corpora: openbooks

text:
Stefan Żeromski

Godzina

Rozległy ogród, tarasami zstępujący ku rzece, która płynie za jego murem, pełen jest światła, wilgotnych cieniów i odoru wiosennej, skopanej ziemi.

Jeszcze rosa obfita stoi na trawach.

Lekki powiew odchyla młodociane, w srebrną barwę obleczone liście sokory.

Klonowe tak przejrzyste, że wskróś nich widać słońce, listki wątłe, białawe, swawolne taplają się pieszczotliwie w błękitnych wietrzykach.

Gędźba ptaków, dysząca zachwytem i namiętnościami, wyrywa się z powszechnego chorału pszczół, co jak głęboki a niepewny ton organów unosi się między drzewami.

Świetliste muchy z brzękiem co chwila lecą to tu, to tam, na podobieństwo pyłów przetrącając szerokie, wytężone, sino-złote struny słońca.

Niespokojne cienie liści wałęsają się po mokrej ziemi.

Z miejsca, gdzie na kamiennej ławce, przy pniu wielkiej brzozy siedzi młodzieniec, słychać śpiew sierot, parami idących pod okiem szarytki, siostry Marty.

Śpiew oddala się i ginie za gajem krzewów.

W tamtej stronie widać fronton kilkopiętrowego szpitala.

Niektóre jego okna są otwarte — i czarne głębie bolesnych sal patrzą z nich w ogród — inne do połowy osłonione firankami.

SIOSTRA

/ zbliżając się do ławki: /

Nie był pan wczoraj w kościele…

MŁODZIENIEC

/ dźwiga głowę, którą trzymał opartą na prawej ręce.

Lewa, grubym bandażem z waty i gazy owinięta, spoczywa w temblaku.

/

W istocie, nie byłem wczoraj…

SIOSTRA

/ idąc dalej: /

To bardzo źle!

Dziś operacja, a pan tak lekceważy…

MŁODZIENIEC

/ z uśmiechem: /

Jesteśmy w kościele…

Siostra spogląda na niego z wyrzutem, odchodzi i za kępami bzu znika w ulicy.

W tymsamym czasie z jednego okna wylatuje spazmatyczny krzyk — a potem kipi gwar głosów męskich.

Wnet wszystko ucicha…

Słychać tylko szmer wiatru, przesypujący się srebrzyście pomiędzy mnóstwem zwieszonych gałęzi płaczącej brzozy.

Z odległych cieniów ogrodu ku zacisznym trawnikom liliowe kępy rozkwitłego bzu, wysrebrzające szczyty krzewów, spływają niewyczerpaną falą, jakgdyby pieśń cudnego głosu.

Narcyzy mokre od rosy wyziewają zapach swój przeciągły i jadowity.

Trawa, usiana mnóstwem złocieni polnych z żółtemi oczyma, w słońcu mieni się i kurzy.

SIOSTRA

/ nadchodząc.

/

Żona starego dróżnika z trzeciej sali zbudziła się podczas operacji…

Jeszcze przed panem trzy osoby będą na stole.

MŁODZIENIEC

Mamy czas.

SIOSTRA

Trzeba go dobrze użyć.

MŁODZIENIEC

Staram się, ile możności.

SIOSTRA

/ siada na brzegu ławki.

/

I o czem pan myśli?

MŁODZIENIEC

Myślę, siostro…

Myślę o pewnym psie, nikczemnym na pierwszy rzut oka, który jednak najbardziej godnie nosił imię Orestesa.

SIOSTRA

Zawsze o tym psie!

Czemuż go pan zostawił, jadąc do nas?

MŁODZIENIEC

Nie mogłem…

Obiecywano zająć się nim troskliwie w miejscu mego pobytu z tamtej strony Wisły.

Gdy nadszedł dzień wyjazdu, przywiązany był mocno do budy, ale przegryzł postronek i dogonił furmankę.

Daremnie go odpędzano.

Warował na ziemi, znosił bez skomlenia razy i kopnięcia nogą.

Przybyliśmy do komory celnej.

Po załatwieniu formalności wstąpiłem w czółno, żeby się przeprawić na drugą stronę Wisły.

Psa zostawiłem.

Zdawało się, że wróci za końmi, które mię do granicy odwiozły.

Zdawało się, że…

Nie mogłem wziąć go ze sobą!

Tak, nie mogłem.

Byłem w takiem położeniu, że nie mogłem, aczkolwiek stanowił, oprócz duszy, jedyny mój majątek.

Łódź, zsuniętą z ławicy piasku, pochwycił nurt rzeki.

Orestes siedział przez czas pewien na temsamem miejscu, zapewne oniemiały aż do furyi na widok zdrady, którą miał przed oczyma.

Począł szarpać ziemię pazurami, miotając ją za siebie, i wściekle wyć.

W pewnej chwili skoczył na prawo i co sił, co sił, co sił, co tchu w płucach gnał, sądząc, że okrąży szeroką wodę.

Straciłem go z oczu.

Byłem na środku, gdym go ujrzał znowu.

Zdawałoby się, że tylko rozjuszony jastrząb może tak lecieć po samej ziemi, na skrzydłach, migając się wśród krzaków dla chwycenia w szpony przepiórki.

Zdawałoby się, że tylko głodny lis mógłby tak ścigać rannego królika.

Tymczasem on za miłością swoją…

Byliśmy pod przeciwległym brzegiem, gdy wrócił na miejsce, z którego łódź odeszła.

Stał tam przez chwilę milczący, jakby skamieniał.

Później jednym susem rzucił się w wodę z wysokiego brzegu.

Widziałem i słyszałem, jak płynął, boleśnie szczekając.

Prąd go znosił daleko.

Daleko…

Czarny łeb zanurzył się raz, zanurzył drugi raz, trzeci.

Wreszcie znikł na zawsze pod pędzącymi falami.

SIOSTRA

Nie trzeba o tem myśleć.

Czyż nie lepiej jest wspominać krewnych, przyjaciół, bliskich sercu?

MŁODZIENIEC

Nie mam ani jednej istoty ludzkiej, bliskiej sercu.

Z krewnymi nic mię nigdy nie łączyło, oprócz jakiegoś prawa ich nade mną, które ustawicznie musiałem rozłamywać i deptać.

Żyłem zawsze wśród ludzi obcych i złych.

Wyniosłem z pośród nich tylko pamięć krzywd, zadanych dumie.

SIOSTRA

Zadanych pysze.

Słyszałam ongi, na świecie, że dumy niepodobna skrzywdzić.

Duma, mówiono mi, jest niedostępna, twarda i szlachetna, jak onyks, z którego wycinają kameje, trwające dziesiątki wieków.

Dziś wiem, że człowiek, jeśli tylko zechce, nie może być skrzywdzony nigdy i przez nikogo.

Nie może być skrzywdzony, kto ucieka z pośród zła, okrążającego ziemię, i choćby raz jeden przyłoży spalone wargi do wód świętego zdroju pokory.

MŁODZIENIEC

Tak, zadanych pysze.

Wyniosłem pamięć krzywd bardziej bolesnych, niż potrącenie kości drągiem żelaznym, bardziej trwałą od skutków zmiażdżenia dłoni przez podkute kopyto rumaka.

Nauczyłem się długo, pracowicie, z mistrzostwem wyszlifowywać ostrze wzgardy, przeszywającej jak puginał, a w każdej chwili nieodzownej, jak sztylet, kiedy udajemy się w dzielnicę łotrów.

SIOSTRA

„Nie zabijaj!”

MŁODZIENIEC

Nie zabijaj!

Czemuż stworzony jest orzeł, co czatuje na krzemiennem zamczysku swojem w szczycie łańcucha gór, orzeł, który śmieje się z jęku swych ofiar, pasie z rozkoszą oczy widokiem wnętrzności, pazurami wyrwanych, wdycha kurz krwi ciepłej i z okrzykiem szczęścia zabija?

SIOSTRA

Tak też mniema w sercu swem każdy, kto pana pokrzywdził.

MŁODZIENIEC

Tak mniema.

SIOSTRA

I tym sposobem rozszerza się dzielnica łotrów.

A w jaki to sposób zepsuł pan swą rękę?

Tego jeszcze nie słyszałam.

MŁODZIENIEC

Bawiąc na wsi, odbywałem w licznem towarzystwie konną przejażdżkę.

Poniósł mię narowny wierzchowiec i wysadził z siodła.

Cofnąłem wprawdzie stopy ze strzemion, ale prawej ręki nie zdołałem wyrwać ze skrętów cugli rzemiennych, którem dokoła niej omotał dla zażycia z całej mocy wędzidła.

Koń mię wziął pod siebie i zdeptał.

Żelaznemi hacelami nowej podkowy nastąpił mi na lewą dłoń i zmiażdżył jej drobne kości.

Prowincyonalny chirurg wyjął niektóre z nich, inne, także zgruchotane, zestawił, ale niedobrze.

Poczęły próchnieć.

Ręka spuchła, otwarły się wrzody, wieczyste rany.

Z uśmiechem: Tak już oto dwa lata żyję z tą moją towarzyszką.

W nocy obok mnie leży, a za dnia dotrzymuje mi kroku.

Jest ze mną, gdy się w minucie szczęśliwej uśmiechnę, czuwa nad lotem marzeń moich, skoro oczy przymykam.

Czeka cierpliwie, do rana, do chwili przebudzenia, patrząc we mnie ołowianemi ślepiami, a kiedy dźwignę powieki, kładzie na nich płytę ucisku.

Jak zła żona, którą twardy los skuł ze mną w przeklętą godzinę, pełna jest niezgruntowanej, przewrotnej zdrady i zemsty.

Czeka, czeka zawsze, jakby ów orzeł skalny, na chwilę, kiedy będzie mogła utopić we mnie pazury.

SIOSTRA

Teraz się już skończy to wszystko.

MŁODZIENIEC

Tak jest, skończy się nareszcie.

Niewiadomo tylko, w jaki sposób.

Ale o to mniejsza…

Kilkakroć już chloroformowano mię i zawsze z obawą, gdyż mam w sercu coś groźnego.

Jeżeli odejmą rękę, rozstanę się z nią za godzinę.

Iluż to mężnych na wojnie…

A z drugiej strony — jeżelibym umarł…

SIOSTRA

Więc i takie myśli pielęgnował pan tutaj?

MŁODZIENIEC

I takie, siostro.

Pragnąłem właśnie zapytać…

SIOSTRA

Proszę, proszę…

MŁODZIENIEC

Czy jest rzeczą możliwą, ażeby tego gatunku, co ja, człowiek ze wspólnej sali, był w razie śmierci pochowany na cmentarzu w miejscu wyjątkowem, mianowicie obok drzewa, obok pnia płaczącej brzozy?

Czy uwzględnionoby taką „ostatnią wolę”?

SIOSTRA

Nie jestem pewna…

MŁODZIENIEC

To żądanie szalone, wiem o tem.

SIOSTRA

/ cicho.

/

Dlaczegóż obok drzewa?

MŁODZIENIEC

Nie chciałbym leżeć z nikim.

To już na wieki…

Nie chciałbym spać w murowanym sklepie, obok cegieł, ciosanych kamieni, stopionego metalu.

Nie chciałbym, gnijąc, głową dotykać zeschłego wapna, które rzucała kielnia człowieka.

SIOSTRA

Wszystko jedno, gdzie spocznie strudzone ciało.

MŁODZIENIEC

Och, nie!

Przenigdy!

Przenigdy!

Po śmierci tak samo jest, jak za życia.

Wszystkiem rządzi przypadek, szczęście, kaprys doli.

Drzewa kochają człowieka daleko bardziej, niż on je kocha.

Nie darmo wierzył dziki Słowianin, że drzewo jest święte, że w niem dusze bogów obierają sobie siedlisko.

Święte dęby!

Kochałem je od dzieciństwa w sposób dziki.

Uwielbiałem stojące w zimach srogich, w szalonych nocnych wichurach, gdy wspaniała zamieć w lasach harcuje.

Kochałem jesień, która krwawą barwą gniewu zaprawia liście buków, gardzących z wierzchołka gór czeredą świerkową.

Całe noce wiosenne spędzałem samowtór z Orestesem na wędrówkach pieszych wskróś lasów.

Nad jeziorami Szwajcaryi…

Któż potrafi wyrazić obcowania sam na sam ze wschodem słońca, pozdrowienia i pożegnania bratnie aż do tkliwości z chmurami i pierwszą burzą wiosny…

Teraz jego już niema…

Orestesa…

SIOSTRA

Kto nie chce kochać ludzi, musi kochać drzewa i psy.

MŁODZIENIEC

Tylko drzewa i psy wzajem miłują.

Pies kochał mię aż do śmierci, a drzewo jest osłodą żyjących i kocha zmarłych.

Rodzony ojciec i rodzona matka we trzy doby po zgonie wyniosą z własnej woli za próg swego mieszkania jedyne i najmilsze dzieciątko.

Pozwolą obcym chłopom rozbijać skibami cuchnącego gruntu główkę, która była największą rozkoszą ich oczu, jakiej człowiek doświadczyć może; zgodzą się na to, że samo zostanie w nocy, pośród wiatru i deszczu na odległem cmentarzysku wśród trupów, zakopane w ziemi; przyzwyczają się do myśli o zgniłej wodzie, która mu zgnoi ubranko, o wodzie, co ściekać będzie po bezsilnej, ostygłej piersi, — o glinie, co zalepi usteczka wonniejsze, niż pąk różany.

Ukryją myśl swą przed widokiem jego oczu samotnych, rozwartych na wieczny czas.

Wtedy brzoza płacząca zaczyna szukać go pracowicie.

Korzeniami czułemi, jak włókienka zmiądlonego lnu, któż wie? — może bardziej tkliwemi, niż palce matki, — namaca w ciemności i obejmie głowę bezsilną, opasze nagie żebra i szyjkę, o której ojciec zapomniał.

Nićmi cienkiemi, jak włosy, i dobrotliwemi, jak sen, dotykać będzie miejsc gnijących i najbardziej zbolałych.

Ssaniem, może czulszem od pocałunku czystej ufności między matką i córką w chwili tajemnej wspomnienia narodzin, wchłonie w łono swe, pełne życia i świętych przemian, krew skostniałą u drzwi serca i ostatnie łzy źrenic.

O, siostro, siostro…

Chwiać się w wierzchołku lipowym, w kole rodzinnem gęstych rózg, które z miłością zrastają się jedne z drugiemi.

Najwcześniej witać, najpóźniej żegnać święte promienie i na ich ręku bez przeszkody wstępować między obłoki wolne, jak wiatr, nigdy do siebie wzajem niepodobne i wieczne.

Mgłami nocnemi okrywać się, jak szatą, którą wśród rozkoszy i pieszczot zdaleka nadchodzący poranek cicho zdejmuje.

Gdy styczniowy wicher, niby tabory zbójeckich wojsk, uderzy w lasy, przywdziewać osędziały pancerz z lodu.

Tęsknić do błogosławionych deszczów w spiekocie, a do niej w dzień pełen ciemności, wylęgłej w duszy chmur.

Uczuwać, jak obok, blisko przepływają wody podniebne, gdy ciche błonia lazuru spustoszy nawałnica, i dygotać z wielkiej bojaźni, skoro z kłębów burzy runą na ziemię kamienie gradu.

Zanosić się od wzruszeń sekretnych na widok białego księżyca, kiedy niespodziewanie objaśni światło swoje, wstępując na wysokość z pomiędzy nocnych obłoków.

Ku pustyniom nieba wydzierać się z prochu tej ziemi i nawzajem przez niebo być wiekuiście objętym.

Sprzymierzać się z niem, które jest najbardziej podobne do ducha ludzkiego, a jednak inne o nieskończoność, przybliżać się do czegoś, co jest bez początku i bez końca, do cudu nieomylnego światła i tajemnicy ciemności, towarzyszki przeszłych i przyszłych dni.

Być uwolnionym na zawsze od istoty ziemskiego szczęścia i cierpienia, od widoku przemocy i dreszczów trwogi, od uczuwania w sobie dzikich żądz i nikczemnego dosytu.

SIOSTRA

Serce pańskie prosi się o modlitwę, a myśli nisko błądzą…

MŁODZIENIEC

Wczoraj byłem tu w nocy, po burzy.

Nie zauważyła siostra, żem wyszedł.

Co chwila trzaskał jeszcze piorun i ziemia pod nim drżała, jak łono dziewicze, pierwszy raz wydane wszechmocy miłosnej.

Kasztany nasiąkły deszczem, a kwiaty ich przeraźliwym ogniem błyskawic.

Za każdym strzałem, gdy rozstępowały się czarne niebiosa, ukazując morze ogniste, widać było wszystkie drzewa kasztanowe i wszystkie ich kwiaty wylękłe.

Zdawało się, że na te konary i liście w owej chwili dopiero zstąpiły z niebios kwiaty, niby płomienne języki.

Kiedy wszedłem pod sklepienia szerokiej ulicy, spadały na mnie od chwili do chwili nagłe gromady kropel, jak wybuchy łez wieczności, łez wszystkich nocy i dni od początku świata, zalewały mi twarz, wyciągnięte ręce, wzniesione oczy.

Drzewa wtedy wzdychały z ciemności, ku mnie i ku niebu.

Czułem głęboki ból, czy głębokie szczęście, ale nie moje własne, nie ułomne, nie ludzkie, lecz kwiatowe, listne, drzewne.

Jakgdyby niewidzialny dajmonion unosił się dokoła mej głowy i strącał na moje czoło krople wody żywej, stwarzającej przemienienie.

Wracałem na salę po ciemku.

Była już późna noc.

W korytarzach wstrętny zaduch, otwarte drzwi do sal były czeluściami pełnemi łkań i westchnień.

Przy świetle lampki, gdzieś w końcu błyszczącej, widziałem kubły z watą i gazą, oderwaną z ran, które zostawili znużeni posługacze!

SIOSTRA

Żal mi pana.

MŁODZIENIEC

Tego nie trzeba mówić nikomu.

Ja lękam się czyjejkolwiek litości, jak choroby zakaźnej.

Tępiłem w sobie zdawna tkliwą litość, a teraz w czwórnasób pracuję, żeby się zsychać w głębi, jak ścięte drzewo, żeby wszystkie wzruszenia z zewnątrz, od ludzi wychodzące, — morem wygubić.

Wyglądam, kiedy w mej duszy wszystka głucha męczarnia zgaśnie, niby ognisko wśród dziewiczego lasu, zadeptane nogami, zalane przez niewiadomą mi przyszłą ulewę; kiedy nareszcie przestanę zwodzić walkę na całe bary, na całe piersi i wszystko serce, walkę Jakóba z Aniołem.

Wtedy dopiero zbudzi się z martwych własne moje serce.

Przeminą grube ciemności i wzejdzie pierwszy nów!

Nie ukaże się wówczas nic już takiego na ziemi, coby mię mogło przerazić.

Nieszczęsny duch, który błądził po wyniosłych pagórkach, nie będzie już leżał bezwładny, jak dzika sarna ze skręconym karkiem i nogami, złamanemi w zuchwałych skokach, umierając w samotności, w uporze wiecznym, w głębi milczenia wystygłych gór, nad otchłanią.

SIOSTRA

Złe marzenie jest taką samą tyranią i rozpustą duszy, jak handel ludźmi, albo bicie dzieci przez dorosłych i silnych.

MŁODZIENIEC

Bicie dzieci przez dorosłych i silnych…

Tak!

tak!

Opowiem…

Największą katuszę sprawia nie ciężar jarzma, lecz widok, jak je ktoś dźwiga.

Ten widok w sobie zniszczyć, ten widok, który zatruł sobą żyły i kości, napełnił piersi i czaszkę, stał się czemś nieodłącznem, jak chore płuca, i przemienił się w serce.

Cóż jest noszenie jarzma?

Chrystus niósł na barkach krzyż swój, mówiąc: „Nie nade mną płaczcie, lecz nad sobą i nad dziećmi waszemi”.

A ci, co nad Nim płakali, ciągnęli w trudzie jarzma swoje.

Jakże świętymi są te słowa idącego na śmierć!

Spojenia jarzma można rozerwać jednej chwili, ale widok Chrystusa dźwigającego swój własny krzyż na górę Kalwaryi…

Wyłuszczę teraz sprawę najbardziej istotną, którą widziałem za krótkich dni mego życia.

Onego czasu szedłem chodnikiem wielkiej stolicy.

Byłem po miejsku obumarły, niosłem w sobie serce bez horyzontu, bez wschodu i zachodu, bez obrazu nieba, podobne do drzewa skarlałego w miejskim dziedzińcu.

Tłumy biegły w jedną i drugą stronę; lśniące pojazdy mknęły z szybkością.

Mijałem wspaniałe wystawy sklepów i poprzeczne ulice z temsamem znieczuleniem, co ludzi biegnących.

Aż oto w sąsiedztwie pewnej bramy zwróciło moją uwagę zbiegowisko.

Stróż domu trzymał coś ciekawego.

Kiedy, rozsunąwszy koło widzów, stanąłem u rdzenia sprawy, ujrzałem siedmioletnią dziewczynkę, która niosła na ręku dziesięciomiesięcznego chłopczyka.

Włosy jej były czesane przed wieloma laty, bo coś w rodzaju warkoczów pozlepiało się w tłuste kołtuny; łachman, którym była okręcona wzorem piastunek, rozłaził się na plecach, ukazując łopatki, wytężone od ciężaru.

Spódnica była w strzępach, nogi bose…

Pierwsze, prędko uskutecznione badanie i zeznania świadków okazały, że to jakaś wyrodna matka przysłała dwoje swych dzieci, aby budziły obrzydzenie, oraz litość widokiem nędzy i żebrały.

Ale szczwana już w swem rzemiośle dziewucha nie chciała wymienić adresu matki tak występnej.

SIOSTRA

Matki tak występnej…

MŁODZIENIEC

Prowadzono ją tedy w celu powzięcia bliższych wyjaśnień.

Dla zabicia czasu szedłem i ja wraz z grupą ciekawych.

Szliśmy bardzo długo, rozlicznemi ulicami, to też orszak zeszczuplał wkrótce do liczby paru osób.

Jakiś emeryt, jakaś dewotka w niemodnej salopie…

Stróż mocno trzymał pauperzycę za kark w przewidywaniu ucieczki.

Ten i ów z obywateli przystanął na chodniku, obejrzał gromadkę i szedł dalej.

Tkliwsze osoby pytały o coś, ale, nie otrzymawszy odpowiedzi, z westchnieniem szły dalej.

Było to w marcu, padał śnieg okrągłemi grudkami na rdzawe błoto, wiał z ulic srogi wiatr.

Idąc krokiem ospałym człowieka-obywatela, miałem przed oczyma zaniedbane dziecko, zepsute już tak dalece, że musiało być tresowanym wspólnikiem występku.

Pieniądze, miedziane wyrazy świętej litości, chwytało sprawnym, niewolniczym ruchem wyćwiczonej małpy.

Stopy tej łotrzycy nie unosiły się wcale ze wspaniałego chodnika, lecz zdzierały jego chropowatość podeszwami prędko, prędko, prędko.

Były to nogi czerwone, chude, śmieszne, jak skoki zająca, a wykrzywione w stopach od siebie, jak u jamników.

Posuwanie się brzegiem trotuaru, zbudowanego dla ludzi ucywilizowanych, tego brudu sprawiało efekt jadowitych ukąszeń, zostawiało w uszach, w ramionach, na piersiach, w stopach i w całem ciele pewien rodzaj zadzierzystych żądeł.

Ciężar małego chłopaka, który siedział na lewej ręce siostry, przywiązany szmaciskiem na cały dzień, wykrzywiał korpus jej ciała.

Czerwona ręka niemowlęcia kurczowym ruchem trzymała się za szyję dziewczyny.

Była to prawica, uzbrojona w palce, które już umiały trzymać się mocno życia całemi godzinami, bez ruchu, szemrania i wytchnienia.

Była to ręka dziesięciomiesięcznego człowieka, który już wdział ludzkie jarzmo.

Głowa jego zwracała się w naszą stronę, w stronę czułych widzów.

Gołe łopatki, wzdrygające się co chwila wskutek podrzucania ciężaru, nogi, odsłonione aż do bioder, chłostał wiatr i smagał bat śniegu.

Szliśmy coraz prędzej.

Na pytania, czemu wzbrania się opisać ulicę i lokal swej matki, badana w urzędzie świadczyła, że tego nie powie, bo ją za takie rzeczy biją w domu „po mordzie”.

Wobec tego…

SIOSTRA

/ schyla się ku ziemi i, przycisnąwszy ręce do piersi, mówi szeptem.

/

Boże, bądź miłościw nam grzesznym…

MŁODZIENIEC

Złe marzenia są tyranią i rozpustą duszy!

Oto jest dobre marzenie: bez sił, na darmo, w paroksyzmie myśleć o dniach i pracach tych dwojga; myśleć o ich przebudzeniach ze snu i o pierwszem spojrzeniu na okalające mury; myśleć o ich snach, któremi chłodny mrok zasłania to życie, kiedy się kończy dzień.

Myśleć o matce ich!

Widzieć twarz tej najbardziej występnej, oczy szelmy, zamazane łzami, kadłub, ociekający śluzem chorób, suche, w głupich pracach oszalałe ręce.

Pozwalać, żeby, nie otwierając drzwi, wchodziły do naszego domu te przywidzenia, żeby deptały nasz sen szelestem chorych nóg po wspaniałym chodniku…

Zezwolić, żeby w spazmach boleści rzucały się do naszych nóg, wołając o ratunek, żeby kamieniały przed naszą duszą te ciężkie, bezsilne, okrutne głowy i waliły się na jej piersi, jak marmury grobowe.

SIOSTRA

/ podnosząc ku niemu oczy.

/

Kruk opuszcza dzieci swe i odlata.

Bóg im wtedy strawę gotuje, tułającym się po gnieździe tam i sam, gdy matka ich, w dalekich polach zabita, nie wraca.

Z gnoju ich gniazda rodzą się motyle, przylatują na skrzydłach aż do ich dziobów otwartych i za pokarm im służą.

/ Wstaje, odchodzi i znika na zakręcie uliczki.

/

Młodzieniec, gdy sam został, zapomina o rozmowie, która się toczyła, jakby w niej uczestniczył przed piętnastoma laty.

Głowa jego znowu zwisła na dłoń zdrowej ręki.

Dokładne wyobrażenie o tem, co się ma odbyć za chwilę, płuca, zda się, z piersi mu wyrwało.

Lodowaty dech owionął twarz i posępny dreszcz uderzył go w ciemię czaszki.

Zwolna i ta świadomość ciągnącego momentu minęła.

Szło wspomnienie.

Błędne wspomnienie.

Niby rozwiewne i upuszczone skrzydła chmur, co śladem burzy ciągną się bez sił przez leśne gąszcze na reglach, płynęła dusza, znękana wśród dzikiej wichury.

Płynęła bez wiedzy i sił do okolicy bardzo dalekiej.

Oto idzie sam w łąkach rozległych.

Z prawej strony ma nizinę przyrzeczną, z lewej suche, wzniesione niwy.

Zwilgła ziemia kwiecistego smugu ugina się pod nogą.

Tu i owdzie zdąża przez ścieżkę szlak mrówczy, który zapewne istniał już wówczas, gdy ta wydeptana dróżka łączyła ludzi, czczących przed wieloma wiekami święte dęby na wzgórzach, gdzie teraz chwieje się zboże.

Jedyną, bardzo uderzającą w oczy nowością jest w tem miejscu brunatne, świeżo wyrzucone kretowisko.

Naokół ścielą się wilgotne trawy, jedne ostre, jak żywe noże, inne tak misterne, wątłe i wyzute ze znamion siły, jak kaprysy cierpienia.

Zbryzgane pienistą, ostrą żółcią dzwonków, puszyste od liliowej babki, powleczone rdzawemi kępy smółek i centuryi, albo rzekami koniczyny — wyrywają z piersi zmarłe westchnienia.

Spływa przed oczy mnóstwo kwiatuszków bezimiennych, bladożółtych albo naiwnie błękitnych, jakby je chłop wymyślił.

Tu i owdzie stoją na pustych łodygach, które, podobno, zdradliwy sok zawierają, puszki, ulatujące z najlżejszym wiatrem, jakgdyby szczęście człowieka.

Gdzieindziej tkwią na samej ścieżce źdźbła zboża, wyrosłe z ziarn, zgubionych przez rękę siewcy, które, choć padły w środku drogi, nie zostały zdeptane przez idących.

Z lewej strony kołysze się łan żyta.

Ledwie się wykłosiło i barwę liliowej stali przybrało w upałach.

Kłosy stoją jeszcze ku górze, obwieszone mnóstwem kwiatu.

Słychać tylko świergolenie skowronków i gdzieś daleko, daleko na pylnej, piaszczystej drodze turkot rozeschniętego woza.

Z martwych wzgórków, jakby dymem owianych przez mietlicę, z pomiędzy drzewin kaliny i wilczego łyka, gdzie między zielenią szczerzą się ku słońcu stosy głazów, wyrzuconych z roli, płynie woń ziół, niosąca w sobie całe dnie, tygodnie, miesiące, lata młodości…

Wzgardzony oset opala tam w słońcu kwiaty o barwie zorzy porannej, która, zlitowawszy się nad jego niedolą, zostawiła w nim odbicie swoje.

Kolczasta gałąź dzikiej jeżyny mokra od rosy, obciążona czarnym owocem, wysuwa się z gąszczów, niby drapieżna ręka, czyhająca na młode życie…

Zwiał wiatr z dalekiej strony tę samotnię, ukazał najlichszy szczegół, sennie spoczywający w przezroczystem oddaleniu.

Ta ścieżka prowadziła do miejsc miłości, do samotnych kwiatów między dzikiemi krzewami, które obwijał leśny chmiel.

Na mgnienie oka wrócił się z przeszłości wszystek kształt życia bez wczoraj i bez jutra, zawisł, bujając się, niby błękitny motyl nad łanem.

Ukazały się oczy, płonące od uczuć pod arkadami brwi, jakoby ognie święte u ołtarza bóstwa.

Wróciła się nieskończoność wzruszenia, zachwyt, co leży na sercu, a nie da się wymówić, wyśpiewać, ani wyjęczeć.

Stanęło słońce, tamten wiatr jeszcze raz ucałował rozżarzone usta — kwiatu łąk i ciche zboża wstrzymały żywot swój, żeby serce mogło odetchnąć powietrzem jutrzni życia i napić się z tego źródła wieczności.

Ale nim jeden moment upłynął, zadrżała w sercu psalmodya wiatru bieżącej godziny.

Ozwał się w szumie liści jakgdyby głos ukryty, głos złego dnia, który nadszedł.

I cały świat szczęścia zdruzgotany został przez senny jego szmer.

Gdzież się podziało szczęście, gdzież się podziało?

W cóż się obróciło zaczarowanie jednej istoty w drugą istotę?

Gdzież są słowa wyznań, gdzież są te prawdy czyste i proste, na które czekała wieczność?

Gdzież się podziały uśmiechy i westchnienia wznioślejsze, niż słońce, księżyc i gwiazdy?

Jakimże sposobem przestało istnieć to, co było bardziej rzeczywiste, niż trwałość gleby, morza i gór, bardziej ważne, niż byt wszystkiego, co jest do końca świata?

Jakby odpowiedź wzniosły się z głębi ducha wyziewy grobu.

Towarzystwo zdruzgotanej ręki i żal wstrząsający raz za razem, napełnił ciało.

Młodzieniec przytulił do siebie rękę, którą miał stracić za chwilę, i drżącemi wargami szeptał do niej puste dźwięki miłosne, wyzute z dawnego znaczenia.

Oczy, zapuszczone w czarną ziemię, ujrzały dzieło straszliwe, którego świętokradzko dotknęły się były lekkie i strojne słowa.

W dalekiem podglebiu taiła się sprawa, krew lodem ścinająca.

Korzenie wzdęte od żywych, pulsujących soków, ruchliwe białe nici miękko obejmowały w dziedzińcu śmierci zgniłą głowę tego, co zasnął.

A na ten widok wszystka władza opuszcza ręce i głowę.

Bezsilne palce próżnię dokoła siebie znalazły, zamiast podpory.

Na ciemię głowy zwalił się ciężar skał.

Przed oczy falami spłynęła i osiadła sfera mroku i wśród boleści przelatującej dzień cofnął od nich zwolna wylękłą swoją białość.

Wyszły z łona ciemności nieprzeliczone szeregi krzyżów żółtych o równem ramieniu i przestrzeń napełniły.

Myśli rozpierzchły się, upadły i obróciły w proch.

Wtedy zetknęła się z czołem, z ustami i piersią wiadomość, krócej trwająca, niż jeden jęk, o czemś innem, innem nad wszelkie ludzkie wyrazy, o łonie chmury płynącej, o zdarzeniu, co za chwilę przez jeden błysk źrenicy trwać będzie.

Krew żył runie w bramę zdradziecko zatrzaśniętą i bezwładne serce zwali się i zgruchoce pod jej naciskiem, jak dom, zepchnięty z przyciesi i wyważony z węgłów przez trzęsienie ziemi.

Pękną żyły ze zgrzytem, jakoby szyny z żelaza i świszczącymi ruchy polecą dokądś rozszarpane naczynia.

W tem rozbiciu i końcu świata z najeżonymi włosami, z oczyma, rozłamującemi orbity swoje, on, sam jeden, z wrzaskiem, który więdnie na wargach, zerwie się, żeby iść!

Dźwigając na piersiach łańcuch gór, wyciągniętemi rękoma szukać będzie ręki swego żywota…

Na chwilę wzmógł się.

Przytulił twarz do pnia brzozy i objął go lewą ręką.

Zagasłe oczy szukały…

Ostatnie, samotne ich spojrzenie przywarło do wątłych liści.

Młode liście zasepleniły, drgnęły młode konary — i tajemnicze westchnienie spłynęło, jak ciężka łza z wiszących gałęzi.

Ale co wyrzekły w mowie swej, co wyrzekły…

Wówczas tak się stało, jakby ktoś z trudem nadchodził w udręczeniu, w pośpiechu, nie mając chwili jednej na przełknięcie śliny.

A z twarzy istoty tej nie można było rozpoznać, tylko niejaki jej obraz snuł się przed źrenicami.

Młodzieniec słyszał szorstki szelest nóg bosych, prędko, raz za razem sunących po kamiennym chodniku.

Wytężywszy wzrok w głąb siebie, ujrzał z mozołem siedmioletnią dziewczynę w szmacisku rozdartem na plecach, która dźwigała na lewej ręce małe, śmierdzące dziecko.

Rączka jego czerwona nieruchomo trzymała się za szyję siostry.

Oczy dwojga marzydeł wytężone i rozwarte stanęły przed nim, świecąc się pośród ciemności, jak płomienie gromnic.

SIOSTRA MARTA

/ ukazuje się na zakręcie uliczki.

Szybko nadchodząc, mówi.

/

Już czas!

Czekają…

MŁODZIENIEC

/ wstaje z ławki.

/

Nareszcie.

SIOSTRA

Niech pan tylko będzie dobrej myśli…

MŁODZIENIEC

Jestem dobrej myśli.

SIOSTRA

Jutro będziemy się wspólnie wyśmiewać z bieżącej godziny.

MŁODZIENIEC

O tak, tak…

Gdyby jednakże…

Czynię cię, siostro, wykonawczynią mego testamentu.

SIOSTRA

/ idąc tuż za nim, mówi zcicha.

/

„Wzywaj mię w dzień utrapienia…”

MŁODZIENIEC

Czuję w sobie wczorajszą siłę.

SIOSTRA

Wczorajszą…

MŁODZIENIEC

Nie mogę tego wyrazić słowami…

Wcale nie wiem, co to jest i jak się nazywa.

Może to spokój, może męstwo, może wielka minuta bohaterów, a może niski, niewolniczy upadek twarzą na ziemię…

Siostra zatrzymuje się we drzwiach szpitala.

Młodzieniec wstąpił na schody ciasne, wydeptane schody z cegły, kręto idące w górę.

Uśmiech wesoły, wyniosły, wspaniały, pański zakwita na jego wargach.

Oczy przymrużone i zasłane łzami nie widzą nikogo, oprócz widziadła dziewczynki z chłopcem na ręku, która przed nim szybko biegnie, szeleszcząc bosemi nogami.

W głębi korytarza, którego ściany gną się i chwieją, otwarto drzwi.

Staje w nich jeden z asystentów w białym fartuchu.

Młodzieniec wchodzi na salę, zgrabnym i wytwornym ukłonem witając profesora i lekarzy zebranych dokoła operacyjnego stołu.

-----

Tekst opracowany na podstawie: Stefan Żeromski, Godzina w: Utwory epickie Stefana Żeromskiego wydane w dziesiątą rocznicę odrodzenia państwa polskiego: Powieść o udałym Walgierzu, Aryman mści się, Godzina, Wydawnictwo J. Mortkowicza, Towarzystwo Wydawnicze w Warszawie, Warszawa 1929.


corpora: wikisources-pl

text:
←Modlitwy wieczorne Ołtarzyk polski katolickiego nabożeństwa

Akt skruchy Modlitwa wieczorna do Pana Jezusa→

Upokarzam się przed Tobą, o Panie i Boże mój, na widok tylu nieprawości moich; a zważając z jednéj strony dobroć Twoję, a z drugiéj złość moję, wstydzę się bardzo niewdzięczności mojéj, i całém sercem żałuję i boleję, żem Ciebie Boga mojego, tak dobrego i miłosiernego, tylu grzechami zasmucił(a).

Brzydząc się niemi wszystkiemi, nienawidzę ich nad wszystko, i postanawiam sobie, a Tobie przyrzekam, przy pomocy łaski Twojéj, nigdy już nie grzeszyć.

Tak mi Boże dopomóż.


text:
Część pierwsza.

Ujrzał téż i niektórą wdowę ubożuchną wrzucającą dwa pieniążki.

(Ewan.

według Łukasza XXI.

2).

I dano mi trzcinę podobną lasce, i rzeczono mi: wstań, a zmierz kościół Boży — i ołtarz i modlące się w nim — a sień która jest przed kościołem wyrzuć precz, albowiem dana jest poganom.

—

(Objawienie Ś.

Jana.

XI 1.

2).[1]

Jak nowonarodzoną gwiazdę ujrzałem postać wschodzącą z kończyn widnokręgu.

— Uczułem że będę nieśmiertelny, bom nieśmiertelną ukochał — i kołomnie z prochu dźwigali się męże i widmo Chrystusa bielało nad niemi w powietrzu.

— — Zamknąłem oczy i padłem twarzą na ziemię wśród zmartwychwstających.

Sen Cezary.

Wszystko jest kalectwem w naturze Moskiewskiej!

—

Hercen.

Kiedy potop olbrzymich hord, zalewających świat Europejski, wędrówką ludów nazywany, opadać począł; i na kilka odłamów rozpadnięty zdał się poruszać jak hydra poćwiartowana mieczem dziejów ognistym — utorowaną była przezeń, po zburzeniu spróchniałéj potęgi Rzymskiej — droga krzyża.

— Mijały już chwile — kiedy jedno państwo lub jeden człowiek opanowywały i porywały w żelazne, magnetyczne objęcie przemocy całe ludów przestrzenie, mianując się głową ich tułowu — jak Aleksander Wielki i Roma — i z końcem téj chwili poczyna się zaród średnich wieków — odtąd Massy, na nowo przebudzają się do poczucia pewnych plemiennych samoistności — niektórzy z jednowładców kuszą się jeszcze o to — ale jeden tylko Karol Wielki na przestrzeń życia swojego, mieczem, księgą ustaw i nową ideą, potrafił rozciągnąć ten rodzaj panowania nad światem, i jak gdyby przeczuciem tego posunięcia się naprzód ludzkości, spełnił niepolityczny podział swojego państwa…

Bo dzikie hordy, na ukończeniu barbarzyńskiego pochodu po gruzach starego świata, z czcią symboliczną w korycie odwróconej rzeki pochowały tego, co im przewodniczył — a z nim i dawną ideę państwową, której pierwszą wróżbą było rozdzielenie państwa Rzymskiego — odtąd, odosobnione więcéj narodowości, pod wodzą swoich jedynowładców, łącząc się i rozdzielając plemiennie osiadają w nowych siedzibach — i jedni (a tych najmniéj) patrzą w niebo, inni spojrzeli po ziemi — i co który z ludów pochwycił, imał sępimi szpony, a wśród nich na nowo wylęga się prawo pięści.

— I hord tych odłam jeden cofa się w dawne siedziby, inny zostaje na błoniach pobojowisk, a reszta obejmuje ziemie, których ludy wyparła i wymordowała, lub zagarnia nowe jeszcze, ponętne sobie krainy i w nich z témi, których tam zastała, osiada, zlewając się niekiedy z niemi w jedną całość (Chińsko-Tatarską) Tytaniczną, jaką tylko czas i wyższe zrządzenie utworzyć zdolne — odtąd, ludy te idą przez długą pracę wieków, nie wiedząc o tem, dawszy sobie dłonie do jednego celu — do postępu jednej chrześcijańskiéj rodziny narodów — a jeźli jądro narodowości w zarodzie dusz ich tkwiące, różnémi pchnęło ich drogami, drogi te jednak u wspólnego zbiegły się celu — wszech rzek Oceanu, bo zagłębiwszy się w dzieje świata, nie można nie poczuć niewidzialnéj ręki Opatrzności, Boga dziejów, — który obdarzywszy każdego i wszystkich wolną wolą

— wiedzie jednak niewidzialnie potok dziejowy właściwem mu korytem.

— I nie mogłoby być inaczéj, choćby ze względu na słabszą i pokrzywdzoną część ludzkości.

— I jedne ludy osiadły wschód, inne zachód Europy — i drgają przyciągającą lub oporną, jakby przekazaną siłą ku sobie.

Roma (szczep Romański) rozpadła się na trzy części, dziedziczki swoje — trzy sieroty Romy, mające unieść szczątki jéj spiżowego języka, jedyną (prócz mamutowych ruin) pozostałość, do dziejów świątyni.

— Z tych jednej — z okiem ognistém jak stal kindżału, i pochodnią zapału w namiętnej duszy, która łatwo w furyę zemsty się zmienia, przeznaczono było z żelaznem berłem potęgi, kiedyś w odległej przyszłości stanąć na hydrze świata — ale pycha i zawiść, acz w fałdach świątobliwości zdziałały, iż rozdarła własne swe łono — i nagle skarlała, jak nagle wzrosła — bo przeciw słowom Chrystusa, słowo jego nie miłością lecz przekleństwem i ogniem szerzyła, każąc zasługi Chrześcijańskich męczenników — a przeto miecz ognisty w świat wymierzony, w nią ugodził i zniéj powstało robactwo, które ją rostaczać miało, że jak orle z złamanem skrzydłem, wężem pełznąc, podrzuca się gwałtownie lecz nieulana.

I potęga jéj znikła w ciemnościach Eskuryalu... wtórej sięrocie Romy wolno było w namiętne ramiona objąć kolumny jéj gruzów, i wkopany w nie krzyż olbrzymi otoczyć wonnemi splotami włosów swoich — i z pieśnią na ustach poglądając w ideał, strzec Romy, po raz wtóry Pani świata — mniéj ponura i dzika niż pierwsza siostra, niemniéj namiętna, przeczuciem cudnem wzięła w siebie piękności ducha Greckiego aureolą Chrześcijaństwa błogosławione i zdała się kwiatem ludzkości — natchnieniem i gracyą bez końca — lecz lud ten zwolna, nie z mieczem ni sztandarem w dłoni, lecz z sztyletem zawiścią chytrą zatrutym, rzucił się na siebie, i pod kilką ciemiężcami rozerwał nikczemnie — drgając ku jednéj całości — lud ten nieszczęśliwy zabija, lub sam pada, przeto na resztę braci niezawoła: Wstań ale czeka aż jemu pomogą.

— Trzecia sierota Romy, uśmiechnięta gwiazda zachodu, najwięcej życia i walki miała w sobie — czyn i waleczność zdały się jéj celem — każden ruch jej acz gwałtowny — napiętnowany tem co później zaklęła w bożyszcze swoje w słowie Honor! — raz nawrócony lud ten garnie się do krzyża — długo jęczy pastwą tyranów, ale w końcu jak lew budzi się zwolna i strząsnąwszy pył niewoli z głowy swojéj — straszniéj i wściekléj niż Bogowie Romy, — okazał ciemiężcom świata czem wolność niewolnika, a w nemezis hystoryi przekleństwo tyranów — i z okruchów pęt swoich rozsiał nasiona wolności po globie — godłem jego był kogut (gallus gallicus) jako śmiały i zapalający się — na śmierć lub tryumf lecący, i czujnie piejący o jutrzni na zaparcie Piotra — a u nas prostota stawiła instynktem ptaka tego na krzyżu przy drodze?

Kogut ten nagle zolbrzymiał w orła, w którego mocy było zwalczyć hydrę niewoli, i uwolnić wszystkie ofiary — ale wąż pychy skrępował lot jego jęku i runął sam w przepaść ciemności — a nic prócz jęku i przekleństw niezrodziła wielkość jego, bo nic bezpośrednio dla nikogo nie zrobił — i przeto spróchniał piekielną zgryzotą upokorzenia!

Przykuty do skał Prometeusza!

— — — W pośrodku Europy zaś osiadły ludy jasnowłose, barczyste — dzikie, gwałtowne i tajemnicze jak szum borów sosnowych, wiejący niemym głosem wędrującéj groźnej Sagi (szczep Germański).

Lud ten tak w czasach barbarzyństwa, jak później, gdy swe barbarzyństwo apostolstwem udrapował, kosztem innych ludów, jak najbardziéj się rozszerzać pragnął.

Moralność jego i dobra wiara z czasem nikła coraz bardziéj — raz przyjąwszy światło wiary, zapragnął w Chrześcijaństwie przedstawiać upiór Cezara — a kiedy Karol Wielki upuścił podwójne berło nad hydrą Germańsko-Romańską — ostatni z nich postanowił być wyobrazicielem tej myśli — i w imię wiary świętéj, własną szerzyli potęgę, (do czego wiara pozorem im była —) jedną ręką mieczem Cezarów stalowym, a drugą w habit żelazny mnicha okutą, barbarzyństwem nie tylko nie katolickiém, lecz niechrześcijańskiém, chcieli apostołować Chrześcijaństwo.

Wobec tych szczepów Europejskich stanął trzeci w wschodnio-północnéj części Europy; lud Iny, którego źródła biją gdzieś w zamierzchłych dziejów oddali a różni wróżą je różnie.

Między nim a tamtemi przepaście — i stąd wszystkie następstwa dziejowe.

Był to szczep Słowiański — od początku swego znaczył w dziejach zawsze raczéj jako lud ofiary i poświęcenia się przy waleczności swojéj, niźli jako lud inicjatywy, przeto Rzymianie już urągając mu w swej potędze zwali go ludem niewoli — i lud ten potykał się nieraz z panterami cyrków.

To plemię jak rój pszczół ciągnące gromadnie, rozłożyło się w ziemi, opanowanéj przez siebie spokojnie i miłościwie, ziemi którą pokochało jak drzewo, co z niej wydarte — ginie.

Rzesze te mają już w pogaństwie coś błogosławionego, Bogiem sławionego, przeczuwającego Chrystusa, w charakterze swoim.

Gościnnie zasiadły na swoich obszarach jak patriarchów potomki, a cztery twarze światowida poglądały ku całemu światu — bronić swego, nie pragnąc cudzego zamierzając.

— Przyjąwszy Chrzest żył według słowa, w dobréj Sławie i stał się też Słowiańskim — a słowo ciałem — czynem — stało się wśród niego, tak jak stać się miało wśród ludów.

— On rad był od razu na jego przyjęcie, jak dobra rola acz płakał z żalu za swémi prastarémi Bogami.

Spokojność i cicha, pobożna rzewność — miłość roli i niepodległość na niéj, przy czystości sumienia — to wieczne i odwieczne cechy psychologiczne szczepu Słowian.

— Acz nosi w sobie zgubne ziarno waśni i rozdwojenia, podejrzliwości i braku wytrwania, choć ma niebezpieczną opieszałość przy wszechstronném uzdolnieniu, a krzywdy doznane, choć przebaczy, rzadko zupełnie zapomina — mimo tych braków plemię Słowiańskie czuje pokrewieństwo swoje w dziejach — miłość jego trwa i pod jarzmem tyranów, i czując się ogniwami jednego łańcucha, wie, że nań przyjdzie wielka kolej w historyi — pomimo że niebranie szatanów, co by go zawsze różnić dla wiecznego ujarzmienia pragnęli, pomimo innych, którzy go kusili, jak Mikołaj, car nie słowiańskiéj lecz tatarskiéj hordy, która pod Słowiańskość się podszyła, który pod firmą Panslawizmu z jednéj, a zagarnięciem Carogrodu z wtóréj strony, chciał świat ścisnąć w ojcowskie objęcie niedźwiedzia, a struwszy się tą ideą, innym ją na truciznę ich przekazał — mimo tego — plemię to czuje głęboko siebie i powołanie swoje w

ludzkości.

Pomimo braku porozumienia dostatecznego kiedyś jedna iskra, te światy jednakiéj palności zapali — choć nawet między sobą ma plemię to takich, co by go rozbratać chcieli — znikczemnieją oni, i nic prócz hańby nieostanie po nich — a od iskry téj wstaną pożary, których łuna rozświeci ciemności świata — bo plemię to wyzyskiwane i gorszone, plemię, któremu żądłami węży wypalają wzrok, ducha by nie widziało swéj przeszłości — poczuje się!

w imię Chrystusa poda sobie dłonie, a niezawisłe i samodzielnie pod jednego ludu moralnem przewodnictwem, stanie kiedyś, klęskami swémi mądre i silne wobec świata — i za innych jeszcze się upomni.

— Mrzonka!

nie jeden krzyknie — zaprawdę — złe li czy dobre jest mrzonką według praw świata?

.

.

.

Ludy te zleją się sercem i myślą — tak jak je rozćwiartowano — zestroją się w całość ładu — (Łado bożyszcz Słowiańskie) aż harmonia narodów jak odwieczna sfer harmonia, wedle swych przeznaczeń, nie cudu cudem, lecz własną siłą, pracą i wolą miłościwą poleci wieńcem wieków dokonanych opasać stwórcę swego i u stóp jego wtórą harmonią nieśmiertelną dokonania grać w wieczności!...

Zapewne wiele jeszcze wody — (i krwi niemało) upłynie pierwéj — ale prawdę zły i dobry czuje w szpiku kości swoich.

— Wśród rzesz słowiańskich, jak matka pszczół, lud jeden „między dwoma morzami“ u stóp Karpatu się osiedlił — serce to ludów słowiańskich.

Niebawem o jego zasługach i mękach — błędach i pokucie — świętości i posłannictwie wśród świata, mówić tylko będzie bluźnierstwem — boć dzieje jego — są już w genezie świata, żyją iskrami czynu i pieśni — a do téj karty zbliży się każde pokolenie a w milczeniu odczyta sprawy jego — i ujrzy, że On ludy zwraca, sam umęczon, w drogę Ewanielii, [2] z któréj zeszły.

— Lud Polski jest dziś kapłanem Boga w kościele Historyi — a czynnikami jego wszyscy, co go składają, głównie zaś ci, co światło wśród innych szerzyć mają — ludzie myśli, wieszcze i artyści — ci powinności mają najświętsze wobec narodu.

— Wieszcz lub artysta Polski nie jest dziś już u nas tém, czém u innych ludów, gdzie poezja tylko estetyczną zabawą.

— Wieszcz (czy artysta) Polski jest kapłanem prawdy i piękności w drogiéj ojczyźnie swojéj, której z dumą i szczęściem synem zwać się może — ale poezja przez niego okazuje ojczyźnie drogę prawdy do szczytu wiodącą, — pociesza braci, ostrzega, wzmacnia, namaszcza, opłakuje lub gromi.

— Dzieło wieszcza lub artysty bynajmniej nie jest jego zasługą — jeźli on jest wybranym, to w natchnieniu bożem przynosi z sobą anioła, którego głos mimowolnie dzwoni w jego sercu — głos ten w kolebce już głowę jego błogosławił słowiczą girlandą motylich wspomnień, z pian i odmętów jego duszy młodzieńczéj wytryska dziewiczą tęczy aureolą, a męzkie czoło wieńcem piorunów pasując na cierpień rycerza, ciernie jego żywota przeplata cichemi przedświtów gwiazdami — a w blasku ich wiedzie go w nowe światy wiary i jutra, przez piekła zbrodni pokutujących, przez czyśćce żywota po mamutowych szkieletach zapadłych światów i zgruchotanych posągów, ku słońcu prawdy i sprawiedliwości!...

Zasługa więc którą własną nazwać może, jest samodzielne opanowanie tego wszystkiego siłą i pracą ducha, — w bohaterskiém okiełznaniu wszelkiéj (złej) materyi, w ciągłém usiłowaniu, by życiem własnym nie zadał wobec siebie samego kłamu prawdom i pięknościom, które wygłasza — by z jego plam nie wstały węże i nie syknęły w żywe oczy, lub kiedy ludzie odejdą grób jego; skłamałeś téj świątéj[3], któreś[4] przysiągłeś wiarę do końca!

zasługą jego bezpośrednią, jeżeli ma więcéj miłości jak dumy, a dumy jak boleści — wreszcie w czystości duszy, wspaniałości serca, surowości obyczajów, i miłości ojczyzny, któréjby wszystko! (piękność nawet) poświęcić był zdolny!

w niezłomności przekonań bez zarozumienia, bez samowiedzy (i poczuciu sił swoich) bez pychy, w nauce, przykładzie i wyrozumieniu — to jest nieżądaniu od ludzi więcej jak od nich żądać można — boć nie wszyscy mają skrzydła — a i od niego kiedyś niemało zażądają.

Jak dawniéj wyrzekł wielki wieszcz niemiecki, że co ma ożyć w pieśni, musi zginąć w rzeczywistości — tak u nas dziś odwrotnie: „co ożyło w pieśni, musi ożyć w rzeczywistości!!“ — oto jest dogmat pieśni naszéj — i spójnia jéj nierozerwalna z życiem, ku którego trzem wynikom, prawdzie dobru i piękności jest ona nieśmiertelnym ludzkości drogowskazem!...

Jeżeli tego stanowiska swego wobec Polski nie czuje, nie jest sobą — jest niczem!

i spada tam:

Gdzie spada bez piorunu błyskawica chęci,

Kwiat spada bez owocu, mistrz bez arcydzieła... jeżeli nie czuje świętości takiego kapłaństwa!... które winno spogańszczone kupiectwem i niewiarą ludu zwrócić na nową drogę dobrej nowiny, jedynego postępu, kiedy one cywilizacją wzięły za cel — a nie za środek do tego celu!... kiedy im ziemia i używanie wystarcza, boć są dzwonem olbrzymim ale bez serca — który się miota próżno, bo zadzwonić nie może!... sercem tem, które zagra w Europy dzwonie harmonią cudów — jest Polska!

kiedy inne części narodu pracują nad zawieszeniem tego dzwonu, to jest odzyskaniem niepodległości politycznéj; on w tym samym celu, nad dźwiękami jego czuwać powinien wśród swego ludu.

— Godłem ducha świętego!

pod niebem z rozłożonemi śnieżnémi skrzydły błogosławiąca ziemi w postępowym locie, po krwawych polach pobojowisk — lud ten plemienia Słowiańskiego, poczuwał w sobie niejedno podobieństwo z ludem Gallów, skłonność usposobień, i przymierze czasów zbliżały je ku sobie, jakkolwiek niejedna przepaść była między niémi — oba waleczne, dla wiary lub sławy, nie dla zysków skore bić się w sprawie uciśnionych.

—

Ale rządy, mistrze ludów, okryły się zbrodniami i podłością, która się ich cnotą i rozumem stała odziane w łachmany złota i purpury krzyknęły: Używać!

i padły w objęcie obecnej chwili, nieoglądając się na otchłań przeszłości, kędy płakały ich anioły i cienie ich matek — a zasłaniając oczy przed przyszłością, jak przed jarzącym już wschodem słońca, któremu trzeba zaprzeć wrota, bo po nich przyjdzie!

Za zbrodnie te — ofiarą odkupienia — padł lud jeden czysty i dobréj woli!...

Chrystusów lud nie jego grobów lecz Europy bronił od pogańskiéj szarańczy, — który na jego krzyżu rozpięto na ofiarę, lud który zawsze leciał tam, gdzie bronić nie napadać trzeba było — skrzydłami orlicy w niebo lecący, drogami, o jakich się innym nie śniło — i przeto ukrzyżowali i zamarzyli go zabić!

Koleje jego wiadome; w koło ma trzech katów: jeden dąży do zagarnięcia świata w objęcie ciemności i mieni się Słowianinem drugi, (utuczony) oberwaniec z Zygmuntowskiéj sfory, trzeci w gałganach togi Rzymskiéj, którą na nowo w 46 roku pofarbował, krwią ludu Sobieskich przedaje się za katolika świątobliwego — w koło świat z słowami żalu na ustach, rządy Judasze i ludy niesamodzielne!...

Ludu tego ofiara za wielka by o niej mówić — on rozkrzyżowany walczy do końca z trójcą piekielną — dużo walczy przed tobą o ludu!

ale więcéj potęgi i dużo walk przed tobą o ludu!

ale więcej potęgi boskości w tobie, o nieśmiertelny!

Idź naprzód!

patrzący w niebo — i przebaczaj z twéj wysokości nie tylko tym, co niewiedzą, ale i tym, którzy wiedzą co uczynili!

Atoli w zamęcie walk słyszałeś głos wielki jak dzwonu — głos wśród ludu na pozór bratniego tobie!... gdy jedni synowie twoi marli nad brzegami Sekwany niewidząc ojczyzny, a inni w zaspach Sybiru, gdy w ojczyźnie powstały sieroty usarskich skrzydeł, którym tylko gruzy i mogiły świadczyły o niej, gdy oduczono ojców mowy i chciano oduczyć, że są narodem!

— Ale nad tobą gwieździ trojakie opatrzności oko!

dziesiąty już pocałunek Judasza splugawił a niesplamił jasności liców twoich — ty sama przez siebie wstaniesz przez lud twój, o Polsko!

a łona twego krwawa chmura na wschodzie rozedrze się i zdrojem światła rozleje pod krzyżem świateł strugi — boć krzyża twego ramiona niemdlejące unoszą się w niebo nad dziejów Oceanem — a po jedności fal schodzisz ty jasna — dotąd przykuta, byś inne ludy, acz silne, ty słaba i wedle nich konająca przygarniała — z krzyża nowéj ofiary, z krzyża chwały co piętnem hańby bywał — idź! — idź przez świat z nieśmiertelnością żywych nad umarłe — z cierpienia potęgą, przygarniaj i przebaczaj — wznoś do końca!

do słońca słońc — aż w jego!

objęcie, którego początkowi niemasz końca!...

(Kraków — 1857, po zakończeniu wojny Krymskiéj).

↑ Autor odwołuje się do Apokalipsy św. Jana, rozdział 11, ale cytuje tylko wiersz 1 i 2, (cytat poniższy za: „Pismo Święte Nowego i Starego Testamentu.

Biblia Tysiąclecia”, Wydawnictwo Pallottinum, Gliwice, 2002): „Potem dano mi trzcinę podobną do mierniczego pręta, i powiedziano: «Wstań i zmierz Świątynię Bożą i ołtarz, i tych, co wielbią w niej Boga.

Dziedziniec zewnętrzny Świątyni pomiń zupełnie i nie mierz go, bo został dany poganom, i będą deptać Miasto Święte czterdzieści dwa miesiące.»”

↑ Ewanielii — Ewangelii.


text:
←Chart i kotka Człowiek i wilk

Bajki i przypowieści

Ignacy Krasicki Prawda, satyryk i panegirysta→

ze zbioru Dzieła Krasickiego

XIV.

Człowiek i Wilk.

Szedł podróżny w wilczurze, zaszedł mu wilk drogę:

Znaj z odzieży, rzekł człowiek, co jestem, co mogę.

Wprzód się rozśmiał, rzekł potem człeku wilk ponury:

Znam, żeś słaby, gdy cudzej potrzebujesz skóry.


text:
bunda, 'zimowa burka', z węg.

bunda, nazwy 'futra'; pożyczka nowa.


text:
Canzona I.

Poemat ten mocno dziś ciemny, symbolizuje dzieje miłości poety, uosabiając je w rozlicznych przemianach.

Najprzód staje się poeta laurem, następnie z kolei łabędziem, skałą, źródłem żywej wody, krzemieniem, potem na chwilę samym sobą — żeby się znów przeobrazić w jelenia.

Pomimo dziwactwa pomysłu, wdzięczna tu miejscami poezya.

Ponieważ pieśnią boleść się rozpędza,

Śpiewać więc będę: jakem żył w swobodzie,

Pod życia słodki brzask, co sam jedynie

Oglądał wzrosłą a raczej w zarodzie

Tę srogą żądzę, z której mi jest nędza,

Podczas gdym nie rad miłość miał w gościnie.

Potem, w rozgłośnej skardze się rozwinie:

Jej gniew ztąd dla mnie, co się zeń zyskało?

I jak mieć wielu przykład ze mnie mogą?

Choć moją mękę srogą

Spisano indziej, aż się piór nie mało

Zdarło, i niemal na tym tu padole

Wszystkim się w serca jęk mych westchnień garnie,

Świadcząc o życiu, którem wiódł w rozpaczy.

I jeśli pamięć pomódz mi nie raczy,

Niech za wymówkę służą mi męczarnie,

I myśl, co sama już mi daje bóle

Takie, iż wszelkie inne od nich wolę —

Gdyż zostawiając ciało, wziąwszy duszę,

Sprawia, iż siebie sam zapomnieć muszę!

Od lat gdy pierwsze na mnie niepokoje

Tchnął Amor, wiedzcie, iż tak liczne zbiegą

Dni, żem młodości pozór zmienił wcale.

I skrzepłe myśli w koło serca mego

Zdziałały niby dyamentową zbroję

Wykutą w męztwie.

jakby twardej skale.

Piersi mi jeszcze nie kąpały fale

Łez, ni sen truły, i com nie miał we mnie

To mi u drugich zdało się widziadłem.....

Czem byłem, w co popadłem!

Zgon życie wieńczy, dzień wieczorne ciemnie.....

Bowiem okrutnik com go rzekł w tej chwili,

Wiedząc, iż dotąd ostre jego strzały

Z po za mej zbroi najmniej mię nie ranią,

Wziął sobie w pomoc przepotężną panią,

Wbrew której rzadko starczą lub starczały:

Przebiegłość, siła lub pieśń która kwili.

I wspólnie tym mię jakim jest zrobili —

Gdyż mię z żywego człeka w laur przemienią,

Co liść swój próżno chciałby strząść z jesienią!

Łatwo jest pojąć, skoro się spostrzegłem

Przeistaczanym, wrażeń moich dzieje!

Z włosów zieloność wraz mi kwitnie żywą,

Com z niej mieć wieniec kiedyś miał nadzieję:

Stopy, któremi stałem, szedłem, biegłem,

(Gdyż członek każdy z duszą w zgodzie bywa),

Dwoma korzeńmi wstrzęgłe, po nad szkliwa

Nie wód Penea, lecz dumniejszej głębi[1],

I każde z ramion wrosłe w konar kruchy!.....

Niemniej też dreszcz mię ziębi

Być przyodzianym później w śnieżne puchy,

Gdy się już zdało: gromem śmierci padnie

Nadzieja moja, co zbyt sięgła śmiało!

Bowiem niewiedząc, gdzie mi ją i kiedy

Odnajść?

sam jeden błądzę wśród mej biedy

Tam gdziem ją stracił, dzień i noc też całą.

Po brzegach fał szukając, to znów na dnie.

Odtąd też milczeć: jak ją wzięto zdradnie.

Ni mogę, ani język mój nie będzie —

Zkąd mi wraz z głosem barwy też łabędzie.

Tak żebrząc łaski wzdłuż lubego brzega,

Śpiewać (choć tylko mówić chcę) zmuszony,

Dziwnym się głosem skarżąc, szedłem dalej.

Niewiem, w tak słodkie wzruszające tony

Czy się miłosny kiedy jęk rozlega.

By skruszyć serce z twardej, srogiej stali!

Cóż czuć dopiero, co już wspomnieć pali!.....

Lecz raczej, niźli to co przyszłość chowa.

O słodkim, chociaż przemyślnym w katusze

Wrogu mym, mówić muszę,

Jakbądź go żadna nie wypowie mowa!

Ta więc co duszę kradnie mgnieniem śmiałem,

Pierś mi otwarłszy, serce ręką wzięła.

Mówiąc mi: — o tem nie dasz dźwięczyć słowu.

— W tem ją w odmiennej szacie ujrzę znowu,

Tak, żem nie poznał (istne czarów dzieła!).

Owszem, ze strachu prawdę jej wyznałem.

— A ona znagła własnem stając ciałem,

Zrobi niestety!

iż się ze mnie stała

Pół żywa, całkiem przerażona skała.

— Jam nie jest czem mię sądzisz!

— (twarz jej łzawa,

Gdy to mówiła, wskroś mię dreszczem wzruszy

W mojej opoce).

Słysząc tę przestrogę:

— Rozmiękczonemu przez nią — rzekłem w duszy —

Żadne już życie przykrem się nie zdawa,

Boże mój!

daj, niech znowu płakać mogę!

—

W tem — jak?

sam nie wiem — pomknę z miejsca nogę.

Żem był pół żywy cały dzień i zgoła

Pół trup, to tylko wina mnie samego!

Lecz chwile szybko biegą!

Pióro mej chęci sprostać nie podoła!

Ztąd, jakbądź wiele w pamięci zaznaczem,

Mijając resztę, tylko to wymieniem,

Czemu się słuchacz słusznie zdziwi siła:

Oto mi wężem serce śmierć obwiła,

A jam z jej rąk go nie mógł wziąść milczeniem,

Ni głos dać z piersi, ani nawet płaczem

Wzmódz siły wielce wyczerpane; zaczem

Piórem na karcie kreślę drżąc jej winę:

— Przez cię jam nie mój!

Biada ci gdy zginę!

—

Tak z niegodnego, wziąłem znów nadzieję,

Stać się w jej oczach godnym zmiłowania.

Lecz tem w otuchę wzbiłem się daremnie!

Bowiem pokora nieraz gniew rozrania,

Zamiast go zgoić.

Wiem że tak się dzieje —

Bom był zbyt długo pogrążony w ciemnie,

Gdy na głos próśb mych pierzchł mój blask odemnie;

Gdy mi zaś ani stóp jej ślady żadne

Świetnieją, ni jej choćby cień znachodzę.

Jak człek snem zdjęty w drodze,

Znagła bezsilny na murawę padnę,

Jęcząc, że brzaski znikły mi jedyne.

W tem mi się boleść moja w łzy wylała,

I gdy im wodze puszczam nieroztropnie,

Nigdy od słońca szybciej śnieg nie topnie,

Jak ja, gdym uczuł, że topnieję z ciała,

I u stóp buku w zdrój bieżący płynę.

Och!

jakże długą trwało to godzinę!

Któż słyszał: by się rozlał w zdrój byt człeczy?

Jednak to jawne i wiadome rzeczy.

Dusza przez Boga obdarzona godnie,

(Gdyż nie zkądinąd Łaska ta wykwita)

Naturę z Stwórcą swoim wspólną chowa.

Ztąd nigdy nie jest przebaczenia syta,

Jakbądźby wielką kto popełnił zbrodnię,

Gdy się skruszona schyli przed nią głowa.

A jeśli kiedy błagalnego słowa

Żąda, by grzechu człek się lękał szczerze,

To i w tem tylko Boga swego słucha;

Bowiem czyż to jest skrucha,

Wśród jednej z drugą winą mieć przymierze?

Więc gdy wzruszona pani, sercem całem

Raczy w iną stronę zwrócić wzrok łaskawy,

Widząc że kara równa się grzechowi,

Znów mię czem byłem zrobić postanowi.

Lecz strzeż się mędrcze ufać w świata sprawy!

Jeszcze ją błagam, gdy z kośćmi i ciałem

W krzemień mię zmieni, i tak pozostałem

Z brzmieniem (za cały dawny byt) grobowem,

Ją i śmierć tylko zdolny nazwać słowem.

Pomnę jak niegdyś duch zbolały srodze,

Długo przez kniei dzikich ćmy złowieszcze,

Łzami chuć płacąc niehamowną, błądzę.

Lecz i tych cierpień kres ujrzałem jeszcze,

I wnet znów w członki ciała mego wchodzę,

Na to, bym żywiej boleść czuł, jak sądzę!

I tylem nawet podbiegł moją żądzę,

Iż raz polując, jako zwyczaj miałem,

Spojrzę, aż sroga piękność ta i dzika,

Bez szat, u wód strumyka

Stoi, pod słońca złotych strzał upałem.

Ja, wszelkie inne mając precz ponęty,

Wryty w nią patrzę; więc spłonęła w krasie,

I chcąc się zemścić, czy też skryć zawiśnie,

Znagła mi dłonią wodę w oczy pryśnie.

W tem (prawdę powiem, chociaż kłamstwem zda się)

Samemu sobie czuję się być wzięty,

I jak samotny jeleń strachem pchnięty,

Z gęstwiny w gęstwę szybkim krokiem śpieszę,

Gdyż własnych moich psów mię straszą rzesze!

Pieśni!

jam nie ten obłok, co był w prawie

(Spłynąwszy później w szczerozłote deszcze)

Grom Jowiszowy zgasić; ale byłem

Tym, co spojrzeniem Laury spłonął miłem;

I górnolotnym ptakiem byłem jeszcze,

Bym z tą szedł w niebo, którą w rymach sławię;

Anim też w mojej nowej mógł postawie

Rzucić laur dawny, gdyż sam cień kochania

Wszelkich mi innych uciech w sercu wezbrania.

—

↑ Peneos, potok Tessalski, ojciec Dafny; pod nazwą zaś dumniejszej od niego głębi, rozumie tu poeta pewnie Sorgę, ponad którą Laurę widywał, jak to nieraz dalej i nierównie wyraźniej opiewać będzie.


text:
Arcybractwo Miłosierdzia w Krakowie założone zostało w d.

7 października 1584 r. u św. Barbary, przez wiekopomnej pamięci księdza Piotra Skargę, jezuitę, później kaznodzieję Zygmunta III.

Zadaniem tego bractwa, w połączeniu z Bankiem pobożnym (ob.), jest niesienie pomocy dla biednych, bez względu na ich wyznanie religijne.

Przy bractwie tem była t. zw.

Skrzynka św. Mikołaja, czyli fundusz ze składek, zbierany na wsparcie lub posagi dla ubogich, a uczciwych dziewcząt.

Do sióstr i braci zapisały się imiona: Tarnowskich, Zebrzydowskich, Lubomirskich i Firlejów.

W r. 1595 wpisał się w poczet bractwa król Zygmunt III z całym dworem, senatem i duchowieństwem, i domy bractwa od.

podatków uwolnił.

W r. 1588 Sykstus V, papież, zatwierdził ustawy tej instytucyi, która będąc najszlachetniejszym wyrazem miłości chrześcijańskiej, już czwarty wiek niosąc skuteczną pomoc, zmniejsza brzemię niedoli i ociera łzy cierpienia w ukryciu.

Królowie: Jan Kazimierz, Michał Korybut i Jan III, przywileje bractwa zatwierdzali.

Senat wolnego miasta Krakowa w r. 1817 zreorganizował je zupełnie, stosując dawne ustawy do nowych potrzeb.

Odtąd Arcybractwo Miłosierdzia wzrasta i rozwija się ciągle, mając swoje siedlisko, t. j. izbę posiedzeń, Bank pobożny i dwa sklepy na przechowywanie fantów, zastawionych przez ubogich, w gmachu własnym przy ul. Siennej.

Wspiera ono ubogich wstydzących się żebrać, bez względu na wyznanie, zwłaszcza wdowy, wyposaża 5 uczciwych dziewcząt corocznie, oporządza sieroty, wychodzące z domu podrzutków, opłaca chorym lekarzy i lekarstwa, utrzymuje 4 uczniów rzemieślniczych i t. d.

Na wzór krakowskiego zaprowadzone zostały bractwa miłosierdzia w czasach Rzplitej po wielu bardzo miastach i miasteczkach koronnych i litewskich, a nawet po wsiach.


text:
Antiocheński patrjarchat.

Wiadomo, że pierwsza parafja chrześcjańska z nawróconych była w Antjochji, nad rzeką Orontes w Syrji; nowym tym kościołem zarządzli tu najprzód Apostołowie: św. Paweł i św. Barnabas.

Św. Piotr przebywał również przez pewien czas w Antjochji (Galat.

2, 11. i n.) i w tém to mieście około r. 40 (Act.

Ap.

11, 19—27), wierni otrzymali po raz pierwszy imię Chrześcjan.

Antjochja wzrosła do znaczenia metropolji chrześcjanizmu w stronach pogańskich.

A że nadto Antjochja była wtenczas stolicą polityczną wschodu, przeto pierwsi biskupi jej, poświęceni przez Apostołów, zajęli przedniejsze miejsce w Kościele.

Świadkiem tego jest św. Ignacy, biskup Antjochji, który nastąpił po Ewodjuszu, a umęczony w Rzymie za Trajana cesarza (ob a św. Ignacy antjocheński).

Biskup Antjochji, jak i inni biskupi zirządzający wielkiemi djcezjami, nazywał się w pierwszych czasach metropolitą.

Był trzecim z rzędu w całym Kościele; następował po biskupach rzymskim i aleksandryjskim, ponieważ, mówi Baronjusz {ad ann.

39 n. 10), Aleksandrja, tak pod względem administracyjnym, jak i politycznym, przodowała przed Antjochją.

Ale gdy wyrokami II i IV soboru powszechnego, bp konstantynop.

otrzymał drugie miejsce po biskupie rzymskim (ob.

a.

Aleksandryjski patrjarchat), wtedy bp antjocheński zajął czwarte miejsce w Kościele.

Już pierwszy sobór powszechny w Nicei, r. 325, zapewnił i potwierdził przywileje metropolicie antjocheńskiemu, tak samo jak i innym metropolitom.

Na początku V w. zaczęto nazywać patrjarchami biskupów metropolji, więc też i bp Antjochji otrzymał ten tytuł, a urzędowo po raz pierwszy na IV soborze powszechnym.

Władza patrjarchy antjocheńskiego rozciągała się pierwotnie na całą djecezję rzymską Wschodu, która obejmowała w sobie prowincje Syrji: niższą Syrję, czyli Syria salutaris, Fenicję, Fenicję Libanu, Osroene nad Eufratem, Mezopotamję, Arabję, Cypr, Cylicję, niższą Cylicję, Izaurję i Palestynę.

Od IV w. kilka tych prowincji odpadło od patrjarchatu.

Do owego czasu, Jerozolima i cała Palestyna należały do patrjarchatu antjocheńskiego i były tylko sufraganjami Cezarei.

Sobór nicejski (c.

7) zaliczył Jerozolimę do większych metropolij i uwolnił kościół jerozolimski i od jurysdykcji patrjarchatu antjocheńskiego i od zwierzchnictwa arcybiskupa Cezarei.

Od tej epoki datują się nieporozumienia, co do rozciągłości władzy pomiędzy biskupami Antjochji i Jerozolimy, z których jedni i drudzy byli patrjarchami; nieporozumienia te trwały aż do IV soboru powszechnego r. 451, na którym Fenicję i Arabję powrócono Antjochji, a trzy części Palestyny przyłączono do patrjarchatu jerozolimskiego (Harduin, Coll.

Conc. t. II, p.

492; Binterim, Denkwürd. t. III p.

230).

Około tego czasu, wyspa Cypr wyłączyła się także z pod jurysdykcji patrjarchatu antjocheńskiego, co sobór efezki (Act.

VII) potwierdził, przynajmniej w części.

Z drugiej strony, prawa patrjarchatu antjocheńskiego rozciągały się aż do części Persji (Binterim, Denkwürd. t. III 218 sq.).

Kiedy wystąpiła herezja monofizytów, uformował się też patrjarchat antjocheńsko-syryjski jakobitów, t. j. monofizytów (którego stolicą był Tagrit, później Diarbekir), a wreszcie cały patrjarchat, dostawszy się od X w. pod panowanie Saracenów, w XI w. odłączył się od Kościoła.

Dziś władza tych patrjarchów bardzo jest ograniczoną, bo zależy od patrjarchatu kostantynop.

W czasie wojen krzyżowych, Antjochia miała patrjarchę katolickiego, ale tylko dopóki Saraceni nie zdobyli napowrót Syrji r. 1267.

Obecnie patrjarcha antjocheński tytularny rezyduje w Rzymie i, jakkolwiek nie ma żadnej jurysdykcji na wschodzie, za suffraganje jego uważają się biskupstwa in partibus: Almira, Dewase, Epifania i Rosa.

Ale jest tam trzech innych patrjarchów wschodnich katolickich: maronicki (ob.

Maronici), syryjski (ob.

Syrja) i melchicki (ob.

Melchici); noszą oni tytuł patrjarchy antjocheńskiego, jakkolwiek nie rezydują w Antjochji i każdy z nich ma jurysdykcję tylko nad wiernymi swojego obrządku.

Katolicy łacińscy z tych okolic podlegają wikarjuszowi apostolskiemu, rezydującemu w Aleppo.

Conf.

Historia Patriarcharum Antioch. ap.

Le Quien, Oriens Christian, t. II.

Boschii, Tract. hist. chronol.

de Patriarchis Antioch., Venet.

1748.

(Hefele).


text:
Antymis, Antymensja, antymensjon, antymins, jakby miasto ołtarza, rodzaj portatylu (przenośnego ołtarza), używanego u Greków.

Jest to chusta jedwabna przez biskupa poświęcona, tak wielka, żeby się na niej kielich, hostja i inne przybory dogodnie pomieścić mogły.

Rysunek pogrzebu Pana Jezusa zwykle ją zdobi, a w małej kieszonce wmieszczone są relikwie świętych.

Właściwie tylko Grekom i to tylko w braku odpowiednich kamiennych ołtarzy, wolno na takich antymensjach Mszę św. odprawiać.

X. S. J.


text:
CZĘŚĆ II.

GRANICE NIEMIEC.

ARTYKUŁ 27.

Granice Niemiec będą następujące:

1°.

Z Belgją:

Od punktu zetknięcia się trzech granic: Belgji, Holandji i Niemiec, w kierunku południowym:

północno-wschodnia granica dawniejszego terytorjum neutralnego Moresnet, dalej wschodnia granica powiatu Eupen, dalej granica między Belgją a powiatem Montjoie, dalej północno-wschodnia granica powiatu Malmédy aż do zetknięcia się jej z granicą Luksemburgu.

2°.

Z Luksemburgiem:

Granica z 3 sierpnia 1914 r. aż do zetknięcia się z granicą Francji z 18 lipca 1870 r.

3°.

Z Francją:

Granica z 18 lipca 1870 r. od Luksemburga do Szwajcarji, z zastrzeżeniem postanowień artykułu 48 Działu IV (Zagłębie Sarry) Części III.

4°.

Ze Szwajcarją:

Granica obecna.

5°.

Z Austrją:

6°.

Z Czecho-Słowacją:

Granica między Niemcami a Austrją z 3 sierpnia 1914 r., od punktu jej zetknięcia się z dawną granicą administracyjną, dzielącą Czechy od prowincji Górnej Austrji do północnego punktu występu dawnej prowincji Śląska austrjackiego, położonego mniej-więcej 8 km. na wschód od Prudnika.[1]

7°.

Z Polską:[2]

Od punktu powyżej określonego aż do punktu, który będzie oznaczony na miejscu, położonego mniej-więcej o dwa kilometry na wschód od Woskowic Małych:

granica taka, jaka będzie określona zgodnie z artykułem 88 niniejszego Traktatu;

stamtąd, ku północy aż do punktu gdzie granica administracyjna Poznańskiego przecina rzekę Barycz:

linja, która będzie oznaczona na miejscu, pozostawiająca Polsce miejscowości Skorischau, Rychtal, Trębaczów, Dziadowa Kłoda, Ślizów, Kozła Wielka, Pisarzowice, Rybiń, Niwki Książęce, Pawłów, Czeszno (Cześń), Konradów, Jankowice, Modzinowe, Bogdaj, a Niemcom miejscowości Woskowice Małe, Kowalowice, Głuszyna, Dalborowice, Reesewitz, Stradomia, Syców, Kraszów, Międzybórz, Domasławice, Wedelsdorf, Kuźnica Czeszyńska;

stamtąd ku północo-zachodowi granica administracyjna Poznańskiego aż do punktu, gdzie granica ta przecina linję drogi żelaznej Rawicz — Wąsosz;

stamtąd aż do punktu, gdzie granica administracyjna Poznańskiego przecina drogę Rydzyna — Czernina:

stamtąd granica administracyjna Poznańskiego aż do punktu jej zetknięcia się z wschodnią granicą administracyjną powiatu (Kreis) wschowskiego;

stamtąd ku północo-zachodowi aż do punktu, który będzie obrany na drodze pomiędzy miejscowościami Kargową i Kopanicą;

linja, która będzie obrana na miejscu, przechodząca na zachód od miejscowości Dębowa Łęka, Brenno, Wieleń, Kaszczor, Kębłowo, i na wschód od miejscowości Olbrachcice, Bukowo, Lgiń, Wijewo, Łupice, Świętno;

stamtąd aż do najdalej na północ wysuniętego punktu jeziora Chłop:

linja, która będzie oznaczona na miejscu, a przejdzie środkiem jezior; w każdym razie miasto i stacja Zbąszyń (włącznie z punktem połączenia linji Swiebodzina — Zbąszyń i Cylichowa — Zbąszyń) pozostaną na terytorjum polskiem;

stamtąd ku północo-wschodowi aż do punktu zetknięcia się granic powiatów (Kreis) skwirzyńskiego, międzychodzkiego i międzyrzeckiego:

stamtąd ku północy, granicą, dzielącą powiaty (Kreise) skwirzyński i międzychodzki, następnie ku wschodowi północna granica Poznańskiego aż do punktu, gdzie linja ta przecina rzekę Noteć;

stamtąd w górę rzeki aż do miejsca, gdzie do niej wpada rzeka Gwda:

bieg rzeki Noteci;

stamtąd w górę rzeki, aż do punktu, który będzie obrany mniej-więcej o 6 kilometrów na południowy wschód od Piły:

bieg rzeki Gwdy;

stamtąd aż do punktu najbardziej połudnowego wgięcia, utworzonego przez północną granicę Poznańskiego, mniej-więcej o 5 kilometrów na zachód od Starego:

linja, która będzie oznaczona na miejscu, a pozostawi w tym okręgu linję drogi żelaznej Piła — Chojnice całkowicie na terytorjum niemieckiem;

stamtąd granica Poznańskiego ku północo-wschodowi aż do krańca występu, który ta granica tworzy mniej-więcej o 15 kilometrów na wschód od Złotowa;

stamtąd ku północo-wschodowi aż do punktu zetknięcia się rzeki Kamionki z południową granicą powiatu chojnickiego, mniej-więcej o trzy kilometry na północny wschód do Gronowa:

linja, która będzie oznaczona na miejscu, a pozostawi Polsce następujące miejscowości: Jazdrowy, Lutowo, Lutówko, Witkowo, a Niemcom następujące miejscowości: Buczek Wielki, Szyszkowo, Batorowo, Buk (Nowa Wieś), Gronowo;

stamtąd ku północy granica pomiędzy powiatami (Kreise) chojnickim i człuchowskim aż do punktu, gdzie ta granica przecina rzekę Brdę;

stamtąd aż do punktu granicy Pomorza, położonego o 15 kilometrów na wschód od Miastka:

linja, która będzie oznaczona na miejscu i pozostawi następujące miejscowości Polsce: Konarzyny, Kiełpin, Brzeźno, a Niemcom następujące miejscowości: Sępolno (Sampohl), Nowawieś, Szteinfort, Pietrzykowy;

stamtąd ku północy granica pomiędzy Pomorzem a Prusami Zachodniemi aż do punktu nad rzeką Redą (mniej-więcej o 3 kilometry na północo-zachód od Góry), gdzie ta rzeka otrzymuje dopływ, idący od północo-zachodu;

stamtąd aż do zakrętu rzeki Piaśnicy mniej-więcej o 1½ kilometra na północo-zachód od Warzkowa:

linja, która będzie oznaczona na miejscu;

stamtąd bieg rzeki Piaśnicy w dół rzeki, następnie środkiem jeziora Żarnowieckiego i wreszcie granica Prus Zachodnich aż do morza Baltyckiego.

8°.

Z Danją:

Granica, jaką się oznaczy według postanowień artykułów 109 do 111 Części III Działu XII (Szlezwig).

ARTYKUŁ 28[3]

Granica Prus Wschodnich oznaczy się jak następuje, z zastrzeżeniem postanowień Działu IX (Prusy Wschodnie) Części III:

od punktu położonego na wybrzeżu Bałtyku około 1½ km. na północ od kościoła wsi Pröbbernau, pod kątem 159° (licząc od północy ku wschodowi):

linja, mniej-więcej dwukilometrowa do oznaczenia na miejscu;

stąd w linji prostej przez latarnię umieszczoną w kolanie kanału elbląskiego, mniej-więcej do punktu: 54 19ʹ½ północnej szerokości, 19° 26ʹ wschodniej długości od Greenwich;

stąd do najbardziej na wschód położonego ujścia Nogatu, mniej-więcej pod kątem 209°, licząc od północy ku wschodowi;

stąd biegiem Nogatu w górę do punktu, gdzie oddziela się ta rzeka od Wisły;

stąd głównem korytem żeglownem Wisły w górę, dalej południową granicą powiatu kwidzyńskiego, dalej takąż granicą powiatu suskiego ku wschodowi do punktu jej zetknięcia się z dawną granicą Prus Wschodnich;

stąd dawną granicą między Prusami Zachodniemi a Prusami Wschodniemi, dalej granicą między powiatami ostródzkim a niborskim, biegiem Szkotewki w dół rzeki, dalej w górę Nidy aż do punktu położonego mniej-więcej 5 kilometrów na zachód od Białut, a najbardziej zbliżonego do dawnej granicy rosyjskiej;

stąd ku wschodowi do punktu leżącego bezpośrednio na południe od przecięcia się drogi Niborg-Mława z dawną granicą rosyjską:

linja, mająca się oznaczyć na miejscu, a biegnąca na północ od Białut;

stąd dawną granicą rosyjską aż na wschód od Smolnik, dalej w dół głównego żeglownego koryta Niemna, dalej odnogą Skierwieth jego delty aż do zalewu kurońskiego;

stąd linją prostą do punktu zetknięcia się wschodniego brzegu mierzei kurońskiej i granicy administracyjnej, mniej-więcej 4 km, na południo-zachód od Nidden;

stąd tą granicą administracyjną do zachodniego brzegu mierzei kurońskiej.

ARTYKUŁ 29.

Granice, tu opisane, oznaczone są czerwono na mapie o podziale 1:1,000,000 dołączonej do niniejszego Traktatu pod Nr. 1.

W razie różnic między tekstem Traktatu a tą lub jakąkolwiek inną dołączoną mapą rozstrzyga tekst.

ARTYKUŁ 30.

Co się tyczy granic wyznaczonych biegiem rzek, terminy „bieg“ lub „koryto“ użyte w opisach niniejszego Traktatu, oznaczają: z jednej strony, przy rzekach nieżeglownych, linję środkową rzeki lub jej głównego ramienia, z drugiej strony, przy rzekach żeglownych, linję środkową głównego koryta żeglownego.

W każdym razie będzie rzeczą Komisji granicznych, przewidzianych przez niniejszy Traktat, oznaczyć szczegółowo, czy przy ewentualnych zmianach wodnych granica pójdzie w ten sposób określonym biegiem lub korytem, czy też ustali się ją na stałe według położenia rzeki lub koryta w chwili, kiedy niniejszy Traktat uzyska moc obowiązującą.

Przypisy

↑ Prudnik — Neustadt.

↑ Woskowice Małe — Lorzendorf, Barycz — Bartsch, Rychtal — Reichtal, Trębaczów — Trembatschau, Dziadowa Kłoda — Kunzendorf, Ślizów — Schleise, Kozła Wielka — Gross — Kosel, Pisarzowice — Schreibersdorf, Rybiń — Rippin, Niwki Książęce — Fürstlich Niefken, Pawłów — Pawelau, Czeszno (Cześń) — Tscheschen, Konradów — Konradau, Jankowice — Johannisdorf, Modzinowe — Modzenowae, Bogdaj — Bogdaj, Kowalowice — Kaulwitz, Głuszyna — Glausche, Dalborowice — Dalbersdorff, Stradomia — Stradam, Syców Gross — Wartenberg, Kraszów — Kraschen, Międzybórz — Neu-Mittelwalde, Domasławice — Domaslawitz, Kuźnica Czeszyńska — Tscheschen-Hammer, Rawicz — Rawitsch, Wąsosz — Herrnstadt, Rydzyna — Reisen, Czernina — Tschirnau, Triebusz — Triebusch, Jabłonna — Gaqel.

Wschowa — Fraustadt, Kargowa — Unruhstadt, Kopanica — Kopnitz, Dębowa Łęka — Geyersdorf, Brenno — Brenno, Wieleń — Fehlen, Kaszczor — Altkloster, Kębłowo — Kiebel, Olbrachcice — Ulbersdorf, Bukowe — Buchwald, Lgiń — Ilgen, Wijewo — Weine, Łupice — Lupitze, Świętno — Schwenten, Chłop — Chlop, Zbąszyń — Bentschen, Swiebodzina — Schwiebus, Cylichowa — Züllichau, Skwirzyna — Schwerin, Międzychód — Birnbaum, Międzyrzec — Meseritz, Pszczew — Betsche, Noteć — Netze, Gwda — Küddow.

Piła — Schneidemühl, Gwda — Küddow, Stare — Stahren, Chojnice — Konitz, Złotów — Platow, Kamionka — Kamionka, Gronowo — Grunau, Jazdrowy — Jasdrowo, Lutowo — Gross Lutau, Lutówko — Klein Lutau, Witkowo — Witkau, Buczek Wielki — Gross Butzig, Szyszkowo — Cziskowo, Batorowo — Battrow, Buk (Nowa Wieś) — Böck, Człuchów — Schlochau, Brda — Brahe, Miastko — Bummelsburg.

Konarzyny — Kanarzin, Kiełpin — Kelpin, Brzeźno — Adl.

Briesen, Sępolno — Sampohl, Nowawieś — Neuguth, Szteinfort — Steinfort, Pietrzykowy — Gr. Peterkau, Reda — Rheda, Góra — Gohra, Piaśnica — Piaśnitz, Warzkowo — Warschkau, Żarnowiec — Sarnowitz.

↑ Kwidzyń — Marienwerder, Susz — Rosenberg, Ostródz — Osterode, Niborsk — Neidenberg, Szkołówka — Skottau, Nida — Neide, Białuty — Biallutten, Smolniki — Schmalleningken, Kuroński zalew — Kurisches Haff, Kurońska mierzeja — Kurische Nehrung.


text:
Z Moskwy do Irkutska

Juliusz Verne

Przestrzeń którą miał przebyć Michał Strogoff między Moskwą a Irkutskiem, wynosiła pięć tysięcy dwieście werst (5,523 kilometry).

Kiedy drut telegraficzny nie był jeszcze przeprowadzony między górami Uralskiemi a granicą wschodniej Syberyi, depesze przesyłano za pośrednictwem kuryerów, a najpospieszniej nawet odbywając podróż, potrzeba było ośmnastu dni na przebycie przestrzeni z Moskwy do Irkutska.

Ale stanowiło to wyjątek, a droga Rossyi azyatyckiej trwała zazwyczaj od czterech do pięciu tygodni, chociaż czyniono wszelkie możliwe ułatwienia dla gońców cesarskich.

Jako człowiek nie lękający się ani zimna ani śniegów, Michał Strogoff byłby wolał podróż w czasie zimy, dozwalającej całą przestrzeń przebyć sankami.

Wtedy niedogodność jej zmniejsza się zrównaniem stepów śniegami.

Wtedy niema strumieni do przebycia.

Wszędzie powierzchnia lodowa ułatwia podróż sankami.

Może wówczas pewne zjawiska natury stają się groźnemi, jako to ustawiczne mgły, niezmierne mrozy, zawieruchy, zasypujące nieraz całe karawany.

Często także, wilki zmuszone głodem, tysiącami zalegają płaszczyznę.

Dogodniej byłoby jednak, narażać się na niewygody zimy, bo wtedy Tatarzy byliby rozlokowali się w miastach, nie zaś włóczyli po stepach.

Ale nie od niego zależał wybór czasu i chwili.

Jakiekolwiek były warunki, musiał zgodzić się na nie i jechać.

W takich to okolicznościach, Michał Strogoff miał odbywać podróż.

Naprzód nie jechał już jako kuryer.

Należało nawet pozory zajmowanego przezeń stanowiska usunąć.

Gdyby go odkryto, missya jego przepadła.

To też wręczając mu znaczną sumę potrzebną na podróż i pewne ułatwienia, pułkownik K* nie dał mu żadnego otwartego rozkazu, poprzestał na wydaniu „podorożnej”.

Podorożna była wystawiona na imię Mikołaja Korpanoff, negocyanta, mieszkającego w Irkutsku.

Upoważniała ona do przybrania w danym razie eskorty złożonej z kilku osób.

Podorożna, było to poprostu pozwolenie używania koni pocztowych; ale Michał Strogoff wtedy tylko miał z niej korzystać, jeśli nie podawała w podejrzenie jego stanowiska, to jest, tylko na terrytoryum europejskiem.

Ztąd wynikało że w Syberyi, nie mógł już rozkazywać na stacyach pocztowych, wybierać koni, ani też robić żadnych wyjątków na swój pożytek osobisty.

Michał Strogoff powinien był pamiętać, że już nie jest kuryerem, a prostym kupcem Mikołajem Korpanoff, podróżującym z Moskwy do Irkutska, i jako taki musiał się podać wszelkim niedogodnościom zwykłego podróżnika.

Przebyć z mniejszą lub większą szybkością, ale przebyć niepostrzeżonym, taki był program jego.

Przed trzydziestu laty eskortę dostojnego podróżnika, składało najmniej dwustu kozaków konnych, dwustu piechurów, dwudziestu pięciu kawalerzystów, trzysta wielbłądów, czterysta koni, dwadzieścia pięć wozów, dwa statki przenośne i dwie armaty…

Takie materyały były potrzebne dla odbycia podróży przez Syberyą.

Michał Strogoff nie miał ani armat, ani kawalerzystów, ani piechurów, ani żadnych zwierząt w ogóle.

Miał jechać powozem lub konno – w razie potrzeby odbywać podróż piechotą.

Pierwsze tysiąc czterysta werst, to jest odległość między Moskwą a granicą nie przedstawiały żadnych trudności.

Droga żelazna, powozy pocztowe, parowe statki, konie na rozmaitych stacyach, były przeznaczone do użytku wszystkich a tem samem i do użytku Michała Strogoff.

Tak więc szesnastego lipca rano, bez śladu munduru, z podróżnym workiem na plecach, odziany w zwykle szaty, w obcisłą kurtkę spiętą pasem i szerokie spodnie w buty wpuszczone, Michał Strogoff szedł na kolej, aby wsiąść na pierwszy pociąg.

Na pozór był zupełnie bezbronny, ale pod pasem krył się rewolwer, a w kieszeni szeroki jatagan, służący myśliwcowi syberyjskiemu do zakłócia niedźwiedzia bez nadwerężania drogocennego jego futra.

Na kolei moskiewskiej wielu zebrało się pasażerów.

Koleje rossyjskie są miejscem bardzo licznych zgromadzeń, składających się zarówno z odjeżdżających jak z przyglądających się tym ostatnim.

Jest to pewien rodzaj giełdy na wiadomości.

Michał zastał pociąg mający go zawieść do Niżnego Nowgorodu, Tam, w owej epoce, kończyła się droga żelazna, która łącząc Moskwę z Petersburgiem, ma być doprowadzoną aż do granicy rossyjskiej.

Była to przestrzeń czterystu werst.

Pociąg przebywał ją w ciągu dziesięciu godzin.

Michał Strogoff przybywszy do Niżnego Nowgorodu: w miarę okoliczności, miał podróżować dalej bądź parowym statkiem po Wołdze, albo też dostać się przez góry Uralskie.

Michał Strogoff oparł się w kącie, jak zamożny mieszczanin niezbyt zajmujący się swemi interesami i usiłujący czas snem sobie skrócić.

Ale ponieważ nie był sam jeden w całym przedziale, spał tylko jednem okiem i słuchał obydwoma uszami.

Podróżni byli to po większej części kupcy udający się na sławny jarmark do Niżnego Nowgorodu.

Ma się rozumieć była to mięszanina Żydów, Turków, Kozaków, Rossyan, Georgianów, Kałmuków i innych, ale prawie wszyscy prowadzili rozmowę w języku rossyjskim.

Rozmawiano więc o ważnych wypadkach odbywających się za Uralem.

Egoiści zapatrywali się na wojnę, tylko z punktu widzenia handlowego.

W Michale Strogoff nikt niedomyślał się wojskowego, brano go za kupca i rozmawiano swobodnie, on zaś słuchał.

– Mówią że cena herbaty wznosi się, rzekł Pers dający się łatwo poznać po futrzanej astrachańskiej czapce i ciemnej fałdowanej sukni, wytartej czyszczeniem.

– Oh!

ceny herbaty nigdy nie spadną, odparł stary żyd o pomarszczonej twarzy.

Prowadzący handel z Niżnym Nowgorodem, łatwo ją będą mogli przesłać przez zachód, ale co do dywanów z Bukhara, inaczej się rzeczy mają.

– Jaktol Więc wy oczekujecie transportu z Bukhara?

Pers zapytał.

– Nie, ale transportu z Samarkandy, a ten jeszcze więcej jest narażonym.

– Jeżeli dywany nie przybywają, to i handel zapewne ustanie.

– A stracone korzyści, Boże Izraela, wykrzyknął żydek, czy to za nic rachujesz?

– Masz słuszność, odrzekł inny podróżny, produkta Azyi mogą niedopisać na jarmarku, tak dywany z Samarkandy, jako też wełna, łój, szale wschodnie.

– Strzeż się więc, odezwał się jakiś dowcipny Rossyanin.

Potłuścisz szale jeżeli je z łojem pomieszasz.

– Was to śmieszy!

odparł zgryźliwie kupiec, którego nie bawiły żarty tego rodzaju.

– Czy darcie się za włosy, posypanie popiołem nawet, zmieni co w wypadkach?

Nie!

tak samo jak i w przewozie towarów.

– Znać że nie jesteście kupcem, zauważył żydek.

– Na honor, nie, zacny potomku Abrahama!

Nie handluję ani chmielem, ani pierzami, ani miodem, ani woskiem, ani solonem mięsem, ani kawiorem, ani drzewem, ani wełną, ani wstążkami, ani lnem, ani safianem, ani futrami!…

– Ale czy kupujecie?

zapytał Pers, przerywając wyliczanie podróżnika.

– O ile można jak najmniej, i tylko na swój własny użytek, odpowiedział tenże przymrużając oczy.

– To jakiś żartowniś.

– To niebezpieczny człowiek, odpowiedziano po cichu.

Strzeżmy się!

W drugim rogu przedziału zajmowano się więcej polityką, aniżeli sprawami handlowemi.

– Słyszałem o skoncentrowaniu wojsk na granicy.

– W istocie kupcy ci mają słuszność, niepokojąc się o handel i przewóz.

– Lękam się iż jarmark Niżnego Nowgorodu nie ukończy się tak świetnie jak rozpoczął!

Jeżeli w tym przedziale przedmiot rozmowy nie był urozmaiconym, nie był różnorodniejszym i w innych wagonach tego pociągu; ale wszędzie można było spostrzedz zachowywanie pewnych ostrożności.

To zauważył jakiś podróżny siedzący w pierwszynn wagonie pociągu.

Podróżny ten – widocznie cudzoziemiec – wszystkim zaglądał w oczy i zadawał naraz dwadzieścia pytań, na które otrzymywał bardzo dwuznaczne odpowiedzi.

Co chwila wychylający się przez otwarte okno, z wielką nieprzyjemnością swoich towarzyszów podróży, bacznie przyglądał się horyzontowi z prawej strony.

Pytał o nazwę najdrobniejszych nawet miejscowości, jakim trudniły się handlem, jakie posiadały rękodzielnie, wiele liczyły mieszkańców, jak dalece były moralnemi etc., i wszystko to zapisywał w książeczce przepełnionej już notatkami.

Podróżnikiem tym był Alcyd Jolivet, a jeżeli zadawał tyle pytań, to jedynie w nadziei iż z tylu różnorodnych odpowiedzi, pochwyci jaki fakt interesujący dla „swojej kuzynki”.

Skutkiem tego wydał się podejrzanym i odbierał odpowiedzi bez znaczenia.

Zapisał więc w książeczce:

„Podróżni niewypowiedzianej ostrożności”.

Kiedy Alcyd Jolivet w ten sposób zapisywał swoje wrażenia z podróży, jego kolega, jadący tym samym pociągiem, w jednakim celu, takiemu samemu oddawał się zajęciu, takie same obserwacye robił w drugim przedziale.

Nie widzieli się tego dnia na pociągu moskiewskim i obydwaj nie wiedzieli że jadą na teatr wojny.

Tylko Harry Blount małomówiący, a słuchający dużo nie natchnął swych towarzyszów taką nieufnością jak Alcydes Jolivet.

To też nie wzięto go za niebezpiecznego człowieka i rozmawiano przy nim aż nazbyt swobodnie.

Tak więc korrespondent z Daily Telegraph mógł badać wypadki zajmujące kupców udających się do Niżnego Nowgorodu i jak dalece handel Azyi środkowej był zachwiany.

To też bez najmniejszego wahania zapisał rezultaty swoich spostrzeżeń.

„Podróżnicy niezmiernie zaniepokojeni, mówią tylko o wojnie, a mówią tak swobodnie jak nigdy”.

Czytelnicy Daily Telegraph byli narażeni na mniej pewne objaśnienia, aniżeli „kuzynka” Alcydesa Jolivet.

Oprócz tego, ponieważ Harry Blount siedział po lewej stronie pociągu, widział tylko część okolicy dość urozmaiconej, nie zadając sobie trudu patrzenia na prawo, gdzie były długie płaszczyzny, dodał więc z zupełną pewnością.

„Kraj górzysty między Moskwą a Włodzimirem”.

Widocznem jednak było, że rząd rossyjski wśród tych ważnych wydarzeń, przedsiębrał środki odpowiednie.

W istocie, cesarstwo liczące dwanaście milionów kilometrów kwadratowych, nie może pozostawać w bezustannym spokoju.

Pomiędzy tylu różnorodnemi ludami muszą być koniecznie pewne odcienia.

Terrytoryum rossyjskie w Europie, Azyi i Ameryce, rozciąga się od piętnastego do sto trzydziestego stopnia długości zachodniej.

Liczy przeszło siedmdziesiąt milionów mieszkańców mówiących trzydziestoma różnorodnemi językami.

Rassa słowiańska jest naturalnie przeważną, ale wliczają się w nią Rossyanie, Polacy, Litwini.

Dodawszy do tego Finlandyę, Estonię, Lapończyków, Czeremissów, Czuwaszów, Niemców, Greków, Tatarów, pokolenia kaukazkie, hordy Mongolskie, Kałmuków, Samojedów, a łatwo zrozumiemy że w tak obszernem państwie trudno utrzymać jedność i że może ona dopiero być wynikiem czasu.

Michał Strogoff był zupełnie w porządku, a tem samem nie miał powodu obawiać się policyi.

Na stacyi Włodzimierz pociąg stał kilka minut, co pozwoliło korespondentowi Daily Telegraph zdjąć podwójny szkic, fizyczny i moralny, tej dawnej stolicy rossyjskiej.

Na tej stacyi przybyło podróżnych.

Między innemi, młoda dziewczyna stanęła przy drzwiczkach przedziału, zajmowanego przez Michała Strogoff.

Naprzeciw kuryera było puste miejsce.

Dziewczyna zajęła je, kładąc przy sobie mały worek podróżny z czerwonej skóry, stanowiący jak się zdawało cały jej pakunek podróżny.

Potem nie podniósłszy nawet oczu na swych przypadkowych towarzyszów podróży, rozpoczynała drogę mającą trwać kilka godzin jeszcze.

Michał mimowoli bacznie spoglądał na nową swą sąsiadkę.

Ponieważ siedziała tak iż miała jechać obrócona tyłem, Michał ofiarował jej swoje miejsce, podziękowała mu za to lekkiem skinieniem głowy.

Dziewczyna ta liczyła szesnaście do siedemnastu lat najwyżej.

Głowa jej prześliczna, przedstawiała w całej czystości typ słowiański, – typ cokolwiek surowy, przeznaczony raczej aby być pięknym, aniżeli ładnym, skoro kilka lat jeszcze stale ukształtuje jej rysy.

Z pod chusteczki wymykały się bogate blond włosy.

Oczy ciemne, wejrzenie powłóczyste nieopisanej słodyczy, nos prosty, szczupły i blady.

Usta zarysowane cienko, jak zdawało się, już dawno zapomniały uśmiechu.

Młoda podróżna była wysoka, smagła, o ile o tem można było wnosić z pod obszernego okrycia pozoru bardzo skromnego.

Chociaż byłato jeszcze „bardzo młoda dziewica” w całem znaczeniu tego wyrazu, wysokie czoło, kształty czyste niższej części twarzy, wskazywały wielką energię moralną, co wcale nie uszło uwagi Michała Strogoff.

Widocznie dziewczyna ta cierpiała już w przeszłości i spodziewała się cierpienia w przyszłości – widząc ją w niezbyt wesołych kolorach; ale niemniej było pewnem, że umiała walczyć i postanowiła zwalczać trudności życia.

Wola jej musiała być żywa i silna, pokój niewzruszony, nawet w okolicznościach gdy mężczyzna musiałby się ugiąć i wzruszyć koniecznie.

Takie wrażenie na pierwszy rzut oka budziła młoda dziewczyna.

Michał.

Strogoff sam silny i niewzruszony, musiał zauważyć cechy tej fizyognomii, i ostrożnie aby ją nie niepokoić, ale bezustannie obserwował swoją sąsiadkę.

Ubiór młodej podróżnej odznaczał się nadzwyczajną prostotą i czystością zarazem.

Nie była bogatą, łatwo to było odgadnąć, ale napróżno szukanoby najmniejszego zaniedbania w jej ubiorze.

Cały jej pakunek składał worek podróżny, który dla braku miejsca umieściła na kolanach.

Miała na sobie długie futro ciemnego koloru, bez rękawów, przystające wdzięcznie do szyi.

Pod tem okryciem, tiunika ciemna także, spadała na suknię długą po kostki, ozdobioną u dołu skromnym haftem.

Buciki skórkowe o grubych podeszwach zdawały się wybrane mi w przewidywaniu długiej podróży, okrywały jej małe nogi.

Michał Strogoff po pewnych szczegółach i kroju jej ubrania, wnosił że sąsiadka jego jest Inflantką i pochodzi z prowincyi baltyckich.

Ale dokąd udawała się dziewczyna, sama, w tak młodym wieku, bez opieki ojca, matki lub brata, tak koniecznej dla niej?

Czy przybywała z daleka, z prowincyi Rossyi zachodniej?

Czy tylko do Niżnego Nowgorodu jechała, czy też cel jej podróży był aż za granicą Rossyi zachodniej?

Czy jaki przyjaciel lub krewny czekał na pociągu jej przybycia?

Czy niebyło raczej prawdopodobniejszem, że wysiadłszy z wagonu znajdzie się tak samotna w mieście, jak w tym przedziale, gdzie nikt – tak mogła sądzić – nie zdawał się o nią troszczyć?

To było prawdopodobne.

W istocie, przyzwyczajenia jakich się nabywa w osamotnieniu, bardzo widocznie malowały się w całem zachowaniu podróżnej.

Sposób wsiadania do wagonu, gotowania się do podróży, starania się aby nie zawadzać nikomu, wszystko to wskazywało przyzwyczajenie do samotności i rachowania na siebie samą tylko.

Michał Strogoff obserwował ją z zajęciem, sam zamknięty w sobie, nie szukał zręczności rozpoczęcia rozmowy, chciaż dopiero za kilka godzin mieli przybyć do Niżnego Nowgorodu.

Jeden raz tylko, kiedy sąsiad tej młodej osoby – kupiec co tak nierozważnie układał łój z szalami – zasnął grożąc sąsiadce swoją wielką głową, kiwającą się na wszystkie strony, Michał Strogoff zbudził go, dając do zrozumienia aby siedział prosto i przyzwoicie.

Kupiec dość ordynarny z natury, pomruknął kilka słów przeciwko „ludziom mięszającym się w to co do nich nie należy”; ale Michał spojrzał nań tak groźnie, że podróżny oparł się o stronę przeciwną, a tym sposobem uwolnił dziewczynę od swego niemiłego sąsiedztwa.

Ta spojrzała na młodego człowieka, a w wejrzeniu jej malowało się milczące dziękczynienie.

Ale wkrótce zaszła okoliczność, dająca Michałowi prawdziwe wyobrażenie o charakterze tej dziewicy.

Dwanaście wiorst od stacyi Niżnego-Nowgorodu, przy raptownym spadku drogi żelaznej, pociąg zatrząsł się gwałtownie.

Potem przez kilka chwil leciał po pochyłości.

Upadanie podróżnych, krzyki, zamięszanie w wagonach, ogólny rozruch, takie było pierwsze wrażenie.

Lękano się jakiego ważnego wypadku.

To też przed zatrzymaniem jeszcze pociągu, otwierano drzwiczki, a przerażeni podróżnicy jedną tylko myśl mieli: opuszczać wagony i szukać schronienia na drodze.

Michał Strogoff natychmiast pomyślał o sąsiadce, ale podczas kiedy wszyscy wyskakiwali z wagonów krzycząc i rozbijając się, dziewica siedziała spokojnie na miejscu, z twarzą zaledwie pobladłą cokolwiek.

Czekała.

Michał czekał także.

Ona nie ruszała się aby wyjść z wagonu, on nie poruszył się także.

Oboje byli niewzruszeni.

„Energiczna natura,” pomyślał Michał.

Niebezpieczeństwo szybko minęło.

Zerwanie łańcucha wagonowego sprawiło wstrząśnienie, potem wstrzymanie pociągu, ale niewiele brakowało aby wagony z szyn wysadzone, zaryły się w ziemię lub wpadły w trzęsawiska.

To sprawiło całą godzinę opóźnienia.

Nakoniec pociąg ruszył i o wpół do dziewiątej wieczorem przybył na stacyę Niżnego-Nowgorodu.

Za nim ktokolwiek wysiadł z wagonu, inspektorzy policyi ukazali się przy drzwiach i zażądali papierów.

Michał pokazał swoją podorożnę wydaną na imię Mikołaja Korpanoff, i nie robiono mu żadnych trudności.

Inni podróżni tego przedziału wydali się także niepodejrzanymi.

Młoda dziewczyna, przedstawiła nie pasport, bo ten już nie jest wymaganym w Rossyi, ale pozwolenie potwierdzone pieczęcią, wyjątkowego pozoru.

Inspektor przeczytał je uważnie.

Potem popatrzywszy bacznie na właścicielkę i rysopis, zapytał:

– Czy pochodzisz pani z Rygi?

– Tak jest.

– Udajesz się do Irkutska?

– Tak.

– Jaką drogą?

– Przez Permę.

– Dobrze, powiedział inspektor.

Każ przyłożyć wizę w policyi Niżnego-Nowgorodu.

Dziewica na znak podziękowania ukłoniła się.

Słysząc że pytania i odpowiedzi, Michał Strogoff doznał zdziwienia i litości zarazem.

Jakto, ta młoda dziewczyna sama, w drodze na tak oddaloną Syberyą, w okolicznościach tak groźnych jak obecne.

Jak się tam dostanie?

co z nią będzie?

Po skończonym przeglądzie otworzono drzwiczki wagonów; ale za nim Michał zdołał jeden krok postąpić, młoda Inflantka zginęła w tłumie na stacyi.