text:
Arystotelizm scholastyczny.

Wyrażenie to oznacza ów rodzaj filozofji, jaki powstał z połączenia scholastyki (ob.) z filozofią arystotelesową.

Wyraz jednak „scholastyka“ sam nie ma ściśle określonego znaczenia.

Ritter (w swojej Historji filozofji) słusznie powiada, że wyraz ten dopiero po średnich wiekach używany był na oznaczenie tego wszystkiego, co do szkoły należało.

Najwłaściwiej więc rozumiećby przezeń należało naukowe owo wykształcenie myśli chrześcjańskiej, jakie się wyraziło w filozofji i teologji średniowiecznej.

Ale ograniczenie tego pojęcia do czasu tylko wieków średnich, nie odpowiadałoby rzeczywistości, skoro ten sam kierunek, który w średnich wiekach nazywa się arystotelesowsko-scholastycznym, widzimy w greckim kościele przed średniemi jeszcze wiekami, w epoce ojców Kościoła.

Nie krępując się przeto niedokładném tém wyrażeniem, a mając głównie na baczeniu rzecz, jaką ono oznacza, przez arystotelizm scholastyczny rozumieć będziemy filozofję chrześcjańską, jaka się wyrobiła myślą chrześcjańską, po przyjęciu przez nią filozofji arystotelesowej.

Różni się więc arystotelizm scholastyczny i od każdego prostego wznowienia arystotelesowej filozofji, i od tych kierunków filozofji, jakie się rozwijały niezależnie od wpływu arystotelesowego (jak system Scota Erigeny i późniejszy mystycyzm, a równie i platońsko-chrześcjańska filozofja, opierająca się głównie na Platonie).

Tym bardziej nie należy tu arystotelizm, połączony z innemi systemami religijnemi, jak z nowoplatońską filozofją religji i z mahometanizmem.

Rozumie się jednak, że w historji arystotelizmu scholastycznego, wszystkie te kierunki filozoficzne mają swoje znaczenie, bo nie mogły być bez wpływu na różne jego koleje.

Tak zewnętrzna pobudka obrony nauki chrześcjańskiej przeciwko napastującym ją filozofom pogańskim, jak i umysłowa potrzeba głębszego wyrozumienia tej nauki, skłoniły myślicieli chrześcjańskich wcześnie, bo w drugim zaraz wieku Kościoła, do badań filozoficznych, szczególniej zaś do badania filozofji dwóch najwyższych myślicieli greckich, Platona i Arystotelesa.

Ojcowie św. i pisarze pierwszych wieków Kościoła, jakkolwiek wyłącznie żadnemu nie hołdowali filozofowi, częściej jednak używali Platona jak Arystotelesa.

Nie zamierzali oni bowiem podawać całego systematu filozoficznego, a w wielu szczegółowych punktach Plato bliższym był chrystjanizmu, niż Arystoteles, jak w nauce o Bogu, o Opatrzności, o nieśmiertelności duszy, o nagrodzie i karze przyszłego żywota.

Ilekroć jednak potrzeba było djalektyeznie ucierać się z przeciwnikami, oręża pożyczali z logiki arystotelesowej.

Nigdy więc Arystoteles nie był zaniedbany, ale szczególniej górą poszedł, gdy prawdy objawione poczęto ujmować w pewną całość naukową.

Przyczyna tego prosta.

Plato genjalnym jest myślicielem, ale nie utworzył pełnego systematu filozoficznego.

Arystoteles zaś, umysł przeważnie djalektyczny, podał wielką systematyczną całość filozoficzną.

Nadto, platońska nauka o początku naszego poznania, o poprzedniém istnieniu duszy, wręcz przeciwna Objawieniu, a popierająca heretyckie owych czasów błędy, nie zalecała się wcale dobrze do wytworzenia systematu chrześcjańskiego.

Zwrócono się więc przeważnie do Arystotelesa i ztąd powstał arystotelizm scholastyczny.

Ogólne to pojęcie arystotelizmu scholastycznego, wyświeci się nam teraz bliżej historycznym przebiegiem jego kolei.

Ażeby zaś nie przeszkadzało nam bogactwo materji, rzecz naszą tak rozkładamy, że traktować będziemy: 1) o filozofji arystotelesowej, uważanej samej w sobie, o ile ta rzecz tutaj potrzebna; 2) o kolejach filozofji arystotelesowej, najprzód w dawniejszych wiekach Kościoła, a nareszcie 3) w wiekach średnich.— 1) Arystoteles (syn doktora Nikomaka, ur. 384 r.

Stagirze, ztąd często Stagirytą nazwany, w Macedonji, um.

322 przed Chr.), uczeń Platona, nauczyciel Aleksandra W., jeden z najbystrzejszych myślicieli świata.

Okoliczności sprzyjały jego planowi zebrania całej wiedzy w jedną całość.

Ówczesny pan ziemi, Aleksander W., dostarczył mu środków do jego pracy.

Oprócz zbiorów przyrodniczych, na samą bibljotekę dał mu 800 talentów t. j. około 6 miljonów złp.

A. najlepiej wypracował logikę i djalektykę; nauki przyrodnicze nie mało mu też zawdzięczają.

Wiąże się to ściśle z całym jego sposobem filozoficznego myślenia, wyrażającego się najjaśniej w przeciwieństwie do Platona.

Gdy bowiem, podług P., idee czyli wiekuiste pierwowzory rzeczy stanowią ich rzeczywistą istotę, i dla tego mają w sobie swój byt niezależny od pojedyńczych zmiennych i znikomych przedmiotów, Arystoteles w tych właśnie pojedyńczych przedmiotach znajduje rzeczywistość, i na nich opiera pojęcia ogólne.

Jak najkrócej zebrana jego nauka jest następna.

Wszystko, co jest, składa się z materji i formy, t. j.

z pierwotnego wszelkiej rzeezy podścieliska i z kształtującego to podścielisko pierwiastku; ukształtowanie rzeczywiste materji przez formę, odbyć się może tylko za pomocą ruchu, a zatem za pomocą przyczyny jakiejś, ruch nadającej.

Ponieważ tedy wszelka rzecz potrzebuje przyczyny poruszającej, przeto musi być pierwsza bezwzględna przyczyna, sama nieporuszona, a wszystką skończoność poruszająca; nauka bowiem nie może przypuścić nieskończonego szeregu przyczyn.

Pierwsza zaś ta i najwyższa przyczyna jest zarazem bezwzględnym celem, jest niepożądającém pożądalném, a ponieważ przyczyna i cel są w rzeczy samej tylko różnemi stronami formy, przeto pierwszą przyczynę uważać należy za formę bezwzględną.

Tą pierwszą przyczyną, tą formą bezwzględną jest Bóg, jest to czyste myślenie, myślące siebie samo.

Bóg nie jest twórcą, ale jest wiekuistym motorem współwiekuistej materji; świat zatem jest, tak samo jak Bóg, bez początku.

Nadto, porusza on światem nie bezpośrednio, ale za pośrednictwem przyczyn skończonych; najbliższemi Boga są ciała niebieskie i dla tego też ruch ich jest najszybszy, przez nie działa on na ziemię i na wszystko, co się na niej znajduje, czyli wyrażając to naukowo, rządy Boże rozciągają się tylko do ogółu, nie zaś do szczegółów, a mianowicie też nie do spraw ziemskiego żywota.

Dusza, ożywiająca ciało, presupponuje już duszę odżywiającą i czującą; sama w sobie zaś dzieli się na rozum bierny, odbijający w sobie wrażenia zmysłowe, i na rozum czynny, którego rzeczą jest wydobywanie pojęć z obrazów zmysłowych.

Rozum ten, żyjący pojęciami, jest wiekuisty i nieśmiertelny jak Bóg, albo raczej jest samém myśleniem Bożem.

Nieśmiertelność duszy ginęła tu zupełnie.

Rozum czynny przyjmuje w jednostce jednakową świadomość, pamięć, czucie i t. p. od biernego rozumu; a że ten znika wraz z śmiercią, przeto indywidualnej nieśmiertelności być tu nie może, jakkolwiek sam A. wyraźnie jej nie zaprzecza.

Pomimo uderzających błędów w kwestjach tak wielkich, dotyczących Boga, początku świata i nieśmiertelności duszy, filozofja jego zdumiewa bystrością i szerokością swoich poglądów.

Z wyżyn metafizyki, której jest autorem, obejmuje on względną wartość wszystkich faktów szczegółowych, wszystkich szczegółowych pojęć i układa je w sposób taki, iż w tym układzie teoretycznym odpowiadają one przedziwnemu porządkowi rzeczywistości.

Encyklopedyczny, a zarazem djalektyczny i ścisły charakter dzieł Arystotelesa, zrobił zeń, jak mówili uczeni arabscy, nauczyciela umysłu ludzkiego.

Naturaliści nawet dziś jeszcze podziwiają jego znajomość natury i pewność metody, jakiej do tego poznania używał.

Arystoteles pisał bardzo wiele.

Wiele z prac jego zaginęło, jak np. Zbiór ustaw, zawierający rozbiór ustaw 158 państw, a jak chcą inni 250.

Z tego dzieła drogą uogólniania powstała jego Polityka, w 8 księgach.

Z prac jego doszła nas zaledwie część trzecia, ale za to najważniejsza.

Wydanie berlińskie 1831—37 obejmuje 4 t. in 4°, z tłum.

łaciń.

Używane najwięcej przez scholastyków pisma A., były następne: dzieła logiczne, pod zbiorowym tytułem Organon, obejmowały księgę o kategorjach, zasadniczych pojęciach wszelkiego poznania; pismo de interpretatione, czyli o sądach; Analytica priora i posteriora, t. j. naukę o wnioskowaniu i dowodzeniu; logikę, czyli naukę o djalektyce i o ogólnych pojęciach pomocniczych, i nareszcie de Sophisticis elenchis.

Trzy księgi retoryki.

Z fizycznych dzieł: Auscultationes physicae (u scholastyków de physico auditu), główne dzieło co do zasad i pojęć przyrodniczych; de coelo, o ruchu ciał niebieskich; de generatione et corruptione i Meteorologica.

Częścią przyrodniczej, częścią antropologicznej i psychologicznej treści są dzieła: Historia animalium; de animalium incessu, de communi animalium motione; de anima, de sensu et sensili, de memoria et reminiscentia, de somno et vigilia, de insomniis, de divinatione per somnum, de longitudine et brevitate vitae, de juventute et senectute, de respiratione et de spiritu (et inspiratione et respiratione).

Dalej idą jego dzieła metafizyczne, traktujące o zasadzie najwyższej i dla tego nazwane filozofją pierwszą, czyli przedniejszą; z moralnych: Ethica ad Nicomachum i moralia magna, nareszcie Politica i Oeconomica, zawierające ekonomję polityczną, jurysprudencję i finansowość.

Poetyka, równie jak inne jego dzieła, nie należą tu do rzeczy.

— 2) Dzieje arystotelizmu, w pierwszych wiekach chrześcjańskich, są jakby krótkim zarysem późniejszych jego dziejów w wiekach średnich, z tą tylko różnicą, że scholastyka nierównie więcej sprzyjała djalektyce arystotelesowej niż patrystyka.

Szczególniej w pierwszych wiekach posługiwali się tą djalektyką heretycy, skłaniający się ku racjonalizmowi.

I tak, zarzucane już artemonitom, że więcej się zajmowali Arystotelesem jak Pismem św. (Euzeb.

H. E. V. 27).

Podobnie anomejczycy z tego powodu nazywani byli od ojców młodymi arystotelikami (Patrz Dr. Kuhn, Katholische Dogmatik, 1, 2. s. 369; Launoy, De varia Aristotelis fortuna, Col.

1732 t. IV p.

175).

Zwolna jednak coraz większe zyskiwał znaczenie Arystoteles i u chrześcjańskich filozofów, osobliwie też w IV i w V w.

Przyczyną tego był w części rozbudzony wówczas żywiej interes do badań fizycznych i psychologicznych, w których A. przewyższa Platona, a w części jeszcze i w kierunku, jaki przyjęta filozofja nowo-platońska, godząca Arystotelesa z Platonem, a nawet dająca mu nad tym ostatnim pierwszeństwo.

Kierunek ten neoplatonizmu wywołał wiele kommentarzy nad Arystotelesem i ułatwił jego poznanie, podobnie jak później filozofowie arabscy ułatwiali to poznanie scholastykom.

Najsławniejszym był kommentarz Porfirjusza; jego wstęp do kategorji był w użyciu przez całe średnie wieki.

Miały też swoje znaczenie kommentarze Galena i Aleksandra Afrodizjasza.

Pomiędzy chrześcjańskimi arystotelikami owych czasów odznaczył się Nemesius, biskup Emesy (400 r.), którego dzieło o naturze duszy i później przez filozofów chrześcjańskich było cenione.

Inni zaś przeciwnie, jak Eneasz z Gazy (ku końcowi V w.) i Zachariasz Scholasticus (w pierwszej półowie VI w.), występowali przeciwko Arystotelesowi, osobliwie też zwalczali jego naukę o wieczności świata i zbliżali się więcej ku Platonowi.

Najznakomitszym ówczesnym arystotelikiem był Jan Philoponus, zwany Grammaticus (prawdopodobnie w pierwszej półowie VI w.).

Przeciwko neoplatonikom, którzy, w interesie walki pko chrystjanizmowi, usiłowali godzić Arystotelesa z Platonem, wykazywał on bezzasadność tej zgodności, zbijał filozofję platońską i trzymał się Arystotelesa, nawet z uszczerbkiem wiary.

Jako szczególną jego naukę podają, że przypuszczał w człowieku trzy dusze, a mylnie rozumiejąc Arystotelesa, każdą z nich za oddzielną brat substancję.

Chcąc zaś pko Arystotelesowi uratować nieśmiertelność duszy, przyznaje i zwierzęcej duszy życie po śmierci, i do tej wlaśnie duszy odnosi kary pośmiertne.

Niefortunnie też stosował swoją filozofję do wiary w zmartwychwstanie umarłych; ponieważ stara forma, rozumował on, ginie, przeto i stara materja musi zginąć, a na jej miejsce nowe ciało będzie stworzone.

Filozofowanie o Trójcy prowadzi go do tryteizmu, gdy na stosunek Osób do Istoty przeniósł arystotelesową naukę, że każda istota pojedyńcza jest substancją.

Brak tu widocznie tej głębokości myśli, jaką spostrzegamy później w wiekach średnich, kiedy umiano dobrze zgłębić filozofa, jego niedostatki zapełnić i zboczenia sprostować.

Jan Damascen, scholastyczny teolog greków, zna arystotelesową djalektykę i używa jej w swojej nauce wiary (῎Εκϑεσις τῆς πιστέως); ale filozofja jego, stosowana do wiary, nie zostaje bynajmniej w tak ścisłym związku do swojej treści, jak to miało miejsce u scholastyków.

— 3) Żywiej i pełniej rozwijała się filozofja chrześcjańska w średnich wiekach.

Stara oświata klassyczna zagrzebaną została w gruzach upadłego państwa Rzymskiego i w przewrocie sprawionym wędrówką ludów.

Czasy te oczywiście nie były przyjazne nauce.

Kościół, mający ją pielęgnować, musiał wprzód o swój byt walczyć z barbaryzmem.

Wprzód musiało się ukształtować społeczne i państwowe życie, zanim rozpoczęło się wyższe życie umysłowe.

Fermentacyjny ten proces, wytwarzania się nowych form życia dziejowego, przypada na czasy przed—Karolowe.

Filozofji chrześcjańskiej początki pokazują się w VIII w.

Pomiędzy dziełami Alkuina, jest dosyć filozoficznych: de dialectica, de natura et immortalitate animae, de septem artibus, de ratione animae etc.

Karol W., Ludwik Pobożny i Karol Łysy liczne zakładają szkoły (w Ljonie, Fuldzie, Korbji, Rheims, i t.

d.).

W szkołach tych, a szczególniej w szkole pałacowej, uczono filozofji.

Pokazują się tu tacy uczeni, jak Rabanus Maurus, Henryk Antissidiorensis, Scotus Erigena.

Trudności jednak były nie małe: nieznano języka greckiego, Arystotelesa znano tylko w części i to pośrednio z drugiej ręki.

Szczególniej posługiwało tu Boecjusza tłumaczenie Organonu, a mianowicie księgi o kategorjach i analityk; około połowy XII w. poznano i inne logiczne pisma Arystotelesa, równie jak wstęp Porfirjusza do Kategorji.

Miano też wówczas pewien rodzaj krótkiego zbioru zasad arystotelesowych i Timeusza platonowego.

Do tego dodać należy wiadomości matematyczne, astronomiczne i fizyczne, po większej części od Arabów pozyskane.

Z tych wszystkich żywiołów składała się filozofja, perjodu pierwszego arystotelizmu średniowiecznego (trwającego od X do początku XIII w.).

Zasługują tu na wzmiankę: Gerbert (X w.), u którego już spostrzegamy ślady kierunku djalektycznego, cechującego cały ten perjod; Roscelin (w XI w.), uważany zazwyczaj za pierwszego nominalistę.

Walka pomiędzy nominalizmem a realizmem toczyła się o to, czy ogólne pojęcia gatunku, rodzaju, są same w sobie rzeczywistością, niezależnie od pojedyńczych przedmiotów i od myśli, lub też, czy jedynie rzeczywistemi są pojedyńcze przedmioty, a pojęcia ogólne są tylko wytworem myśli, abstrakcją, zdjętą z przedmiotów pojedyńczych.

Nominaliści byli za ostatniém zdaniem, realiści za pierwszém.

Spór ten znaczenie miał nie małe dla teologji (np. w nauce o Trójcy Przenajśw. i o Wcieleniu), a zarazem i dla stosunku teologji do filozofji.

Nominalizm bowiem pozbawia filozofję prawie wszelkiego znaczenia, ponieważ zaprzecza rzeczywistości pojęciom rozumowym, a zatém całe poznanie naturalne umysłu musi ograniczyć do sfery doświadczenia.

Realizm zaś chrześcjański nierównie lepiej godził się z filozofją, bo przyznawał rozumowi właściwą mu sferę poznania i trafniej oceniał metafizykę pogańską.

Zwycięztwo realizmu poparło postęp filozolji chrześcjańskiej średniowiecznej, tak jak późniejsze wystąpienie nominalizmu przyczyniło się do jej upadku.

Roscelin swoją djalektykę zastował do nauki o Trójcy św, popadł przez to w tryteizm, i sobór w Soissons 1092 r. wymógł na nim odwołanie błędu.

Obrońcą realizmu był św. Anzelm, arcybp kantuaryjski, myśliciel głęboki; przyjął on zasadę Św. Augustyna: fides praecedit intellectum (wiara poprzedza rozumienie), w formie nowej: credo, ut intelligam (wierzę, abym rozumiał); nazwany ztąd ojcem scholastyki.

Wilhelm z Champeaux posunął realizm do ostateczności, twierdząc, że w każdym osobniku, w każdej jednostce zawiera się powszechnik (universale) całkowicie i istotowo, tak, że jednostki pewnego gatunku wyróżniają się tylko pomiędzy sobą swemi własnościami przypadłościowemi.

Joscelin znów zwrócił się ku nominalizmowi, gdy powszechniki uważał tylko za zsumowanie jednostek.

W inny sposób oddziaływał, pod względem filozoficznym, na swoje czasy Adelard z Bath, głośny ze swoich podróży i z zebranych w czasie swoich wędrówek wiadomości matematycznych, medycznych i astronomicznych, nabytych u Arabów, do których języka i filozofji wielkie miał zamiłowanie.

Jest on tłumaczem Euklidesa.

Napisał Quaestiones naturales, i De eodem et diverso, gdzie pierwszeństwo daje Platonowi przed Arystotelesem w nauce o pojęciach.

Podobnie zasłużony jest Konstantyn afrykańczyk, podróżnik, lingwista, matematyk, tłumacz wielu dzieł greckich i arabskich, założyciel gniazda nauki na Monte Cassino.

Najgłośniejszy djalektyk w owych czasach Abelard, nie wywarł żadnego głębszego wpływu.

W metafizyce platonik, w djalektyce wielkim był wielbicielem Arystotelesa.

Podobnie jak kiedyś anomejczycy, zaufany w swoją biegłość djalektyczną, niepomiernie używał on jej w teologji, nie w jednym punkcie naruszył czystość nauki, wywołał przeciwko sobie surowe nagany, a między innemi i ze strony św. Bernarda.

„Abelard, pisze o nim św. Bernard, udaje jakoby wiedział o wszystkiém na niebie i na ziemi.“ Perjod ten zamyka Jan z Salisbury († 1180), zajmujący pomiędzy dotąd wymienionymi pierwsze miejsce, z tytułu swojej obszernej nauki.

Znał dobrze klassyków i filozofów starożytnych, o ile to było wówczas możliwe.

Chłostał on już w swojém Metalogicus nadużycia djalektyki.

Ale dotąd, były to dopiero początki arystotelesowo-scholastycznej filozofji; właściwie wyrobiła się ona w XIII w., są to jej czasy najświetniejsze.

Nowy jej popęd nadało zaznajomienie się z filozofją arystotelesowo-arabską.

Przyczyniły się ku temu wojny krzyżowe, a mianowicie łacińskie cesarstwo w Konstantynopolu, zkąd wiele skarbów starożytnej filozofji dostało się na zachód.

Już w początku IX w. poczęli Arabowie na wschodzie przyjmować grecką oświatę ludów ujarzmianych.

Pośrednikami byli tu tłumacze syryjscy.

Szczególną sławę pozyskał El-kindi.

Od matematyki i fizyki, które najprzód pociągnęły ku sobie Arabów, przeszli oni do filozofji, a mianowicie do Arystotelesa.

Najznakomitszymi ich arystotelikami na wschodzie byli: El Farabi (Alpharabius) z Turkestanu, w początku X w.; scholastycy używali jego tłumaczenia Organonu Arystotelesa, równie jak pewnego rodzaju encyklopedji nauk przez niego napisanej.

Prawie o jedno stulecie później żył Ibn Sina (Avicenna), najpłodniejszy pisarz arabski, przetłumaczył on i objaśnił wszystkie pisma Arystotelesa; jego to po większej części tłumaczenia były używane w średnich wiekach.

Pośrednikiem pomiędzy wschodem a zachodem, co do literatury arystotelesowej, był El Gazali (Algazel), ur. około 1060 r.

Mystyk praktyczny, nieco nawet hołdujący neoplatonizmowi, wpływał na polityczne przekształcenie państwa arabskiego; uczeń jego obalił w Afryce i Hiszpanji panowanie Almorawidów, nieprzychylnych naukom, i zaprowadził tym sposobem filozofję arystotelesową na zachodzie.

Kwitnące tu już poprzednio nauki matematyczne i fizyczne, nadały filozofji kierunek więcej empiryczny, w części nawet materjalistowski, a zatem religji pozytywnej wrogi (tak u Ibn-Tofeila).

Z pomiędzy tych zachodnich arystotelików, najwięcej cenionym przez filozofów chrześciańskich był Ibn Roszd (Averroes) w XII w.

Ztąd wszystkie arystotelesowe pisma, wraz z arabskiemi kommentarzami dostały się chrześcjańskim uczonym, osobliwie też, gdy, za staraniem Rajmunda, arcybiskupa toledańskiego, Jan Gondisalvi, jego archidjakon, i Jan Hispalensis, żyd nawrócony, przetłumaczyli dzieła Arystotelesa z arabskiego na łacinę.

Spory z nominalistami znudziły już wszystkich.

W Paryżu skupiało się wówczas wyższe naukowe wykształcenie, domagające się nowego dla umysłów pokarmu.

Chciwie tedy czerpano z nowych źródeł wiedzy, z dopiero co poznanej fizyki i metafizyki Arystotelesa.

Pierwsze wrażenie, tak jak później przy tak nazwaném odrodzeniu nauk, musiało być odurzające: w zapale uniesienia dla Stagiryty, naturalizm jego pochłonął filozofję chrześcjańską.

Nie ma też wątpliwości, że szerzące się potajemnie na początku XIII w. naturalistowsko-panteistyczne doktryny żywiły się arystotelizmem arabskim.

Panteizm Amalryka z Beny, równie jak Dawida z Dynantu, z tego wypływał źródła (Patrz o tém Buddei, De haeresibus ex philosophia aristotelico-scholastica exortis, in Observat.

halens. t.

1, Hal.

1700, i Dissert. de Spinosismo ante Spinosam, w Analektach hist. fil., Hala 1724).

Nic więc dziwnego, że biskupi, na soborze paryzkim r. 1209 zebrani, zakazali, aby w Paryżu nie wykładano i nie czytano fizyki Arystotelesa przez ciąg lat trzech.

Legat papiezki Robert Corceone zakaz ten ponowił, zabraniając czytania „metafizyki i fizyki arystotelesowych, kommentarzy na nie, tudzież zbioru nauki Dawida z Dynantu, Amalryka heretyka i Maurycego hiszpana.“ Sam Grzegorz IX w bulli z 1231 r. nakazał „ażeby magistrowie... nie używali tych ksiąg przyrodniczych, jakie dla pewnej przyczyny na soborze prowincjonalnym paryzkim były zakazane, dopóki nie zostaną zbadane i od wszelkiego podejrzenia błędu oczyszczone“ (Launoy, dz. cyt. c.

6. p.

108).

Z podejrzanego źródła dostały się nowe księgi Arystotelesa, bo od muzułmanów, a nadto skażone kommentarzem Averroesa; wpływ ich zgubny dawał się widocznie uczuwać, nic więc naturalniejszego, jak oględne zachowanie się w tym punkcie powagi kościelnej.

Filozofja arystotelesowa, ani jej uprawianie, nie było zakazane bezwzględnie; przekonywa o tém sam ten fakt, że od 1230 Albert W. i św. Tomasz wykładali fizykę i metafizykę w akademji paryzkiej.

Owszem, gdy przez prace tak tych jak innych nauczycieli kościelnych, usuniętém zostało wszelkie niebezpieczeństwo ksiąg arystotelesowych, Kościół nietylko nie przeszkadzał nauczaniu i czytaniu jego filozofji, lecz owszem, Urban V (1366), przy reformowaniu akademji paryzkiej, zalecił wykład wszystkich ksiąg Arystotelesa.

Zakazem więc swoim, tak sobór paryzki jak Grzegorz IX, tamowali źródło błędów heretyckich.

Jeszcze 1270 Stefan, bp paryzki, potępił widocznie z tego samego źródła płynące zdania: „Rozum jest co do liczby jeden i ten sam.

Świat jest wieczny.

Nie było nigdy pierwszego człowieka.

Wszystko zależy od koniecznego biegu ciał niebieskich.

Wola człowieka chce i wybiera pod prawem konieczności.

Wolna wola jest władzą czysto bierną.

Dusza, będąca formą człowieka, ginie wraz z ciałem.

Bóg nie poznaje rzeczy pojedyńczych.

Bóg nie zna różnych od siebie przedmiotów.

Opatrzność Boża nie kieruje ludzkiemi czynami“ (Cf. Boulay, Hist. paris.

univers.

III p.

420).

A i owo w XVI w. tak dyskutowane zdanie, że może być prawdą w filozofji, co nie jest prawdą w teologji, było też już przez Stefana potępione.

Ale pomimo zboczeń niektórych umysłów, duch chrześcjański szedł coraz dalej ku swemu celowi.

Czem Avicenna był dla arabów, tem Albert W. był w tym perjodzie dla chrześcjan.

Jest on właściwie twórcą arystotelesowsko-scholastycznej filozofji.

Posiadał on znajomość rzeczy przyrodniczych, jaka dziś jeszcze zdumiewa czytelnika.

Kommentował wszystkie wyżej przywiedzione dzieła Arystotelesa, z wyjątkiem może tylko retoryki, z tekstu łacińskiego, tłumaczonego już to z greckiego już z arabskiego języka.

Podług jego myśli, chrześcjanie powinni, oprócz Objawienia, posiadać całą wiedzę naturalną świata starożytnego, zbogaconą jeszcze późniejszemi nabytkami, równie jak metafizyką chrześcjańską, kierującą i kontrolującą tę wiedzę.

Koroną zaś wszystkich nauk miała być nauka najwyższa, teologja.

Kommentarze Alberta pisane są ze szczególną dokładnością i sumiennością (Jourdain, Recherches critiques sur l’age et l’origine des traductions latines d’Aristote, Paryż 1843).

Ritter (Christliche Philosophie t. IV 187), mówiąc o jego znajomości filozofji arystotelesowej, pisze: „na zawstydzenie późniejszych wieków, które z pogardą spoglądały na scholastyków, przyznać należy, że w XIII w. filozofję arystotelesową, wprawdzie nie bez pewnych usterków, ale nierównie lepiej znano, jak w naszych czasach.“ Z powodu wielkiego zamiłowania do Arystotelesa, nazywano Alberta małpą Stagiryty; zdaje się, że ztąd też poszedł przesąd, jakoby scholastycy byli ślepymi tego filozofa zwolennikami.

Ale są to tylko wymysły niewiadomości.

I Albert, podobnie jak jego poprzednicy, w wielu punktach jest platonikiem; filozofja chrześcjańska wzmogła się już tak dalece, że o własnych siłach stać mogła.

I tak, zwalcza Albert arystotelesowy dualizm pomigdzy Bogiem a materją, wieczność świata i t. d.

Bierze zaś od niego rozróżnienie formy i materji, pojęcie całości świata i pojęcie nieba, jako najpierwszej z przyczyn drugorzędnych.

Teologja jest dla niego z natury swej nauką praktyczną, a poznanie Boga łączy się tu z uczuciem miłości; wychodzi ona równie jak filozofja, z doświadczenia, tylko że z doświadczenia wyższego, a mianowicie z doświadczenia wiary.

Doświadczenie jednak łaski nie może przeciwić się doświadczeniu naturalnemu, i na tém polega wewnętrzna zgoda pomigdzy rozumem a Objawieniem, pomiędzy filozofią a teologją; w tém też leży przyczyna, dla czego teologja zupełnie na tych samych zasadach jest nauką, co i filozofja.

Że zaś teologja ma wyższość nad filozofją, wynika z pierwszeństwa poznania praktycznie-religijnego, opartego na Objawieniu, przed poznaniem czysto-teoretyczném i naturalnem.

Gdy później Kant praktycznej wierze rozumu daje pierwszeństwo przed rozumem teoretycznym, ulegał on tej samej myśli, co i ten myśliciel wieków średnich; ale ta wielka zachodzi pomiędzy nimi różnica, że rozum praktyczny nie jest tu czemś oderwaném, ale jest zasadą żywą, faktem dziejowym danym przez Objawienie, słowem, jest wiarą chrześcjańską; nadto, chrześcjańscy filozofowie nie przyjmowali żadnego rozdziału, pomiędzy tém praktyczno-religijném doświadczeniem a rozumem teoretycznym, lecz wykazywali, że poznanie czysto rozumowe rozszerza się i uzupełnia przez poznanie z tego wyższego płynące źródła.

Tą samą drogą szedł dalej św. Tomasz z Akwinu (ob.).

Kommentował on także wiele pism Arystotelesa i własną swoją powagą do wysokiego bardzo znaczenia podniósł jego filozofję.

W niektórych punktach dalej on szedł za nim, aniżeli Albert, jakkolwiek lepiej od niego znał Platona.

Zgodnie z Arystotelesem, wyżej stawia poznanie nad działanie; przez co pozornie wywraca wyżej określony stosunek pomiędzy filozofją a teologją; wszelako poznanie, będące u niego najwyższym, ostatecznym celem, całkowicie jest przejęte duchem praktyczno-religijnym: jest ono widzeniem błogosławionych.

Stanowczo też twierdzi, że teologiczne poznanie jest praktyczne, a że wypływa z wiary objawionej, przeto jest wyższe nad poznanie wynikające z czysto teoretycznego i naturalnego myślenia filozofów.

W ściślejszej jednak u św. Tomasza jest jedności filozofja z teologją: teologja występuje tu bowiem jako wyższa filozofja: jako filozofja, ponieważ treść wiary daje się ująć w system naukowy; jako wyższa, ponieważ źródłem jej jest objawienie nadnaturalne.

Tej wyższej filozofji poświęcił się szczególniej św. Tomasz; pracami też w tym kierunku pozyskał sobie niepożytą sławę naukową.

W tym perjodzie powstają najwspanialsze systematy teologji filozoficznej, na których czele stoi Summa św. Tomasza, arcydzieło umysłu ludzkiego.

Do tego perjodu należą: Aleksander Halensis, Wincenty z Beauvais, Roger Bakon, Duns Scotus.

Wincenty z Beauvais, w swojém Speculum mundi, dzielącém się na Speculum naturale, sp. doctrinale i sp. historiale, zostawił pewnego rodzaju encyklopedję filozoficznych i teologicznych nauk z XIII w.

Roger Bakon może być przyrównany do Jana z Salisbury, tylko że przewyższa go znacznie, osobliwie też co do wiadomości filologicznych.

Dla lepszego wyrozumienia tekstu Arystotelesa wyuczył się po grecku i po arabsku; niemniej odznaczał się on swojemi wiadomościami przyrodniczemi.

Oczytany też był bardzo w dawniejszych filozofach, w klassykach, w filozofach arabskich i pisarzach swego czasu.

Miał więc wszelkie prawo karcenia nadużyć scholastyki, a raczej tych rezonatorów pustych, którzy, ufni w swoją djalektykę, za uczonych uchodzić chcieli.

Ale umiał on odróżnić scholastykę od jej nadużyć i sam jej wiernym zawsze pozostał.

Dzieło jego, Opus majus nazwane, daje także, jak i Speculum Wincentego, przegląd stanu całej ówczesnej wiedzy.

Filozofja arystotelesowsko-scholastyczna zyskała sobie powszechne uznanie i poparcie powagi kościelnej.

Nikt nie mógł otrzymać stopnia magistra (od 1366 r.), kto nie studjował wskazanych dzieł Arystotelesa, a między niemi fizyki i metafizyki, i kto ich nie wykładał na prelekcjach.

R.

1452 przepis ten był ponowiony, z dodatkiem jeszcze etyki, a 1601 r. studja tak były rozłożone, aby cały Arystoteles mógł być przez dwa lata wyłożony.

Ale poparcie to nie powstrzymało upadku arystotelizmu: w akademji paryzkiej zajmowały się nim głowy liche, które, dla naukowej swojej słabości, szukały poparcia w środkach wcale nie naukowych.

Dowodzi tego najlepiej spór z Piotrem Ramusem, który logikę arystotelesową zaczepił w swoich Animadversiones aristotelicae.

Uczeni doktorowie przyzwali na pomoc króla Franciszka I i spalili dzieło „celem usunięcia straszliwego zamieszania,“ jakieby wyniknąć mogło z tego zamachu na jedynego Arystotelesa, księcia wszystkich filozofów.“ Na miejsce scholastyki, pełnej siły i życia, wystąpił czczy, bezduszny formalizm, djalektyczne igraszki.

Do takiego upadku scholastyki przyczynił się nie mało nomalizm, który zwolna wziął znowu górę nad realizmem.

Wilhelm Durandus († 1333), a szczególniej Occam († 1347), są przedstawicielami odrodzonego nominalizmu.

Już w Buridanie widzimy dobry obraz tej zepsowanej filozofji.

Nowsi ci nominaliści różnili się od dawniejszych swoją stanowczością i pewnego rodzaju sceptycyzmem.

Utrzymywali oni, że pojęcia ogólne są tylko płodem rozumu; że wszelkie nasze prawdziwe poznanie ma za przedmiot pojedyńcze jednostki; że pojęcia są tylko prostemi znakami dla rzeczy, a bynajmniej nie wyrażają ich istoty; że w ogóle nie ma istotnej zgodności pomiędzy myślą a bytem.

Oczywiście tym sposobem nietylko zrywała się zgoda filozofji i teologji, ale zachwianą została podstawa samej filozofji, skoro jej przedmiotem nie pojedyńcze są osobniki, ale pojęcia ogólne.

Teologja jednak jeszcze, ponieważ opierała się na wiarze dającej pewność i ponieważ za przedmiot ma Boga powszechnego, mogła mieć tytuł do nauki, byle nie nauki rozumowej.

Owszem, zupełnie niepojęte zdania są czysto teologiczne.

Teologja, przy tym zwrocie, musiała się zamienić na pewien rodzaj empirycznej nauki o rzeczach nadprzyrodzonych.

Ale tutaj filozofowie ci popadali z sobą w sprzeczność najzupełniejszą, bo teologję swoją budowali na powadze scholastyków, na pojęciach filozoficznego pochodzenia.

Nowszy nominalizm prowadził za sobą niewolnicze hołdowanie powagom naukowym: skoro bowiem był sceptycznym i wypędził z filozofji rozum, jako wyższe źródło prawdy, musiała w nim myśl stracić wszelką ufność w siebie; że zaś był tylko połowicznym sceptycyzmem, przeto czepiał się powag.

Dzieła tego rodzaju filozofów są po większej części zbiorem tylko wyrzeczeń poprzednich myślicieli.

Roztrząsano tu głównie, czy św. Tomasz zgadza się z Arystotelesem, czy nie; co powiedział ten, a co ów filozof w danej materji i t. p. Nie dobrze też odgraniczali ówcześni arystoteliści teologję od filozofji: krytykę Arystotelesa uważali za napastowanie wiary.

Tak np. teologiczny fakultet paryzki postanowił 1624 r., aby ci, co się ośmielili wystąpić z tezami pko fizyce Arystotelesa, w przeciągu 24 godzin opuścili miasto.

„Albowiem, mówili ci mizerni filozofowie, w chrześcjańskiém społeczeństwie nie ma nic niebezpieczniejszego nad nowość.“ Inaczej mówili prawdziwi filozofowie chrześcjańscy.

Św. Tomasz (in lib.

1 Ethic.

lect.

II) mówi o czasie, jako o pomocniku człowieka do lepszego poznania prawdy; o potomkach, którzy rozpatrując prace przodków, szerszy na rzeczy pozyskują pogląd; owszem, uznaje za obowiązek dodawanie ustawiczne do skarbnicy wiedzy i dopełnianie tego, czego nie dostawało w nabytkach poprzedników.

Roger Bako stanowczo też w tej samej przemawia myśli: „Poznanie prawdy wzmagać się zawsze może w tém życiu, bo nie ma nic doskonałego w rzeczach ludzkich.

Dla tego też potomkowie dopełniać powinni niedostatki przodków; weszliśmy bowiem w dziedzictwo ich pracy i, jeżeli nie jesteśmy osłami, możemy ich pracą dobić się czegoś lepszego; nader to nędzną jest rzeczą korzystać tylko z tego, co przed nami zrobiono, a samym nic nowego nie robić (Opus majus, par.

II, c.

8. p.

37, Lond.

1733).“ Do podkopania znaczenia filozofji arystotelesowsko-scholastycznej przyczyniły się nadto i niektóre przyczyny zewnętrzne.

Pod koniec XIV i na początku XV wieku, Grecy, uchodzący z Konstantynopola, przynieśli z sobą do Włoch, pomiędzy innemi greckiemi księgami, dzieła Platona i Arystotelesa, do których studjowania uczeni włoscy, porzuciwszy scholastykę, chciwie się rzucili.

Niewinne z początku zamiłowanie pięknej formy pisarzy klassycznych, pociągnęło za sobą niebawem zamiłowanie ducha i myśli poganizmu; pokazało się to szczególniej w odrodzonym czystym platonizmie i czystym peripatetyzmie, w którym nie było już nic chrześcjańskiego.

Najprzód wystąpił platonizm przeciwko arystotelizmowi scholastycznemu.

Głównym przedstawicielem tego nowego kierunku był Jerzy Gemistus, zwany Pletho z Konstantynopola (ok. 1438 r.).

Pisał on o różnicy platońskiej i arystotelesowej filozofji, na rzecz pierwszej.

Dzieło jego De legibus, podaje chrześcjanizmowi przeciwny system, zlepiony z platońskiej i niby zoroastrowej teologji, z moralności stoickiej i polityki helleńskiej.

Wystąpienie to Plethona wywołało żywe spory ze scholastykami i w ogóle z arystotelikami.

Głównymi jego przeciwnikami byli: Jerzy z Trebizondy, sekretarz Papieża Mikołaja V, wydał on: Comparatio Platonis et Aristotelis, gdzie niekiedy pozwala sobie na wcale niewłaściwe uwłaczanie Platonowi; Teodor z Gazy i Jerzy Scholarius, nazwany Gennadjuszem, patrjarcha konstantynopolit., wielki przyjaciel scholastyki, na którego rozkaz pismo de legibus publicznie było spalone.

Umiarkowańszym platonistą był uczony kardynał Bessarion, grek także.

Pismo jego przeciwko Jerzemu z Trebizondy: In calumniatorem Platonis, lib.

IV, jest najlepszém dziełem z napisanych w tym sporze: trafnie przedstawia ono różnice pomiędzy Platonem a Arystotelesem, równie jak pomiędzy nimi obydwoma a chrystjanizmem.

Pod pierwszym względem, rozbiera w średnich wiekach poruszane pytania, jak obaj ci filozofowie pojmują materję i formę; czy są formy istnieją oddzielnie; czy istnieją one same w sobie, czy też tylko w duszy; czy materja jest niestworzona i wieczna; czy Bóg jest tylko Sprawcą formy i ruchu, czy też nadto i materji, i co jest ostatecznym wszechświata celem: cnota czy poznanie kontemplacyjne.

Można też w jego piśmie widzieć pewną próbę filozofji chrześcjańsko-platońskiej.

Usiłował jeszcze godzić chrystjanizm z platonizmem, ale z przewagą tego ostatniego, Marsilius Ficinus, w swoich dziełach: Theologia Platonica i de Immortalitate animorum lib.

XVIII.

Tłumaczył i kommentował Platona, Plotyna i innych neoplatonistów.

Czystego arystotelizmu bronił Pomponatius (ur. 1462 † 1525) i jego zwolennicy.

Znany on jest ze swojej nauki o nieśmiertelności, o wolności i Opatrzności Bożej i o cudach, którym ze stanowiska filozofji arystotelesowej zaprzeczał, twierdząc przytém, że je uznaje jako chrześcjanin.

Podług niego bowiem mogło być prawdą w filozofji, co teologicznie było fałszem.

Podobnie jak Ficinus, chciał Andrzej Caesalpinus, w swoich Quaestiones peripateticae, godzić nowy arystotelizm z chrystjanizmem, ale znowu z przewagą pierwszego.

Wielkim też wrogiem scholastyki był Fr. Patritius, zwolennik nowoplatonizmu, który, w swoich Discussiones peripateticae (t. IV, Basil.

1571), dowodził nieautentyczności wielu pism arystotelesowych, domagał się od Papieża zakazu Arystotelesa na rzecz Platona.

Hermolaus Barbarus, Angelus Politianus i inni filologowie krytykowali scholastyków za ich barbarzyński, jak mówili, sposób pisania; inni znów, jak Wawrzyniec Walla, Erazm Roterdamczyk i inni wyżej wymienieni, poniewierali scholastykami nietylko już z tytułu formy, ale że ci nie znali prawdziwej filozofji Arystotelesa, że ją niedorzecznościami zupełnie przytłumili.

Luter też i jego zwolennicy, z początku potępiający Arystotelesa, choć się nim później posługiwali, scholastykom wyrzucali, że przez tę filozofję pogańską popsuli chrześcijańską teologję.

Z drugiej znów strony, opierając się na posuniętych naprzód badaniach natury, występuje przeciwko arystotelizmowi scholastycznemu Telesius (1508—88), w swojém dziele: De natura rerum juxta propria principia; podobnie Tomasz Campanella (1568—1639), który zdanie: — iż wszelkie poznanie musi wychodzić z doświadczenia, — stosował do Objawienia i próbował dać nową filozofję chrześcjańską.

Dekart (ob.) nareszcie, ojciec nowożytnego racjonalizmu i idealizmu, na długo odwrócił umysły od scholastyki, wprowadziwszy filozofję na tory nowe, po których doszła ona stopniowo zupełnego przeciwieństwa z chrystjanizmem.

W pośród tych, bardzo nieprzychylnych dla arystotelizmu scholastyeznego okoliczności, tradycja jego przechowywała się w szkołach duchownych, szczególniej zaś jezuickich.

Żywsze jednak jego odrodzenie datuje się od niedawnego czasu.

Stare uprzedzenia przeciwko scholastyce poczynają znikać coraz więcej: Mateusz Liberatore, Aloizy Taparelli, Józef Kleutgen, Kajetan Sanseverino umiejętnie wykazują siłę i głębokość arystotelizmu chrześcjańskiego, w obec bezsilnych systematów filozofji nowożytnej.

Zwrócone do świetnych czasów scholastyki badania uczonych niemieckich, francuzkich i włoskich, zmuszają nawet racjonalistów do sądów przychylnych dla myślicieli chrześcjańskicb.

Tak Ritter i Branis w swoich historjach filozofji.

Cf. Sanseverino, Philosophia christiana (v. I. Introductio, Neapoli 1862).

Ob.

także art. Scholastyka, Platonizm, Filozofja.

N.


corpora: wikisources-pl

text:
Cetti Franciszek, naturalista, ur. w Como 9 Sierp.

1726, wstąpił do jezuitów 1742 r.

Na żądanie króla sardyńskiego udał się do Sardynji; był profesorem filozofii i historji naturalnej.

Um.

w Sassari po r. 1777.

Pozostawił kilka pism w języku włoskim, odnoszących się do historji naturalnej wyspy Sardynji.

Cf. De Backer, Biblioth.

X. W. K.


text:
Baudouin, herb przedstawiający na polu złotem lwa czarnego, wspiętego na tylnych łapach, z czerwonym ozorem, — przyniesiony z Francyi do Polski około r. 1717 przez dwuch Baudouin’ów de Courtenay, a mianowicie: księdza Gabryela Piotra, misjonarza, założyciela szpitala Dzieciątka Jezus w Warszawie, i jego brata, oficera wojsk francuskich, artylerzystę, wezwanego do służby wojskowej w Polsce przez Augusta II.

Syn tego ostatniego, Jan, uzyskał w r. 1792 od Stanisława Augusta szlachectwo polskie, z zatwierdzeniem herbu rodzinnego.


text:
392.

Dawniej (nie łatwo dziś kto pojąć zdoła):

Jaka musiała wdzięków być wymiana,

By para była dobrana.

Panna, o wiele brzydsza od Anioła —

A zaś młodzieniec, dość już, gdy był zgoła

Choć trochę gładszy od szatana.


corpora: openbooks

text:
Hans Christian Andersen

Pod starą wierzbą

tłum.

Cecylia Niewiadomska

Duńskie miasteczko Kjöge leży nad brzegiem morza na równinie piaszczystej, jednostajnej; las duży widać wprawdzie w oddaleniu, ale droga do niego ciężka i daleka, a za miasteczkiem ciągną się pola i łąki, ot, jak zwyczajnie na wsi.

Każdy wie jednak, że wszędzie można znaleźć coś ładnego, gdzie nam dobrze i miło i nieraz potem w najpiękniejszych krajach tęsknimy do zakątka, gdzieśmy się chowali szczęśliwie jako dzieci i wydaje się on nam piękniejszym od wspaniałych krajobrazów i ludnych stolic.

To samo można powiedzieć Kjöge.

Mieszkańcom podobało się czyste miasteczko, z szeregiem małych ogródków nad rzeczką, tu właśnie wpadającą do zatoki.

Kochali je, bo tu im upłynęło życie przyjemnie i szczęśliwie, jak dziecięce lata dzieciom sąsiadów, o których właśnie chcemy opowiedzieć.

Ogródki ich leżały tuż nad rzeczką; w jednym był bez wysoki, w drugim stara wierzba, trochę wypróchniała, lecz tutaj właśnie dzieci najlepiej bawić się lubiły, chociaż rosła nad wodą i łatwo któremu mógł się zdarzyć wypadek.

Ale nad dziećmi Bóg czuwa, bez tego któż by je upilnował?

Zresztą były ostrożne, a szczególniej mały Kanut, który tak lękał się wody, że nawet podczas lata nie można go było namówić, aby wszedł w morze.

Inne dzieci lubiły pluskać się przy brzegu, wyśmiewały się też z niego, ale Kanut znosił cierpliwie ich żarty i nie przezwyciężał trwogi.

Raz Joasi, córce sąsiada, śniło się, że sama płynęła czółenkiem, ale bała się i wzywała pomocy, a wtedy Kanut chciał się do niej dostać i wszedł odważnie w morze.

Łódka była dosyć daleko od brzegu, więc woda dochodziła mu wkrótce do pasa, potem była po szyję, aż na koniec cały zniknął w niej z głową.

Sen Joasi w Kanucie dziwną obudził ambicję: nie pozwalał odtąd dzieciom wyśmiewać się ze swego strachu i dowodził, że tak samo zrobiłby, jak we śnie, gdyby Joasia na niego wołała.

Nie próbowano sprawdzić tego zapewnienia, ale Kanut był dumny, jak gdyby naprawdę spełnił czyn bohaterski.

Rodzice dwojga tych dzieci żyli z sobą w sąsiedzkiej zgodzie i przyjaźni, schodzili się też często w jednym lub drugim ogródku i rozmawiając patrzyli na pociechy bawiące się na ulicy lub nad rzeką, pod starą wierzbą.

Tutaj najlepiej bawić się lubiły.

Środek miasteczka zajmował rynek dość obszerny, na którym podczas jarmarków ustawiano budy i kramy z trzewikami, wstążkami i wszelkim towarem.

Tłok bywał wtedy straszny, a wedle zwyczaju zarazem deszcz i błoto, zapach koni, chłopskich kożuchów i smoły, lecz obok tego i zapach miodowy pierników, które rozkładano na wielkim straganie.

A najprzyjemniejsze było to, że człowiek, który sprzedawał owe prześliczne pierniki, corocznie podczas jarmarku wynajmował sobie izdebkę u rodziców Kanuta.

Rozumie się, że przy okazji chłopczyk zarabiał na tym niejeden przysmaczek, a zawsze dzielił się tym podarunkiem z przyjaciółką swoją, Joasią.

Najbardziej jednak cieszyły się dzieci z przyjazdu „piernikarza” dlatego, że umiał opowiadać niezmiernie ciekawe historie o każdej rzeczy, nawet o piernikach.

Raz wieczorem opowiedział obojgu prześliczną, której przez czas długi zapomnieć nie mogły.

Bo też nie była to zwykła historia, sami posłuchajcie tylko:

Na straganie leżały dwa śliczne pierniki: żółty chłopiec w kapeluszu i różowa pasterka bez kapelusza.

Twarze miały zwrócone na bok i mogły się na siebie patrzeć, chociaż trochę zezem; ale oprócz tego chłopiec miał z lewego boku gorzki migdał, zamiast serca, dziewczynka za to była z najczystszego miodu.

Rozumie się, że wyglądali tak wspaniale tylko z tej strony, na którą się patrzy, bo drugiej i tak nie widać.

Chłopiec i pasterka leżeli obok siebie na straganie bardzo długo: nie sprzedawano ich, gdyż przeznaczone były na wystawę, jako najpiękniejsze.

A ponieważ leżały obok, patrzyły wciąż na siebie i były bardzo piękne, więc się podobały sobie i pokochały się nawzajem.

Tylko żaden z pierników nic nie mówił o tym drugiemu.

— On powinien odezwać się pierwszy, bo jest chłopcem — mówiła do siebie dziewczyna, ale nie wymagałaby nawet wyrazów, gdyby tylko wiedziała, że jest kochana nawzajem.

Chłopiec myślał inaczej: różowa sąsiadka bardzo mu się podobała i marzył, że jest bogatym paniczem, ma pełną kieszeń złota, więc ją kupuje dla siebie i zjada.

Kilka tygodni leżały pierniki na stole i bardzo wyschły; ale kochały się zawsze, tylko nic nie mówiły, co było całym nieszczęściem.

— Dobrze, że chociaż leżę koło niego i mogę na niego patrzeć — myślała pasterka.

Wtem — knak! — bardzo po cichu — i złamała się w pasie, gdzie była najcieńsza.

— Gdyby wiedziała, jak bardzo ją kocham, nie byłaby się może złamała tak prędko — pomyślał chłopiec.

— Taka była historia, a oto są oba pierniki — rzekł dobry kupiec i dał Joasi chłopca, który był jeszcze cały, a złamaną pasterkę Kanutowi.

Ale dzieci były tak bardzo wzruszone, że nie miały serca zjeść zakochanej pary.

Nazajutrz zabrały oba prześliczne pierniki i całą gromadą powędrowały aż na cmentarz.

Tu ustawiły chłopca i dziewczynkę pod murem, który osłaniał kobierzec wiecznie zielonego bluszczu, i zaczęły opowiadanie.

Dziewczyna, zaczepiona rękami o liście, wyglądała, jakby nie była złamana.

Słońce padało na oba pierniki i cała powieść zdawała się jeszcze piękniejszą niż wczoraj wieczorem w domu.

Wszystkie dzieci słuchały zachwycone i milczące, a wtem spostrzegły, że najstarszy chłopiec — zapewne przez złośliwość — zjadł oba kawałki pasterki.

Płakały po niej z żalu, a potem — z litości naturalnie, ażeby biedaka nie zostawić samego na tym świecie — zjadły i chłopca.

Historii jednak o wiernej miłości bez słów tej pięknej pary piernikowej nie zapomniały nigdy.

Kanut i Joasia byli zawsze razem, nie umieli nawet bawić się oddzielnie, pod bzem lub starą wierzbą opowiadali sobie codziennie przygody, śpiewali i biegali.

Joasia miała głosik niby srebrny dzwonek, Kanut śpiewać nie umiał, ale zawsze dobrze pamiętał słowa.

I to coś znaczy przecie, a głos Joasi podziwiała sama właścicielka sklepu galanteryjnego i bardzo lubiła słuchać jej śpiewu z daleka.

Były to dni szczęśliwe.

Ale nie mogły trwać wiecznie, bo wszystko się zmienia na świecie.

Trzeba się było rozstać.

Matka Joasi umarła, a ojciec zamierzał się ożenić powtórnie w stolicy, gdzie mu obiecywano korzystne zajęcie.

Dzieci przy pożegnaniu płakały serdecznie, a rodzice przyrzekli sobie pisywać przynajmniej raz na rok.

Kanuta oddano także na naukę do szewca w Kjöge; za duży był chłopiec, aby mógł zbijać bąki całymi dniami po ulicy.

Przy pracy często myślał o Joasi.

Jakże by ją chętnie odwiedził w stolicy, która o pięć mil tylko była oddalona!

W dni pogodne mógł nawet widzieć kościelne wieże, a złoty krzyż wyraźnie połyskiwał w słońcu.

Czy też Joasia o nim myślała nawzajem?

Na Boże Narodzenie rodzice Kanuta odebrali list ze stolicy.

Dawny sąsiad zupełnie zadowolony był z miejsca, a Joasi powodziło się wybornie: jej piękny głos zwrócił uwagę i dostała miejsce w teatrze, a doświadczeni ludzie obiecują jej tam świetną przyszłość; i teraz nawet już trochę zarabia.

Ze swoich oszczędności przysłała sąsiadom srebrnego talara, aby wypili jej zdrowie.

Dopisała tę prośbę sama i dołączyła jeszcze „pozdrowienie dla Kanuta”.

Wszyscy płakali z radości i pili za zdrowie Joasi i jej ojca.

Odtąd Kanut myślał o niej jeszcze więcej i pracował z takim zapałem, że igła nieraz kłuła mu palce głęboko.

Ale to nic nie znaczy, głupstwo!

Joasia o nim pamięta serdecznie, a on ją kocha i pragnie ją pojąć za żonę, skoro się tylko wyuczy rzemiosła i zostanie czeladnikiem.

Wtedy powędruje prosto do stolicy i opowie jej o swych zamiarach, żeby nie powtórzyła się historia nieszczęśliwej pary pierników.

Nadszedł na koniec czas oczekiwany: Kanut był czeladnikiem i szedł po raz pierwszy w życiu do stolicy, do znajomego majstra.

Co to będzie za radość zobaczyć Joasię!

Już nie są dziećmi: ona ma lat 17, on o dwa lata starszy.

Chciał jeszcze w Kjöge kupić dla niej złoty pierścionek, ale się zastanowił, że w Kopenhadze muszą być ładniejsze.

Pożegnał więc rodziców, zarzucił na plecy niewielki tłumoczek i ruszył w drogę późnym wieczorem jesiennym, mimo drobnego i chłodnego deszczu.

Porzucał swoje rodzinne miasteczko może na długo, lecz nie myślał o tym; liście spadały z drzew z cichym szelestem, błoto było na gościńcu, niebo szare.

Przybył do nowego majstra mokry i zabłocony, ale z tym sobie poradził bez trudu, a nazajutrz dał się poznać przy robocie.

W niedzielę dopiero jednak mógł odwiedzić rodziców Joasi.

Ubrał się też starannie, w nowy garnitur i kapelusz, chociaż dotąd chodził w czapce.

Ale przecież był już teraz czeladnikiem.

Znalazł dom, ulicę i po wielu schodach wszedł tak wysoko, że w głowie mu się zakręciło.

Jak ci ludzie w stolicy mieszkają tak jedni na drugich!

W pokoju, do którego uszedł po zapukaniu, było czysto i dostatnio, ojciec Joasi przyjął go bardzo serdecznie, a żona jego, choć obca osoba, poczęstowała gościa szklanką kawy.

— To się Joanna ucieszy! — rzekł ojciec.

— Tęgi chłopak wyrósł z ciebie i przystojny.

No, i ty zobaczysz, co się z niej zrobiło.

Niejedną już pociechę miałem z tej dziewczyny, a da Bóg, więcej się jeszcze doczekam.

Teraz, choć mieszka przy nas, ma swój osobny pokoik i sama za niego płaci.

Zapukał do córki, jakby człowiek obcy, i wszedł razem z Kanutem.

Tu dopiero było prześlicznie.

Takiego pokoiku nikt by nie znalazł w Kjöge, i królowa piękniejszego mieć nie mogła.

Na podłodze leżał dywan, okno zasłaniały długie, białe firanki, kwiaty, na ścianach obrazy i lustro wielkie, jak drzwi.

Przy stole fotel aksamitny — niby w pałacu.

Kanut objął to wszystko jednym rzutem oka, gdyż naprawdę nic nie widział prócz Joasi.

Była zupełnie inna, niż ją sobie wyobrażał, lecz daleko piękniejsza.

Żadna dziewczyna w Kjöge z nią się porównać nie mogła.

W pierwszej chwili wydała mu się strasznie obca, ale to trwało tylko mgnienie oka i zniknęło zupełnie, kiedy z okrzykiem radości rzuciła się ku niemu.

O mało co go nie pocałowała — powstrzymała się jednak: nie są przecież dziećmi.

Och, ale ucieszyła się niezmiernie!

Oboje łzy mieli w oczach, kiedy stali naprzeciw siebie, trzymając się za ręce.

A potem tyle pytań!

Tyle do opowiadania!

O rodzicach, o starej wierzbie.

O niczym nie zapomniała.

Nawet o piernikowych lalkach rozmawiali, ich starej miłości i okrutnym losie.

Joasia się śmiała, ale Kanutowi serce biło bardzo mocno.

W każdym razie nie była dumna: na jej życzenie rodzice zatrzymali Kanuta na wieczór.

Joasia sama nalewała mu herbatę, rozmawiała wesoło.

Potem czytała głośno taką piękną książkę, jak gdyby ją wyjęła z jego serca.

Na koniec zaśpiewała.

Słuchając Kanut nie mógł się od łez powstrzymać, ale Joasia uścisnęła go za rękę i powiedziała:

— Jesteś dobrym chłopcem, masz serce.

Takim zostań.

A ojciec przy pożegnaniu rzekł do niego:

— No, teraz nie powinieneś o nas zapominać.

Spodziewam się, że zobaczymy cię niedługo.

— Aż za tydzień! — pomyślał Kanut, ale co dzień wieczorem, gdy skończył robotę, szedł na przechadzkę, naturalnie na ulicę, gdzie mieszkała Joasia.

Miło mu było patrzeć na jej oświetlone okno, a raz nawet wyraźnie widział jej główkę przez szybę.

— W niedzielę jej powiem, że musi zostać moją żoną — myślał sobie.

— Nie chcę, żebyśmy zmarnowali życie, jak piernikowe lalki.

Jestem wprawdzie dopiero czeladnikiem, ale nie lękam się pracy i niedługo zostanę majstrem, a wtedy się pobierzemy.

Ale w niedzielę Joasia była zaproszona z rodzicami na wizytę i musiała mu o tym powiedzieć.

Jaka szkoda!

Miał widać bardzo smutną minę i Joasi żal się zrobiło biedaka.

— Zobaczymy się wkrótce — rzekła.

— Pewno nigdy w życiu nie byłeś w teatrze?

Czekaj, śpiewam we środę, więc przyślę ci bilet.

Ojciec wie, gdzie mieszka majster, u którego pracujesz.

Dobra Joasia.

We środę rzeczywiście przysłała mu bilet jak list w kopercie i Kanut po raz pierwszy był tego wieczora w teatrze.

Co tam widział, nie umiałby nawet opowiedzieć, ale Joasia śpiewała prześlicznie, choć była żoną jakiegoś obcego człowieka.

Na żarty, naturalnie.

Kanut dobrze to rozumiał, toteż razem z innymi krzyczał i klaskał w dłonie, okazując jej przez to, jak mu się podoba.

Podobała się wszystkim.

Sam król uśmiechał się do niej w swej loży i Kanut uczuł się strasznie nieśmiały, taki oddalony i maleńki.

Odzyskał jednak prędko śmiałość i odwagę: przecież ją kochał najbardziej na świecie i gotów dla niej pracować do śmierci, żeby jej było dobrze.

I ona kocha go też niezawodnie, tylko muszą rozmówić się zupełnie szczerze, żeby znów tak nie było, jak z owymi piernikami.

On jest mężczyzną i powinien odezwać się pierwszy.

Z takim postanowieniem wybrał się w niedzielę.

Szedł jak do kościoła.

Joasię zastał samą i to go bardzo ucieszyło.

— Dobrze, żeś przyszedł — rzekła — chciałam nawet posłać po ciebie, ale się spodziewałam, że dziś będziesz.

Muszę powiedzieć ci o ważnej rzeczy: wyjeżdżam w piątek do Paryża.

Muszę się uczyć, żeby coś ze mnie było.

Biedny Kanut oniemiał z żalu i zdziwienia, lecz Joasia serdecznie wzięła go za rękę i zaczęła pocieszać.

Mówiła, że się uczyć musi, aby być wielką śpiewaczką i zarabiać dużo pieniędzy, i żeby wszyscy zawsze ją chwalili.

Wtedy Kanut przemówił także, powiedział, jak ją kocha i jak bardzo pragnie, żeby została jego żoną.

Nie potrzebuje wcale zarabiać pieniędzy, bo on dla niej pracować będzie życie całe, a pochwały obcych ludzi — cóż to warte?

Joasia zasmuciła się tym bardzo, a kiedy skończył, rzekła:

— Nie myśl o tym, Kanucie.

Bylibyśmy oboje nieszczęśliwi.

Ja cię bardzo, bardzo kocham, jak rodzona siostra, ale nie chcę być twoją żoną, bo wcale nie pójdę za mąż: chcę być tylko sławną, śpiewaczką, żeby mnie na całym świecie wszyscy podziwiali.

Wtem weszła do pokoju macocha Joasi i spojrzała, ze zdumieniem na bladą twarz Kanuta.

— Kanut tak się zmartwił, że wyjeżdżam — rzekła Joasia, jakby o niczym innym nie mówili.

— No, bądź rozsądny, mój poczciwy chłopcze, jak zawsze byłeś w Kjöge, czy pamiętasz?

Pod naszą starą wierzbą!

Nie pozwoliła mu odejść do domu, sama nalewała herbatę i podawała ją gościowi; potem śpiewała dla niego.

— Żegnam cię, dobry, kochany braciszku — rzekła na pożegnanie — najlepszy towarzyszu moich lat dziecięcych!

I łzy popłynęły jej po twarzy.

W piątek odpłynęła do Francji, a Kanut został w Kopenhadze.

Koledzy się dziwili, że taki posępny, wyśmiewali się z niego, namawiali do zabawy, do rozrywki.

Więc poszedł z nimi razu jednego do sali, gdzie się zbierano na tańce.

Wszyscy się weselili, ale on był smutny, męczyła go zabawa i drażniła, widział Joasię ciągle koło siebie i na koniec uciekł do domu.

I w domu było smutno.

Cały świat wyglądał okropnie i ponuro.

Kanutowi się zdawało, że jest na pustyni.

Była zima.

Ziemia i wody zamarzły, świat stał się białą i cichą mogiłą.

Lecz gdy wróciła wiosna, ogarnęła chłopca wielka tęsknota i silne pragnienie iść w świat daleki.

Spakował swój tłumoczek i wyruszył w drogę.

Tylko nie do Francji!

Udał się na zachód i szedł od miasta do miasta, coraz dalej i dalej, bez wytchnienia, aż zaszedł do starożytnej, pięknej Norymbergi.

Tu zapragnął odpocząć.

Zachwyciło go miasto malownicze, jak wycięte z obrazka, niepodobne do żadnego, które widział dotąd.

Prostej ulicy nie było tu wcale, domy ani myślały stać w równych szeregach, ganki, wieżyczki, gzymsy, posągi, filary wyskakiwały z nich na wszystkie strony, a wysoko rozpościerały się rynny i zlewy, niby bajeczne smoki, aż do środka ulic.

Na rynku jakaś dziewczyna czerpała wodę ze studni otoczonej kamiennymi figurami i podała zmęczonemu chłopcu czysty napój: pęk róż miała w ręku, więc dała mu jedną.

To wydawało się Kanutowi dobrą wróżbą.

W kościele odezwały się nagle organy takim znajomym dźwiękiem, jakby pochodziły z Kjöge.

Kanut wszedł do świątyni.

Cicho tutaj było i uroczyście: promienie słoneczne przez różnobarwne szyby wpadały smugami i krzyżowały się pośród wysmukłych, w górę strzelających kolumn.

I wielka, uroczysta cisza przeniknęła aż do serca Kanuta.

Został w Norymberdze.

Majster jego mieszkał w małym, malowniczym domku, za starymi murami, które stoją dotąd nad kanałem, oblewającym piękne miasto: bzy rozrastały się nad niskim domkiem i zaglądały do małego okna, w którym pracował Kanut.

Tutaj przebył lato i zimę, lecz na wiosnę powędrował znowu dalej.

Bez był winien wszystkiemu: pachniał tak zupełnie, jak w ogrodach w Kjöge i zanadto przypominał mu ojczyznę.

Przeniósł się więc w głąb miasta, gdzie bzów nie było wcale i u innego majstra znalazł pracę.

Warsztat jego teraz znajdował się blisko starego, kamiennego mostu, koło wodnego młyna, wiecznie szumiącego bystro spadającą falą.

Wszystkie domy skupiały się tutaj w gromadkę i wysunęły naprzód swoje ganki i figury, jakby je chciały rzucić w nurty rzeki.

Tu nie było ogrodów ani zieloności, nawet kwiatka w doniczce w żadnym oknie, ale naprzeciw szewskiego warsztatu rosła nad wodą wielka, stara wierzba, tuląc się do ścian domu, jak gdyby się bała, aby nie porwały jej szumiące fale.

Giętkie gałęzie drzewa zwieszały się na dół i przeglądały w chłodnej, czystej wodzie, zupełnie tak samo, jak w Kjöge.

Prześladowały go widocznie drzewa; wieczorem zwłaszcza, przy świetle księżyca, stara wierzba wyraźnie zwracała ku niemu swoje zielone i wiotkie gałęzie.

Coś nieokreślonego płynęło z niej wtedy prosto do serca.

Kanut jej niecierpiał.

Nie mógł patrzeć na nią dłużej i pożegnał majstra.

Powędrował w świat dalej.

O Joasi nigdy nie mówił nikomu, ale nie mógł zapomnieć o niej.

I stara historia piernikowej pary dziwnie często snuła się przed nim.

Zdawało mu się teraz, że ją rozumie lepiej.

Chłopiec miał gorzki migdał zamiast serca, a czyż jego serce nie było też gorzkie?

Źle mu było na świecie, nie mógł znaleźć kąta, gdzie by odpoczął spokojnie, gdzie by go nie ścigały wspomnienia i drzewa.

Duszno mu było; rozluźniał rzemienie swego tłumoczka, lecz to nic nie pomagało.

Dopiero widok gór sprawił mu ulgę.

Leżały przed nim, niby skrzydła ziemi, złożone do spoczynku.

Czy je rozpostarła kiedy?

Czy próbowała na nich wzlecieć aż do nieba, ale opadła jak bańka mydlana?

I patrzył na szeroki, rozległy krajobraz gór, lasów, chmur i jezior, szczytów i przepaści!

Szedł wciąż dalej; doliny wydawały mu się jednym szeregiem owocowych sadów; gdy przechodził, dziewczęta zajęte robotą, przyjaźnie pozdrawiały go skinieniem głowy, śnieżne szczyty płonęły o zachodzie słońca; a gdy wśród ciemnych lasów ujrzał błękitne jezioro, wydawało mu się, że czar jakiś przeniósł go nad brzeg morza w Kjöge.

I ogarnęła go znowu tęsknota, ale bez bólu.

Gdzie Ren szumiące fale rzuca w przepaść, która zamienia je w mgłę przezroczystą, w śnieżne obłoki i w świat je wysyła, jakby tu było ich gniazdo rodzinne — gdzie tęcza siedmiobarwne wstęgi rozwiesza nad przepaściami: tam Kanut widział młyn na rzece w Kjöge, gdzie woda także burzy się i szumi.

Zostałby może chętnie w tej pięknej dolinie, ale za wiele wierzb i bzów tu rosło — więc poszedł dalej.

Wdzierał się wytrwale na szczyty śnieżne, na urwiste skały, przebywał drogi, jak gniazda jaskółek nad przepaściami czarnymi wiszące.

W głębi szumiały potoki srebrzyste, chmury się przesuwały pod jego stopami, deptał po ostach górskich i różach, i śniegu, aż z północnego skłonu przedarł się na stoki gór południowe i wstąpił w krainę wiecznie zielonych drzew, winnic i słońca.

Powitały go wonią kwitnące kasztany, pola kukurydzowe i żyzne doliny.

Góry zostały za nim, niby mur wysoki, który oddzielał go od wspomnień dawnych.

Zatrzymał się przed wielkim i wspaniałym miastem, które zowią Mediolanem.

Robotę znalazł łatwo u dobrych staruszków, którzy się przywiązali prędko do cichego i pobożnego chłopca.

Niewiele on mówił, lecz pracował dzielnie, gdyż jakiś wielki ciężar spadł mu tutaj z serca.

Wszystko tu było nowe, a takie odmienne, że w nim budziło podziw i zdumienie.

Marmurowe kościoły, wieżyce, posągi zdawały się ze śniegu czystego wykute; nad nim błękitne niebo, a dalej zielona, nieskończona równina, od północy tylko zasłonięta szeregiem niebotycznych szczytów.

I przychodził mu na myśl kościół z czerwonej cegły, obwieszony festonami zielonego bluszczu — tam, na północy, w Kjöge.

Nie tęsknił do niego, woli być pochowany tutaj, w górach.

Rok upłynął w ten sposób.

Od trzech lat opuścił już kraj rodzinny, lecz nie myślał o tym; nie powróci tam nigdy.

Razu jednego majster, poczciwy staruszek, który serdecznie polubił Kanuta, zabrał go z sobą na wielką operę.

I w teatrze jest sala, którą poznać warto!

Prawda, że warto!

Jasno, jak w dzień biały, piętra się wznoszą jedne nad drugimi, aż pod sklepienie, a dokoła w lożach damy strojne, z kwiatami, panowie, muzyka — wszystko jak w Kopenhadze, tylko daleko piękniejsze; lecz tam — była Joasia…

I tu jest Joasia!

Czy to czary?…

Podniosła się wielka zasłona i stoi przed nim w jedwabiach i złocie, w złotej koronie, a śpiewa! — tak chyba w niebie Boże anioły śpiewają!

To ona, ona!

Uśmiecha się, patrzy prosto na niego.

— Joasia! — krzyknął Kanut, chwytając za rękę starego majstra.

Szewc spojrzał na afisz.

— Tak, Joanna — rzekł cicho, pokazując palcem jej imię i nazwisko.

Ludzie krzyczeli i klaskali w dłonie, rzucali wieńce i kwiaty na scenę, wywoływali ją, skoro odeszła — musiała wracać znowu.

Na ulicy tłum cały otoczył jej powóz, ciągnął go zamiast koni.

Kanut ciągnął także i krzyczał wraz z innymi; krzyczał głośniej od nich; a, kiedy zatrzymano się wreszcie przed domem wspaniałym, oświetlonym, on otworzył drzwiczki, przez które wyskoczyła lekka, jasna, uśmiechnięta…

Joasia.

Dziękowała spojrzeniem i skinieniem głowy, była wzruszona.

Kanut stał tak blisko, patrzył jej prosto w oczy; i ona spojrzała na niego, uśmiechnęła się wdzięcznie — lecz go nie poznała!

Jakiś pan z gwiazdą błyszczącą na piersi podał jej rękę i zniknęli razem na marmurowych schodach, wśród blasku i kwiatów.

Kanut wrócił do domu, spakował tłumoczek i zebrał się do drogi.

Powróci do ojczyzny, do bzów, do starej wierzby.

Przeżył już całe życie.

Poczciwi staruszkowie chcieli go zatrzymać, prosili, aby został, zwracali uwagę na bliską zimę; śnieg upadł już w górach.

Lecz Kanut się nie lękał: drogę znajdzie zawsze, a kij w ręku to przyjaciel.

I poszedł.

Szedł znowu długo przez góry i skały, po ciężkich drogach; sił ubywa prędko, ale przed sobą nie widzi miasteczka, ani osady ludzkiej.

I nikogo.

Tylko gwiazdy nań patrzą z wysokiego nieba.

A spoczynku już pragnie: nogi mu odmawiają posłuszeństwa, w głowie się kręci.

Nagle w dolinie pod nim błysnęły gwiazdy.

Czy to w jeziorze niebo się przegląda?

Coraz ich więcej i coraz jaśniejsze; zmieniają miejsca.

To małe miasteczko!

Ta pewność sił dodaje Kanutowi.

Już niedaleko!

Otóż i oberża: mała, uboga, ale dla niego wystarczy.

Noc i dzień w niej przepędził, gdyż potrzebował wypoczynku.

Był chory, a deszcz padał, drogi się popsuły, ciężko iść dalej.

Lecz na trzeci dzień rano przyszedł wędrowny muzykant z katarynką i zagrał melodię, która tak żywo przypomniała mu ojczyznę, że tu dłużej wytrzymać nie mógł.

I znowu ruszył na północ, a szedł z takim pośpiechem, jak gdyby się obawiał, że zanim powróci, wszystkich mu śmierć zabierze.

Nie mówił do nikogo o swojej tęsknocie, i nikt nie wiedział, co się działo w jego sercu, szedł przecież obcy pomiędzy obcymi, do swoich, do swej wioski dalekiej nad morzem, tam na północy.

Wieczór się zbliżał.

Mróz wzmagał się z wolna, kraj był coraz równiejszy: pola, łąki, drogi.

Przy gościńcu rosła wielka, stara wierzba; wyglądała tak dziwnie swojsko — jakby tamta.

Kanut był znużony, więc usiadł pod drzewem; potrzebował odpocząć — głowa mu ciążyła, oczy się zamykały.

Zauważył jednak, jak troskliwie stara wierzba otuliła go swymi gałązkami — jak najtroskliwszy ojciec!

Bo też to była tamta!

Wzięła go na ręce i niosła teraz jak małe dziecko do ojczyzny, do Kjöge, na znajome, piaszczyste wybrzeże, gdzie biegał dzieckiem.

Tak, to była ona, ta sama wierzba.

Wyszła naprzeciw niego, bo długo nie wracał i znalazła go wreszcie i przyniosła sama do małego ogródka nad rzeczką, gdzie czeka już Joasia w złocistej koronie i wita go z daleka radosnym okrzykiem.

A oto znowu jakieś dwie postaci, podobniejsze do ludzi, niż przed laty.

Szczególniej się zmieniły!

To chłopiec z piernika i jego ukochana.

Piękną stroną odwrócili się do niego, trzymając się za ręce.

— Dziękujemy ci — rzekli — nauczyłeś nas mówić i otośmy zaręczeni!

Idą przez ulicę razem, ręka w rękę, wprost do kościoła w Kjöge.

Kanut i Joasia idą tuż za nimi, trzymają się także za ręce.

Widać czerwone mury, bluszczem obwieszone, drzwi otwarte szeroko, słychać organy, światła płoną na ołtarzu.

Orszak przez główne wejście wchodzi do kościoła.

— Państwo naprzód! — odzywa się chłopiec z piernika i ustępują miejsca Kanutowi, który z Joasią klęka przed ołtarzem.

Joasia schyla wdzięcznie śliczną główkę, a z oczu jej spływają łzy, jak perły szronu.

To lód, który niegdyś zamroził jej serce, a teraz stopniał pod tchnieniem wytrwałej, wiernej miłości.

Te łzy zimne…

W tej chwili Kanut się obudził.

Siedział pod starą wierzbą, w obcym kraju, w chłodny, zimowy wieczór.

Z chmur zimne krople na twarz mu padały.

— To sen! — szepnął ze smutkiem.

— Najpiękniejsza chwila mego życia!

Pozwól mi jeszcze tak marzyć, o Boże!

I zamknął oczy.

I znów zasnął — i marzy.

Nad ranem śnieg spadł duży, wiatr miotał nim mroźny…

Kanut spał.

Szeroką drogą ludzie idą do kościoła; pod starą wierzbą siedzi czeladnik wędrowny.

Zmarzł, nie żyje.

Pod starą wierzbą usnął, jak w dzieciństwie, ale na — wieki.

-----


Prof. dr hab. inż. Jerzy Ziółko Mgr inż. Ewa Supernak Mgr inż. Przemysław Borek Mgr inż. Marek T. Jędrzejewski Mgr inż. Dariusz Kowalski Politechnika Gdańska KONSTRUKCJA ZBIORNIKA OPOJEMNOŚCI V= 75000 m3DWUPLASZCZOWEGO IZPODWÓJNYM DNEM W 1999 roku autorzy artykułu zaprojektowali dla Instytutu Transportu Nafty w Kijowie zbiornik o pojemności 75 000 m3 na surową ropę naftową.

Jest to obiekt inżynierski, ekologicznie bezpieczny, dzięki zastosowaniu podwójnego płaszcza i podwójnego dna.

Przekrój pionowy omawianego zbiornika oraz widok dna pokazano na rys. l, a na rys. 2 - konstrukcje płaszcza oraz podział dachu pływającego na hermetyczne sekcje.

Odległość pomiędzy płaszczem zewnętrznym i wewnętrznym wynoszącą 6,0 m przyjęto na zdecydowane życzenie zamawiającego.

Tak duża odległość niejest wymagana w polskich przepisach.

Również na życzenie zamawiającego zaprojektowano dach dwupłytowy, jako żejest on sztywniejszy od dachu pontonowo - membranowego.

Jednakże konsekwencją zwiększonej sztywności dachu jest większy jego ciężar.

Dach dwupłytowy waży około 474000 kg, a alternatywnie zaprojektowany dach pontonowo - membranowy tylko około 255 000 kg.

Płaszcze zbiornika oparto na dwóch niezależnych pierścieniowych fundamentach żelbetowych; ze względu na dużą odległość pomiędzy płaszczami nieopłacalne było wykonanie wspólnego fundamentu, zwłaszcza że taki fundament podczas eksploatacji zbiornika mógłby osiadać nierównomiernie.

Każdy z pierścieniowych fundamentów ma szerokość 60 cm i posadowiony jest na głębokości 1,4 m.

Wewnątrz pierścieniowych fundamentów pod środkową częścią dna wykonana będzie podsypka piaskowa zagęszczona poprzez wibrowanie do stopnia identycznego jaki wymagany jest dla podłoża nawierzchni drogowych.

Dwa stalowe dna rozdzielone są pleciona siatką stalową o grubości 5mm, wymiary oczek siatki wynoszą 25 x 25mm.

W przestrzeni pomiędzy oczkami będzie wytworzone podciśnienie, którego stała wartość będzie wskazywała na szczelność obu den.

W celu ułatwienia lokalizacji ewentualnych przecieków dna podzielono na 7 sekcji, z których każda ma niezależną kontrole szczelności.

Autorzy projektu zdają sobie sprawę, że podciśnieniowa kontrola szczelności dna wywołuje różne zastrzeżenia, jednakże jest to metoda od lat stosowana na Zachodzie ijak dotychczas nie napotkaliśmy w literaturze opisu innej metody zweryfikowanej przez wieloletnią eksploatacje.

Wewnętrzna część obu den zaprojektowana jest z blach o grubości 8 mm z założeniem ochrony antykorozyjnej od strony fundamentu piaskowego

Przekrój zbiornika Dw = 72000 Dw = 84000 Rozmieszczenie wyposazenia technicznego w pierwszym pierścieniu płaszcza zbiornika Rys. l.

Przekrój zbiornika i konstrukcja dna

Widok zbiornika Przekrój zbiornika ooD 8N -~ I I I I I I I I I I I I I t "I 1--1-I I l J j 1-~.

~,I I I I I I ) I I I I I I t~~o I I I I I \, I j l I I J-rlLr.!lo~ I I I I I I "- I I I I I I t~r''-r~I I I I I <''- I J I I l j-~t__!1_I I I I I I looclol I I I I 1- ~ __rr Rozmieszczenie wyposa2enia technicznego górnej krawędzi ptaszcza zbiornika oraz na dachu ptywajQcym 1111 Rys. 2.

Konstrukcja płaszcza zbiornika i podział dachu pływającego na hermetyczne sekcje <=t - kr6óec prlel_wy On :lOO .L.

B - studzienko od"oóorUerUo dachu 2.l O - luk rTl()(ltolowy On 1000 :u.

• - luk dlo opr2)''T''QÓOwonioOn 500 2J O - WiOl wenty\ocyjny On 500 2j • - kr6ciec pomi<yowy On l~ 15 • - lO ..

6r nopo ..;etnojQcy On 800 lS c:::::J - drobinko burty ptonowej X) • - podpieroki dochu plywojQceqo .

Jj

i od strony wnętrza zbiornika.

Ponieważ każda z 7 sekcji den powinna być wykonana w ciągu jednego bezdeszczowego dnia dlatego aby usprawnić montaż środkowej części obu den zalecono wykonać je metodą rulonową.

Powyższe wymaganie podyktowane zostało dążeniem do niedopuszczenia w okresie montażu do zawilgocenia sprzyjającego powstawaniu korozji w przestrzeni pomiędzy obu dnami.

Pierścienie obwodowe dna dolnego pod obu płaszczami wykonane są z blach grubych - 22mm pod płaszczem wewnętrznym i 2lmm pod płaszczem zewnętrznym.

Płaszcze zbiornika zaprojektowano z blach o wymiarach o wysokości 2500 mm i długości około 8000mm w celu zmniejszenia objętości robót spawalniczych.

Długości blach płaszcza zewnętrznego i wewnętrznego została tak dobrana, aby spoiny pionowe leżały w tych samych przekrojach poprzecznych - jest to istotne ze względu na rozmieszczenie osprzętu np. rurociągów, które nie mogą być wspawane w miejscach spoin.

Płaszcze zbiornika zaprojektowano z czterech gatunków stali ( tablica 1), dążąc poprzez zmniejszenie grubości blach zarówno do obniżenia ciężaru płaszcza jak i do zmniejszenia objętości robót spawalniczych.

Tablica 1.

Konstrukcja płaszczy zbiornika PŁASZCZ WEWNĘTRZNY Numer CHARAKTERYSTYKA STALI pierścienia Grubość blach Gatunek Odmiana Granica Normowa (cargi) licząc od plastyczności *) plastyczności wytrzymałość dołu płaszcza obliczeniowa mm ~_{MP<D_ fd (MP~ 1 28 18G2AV R 430 360 2 23 15G2ANNb R 380 315.., 19 15G2ANNb R 380 315~ 4 17 18G2A D 345 295 5 13 18G2A D 355 305 6 13 St3W C 235 215 7 II St3W C 235 215 8 1I St3W C 235 215 PŁASZCZZEWNETRZNY 1 23 l8G2AV R 430 360 2 19 l5G2ANNb R 380 315 3 14 18G2A D 355 305 4 1I 18G2A D 355 305 5 1I St3W C 235 215 6 II St3W C 235 215 *) Próba udarności stali dla poszczególnych odmian plastyczności wykonywana jest w następujących temperaturach: C ODC D - 20DC R -40DC

I Przyszły użytkownik zbiornika zażyczył sobie aby rurociągi produktowe o średnicy 700mm wspawane były w płaszcz na takiej wysokości aby oś rurociągu znajdowała się 600 mm ponad dnem.

Spowodowało to komplikację w wykonaniu typowego wzmocnienia płaszcza przez naspawanie kołnierzy, zastosowano więc w miejscach rurociągów blachy płaszcza o dużo większej grubości - 60 mm, podczas gdy na pozostałej części obwodu dolny pierścień płaszcza wewnętrznego ma grubość 28mm, a płaszcza zewnętrznego 23mm.

Oba płaszcze zwieńczone zostały pierścieniami wiatrowym usytuowanymi na wysokości 1,134 m poniżej górnej krawędzi płaszcza.

Konstrukcją nośną pierścieni wiatrowych są koliste belki kratowa o szerokości 1200 m.

Pasy tych kratownic wykonano z połówek dwuteownika szerokostopowego HEB 160 a krzyżulce i słupki z teowników 80 x 80 x 9mm.

Pierścienie wiatrowe pokryte są ocynkowanymi kratkami podestowymi typu "Mostostal".

W projekcie omawianego zbiornika odstąpiono od tradycyjnego rozwiązania - pierścienia wiatrowego wykonanego w postaci poziomej blachownicy, pierścień tak nie był nigdy idealnie płaski, w związku z tym woda deszczowa zalegała w lokalnych wklęśnięciach chodnika przy jego styku z płaszczem, powodując korozję płaszcza ponad chodnikiem.

Należy także odnotować inną zmianę w konstrukcji pierścienia wiatrowego w stosunku do rozwiązań tradycyjnych.

Zmiana ta spowodowana została różnicą występującą y.

I polskich i ukraińskich przepisach przeciwpożarowych.

Zraszanie zbiornika, według.

wymagań ukraińskich, konieczne jest od górnej krawędzi płaszcza a ni''e, jak w przepisach polskich, wyłącznie poniżej pierścienia wiatrowego.

Aby sprostać wymaganiom ukTaińs-k-im-pas kratowego pierścienia wiatrowego nie mógł być bezpośrednio przyspawany do płaszcza lecz musiał być oddalony od niego o 80mm.

Uzyskano to stosując podkładki dystansowe wykonane z teowników, były one rozmieszczone na obwodzie płaszcza co 1145mm~ Stateczność płaszcza zewnętrznego wymagała zastosowania pośredniego pierścienia wiatrowego - zaprojektowano go na trzecim od góry pierścieniu blach, który ma grubość 11mm.

Pośredni pierścień wiatrowy będzie wykonany z blach zespawanych w przekrój kątowy 200 x 200 x 15mm, będzie on umieszczony po wewnętrznej stronie płaszcza, aby nie zakłócał spływu wody zraszającej płaszcz w wypadku pożaru.

Jednym z elementów układu komunikacyjnego na zbiorniku, zapewniającym dostęp z poziomu terenu do dachu pływającego jest chodnik łączący oba płaszcze.

Został on zaprojektowany w taki sposób, aby nie stanowił sztywnego połączenia obu płaszczy a więc jest zamocowany do płaszcza wewnętrznego i przesuwnie oparty na płaszczu zewnętrznym.

W ten sposób zostało zapewnione niezależne odkształcanie się obu płaszczy przy różnym nagrzaniu ich przez słońce, a także nie przekazywanie obciążeI1w wypadku awaryjnego uszkodzenia jednego z płaszczy.

Niezależna praca obu płaszczy musi być zapewniona także w miejscu przejścia przez nie rurociągów produktowych.

Aby spełnić ten warunek w przestrzeni międzypłaszczowej na rurociągach zaprojektowano kompensatory.

Rozwiązania osprzętu dachu pływającego minimalnie odbiegają od rozwiązań tradycyjnych.


text:
←Sobota Pamiętnik pani Hanki

Sobota

Spotkałam Romka.

To jednak jest przyjemnie, gdy ktoś przy każdym spotkaniu ze mną czerwieni się jak pensjonarka.

Umacnia to mnie w wierze we własne wartości.

Zatrzymałam sanki i zawołałam go.

Stał przed jakimś sklepem.

Potknął się o kupę śniegu na brzegu chodnika.

Zachował się wprost niezdarnie, co przy jego klasie ma duży urok.

Ubrany zresztą był, jak zawsze, pierwszorzędnie.

To jego ogromna zaleta.

Nie cierpię mężczyzn źle ubranych.

Taki na przykład Leszek Ponimirski programowo ubiera się fatalnie.

Podejrzewam nawet, że bardzo rzadko się kąpie.

Romek pocałował mnie w rękawiczkę i powiedział:

– Och, nie przypuszczałem, że jesteś w Krynicy.

Gdyby...

Nie dokończył, więc zapytałam:

– Gdybyś o tym wiedział?...

Zrobiłam mu miejsce obok siebie.

Gdy już konie ruszyły, powiedział z emfazą:

– Gdybym o tym wiedział, nie przeklinałbym tak swego lekarza za to, że mnie tu wysłał.

Czy... jesteś sama?

– Tak, Jacek siedzi w Warszawie.

A ty?...

– Ja?... – przeraził się.

– A z kimże mógłbym tu być?!

Zaśmiałam się.

– No, mój drogi Romku.

Przecież nie będziesz we mnie wmawiał, że wiecznie żyjesz w celibacie.

Odwrócił głowę.

Te wszystkie kwestie ogromnie go peszą.

Czasami chce mi się śmiać na myśl, że ten chłopak w ogóle nie wie jeszcze, co to jest kobieta.

Co prawda może być to zupełnie interesujące.

Wyobrażam sobie jego zachowanie się w takich okolicznościach.

Wszystkie panie oglądają się za naszymi sankami.

Nie dziwię im się.

Romek musi podobać się każdej.

To zabawne.

Na pewno niejedna go atakuje.

A ten biedak broni się jak lew.

– Nie stronię od ludzi – powiedział po długim namyśle.

– Tylko od płci odmiennej?...

Spojrzał na mnie surowo i oznajmił mi tonem wyroku sądowego:

– Zmieniłaś się bardzo.

– Na niekorzyść?

Odwrócił głowę i niemal gniewnie powiedział:

– Tak.

To wszystko zaczynało mnie bawić.

– Czy zbrzydłam?

– Nie o tym mówię.

– Przytyłam?

– Ach, nie.

Udajesz, że mnie nie rozumiesz.

W twoim sposobie bycia...

Inaczej patrzysz na życie niż dawniej, niż wtedy, gdy...

– Gdy co?

– Gdy tak wiele nadziei wiązałem z tobą.

To nieszczęście, jak bardzo ten chłopak jest patetyczny.

Gdyby nie korciła mnie jego niewzruszalna niewinność, już czułabym się znudzona.

Jestem ciekawa, co zrobiłby taki człowiek, gdyby się dostał we wprawne rączki takiej na przykład Betty Normann.

Byłoby to nad wyraz komiczne.

Ona oczywiście dostroiłaby się do jego tonu.

Ja jestem zbyt wielką sybarytką, by zadawać sobie tyle trudu.

Jeżeli szokuje go moje zachowanie się, niech się męczy.

Albo straci sentyment do mnie, albo zdoła przystosować się do mojego facon d’etre.

W gruncie rzeczy tak bardzo mi na nim nie zależy i mogę zdobyć się na to ryzyko.

Powiedziałam mu:

– Mój drogi Romku.

Nie jestem już gęsią.

A ty, zdaje się, do końca życia zamierzasz nosić głowę w chmurkach, szukać polnego kwiecia i grać na fujarce.

To może zajmujące póty, póki się ma osiemnaście lat.

Ale zastanów się, że kiedyś, jako minister czy inny prezes z brzuszkiem, będziesz wyglądał z tą manierą dość zabawnie.

Czułam, jak pod wpływem moich słów kurczy się cały.

Jego sposób bycia wynika najprawdopodobniej z nieśmiałości.

Chciałabym poznać jego marzenia.

Na pewno są przeciwieństwem tego, czym żyje.

W marzeniach tych musi być wiele zuchwałych podbojów miłosnych.

Może nawet cynizm.

– Staram się nie mieć żadnej maniery – powiedział wzburzony.

– Więc może źle się wyraziłam.

Po prostu twoje podejście do życia jest piekielnie niewygodne.

– Jak to rozumiesz?

– Chodzisz na koturnach.

Robi to wiele stuku, ale krępuje swobodę ruchów.

– Stuku?

– No, tak – zdobyłam się na otwartość.

– Swoją cichością i brakiem agresywności robisz dookoła siebie reklamowy hałas.

Każesz się zdobywać.

Niecierpliwie ruszył ramionami.

– Wcale nie chcę być zdobywany.

– Tym gorzej.

– Nie zależy mi na tym.

– A jednak takie sprawiasz wrażenie – brnęłam naprzód.

– Oto człowiek nie z tego świata, zazdrośnie strzegący skarbów swego serca, zaklęta królewna, niedostępna forteca, czy jak tam chcesz to nazwać, która czeka na zwycięską zdobywczynię.

Zaśmiał się nieszczerze.

– Upewniam cię, że nie czekam.

W ogóle te sprawy zbyt mało zajmują miejsca w moim życiu, bym miał im poświęcać więcej uwagi.

– Aha, chcesz mi przez to dać do zrozumienia, że ja zbyt wiele o nich myślę.

– Nie miałem tego zamiaru, ale, skoro już o tym mówimy... nie mogę zaprzeczyć.

Rzeczywiście wydaje mi się...

Może mi się wydawać, że poświęcasz im zbyt wiele czasu.

– Czy można zbyt wiele czasu poświęcić miłości?!

Znowu się zarumienił i odpowiedział jakimś zupełnie innym tonem:

– Miłości można poświęcić całe życie.

To dziwne, że ten Romek przy jego urodzie jest taki poważny.

Przyglądałam się jego profilowi.

Ma w sobie coś z Savonaroli.

Jakiś zacięty wyraz i klasyczne linie czoła, nosa, podbródka.

Umiałby być okrutny.

Gdyby się we mnie nie kochał, na pewno bym się go bała.

To jednak dziwne, jak wielką władzę dać może uczucie.

Siedziałam obok niego, mówiłam mu rzeczy przykre i drażniące, wiedząc, że nic mi nie grozi, że jeden mój uśmiech, jedno dotknięcie ręki może go uszczęśliwić.

– Życie byłoby niesłychanie nudne – powiedziałam – gdybym na nie patrzyła twoimi oczami.

– Nudne? – zdziwił się.

– Wcale się nie nudzę.

– Bierzesz je zbyt poważnie.

– Tak, jak na to zasługuje.

– Wcale nie zasługuje.

Otóż to właśnie, że nie zasługuje.

Czy ty, na przykład, wiesz, co to jest przygoda?

Wzruszył ramionami.

– Miałem wiele przygód.

– Wątpię.

W każdym razie nie zrobiłeś na pewno nic by na nie się narazić.

Wszystko u ciebie musi być uplanowane i przygotowane.

Przynajmniej to, co jest świadome.

Jakaś mordercza konsekwencja.

– Nie rozumiem ciebie.

– To bardzo proste.

Zawsze wiesz, co zrobisz.

Wiesz co i dlaczego.

– Sądzę, że każdy człowiek wie, co i dlaczego robi.

– Bynajmniej.

Ten, kto zna urok życia, lubi czuć się jak łódź bez steru na falach.

– Ooooo...

Niesiona w dowolnym kierunku?!

– Nie.

Ogólny kierunek możemy jej nadawać.

Ale pewne dywagacje są czymś koniecznym, co chroni nas przed nudą.

Romek przygryzł dolną wargę.

To jeszcze bardziej podkreśliło w jego twarzy rys zaciętości.

– Bardzo cię przepraszam, Haneczko, że nie umiem być zabawnym towarzyszem – powiedział.

– Przepraszam, że cię nudziłem.

Jeżeli pozwolisz, tu wysiądę.

Właśnie u tego fotografa mam coś do załatwienia.

Zaśmiałam się.

– Nieprawda.

Nic nie masz do załatwienia i wcale nie jesteś nudny.

A raczej twój rodzaj nudy jest zupełnie zabawny.

Spojrzał na mnie prawie z nienawiścią.

– Masz dość oryginalny słownik.

– Dziękuję za komplement.

– To wcale nie miał być komplement.

Wręcz przeciwnie.

Cóż to za dziwny sposób dzielenia ludzi na takie dwie kategorie, jak: nudny i zabawny.

– A jakie są inne kategorie?

– Mój Boże.

Wartościowy, próżny, właściwy, etyczny...

Tysiące określeń.

Uczułam się z lekka dotknięta tą uwagą.

– Czyli chcesz przez to powiedzieć, że kategorie mego rozumowania są płytkie?

– Chcę przez to powiedzieć, że nie zadajesz sobie trudu, by ujmować głębiej zagadnienia.

Zmierzyłam go ironicznym spojrzeniem.

– Zagadnienia?...

Czy naprawdę sądzisz, że jesteś dla mnie zagadnieniem?

Zaczerwienił się bardzo i mruknął:

– Nie mówiłem o sobie.

– Ale ja mówiłam o tobie.

Bardzo cię lubię, mój drogi, nie ukrywam zresztą tego, ale nie jesteś dla mnie żadnym zagadnieniem.

Widzę cię na wylot.

Znam cię doskonale...

– Może zanadto jesteś pewna swego sądu.

– Wcale nie zanadto.

Ty jesteś całkowicie zrobiony z jednego materiału.

Jeżeli były w tobie jakieś domieszki, postarałeś się je usunąć.

Zamyślił się i nic nie mówił.

Odezwał się dopiero po dłuższej pauzie:

– Nie wiem.

Może i masz rację.

W takim razie rzeczywiście muszę cię nudzić.

– Ależ wcale nie – zaprotestowałam.

– Chciałabym tylko, byś się trochę zmienił.

Spojrzał na mnie wystraszonymi oczyma.

– Bym się zmienił?

– Och, jesteś nieludzko poważny.

Czyś ty nigdy nie zrobił żadnego głupstwa?

Zastanowił się i odpowiedział:

– Owszem.

Jeden raz.

– Zdumiewasz mnie.

– Jeden raz, gdy poznawszy ciebie nie uciekłem na drugi koniec świata...

Bardzo to ładnie powiedział.

To zasługiwało już na nagrodę.

Zdjęłam rękawiczkę i lekko pogłaskałam go po twarzy.

On jest naprawdę bardzo zabawny.

Cofnął się tak gwałtownie, jakbym go dotknęła rozpalonym żelazem.

To jednak jest frapujące.

– Przepraszam – powiedziałam.

– Nie chciałam zrobić ci przykrości...

Miał zaciśnięte szczęki i pod naciągniętą skórą twarzy grały mu mięśnie.

Niewielu znam mężczyzn równie ładnych tą prawdziwie męską, niebezpieczną urodą.

Umie świetnie panować nad sobą, ale jego miłość musi być jak burza, jak orkan.

Ile gwałtowności kryje się pod tym pozornym spokojem!

Dobrze jednak zrobiłam, że nie zostałam jego żoną.

Byłby świetny właśnie jako przygoda.

Ale na stałe, na co dzień byłoby to zbyt monotonne.

A w dodatku niebezpieczne.

Odczułam to wyraźnie, że bałabym się go.

Nie umiałby mi zostawić chwili czasu, nie wypełnionej sobą.

Taka zachłanność musi pociągać i na pewno pociąga w nim niejedną, ale a la longue stałoby się to torturą.

Jak mu to wszystko wytłumaczyć?

Mężczyźni o psychice tego typu nie są zdolni do zrozumienia czegoś, co nie jest wieczne, ostateczne, nieodwołalne.

On jest bezapelacyjny.

I ma tak wspaniale zarysowane nozdrza, które poruszają mu się ledwie dostrzegalnie.

Opanowała mnie nagle nieprzezwyciężalna ochota, by go pocałować.

Mocno, w same usta.

Sanki minęły ostatnie zabudowania.

Droga była pusta.

To okropne mieć do czynienia z mężczyzną tak wysokim, który nie ma najmniejszego zamiaru pochylić się, by ułatwić mi zadanie.

Przecież trudno bym się nań wspinała.

A nieludzko mnie korciło.

Wprost musiałam go pocałować.

Od czego jednak inwencja.

Upuściłam rękawiczkę po swojej prawej stronie gdzieś między futrzany fartuch a siedzenie.

Musiał przechylić się przeze mnie, by po nią sięgnąć.

Wówczas jego policzek znalazł się tuż przy mojej twarzy.

Mały ruch głowy wystarczył, by dotknąć wargami kącika jego oka.

Zrobiłam to bardzo ostrożnie i natychmiast cofnęłam się w obawie, że znowu się żachnie i może mi nadwerężyć zęby.

Moja ostrożność została nagrodzona.

Istotnie uniknęłam niebezpieczeństwa w samą porę.

Romek zaś z wrażenia wypuścił z rąk rękawiczkę, którą właśnie zdążył wyłowić.

Ta mała przygoda uwolniła mnie od jakichkolwiek wyjaśnień.

Trzeba było zatrzymać konie i woźnica pobiegł po rękawiczkę.

Romek siedział jak skamieniały.

– Jakąż śliczną mamy pogodę – powiedziałam swobodnie.

– Lubię mróz, gdy pod płozami tak śpiewa i gdy świeci oślepiające słońce.

Spojrzałam nań z ukosa i trochę się przelękłam.

Może postąpiłam jednak zbyt lekkomyślnie.

Gotów natychmiast zażądać ode mnie, bym porzuciła Jacka i uciekła z nim co najmniej do Ameryki Południowej.

Albo sam się spakuje i natychmiast wyjedzie, zostawiając mi patetyczny list.

– Po co to zrobiłaś? – odezwał się głucho po dobrych pięciu minutach milczenia.

Udałam zdziwienie.

– Co zrobiłam?...

Że cię pocałowałam?...

Mój Boże, czy ja wiem?...

Przyszła mi nagła ochota.

Jesteś ładny i zawsze mi się podobałeś.

– Czy... to tylko kaprys?...

– Być może.

To jest takie nudne zastanawianie się nad każdym swoim postępkiem.

Analizowanie wszystkich drobiazgów...

– Wiedziałem, że dla ciebie jest to drobiazgiem – wyrzucił z siebie takim tonem, jakby mi oznajmiał: „Wiedziałem, żeś wytruła całą rodzinę i zamordowała sześcioro niemowląt”.

Zirytowało mnie to trochę.

– A czymże ma dla mnie być?

Czym jest, obiektywnie rzecz biorąc, zwykły pocałunek?

– Czy... czy i w stosunku do innych mężczyzn... zachowujesz się tak samo?

Byłam już zła.

– Tak.

W stosunku do wszystkich, bez wyjątku.

Ale upewniam cię, że żaden dotychczas nie zrobił mi o to awantury.

– Bo żaden z nich cię nie kocha – wybuchnął.

– Zaiste, masz dziwne wyobrażenie o miłości.

Zawsze sądziłam, że atrybutem tego uczucia raczej jest pocałunek niż wymówki i impertynencje.

Z całej siły chwycił mnie za rękę i spojrzał mi głęboko w oczy.

Był z tym gniewem, niepokojem i nadzieją wspaniały.

Miły Boże!

Czemuż jest taki głupi?!

Zapytał przerywanym głosem:

– Jak mam to rozumieć...

Haneczko, jak mam to rozumieć?...

Czy... ty mogłabyś mnie... pokochać?

Potrząsnęłam głową.

– Nie mogłabym.

Nie mogłabym właśnie dlatego, że ty tak poważnie bierzesz te sprawy.

Nie cierpię przywiązywania większej wagi do przeżyć, niż na to zasługują.

Boję się wszystkich klęsk żywiołowych.

Nie pociąga mnie trzęsienie ziemi.

Po prostu go się boję.

Stokroć wolę pogodę i ciszę.

I jeżeli mam być szczera, dlatego cię właśnie nie pokochałam.

Znowu odsunął się ode mnie i zastygł w milczeniu.

Na szczęście był właśnie ostry zakręt i chcąc nie chcąc musiał się do mnie przytulić.

By złagodzić swoje słowa, powiedziałam:

– Zresztą, mój Romku.

Mówiłam ci, że nie lubię zagłębiać się w analizę swoich postępków czy uczuć.

Czyż to nie jest zupełnie proste?...

Podobasz mi się, żywimy dla siebie bardzo wiele przyjaźni.

Dlaczego nie miałabym cię pocałować?

– Dlatego, że to, co dla ciebie jest tylko chwilowym kaprysem, dla mnie może być rozdarciem nie zagojonych blizn.

– I znowu przesadzasz.

Nie, Romku.

Musimy o tym wszystkim pomówić wyczerpująco.

Może podczas takiej rozmowy i ja zdołam sobie uświadomić mój stan wewnętrzny.

Jeżeli chcesz zrobić mi prawdziwą przysługę, przyjdź dzisiaj o piątej do mnie.

Mieszkam w „Patrii”.

Nic nie odpowiedział.

Sanki właśnie zatrzymały się przed fryzjerem, u którego miałam zamówioną godzinę.

wysiadłam i żegnając się z Romkiem dodałam:

– Będę czekała.

Zrobiłam przy tym umyślnie jak najbardziej zalotną minę.

Nie lubię spraw, które się przeciągają.

Chciałam mu wyraźnie dać do zrozumienia, że jeżeli zdecyduje się przyjść, przyjdzie do jaskini lwa.

Jeżeli zaś sądzi, że kalam jego uczucia, rozdzieram blizny i robię dużo innych, równie nieestetycznych rzeczy – niech sobie wyjedzie.

Pierwszą osobą, którą zobaczyłam u fryzjera, była Betty Normann.

Obsługującemu ją fryzjerowi usiłowała wytłumaczyć, o jakie uczesanie jej chodzi.

Posługiwała się przy tym angielskim, francuskim i niemieckim, lecz ten jej nie mógł zrozumieć.

Niewiele pomagała też usłużna interwencja dwóch pań, które widocznie nie władały dobrze żadnym z tych języków.

Serce zabiło mi mocniej.

Oto nadarzała się wyborna okazja do nawiązania znajomości.

– Czy pani pozwoli – odezwałam się do niej po angielsku – że będę służyła jako tłumacz?

Musiała od razu poznać po akcencie, że znam świetnie angielski, gdyż uśmiechnęła się do mnie nad wyraz przyjemnie i odpowiedziała:

– Jestem pani bardzo wdzięczna.

To naprawdę wyjątkowo uprzejme ze strony pani.

Zazdroszczę pani, że nauczyła się pani języka polskiego.

– Nie potrzebowałam się uczyć.

Jestem Polką.

– Niepodobieństwo!

Mówi pani jak rodowita Angielka.

Ja w Polsce bawię od niedawna, a wasz język jest taki trudny.

Wytłumaczyła mi, o co jej chodziło, a ja z kolei powtórzyłam to fryzjerowi.

Swoje miejsce zajęłam prawie nieprzytomna z wrażenia.

Bądź co bądź chociaż nieformalnie, zdołałam ją poznać.

Jakie będą tego następstwa?...

Oczywiście przy każdym spotkaniu będziemy się sobie kłaniały, a możliwe, że ona w jakimś innym przypadku zwróci się jeszcze o moją pomoc.

Muszę się mieć na baczności.

Może jednak wytelegrafować wuja Albina?...

Na razie tego nie zrobię.

Zobaczę, jak będą się układały stosunki.

Ona ostatecznie nie robi tak złego wrażenia.

Być może (nie marzę jeszcze o tym) polubi mnie i sama zrozumie, jak brzydkie jest to, co chce mi zrobić.

Ostatecznie pewno też ma jakieś serce.

A mnie kobiety na ogół lubią.

Nawet Muszka Zdrojewska, która pęka z zazdrości o Tota.

Gdy weszłam do sali restauracyjnej, było już tam prawie pełno.

Sporo znajomych.

Chociaż mi niektórzy dawali znaki, bym siadła przy ich stoliku, udałam, że tego nie spostrzegam.

Wiem z doświadczenia, jak to jest niewygodnie w różnych uzdrowiskach, gdy się człowiek od razu na początku sprzęgnie z jakimś towarzystwem.

Później trudno jest odczepić się, chociaż może chciałoby się przebywać z kim innym.

Nie zbliżę się tu do nikogo, zanim się nie rozejrzę.

Muszę zresztą zobaczyć, z kim tu przestaje Betty Normann.

Weszła w parę minut po mnie i również usiadła przy osobnym stoliku.

Gdy dostrzegła mnie, znowu się uśmiechnęła.

Zachowuje się zupełnie przyzwoicie.

Na usprawiedliwienie Jacka muszę stwierdzić, że jest ona comme il faut.

Pojąć tylko nie mogę, dlaczego tak uporczywie udaje, że nie zna polskiego języka.

Z przyjemnością skonstatowałam, że na pewno nie jestem gorzej ubrana od innych pań.

Zobaczę, jak będzie wieczorem.

Chociaż jeżeli o mnie chodzi, na wieczorowe toalety kładę najmniej nacisku.

Uważam, że kobieta prawdziwie elegancka musi się wyróżniać smakiem strojów rannych i popołudniowych.

Oburza mnie taka Halszka, która ubiera się gorzej niż średnio, a wieczorowe toalety sprowadza z Paryża.

To najlepszy dowód nouveau richelostwa.

Gdy wróciłam do numeru, zastałam zabawną niespodziankę: Romek przysłał mi wiązankę mimozy i kartkę z przeproszeniem, że nie będzie mógł przyjść, gdyż zatrzymują go ważne sprawy.

Cóż za sensat!

I ta mimoza!

To takie do niego podobne przysyłać właśnie mimozę.

Pewno w języku kwiatów coś to znaczy.

Szkoda, że nie mam babci.

Zadepeszowałabym do niej po wyjaśnienia.

Za czasów naszych babć ludzie bali się używać języka do wyłuszczenia swoich intymniejszych spraw.

Posługiwali się w tym celu kwiatami.

Jakie szczęście, że nie żyłam w tamtej epoce.

Pękałabym ze śmiechu, co prawda, ale umarłabym z nudów.

Mimoza!

To pewno ma znaczyć, że nie ośmieli się mnie tknąć.

Cóż za zabawny chłopak.

Kolor też pewno ma jakieś znaczenie.

Romek byłby zupełnie na miejscu w „fin de siecle’u”.

Swoją drogą i tak duży mój sukces, że nie wyjechał.

Ukrywać się przede mną może bardzo długo, gdyż nieopatrznie nie zapytałam go o to, gdzie mieszka.

Ciekawa jestem, czy ta Betty wie, że ma do czynienia z żoną Jacka.

Udaje nieświadomość, ale sądzę, że już dzisiaj wieczorem potrafię to wybadać.

Co też sobie myśli Jacek...

Ponieważ wie, że mieszkamy w jednym hotelu, na pewno boi się, że między nami może dojść do nieporozumień.

Jeżeli tak jest rzeczywiście, albo przyjedzie tu pod jakimś pozorem, albo będzie telefonował, by się dowiedzieć.

W każdym razie nie wyobrażam sobie, by spędzał czas pogodnie.

Dobrze mu tak.

Niech wie, że każdy grzech wymaga pokuty.

Kończę już pisać.

Muszę się przebrać do kolacji.


text:
Basztan, ogród w stepie z uprawą kawonów lub melonów.

Po turecku bostandży — ogrodnik, po rumuńsku bostan — arbuz, po persku bostan, bustan — ogród warzywny.

Z wyrazów powyższych Ukraińcy stworzyli dla ogrodu stepowego na nowinie nazwę basztan, upodobniając ją do brzmienia, wziętego z polszczyzny wyrazu „baszta“.


text:
280.

Wiatr przeciwności nie wystudzi

Serc, co, związane w bratnie grono,

Wymianą gorącości płoną.

Więc niech się w tobie żądza budzi —

Gdy ci jest cenną przyjaźń ludzi —

By twoją przyjaźń też ceniono.


text:
Bogusławski Józef, ur. 9 Grud.

1754, pijar, uczył w Międzyrzeczu wołyńskim, w Warszawie, w Wilnie, gdzie 1790 wykładał teologję moralną, a 1802 dogmatyczną; miał nadto probostwo w Podbereziu.

W pracach jego nie widać gruntownego wykształcenia, ani wyższych zdolności.

Zostawił, oprócz kilku drobnych rozpraw łacińskich i wierszyków: 1) O doskonałém prawodastwie, 1786 Warsz.

2) Życia sławnych polaków, t.

I Warsz.

1788, t. II Wilno 1814.

3) Mowy i wiersze moralne z autorów klassycznych, 1801 Wilno.