corpora: wikisources-pl

text:
38.

Żeście, z wszelakiej chuci,

Wychodząc w świat, wyzuci.

Lecz nie wie, jak z niej wróc


corpora: openbooks

text:
Józef Czechowicz

jednakowo

pościele wonne zielem

dlatego siano pachnie snem

w słońca kwadratach oknach zieleń

czerwony kwiatek żarzy się jak usta

przez kwiat i te liście wprost

z promieni pochyły most

w ciszy przeczuć

u ciebie mateczko dzień ma oczy krowie

wędrowcem w stepie człapie zapóźniony wieczór

ranki w obłokach się czają

i znowu dzień je łowi

noce migocą snami grając

sieje się słodycz przez lniane sito

ty siejesz matczyna głowo

zawsze uśmiech ręką serdeczną wita

jasno biało brzozowo

z końca stołu z wagonu z pola i bulwaru

gdziekolwiek oddycham ciemnogrzywy chłopak

oczy me listy myśli jeden mają popas

szepcą zaklęcie wieków wiecznych

wołają gwiazdę czarów

słowo jak słonecznik

*matusiu*

-----


text:
Nie mogli jednak wyjechać tego samego dnia do Bełczączki, albowiem Pągowski po puszczeniu krwi zasłabł znacznie i sam mówił, że mu potrzeba wypoczynku.

Nazajutrz za to czuł się trzeźwiejszy, jakby odmłodzony, i z dobrą otuchą, chociaż z pewnym niepokojem, zbliżał się do domu.

Zajęty całkiem swemi myślami, mało rozmawiał z księdzem przez drogę, lecz gdy wjeżdżali już do wsi i gdy uczuł, że ów niepokój coraz bardziej go ogarnia, rzekł:

— Aż mi to dziwno.

Drzewiej wracałem ci zawsze do mojej siedziby jako człowiek, który u siebie jest panem i inni troszczyli się o to, jakiem ich powitam obliczem, a teraz ja się troszczę, jak mnie powitają.

— Powiedział Wirgili — rzekł na to ksiądz — „amor omnia zincit” a zapomniał dodać, że i mutat.

Włosów nie ostrzyże ci ta Dalila, boś waćpan łysy, ale że ja cię jeszcze obaczę przędącego kądziel u jej nóg, jako Herkules prządł u nóg Omfalii, to pewna.

— Ej, nie taka moja natura! — umiałem zawsze trzymać w garści i czeladź, i familię.

— Tak ludzie mówią, ale właśnie dlatego tembardziej się to waćpanu należy, żeby cię wziął kto w karby.

— Miłeź to karby! — odrzekł z niezwykłą sobie wesołością Pągowski.

Jechali bardzo wolno, bo we wsi błoto było okrutne, że zaś z Radomia wyruszyli nierychło z południa, więc zapadła już noc.

W chatach po obu stronach świeciło z okien łuczywo, od którego kładły się wpoprzek drogi czerwone smugi.

Gdzieniegdzie przy płocie zamajaczyła jakaś postać ludzka baby lub chłopa, który ujrzawszy jadących, coprędzej zdejmował czapkę i kłaniał się w pas.

Widać było zaraz z tych zbyt niskich ukłonów, że Pągowski umiał trzymać w garści ludzi, ba, nawet że ich trzymał zanadto i że ksiądz Woynowski nie bez przyczyny gromił go za zbytnią surowość.

Ale w tej chwili stary szlachcic miększe czuł niż zwykle w piersiach serce, więc, spoglądając na owe pochylone postacie i na zapadłe w ziemię okienka chałup, rzekł:

— Uczyni się też jakąś łaskę poddaństwu, za którem zawsze się ona wstawiała.

— Oj, to, to! — odrzekł prałat.

I umilkli.

Pan Gedeon rozprawiał się czas jakiś z własnemi myślami, poczem ozwał się znowu:

— Wiem, że wam, dobrodzieju, rad dawać nie trzeba, ale to musicie jej powiedzieć, że to dla niej gotuje się dobrodziejstwo i że ja przedewszystkiem o niej myślę; a w razie oporu (którego się nie spodziewam, ale nuż!) choćby i fuknąć trochę...

— Powiedziałeś waćpan, że nie chcesz jej zmuszać...

— Powiedziałem, ale co innego, gdybym ja groził i fukał, a co innego, gdy jej niewdzięczność wytknie kto inny, a do tego osoba duchowna.

— Zostaw-że mnie waćpan tę sprawę, której, ponieważ-em się podjął, tedy dołożę starań, by ją z jaknajlepszym skutkiem przeprowadzić.

To wszelako waćpanu powiem, że przemówię do dziewki delicatissime...

— Dobrze, dobrze!

Jedno tylko jeszcze słowo.

Wielką ona czuje do Taczewskiego abominacyę, ale gdyby przygodziła się o nim wzmianka, wartoby coś jeszcze przeciw niemu dorzucić...

— Jeśli tak postąpił, jak waćpan mówiłeś, to nequam jest.

Dojeżdżamy.

No!

W imię Ojca i Syna...

— I Ducha Świętego — amen!

Dojechali; ale nikt nie wyszedł na ich spotkanie bo z powodu błota koła nie czyniły turkotu, a psy nie szczekały na znajomych ludzi i konie.

W sieni było ciemno, bo czeladź widocznie siedziała w kuchni, i zdarzyło się tak, że na pierwsze zawołanie p. Pągowskiego: „jest tam kto?“ — nie ukazał się nikt, a na powtórne, ostrzejszym już głosem uczynione, wyszła sama panienka.

Wyszła ogarniając ręką świecę, ale ponieważ była w blasku, a oni w cieniu, więc, nie dojrzawszy ich zrazu, zatrzymała się koło drzwi.

A oni też nie odezwali się przez chwilkę, bo naprzód wydało im się to jakąś osobliwszą wróżbą, że ona pierwsza ku nim wychodzi, a powtóre, że uroda jej zdumiała ich tak, jakby jej przedtem nigdy nie widzieli.

Palce, któremi ogarniała świecę, wydawały się różowe i przezrocze; blask pełgał po piersiach, rozświecał usta i małą twarz, która wydawała się trochę senna i smutna, może dlatego, że oczy pozostawały we wgłębionym cieniu.

Czoło i śliczne jasne włosy, tworzące nad nim jakby koronę, były jednak skąpane w blasku.

I, otoczona naokół mrokiem, a sama świetlista i cicha, stała tak przed nimi, podobna poprostu do anioła, stworzonego z różowej jasności.

— O, jak mi Bóg miły, czyste objawienie! — rzekł prałat.

A Pągowski zawołał:

— Anulu!

Wówczas podbiegła ku nim i, postawiwszy świece na przymurku komina, poczęła ich witać z radością.

Pągowski przycisnął ją czule do serca, kazał jej się cieszyć z przybycia tak zacnego gościa i sławnego we wszystkich sprawach konsyliarza, a gdy po skończonych powitaniach weszli do stołowej izby, zapytał:

— Toście już po wieczerzy?

— Nie.

Właśnie czeladź miała przynosić z kuchni i dlatego nikogo w sieni nie było.

A ksiądz spojrzał na starego szlachcica i zapytał:

— To możeby nie czekając?

— Nie, nie — rzekł prędko Pągowski.

— Pani Winnicka wnet się tu zakrzątnie.

Jakoż pani Winnicka zakrzątnęła się skutecznie — i w kwadrans później zasiedli do grzanego wina i jajecznicy.

Ksiądz Tworkowski jadł i pił dobrze, lecz przy końcu wieczerzy spoważniało mu oblicze i rzekł, zwracając się do panienki:

— Moja mościa panno!

Bóg wie, dlaczego ludzie zowią mnie konsyliarzem i dlaczego się mnie tak często radzą, ale skoro i opiekun waćpanny tak czyni, tedy muszę pomówić z nią w pewnej ważnej sprawie, którą memu lichemu dowcipowi powierzył.

Panu Pągowskiemu, gdy to usłyszał, nabrały znów żyły na czole, a panna przybladła nieco i podniosła się niespokojna, gdyż nie wiadomo dlaczego, wydało jej się, że ksiądz będzie z nią mówił o Jacku.

Prałat zaś rzekł:

— Proszę na osobność!

I wyszli.

Pan Pągowski odetchnął głęboko raz i drugi, zabębnił palcami po stole, poczem wstał i, czując potrzebę zagadania wewnętrznego wzruszenia byle jakiemi słowy, rzekł do pani Winnickiej:

— Czy też waćpani kiedy zauważyła, jak wszyscy krewni mojej nieboszczki żony nienawidzą Anulki?

— Szczególniej Krzepeccy — odrzekła pani Winnicka.

— Ha!

ledwie nie zgrzytają na jej widok, ale zazgrzytają oni wkrótce jeszcze lepiej!

— Czemu zaś?...

— Dowiesz się waćpani także wkrótce, a tymczasem trzeba o noclegu dla prałata pomyśleć!

I po chwili pan Pągowski został sam.

Dwaj pachołkowie weszli, by uprzątnąć naczynia po wieczerzy, ale on kazał im z nagłym wybuchem gniewu pójść precz i w komnacie uczyniło się cicho, tylko wielki zegar gdański powtarzał głośno i poważnie: tik, tak!

tik, tak!...

Pągowski położył rękę na łysinie i począł chodzić po izbie.

Zbliżył się do drzwi, za któremi prałat rozmawiał z panną Sienińską, ale usłyszał tylko szmer, w którym rozpoznał wprawdzie głos księdza, ale nie mógł usłyszeć wyrazów.

Więc naprzemian to chodził, to się zatrzymywał.

Podszedł ku oknu, bo mu się zdawało, że mu tam będzie mniej duszno, i patrzył trochę bezmyślnemi oczyma na niebo, po którem wiatr pędził podarte wiosenne chmury o rozjaśnionych grzywach, po których blady księżyc zdawał się wspinać wyżej i wyżej.

Ilekroć się przesłonił, chwytały pana Pągowskiego złe przeczucia.

Widział przez okno czarne gałęzie pobliskich drzew, chybotające się jakby w męce, na wichrze, i tak samo chybotały się jego myśli, bezładne, złe, podobne do wyrzutów sumienia, do głuchych poczuć, że staje się rzecz niedobra, za którą czeka go jakaś blizka kara...

Lecz gdy rozjaśniło się na dworze, wstępowała w niego znów lepsza otucha.

Każdy ma przecie prawo myśleć o swojej szczęśliwości — a co do Taczewskiego, wielka rzecz!

czy to jeszcze takich ludzie używają sposobów!

O co tu chodzi?

o dobro i o spokojną przyszłość dziewczyny, a że przytem i jemu uśmiechnie się trochę życie na starość — to mu się i należy.

— I to jedno jest prawda, a reszta wiatr!

wiatr!...

Uczuł znów zawrót głowy i czarne płatki jęły mu skakać przed oczyma, ale trwało to bardzo krótko.

Począł znów chodzić i zbliżać się do drzwi, za którymi ważyły się jego losy.

Tymczasem świece na stole dostały długich knotów i w izbie pociemniało.

Chwilami głos księdza stawał się donioślejszy, tak że może i wyrazy dochodziłyby do ucha Pągowskiego, gdyby nie owo głośne i ciągłe „tik-tak!“ zegara.

Łatwo było zrozumieć, że taka rozmowa nie może skończyć się prędko, a jednak niepokój pana Gedeona wzrastał i wzrastał, przybierając kształty jakby jakichś dziwnych pytań, związanych z przeszłością, ze wspomnieniami nie tylko dawnych bólów i nieszczęść, ale także dawnych, niezmazanych dotychczas, win — dawnych ciężkich grzechów — i świeżych krzywd, wyrządzonych nietylko Taczewskiemu, ale i innym ludziom.

— Za co i dlaczego ty masz być jeszcze szczęśliwy? — pytało go sumienie.

I dałby w tej chwili nie wiedzieć co, żeby choć pani Winnicka wróciła do izby i żeby nie potrzebował zostawać sam na sam z temi myślami.

Ale pani Winnicka zajęta była robotą gdzieś tam na drugim końcu domu, a w tej izbie tylko zegar powtarzał: tik-tak!

tik-tak! — i sumienie pytało:

— Za co cię Bóg ma nagradzać?

Czuł zaś pan Pągowski, że teraz, jeśli go ta dziewczyna, podobna razem do kwiatu i do anioła, ominie — to już w życiu jego uczyni się zmierzch, trwający aż do tej godziny, w której nastanie noc śmierci...

A wtem drzwi otworzyły się nagle i weszła panna Sienińska, blada, ze łzami w oczach, a za nią ksiądz.

— Płaczesz? — zapytał chrapliwym, zduszonym głosem pan Pągowski.

— To z wdzięczności, opiekunie! — zawołała wyciągając ku niemu ręce.

I przypadła do jego kolan.


text:
Wincenty Korab-Brzozowski

Węglem smutku i zgryzoty

II

Nad szmerem strumieni

Skonały niezabudki;

W łanach zbóż — bławaty;

W mrocznych lasów zieleni —

Białe smutki

Konwalii.

A Zachód wieczorny się pali

W ogrodzie, kędy lilia czysta

W rezygnacyi —

Swoje pierścienie obwija,

Żałobna i promienista…

Zachód wieczorny się pali

I nie będzie księżyca i gwiazd na firmamencie:

Ogień Zachodu i zmierzchy,

W jakimś szalonym zamęcie

Pokryją kirem drzew wierzchy —

I będą cyprysy;

Ubiorą w szkarłaty

Kwiaty —

I będą róże;

Spadną tumanem krwi, legną w popiele —

I będą maki;

I, dziwnym czarem ich —

Asfodele!

III

Żadna z mych pieśni nie dobiegnie końca:

Ogród mój więdnie bez promieni słońca,

I oto idę, z bólem na dnie czaszki,

Po chłodnych ścieżkach, gdzie, jak złote blaszki,

Szeleszczą liście.

Czasem, skądś z ustroni,

Powionie zapach, lecz to echo woni,

Subtelne de profundis późnych kwiatów:

Nie masz jaśminów już, ni róż szkarłatów!

Niekiedy na gałęzi nagiej drzewa

Jakiś usiędzie ptak, krótko zaśpiewa

I odlatuje…

Jak puste gospody

Chylą się drzewa, na wybrzeżu wody.

A serce bije, dusza tęskni — za czem?

Wodotrysk zrywa się i spada z płaczem…

Szlachetne oczy, które zachwycała

Jasnoróżowa biel żywego ciała,

Spojrzenia teraz zamieniają z Parką…

Oh!

jak miłości czas przeminął szparko!

Z złamaną strzałą Eros, wyczerpany,

Leży u zimnych stóp jałowej Diany.

Niebo się krwawi na krańcach zachodu;

Mroki ogarną wnet obszar ogrodu —

I oto dążę, gdzie mnie nikt nie czeka,

Wlokąc za sobą smutny cień — Człowieka.

VIII

A więc na zawsze żegnasz mię?

To dobrze.

Pokój niech będzie z tobą, piękna pani.

Czy z tobą rozstać się boleśnie rani?

Z żyjących jestem: wszystko zniosę chrobrze.

Oto jest pierścień, odbierz.

Kamień złoty

Jak lustro w ramie srebrzystej majaczy;

Oto są listy, mówiące inaczej

Niźli twe usta…

Stylistyczne zwroty.

Nie szydzę, pani.

Wierzyłem niezłomnie

W wszystkie twe słowa: «Kochaj mnie wieczyście!

Wiosna!

Na drzewach, patrz, pachnące liście!

Wiatr szumi!

Słońce świeci!

O, pójdź do mnie!»

Lecz nim odejdziesz, pozwól, w twoje oczy

Raz jeszcze spojrzę.

Ich czarem spowity,

Mówiłem zawsze: «Żywe chryzolity,

Lśniące w głębinach miłosnej roztoczy…».

Lecz nim odejdziesz, pozwól, niech popieszczę

Twoje przesłodkie, rytmiczne kolana,

Niechaj zmysłowe zaśpiewam hosana!

Na twoim łonie, gdzie jest blask i dreszcze!

I myśleć, że tam jakieś bezimieńce

Wtargną do twojej piękności świątyni,

I pośród tłumu, tej ducha pustyni,

Zgasną na twoim czole — moje wieńce!…

O, żegnaj, żegnaj!

Odsunę wrzeciądze,

Otworzę wrota serca, gdzie, wśród mgławic

Szumnej purpury, lśnią pęki błyskawic

I w harfę życia dzwonią moje żądze!

Odejdź!

Ostrożnie!

Zapalę płomienie,

Bo ciemność nocy głęboko się szerzy —

A ty w dół idąc ze szczytów mej wieży,

Potknąć się możesz i runąć w bezdenie…

XI

Dziś jak i wczoraj, przeminął czas smutnie,

Jałowo, niby pusty wiatr jesienny,

Co wonny ogród obdziera okrutnie.

A stan goryczy ten trwa, wciąż niezmienny,

Od dawien dawna już!…

Jestem w żałobie…

I oto piszę wyraz «Bezimienny»

Na progu życia swego jak na grobie.

XIII

Mówiłem ciągle: Jutro zrobię —

Ale dotychczas nie zrobiłem…

Bezdomnym będę nawet w grobie,

A życia jasny dom — straciłem…

XV

Może dzwoniono, a ja nie słyszałem?

Może wołano, a ja byłem we śnie?

A na żywota tle opustoszałem

Widnieje napis, płonący boleśnie:

Może dzwoniono?

lecz nie usłyszałem…

Może wołano?

a ja byłem we śnie…

XVII

Ja uwięziona w lochu

I smutna jak ballada,

Anielska lilia blada

Kwitnąca w mroku.

Nie widzę już błękitów,

Ni słońca, ni księżyca;

Zakryłam swoje lica,

Rodzica smętnych.

A czasu wciąż bezmiary,

Na mą zbolałą głowę,

Długie godziny nowe

Sypią jak popiół.

I legnę pośród prochu,

I skończę jak ballada,

I jako lampa blada

Zgasnę o zmierzchu…

O ty, co z życia zdroju

Pić idziesz rozkosz karła,

Przechodniu!

patrz, już zmarła…

Może twa dusza?

-----

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Tadeusz Boy-Żeleński, Paulina Dubielecka, Emanuel Modrzejewski, Aneta Rawska, Aleksandra Sekuła


text:
Anhalt.

Nawrócenie się księcia i księżny Anhalt-Cöthenu do Kościoła katolickiego, należy do znaczniejszych nawróceń naszego czasu.

Fryderyk-Ferdynand, książę Anhalt-Cöthen, ur. 25 Czer.

1769 r., objął rządy r. 1818.

Po stracie pierwszej żony r. 1816, ożenił się powtórnie z Julją, hrabiną brandeburgską, naturalną córką króla pruskiego Fryderyka Wilhelma II, a siostrą przyrodnią ostatniego króla pruskiego, Fryderyka-Wilhelma III.

Długo on zajmował się kwestjami religijnemi, aż nareszcie w kościele katolickim w Paryżu, d.

24 Paźdz.

1825 r., razem z księżną, żoną swoją, złożył katolickie wyznanie wiary.

Powróciwszy do stolicy swojej, w odezwie d.

13 Stycz.

1826 r. ogłosił poddanym swoim tę zmianę religji.

Posypały się ztąd dla niego nagany i wyrzuty, nawet król pruski objawił swoje nieukontentowanie, w liście do swojej siostry, publicznie ogłoszonym.

Dr Fridolin Huber, z powodu tego listu wydał broszurkę, p.

t.: „Coby mogła niemiecka księżniczka odpowiedzieć na list, tyczący się jej przejścia do Kościoła katolickiego, Rottweil 1826.“ Po śmierci Fryderyka-Wilhelma, objął rządy brat jego Henryk, protestant; wszakże religja katolicka silnie się ugruntowała w księstwie Cöthen, przez to nawrócenie.

(Wetzer).

X. M. G.


text:
Antoni Lange

Nowy Tarzan

Dawno minęły te czasy, kiedy A. Lange wywołał sensację swoją historią o babuni, która, mając lat 91, po kilkomiesięcznej chorobie — jakąś drogą prawie naturalną — zmieniła się w śliczną pannę dziewiętnastoletnią.

Żadnej sztuki tam nie było potrzeba; lekarze nie rozumieli tej choroby, a choroba ta była po prostu odrodzeniem i odmłodzeniem zgrzybiałego organizmu.

W pismach medycznych z tego powodu rozwinęła się polemika, czy w ogóle taki fakt jest możliwy; niektórzy twierdzili stanowczo, że autor zaczerpnął tę opowieść z fantazji; inni mówili, że przesadził i uogólnił fakta poszczególne; u pewnych, rzadkich jednostek w starszym wieku następuje częściowa regeneracja: odrastają zęby, oczy nabierają połysku, skóra staje się gładka, żądze młodzieńcze budzą się w pełni itd.; nigdy jednak odrodzenie to nie ogarnia całego organizmu.

Minęło kilkanaście lat, a tymczasem Steinach, Woronow, Jaworski i inni lekarze wynaleźli rozmaite eliksiry młodości — i za pomocą wszelakich operacji chirurgicznych ożywiali starców płci obojga, wlewając w ich żyły młodość, energię, pragnienie rozkoszy, bujność sił żywotnych, nadzieję powtórnej egzystencji w wydaniu nowym, ulepszonym.

Każda z tych metod miała swoje zalety, ale największem zaufaniem cieszyła się metoda Woronowa.

Jednakże, aby przeprowadzić należycie operację, konieczną dla odrodzenia ludzi sędziwych, trzeba było zawsze mieć szympansa.

Niestety, liczba szympansów jest na ziemi bardzo mała.

Mieszkańcy nadbrzeżnych krain afrykańskich, gdzie szympansy przebywają, polowali na nie bez ustanku, starając się pochwycić sztuki żywe.

Niejeden przecie szympans ginął w kwiecie wieku wskutek niezręczności myśliwych.

Te więc, które schwytano, dochodziły do nadzwyczajnej ceny.

Maurowie po prostu urządzili pasek na szympansy i żądali po milionie franków za sztukę, pewni zawsze, że znajdą amatora.

Wobec tego faktu kilku lekarzy francuskich postanowiło w Afryce północnej urządzić na wielką skalę hodowlę szympansów.

Byli to: dr Vingtquatre, dr Adameva oraz dr Brun de Vignavert.

Znaleźli oni odpowiednich kapitalistów, którzy im dali 30 milionów franków, i w ten sposób powstała spółka akcyjna z ograniczoną poręką pod nazwą Société anonyme pour l'élevage des chimpanzés.

Akcje Towarzystwa należały do najmocniejszych na giełdzie paryskiej.

Nabyli oni na granicy Algieru i Maroka około trzech włók gruntu, na którym zbudowali całą osadę obliczoną na 1000–1200 sztuk szympansów, nie mówiąc o ludziach.

Wystawili około 300 małych domków z ogrodami, zasadzili drzewa, urządzili łąki i pastwiska, przeprowadzili aleje parkowe, wybudowali mosty, wykopali studnie artezyjskie: słowem urządzili wspaniałe sanatorium — letnisko.

Mając kilkanaście żywych małp, zarówno samców, jak samic, zaczęli się nimi opiekować i prowadzić ich racjonalną hodowlę.

Dla siebie lekarze zbudowali laboratorium i salę operacyjną wraz z infirmerią, w której mieli przebywać pacjenci.

Zbudowali też kilka domów wiejskich dla swoich rodzin, gdyż byli to ludzie żonaci i dzietni.

Było nadto kilku asystentów, służba, pielęgniarki, kilku szoferów.

Było nieco koni i krów, wozy, samochody.

Była stajnia, obora, garaż.

Była też szkoła dla dzieci, apteka, czytelnia.

Był nawet kinematograf.

Życie płynęło tam sielankowo — w nieustannej pracy i studiach — ale nie ma na świecie nic doskonałego.

Szympansy były bardzo zadowolone, gdyż główną troską zwierzęcia jest poszukiwanie strawy, tymczasem tu pożywienie samo do nich przychodziło, podawane jakąś troskliwą ręką.

Oczywiście i Amor nie zapominał o naszej kolonii: po roku z dwunastu szympansów narodziło się nowych sztuk trzydzieści z górą.

Był to żywioł niezmiernie ruchliwy, lubiący łazić po drzewach i skory do wylotu w dalekie światy.

Rzecz tę oczywiście przewidzieli z góry założyciele Towarzystwa.

Toteż całe to osiedle było dokoła otoczone sztachetą z grubego drutu, wysoką na siedem do ośmiu piętr.

Nie dość tego: szczyt, że tak powiemy, sufit tego okratowania był również okryty wielką siatką drucianą: w ten sposób światło i powietrze doskonale dochodziły do osiedla, ale dla małp przedostać się poza sztachety dołem czy górą — było prawdziwym niepodobieństwem.

Szympansy lubiły czepiać się krat — i spoglądać na szerokie i dalekie drogi, widoczne poza ich olbrzymią klatką — ale rychło zrozumiały, że jest granica, poza którą wyjść nie mogą.

Kto z daleka przygląda się gromadzie małp, temu się one wszystkie wydają jednakowe.

Ale z bliska łatwo mógłbyś zauważyć, że każda z nich ma swoją własną fizjognomię i swoją osobowość.

Zarówno lekarze, jak służba i pielęgniarze — umieli doskonale rozróżniać indywidua małpie.

W momencie, który opisujemy, już wszystkie chaty osiedla szympansów były zamieszkane.

Koło 300 rodzin zasiedziało się w chatach.

Każda chata miała numer; do każdych pięciu chat przypisany był dozorca, który czuwał nad postępowaniem swoich pupilów; każdy z nich miał psa, który mu pomagał.

Znali oni doskonale swoich wychowańców, ich temperamenty, ich zamiłowania itd.

Nadawali im pieszczotliwe imiona, i między dozorcą a rodzinami szympansów zazwyczaj panowała przyjaźń.

Oczywiście hodowanie małp jest trudniejsze, niż hodowla baranów lub świń.

Stworzenia te lubią łazić po drzewach, skakać z jednego na drugie, gonić się, ukrywać — tak, że nieraz długo trzeba było szukać zaginionych.

Pies mógł tylko wskazać, gdzie dany Kiku lub Fiku się ukrywał.

Ale wleźć na palmę daktylową — i to co grubszą i mocniejszą — umiał tylko dozorca.

Toteż służba nie była tu synekurą: choć dobry psycholog umiał zawsze trafić do małpiej duszy — i jak zapewniał Piotr: z szympansem nieraz łatwiej dać sobie radę, jak z niejednym rozbrykanym chłopcem.

Ostatecznie zwierzęta nawykły do tego życia i oswoiły się z ludźmi, choć nie wiedziały bynajmniej, do jakich zbrodniczych celów człowiek się z nimi tak pieści.

Widziały tylko, że niektóre pewnego razu odchodzą i długo nie wracają, aż wreszcie pokazują się znowu: smutne, osowiałe i postarzałe.

Zakład prosperował znakomicie.

Coraz nowi ludzie z różnych krańców Europy i Ameryki przybywali do osady i oddawali się w ręce lekarzy, którzy łowili któregoś z pupilów, aby go pozbawić życiotwórczych gruczołów i zaszczepić je człowiekowi.

Coraz nowe hotele i pensjonaty powstawały na owym terytorium, coraz nowi goście przyjeżdżali.

Byli to zazwyczaj ludzie bardzo bogaci, którzy prawem i lewem żyli i zdobywali majątek, którzy przeżyli młodość w sposób plugawy i nieczysty i chcieli dalej uprawiać tę plugawość i nieczystość.

Słowem — była to kanalia, niegodna jednej młodości, a nie dopiero drugiej!

Doktór Vingtquatre nieraz mówił, że ma odrazę do swoich pacjentów i zastanawiał się nad tym, czy nie byłoby właściwiej zakazać tych praktyk i nie dopuścić do odmładzania tych chamowatych paskarzy.

Ale przemogła w końcu miłość nauki, gdyż doświadczenia coraz nowe wciąż ulepszały metodę wskrzeszania półumarłych.

To też dr. Adameva i dr. Brun de Vignavert, choć również czuli awersję do tej samolubnej i ohydnej zgrai, zwracali uwagę dr. Vingtquatre'a, że jednak od czasu do czasu zjawia się tu jakiś Faust, który poszukuje nowej młodości, aby w dalszym ciągu zgłębiać tajemnicę bytu, albo wykonać dzieło sztuki, nad którem w głębi duszy pracuje od wielu, wielu lat.

Bądź jak bądź, szympans za szympansem dostawał się do laboratorium i ulegał ludzkiej przemocy.

Człowiek odzyskiwał młodość, ale szympans ją tracił.

Odmłodzeni ludzie korzystali z drugiej młodości równie bezecnie, jak z pierwszej.

Kiedy zaś szympans wracał do swojej chaty, ten niedawno rześki i pełen ognia twór okazywał się starcem, zniedołężniałym i apatycznym.

Małpy z podziwem mu się przyglądały, obchodziły go dokoła, obwąchiwały — i w końcu przestawały nim się interesować.

Gdyż małpy są bardzo lekkomyślne i łatwo o wszystkim zapominają.

Ale i wśród małp trafiają się osobniki poważniejsze.

Takim był właśnie pewien szympans, którego później nazwano Tarzanem.

Od chwili urodzenia wyróżniał się od innych małp pewną szczególną budową głowy: była ona mniej naprzód podana, czoło miała szersze i nos bardziej wyodrębniony z twarzy, niż to zwykle bywa u małp; broda w dół idąca.

Oczy miał niezwykle bystre i spostrzegawcze.

Na ogół czworonożni mieszkańcy osady chętnie naśladowali ludzkie gesty, ale Tarzan wykonywał je tak, jakby to czynił sam z siebie, po prostu, naturalnie.

Łóżko zaściełał sobie jak ludzie, ubierał się jak ludzie, jadał jak ludzie, fajkę palił jak ludzie, i w ogóle różnica między nim a człowiekiem była minimalna.

A mowa?

Wiadomo, że małpy mają swój język — i słynny Amerykanin Griffith, który kilka lat przemieszkiwał wśród goryli, doskonale się z nimi porozumiewał w ich własnej mowie.

Był to wielki błąd ze strony założycieli osady, że nie sprowadzili tu filologa, który by nauczył się mowy szympansiej.

Małpy z sobą rozmawiały dużo, wrzaskliwie, ze znaczną modulacją głosów: widać, że niejedno miały sobie do powiedzenia, ale nikt tego nie rozumiał.

Tarzan, kiedy był mały, zaprzyjaźnił się z młodszemi dziećmi doktorów: byli to chłopcy po 10–11 lat, którzy się od Tarzana uczyli małpich figlów; on zaś uczył się od nich figlów ludzkich.

Prowadzili go ci chłopcy daleko, aż pod samo laboratorium i salę operacyjną, tak, iż od dziecięctwa przywykł do tych widoków — i niesłychanie był ciekawy, co się dzieje za tymi murami.

Kiedy już nieco dorósł, mając lat trzy, cztery, sam chętnie puszczał się na wyprawy i z wysokości drzewa obserwował tajemnice tych laboratoriów.

Spenetrował je doskonale — i zrozumiał przyczynę, dla której szympansy wracają do swych chat okaleczone i stare.

Raz chłopcy zabrali go z sobą do kinematografu.

Dawano Przygody Tarzana.

Szympans był zachwycony: podobało mu się bardzo małpie życie na swobodzie.

Podobał mu się Tarzan — i gdybyśmy mogli przeniknąć myśl naszego bohatera, to zapewne formuła jej byłaby taka:

— Jeżeli Tarzan nauczył się tak żyć jak małpa, dlaczego ja nie miałbym nauczyć się żyć jak człowiek?

Ponieważ bardzo głośno i nieumiarkowanie wyrażał swój zachwyt, chłopcy nazwali go Tarzanem.

I dozorcy również go lubili: bo nieraz, kiedy która małpa ukryła się bardzo tajemnie, on umiał wynaleźć jej legowisko.

Coś po swojemu zaczął gadać — już to łagodnie, już oburkliwie — i małpa wychodziła.

Widać, że miał śród nich powagę i że go słuchały, jakby przywódcy.

Chłopców wysłano do szkół średnich do Paryża — i Tarzan został sam.

Miał lat siedem, a zasób jego spostrzeżeń rósł nieustannie.

Pewnego razu, ukryty na drzewie, zauważył, jak automobil wyjeżdża z garażu i dociera do sztachet.

Jeden z dozorców zbliżył się do pewnego miejsca sztachety, gdzie tkwił jakiś sztyft żelazny; pokręcił sztyftem i nagle część sztachety rozwarła się w prawo i w lewo; automobil wyjechał, a dozorca na nowo ściągnął podwoje i sztyftem je umocował — tak, że znów poza klatkę wyjść nie było można.

Po ukończeniu tej sceny Tarzan spłynął z drzewa na dół i pobiegł do bramy, uważnie przyglądając się kluczowi, którym próbował manewrować jak dozorca.

Po kilku dniach takich ćwiczeń doszedł do niemałej wprawy.

Zaprzyjaźnił się też z szoferem i próbował podług jego wskazówek kierować samochodem.

Woźnica śmiał się z całego serca:

— Wyborny byłby z ciebie szofer.

Z wolna Tarzan się rozzuchwalił.

Najbezczelniej wszedł do sali operacyjnej i przyglądał się, jak dr. Vingtquatre krajał człowieka, a potem szympansa — i jak wszystkie operacje wykonywał.

Zauważył też, że przedtem ich usypiano w pewien sposób chloroformem.

Stał tak poważnie zamyślony i tak zajęty całą tą sprawą, ręce w tył założywszy, że lekarze śmiać się zaczęli:

— Mógłby zostać naszym asystentem!

— Pewnie — rzekł Vignavert — bestia mądra, że szkoda go na eksperyment.

— To jakiś szympans wybrany do wyższych przeznaczeń — dodał Adameva.

Ani się domyślał Adameva, że mówi prawdę.

Tarzan bywał i w laboratorium i w sali codziennie; odwiedzał rekonwalescentów, którzy się z nim bawili, dając mu figi, daktyle, banany.

Odwiedzał też szpital chorych szympansów, które mu się skarżyły na krzywdy, doznane od ludzi.

Tarzan karbował sobie w pamięci te krzywdy — i zapewne rozmyślał, co czynić mu wypada.

Pewnego razu znikło z laboratorium kilka lancetów i inne przyrządy, wata, chloroform itd.

Ponieważ zapas tych obiektów był duży, nie zwróciło to zbytniej uwagi i mało się tym zajmowano.

Ale wielka była sensacja w całej osadzie, gdy zginął bez śladu pewien chłopiec osiemnastoletni, syn jednego z pacjentów, Mr. Wilsona z Chicago.

Stary przyjechał tu na kurację, ale mając jedynego syna, wziął go z sobą dla towarzystwa.

Młodzieniec krążył swobodnie po całym terytorium, aż raz (jak to później opowiadał) porwały go dwie potężne małpy i uniosły na drzewo, gdzie go przywiązały sznurem.

W nocy go zabrały z sobą i wciągnęły do jakiejś chałupy.

Był tam pewien okaleczony szympans; inny (młodzieniec nie wiedział, który, ale my wiemy: Tarzan) związawszy go, położył na podłodze i wykrajał mu gruczoły, po czem zajął się chorym szympansem.

Ukończywszy tę robotę, znów go porwał i nieprzytomnego z upływu krwi — zaniósł po drzewach przed wrota szpitala.

Tam go znaleziono bez zmysłów i wezwano pogotowie.

Lekarze odgadli, że nikt inny nie mógł tego zrobić, tylko Tarzan.

Ale ten się ukrył tak tajemniczo, że nikt nie wiedział, gdzie się znajduje.

Zaczęto teraz pilnować młodych ludzi, a jednak mimo to dwa razy jeszcze zdarzyła się taka sama historia i widoczną było rzeczą, że się Tarzan mści za swoją rodzinę.

Młodzieńcy porwani przez Tarzana tracili całą żywotność i energię młodzieńczą; natomiast pokaleczone szympansy, którym małpi lekarz zaszczepiał siłę żywotną, na nowo wracały do młodości.

Gdyby szympansy miały pieniądze, to niewątpliwie stworzyłyby Towarzystwo Akcyjne ku odmładzaniu pokrzywdzonych przez człowieka szympansów.

Tymczasem w osadzie zapanował niepokój.

Postanowiono zdwoić straże, a nawet w razie potrzeby wezwać na pomoc siłę zbrojną.

Ale Tarzan był zbyt mądry, aby tego wszystkiego nie odgadnąć.

Miał on śród małp swoich adherentów, którym powierzył pewne tajemnice; dał wskazówki i wyznaczył hasła.

Pewnego razu, o północy, zabrzmiał długi, przeciągły świst śród małp.

Ponieważ takie wrzaski nieraz się zdarzały, nie zwrócono na to uwagi.

Tymczasem wszystkie zdrowe i młode małpy, w liczbie około pięciuset, opuściły tłumnie chaty i wspięły się na drzewa.

Skacząc z drzewa na drzewo, dotarły do tego miejsca sztachet, gdzie była brama.

Wówczas Tarzan zsunął się na ziemię, kluczem bramę otworzył i szeroko ją rozwarł.

Przytem klucz wyjął i zabrał go z sobą.

Za nim runęły tłumem małpy jedna za drugą.

Nieopisana wrzawa, jaką czyniły małpy, obudziła czujność dozorców.

Ale było już za późno.

Próżno wypuszczono psy w pogoń za małpami.

Szympansy były już na swobodzie w lesie pobliskim, na wysokich drzewach — i coraz dalej zagłębiały się w dżunglę.

Nazajutrz z rana nasi uczeni nie znaleźli ani jednej małpy w swojej osadzie, prócz kilkunastu na nic nieprzydatnych inwalidów.

-----

Tekst opracowany na podstawie: Antoni Lange, Nowy Tarzan.

Opowiadania wesołe i niewesołe, Nakład Gebethnera i Wolffa, Warszawa - Kraków - Lublin - Łódź 1925