisie lub druku, gdzie zaczyna się pierwszy wiersz nowego ustępu, który bywa zwykle od brzegu nieco ku środkowi cofnięty.

Drukarze wiersz ten zowią z dawnych czasów akapitem, a akapite to samo co: od ustępu.


text:
12.

Pokusa.

Ale młody pan Sadełko

Tak rozmyśla sobie w ciszy:

— Nie będę się wcale wdawał

Z tym narodem Dusi-myszy!

— Niechaj mi, kto zechce powie,

Czy to nie jest arcy głupie,

Żeby jeden kot za drugim

Tak biegały razem w kupie?

Albo kocia „Ślepa babka”?

Śmiech mnie bierze, daję słowo,

Gdy po kątach Łupiskórka

Z przewiązaną lata głową.

Innych dla mnie zabaw trzeba!

Kiedym był na Ujazdowie,

Tam zachwycał mnie karnawał

I huśtawka, co się zowie.

A jaka tam gimnastyka!

Towarzystwo jak dobrane!

Te naprzykład, cudzoziemskie

Paniczyki, psami zwane.

Wprawdzie inna jest ich mowa

I pochodzą gdzieś zdaleka,

Ale cóż mnie to obchodzi,

Czy on miauczy, czy on szczeka.

Za to jaka postać tęga!

Jak się noszą okazale!

Dziś po lekcjach, daję słowo,

Na Ujazdów do nich walę!


text:
Zuzanna Ginczanka

Przebudzenie

Świat — gęstwa niepojęta i zlepek obrazków

migotał pytaniami.

Tam, w czerwonym blasku

pożarów nieustannych, czemuż to tak często

sięgają wojownicy po twarde zwycięstwo?

Przez wąwozy uliczne płynąc, czemu oto

zapala się lud gniewem i wzbiera jak potok?

Czemu smutkiem i grozą zarazem owiana

przygodna rzeczywistość bez wianka i wiana

nadchodzi, nic nie wnosząc w pragnące objęcia?

Przeszłość pełna przypadków jest nie do pojęcia,

przyszłość w dymnej osłonie jest nie do przejrzenia…

Na co komu wysiłek naszego tworzenia,

jeśli nic nie nastąpi?

Czoło ściśnij dłonią:

Czy prawdą jest, że w locie strzępy pierza roniąc

orły z herbów państwowych jedno i dwugłowe,

zbrojne w miecz, wyfruwają na drapieżne łowy?

A pośród gwiazd — rzęsami sztywnymi mrugając —

tkwi oko Opatrzności.

A może to pająk?…

Oto patrzę, zbudzona z koszmarów i widzeń:

Z chaosu, roztrącając mgły i tajemnice,

wyłania się w umyśle świat wielki i prosty:

metale magnetyczne, roślinne rozrosty

i czyny bohaterskie.

O, różna w przejawach

materio, która miazgą sycisz i napawasz

rzecz każdą, sprawę każdą.

Lotny ptak nad chmurą

jak ster prostuje ogon i wygrzewa pióro.

Wiem: tyś ptakiem, obłokiem i słonecznym ogniem,

a jeśli mistrz zdumiewa dziełem wiekopomnym,

ty świecisz mu w umyśle i w sercu się żarzysz;

a jeśli lud wzburzony wstaje z gniewem w twarzy

naprzeciw drugiej chmary o napięciu sprzecznym —

ty iskrą rewolucji rozcinasz powietrze.

(Z każdego starcia zawsze ruch jak piorun tryska).

I w sobie ciebie czuję, o, materio bliska,

co spokrewniasz mnie z ptaków, z obłoków gromadą.

Zjednoczona ze wszystkim wiersze moje składam

dla przyjaciół.

A oni bawełniane kwiaty

dla mnie biorą na tkackie ruchliwe warsztaty.

Zamieniamy uściski.

Przed nami widnieje

morze pełne korali, a za nami — dzieje…

Gdy słuchamy przeszłości, która jest za nami,

furkoczą strzały, szczęka wygładzony kamień,

zgrzyta radio żelazne i stalowe igły,

huczy pas transmisyjny.

Z tych to rzeczy zwykłych

rośnie drzewo historii.

A teraz w oddali

zielone morze, pełne czerwonych korali,

pod wrogie nam, pancerne kładzie się okręty.

Zanim statki ukończą swój kurs rozpoczęty,

zmienią flagi na nasze.

Przeszłość w przyszłość spływa

i ciągłość łączy wszystkie ze sobą ogniwa.

O, radości płynąca z rzeczy zrozumiałych!

O, rwące rzeki białka!

O węglowe zwały!

O, słodyczy poznania!

Mgła opada, znika,

płyną białe strumienie, błyszczy drobna mika

i drzewa smukłe rosną na lądach odkrytych.

Patrzę w gwiazdy.

Rozumiem.

I płonę z zachwytu.

Lwów 1940

-----