corpora: wikisources-pl

text:
Betleem, hebr.

Beth-lehem — dom chleba, 70 βηϑλεέμ, miasto starożytne w pokoleniu Judy (Bethlehem Juda, Jud.

17, 9.

19, 1.

18.

Ruth.

1, 1.

2.

I R.

17, 12.

Mat.

2, 5), na południe o 6 mil rzymskich od Jerozolimy odległe i rozpięte na wzgórzu, rozciągającém się od wschodu na zachód.

Niegdyś nosiło ono nazwę Efraty (Ephrathah — żyzność, Gen. 35, 19.

48, 7), która to nazwa i później się zachowywała (Ruth.

4,11.

Psal.

131, 6) i zamiast Bethleem Judy, mówiono Bethleem Efrata (Mich.

5, 2), dla odróżnienia od innego Bethleem, leżącego w pokoleniu Zabulon (Jos.

19, 15); Efratejczyk (Ephrathaeus) zaś znaczyło to samo, co Bethleemita z pokolenia Judy (I Reg.

17, 12).

Jakób patrjarcha pochował żonę swoją Rachelę przy drodze blisko Bethleem (Gen. 35, 19).

Z Bethleem także pochodził Dawid (Ruth.

I Reg.

16, 4...

17, 12...), zkąd nazywało się także niekiedy miastem Dawidowém (Luc.

2, 4).

Za Roboama ufortyfikowane (II Par.

u, 6).

Nie mamy o niém szczegółowych wiadomości z późniejszych czasów.

Wiadomo tylko, że w VIII w. przed Chr. było małą mieściny, lecz miało być uświęcone przyjściem na świat Messjasza (Mich.

5, 2).

I rzeczywiście, gdy się wypełniły czasy (Gal.

4, 4), N. Marja P., edyktem Augusta Cezara, nakazującym popis ludności, zmuszona, udała się z Nazaret (w Galilei) do Betleem, jako pochodząca z familji Dawida (Luc.

2, 1—4).

Św. Józef jej towarzyszył.

Nie mogąc znaleść przytułku w żadnym z domów, zmuszeni byli oboje spocząć w grocie, służącej za schronienie trzodom, na polach się paszącym.

Tam wydała na świat Zbawiciela.

Nie ma wątpliwości, że grota ta przez pierwsze trzy wieki dobrze była zachowaną w pamięci wiernych.

Do jej zresztą zapamiętania przyczynił się najwięcej Adrjan cesarz, gdy na przekorę chrześcjanom, na tém samém miejscu, które było czczone, jako uświęcone Narodzeniem Zbawiciela, postawić kazał świątynię pogańską (Eusebius, De vita Constantini, III 26.

S. Hieronymi Epistoł.

58 ad Paul.).

Około r. 326 cesarzowa Helena usunęła ztąd pamiątki pogańskie, a na ich miejscu wzniosła wspaniałą świątynię (Euseb.

op.

c. III 41, 43), którą później cesarz Justynjan, wraz z wielu innemi budowlami świętemi, naprawił (Procopius, De aedific.

Justin.

V 9).

Od wieku więc IV stało się Betleem celem pobożnych pielgrzymek z całego świata, miejscem czczoném nawet przez mahometan [1].

Nie ma zaś najmniejszego powodu do powątpiewania o tożsamości groty Narodzenia z miejscem, na którém stoi kościół.

Cf. Historisch-politische Blätter, München 1856 s. 275...

Krzyżowcy, przed zdobyciem Jerozolimy, zajęli najprzód Betleem, a na ich prośbę Paschalis II, Pap., w. r. 1110 erygował tu biskupstwo, które zdaje się nie egzystowało dłużej, jak do końca XIV w.

(Le Quien, Oriens Christ.

III 1269...).

Po odejściu krzyżowców, było nieraz Betleem wystawione na najazdy plemion saraceńskich w XIII w.

(Ob. Fr. Jos.

Gehlen, Wallfahrt nach Bethlehem u.

Hebron, Münster 1846 s. 50...).

Dziś nazywa się u Arabów Beit-el-Lahm (dom mięsa) i leży o 2 blisko mile nasze (2 godziny drogi) od Jerozolimy (co odpowiada 6 milom rzymskim).

Zdaleka przyjemny przedstawia widok: w dole żyzne pola, a na wzgórzu miasto wśród winnic i drzew oliwnych.

Lecz wszedłszy do niego, widać ulice wązkie i brudne (jak zwykle na wschodzie), a wiele mieszkań leży w gruzach; niektóre rodziny mieszczą się w grotach.

Do r. 1834 Turcy mieli tu oddzielną część miasta; lecz, w skutek ich buntu, kazał ją zburzyć Ibrahim pasza.

W r. 1848 liczyło Betleem 3,000 dusz; w tej liczbie była półowa katolików, 1,000 greków, 100 ormjan, reszta arabów (Mislin, Les saints lieux III 324).

Kościół na grocie Narodzenia nosi tytuł N. Marji Panny, zbudowany w formie krzyża łacińskiego.

Obszerna nawa, czterema rzędami kolumn jest podzieloną na 5 części.

Cały kościół należał kiedyś do łacinników, lecz grecy zajęli dawny chór i oddzielili murem od nawy; ta zaś pozostała przy łacinnikach i ormjanach.

W lewém ramieniu owego krzyża mają swe ołtarze maronici i koptowie.

Na środku kościoła niegdyś wznosiła się wielka srebrna gwiazda, z napisem: Hic de Virgine Maria Jesus Christus natus est (Tu z Marji Dziewicy narodził się Jezus Chrystus), lecz wzięli ją grecy w r. 1847, w zamiarze wypędzenia łacinników z tego miejsca (Mislin, op.

c. III 813...).

W okolicach Betleemu są: 1) o ¼ mili na wschód ruiny kościoła, niegdyś też przez św. Helenę postawionego w miejscu, gdzie anioł zwiastował pasterzom Narodzenie Chrystusa (Luc.

2, 8), i klasztoru, w którym przebywała św. Paula.

2) Źródło, z którego trzej żołnierze przynieśli spragnionemu Dawidowi wody, z narażeniem własnego życia (III Reg.

23, 15...

I Par.

12, 17...).

3) Grota mleczna, w której N. Marja P. schronić się miała podczas ucieczki do Egiptu (Mat: 2, 3...), odległą jest o 400 kroków od Betleemu, w stronie południowo-wschodniej.

Niegdyś stał tu kościół św. Mikołaja.

4) O pół mili na półn.-zachód, na drodze z Hebron do Jerozolimy, pokazują grób Racheli (Gen. 25, 19.

48, 7); stoi tam pomnik, zwany Kubbet-Rahil (grób Racheli).

Więcej szczegółów ob.

Gehlen op.

c.

Holowiński, Pielgrzymka do ziemi świętej.

X. W. K.

↑ Według podań arabskich historyków (ap.

Gratz, Schauplatz d. heil.

Schr.

§ 155), w r, 637 nawiedził to miasto kalif Omar; później Abdallah ben Amru posyłał oliwę do lamp, palących się przy grocie Narodzenia.


corpora: sejm

text:
PROJEKT

USTAWA

„tworzenia cmentarzy komunalnych;”

Uzasadnienie

Przepis ten dopuszczał nieodpłatne przekazanie na rzecz gminy przez Agencję Nieruchomości Rolnych gruntów, które mogły następnie być wykorzystywane do celów komunalnych, w tym na realizację zadania własnego, jakim są sprawy dotyczące cmentarzy.

Ustawą z dnia 26 listopada 2010 r. o zmianie niektórych ustaw wiązanych z realizacją ustawy budżetowej (Dz. U. Nr 238, poz. 1578) dokonano nowelizacji przepisów art. 24 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa.

W nowelizacji skatalogowano konkretne cele, na jakie Agencja może przekazywać nieodpłatnie swoje grunty.

Niestety, wyszczególnienie poszczególnych zadań uniemożliwia staranie się o grunty w celu ich wykorzystania na utworzenie cmentarza komunalnego.

Wydaje się, że brak cmentarzy gminnych w tym katalogu nie wynika z intencji ustawodawcy, a bardziej z przeoczenia tego zadania.

W niektórych gminach pojawia się potrzeba budowy cmentarza komunalnego, są też odpowiednie grunty w dyspozycji Agencji Nieruchomości Rolnych, niestety, nie mogą być gminie przekazane na budowę cmentarza.

W nowelizacji proponuje się zatem umożliwienie przekazania nieodpłatnego gminie przez Agencję Nieruchomości Rolnych takich gruntów na cele związane z inwestycjami infrastrukturalnymi służącymi wykonywaniu zadań własnych gminy, poprzez dodanie do katalogu ustawowego zadania związanego z prowadzeniem cmentarzy komunalnyc


corpora: openbooks

text:
Daniel Naborowski

Na oczy królewny angielskiej, która była za Fryderykiem, falcgrafem reńskim, obranym królem czeskim

Twe oczy, skąd Kupido na wsze ziemskie kraje,

Córo możnego króla, harde prawa daje,

Nie oczy, lecz pochodnie dwie nielitościwe,

Które palą na popiół serca nieszczęśliwe.

Nie pochodnie, lecz gwiazdy, których jasne zorze

Błagają nagłym wiatrem rozgniewane morze.

Nie gwiazdy, ale słońca, pałające różno,

Których blask śmiertelnemu oku pojąć próżno.

Nie słońca, ale nieba, bo swój obrót mają

I swoją śliczną barwą niebu wprzód nie dają.

Nie nieba, ale dziwnej mocy są bogowie,

Przed którymi padają ziemscy monarchowie.

Nie bogowie też zgoła, bo azaż bogowie

Pastwią się tak nad sercy ludzkimi surowie?

Nie nieba: niebo torem jednostajnym chodzi;

Nie słońca: słońce jedno wschodzi i zachodzi;

Nie gwiazdy, bo te tylko w ciemności panują;

Nie pochodnie, bo lada wiatrom te hołdują.

Lecz się wszytko zamyka w jednym oka słowie:

Pochodnie, gwiazdy, słońca, nieba i bogowie.

-----


text:
Krzyżacy.

Część dziesiąta

I • II • III • IV • V

I.

— Toby po tym śmiechu zapłakał — odrzekł na to Jaśko — a jeśli nie on, to jego żona i dzieci.

— Ba!

Wilk zabit na Śląsku.

Chciał tam jednego kasztelu niemieckiego dobyć i dobył, ale go kłodą z murów przywalili, tak, iż po dwu dniach ostatnią parę puścił.

Jaśko począł się śmiać:

Rozweselił się, usłyszawszy to, stary rycerz.

— Cztan chciał, ale Wilk, który był mądrzejszy, nie dał mu.

Przyjechał do nas do Zgorzelic pytać: Co się z Jagienką stało?

Rzekłem, iż pojechała na opatowe dziedzictwo.

A on powiada: „Czemu zaś mi Maćko o tem nie mówił?“ Więc ja znów na to: „A cóż to Jagienka twoja, żeby ci się mieli opowiadać?"

On też pomyślawszy trochę: „Prawda — mówi — że nie moja“.

I jako to rozum miał bystry, zaraz widać pomiarkował, że was i nas sobie zjedna, jeśli Bogdańca będzie przed Cztanem bronił.

Potykali się też na Ławicy wedle Piasków, i poszczerbili się też wzajem, a potem pili na umor, jak to im się zawdy przytrafiło.

— Panie, świeć nad Wilkową duszą! — rzekł Maćko.

— Żeby był starunek, toby jeszcze trwało, bo od niedawna zaczęło się psować — mówił Maćko do starego karbowego Kondrata, który pod nieobecność panów zawiadował majętnością.

A po chwili:

— O dla Boga!

Kasztel?

— He!

Albo co?

— Niechby jeszcze Jagienkę wziął, — myślał — a z nią Moczydoły i opatowe dziedzictwo niktby w okolicy nie był z nami na równi — co daj Boże!

— Do Krakowa ci jutro jadę do grobu Świętej naszej królowej Jadwigi.

— Zaliście dostali jaką złą nowinę?

— Prawda!

Jako żywo! — rzekła Jagienka.

— Ale też kości macie niepożyte.

— Wiem!

nikt go od was nie ustrzeże.

— Ba!

Przecie jest nowa królowa.

A Maćko skrzywił się i machnął ręką:

— Widziałem! — i nic więcej nie rzekę: — rozumiesz.

Po chwili zaś dodał:

Jakoż tak się stało, Kazał tylko stary rycerz poprzysiądz Jaśkowi na rycerską cześć i na głowę św. Jerzego, że się w żadną dalszą drogą nie będzie napierał — i wyjechali.

— Ten ci ma głową!

Czysty ceber!

— Mocni oni, juchy są, ale jakoże myślisz: zali nie wyleci z siodła rycerz, choćby najmocniejszy, jeżeli ma poderżnięty poprąg i strzemiona?

— Ha!

widzisz! — zawołał grzmiącym głosem Macko.

— Do tegom cię chciał przywieść!

— Bo co?

— Bo Zakon to taki rycerz!

A po chwili dodał:

— Z lada gęby tego nie usłyszysz — nie bój się!

— To mówicie — pytała — że bitwa w polu nie tak dla rycerstwa straszna, jak zamków dobywanie?

— A Zbyszko?

Zali zacną ma zbroję?

— Co ręka ludzka zrobiła, przeciw temu ręka ludzka poradzi.

Na medyolańską zbroję — medyolański miecz, albo też strzały Angielczyków.

— Strzały Angielczyków? — pytała z niepokojem Jagienka.

— Nie było innej rady, jeno zaraz w nich.

Dobrze psiajuchy i berdyszami obracają, ale zblizka, to już nasz sobie poradzi,

— Piastowała was przecie ręka Boska, to i teraz Zbyszka ustrzeże.

— Często ja też tak mówię: ,Panie Boże, skoroś nas stworzył i w Bogdańcu osadził, to i teraz pilnuj, abyśmy zaś nie zczezli!“ Ha!

Boska to już sprawa.

Po prawdzie, niemała to rzecz na cały świat dawać baczenie i o niczem nie przepomnieć, ale po pierwsze człek się tam czem może przypomina, Kościołowi świętemu nie skąpiąc, a powtóre, co Boska głowa, to nie ludzka.

I rzucili się sobie wzajem w ramiona, a potem długi czas spierali się o to, kto weźmie, nowiny.

Maćko dał się wszelako w końca przekonać — ile, że Wilk sam był na świecie — i majętności nie miał istotnie komu zostawić.

„Byle wrócił, to mu tu ziemi i dobytku nie zabraknie!“ — myślał.

Jagienka niemniej była z tej zgody zadowolona.

— Wam chytrości nigdy nie brakło — odpowiedziała dziewczyna, podnosząc w górę oczy.

I po chwili, jakby się nad czem namyśliwszy, ozwała się znowu:

— Ktoby jego nie miłował! — odparł stary rycerz.

— A ty?

Niby to go nienawidzisz?

Jagienka nie odpowiedziała nic wprost, tylko jak siedziała na ławie wpodle Maćka, tak przesunęła się do niego jeszcze bliżej, i odwróciwszy głowę, poczęła go trącać zlekka łokciem:

— Dajcie spokój! — rzekła, — com wam winna!

Lecz Maćko kręcił głową:

— Młody pan wrócił!

— Co ci jest?

możebyś czego chciał? — wypytywał go stary rycerz.

— Niczego nie chcę i wszystko mi za jedno — odpowiadał Zbyszko.

Maćko zgodził się bez wahania, jednakże pomyślawszy chwilę, rzekł:

— Widzieliście? — zapytała Jagienka.

— Wyście chytrzejsi — rzekła do Maćka — i rozum a doświadczenie macie lepsze: wy mówcie; ja nie mogę.

— No!

Pan Jezus ci poszczęścił: bo przecie i na wojnie łatwiej o ciurów, niż o rycerzy... knechtów możesz nabić ilu chcesz — ale za rycerzem trzeba się nieraz dobrze oglądać...

Także ci to sami leźli pod miecz?

— I zdobycznego dobra dość przywiozłeś...

— W części kniaź Witold obdarzył.

— Zawsze taki hojny.

— Powiedz mi tak szczerze — rzekł: — jakeś już tam owymi czubami truchełki nakrył — musiało ci okrutnie ulżyć?...

Człek zawsze rad, gdy ślub spełni...

Radeś był?

co?

— Nie.

A młodzian zamknął na chwilę oczy, Jakby w zamyśleniu i wreszcie odrzekł:

Nastała chwila milczenia.

— To po co żeś na tę wojnę chodził? — zapytał wreszcie Maćko.

Po co? — odpowiedział z pewnem ożywieniem Zbyszko; — ja sam myślałem, że mi ulży!

Sam myślałem, że i Danuśkę i siebie ucieszę...

A potem aże mi się dziwno uczyniło.

Wyszedłem z podziemia od tych trucheł, i tak samo mi ciężko było, jako i przedtem.

Tak-ci to widać jest, że na nic zbawionym duszom krew ludzka.

— Musiał ci to ktoś powiedzieć, bo sambyś tego nie wymyślił.

— Jeno ciągle Danuśki?

— Jużci; jako ją sobie wspomnę, to mi żal.

Ale wola Boska!

Lepiej jej na dworcu niebieskim i — już ja do tego przywykł.

— To czemu się ze smutków nie otrząśniesz?

Czego ci trzeba?

— Bo ja wiem...

— No i co?

— I wnet wesołości nabierzesz.

— A skąd jej wezmę?

W sobie-ci jej nie najdę, a pożyczyć mi jej — nikt nie pożyczy.

— Bo ty coś skrywasz!

Zbyszko ruszył ramionami.

— Nie bardzo, ale może być! — odpowiedział młodzianek.

I przeciągnął się, jak człowiek, którego ogarnia sen.

A gdy po owej rozmowie, wieczorem tego samego dnia przyjechała Jagienka — jeszcze nim zdążyła zsiąść z konia, powiedział jej, że wie, czego Zbyszkowi brakuje.

— Na co?

Czego?

Mówcie!

— Ty właśnie masz dla niego lekarstwo.

— Ja?

Jakie?

— Idźcie sobie!

Nie cierpię was!

— Bóg ci zapiać i za to — odrzekł Zbyszko.

— Głupiś!

I wyszedł z izby.

Ale na „oborze" począł zacierać ręce i klepać się w wielkiej radości po udach.

— Jaka rada? — pytał niespokojnie Zbyszko.

— Byliście jej ojcu przyjacielem, — odrzekł Zbyszko — ale dla mnie nigdyście nie mieli życzliwości nigdy!

nigdy!...

I przerwał, bo mu się poczęła broda trząść, a Maćko rzekł:

— Ba!

skoro koniecznie chcesz ginąć — to cóż mam robić?

— Dobrze!

róbcie co chcecie — a ja jeszcze dziś w świat pojadę!

— Głupiś — powtórzył Maćko.

A Jagienka, ujrzawszy zakłopotane baby z grzebieniami w ręku, zgrzebło, leżące na ławie wpodle Zbyszka, i jego zwichrzoną czupryną, poczuła się śmiać.

— Ej, wiecha leż to, wiecha! — zawołała, okazując z pod koralowych ust swe cudne, białe zęby.

— W konopiach by cię, alibo w sadzie wiśniowym, na strach ptactwu postawić!

On zasępił się i rzekł:

— Ja rada to czynię? — zapytała dziewczyna.

— Ej, mocny Boże: Toż ja przyjechałam prosić was na wieczerzą, a śmieję się nie z ciebie, jeno z tych bab, bo żeby tak na mnie, wnet bym tu sobie dała rady.

— Nie wskórałabyś i ty.

— A Jaśkowi to niby kto to robi?

— Jasiek ci brat — odparł Zbyszko.

— Juźci!...

Lecz tu stary i doświadczony Maćko postanowił mu przyjść z pomocą.

— Zali istotnie jest taki obyczaj— pytała spuszczając oczy, Jagienka.

— Nie tylko po dworach, lecz i po zamkach, ba, nawet na królewskim dworze — odrzekł Maćko.

Poczem zwrócił się do niewiast:

— Kiedyście do niczego, ruszajcie do czeladnej!

W ciszy słychać było ich przyspieszone oddechy.

— Możeś ty chory! — spytała po chwili dziewczyna.

— Co ci jest?

— Nic! — odpowiedział młody rycerz.

— Bo jakoś tak dychasz.

— I ty dychasz...

— Czego się tak patrzysz?

— Wadzi ci?

— Nie wadzi mi, jeno się pytam.

— Jagienka...

— Co?

— Jagienka...

— Co?

...................

— Kiedy, boję się coś rzec...

— Bo chce, jeno nie dla siebie.

I zamilkła, jakby przestraszona własnemi słowy.

— Tatuś i opat chcieli...

A ja — to ty wiesz!...

Na te słowa radość buchnęła mu w sercu, jak nagły płomień — więc porwał dziewczynę na ręce, podniósł ją w górę, jak piórko, i począł krzyczeć w zapamiętaniu:

— Jaguś!

Jaguś!

Złoto ty moje!

słonko ty moje — hej!

hej!...

Wyszedłszy, zatoczył się z radości na słoneczniki, które rosły przed domem, i począł spoglądać na ciemne kręgi, otoczone żółtymi liśćmi, zupełnie jak człowiek pijany.

— A no!

Kupa was — rzekł — ale da Bóg, Gradów Bogdanieckich będzie wiecej.

— Stryjku! — ozwał się zdala Zbyszko.

— Hop!

hop!

By-waj-cie!...

____________________


Dziewczyny z tylnego siedzenia.

Lesbijki wobec teorii queer

Dziewczyny z tylnego siedzenia.

Lesbijki wobec teorii queer Anne Harris Tłumaczenie: Rafał Majka STRESZCZENIE : Posługując się narracyjnymi ramami "drogi" oraz "dramatu lesbijskiego" (gatunków, które - jak można dowodzić - normatywnie konstruują Inność wraz ze wszystkim, co queer, w odniesieniu do braku "wpasowania się" lub przynależności), artykuł ten czerpie z zasobów teorii queer, po to by "wyoutować" relacje między gejami i lesbijkami.

Relacje te, skonstruowane wokół praktyk tożsamościowych i poprzez nie, zostały poddane rewizji wskutek pojawienia się odmieńców (osób queer), co doprowadziło do produktywnego skupienia uwagi na różnicach pomiędzy gejowskimi i lesbijskimi tożsamościami i społecznościami, a także wewnątrz nich.

Korzystając z metafory "podróży samochodem", aby squeerować relacje między gejami i lesbijkami, powracam do kwestii lesbijskich obecności w teorii queer, przez co staram się produktywnie sproblematyzować normalizujące praktyki tożsamościowe w odniesieniu do tych relacji.

______________________ Wstęp Kiedy po przylocie z Melbourne wraz z dwoma znajomymi gejami naukowcami jechałam na konferencję w Urbana-Champaign i przejeżdżaliśmy przez wiejskie tereny Illinois, zaczęłam analizować swoją obecność w aucie w relacji do moich towarzyszy płci męskiej.

Bardzo chcieliśmy squeerować tę konferencję, cały Środkowy Zachód, a także wnieść powiew "Priscilli, Królowej Pustyni" w te kukurydziane pola wielkiego, białego środka Ameryki; pod wieloma względami wydawało się to niemożliwe.

W końcu okazało się, że to Środkowy Zachód squeerował nas, nie my jego.

Kiedy tak gnaliśmy autostradą przez Illinois, a z mojego iPoda głośno śpiewała Donna Summer, zaczęłam się nagle zastanawiać, jak to się stało, że jechałam na tylnym siedzeniu?

Fakt, że siedziałam na tylnym siedzeniu, a mężczyźni, którzy jechali ze mną - z przodu, sprawił, że po raz kolejny pojawiła się we mnie refleksja, jak moje "ja" ma się do gejów w społeczności queer oraz jak to "ja" odnosi się do "ja" w społecznościach lesbijskich.

Naruszając granice między "ja", "my", "oni", "inni", zaczęliśmy opowiadać o naszych licznych podróżach, o licznych sposobach poznawania i okazywania siebie.

Specyficzność naszych praktyk tożsamościowych posiadała swoją genealogię, między innymi spostrzeżenie bell hooks, że "można doświadczać różnych Anne Harris - Dziewczyny z tylnego siedzenia.

Lesbijki wobec teorii queer strona: 1 / 7

przyjemności, a nawet cieszyć się nimi, dzięki ruchowi przekraczania, opuszczania swojego miejsca"[1].

Pamięć jest grząskim terenem, a my, opowiadając sobie nawzajem doświadczenia, które wynieśliśmy z australijskiej wsi, północnej części Nowego Jorku czy wreszcie małego miasteczka w Północnej Anglii, zgłębialiśmy swoje słabe strony i ponownie przyglądaliśmy się przeszłości z dzisiejszej perspektywy.

Queerowa czasowość (por. Halberstam "Subcultural" czy Sedgwick "Feeling") "sugeruje takie sposoby życia, które są otwarte na potencjalne oddziaływania i zmiany, niedające się zawczasu zaplanować"[2]; opuszczając miejskie tereny Chicago, przenieśliśmy się z przestrzeni gejowskiej do przestrzeni queerowej, testując ograniczenia związane z definiowaniem się wokół naszych ucieleśnionych praktyk tożsamościowych.

Splatając różne wątki, opowiadaliśmy sobie, w jaki sposób queerowanie samego siebie otworzyło przed nami dotąd nieuświadomione możliwości rozwoju oraz o podejmowanych przez nas próbach odrzucenia praktyki definiowania się poprzez tożsamość seksualną i wypróbowywaniu transgresywnych przyjemności towarzyszących procesowi wymyślania siebie od nowa jako mnogości różnych "ja".

Mit tako-samości I tak podczas tej wspólnej podróży nasze "wyłaniające się tożsamości-w-różnicy"[3] (Munoz w Kopelson, s. 30) rozpoczęły własną podróż.

Kiedy tak sunęliśmy wzdłuż pól kukurydzianych, wróciłam myślami do lat dziewięćdziesiątych, gdy jako lesbijska aktywistka zaangażowana byłam w nowojorską działalność teatralną.

Moje wejście w dorosłość przypadło na czas, w którym liczące się sztuki lesbijskie można było policzyć na palcach jednej ręki, a wystawiano je w niewielkich (choć znaczących) niskobudżetowych grupach teatralnych, w kawiarniach, na zapleczach i w mieszkaniach dramatopisarzy i dramatopisarek.

W tym samym czasie Tony Kushner zdobywał Broadway imponującą sztuką "Anioły w Ameryce", a niekryjący się ze swoją seksualnością dramatopisarze, jak Craig Lucas czy Christopher Durang, otrzymywali prestiżowe nagrody za swoje sztuki wychodzące do szerszej publiczności.

Siedząc wtedy na tylnym siedzeniu, rozmyślałam nad naszymi historiami oraz nad własną pozycyjnością i głosem "dziewczyny z tylnego siedzenia".

Dlaczego nie renegocjowałam swojego miejsca w samochodzie?

Czy powodem był nawyk uległości względem mężczyzn, czy może wymuszone zesłanie do drugoplanowej roli, a może wynikało to ze świadomości swobody działania, jaką daje ta pozycja w relacjach władzy, w której ani nie jest się wykluczonym, ani nie traci się pola manewru?

Przednie siedzenie może być miejscem, które zamyka i ogranicza, co dotyczy również każdego centrum.

Moi towarzysze Anne Harris - Dziewczyny z tylnego siedzenia.

Lesbijki wobec teorii queer strona: 2 / 7

podróży nie byli świadomi dyskomfortu, jaki odczuwałam ani nawet nie domyślali się, o czym rozmyślałam.

Nie powiedziałam im o tym, nie wyraziłam potrzeby ani żądania zmiany pozycji.

Nie można zatem mojej roli "na tylnym siedzeniu" tak łatwo zbyć, twierdząc, że jest to pozycja, w której instalują mnie koledzy jako mężczyźni czy praktyka wymazywania mnie jako kobiety.

Wynika ona po części ze mnie samej, z mnogości tożsamości, określających moje relacje z tymi mężczyznami, jak i ze mną samą.

Ogromnym plusem pozostawania na marginesie jest niemal nieograniczona możliwość zachowywania milczenia.

Gdy tak przemieszczaliśmy się przez piaskowe bure krajobrazy, coraz bardziej uświadamiałam sobie, jak przyzwyczajam się do przestrzeni tylnego siedzenia i do związanej z nią przyjemności.

Kusząca możliwość zgubienia się - w przeciwieństwie do bycia znalezioną, nazwaną i wystawioną na widok publiczny - oferowała mi transgresywną pozycję, z której mogłam swobodnie przyglądać się historyczności mojego "ja" z różnych perspektyw, czego nie da się robić z przedniego siedzenia.

Niezapisany/zapisany krajobraz amerykańskiego Środkowego Zachodu skomplikował proste definicje wnętrza/zewnętrza, przodu/tyłu, mężczyzny/kobiety, skłaniając nas do refleksji nad doświadczeniem "uchodzenia za kogoś" oraz "wychodzenia poza" te tożsamości, których nigdy nie chcieliśmy mieć.

Co wydarzyło się w samochodzie, gdy tak relacjonowaliśmy sobie nasze wyobrażone historie?

Stan zawieszenia między poczuciem przynależności i nieprzynależności uświadomił mi różne warstwy mojej tożsamości/moich tożsamości jako lesbijki, jako queerowej aktorki i ruchomej scenerii samochodu.

Kiedy moje spojrzenie przenosiło się z wewnątrz na zewnątrz i z powrotem, przypomniałam sobie, jak w 1994 r. jako lesbijska dramatopisarka, chcąc widzieć swoje i inne lesbijskie sztuki na scenach większych teatrów i będąc rozczarowaną generalnie (jak sądziłam) kiepskim poziomem teatru lesbijskiego, zaczęłam opowiadać się za bardziej mainstreamowymi produkcjami.

W tych wysiłkach złamałam jednak złotą zasadę lesbijskiego aktywizmu: za niedostatek lesbijskich sztuk na deskach znanych teatrów odpowiedzialnością obarczyłam częściowo same sztuki oraz nas, dramatopisarki.

"Sądzę, że kobiety, a w szczególności lesbijki, nie zawsze potrafią stworzyć dobrą sieć kontaktów (...) {i} że spora część z tego, co powstaje, jest na kiepskim poziomie, a ludzie nie chcą tego słuchać"[4].

Zdawałam sobie sprawę, że istnieją instytucjonalne przyczyny takiego stanu rzeczy, ale najbardziej wtedy interesowało mnie znalezienie sposobu poradzenia sobie z tą sytuacją wewnątrz społeczności lesbijskiej - nie wyglądałam poza nią.

Teatr lesbijski był, moim zdaniem, "teatrem drugiej kategorii (...)

I myślę, że jest to spowodowane tym, że większość lesbijek chyba nie rozumie, w jakiej relacji pozostaje ze światem jako kobieta i jako osoba homoseksualna"[5A.].

Anne Harris - Dziewczyny z tylnego siedzenia.

Lesbijki wobec teorii queer strona: 3 / 7

Wiele osób poczuło się dotkniętych moimi słowami.

Otrzymałam dużo nieprzyjemnych wiadomości telefonicznych od (byłych) przyjaciół; ja też zostawiłam kilka na automatycznych sekretarkach.

Solomon w zjadliwej krytyce naszej organizacji na rzecz rozwoju teatru lesbijskiego LEND (Lesbian Exchange of New Drama) zarzuciła nam "powtarzanie najbardziej zacofanych stereotypów", nazywając nas "młodymi lesbami, które dorastają w tych antyfeministycznych czasach lesbijskiego szyku"[6].

Ani przez moment nie zastanawiałyśmy się, czy oskarżenia o antyfeminizm i lesbijskie pozerstwo mogą mieć jakieś podstawy: po prostu nie odpowiadało nam pod względem estetycznym to, co powstawało w środowisku skupionym wokół lesbijskiego teatru.

Za to, że tak niezmiernie rzadko lesbijskim dramatopisarkom nadarza się okazja, aby zaistnieć, Solomon obwiniała "dyrektorów teatrów, głównie mężczyzn i czasem kobiety zatrzaskujących im przed nosem drzwi".

Wydaje mi się, że u podstaw sporu leżało nadawanie tożsamości lesbijskiej pozycji dumnie (defensywnie?) marginalnej oraz łączenie dążenia do mainstreamu z asymilacjonizmem, który był najcięższym z możliwych grzechów.

Ten binarny podział na nas i na nich, który motywował krytykę Solomon, miał wiele wspólnego z przekraczaniem (ustalaniem i łamaniem) zasad "lojalności" w walce o większe prawa lesbijek i ogólnie kobiet w ramach zideologizowanych społeczności i ruchów opartych na polityce tożsamościowej.

Już w 1970 r. grupa Radicalesbians (kontynuatorka "Lavender Menace") promowała to, co Sullivan nazywa "wyidealizowanym poglądem na relacje między kobietami, zgodnie z którym lesbijkom bliżej do heteroseksualnych kobiet niż do gejów"[7].

Takie idealizowanie polityki, seksualności i tożsamości lesbijskiej czasem uniemożliwia wykształcenie wieloaspektowego programu reprezentującego różnorodność lesbijskiej/lesbijskich społeczności.

Tożsamości queer stoją w kontraście do i są wyzwaniem dla pozycyjności lesbijskiej, gejowskiej czy pozycyjności o jasno określonym genderze.

I podczas gdy teoria queer stara się skomplikować pojęcia "hetero-płciowego" marginesu i centrum, podziały te są jej utrapieniem praktycznie od samego początku.

De Lauretis i Sedgwick krytykują kluczowe idee dwudziestego wieku jako "charakterystycznie męskie, sięgające końca dziewiętnastego wieku"[8].

Smith zwraca uwagę na osoby, które zbywają termin "queer" stwierdzeniem: "gdy słyszę o queerze, myślę o białych gejach"[9], a Parnaby dowodzi, że ruch queer jest "ruchem opartym w praktyce wyłącznie na męskich priorytetach"[10].

Tego typu odwołania do społeczności i dyskursów opartych na upłciowionych koncepcjach tako-samości (a w konsekwencji także różnicy) ograniczają potencjalnie wyzwalające sposoby odgrywania tożsamości, które wykraczają poza płeć biologiczną, gender i seksualność.

Przemierzając z tylnego siedzenia kolejne warstwy refleksji Anne Harris - Dziewczyny z tylnego siedzenia.

Lesbijki wobec teorii queer strona: 4 / 7

i pamięci, natknęłam się raptem na wspomnienie powolnej śmierci mojej matki w Evansville w stanie Indiana, która miała miejsce rok wcześniej, dwie godziny na wschód od miejsca, przez które przejeżdżaliśmy.

Usilne prośby, żebyśmy tam nie jechali, kierowane do towarzyszy podróży, przywołały moje doświadczenia ze Środkowego Zachodu i nadały kontury poczuciu zagrożenia, które wynika z pozycyjności definiowanej wyłącznie w odniesieniu do siebie samej, a nie w opozycji do Innego.

W tej podróży ważne było nie tylko to, gdzie jestem i dokąd zmierzam, ale coraz wyraźniej także to, gdzie nie chcę wracać.

Mit różnicy Jak dotąd moje ja w tej opowieści przeciwstawia się teleologicznym twierdzeniom, które usiłują związać mnie z binarnymi pozycjami tożsamości.

Jakie miejsce zajmuje więc "lesbijka" względem teorii queer?

Myślę, że jest to dobry moment na to, by zwrócić uwagę na kłopotliwe pojęcie homogenicznych społeczności, zarówno tych lesbijskich, jak i queer; jednak bardziej chciałabym się skoncentrować na tym, w jaki sposób można wykorzystać mnogość jako krytyczne narzędzie analityczne wewnątrz społeczności lesbijskiej/lesbijskich oraz queerowej/queerowych.

Ten tematyczny numer InterAliów pozwala na to.

Jednak nawet specjalne zaproszenie skierowane do lesbijek sugeruje binarność, a co za tym idzie - brak.

Czy jeden "numer tematyczny" będzie w stanie w wystarczającym stopniu zwrócić uwagę na dostrzeżony problem?

Takie numery tematyczne są w pewnym sensie z góry skazane na porażkę: nie wyrażą przecież wszystkich potrzeb ani nie zaprezentują wszystkich głosów społeczności lesbijskiej/lesbijskich i queerowej/queerowych.

Nawet tego byśmy nie chciały i nie chcieli, jeśli traktujemy poważnie założenia destabilizującej teorii queer.

Te narracyjne rekonstrukcje Środkowego Zachodu z 2009 r. oraz Nowego Jorku z 1994 r. oferują interpretacyjną możliwość innego demontażu własnego ja, antyteleologię teorii queer, do czego - jak uważam - skłania nas sama teoria queer.

Nie ma rzeczy trwałych ani pojedynczych.

W tej antydyscyplinie nie znajdziemy żadnych odpowiedzi, a jedynie wolność uzmysłowienia sobie, że wszystko, co robimy, jest swego rodzaju fikcją.

Jakie otwierają się możliwości, jeśli odmawiam prawomocności kategoriom przynależności i pojęciowym konstruktom "przedniego" i "tylnego" siedzenia?

Każda próba ustosunkowania się do nieobecności lesbijskich głosów w teorii queer umacnia centralną pozycję gejów w tym dyskursie.

Moje pragnienie zajęcia miejsca na przednim siedzeniu cementuje prymat tej pozycji, a to z kolei spycha po raz kolejny na margines moją własną tylną pozycję, negując jednocześnie zalety, które się z nią wiążą.

Już na początku lat dziewięćdziesiątych de Lauretis squeerowała Anne Harris - Dziewczyny z tylnego siedzenia.

Lesbijki wobec teorii queer strona: 5 / 7

powstającą teorię queer: Jeśli chodzi o "teorię queer", to moje uporczywe trzymanie się kategorii lesbijki należałoby odczytywać jako próbę zdystansowania się od tego, co zaproponowałam na łamach tego czasopisma (difference 3.2) jako roboczą hipotezę dla studiów gejowskich i lesbijskich, a co szybko stało się konceptualnie bezmyślną kreaturą przemysłu wydawniczego.[11] Podczas gdy zastrzeżenia de Lauretis co do rozwoju queer jako dyskursu są powszechnie znane, Goodloe i inni teoretycy przeprowadzają podobną krytykę zasadzającą się na pozycjach binarnych: Główny krytyczny zarzut Stein wobec formującej się teorii "queer" jest taki, że teoria ta nie potrafi "zrekompensować prawdziwych, trwałych, strukturalnych różnic w stylu, ideologii i dostępie do zasobów wśród mężczyzn i kobiet"[12].

Innymi słowy, teoria queer przedkłada seksualność nad gender, zarówno w analizie politycznej, jak i w ekspresji kulturowej, co grozi wymazaniem lub zredukowaniem wynikającego z płci doświadczenia lesbijek jako kobiet.[13] "Wynikające z płci doświadczenia" zakładają istnienie homogenicznych koncepcji "bycia lesbijką" i "bycia kobietą", a więc jest to założenie, któremu niniejszy artykuł się przeciwstawia.

Stein, jak utrzymuje Goodloe, twierdzi, że "ta nowa teoria queer nie zajmuje żadnego stanowiska względem genderu, co dla wielu lesbijek zapewne czyni z niej niezbyt skuteczną filozofię polityczną"[14].

Jednak jak stara się wykazać niniejszy artykuł, każdy projekt, który odrzuca binarne definicje tożsamości (upłciowionej czy useksualnionej), jest o wiele bardziej obiecujący, niż taki, który budowany jest w oparciu o kategorie trzymających władzę i pozbawionych władzy, a który ostatecznie ogranicza nas wszystkich.

Potencjałem tkwiącym w krytyce queer jest jej zdolność do pomieszczenia nieprzebranej różnorodności, tj. do przekształcenia pragnienia przynależności w pragnienie takiej przestrzeni, gdzie możliwa jest prawdziwa wielość głosów i pozycyjności.

Wywoływanie duchów: cisza, znikanie i (nie)widoczność Nie oznacza to wcale, że powstający dyskurs queer zdał sobie w pełni sprawę ze swoich feministycznych korzeni.

W tej "podróży queer" przeszłość jest teraźniejszością, a teraźniejszość może zmieniać kształty bez ograniczeń.

Aby dotrzymać swej obietnicy, teoria queer musi najpierw uznać zasługi teorii feministycznej, która utorowała jej drogę, a jak dotąd tego nie zrobiła; jednocześnie jednak musi ciągle wychodzić poza te początki.

Być może mój największy zarzut pod adresem teorii queer jest taki, że nie uznaje ona ani nie wykorzystuje wieloletniej pracy teoretycznej i politycznej lesbijskich feministek, tylko woli Anne Harris - Dziewczyny z tylnego siedzenia.

Lesbijki wobec teorii queer strona: 6 / 7

zakładać, że sama jest w stanie wymyślić i rozwijać ''ważne'' formy analizy politycznej dla lesbijek i gejów.

Bardzo wielu feministkom aż nazbyt znajoma i całkowicie niepożądana wydaje się męska arogancja leżąca u podstaw takiego założenia.[15] Jeffreys wierzy, że "pojawienie się teorii queer i studiów queer grozi zniknięciem lesbijek" Anne Harris Anne Harris - Dziewczyny z tylnego siedzenia.

Lesbijki wobec teorii queer strona: 7 / 7


text:
Akt nadziei.

Rozprzestrzeń serce moje duszo moja, Jezus mocen jest, napełnić je wszyskiemi dobrami.

Kocha cię niepojętą tkliwością; przeto spodziewaj się wszystkiego od Pana twojego, który powodowany miłością, albo raczéj cały w miłość przemieniony, do Ciebie przychodzi.

Najsłodszy Jezu, nadziejo moja, w miłosierdziu Twojém całą pokładam ufność; racz dnia dzisiejszego oddać się mnie; racz w nikczemném sercu mojém zapalić święty ogień miłości, abym odtąd po wszystkie dni żywota mego nic nie pragnął(ęła) tylko to co się Tobie podoba.


text:
Upiory

Akt I

Henryk Ibsen

Obszerny pokój wychodzący na ogród.

Jedne drzwi z lewej a dwoje z prawej strony.

Na środku pokoju stół okrągły, wokoło krzesła.

Na stole książki, czasopisma, dzienniki.

Ku przodowi sceny po lewej stronie okno, przy niem kanapka, i stół do roboty.

W głębi mała oranżerya, otwarta na pokój, ze szklanemi ścianami.

Po prawej stronie oranżeryi drzwi szklane, wiodące do ogrodu.

Przez szklane ściany widać posępny, zadeszczony krajobraz.

(Stolarz Engstrand stoi we drzwiach od ogrodu, ma lewą nogę skrzywioną i but nasztukowany kawałkiem drzewa.

Regina z pustą polewaczką w ręku broni mu dalszego wstępu).

REGINA.

(przyciszonym głosem).

Czego tu chcesz?

Stój W miejscu!

cały ociekasz deszczem.

ENGSTRAND.

Przecież ten deszcz Pan Bóg zsyła, moje dziecko.

REGINA.

Chyba zsyła go sam dyabeł.

ENGSTRAND.

Co też ty mówisz, Regino! (posuwa się o parę kroków naprzód).

A jednak to prawda, co powiedzieć chciałem.

REGINA.

Człowieku!

nie stukaj-że tak tą kulawą nogą.

Panicz śpi na górze.

ENGSTRAND.

Śpi?

w biały dzień?

REGINA.

Co ci do tego?

ENGSTRAND.

Ja byłem wczoraj na bibie...

REGINA.

Temu to wierzę.

ENGSTRAND.

Moje dziecko, my ludzie jesteśmy ułomni.

REGINA.

Rzeczywiście.

ENGSTRAND.

Widzisz... pokus jest pełno na świecie, a przecież Bogu wiadomo, dziś rano o wpół do szóstej byłem przy robocie.

REGINA.

Dobrze, dobrze, a teraz idź sobie.

Nie będę tu stać, jakbym miała z tobą jakie rendez vous.

ENGSTRAND.

Cobyś miała?

REGINA.

Nie chcę, by cię kto tutaj spotkał.

Idź więc swoja drogą.

ENGSTRAND.

(zbliżając się o parę kroków).

Na Boga, nie odejdę, póki się z tobą nie rozmówię.

Dziś po południu skończę swoję robotę w szkole i jeszcze tej nocy parowcem odpłynę do domu.

REGINA.

(mruczy).

Szczęśliwej drogi!

ENGSTRAND.

Dziękuję ci, moje dziecko.

Jutro będzie poświęcony dom schronienia i zapewne nie zabraknie trunków.

Widzisz, niech nikt nie powie, że Jakób Engstrand nie umie oprzeć się pokusie.

REGINA.

Oho!

ENGSTRAND.

Jutro będzie tu pełno państwa.

Oczekują także z miasta pastora Mandersa.

REGINA.

On już dziś przyjeżdża.

ENGSTRAND.

A widzisz.

Rozumiesz więc, że nie chcę mu dać powodu do nagany.

REGINA.

To tak stoją rzeczy?

ENGSTRAND.

Co mówisz?

REGINA.

(patrząc mu bystro w oczy).

No, cóż to?

chcesz znowu naciągnąć pastora?

ENGSTRAND.

Cicho!

cicho!

czyś oszalała?

Naciągnąć pastora?

O, nie!

Okazał się on zbyt dobrym dla mnie, ażebym to chciał uczynić.

Ale, widzisz, chciałem z tobą pomówić, bo już dziś wieczorem wracam do domu.

REGINA.

Im prędzej, tem lepiej.

Cóż to ma do mnie?

ENGSTRAND.

Chcę cię z sobą zabrać.

REGINA.

(zdumiona).

Co?

Mnie zabrać?

Co ty mówisz?

ENGSTRAND.

Powiadam, że chcę cię mieć w domu.

REGINA.

(szyderczo).

Nigdy do domu nie wrócę.

ENGSTRAND.

Obaczymy.

REGINA.

Możesz być przekonany, że tak będzie.

Ja, com wzrosła przy pani kamerjunkrowej Alving; ja, która tu jestem uważana jak jej córka, miałabym powrócić z tobą do domu? — i do jakiego domu!

Fi!

ENGSTRAND.

Cóż u dyabła!

Czy sprzeciwiasz się woli ojca, dziewczyno?

REGINA.

(mruczy, nie patrząc na niego).

Dość często powtarzałeś, że ci nie jestem niczem.

ENGSTRAND.

Ba!

Co ci do tego?

REGINA.

Ileż razy zelżyłeś mnie, mówiłeś, że jestem...

Fi!

ENGSTRAND.

Nie, nie, nigdy nie używałem brzydkich wyrazów.

REGINA.

Wiem dobrze, jakich używałeś,

ENGSTRAND.

Hm!

tak, ale to tylko wtedy, gdy miałem w głowie, a tyle jest pokus na świecie, Regino...

REGINA.

Aż mnie strach bierze.

ENGSTRAND.

A przytem zdarzało się to tylko wówczas, kiedy

twoja matka była w złym humorze.

Musiałem jej przecież czemś dokuczyć.

A chciała zawsze być dystyngowaną. (naśladując).

"Daj mi pokój, Engstrandzie, daj mi pokój.

Służyłam trzy lata u pani kamerjunkrowej Alving w Rosenwold" (śmieje się).

Boże, odpuść, nie mogła nigdy zapomnieć, że kapitan został kamerjunkrem w czasie jej służby.

REGINA.

Biedna matka!

Zamęczyłeś ją młodo.

ENGSTRAND.

(prostując się).

Ma się rozumieć, ja zawsze jestem winien wszystkiemu.

REGINA.

(odwracając się, półgłosem).

A do tego jeszcze ta noga...

ENGSTRAND.

Co mówisz, moję dziecko?

REGINA.

Pied de mouton.

ENGSTRAND.

Czy to po angielsku?

REGINA.

Tak.

ENGSTRAND.

Wykształciłaś się tutaj, a to może ci się teraz przydać, Regino.

REGINA.

(po krótkiem milczeniu).

A jakież ty masz względem mnie zamysły?

ENGSTRAND.

Czy możesz się pytać, czego chce ojciec od jedynego dziecka?

Jestem przecież samotnym, opuszczonym wdowcem.

REGINA.

Na takie rzeczy mnie nie weźmiesz.

Na co ci jestem potrzebna?

ENGSTRAND.

Więc słuchaj.

Chcę spróbować czegoś nowego.

REGINA.

Próbowałeś już nieraz, ale ci się nigdy nic nie udało.

ENGSTRAND.

No, tak.

Teraz jednak zadziwisz się, Regino...

Niech mnie dyabli porwą...

REGINA.

(tupie nogą).

Bez tych klątw!

ENGSTRAND.

Cicho!

cicho!

masz słuszność, moje dziecko...

Chciałem ci powiedzieć, że przy robocie w tem nowem schronieniu odłożyłem trochę grosza.

REGINA.

Doprawdy?

Tem lepiej dla ciebie.

ENGSTRAND.

Bo też tu na wsi niema nawet na co wydawać.

REGINA.

I cóż dalej?

ENGSTRAND.

Widzisz, przyszło mi na myśl, żeby te pieniądze obrócić na jakie zyskowne przedsiębiorstwo, na jaką gospodę żeglarzy.

REGINA.

Fi!

ENGSTRAND.

Wykwintną gospodę, rozumiesz?

Wcale niezwyczajny szynk dla prostych majtków.

Nie, na szatana!

będzie to gospoda dla kapitanów statków, sterników... no i innych dystyngowanych ludzi.

Rozumiesz?

REGINA.

A Cóżbym ja tam...

ENGSTRAND.

Pomagałabyś mi.

No, tak tylko, pozornie, jak się łatwo domyślisz.

Cóż u dyabła, nie miałabyś ciężkiego życia, moje dziecko.

Robiłabyś to tylko, coby ci się podobało.

REGINA.

No tak.

ENGSTRAND.

Kobietki jednak u nas być muszą, to jasne.

Wieczorem będzie wesoło, śpiewy, tańce i t. p. Pojmujesz przecież, co to są żeglarze, wiecznie na morzu (zbliża się do niej).

Tylko nie bądź głupią, Regino, nie odrzucaj szczęścia.

Czegóż się tu możesz doczekać?

Na co ci się to przyda, że się pani Alving tak wiele uczyć kazała?

Słyszałem, że masz być w nowem schronieniu przy dzieciach.

Alboż to miejsce dla.

ciebie?

Czy masz wielką ochotę zapracowywać się dla tych małych brudasów?

REGINA.

O nie, gdyby rzeczy szły według mej woli, to...

No!

to jeszcze stać się może.

ENGSTRAND.

Co się stać może?

REGINA.

Nie masz się o co troskać.

Czyś sobie dużo pieniędzy zaoszczędził?

ENGSTRAND.

Jedno z drugiem, będzie około siedmiu do ośmiuset koron.

REGINA.

To nieźle.

ENGSTRAND.

Dość, ażeby cośkolwiek rozpocząć, moje dziecko.

REGINA.

I nie myślisz dać mi coś z tych pieniędzy?

ENGSTRAND.

Nie, Bóg widzi, że tego nie myślę, nie.

REGINA.

Ani nawet biednej sukni mi nie przyślesz?

ENGSTRAND.

Jedź ze mną do miasta, a będziesz miała tyle sukien, ile tylko zechcesz.

REGINA.

Ba!

gdybym tylko chciała, mogłabym to uczynić na własną rękę.

ENGSTRAND.

Nie, Regino, to lepiej idzie pod kierunkiem ojca.

Mogę teraz na portowej ulicy kupić ładny dom.

Nie potrzeba na to wielkiej gotówki.

Tam byłaby wygodna gospoda żeglarska.

REGINA.

Ale ja nie chcę być u ciebie, nie mam z tobą nic wspólnego.

Idź sobie.

ENGSTRAND.

Do dyabła!

No, nie zostałabyś u mnie długo, moje dziecko, byłeś tylko postępować umiała.

W tym roku bardzo wyładniałaś.

REGINA.

To i cóż?

ENGSTRAND.

Zjawiłby się wkrótce sternik... a może nawet kapitan.

REGINA.

Nie poszłabym za żadnego z takich.

Marynarze nie mają savoir vivre.

ENGSTRAND.

Czego nie mają?

REGINA.

Mówię, że znam marynarzy.

Nie są oni dobrzy na mężów.

ENGSTRAND.

To daj pokój małżeństwu.

Mogą się inne rzeczy opłacać (poufnie).

On, ten Anglik na spacerowym yachcie... dał trzysta talarów, a ona wcale ładniejszą od ciebie nie była.

REGINA.

(stając naprzeciw niego).

Precz stąd.

ENGSTRAND.

(cofając się).

No, no, przecież mnie nie uderzysz.

REGINA.

Uderzę, jeśli tylko będziesz na matkę wygadywał.

Precz, mówię (popycha go na drzwi od ogrodu).

A nie rzucaj drzwiami, bo panicz...

ENGSTRAND.

Śpi, wiem o tem.

Szczególna rzecz, jak się o niego troskasz... (cicho).

Ho!

ho!

no, przecież to nie on...

REGINA.

Precz, precz.

Oszalałeś chyba.

Nie, nie tędy.

Oto idzie pastor Manders.

Wynoś się kuchennemi wschodami.

ENGSTRAND.

(wychodząc prawą stroną).

Dobrze, dobrze, już idę, ale pogadaj z tym, co tu idzie, on ci powie, co dziecko winno swemu ojcu.

A ja przecież jestem twoim ojcem, mogę to metryką udowodnić (wychodzi drugiemi drzwiami, które mu Regina otwiera i znowu za nim zamyka).

REGINA.

(spogląda uważnie w lustro, wachluje się chustką od nosa i poprawia krawatkę, potem znowu zajmuje się kwiatami).

PASTOR MANDERS.

(w paltocie, z parasolem, z torebką przewieszoną przez ramię, wchodzi przez ogród do oranżeryi).

Dzień dobry, panno Engstrand.

REGINA.

(jakby zdziwiona zwraca się do niego z radością).

Ach!

to pan.

Dzień dobry, panu pastorowi.

Więc już parowiec przypłynął.

PASTOR MANDERS.

Przypłynął w tej chwili (wchodzi z oranżeryi).

Ten nieustanny deszcz jest nieznośny.

REGINA.

(zbliżając się do niego).

Taki czas błogosławią rolnicy, panie pastorze.

PASTOR MANDERS.

Tak, masz słuszność, my, mieszczuchy, nie myślimy o tem (zdejmuje palto).

REGINA.

Czy nie mogę pomódz?..

Tak... ach, jakże przemoczony, powieszę go w przedpokoju.

I parasol otworzę aby wysechł (wychodzi z rzeczami przez drugie drzwi na prawo.

Pastor Manders zdejmuje torebkę i kładzie ją wraz z kapeluszem na stołku.

Tymczasem Regina powraca).

PASTOR MANDERS.

Ach!

jakże milo znaleźć się pod dachem.

Cóż tu we dworze, wszystko dobrze?

REGINA.

Tak, dziękuję.

PASTOR MANDERS.

Tylko dużo roboty na jutro.

Nieprawdaż?

REGINA.

Tak, mamy dużo roboty.

PASTOR MANDERS.

Pani Alving jest prawdopodobnie w domu?

REGINA.

Naturalnie, naturalnie.

W tej chwili jest na górze, zaniosła paniczowi czekoladę.

PASTOR MANDERS.

Powiedz-że mi, słyszałem w przystani, że Oswald powrócił.

REGINA.

Przyjechał jeszcze onegdaj.

My spodziewaliśmy się go dziś dopiero.

PASTOR MANDERS.

Jest zdrów zapewne.

REGINA.

Zapewne.

Tylko bardzo drogą znużony, bo wprost tu przyjechał z Paryża, nie zatrzymując się.

Zdaje się, że wcale pociągu nie zmieniał.

Zasnął teraz trochę i dlatego trzeba mówić cicho.

PASTOR MANDERS.

A zatem mówmy cicho.

REGINA.

(przysuwając fotel do stołu).

Niechże pan pastor, siada i rozgości się. (pastor siada, ona przysuwa mu stołeczek pod nogi).

Tak, czy dobrze tak, panie pastorze?

PASTOR MANDERS.

Dziękuję, dziękuję, jest mi tu doskonale (spogląda na nią).

Czy wiesz, panno Eugstrand, zdaje mi się, żeś wyrosła, od czasu jak cię nie widziałem.

REGINA.

Tak pan sądzi?

Moja pani mówi także, żem zmężniała.

PASTOR MANDERS.

Zmężniałaś?

No tak, może troszeczkę — dostatecznie (krótkie milczenie).

REGINA.

Czy mam poprosić pani Alving?

PASTOR MANDERS.

Dziękuję, niema nic pilnego, moje dziecko.

Powiedz mi teraz, moja Regino, jak się tu ojcu powodzi?

REGINA.

Stokrotne dzięki panu pastorowi, powodzi mu się dość dobrze.

PASTOR MANDERS.

Był u mnie, za swej ostatniej bytności w mieście.

REGINA.

Doprawdy?

On jest tak rad, gdy może mówić z panem pastorem,

PASTOR MANDERS.

A ty odwiedzasz go często?

REGINA.

Ja?, naturalnie, skoro tylko mam czas.

PASTOR MANDERS.

Twój ojciec, panno Engstrand, nie posiada silnego charakteru, potrzebuje kierowniczej ręki,

REGINA.

Tak, muszę to przyznać.

PASTOR MANDERS.

Potrzebuje mieć przy sobie kogoś, kogoby kochał, na czyjem zdaniu-by polegał.

Wyznał mi to, gdy był u mnie ostatnim razem.

REGINA.

I mnie mówił to samo.

Nie wiem jednak, czyby pani Alving obeszła się bezemnie, tembardziej teraz, gdy wszyscy będziemy mieli tyle zajęcia przy nowem schronieniu.

I mnie byłoby bardzo ciężko rozstać się z panią Alving, bo zawsze była tak dobrą dla mnie.

PASTOR MANDERS.

Ale obowiązek córki, Regino...

Naturalnie, musimy jednak naprzód uzyskać zezwolenie twojej pani.

REGINA.

Nie wiem, czy to właściwe w moim wieku, prowadzić dom samotnego mężczyzny.

PASTOR MANDERS.

Moja droga, ja przecież mówię o twoim ojcu.

REGINA.

Zapewne, jednakże gdybym przynajmniej prowadziła dom przyzwoity u prawdziwie poważnego człowieka...

PASTOR MANDERS.

Ależ, kochana Regino...

REGINA.

Któremu mogłabym być oddaną i uważać go za ojca...

PASTOR MANDERS.

Ależ, moje dziecko...

REGINA.

To chętnie udałabym się do miasta.

Tu jest straszliwie pusto... a pan pastor pojmuje, co to być zupełnie samą na świecie.

Mogę śmiało o sobie powiedzieć, że jestem żywa, pilna, mam najlepszą wolę.

Czy pan pastor nie miałby dla mnie stosownego miejsca?

PASTOR MANDERS.

Ja?

doprawdy nie.

REGINA.

Drogi, najdroższy panie pastorze!

w każdym razie zechciej mnie mieć na pamięci, gdyby...

PASTOR MANDERS.

(podnosząc się).

Zrobię to z pewnością, panno Engstrand.

REGINA.

Bo ja...

PASTOR MANDERS.

Może teraz poprosisz panią Alving.

REGINA.

Zaraz, panie pastorze (wychodzi na lewo).

PASTOR MANDERS.

(przechadza się po pokoju, i z rękoma założonemi na plecach wygląda na ogród.

Potem powraca do stołu bierze książkę, spogląda na tytuł, okazuje zdziwienie i przesiada inne) Hm!., tak, tak.

(Pani Alving wchodzi z lewej strony.

Idzie za nią Regina, która zaraz wychodzi na prawo).

PANI ALVING.

(wyciąga do niego rękę).

Witam, panie pastorze.

PASTOR MANDERS.

Dzień dobry pani.

Otóż jestem według obietnicy.

PANI ALVING.

Wraz z uderzeniem godziny.

PASTOR MANDERS.

Wierzaj pani jednak, że mi przyszło wyjechać z wielką trudnością.

Wszystkie te komisye, te urzędy, któremi jestem obarczony...

PANI ALVING.

Tem większy dowód przyjaźni, żeś pan tak wcześnie przyjechał.

Możemy interesa obrobić jeszcze przed obiadem.

Ale gdzież pana pakunek?

PASTOR MANDERS.

(prędko).

Mój pakunek zostawiłem nad brzegiem u wiejskiego kramarza.

Tam będę nocował.

PANI ALVING.

(powstrzymując uśmiech).

Więc i tym razem nie chcesz, pan spędzić nocy w tym domu?

PASTOR MANDERS.

Nie, nie, dziękuję pani stokrotnie, jak zwykle przenocuję nad brzegiem.

Wygodniej mi to, wracając na statek.

PANI ALVING.

Rób pan, jak chcesz.

Sądziłam jednak, że my oboje starzy...

PASTOR MANDERS.

Niechże Bóg broni!

Pani żartuje.

Naturalnie

dziś jesteś pani tak uradowaną.

Z jednej strony jutrzejsza uroczystość... no i powrót Oswalda.

PANI ALVING.

Pomyśl pan, jak jestem szczęśliwą.

Od dwóch lat nie był w domu, a teraz obiecał zostać ze mną przez całą zimę.

PASTOR MANDERS.

Rzeczywiście.

To ładnie, to po synowsku z jego strony, bo życie w Rzymie i Paryżu musi mieć dla niego więcej uroku, niż w tym cichym domu.

PANI ALVING.

Ale w tym domu, on — ma matkę.

Mój drogi, ukochany chłopiec — on kocha swoję matkę.

PASTOR MANDERS.

Byłoby też rzeczą bardzo smutną, gdyby oddalenie i zajęcie się sztuką mogły wyrugować przyrodzone uczucia.

PANI ALVING.

Masz pan słuszność.

Dzięki Boga, niema o niego żadnej obawy.

Ciekawą jestem, czybyś go pan poznał.

Zaraz przyjdzie, położył się tylko trochę na sofie dla wypoczynku.

Ale siadaj-że, kochany pastorze.

PASTOR MANDERS.

Więc chcesz pani...

PANI ALVING.

Naturalnie (siada przy stole).

PASTOR MANDERS.

Dobrze, Zaraz pani zobaczy (wyjmuje z podróżnej torebki papiery, siada przy stole i szuka pustego miejsca gdzieby je mógł rozłożyć).

Mamy tu naprzód (przerywając sobie).

Powiedz mi, pani, skąd tutaj takie książki?

PANI ALVING.

Takie książki?

Ja je czytam.

PASTOR MANDERS.

Pani czyta podobne książki?

PANI ALVING.

Tak, czytam je.

PASTOR MANDERS.

Czy przez czytanie tych książek, czujesz się pani lepszą, albo szczęśliwszą?

PANI ALVING.

Zdaje mi się, że jestem spokojniejszą.

PASTOR MANDERS.

To dziwne!

Jakim-że sposobem?

PANI ALVING.

One objaśniają mię i wzmacniają w tem, do czego doszłam własną myślą.

Bo to rzecz szczególna — właściwie w tych książkach niema nic nowego, nic innego, nad to, co myśli i w co wierzy większa część ludzi, tylko ci ludzie nie zdają sobie z tego sprawy dokładnej, albo też wcale o tem wiedzieć nie chcą.

PASTOR MANDERS.

O mój Boże!

Czyż pani naprawdę sądzi, iż większa część ludzi...

PANI ALVING.

Tak sądzę, z pewnością.

PASTOR MANDERS.

Ależ przecież nie tutaj, nie w naszym kraju, nie u nas.

PANI ALVING

Och!

i u nas.

PASTOR MANDERS.

No, to przyznać muszę...

PANI ALVING.

Cóż pan właściwie ma do zarzucenia tym książkom?

PASTOR MANDERS.

Do zarzucenia?

Pani przecież nie myślisz, ażebym się zajmował studyowaniem podobnych rzeczy.

PANI ALVING.

To znaczy, że pan nawet nie znasz ich, a jednak potępiasz.

PASTOR MANDERS.

Dość czytałem o podobnych książkach, ażeby je lekceważyć.

PANI ALVING.

Ale własne pana zdanie...

PASTOR MANDERS.

Droga pani, w życiu trafia się wiele rzeczy, co do których trzeba zdać się na innych.

Tak już jest na świecie i dobrze, iż tak jest, bo inaczej cóżby się stało ze społeczeństwem?

PANI ALVING.

Może i masz pan słuszność.

PASTOR MANDERS.

Nie przeczę, iż w podobnych utworach mogą być rzeczy pociągające i nie mam tego wcale za złe, że pani chce poznać duchowe prądy, które, jak słyszę, rządzą szerokim światem, gdzie syn pani dość długo wciągać je w siebie musiał.

Tylko...

PANI ALVING.

Tylko?...

PASTOR MANDERS.

(ciszej).

Tylko nie należy o tem mówić.

Nie potrzeba przecież nikomu zdawać rachunku z tego, co się czyta i myśli, pomiędzy ścianami własnego domu.

PANI ALVING.

Naturalnie.

Jestem tego samego zdania.

PASTOR MANDERS.

Pomyśl pani także, jakie względy musisz zachować z powodu tego schronienia, które zamierzyłaś założyć wówczas jeszcze, kiedy poglądy pani na duchowe sprawy różniły się zasadniczo od dzisiejszych, przynajmniej o ile ja sądzić mogę.

PANI ALVING.

Tak, tak, rozumiem to w zupełności.

Ale mieliśmy właśnie o tem schronieniu...

PASTOR MANDERS.

Mieliśmy o niem pomówić.

A więc baczność, najlepsza pani, zabieramy się do interesu (otwiera teczką i wyjmuje papiery).

Widzi pani.

PANI ALVING.

Czy to są akty?

PASTOR MANDERS.

Tak, wszystkie w należytym porządku.

Wierz mi, pani, z niemałym trudem otrzymałem je na czas.

Musiałem wprost używać gwałtu.

Władze są nadzwyczaj ostrożne, kiedy chodzi o stanowczą decyzyę (przeszukuje papiery).

Widzi pani, tu jest akt nadawczy folwarku Salvik, należącego do rycerskich dóbr Rosenwald wraz ze znajdującemi się na nim nowemi budynkami, domami, szkołą, mieszkaniem nauczycieli, kaplicą.

A to jest zatwierdzenie legata i fundacyi.

Zechciej je pani przejrzeć

(czyta).

Ustawa schronienia dla dzieci, poświęconego pamięci kapitana Alvinga.

PANI ALVING.

(spogląda długi czas na papier).

Więc to to.

PASTOR MANDERS.

Wolałem tytuł kapitana, niż kamerjunkra, kapitan brzmi skromniej.

PANI ALVING.

Jak pan uważa.

PASTOR MANDERS.

A tu jest książeczka kasy oszczędności na złożony kapitał, z którego procentu ma być utrzymywane schronienie.

PANI ALVING.

Serdeczne dzięki.

Bądź pan łaskaw zatrzymać ją u siebie, to będzie dogodniej.

PASTOR MANDERS.

Najchętniej.

Uważam, że tymczasowo najlepiej kapitał zostawić w kasie oszczędności.

Wprawdzie procent nie jest wielki, cztery od sta, w półrocznych ratach, gdyby więc w następstwie można było dostać dobre akcye, naturalnie pierwszym warunkiem byłoby tu zupełne bezpieczeństwo — tobyśmy o tem pomówili.

PANI ALVING.

Tak jest, kochany pastorze, pan to wszystko rozumiesz daleko lepiej odemnie.

PASTOR MANDERS.

Na wszelki wypadek będę nad tem czuwał.

— Ach!

jeszcze jedna rzecz, o której już parę razy chciałem z panią pomówić...

PANI ALVING.

O czemże to?

PASTOR MANDERS.

Czy zabudowania schronienia mają być ubezpieczone, czy nie?

PANI ALVING.

Naturalnie, muszą być ubezpieczone.

PASTOR MANDERS.

Zwolna, zwolna, droga pani.

Rozpatrzmy to bliżej.

PANI ALVING.

Ja zawsze ubezpieczałam wszystkie budynki i ruchomości, zbiory i narzędzia gospodarcze.

PASTOR MANDERS.

Ma się rozumieć, tu szło o pani osobistą własność, to samo czynię ja także.

Ale zważ pani, że tu idzie o coś zupełnie innego.

Schronienie jest przecież poświęcone wyższym celom.

PANI ALVING.

Cóż Stąd?

PASTOR MANDERS.

Ja osobiście nie miałbym naturalnie nic do zarzucenia, gdybyśmy je na wszelki wypadek zabezpieczyli.

PANI ALVING.

I ja tak myślę.

PASTOR MANDERS.

Ale, co mówi o tem głos ogólny, w tej okolicy?

Musisz to pani lepiej wiedzieć ode mnie.

PANI ALVING.

Hm!

głos ogólny...

PASTOR MANDERS.

Czy jest tu dużo ludzi wpływowych, prawdziwie wpływowych, którzyby się tem zgorszyli?

PANI ALVING.

Co pan rozumiesz przez ludzi prawdziwie wpływowych?

PASTOR MANDERS.

No, w pierwszym rzędzie stawiam tych, co są niezależni i co mają znaczne stanowiska, tych pomijać nie należy, trzeba mieć wzgląd na ich zapatrywania.

PANI ALVING.

Jest tu dość takich, coby się może zgorszyli, gdyby...

PASTOR MANDERS.

Widzi pani.

W mieście mamy mnóstwo podobnych.

Pomyśl pani tylko o wszystkich stronnikach mego współzawodnika.

Wysnuliby oni stąd wniosek, że ani ty szanowna pani, ani też ja, nie ufamy Opatrzności.

PANI ALVING.

Ależ co się ciebie tyczy, kochany pastorze, to wiesz najlepiej, iż na wszelki przypadek...

PASTOR MANDERS.

Wiem, wiem.

Mam własne przekonanie, to prawda.

Pomimo to, nie potrafimy przeszkodzić fałszywym i niekorzystnym pogłoskom.

A te znów mogłyby źle wpłynąć na rozwój schronienia.

PANI ALVING.

Skoroby tak być miało...

PASTOR MANDERS.

Ja też mógłbym się znaleźć w przykrem położeniu.

W rządzących sferach miasta, zajmują się bardzo tem schronieniem.

Wszakże ono głównie ma służyć miastu, prawdopodobnie przyjdzie ono w pomoc, przepełnionym zakładom dla ubogich...

A skoro ja byłem pani doradcą i zajmowałem się czynnie pani schronieniem, lękać się muszę, ażeby zazdrośnicy i zawistni nie zwrócili się naprzód przeciwko mnie.

PANI ALVING.

Więc nie powinieneś się pan narażać...

PASTOR MANDERS.

Nie mówiąc już o napaściach niektórych czasopism, któreby się niezawodnie ku mnie zwróciły...

PANI ALVING.

Przestań, kochany pastorze, te względy są decydujące.

PASTOR MANDERS.

Więc pani nie chce, byśmy się ubezpieczyli?

PANI ALVING.

Nie, dajmy temu pokój.

PASTOR MANDERS.

(opierając się znowu w fotelu).

Jednak gdyby zdarzyło się nieszczęście?

Tego nikt przewidzieć nie może...

Czy byłabyś pani w stanie pokryć szkody?

PANI ALVING.

Nie.

Otwarcie mówię, nie byłabym w stanie tego uczynić.

PASTOR MANDERS.

Więc w takim razie, bierzemy na siebie ciężką odpowiedzialność.

PANI ALVING.

Jak pan sądzi, czy możemy inaczej postąpić.

PASTOR MANDERS.

Nie, nie możemy, w tem cała rzecz.

Trudno brać na siebie odpowiedzialność i trudno także gorszyć ogół.

PANI ALVING.

Naturalnie, szczególniej panu jako duchownemu...

PASTOR MANDERS.

Zdaje mi się też rzeczywiście, iż możemy polegać na tem, że taki zakład jest święty i musi mieć boską opiekę.

PANI ALVING.

Miejmy tę nadzieję.

PASTOR MANDERS.

Więc mamy rzeczy zostawić, jak są.

PANI ALVING.

Tak, naturalnie.

PASTOR MANDERS.

Dobrze, jak pani chce (notuje) więc nie ubezpieczać!

PANI ALVING.

Dziwna rzecz, iz pan dzisiaj dopiero mi o tem

wspomina.

PASTOR MANDERS.

Dawno już chciałem panią w tym względzie

zapytać.

PANI ALVING.

Bo wczoraj o mało nie mieliśmy pożaru.

PASTOR MANDERS.

Czy podobna?

PANI ALVING.

Nie było to nic wielkiego, zapaliły się wióry w warsztacie stolarskim.

PASTOR MANDERS.

Gdzie pracował Engstrand?

PANI ALVING.

Tak.

Ludzie mówią, że on często nieostrożnie obchodził się z zapałkami.

PASTOR MANDERS.

Ten człowiek ma zbyt wiele rzeczy w głowie, tyle pokus.

Bogu dzięki, słyszę teraz, że postanowił prowadzić nienaganne życie.

PANI ALVING.

Czy tak?

Któż to powiedział?

PASTOR MANDERS.

Sam mnie o tem zapewniał.

A co prawda, jest to zdolny robotnik.

PANI ALVING.

Tak, dopóki jest trzeźwy.

PASTOR MANDERS.

Nieszczęśliwy nałóg.

Ale on mówi, że z powodu chorej nogi często pić musi.

Za ostatnią bytnością swoją u mnie, wzruszył mnie do głębi.

Przyszedł mi podziękować za robotę, którą mu tutaj nastręczyłem, bo mógł być blizko Reginy.

PANI ALVING.

Ależ, widywał ją bardzo rzadko.

PASTOR MANDERS.

Właśnie, że codziennie, sam mi to mówił.

PANI ALVING.

No, być może.

PASTOR MANDERS.

Czuje on doskonale, że potrzebuje kogoś, coby go powstrzymywał, gdy przychodzi na niego pokusa.

Lubię w nim to właśnie, że sam się oskarża i własne niedobory pojmuje.

Będąc u mnie ostatnim razem, opowiadał mi to wszystko...

Czy wiesz pani, co byłoby dla niego prawdziwą pociechą, oto gdyby miał przy sobie Reginę.

PANI ALVING.

( podnosi się gwałtownie ).

Reginę?

PASTOR MANDERS.

Nie powinnabyś się pani temu sprzeciwiać.

PANI ALVING.

Sprzeciwię się najzupełniej.

A prócz tego Regina będzie miała zajęcie w schronieniu.

PASTOR MANDERS.

Pomyśl pani, że to przecież jej ojciec.

PANI ALVING.

Już ja wiem najlepiej, jakim ojcem był dla niej.

Nie zgodzę się nigdy, aby do niego wróciła.

PASTOR MANDERS.

(podnosi się-także).

Ależ, nie unoś się, droga pani.

To smutne, że pani tak się uprzedziła do Engstranda.

Była pani absolutnie przerażona.

PANI ALVING.

(spokojniej).

Nie o to idzie.

Wzięłam do siebie Reginę i ona u mnie zostanie (słucha).

Kochany pastorze, nie mówmy o tem więcej (twarz jej się rozjaśnia).

Słyszysz pan, Oswald idzie po wschodach, teraz myślmy o nim tylko.

(Oswald Alving w luinym surducie, z kapeluszem w ręku, z wielką piankową fajka w ustach, wchodzi z lewej strony).

OSWALD.

(stojąc we drzwiach).

Przepraszam — myślałem, że państwo są w gabinecie (zbliża się).

Dzień dobry, panie pastorze.

PASTOR MANDERS.

(wpatrzony w niego).

Ach!..

Jakież to dziwne!

PANI ALVING.

Co mówisz, panie pastorze?

PASTOR MANDERS.

Ja mówię... ja mówię...

Nie...

Ale, czyż to doprawdy?

OSWALD.

Tak, panie pastorze, to rzeczywistość, ów syn marnotrawny.

PASTOR MANDERS.

Ależ, drogi chłopcze...

OSWALD.

No, to syn powrócony.

PANI ALVING.

Oswald przypomina sobie czas, kiedyś pan tak bardzo powstawał przeciwko jego malarskiemu powołaniu.

PASTOR MANDERS.

Ludzkim oczom może się nieraz coś wydawać niebezpiecznem, co jednak potem... (wstrząsa ręką Oswalda).

Witaj, witaj, kochany Oswaldzie, bo wszak mogę cię tak nazywać?

OSWALD.

Jakżeż pan mógłbyś nazywać mnie inaczej?

PASTOR MANDERS.

Otóż nie sądź, ażebym absolutnie sztukę potępiał.

Nie, przypuszczam nawet, że i w tym zawodzie jest wielu takich, co zachowują nieskalaną duszę.

OSWALD.

Należy się tego spodziewać.

PANI ALVING.

(promieniejąc szczęściem).

A ja znam takiego, co ciało i duszę swą ustrzegł od skazy.

Spojrz tylko na niego, kochany pastorze.

OSWALD.

(chodzi po pokoju).

Tak jest, droga matko, ale dajmy temu pokój.

PASTOR MANDERS.

Prawdziwie zaprzeczyć temu nie można.

A teraz zacząłeś już wyrabiać sobie nazwisko.

Dzienniki niejednokrotnie odzywały się o tobie z pochwałą.

Tylko jakoś w ostatnich czasach, zdaje mi się, że mało było mowy o tobie.

OSWALD.

(stając w głębi koło kwiatów).

Nie mogłem teraz wiele malować.

PANI ALVING.

Malarz także musi odpoczywać.

PASTOR MANDERS.

To łatwe do zrozumienia.

Trzeba się przecież przygotowywać i zbierać nowe siły do jakiego wielkiego dzieła.

OSWALD.

Tak jest.

— Mamo, prędko będzie obiad?

PANI ALVING.

Za małe pół godzinki.

Dzięki Bogu ma on dobry apetyt.

PASTOR MANDERS.

I widać lubi palić.

OSWALD.

Na górze znalazłem fajkę ojca, i...

PASTOR MANDERS.

Aha!

rozumiem teraz!

PANI ALVING.

Co?

PASTOR MANDERS.

Gdy Oswald wszedł do pokoju, paląc tę fajkę, zdawało mi się, że jego ojciec żywy stoi przedemną.

OSWALD.

Doprawdy?

PANI ALVING.

Jak możesz pan to mówić?

Oswald jest przecież do mnie podobny.

PASTOR MANDERS.

Tak, ale to zagięcie w kątkach ust, ten zarys warg, przypomina wyraźnie Alvinga.

Szczególniej też teraz, kiedy pali.

PANI ALVING.

Wcale nie.

Mnie się raczej wydaje, że Oswald ma coś księżego w zacięciu warg.

PASTOR MANDERS.

Tak, tak, wielu moich wspólduchownych ma coś podobnego w ustach.

PANI ALVING.

Połóż fajkę, mój drogi chłopcze, nie chcę, ażeby tu czuć było tytuń.

OSWALD.

(to czyni).

Uczynię to z największą chęcią.

Chciałem tylko tej fajki popróbować, bo raz paliłem z niej będąc dzieckiem.

PANI ALVING.

Ty?

Byłem wówczas jeszcze bardzo mały, przypominam sobie jednak, że któregoś wieczora poszedłem do pokoju ojca, a on był bardzo wesoły.

PANI ALVING.

Ba!

Nie możesz sobie tych lat przypominać.

OSWALD.

Przecież przypominam sobie wyraźnie, jak ojciec posadził mnie na kolanach i dał mi fajkę, mówiąc: "Pal, mały, śmiało".

I ja też paliłem z całych sił, aż uczułem, że blednę, a pot wielkiemi kroplami spływał mi z czoła.

Ojciec tymczasem śmiał się serdecznie.

PASTOR MANDERS.

To było bardzo dziwne.

PANI ALVING.

To się musiało Oswaldowi przyśnić.

OSWALD.

Nie, mamo, wcale mi się nie przyśniło, bo — jakże tego nie pamiętasz — bo przyszłaś i zaniosłaś mnie do dziecinnego pokoju.

Tam zrobiło mi się niedobrze i widziałem, żeś płakała.

Czy ojciec często w ten sposób żartował?

PASTOR MANDERS.

Tak, za młodu wesoło używał życia.

OSWALD.

Przecież dokonał na świecie tylu dobrych i pożytecznych rzeczy, a nie był starym, gdy umarł.

PASTOR MANDERS.

Tak jest, kochany Oswaldzie.

Odziedziczyłeś nazwisko dzielnego i zacnego człowieka.

Będzie to bodziec dla ciebie.

OSWALD.

Tak być powinno.

PASTOR MANDERS.

W każdym razie to ładnie z twojej strony, żeś wrócił do domu na dzień, czci ojca poświęcony.

OSWALD.

Mniej przecież dla ojca uczynić nie mogłem.

PANI ALVING.

Najładniejszem z jego strony jest to, że powrócił na długo.

PASTOR MANDERS.

Jak słyszę, masz tu zabawić całą zimę.

OSWALD.

Zabawię czas nieograniczony, panie pastorze.

Ach!

jak to miło znów być w domu.

PANI ALVING.

(promieniejąca).

Nieprawdaż?

O!

ty mój...

PASTOR MANDERS.

(spogląda na niego ze współczuciem).

Wcześnie wyprawiono cię w świat, drogi Oswaldzie.

OSWALD.

To prawda.

Czasem myślę nawet, że to było zawcześnie.

PANI ALVING.

Wcale nie, to zdrowemu chłopcu na dobre wychodzi, szczególniej kiedy jest jedynakiem.

Taki nie powinien siedzieć w domu przy tacie i mamie, bo się rozpieści.

PASTOR MANDERS.

Jest to jeszcze nierozstrzygnięte pytanie.

Dom rodzicielski pozostanie zawsze prawdziwą ostoją i najwłaściwszem miejscem pobytu dla dziecka.

OSWALD.

Muszę panu pastorowi przyznać słuszność.

PASTOR MANDERS.

Spojrz pani tylko na własnego syna.

Możemy przecież mówić o tem wobec niego.

Jakie to miało dla niego następstwa?

Ma już dwadzieścia sześć czy siedem lat, a nigdy dotąd nie poznał, co to jest ognisko rodzinne.

OSWALD.

Przepraszam, w tem pan pastor myli się w zupełności.

PASTOR MANDERS.

Czyż tak?

Sądziłem, iż żyłeś wyłącznie w kołach artystycznych.

OSWALD.

Tak też było.

PASTOR MANDERS.

A zdawało mi się, że najczęściej artyści nie mają dostatecznych środków, ażeby założyć rodzinę i własne ognisko.

OSWALD.

Zapewne jest pomiędzy niemi wielu takich, którzy nie mogą się ożenić z powodu braku pieniędzy.

PASTOR MANDERS.

To właśnie mówiłem.

OSWALD.

Ale pomimo to, mogą mieć swoje ogniska, mają je zazwyczaj a nawet często, bardzo porządne i wygodne.

PANI ALVING.

(słucha uważnie, czasem przytakuje, ale nie nie mówi).

PASTOR MANDERS.

Nie mówię przecież o kawalerskich gospodarstwach.

Przez wyraz ognisko rozumiem ognisko rodzinne, w którem żyje mąż z żoną i dziećmi.

OSWALD.

Tak, albo też z dziećmi i z matką swoich dzieci.

PASTOR MANDERS.

(zdumiony, wznosi złożone ręce).

Boże miłosierny!

OSWALD.

Cóż?

PASTOR MANDERS.

Żyć z matką swoich dzieci!

OSWALD.

Czyż byłoby lepiej, gdyby porzucił matkę swoich dzieci?

PASTOR MANDERS.

Mówisz więc o związkach nieprawych?

OSWALD.

Nigdy nie dostrzegłem nic nieprawego w pozycin tych ludzi.

PASTOR MANDERS.

Ależ, czyż to podobna, ażeby... ażeby człowiek pod pewnemi względami dobrze wychowany, albo też młoda kobieta, mogli się odważyć na podobne życie... pod okiem całego świata?

OSWALD.

Cóż mają robić?

Młody artysta jest ubogi, dziewczyna uboga, ażeby się ożenić, potrzeba pieniędzy.

Cóż mają robić?

PASTOR MANDERS.

Co mają robić?

Powiem to panu, panie Alving.

Powinni od początku trzymać się zdaleka, jedno od drugiego.

Oto co mają robić.

OSWALD.

Z taką mową nie trafisz pan do ładu z ludźmi młodemi, krwi gorącej.

PANI ALVING.

Tak jest, nie zajdziesz daleko.

PASTOR MANDERS.

Że też władza może cierpieć, ażeby jawnie działy się podobne rzeczy! (staje przed panią Alving).

A co, czy nie miałem słuszności troszczyć się o syna pani, wśród kół gdzie jawne wyuzdanie wyrobiło sobie niemal prawo bytu?

OSWALD.

Otóż powiem panu, że co niedziela bywałem u takiej nielegalnej pary...

PASTOR MANDERS.

I to jeszcze w niedzielę!

OSWALD.

Naturalnie, jest to dzień zabawy, a nigdy tam nie słyszałem słowa, ani też dostrzegłem cośkolwiek, coby mogło zasługiwać na nazwę nieprzyzwoitości.

A czy wiesz pan, gdzie się z nią spotkałem, w kołach artystycznych?

PASTOR MANDERS.

Dzięki Bogu, tego nie wiem.

OSWALD.

Otóż pozwól sobie powiedzieć, że miało to miejsce wówczas, kiedy który z naszych poważnych mężów i ojców, rodziny chciał się trochę zabawić na własną rękę i raczył zniżyć się do knajp, gdzie zbierali się artyści.

Było wtedy co posłyszeć!

Ci panowie wiedzieli i opowiadali takie rzeczy, o których nam się nigdy nie śniło.

PASTOR MANDERS.

Jakto?

Chcesz nam dać do zrozumienia, że poważni mężowie tutejsi i za granicą...

OSWALD.

Alboż nie słyszałeś pan, jak ci poważni mężowie za swoim powrotem wygadywali na zepsute obyczaje tamtejsze?

PASTOR MANDERS.

To bardzo naturalne.

PANI ALVING.

Słyszałam to także.

OSWALD.

Można im śmiało uwierzyć na słowo, sprawdzili to sami, (bierze się za głowę).

O!

że też to piękne, swobodne życie, może być tak zohydzane!

PANI ALVING.

Nie unoś się, Oswaldzie, to ci szkodzi.

OSWALD.

Masz słuszność, mamo, szkodzi mi to, zaraz owo przeklęte znużenie.

Trzeba mi się troszkę przejść przed obiadem.

Przepraszam cię, panie pastorze, nie może pan tego zrozumieć, znowu się uniosłem (wychodzi drugiemi drzwiami na prawo).

PANI ALVING.

Mój biedny chłopiec.

PASTOR MANDERS.

Tak jest, masz pani powody tak mówić.

Zaszło z nim daleko.

PANI ALVING.

PASTOR MANDEKS.

(chodzi tu i tam).

Nazwał się sam marnotrawnym synem!

Niestety, niestety!

PANI ALVING.

(ciągle na niego patrzy).

PASTOR MANDERS.

I cóż pani mówi na to wszystko?

PANI ALVING.

Mówię, że Oswald miał słuszność w każdem

PASTOR MANDERS.

(zatrzymując się).

Słuszność?

Słuszność?

głosząc podobne zasady?

.

PANI ALVING.

Tu, w mojej samotności, doszłam do takich samych przekonań, panie pastorze.

Tylko nigdy nie ośmieliłam się tych rzeczy dotykać.

Niech-że teraz mój syn mówi za mnie.

PASTOR MANDERS.

Jesteś pani godną pożałowania, jednak muszę z panią mówić na seryo.

Nie już, jako pani pełnomocnik i doradca, nie jako pani przyjaciel i przyjaciel młodości twego zmarłego męża, ale jako duchowny, w sposób, w jaki to już uczyniłem, w najcięższej chwili twego życia.

PANI ALVING.

Cóż ma do powiedzenia duchowny?

PASTOR MANDERS.

Muszę się wprzód odwołać do pani pamięci.

Chwila jest stosowną.

Jutro dziesiąta rocznica śmierci rnęża pani, jutro będzie otwarty zakład wzniesiony na cześć jego pamięci, jutro przemawiać będę do tłumnego zgromadzenia, dziś mówić będę do pani jednej.

PANI ALVING.

A więc mów, panie pastorze.

PASTOR MANDERS.

Przypomnij sobie pani, że po roku zaledwie małżeństwa, stanęłaś nad przepaścią, żeś porzuciła dom i uciekła od męża.

Tak jest, uciekłaś pani, uciekłaś i pomimo jego błagań, wzbraniałaś się do niego powrócić.

PANI ALVING.

Zapominasz pan, jak bezgranicznie byłam nieszczęśliwą w tym pierwszym roku.

PASTOR MANDERS.

Zawsze duch buntu pożąda szczęścia.

Jakież ludzie mają prawo do szczęścia?

Powinniśmy tylko spełniać nasz obowiązek, a pani obowiązkiem było pozostać przy mężu, któregoś sobie raz wybrała i z którym połączył cię święty związek.

PANI ALVING.

Wiesz pan dobrze, jakie wówczas życie prowadził Alving, do jakiej rozpusty dochodził?

PASTOR MANDERS.

Wiem, niestety, jakie krążyły o nim pogłoski i nie myślę wcale usprawiedliwiać jego prowadzenia się w latach młodości.

Ale żona nie powinna być sędzią swego męża.

Jej obowiązkiem jest dźwigać z pokorą krzyż, jaki wyższa wola na nią zesłała.

Zamiast tego, odrzuciłaś pani ten krzyż buntowniczo, porzuciłaś zbłąkanego, którego miałaś być podporą, puszczałaś na los swoję dobrą sławę i gotową byłaś nawet sławę innych na szwank narazić.

PANI ALVING.

Innych?

masz pan tylko jednego na myśli?

PASTOR MANDERS.

Było to z pani strony wielką nieostrożnością, szukac u mnie schronienia.

PANI ALVING.

U duchownego?

u przyjaciela?

PASTOR MANDERS.

Tem gorzej.

Dziękuj pani Bogu, iż posiadałem potrzebną siłę, żem pokonał twoje egzaltowane zamysły i że mi danem było skierować panią na drogę obowiązku, powrócić rodzinnemu ognisku i prawowitemu mężowi.

PANI ALVING.

Tak, panie pastorze, to było w zupełności twojem dziełem.

PASTOR MANDERS.

Byłem tylko posłusznem narzędziem w ręku Najwyższego.

A czyż nie było to błogosławieństwem dla dalszych lat pani życia, że mi się udało ugiąć cię pod jarzmo obowiązku i posłuszeństwa?

Czy wszystko nie stało się tak, jakem to przepowiadał?

Czyż Alving nie porzucił swych błędów, jak to mąż powinien był uczynić?

Czy nie żył od tego czasu z panią w miłości i bez zatargów?

Czy nie stał się dobroczyńcą okolicy, a panią podniósł jako współpracownicę swoich przedsiębiorstw?

Byłaś pani dla niego dzielną współpracownicą, wiem o tem, pod tym względem należy się pani uznanie.

Ale teraz przechodzę do drugiego, ważnego błędu twego życia,

PANI ALVING.

O czem chcesz pan mówić?

PASTOR MANDERS.

Tak jak niegdyś wyrzekałaś się obowiązków żony, wyrzekłaś się obowiązków matki.

PANI ALVING.

Ach!

PASTOR MANDERS.

Przez całe życie rządził panią duch samowoli.

Usposobienie i czyny pani zawsze dążyły do stargania wszelkich więzów, do wyłamywania się z pęt zwyczajów.

Nigdy znieść nie mogłaś żadnego przymusu.

Co tylko pani zawadzało, odrzucałaś nierozważnie, jako ciężar zbyteczny.

Nie podobało ci się być dłużej żoną — więc porzuciłaś męża.

Ciężyły ci obowiązki matki i dziecko wysłałaś na obczyznę.

PANI ALVING.

Prawda, uczyniłam to.

PASTOR MANDERS.

I dlatego stałaś mu się obcą.

PANI ALVING.

Nie, nie, tak nie jest.

PASTOR MANDERS.

Tak jest i tak być musi.

Jakim-że on powrócił, pomyśl nad tem pani.

Zgrzeszyłaś przeciw mężowi — czujesz to teraz i dlatego poświęcasz mu tak wspaniałą pamiątkę, ale poznaj pani także, żeś zgrzeszyła przeciw synowi, może czas jeszcze uratować go z błędnej drogi, na której się znajduje.

Nawróć się pani sama i staraj się go nawrócić o ile możności, gdyż (podnosi w górą palec)

zaprawdę, ciąży na tobie jako matce wielka wina.

Było moim obowiązkiem to pani powiedzieć (długie milczenie).

PANI ALVING

(powoli, starając się zapanować nad sobą).

Wypowiedziałeś się, panie pastorze, a jutro przemawiać będziesz publicznie, na cześć pamięci mego rnęża.

Ja jutro przemawiać nie będę, ale teraz odpowiem panu w taki sam sposób, jakeś to uczynił.

PASTOR MANDERS.

Chcesz pani, naturalnie, usprawiedliwić swoje postępki.

PANI ALVING.

Nie.

Będę tylko opowiadać.

PASTOR MANDERS.

A więc...

PANI ALVING.

Wszystko, coś mówił o mnie, o moim mężu, o naszem pożyciu, od czasu, gdy, jak twierdzisz, powróciłeś mnie na drogę obowiązku — są to rzeczy, na któreś sam nie patrzał, bo od tego czasu — ty nasz przyjaciel i codzienny gość, nie przestąpiłeś progu naszego domu.

PASTOR MANDERS.

Opuściliście państwo wkrótce nasze miasto.

PANI ALVING.

A tutaj nie byłeś pan nigdy za życia mego męża.

Dopiero potem odwiedzałeś mnie z powodu interesów schronienia.

PASTOR MANDERS.

(cicho i niepewnie).

Heleno, jeśli to ma być wymówka, to zważ...

PANI ALVING.

... że zachować musiałeś względy należne stanowisku.

Ja zaś, byłam tylko zbiegłą żoną.

Od tak nieostrożnych kobiet trzeba się trzymać, jak można najdalej.

PASTOR MANDERS.

Droga pani Alving, jest w tem niesłychana przesada.

PANI ALVING.

Dobrze, dobrze, dajmy temu pokój.

Chciałam tylko powiedzieć, że co do moich stosunków małżeńskich, opierasz się pan tylko na zwykłych pogłoskach.

PASTOR MANDERS.

No tak, więc cóż dalej?

PANI ALVING.

Ale teraz powiem panu prawdę.

Poprzysięgłam sobie, że się pan kiedyś o niej dowiesz.

Pan jeden.

PASTOR MANDERS.

Jakaż jest ta prawda?

PANI ALVING.

Prawdą jest, że mój mąż umarł, tak jak żył, ohydnie.

PASTOR MANDERS.

(szukając krzesła).

Co pani mówi?

PANI ALVING.

Umarł po dziewiętnastoletniem małżeńskićm pożyciu, a pozostał przynajmniej w swoich skłonnościach tak ohydnym, jakim był, zanim nas, panie pastorze, połączyłeś przed ołtarzem.

pastor manders.

Jakto?

te błędy młodości — te wybryki — tę rozpustę, nazywasz pani ohydnem życiem.

PANI ALVING.

Nasz domowy lekarz użył tego wyrażenia.

PASTOR MANDERS.

Nie rozumiem.

PANI ALVING.

To niepotrzebne.

PASTOR MANDER.

W głowie mi się miesza.

Całe pani małżeństwo — tyloletnie wspólne pożycie z mężem było tylko pozorem.

PANI ALVING.

Niczem, tylko pozorem.

Teraz wiesz pan o tem.

PASTOR MANDERS.

Nie, to nie do uwierzenia.

Ja tego wprost pojąć nie mogę.

Jakżeż było możliwem, ukryć takie rzeczy?

PANI ALVING.

Dzień po dniu było to moją nieustanną troską.

Gdy urodził się Oswald, zdawało się z razu, że Alving się trochę poprawił, ale to długo nie trwało.

Wówczas musiałam podwoić usiłowań, staczać walki na śmierć i życie, ażeby nikt się nie dowiedział, jakim był ojciec mego dziecka.

Zresztą wiesz pan także, jak Alving potrafił zjednywać sobie serca.

Nikt nie mógł źle o nim sądzić.

Był to jeden z tych ludzi, co mają dużo lepszą sławę, niż życie.

Wówczas jednak — o tem także musisz pan się dowiedzieć — przyszła rzecz najokropniejsza.

PASTOR MANDERS.

Jakto?

jeszcze okropniejsza, niż to wszystko?

PANI ALVING.

Wszystko znosiłam, jakkolwiek wiedziałam doskonale, co potajemnie działo się po za domem.

Wreszcie, zło wkroczyło aż tutaj.

PASTOR MANDERS.

Co pani mówi?

Tutaj?

PANI ALVING.

Tak, do naszego własnego domu.

Ot tutaj (wskazuje pierwsze drzwi na prawo) odkryłam naprzód w tym pokoju, co się święci.

Miałam tam jakieś zajęcie, a drzwi były na wpół otwarte.

Usłyszałam, jak pokojówka przyszła z ogrodu podlewać kwiaty.

PASTOR MANDERS.

I Cóż?

PANI ALVING.

Zaraz za nią wszedł Alving i mówił coś po cichu.

A potem usłyszałam (z urwanym śmiechem).

Dotąd w uszach mi to brzmi rozdzierająco i śmiesznie zarazem, słyszałam moję własną pokojówkę szepczącą: "Puść mnie, panie kamerjunkrze, daj mi pan pokój."

PASTOR MANDERS.

Cóż za niepojęta, nieprzebaczona lekkomyślność z jego strony!

Ba była to tylko lekkomyślność, wierzaj mi pani.

PANI ALVING.

Dowiedziałam się wkrótce, co mam o tem sądzić.

Kamerjunkier zjednał sobie pokojówkę i ten stosunek miał następstwa, panie pastorze.

PASTOR MANDERS.

(jakby skamieniały).

I to wszystko tutaj!

W tym domu!

PANI ALVING.

Czegoż ja nie zniosłam w tym domu!

Ażeby go wieczorem i w nocy w domu utrzymać, musiałam uczestniczyć w jego samotnych biesiadach na górze, w jego pokoju.

Tam musiałam mu dotrzymywać towarzystwa, trącać się kieliszkiem i pić, słuchać jego bezsensownych słów i zbierać wszystkie siły, ażeby go przemocą zaprowadzić do łóżka.

PASTOR MANDERS.

(wzruszony).

I wszystko to pani znieść mogłaś?

PANI ALVING.

Miałam syna, dla którego to znosiłam.

Wówczas wyrządził mi ostatnią obelgę — gdy moja własna służąca...

Przysięgłam sobie, że to musi mieć koniec.

Wybuchnęłam, zrobiłam gwałt, przemogłam go.

Teraz miałam broń przeciw niemu, nie śmiał mi się oprzeć.

Wtedy to Oswalda wysłałam z domu.

Miał już siódmy rok,

zwracał uwagę na wszystko, zadawał pytania, jak to dzieci czynić zwykły.

Tego już znieść nie mogłam.

Zdawało mi się, że dziecię wciąga w siebie truciznę, przebywając w tym domu, oddychając skalaną jego atmosferą.

Dlatego to go z domu wysłałam.

A teraz rozumiesz pan także, czemu nie mógł się tu pokazywać, dopóki żył ojciec.

Nikt nie wie, ile mnie to kosztowało.

PASTOR MANDERS.

Zaprawdę, poznałaś pani życie.

PANI ALVING.

I nigdybym go nie zniosła, gdybym nie miała pracy.

Tak jest, mogę powiedzieć, żem pracowała.

Całe powiększenie majątku, ulepszenia, pożyteczne zakłady, za które Alving pozyskał sobie sławę, czy sądzisz pan, że go w czemkolwiek zajmowały, że się im oddawał, on, co po całych dniach leżał na kanapie, czytając jakiś urzędowy kalendarz.

Nie, teraz powiem panu to jeszcze, jam go pobudzała, gdy miał chwile przytomne, na mnie spadał cały ciężar, gdy znowu oddawał się rozpuście, albo też chorował i jęczał.

PASTOR MANDERS.

I pamięć tego człowieka czcisz pani takim pomnikiem?

PANI ALVING.

Jest to potęga złego sumienia.

PASTOR MANDERS.

Złego sumienia?

Co chcesz pani przez to powiedzieć?

Miałam ciągle to uczucie, że prawda musi kiedyś wyjść na jaw i zyskać sobie wiarę; schronienie w tym wypadku, powinno wszystkie pogłoski uciszyć i znieść wszelkie wątpliwości.

PASTOR MANDERS.

Pod tym względem osiągnęłaś pani swój cel najzupełniej.

PANI ALVING.

Miałam jeszcze inny powód.

Nie chciałam, ażeby moje najdroższe dziecko, Oswald, odziedziczył cośkolwiek po ojcu.

PASTOR MANDERS.

Więc to z majątku Alvinga?

PANI ALVING.

Tak jest.

Sumy, które rok po roku zbierałam na schronienie, wyrównywają mu w zupełności, obrachowałam ściśle ten majątek, który w danej chwili czynił z porucznika Alvinga dobrą partyę.

PASTOR MANDERS.

Rozumiem panią.

PANI ALVING.

Była to cena kupna.

Nie chcę, ażeby te pieniądze przeszły w ręce Oswalda.

Mój syn powinien wszystko odemnie otrzymać.

(Oswald wchodzi drugiemi drzwiami z prawej strony, bez kapelusza i palta).

PANI ALVING.

(idąc na jego spotkanie).

Już z powrotem?

mój drogi chłopcze!

OSWALD.

Cóż robić na dworze, przy tym nieustannym deszczu?

Ale podobno siadamy do stołu — to doskonale.

REGINA.

(wchodzi z paczką z jadalnego pokoju).

Paczka dla pani (oddaje ją pani Alving).

PANI ALVING.

(spogląda na pastora).

Zapewne to śpiewy uroczystościowe na jutro.

PASTOR MANDERS.

Hm!

REGINA.

Podano do stołu.

PANI ALVING.

Idziemy; tylko muszę... (rozwija paczkę).

REGINA.

(do Oswalda).

Czy pan będzie pił jasny czy ciemny portwein?

OSWALD.

I jeden i drugi, panno Engstrand.

REGINA.

Bien.

Zaraz, panie Alving (idzie do jadalnego pokoju).

OSWALD.

Muszę jej pomódz odkorkować (idzie także do jadalnego pokoju i zostawia drzwi niedomknięte).

PANI ALVING.

(otworzywszy paczkę).

Tak, mamy tu jutrzejsze śpiewy.

PASTOR MANDERS.

(ze złożonemi rękami).

Jakżeż ja jutro wypowiem moję pochwalną mowę!

PANI ALVING.

Już pan to sobie ułoży.

PASTOR MANDERS.

(cicho, ażeby go nie słyszano w jadalni).

Nie możemy przecież dawać powodu zgorszenia.

PANI ALVING.

(cicho i stanowczo).

Nie.

Ale skończy się także ta szkaradna komedya.

Od pojutrza zapomnę, że zmarły istniał w tym domu.

Będzie tu tylko syn i matka (z jadalnego pokoju dochodzi odgłos przewróconego stoika i zarazem głos).

REGINA.

(szeptem, ale ostro).

Oswaldzie, Oswaldzie.

Czyś oszalał?

Puść mnie!

PANI ALVING.

(zgorszona).

Ach! (spogląda jakby w osłupieniu na drzwi półotwarte.

Słychać kaszel i nucenie Oswalda, oraz odkorkowanie butelki).

PASTOR MANDERS.

(wzburzony).

Co to znaczy?

Co to jest, pani Alving?

PANI ALVING.

(głosem ochrypłym).

Upiory!

Znowu dawna para z oranżeryi!

PASTOR MANDERS.

Co pani mówi!

Regina?

Byłażby?

PANI ALVING.

Tak.

Chodź pan.

Ani słowa.

(Oparta na ramieniu pastora idzie słaniając się, do jadalnego pokoju).

Akt II


text:
Józef Czechowicz

w boju

przez mokre oka sieci horyzont

padało są chmury i obłoki szrapneli

po ulewie dzień świeci ryżo

burzy podjudza zblakłą zieleń

młodziku a tobie żal że wsparty o koło jaszcza

chorąży zamknął powieki

książka o to jest złote widmo zbłąkanym w bitwie u rzeki

każdy ją strzał zaprzepaszcza

młodziku widzisz bój ale tak jakoś płasko

strzelają broczą biegną krzyczą

pocisków ptactwo

nad okolicą

w grzmocie bliskiej baterii opada za liściem liść

na hełmy na niski okop

kto piosnki nuci po cichu odgania o śmierci myśl

to ważne gdy spotka się ją oko w oko

nie myśleć jezu nie myśleć

a dobrze to utonie

w przypominaniu wizji, które się nie wyśniły

pierwsza pod białym portykiem pałacu pałac płonie

dziewczęta w nimbach zarzynają łabędzia srebrem piły

druga skrzypce świergocą ze strun czterech do słońca

wysnuwa się jasność w nitkach samogłos je potrąca

muzyka parzy pod sercem jak kula

w trzeciej wizji mocarze stanęli na planetach

stanęli globy w krzepkie ujęli ręce

rzucił planetą on zamierzyła się i kobieta

przez chmurę

otchłań pociskiem spruła

spłosz wizje wypłyń z tej przędzy

uważaj odstrzał przelot granat uderza tuż

i oddudniło w gruncie i ziemia nagle w górę

płomienie klaszczą w powietrzu pionowymi deskami z róż

i już nic więcej

-----


text:
226.

Jeżeli, smutnych Zrządzeń siłą,

Szlachetne twe usiłowania

Zawczasu już niepamięć wchłania, —

To się ty miej za rzecz niebyłą —

Bo zapomnienie jest mogiłą,

Z pod której niema zmartwychwstania.


text:
Adam Asnyk

Dwa sonety

Sie trennten sich endlich und sah’n nicht.

Nur noch zuweilen im Traum;

Sie waren längst gestorben

Und wussten es selber kaum.

I

Kiedym Cię żegnał, usta me milczały,

I nie wiedziałem, jakie słowo rzucić:

Więc wszystkie słowa przy mnie pozostały,

Gdzie Ci słowiki będą z wiosną nucić,

Tak pozostałem samotny, bez rady

Na moje smutki i tęsknoty moje:

Przebiegam myślą chwil minionych ślady,

Nad zwiędłą różą zadumany stoję…

I w niebo wzrok mój wysyłam na zwiady,

Lecz o przyszłości pomyśleć się boję.

II

Niedługo może na przyszłości dzieje

Zostanie tylko blady cień wspomnienia;

Serdeczne ślady mroźny wiatr rozwieje

I wszystko zniknie we mgłach oddalenia.

Więc trzeba będzie zmusić do milczenia

Te drżące struny, z których pieśń się leje,

I grobowego wziąć pozór kamienia,

Co pogrzebaną pokrywa nadzieję.

Na taką przyszłość, co mgłę ołowianą

Rozpostrzeć może na błękitnem niebie,

Na taką przyszłość ciemną i stroskaną,

Co ból i miłość zarówno pogrzebie…

Niechaj te słowa pamiątką zostaną

I niech przeżyją razem mnie i Ciebie!

Dnia 16 września 1870 r.

-----