corpora: wikisources-pl

text:
Czechczery (z tureckiego czachczyr, czahszyr, gacie), spodnie wojskowe długie białe z płótna.

U jazdy polskiej wchodziły w skład ubioru stajennego, w piechocie były używane latem przy ubiorze wielkim.

W epoce od 1815 - 1830 czechczery noszone były od 13 maja do 13 października.

Piechota w tej epoce miała czechczery obcisłe, z klapami na podbiciu i z 7-ma guzikami obszytymi w płótno, znajdującymi się na szwie z boku, od dołu do kolan.

(B. Gemb).


text:
Aziongaber (hebr.

Etzion Gaber, 70: Gasion Gaber) miasto idumejskie, portowe, nad wschodniém ramieniem zatoki Arabskiej (sinus Aelanites).

Izraelici mieli tu stację, w czasie swej podróży do Chanaan (Num.

33, 35.

Deut.

2, 8); Salomon i Jozafat wyprawiali ztąd okręty do Ofir (III Reg.

9, 26.

22, 49. II Paralip.

8, 17).

Dziś nie ma żadnego śladu tego miasta.

X. W. K.


text: Breklaszt, brekleszt, breklest, breklast, rodzaj podlejszego sukna.


text:
19.

Joanna opowiedziała Ewie, ubóstwianej przyjaciółce dzieje swego życia, odkrywając przed jej zdumionemi oczyma szarzyznę burżuazyjnej egzystencji.

Ewa, uczula odrazę, a jednocześnie atoli rada była, że może dać ochronę usychającej z pragnienia i uciekającej z tego środowiska.

I ona sama uciekła od swego życia, ale miała już zasieki i wały.

Poczuła wiew lodowały i dreszczem przejmował ją widok marjonetek, które wprawiała w skoki, a w takich chwilach stawała się twardszą.

Tem milej odczuła pauzę spoczynku, wśród rozpędu życia własnego, jaką dla niej stanowiła przyjaźń uwielbiającej ją dziewczyny.

Mówiły sobie teraz po imieniu, a Zuzanna wpadła we wściekłość.

Pod wpływem zazdrości rozkwitł u niej talent szpiegowski i domyśliła się co zaszło między Krystjanem, a Joanną.

Podczas obiadu było śmiechu co niemiara.

Joanna kupiła pewną ilość szlafmyc i położyła pakiecik przy nakryciu każdego z trabantów Ewy, zaopatrzywszy je w dowcipny wierszyk.

Nikt nie wziął jej tego za złe.

Mimo skłonności do drwin i przekory, posiadała urok, który rozbrajał rychło.

— Jakżeś się dziś rozswawolił, skrzatku drogi? — rzekła Ewa.

— Swawola poprzedza łzy! — odparła, przechodząc z nadmiernej wesołości do zabobonnego strachu.

Bogaty właściciel okrętów poprosił Ewę, by zwiedziła jego galerję obrazów we willi podmiejskiej.

Pojechała z Joanną autem.

Stanęły przed obrazami ująwszy się pod ręce i to wytworzyło jakąś atmosferę czystości dokoła nich, podobnie jak kiedy czytały poezje, niemal oparłszy się wzajem policzkami.

Zatopiona w bezosobistym podziwie, zapomniała Joanna o wszystkiem, co było poza nią, o swej zachłannej, drobnostkowej rodzinie giełdziarskiej i o leżącej przed nią niewesołej drodze życia.

Każdy jej ruch przejawiał harmonję uczucia i jego wyrazu.

W drodze powrotnej pobladła.

— Zimno ci! — powiedziała Ewa, otulając ją szalem.

Joanna chwyciła z wdzięcznością jej rękę.

— O tak, tak być powinno zawsze.

Potrzeba mi koniecznie kogoś, ktoby powiedział, że mi zimno, lub gorąco.

Tak melancholijny żywot, głęboko wzruszył Ewę.

— Czemuż dusisz się tak? — zawołała.

— Czemu się kryjesz i nie pozwalasz sobie na pełną wesołość?

— Czyż nie wiesz, że jestem żydówką? — odparła.

— I cóż z tego? — zdziwiła się Ewa.

— Wybitni ludzie, jakich znam, to przeważnie żydzi.

Najdumniejsi są, najpłomienniejsi i najmędrsi.

Joanna potrząsnęła głową.

>— W wiekach średnich musieli żydzi nosić żółte łaty na odzieży.

Ja mam taką łatę na duszy.

Ewa przebierała się na poobiednią herbatę przy pomocy Zuzanny.

— Cóż tam u was nowego? — spytała, wyjmując zapinki z włosów.

— To co dobre, nie jest nowe, a co nowe nie jest dobre! — odparła Zuzanna.

— Twój nadworny błazenek, Joanna, ma stosunek miłosny z monsieur Walinschaffem.

Kryją się z tem, ale już zaczynają krążyć wieści.

Nie rozumiem, doprawdy, jak mógł tak prędko pocieszyć się.

Zawsze mówiłam, że brak mu sprytu i serca.

A w dodatku gdzież podział oczy?

Oblana ciemnym rumieńcem Ewa, pobladła teraz.

— To kłamstwo! — rzekła dobitnie.

— To prawda! — potwierdziła Zuzanna.

— Zresztą zapylaj.

Nie sądzę, by zaprzeczyła.

W chwilę potem wślizgnęła się do pokoju Joanna.

Miała pojedyńczą, czarną, aksamitną suknię, w której doskonale jej było.

Ewa siedziała jeszcze przed zwierciadłem, a Zuzanna fryzowała ją.

Czytała książkę i nie podniosła oczu.

Obok niej stała otwarła szkatułka z klejnotami.

Joanna podeszła z uśmiechem, dobyła z wahaniem piękna kameę i przypięła ja sobie żartem do piersi.

Potem włożyła na włosy przepyszny djadem z brylantów, wsunęła na palce kilka pierścionków i otoczyła swe ramię sadzoną perłami branzoletą.

Tak przybrana przystąpiła do Ewy onieśmielona i drwiąc ze siebie jednocześnie.

Ewa podniosła zwolna oczy z nad książki i spojrzawszy na nią spytała:

— Czy to prawda?

Po kilku sekundach powtórzyła znowu ciszej i szerzej rozwierając oczy:

— Czy to prawda?

Joanna zbladła, zrozumiała i dreszcz nią wstrząsnął.

Ewa wstała, przystąpiła do niej, odpięła kameę od jej sukni, zdjęła z głowy djadem, ściągnęła z palców pierścionki i odpięła branzoletę.

Złożywszy to wszystko w kasetce, siadła z powrotem i rzekła do Zuzanny, biorąc w rękę książkę:

— Kończ prędko!

Chcę przedtem jeszcze odpocząć trochę.

Joannie brakło tchu.

Wyglądała teraz jak obita.

Subtelny kwiat serca został złamany bezpowrotnie, a więdnąc wydzielał miazmaty.

Napół omdlała wyszła z pokoju.

Zapieczętowaniem skończonego rozdziału życia i jakby groźbą gorszego jeszcze nieszczęścia, stała się dla Joanny otrzymana w dwie godziny później depesza matki, która wzywała ją nagląco do domu, czyniąc aluzję do jakiejś, zaszłej katastrofy.

Panna Grabmeier spakowała niezwłocznie kufry, gdyż pociągi odchodził o piątej rano.

Począwszy od północy siedziała Joanna w pokoju Krystjana, czekając nań.

Nie zaświeciła wcale.

Oparłszy głowę o ramię, trwała tak w bezruchu, tępo zapatrzona w ciemń.


text:
Tokio, 22 kwietnia.

Miałem właśnie długą i wyczerpującą rozmowę z młodym, bo ledwie 26 lat liczącym Japończykiem, panem Katsutaro Innabata, dyrektorem towarzystwa akcyjnego, które obecnie zakłada fabrykę wyrobów jedwabnych tu w Kioto.

Człowiek ten spędziwszy lat ośm we Francyi, gdzie był chłopcem, uczył się najprzód nie wiem w którym instytucie OO. Jezuitów, potem w Lyonie.

Przez długie lata nie chciał jednak przejść na katolicyzm, dopiero po powrocie do ojczyzny, przerażony upadkiem, nędzą moralną własnej dotychczasowej religii (buddyzmu), a czując konieczną potrzebę wiary, został katolikiem.

Otóż ten młody człowiek opowiedział mi rzeczy, które mię mocno przejęły.

Japonia — twierdzi on — znajduje się obecnie nietylko w stadyum przejściowem politycznie i socyalnie, ale przedewszystkiem pod względem moralnym i religijnym!

Religia Buddy upada, niknie, topnieje z dniem każdym.

Bonzowie dają sami impuls do tego upadku.

Żyją hulaszczo, trwonią pomału zasoby swych świątyń, a gdy zasób się wyczerpuje, palą świątynie.

Dowodów na to w ręku nikt nie ma, ale to jest vox popoli, którego źródło w coraz się powtarzających pożarach świątyń buddystowskich.

Ryba od głowy cuchnie: zmniejszona, osłabiona, zwiędła wiara kleru pociąga za sobą też same objawy u ludu.

Miliony więc mieszkańców Japonii pozostaną niebawem bez wiary, bez religii!

Ponieważ jednak Japończyk z natury jest nader ciekawy, pragnie dojść wszędzie do dna, zbadać wszystko, niczego niejasnem nie pozostawiając, przeto tracąc potrochu dotyczasową swą wiarę, bada, czem się to dzieje, i dochodzi do wniosku, że dlatego, iż ta wiara nic nie warta.

Bez wiary jednak człowiek egzystować nie może, przeto i Japończyk szuka innej wiary.

Tu jądro sprawy.

Szukającemu trzeba poddać, wskazać, gdzie ma szukać.

Protestanci, wspierani ogromnych rozmiarów składkami północnej Ameryki, skorzystali i korzystają z tego usposobienia wykształconych i kształcących się klas ludu japońskiego.

Protestanci przyszli do tego kraju z pieniądzem jako środkiem, to też wspaniałymi mogą się poszczycić rezultatami.

Powiedziałem: »przyszli z pieniądzem jako środkiem«, nie wyraża to jednak całej prawdy!

Protestanci umieli i umieją wyzyskiwać głód nauki, pragnienie kształcenia się Japonii.

Nie widziawszy na własne oczy, trudno uwierzyć, do jakich rozmiarów ten »głód« w Japonii dochodzi.

Dziś każdy Japończyk, ubogi i bogaty, zwłaszcza jednak ubogi, chce, musi się kształcić, pragnie pożreć naukę; bo po pierwsze: tej nauki jako takiej łaknie, bo po drugie: ta nauka mu chlebem, karyerą, wszystkiem.

Cóż więc robią misyonarze protestanccy?

dają młodzieży tutejszej sposobność kształcenia się.

Zakładają szkoły (jak np. tu w Kioto), uniwersytet nawet odpowiadający najkompletniej wszelkim wymaganiom, stawianym przez społeczeństwo i państwo.

W ich szkołach jednakże, otwartych dla wszystkich, zaprowadzono ten sprytny system, że nawracający się na protestantyzm za darmo żyje i uczy się, nie nawracający się przeciwnie musi grubo płacić.

Skutki tego systemu oczywiste.

Dziś, po mniej więcej 10-ciu latach, mają protestanci w swem liceum przeszło 600 uczniów.

A cóż katolicki Kościół?

wszystkiego razem liczy gmina katolicka w Kioto jednego Ojca misyonarza i 400 wiernych.

Protestanci mają między swoimi adeptami śmietankę japońskiej młodzieży, która się ściąga z całego niemal kraju, by się w ich liceum kształcić; katolicy, to z malutkimi wyjątkami wyłącznie niemal lud, klasy robocze, najniższe, najmniej wykształcone, najmniej mające, najmniej mogące.

I nie będzie inaczej, póki Kościół katolicki nie skupi tu większych i bardziej dobranych sił, większych środków materyalnych, póki nie założy szkół wyższych, uniwersytetu...

Z głową nabitą i sturbowaną temi myślami, poszedłem prosto do kochanego mego O. Compagnon, posłyszeć co też on o tem sądzi.

Stary misyonarz oblał mię trochę zimną wodą; ale zarazem rozgadał się i wynurzył z tem, co miał na sercu.

Skarży on się, choć w sposób niesłychanie oględny i cichy, na pewną obojętność Europy jako takiej, może nawet Rzymu, dla misyj japońskich.

Środki materyalne, jakimi ci ludzie rozporządzają, są istotnie prawie równe zeru.

Miesięcznie pobiera przeciętnie misyonarz 30 — 45 yenów alias dolarów japońskich, co na nasz pieniądz stanowi 60 do 90 złr. w. a.

Za to, jeżeli misyonarz w samem miejscu nie posiada własnego budynku, musi opłacić najem mieszkania, ubrać się, oprać, wyżywić, opłacić swoich tak zw. katechistów, zapłacić najem domów, w których wierni lub niewierni mogą się zbierać celem słuchania nauk, sprawić sobie potrzebne paramenta kościelne, utrzymać kościołek, kapliczkę, przystroić takową i t. p. Słowem, istotnie ci ludzie żyją, muszą żyć jak ptaki niebieskie, nieraz tylko rosą i światłem słonecznem.

Asystowałaem[1] raz obiadowi mego zacnego misyonarza: składał się z gorącej wody, w której pływało nieco kartofli źle zaparzonych, i dwóch czy trzech kartofli w wodzie ugotowanych.

Jako wety: ser stary, twardy jak kamień, przysłany kiedyś przed miesiącami z Francyi przez jakieś poczciwe siostry Karmelitanki, dalej ser z pigw, również przez siostry nadesłany — i tyle!

Dziś wieczór jadłem z nim u niego kolacyę: zupa zrobiona z puszki Liebiga, którą ja przyniosłem, sałata jakaś, którą to biedactwo sam zaprawił, nalewając np. octu z flaszki jakiejś widocznie aptecznej, i jako wielki luksus, umyślnie dla mnie jajecznica z dwóch czy trzech jaj!

Serce topnieje na ten widok, a przytem wszystkiem, mając siedm rozmaitych quasi parafij, które musi obsługiwać, nie mając notabene wyrobionych katechizatorów, dzień w dzień przez te ostatnie dni lata co wieczór w inne miejsca, by mieć do zgromadzonych katechumenów i pogan przemowy, nauki, kazania.

Ponieważ tylko wieczorami schodzić się mogą ludzie pracy oddani, przeto kazania te odbywają się o godzinie 8 lub 9 wieczór, a trwają najczęściej do 10-tej lub 11-tej; musząc na drugi dzień być z powrotem tutaj, by odprawić Mszę, tego samego wieczora wraca swoim wózeczkiem, ciągnionym przez jednego człowieka tak zw. kuruma lub dziuriksa, do Kioto, a że odległość znaczna, więc około godz. 12 lub 1 w nocy się kładzie.

Rano o godzinie 4 jest na nogach, by modlitwy odprawić, o 7-ej Msza święta, i tak jak rok długi! — a w pokoiku zimno, bo palić nie ma bardzo za co, — a jedzenie opisałem.

Zaiste, nie trzeba innych dowodów boskości naszej wiary.

Przytem ta pogoda umysłu, cierpliwość, słodycz — wesoły jak dziecko.

Wyciągam go na zwiedzanie, spacery, pęka na moje głupstwa od śmiechu, i mnie potem dziękuje, że go odwiedzam, bo to go rozrywa — on est fatigué, powtarza, i to mu, zdaje się, za spoczynek starczy.

Potrzebuje ornatu od święta, zwykłego, i ornatu żałobnego; nie mając obecnie za co sprawić, pożycza od misyonarza bawiącego w najbliższej misyi.

Ponieważ oprócz tego biedaczyna wielu rzeczy nie ma, zdecydowałem się sprawić mu takowe.

Ale wróćmy do mojego głównego tematu — do misyj w Japonii.

Otóż zarzut przeciw nim, nawet przez nowo nawróconych podnoszony, jest, że wobec świetniej w oczy bijącej działalności protestantów, katolicki Kościół niedość występuje okazale, za mało o sobie samą formą zewnętrzną daje znać, za mało, dbałych o formę i wrażliwych Japończyków, formą, akcyą w oczy bijącą kaptuje, za mało ich uwagę na siebie zwraca, a specyalnie niedość dba o szkolnictwo; a jak już w liście moim powyższym, pisanym do Ojca Morawskiego, powiedziałem: szkolnictwo, podanie sposobności oświaty, nauki, to wobec dzisiejszego usposobienia mas Japonii, najgłówniejszy, może najpewniejszy, by nie powiedzieć: jedyny sposób kaptowania, czynienia prozelitów.

To byłby rdzeń tego, co, jak powiedziałem, katolicy japońscy mają misyonarzom (missions étrangères) do zarzucenia.

Na to odpowiedź jedna: jest w tem wszystkiem wiele prawdy, ale to wszystko dlatego, że niema środków, po prostu pieniądz tu na przeszkodzie staje.

Misyonarze byliby najszczęśliwsi, wszystkim tym potrzebom zadośćczynić, ale nie ma de quibus — i to przyczyna, że postępy katolicyzmu w Japonii w oczy nie biją, nie są takie, jakichby może spodziewać się można.

Z drugiej jednak strony, mimo że protestanci tak szumnie i buńczucznie występują, poszanowania większego dodają nasi misyonarze.

Mimo, że protestanci na oko tak licznych mają adeptów, — adepci ci jednak nie są prawdziwymi wiernymi.

W to co im protestantccy, głównie amemerykańscy[2] misyonarze głoszą, w to oni najczęściej nie wierzą — religię, formę przyjmują jako środek wyuczenia się po angielsku (cel, dążności dziś każdego młodego Japończyka), jako środek wykształcenia się za darmo.

Formę, powtarzam, przyjmują, treści — nie.

Skutek: kompletna niewiara; szkoły protestantów, to pepiniera ateuszów.

Kościół katolicki, nie przyjęcia formy od swoich adeptów żądający, ale przyjęcia treści, wiary, woli, obawiając się popaść w extrem, w który popadli protestanci, woli, powtarzam, pomału, pocichu, w cieniu postępować naprzód.

Tu jedyna objekcya: Kościół nasz musi się tu, jak zresztą wszędzie, liczyć ze stosunkami miejscowymi.

W Japonii dzisiaj jest niesłychany ruch umysłowy.

Młode i stare głowy się palą, okrzyk: nauki, wiedzy!

po całym kraju, we wszystkich klasach rozbrzmiewa.

Te tysiące, które wpadną w szpony protestantyzmu, to raz na zawsze dla katolicyzmu stracone.

Co gorsza, ludzie ci, choć nie przyjmują szczerze i do dna religii protestanckiej, przejmują jedno od swych nauczycieli: nienawiść do katolicyzmu.

Przez nich nienawiść ta łatwo i w dalsze, wprost nie wchodzące w grę sfery przejść może.

To tak mojem, jak i misyonarzy zdaniem, powód, dla którego Kościół katolicki od swych dotychczasowych, wrodzonych, że tak powiem, skłonności do cichości, tutaj odstąpić powinien!

Dwa byłyby środki zaradzenia złemu: albo dać misyonarzom więcej środków materyalnych, więc materyału w ludziach, materyału w zasobach, albo wysłać jedną, dwie lub więcej innych kongregacyj zamożnych, któreby w kilku, kilkunastu punktach odrazu działać zaczęły.

— Jakie są przyczyny, dla których Rzym tego ostatniego środka nie uzył[3] dotąd, i zdaje się nie chce użyć, to wiadomo.

Przyczyny natury nader delikatnej, więc nie chcę ich tu rozkawałkowywać, domyśleć się łatwo; historya poucza w tym względzie.

Pozostawałby więc tylko jeden sposób: misyom tutejszym dodać więcej ludzi, dodać więcej środków materyalnych.

Ludzi łatwo znaleść.

Zamiast rzucać ziarno na piasek, zamiast rzucać miliony i setki inteligencyi i pracowników znakomitych, gdzieś w dzikie puszcze Afryki, lub na jałowe wybrzeża Australii, możeby lepiej było użyć tych pieniędzy, tych sił moralnych, intelektualnych, na rozwinięcie odpowiedniej akcyi w kraju cywilizowanym, cywilizującym się zwłaszcza, w kraju niesłychanie ludnym, w kraju dążącym z jednej strony do znacznego intelektualnego, materyalnego rozwoju, z drugiej zaś strony lecącym na złamanie karku w ręce ateizmu, nihilizmu religijnego i społecznego, — w kraju wreszcie, który jako najbardziej posunięty ze wszystkich kontynentu azyatyckiego w kierunku cywilizacyi »europejskiej«, który dał i daje istne dowody żywotności, przedsiębiorczości — w kraju, który tem samem, według wszelkiego prawdopodobieństwa, w partyi światowej, która musi się rozegrać może niebawem między katolicyzmem, protestantyzmem, schyzmą a buddyzmem, między cywilizacyą białych i elementem aryjskim a cywilizacyą

chińsko - mongolską i elementem niearyjskim, pod egidą może i przewodnictwem Chin — w partyi tej ważną zapewne rolę odegra.

Nie przypisuję sobie prawa sądzenia o tych rzeczach — dla mnie jednak jest to rzeczą jasną, że świat katolicki, nie dbając o kraje jak Japonia, a marnując miliony w ludziach i pieniądzach na bardzo problematyczne apostolstwa między słoniami i hipopotami lub kangurami, wielki popełnia błąd.

Afryka środkowa zresztą nigdy, przenigdy aryjskiej cywilizacyi nie przyjmie; na to potrzeba przedewszystkiem, by tam klimat się zmienił.

Biały w tym klimacie, jaki ma dziś Afryka, nie wyżyje.

Kto twierdzi przeciwnie, ten się daje unosić chwilowym mrzonkom.

Widzimy, że we wszystkich krajach z podobnym klimatem, biały zagnieździć się nie może; może on żyć w jednej generacyi, druga już niezbyt dopisuje, a trzeciej niema w regule.

Nie tam więc punkt ciężkości rasa biała kłaść powinna, chcąc się wzmocnić, rozróść, do walki niechybnej przygotować!

— Powiadam: do walki przygotować, bo choć my zapewne tego nie dożyjemy to jednak zdaje mi się, nie jest tak pewnem zupełnie, że rasa biała niebawem (może za lat 50 lub 100) stawić będzie musiała czoło nawałnicy chińsko - mongolskiej.

Pierwszy krok do przyspieszenia wybuchu tej walki już uczyniony: Ameryka i Australia zamknęły się zupełnie przed napływem Chińczyków.

Gdzież, pytam się, te miliony się podzieją?

— Zdaje mi się więc, że w onej chwili arcypotężnem byłoby dla białych, mieć, na tyłach nieprzyjaciela, kogoś za sprzymierzeńca.

Tym mogłaby być Japonia — ale tylko Japonia katolicka, bo tylko Japończyk - katolik nie nienawidzi białego!

Japończyk ateusz, buddysta lub protestant zawsze i w każdej chwili chętnie rękę do zgładzenia go przyłoży.

Straszniem się rozkołysał i podleciałem może za wysoko.

Przeczytać i poprawić tego listu nie mam czasu, więc Posyłam go in natura, — wszak nie będzie zbyt ostro sądzony.

Późna bardzo zrobiła się pora, i kończyć muszę.

Przypisy


text:
←Akt I Pan Jowialski

Akt II

Aleksander Fredro Akt III→

Scena pierwsza - Scena druga - Scena trzecia - Scena czwarta - Scena piąta - Scena szósta - Scena siódma - Scena ósma - Scena dziewiąta - Scena dziesiąta - Scena jedenasta - Scena dwunasta - Scena trzynasa - Scena czternasta

AKT DRUGI

Scena pierwsza

Pan Jowialski, Janusz, Szambelan po prawej stronie, w rzędzie.

Pani Jowialska, Szambelanowa po lewej siedzą.

Helena za nimi przy stoliku, z książką w ręku, Ludmir w środku w głebi śpi, na znak leżąc na kanapie.

Wszyscy w kaftanach tureckich.

Czas jakiś milczenie - na migi rozmawiają i poprawiają swoje ubiory.

LUDMIR

ziewa głośno i przeciągając się

Tom się wyspał, jaż mi w nosie wierci - oczów otworzyć nie mogie - musi już być het z południa, (ziewa) Austeryja jak się patrzy, me ma co mówić, dobrze-em sy dzień przepędziuł.

Wypiułem coś grubo; ba, nie bardzo; na trzech: dwie kwarty wódki, (zadziwienie wszystkich wzrastające) garniec miodu, dwa garce piewa i więcej nic...

Ba, prawda: kwartę krupniczku.

ziewa.

P. JOWIALSKI

na stronie

Niechże go Bóg ma w swojej opiece!

LUDMIR

Grześku!

Jaśku!

a co?

Wy spicie jeszcze, basałyki!

Ty spogląda na bok, a postrzegłszy siedzących, siada.

Wszyscy wstają i kłaniają się nisko.

Ludmir przeciera oczy, wstając i patrząc wkoło i na siebie:

Ja bo taki nie śpię, patrzam się oczami, (zdejmując turban) Moi państwo wielmożni...

Czy ja... czy wy państwo?...

Bo... niech mnie siarczyste pioruny... ja bo nic nie wiem, co to jest...

Śmiech ciągły, ale tajony mężczyzn, czasem i kobiet, w ciągu sceny.

MĘŻCZYŹNI

kłaniając się

Najjaśniejszy panie!

LUDMIR

A państwo sy drwicie ze mnie!

JANUSZ

Jesteśmy twoi najuniżeńsi słudzy i podnóżki.

SZAMBELAN

Najniższe podnóżki, dobrze mówi pan...

P. JOWIALSKI

Pst!...

Cóż raczysz rozkazać, najjaśniejszy panie?

LUDMIR

Ta bójcie się Boga, ja nie pan!

JANUSZ

Zapewne sen jakiś trapiący odurzył waszą sułtańską mość.

LUDMIR

Przepraszam pana, ja nie miałem żadnego trapiącego snu, mnie się śniło tylko, z respektem mówiąc, dużo osłów, całe stado - a jeden z figlów na mnie wyskoczył, a ja go kijem sparzyłem - a więcej nic.

Helena śmieje się,

P. JOWIALSKI

Sen mara, Bóg wiara - najjaśniejszy panie.

LUDMIR

Ale bo nie jestem żadny pan, proszę, ta suplikuję jegomościów i jejmościanek.

A ja jestem lgnac Kurek, szwiec.

A byłem sy we Lwowie w terminie, u majstra... ba, nie u majstra, bo pomarł, tylko taki terminowałem u majstrowy na Horoszczyznie.

pod numerem sto jeden i trzy, kole szynku pana Mikołaja. (do starej Jowialski) Jejmoscunia znają?

P. JOWIALSKA

przestraszona

Co?

co? (przechodząc do męża) Panie Jowialski...

P. JOWIALSKI

Cichoże!

JANUSZ

Wszystko to sen, najjaśniejszy panie.

LUDMIR

A teraz szedłem na wędrówkę, w dalekie drogie, na Węgry.

A mój pas w tłumoczek-em sy schował, jak się patrzy - i jak sy teraz przypominam, byłem gdzieś, hej w ogrodzie, w gienstwinie położyłem mój tłumoczek. (do Szambelanowej) Jejmoscunia nie widzieli?

SZAMBELANOWA

Nie widziałam.

Rien` du tout.

P. JOWIALSKI

Najjaśniejszy panie, pozwól, abym powiedział bajkę.

LUDMIR

Powiedzcie mi lepiej prawdę jak bajkę, mój stary jegomościuniu, bo ja nie wiem, co się ze mną dzieje.

- A mnie się wszycko widzi, że ja zwaryjował i że (oglądając się) jestem u Pijarów, na górze, w szpitalu waryjatów.

SZAMBELAN

Tam do kata!

JANUSZ

Jesteś, panie, między swymi.

LUDMIR

A to ja waryjat?

P. JOWIALSKI

na stronie

Niedźwiedź acz głaśnie, to w krzyżach trzaśnie.

LUDMIR

A, moi państwo, powiedzcieże mi, gdzie jestem.

JANUSZ

Kiedy taka wola najjaśniejszego sułtana żarty sobie stroić z wiernych swoich sług i poddanych i pytać się o to, co mu aż nadto dobrze jest wiadomo, wiec odpowiadać musze.

Jesteś, panie, w swoim królestwie.

LUDMIR

W moim?

A są w nim ludzie?

SZAMBELAN

urażony

Jegomość i ja - przecie nie jakowe zwierzęta...

P. JOWIALSKI

Ciszej, ciszej.

LUDMIR

A jak się zowie to królestwo?

JANUSZ

Tambambuktuhan.

LUDMIR

Tambamban... to żaden uczciwy człowiek tego nie wymówi.

- A mnie się widzi, że wy, państwo, drwicie sy ze mnie nieboraka.

HELENA

na stronie

Biedny.

LUDMIR

A ja panom nie zawadził w drodze.

JANUSZ Któż by się na to odważył - drwić!

SZAMBELAN

Z takiego człowieka!

P. JOWIALSKI

Nie pchaj rzeki, sama płynie - jak mówi przysłowie,

HELENA

do Szambelanowy

Dopókiż tego będzie?

SZAMBELANOWA

Dopóki się starszym podoba.

Vous comprenez?

LUDMIR

A więc nie jestem lgnac Kurek?

JANUSZ

Jesteś mirza Ali Mustafa.

LUDMIR

Mustafa, i pan?

MĘŻCZYŹNI

kłaniając się

Pan, pan najjaśniejszy, największy sułtan.

LUDMIR

I mogie rozkazywać?

JANUSZ

Możesz, mirzo Ali Mustafo.

LUDMIR

I wszyćko, co chcę?

JANUSZ

Wszystko.

SZAMBELAN

Wszystko, wszystko.

P. JOWIALSKI

Ale kto źle rozkazuje, niedługo panuje - uczy przysłowie.

LUDMIR

A wy słuchać będziecie?

JANUSZ

Jako najniżsi słudzy i podnóżki.

LUDMIR

kładąc turban

Ha, niechże i tak będzie.

JANUSZ

do Szambelana

Dopiero będzie zabawa.

SZAMBELAN

I tak ledwo żyję z radości.

LUDMIR

stawia krzesło na środku i siadając

Jestem pan, sułtan, słuchajcie, co każę - jeść, pić i pieniędzy!

P. JOWIALSKI

Jakby się panem urodził.

JANUSZ

Jeszcze nie czas obiadu, najjaśniejszy panie.

LUDMIR

Co to "nie czas"?

Ja, pan, mówię, że czas!

Któż z poddanych powie: nie?

JANUSZ

Zastanów się...

LUDMIR

Ani słowa, bo oberwiesz!

Jeść prędko i wina kwartę na ryńskiego - kiedym pan, tom pan.

P. JOWIALSKI

kontent

Wypełnij rozkazy najjaśniejszego pana.

Janusz wychodzi.

LUDMIR

Stolik tu, przede mnie!

No!

nie słyszycie?

Ty (do Szambelana) w peruce, z czerwonym baranim nosem, stolik tu postawić.

SZAMBELAN

do Jowialskiego

A to...

P. JOWIALSKI

Kiedyś grzyb, leź w kosz - służ panu.

LUDMIR

Prędzej!

Szambelan stawia stolik.

W samej rzeczy, mnie się śnić musiało, że byłem szewczykiem... że byłem ubogi.

Chcę o tym zapomnieć.

Słyszycie?

Chcę zapomnieć!

A kto kiedykolwiek mi przypomni, każę mu łeb uciąć.

Rozumiesz jeden z drugim?

Co było, nie jest, nie pisać w regiest!

P. JOWIALSKI

na stronie, jakby się obudził

Co, co!

przysłowie?

- Czy diabeł przemówił przez niego?

Wnoszą śniadanie; Janusz wraca.

P. JOWIALSKA

na stronie, do męża

Niechże się jegomość nie bardzo przysuwa, bo to jakiś zawadyja.

P. JOWIALSKI

Tym większa zabawa.

SZAMBELANOWA

Nie wiem, czy te żarty na dobrym się skończą.

JANUSZ

Ja za to ręczę.

Jest trochę zuchwały, ale tym śmieszniejszy.

SZAMBELANOWA

Jak to wino wypije...

JANUSZ

Kazałem dać z wodą.

LUDMIR

skosztowawszy

Co to za wino?

słyszycie!

Słyszysz, ty stary Chińczyku!

P. JOWIALSKI

do P. Jowialskiej, serio

Chińczyku!

P. JOWIALSKA

Widzisz, jegomość, że to burda.

P. JOWIALSKI

To jest wino krajowe.

LUDMIR

Dajcieźe niekrajowego! (do Szambelanowej) Słyszysz, klucznico, weź to wino, a przynieś innego!

SZAMBELANOWA

C`est impertinence!

P. JOWIALSKI

Weź, weź!

SZAMBELANOWA

Na takie żarty dłużej wystawiać się nie myślę.

LUDMIR

A to co?

Czy i tu kobiety mają swoje widzimisię?

Szambelanowa odbiera butelka i wkrótce inną przynosi.

P. JOWIALSKI

Muchy w nosie - jak mówi przysłowie - mają, mają, najjaśniejszy panie.

LUDMIR

Zaraz temu poradzę.

SZAMBELANOWA

Cóż poradzisz, szalony chłopcze?

Usuwam się od prostackiej zabawy, wylęgłej w głowie godnego aspiranta na członka familji Jowialskich.

- Żałuję tylko, że tego od razu nie uczyniłam!

Tres humble servante!

P. JOWIALSKI

Lepiej późno niż nigdy!

SZAMBELANOWA

ze drzwi

Dla jegomości już zawsze za późno!

Odchodzi.

Ciż sami bez Szambelanowej.

LUDMIR

Cóż to wszystko znaczy?

- Ale szynki więcej!

Szturkają się łokciami, nareszcie Szambelan idzie i przynosi.

P. JOWIALSKI

Pozwolisz sobie, najjaśniejszy panie, zrobić uwagę, czyli raczej powtórzyć przysłowie: Kto doje, dopije, ten w rozum nie tyje.

LUDMIR

Bajka!

Kto pije, długo żyje.

Ale przybliż no się, staruszku!

P. JOWIALSKA

Ostrożnie, panie Jowialski.

P. JOWIALSKI

Nie psujcieże nam zabawy, kobiety.

LUDMIR

Cóż wy wszyscy jesteście?

P. JOWIALSKI

Twój dwór.

LUDMIR

Któż ty jesteś?

P. JOWIALSKI

Wielki kanclerz koronny.

LUDMIR

Kanclerz?

Cóż to jest?

P. JOWIALSKI

Jest to effendi od pieczęci i stróż praw krajowych.

LUDMIR

Czy prawami w piecu palisz, że się stróżem zowiesz?

P. JOWIALSKI

Nie u nas to, najjaśniejszy panie... (na stronie) Wyborny szewczyk!

LUDMIR

A pieczęcią co pieczętujesz?

P. JOWIALSKI

Rozkazy twoje.

LUDMIR

Chcę, abyś wszystkim głowy popieczętował.

P. JOWIALSKI

A to na co?

LUDMIR

Aby wszystkie głowy były pod jedną cechą: moją własną, bez cechy pańskiej ścinać się będą. (do Janusza) A ty, co małpę udajesz, jaką raz widziałem w budzie na Krakowskiem?...

JANUSZ

Grzeczność jest tu prawem.

LUDMIR

Dla ciebie, sługo, nie dla mnie, pana!

Czym ty jesteś?

JANUSZ

do Jowialskiego

To jest bardzo niegrzecznie!

P. JOWIALSKI

Trzeba trochę znosić dla ogólnej zabawy.

Kto chce wygrać gąsiora, trzeba ważyć kaczora.

Zresztą pamiętaj, że to szewczyk Kurek!

JANUSZ

Jestem wielki ochmistrz.

LUDMIR

Co to Och i Mistrz?

- Dlaczego Och, czy dlatego, że ty Mistrzem?

P. JOWIALSKI

Jest to urząd, najjaśniejszy panie.

LUDMIR

Cóż on robi?

P. JOWIALSKI

Strzeże, aby wszystko u dworu działo się przyzwoicie.

LUDMIR

I ty to potrafisz?

JANUSZ

Tak jest.

LUDMIR

To jesteś wielki człowiek!

Cóż jeszcze robisz?

JANUSZ

Przedstawiam, wszystkich, którzy chcą być u dworu.

LUDMIR

Jak to - przedstawiasz?

JANUSZ

Powiadam ci, najjaśniejszy panie, kto jest ten lub ów i jak się zowie.

LUDMIR

I powiadasz: - dobry czy zły, mądry czy głupi, łotr czy poczciwy?

JANUSZ

Nie, tego nie powiadam.

LUDMIR

To jesteś bardzo mały człowiek.

- Czymże jeszcze jesteś?

JANUSZ

Jeszcze? (po krótkim milczeniu) Jestem effendi finansów.

LUDMIR

Finansów?

- Ha!

to ty oderżnąłeś mój tłumoczek.

Z daleka ode mnie, bo jeszcze mam parę srebrników w kieszeni.

Ale prawda, on się teraz ze mną dzielić będzie, (do Szambelana) A ty, co się śmiejesz, a nic nie gadasz, masz także dwa rzemiosła?

SZAMBELAN

Jestem wielki kuchmistrz koronny i effendi wojny.

LUDMIR

A!

do kuchni i do wojny!

- Do siekaninki więc, do siekaninki.

Wojny nie chcę.

P. JOWIALSKI

Bardzo pięknie, najjaśniejszy panie, bo przysłowie mówi: Gdy panowie za łby chodzą, poddanemu włosy trzeszczą.

LUDMIR

Doprawdy?

P. JOWIALSKI

Czego panowie nawarzą, tym się poddani poparzą.

LUDMIR

Ale kuchnią lubię, siadaj, kucharzu.

A dobrze ty gotujesz?

SZAMBELAN

Ja nie gotuję, to jest tylko tytuł.

LUDMIR

Musisz gotować!

- Ale słuchajcie, gdzież jest rozumnik koronny?

P. JOWIALSKI

Tego urzędu nie ma.

LUDMIR

Któż za was rozum mieć będzie?

P. JOWIALSKI

Ten, komu ty każesz.

LUDMIR

Lubię być chwalonym, jest więc chwalca koronny?

P. JOWIALSKI

Ten urząd jest, samo przez się, przy każdym innym...

LUDMIR

Któż są te panie?

I tamta, co się znarowiła?

P. JOWIALSKI

Sułtanki.

P. JOWIALSKA

Przecie jegomość nie zechcesz...

LUDMIR

Moje żony?

P. JOWIALSKI

Tak jest.

Jaż trzy!

JANUSZ

Trzy - zawsze nierozłączone.

LUDMIR

Chcę tylko jednę.

JANUSZ

To być nie może, takie prawo.

P. JOWIALSKI

Co kraj, to obyczaj.

LUDMIR

Trzy!

bagatela!

Mój majster miał jednę, a Boże zmiłuj się... (surowo, wstając) Kto wspomniał o majstrze?

P. JOWIALSKI

Żaden dworak tego nie uczyni.

LUDMIR

siadając znowu

Nalejże wina! (wypiwszy) A teraz idźcie sy het - zostanę z żoną, (wskazuje na Helenę) z tą.

JANUSZ

Na to pozwalać nie można!

P. JOWIALSKI

Ale dlaczego, dlaczego?

Rozmawiają przy stronie, Jowialski zdaje się być przeciwnego zdania, kiedy Ludmir przy drugiej stronie mówi z Heleną.

LUDMIR

na stronie do Heleny

Chciej pani zostać, nie lękaj się, znam granicę żartu i winne uszanowanie.

Słowa nie mówiliśmy z sobą, a dusze nasze już się rozumieją.

HELENA

Cóż to jest?

Co za mowa?

LUDMIR

O chwilę rozmowy śmiem błagać.

Niech błogosławię nieba za sposobność poznania pięknej Heleny.

HELENA

Tak jestem zdziwiona, że słów brakuje...

LUDMIR

Słowo - dźwięk próżny; tajniejszy język dusza posiada i tym z tobą, pani, dawno już mówiłem.

HELENA

Czego pan żądasz?

LUDMIR

Nie trwóż się moją przybraną rolą i zostań.

- (głośno) No!

Jeszcze tu?

Rozskakują się.

JANUSZ

Odejść nie możemy.

P. JOWIALSKI

Ale chodźcie!

SZAMBELAN

Zostaniemy, podobno...

Ludmir

A, do sto piorunów!

Precz!

precz!

mówię.

P. JOWIALSKA

Panie Jowialski!

Panie Jowialski, strzeż się jegomość!

P. JOWIALSKI

ku swoim drzwiom

Coś brzękła kosa, pewnie kamień.

Panie ochmistrzu!

JANUSZ

Pozwól waćpan dobrodziej...

P. JOWIALSKI

Powiedziałem, że nie.

LUDMIR

Precz, bo basy!

Chwyta za krzesło.

P. JOWIALSKI

przy swoich drzwiach

Kto nie ma zbroje, mijaj boje.

JANUSZ

cofając się

To szaleństwo!

to nadto!

to strach!

LUDMIR

z krzesłem w ręku postępuje.

Janusz cofa się za Szambelana, a Szambelan za Janusza i tak aż za drzwi.

Szambelan w cofaniu powtarza każde słowo Janusza - Jowialski śmieje się.

P. JOWIALSKI

Chodźmy i my teraz, a miejmy oko przy szparze.

- Dawnom się tak nie śmiał.

Odchodzi.

Ludmir, Helena.

LUDMIR

Pojmuję bardzo zadziwienie pani, ale łatwo koniec mu położę, gdy powiem, że udawałem tylko śpiącego w ogrodzie, kiedy pan Janusz wpadł na myśl arcyszczęśliwą, biednego wędrownika uczynić celem igraszki i szyderstwa.

HELENA

Takie to są zawsze prawie jego pomysły, taka wesołość zawsze; zawsze ją ktoś opłacić musi.

Nieszczęściem, dziadunio, aby miał tylko rozrywkę, nie bardzo jest przebierający w sposobach do tejże.

LUDMIR

Pani zapewne będziesz mojego zdania, iż w oczach duszy, szukającej upragnionej estetycznej piękności, każde uderzenie w ogniwo, łączące ekscentrycznego uczucia zarzewie z kołem toczącym się zmysłowo w obrębie materyjalizmu, wyrywa nas z mgły lubej tęsknoty, owej jutrzenki boskości.

HELENA

W samej rzeczy.

- I ileż to razy chroniłam się, uciekałam sama ze siebie przed zimnymi zarysami marmurowych kolei, w których mnie towarzyskość ołowianym więziła łańcuchem.

LUDMIR

Zdaje się, iż to: jest, które działa w materyjalnej bryle pana Janusza, pokryte zostało w pierwotnym wyrobieniu pojętliwości jakoby niejakim pełkiem poziomych oddźwięków dotkliwego świata.

HELENA

Jest tylko tlejącym kagańca zarzewiem, nieoczyszczonym promieniem ognia, źródła niezgłębionej wieczności.

Zdaje się, iż jedynie dla plastyki został postawiony ręką Natury w prądzie czasu.

LUDMIR

Na mnie teraz kolej nurzać się w mętnym morzu podziwienia.

HELENA

Jakichże przyczyn kołowrót mógł wyrzucić kostkę takiego skutku?

LUDMIR

To odlanie cieniów duszy w giętkie brzmienie mowy, którym raczysz pieścić ucho moje, odkrywa mi, pani, w tobie istotę wyższych pojęć skarbem udarowaną.

- Jakże się dzieje, że pan Janusz, którego otrętwiałość umysłowa młyńskim kamieniem do ziemi przyciska, mógł wnieść oko żądania ku twojej wysokości?

A jeszcze więcej, jak mógł otrzymać z ust twoich różany promyk nadziei?

HELENA

Nie z moich ust, niestety!

Mam macochę - więcej mówić nie potrzebuję; jestem sama; od kolebki bez matki, idę w świat bez światła i rady.

Pierwszy zaś rzut oka przekonał pana zapewne, jak zresztą jestem otoczona dobrymi ludźmi, ale tylko dobrymi, dobrymi i dla złych.

LUDMIR

z prawdziwą czułością

Bez troskliwych nauk matki zaczęłaś drogę życia, biedna Heleno!

Któż ci za złe mieć może mylne wyobrażenie rzeczy...

HELENA

W czymże mylne?

LUDMIR

Gdyby mylne były...

Sierota więc - między krewnymi, a całkiem obcymi?...

HELENA

Niestety!

LUDMIR

I moje usta nigdy nie wyrzekły "ojcze!" ani "matko!"

Także sierota, od niemowlęcia sam w życie postępuję.

Heleno!

wybacz tę poufałość, ale szczerze teraz, szczerze serce moje przemawia za tobą.

Heleno, przyjmiej mnie za brata - rady moje zdać się mogą; więcej świata widziałem, więcej go doznałem.

HELENA

Któż jesteś, dziwny człowieku?

Z jakiejże ciemnej nocy przemawia do mnie głos, nie znany, tylko przeczuciem?

LUDMIR

na stronie

Żal mi jej; widać, że matkę za wcześnie straciła.

O, panny, panny, wolicie nie czytać, niż złe czytać.

HELENA

Tajemnica jakaś cięży mu na sercu, usta głazem przyciska.

LUDMIR

Kto jestem, pytasz się pani.

Ach, gdybym to sam mógł wiedzieć!

HELENA

Słowa kształtem proste - splątaną stają się zagadką.

LUDMIR

Cóż nie jest zagadką na tym świecie?

HELENA

Jednak pan nie w swoim właściwym stroju podróżowałeś?

LUDMIR

Nie w zwyczajnym, ale może w najwłaściwszym, bo to był ubiór biednego.

HELENA

I jestżeś nim?

LUDMIR

Nie, źle się wyraziłem; biednym nie jestem, tylko ubogim.

HELENA

Może potrzebny wsparcia? (porywczo, ku stołowi) Nie śmiem... niewiele... ale chciej!...

Daje mu pieniądze.

LUDMIR

Dobrą więc jesteś, Heleno.

Jakżeś piękna teraz!

Ale pieniędzy nie potrzebuję - dziękuję ci, stokroć dziękuję!

HELENA

prosząc

Sierota - sierocie...

LUDMIR

Nie, nie; ale ta czynność twoja w mojej pamięci nigdy nie zgaśnie - nigdy!

Całuje ją w rękę.

Helena, Ludmir, Janusz.

JANUSZ

Panno Heleno, co to znaczy?

LUDMIR

Ja się pytam, co to znaczy panu Sułtanowi przerywać rozmowę z panią Sułtanową.

HELENA

Wielki ochmistrzu, znasz wolą moich rodziców.

JANUSZ

Czy tak bardzo się podobało?

HELENA

Proszę pamiętać, że wszystko czynię na rozkaz dziadunia, a na prośbę pana Janusza.

JANUSZ

przymuszając się

Jestem ochmistrzem; do mnie należy przestrzegać wszelkich uchybień przeciw przyzwoitości.

LUDMIR

Ja ci radzę, nakryj głowę i idź za drzwi.

JANUSZ

Ja - za drzwi?

LUDMIR

I okno otwarte.

JANUSZ

hamując złość

Racz, najjaśniejszy panie, pozwolić jedno słowo do tej pani.

LUDMIR

Mów - a prędko!

Odchodzi w głąb sceny.

JANUSZ

Panno Heleno, co pani robisz?

Czemu stąd nie odejdziesz?

HELENA

Nie chce mnie puścić.

JANUSZ

Ależ to nieprzyzwoicie!

HELENA

Sam pan tego żądałeś.

JANUSZ

Ale teraz już nie żądam i dawno już byłbym skończył ten żart, za daleko posunięty, gdyby nie pan Jowialski, którego mój kłopot jeszcze więcej bawi niż ten z głupia frant.

HELENA

I który bardzo by źle przyjął zerwanie tej niewinnej zabawy bez jego wyraźnego rozkazu.

JANUSZ

Niewinnej!

Ależ ona staje się wcale winna!

HELENA

Ja tego nie widzę.

JANUSZ

Tym gorzej dla waćpanny!

HELENA

Raczej dla waćpana.

LUDMIR

Prędko koniec będzie?

JANUSZ

Panno Heleno, ja od siebie odchodzę - ja się stałem celem pośmiewiska.

HELENA

Cóż ja mogę poradzić?

JANUSZ

Nie pozwalać tyle poufałości temu prostakowi.

HELENA

Wcale nie prostak.

JANUSZ

Coraz lepiej; i ja jeszcze grać muszę komedyją!

HELENA

Jeżeli cenisz przyjaźń dziadunia...

JANUSZ

Podoba się więc szewczyk Kurek?

HELENA

Panie Janusz!

JANUSZ

Podoba się?

HELENA

I jakim prawem to pytanie?

JANUSZ

Prawem, prawem, że waćpannę kocham, że chcę żenić się z nią, że z kimkolwiek tak długie rozmowy sam na sam żadnym sposobem podobać mi się nie mogą!

HELENA

Wszak sam pan chciałeś.

JANUSZ

Chciałem, chciałem...

Bodajbym był nigdy nie chciał!

LUDMIR

Wynoś się, Och i Mistrzu!

JANUSZ

Zaraz, zaraz.

LUDMIR

A, do stu piorunów siarczystych!

Dobywa pałasza.

JANUSZ

cofając się szybko

Poczekaj, hultaju!

LUDMIR

Precz!

JANUSZ

wracając zza drzwi

Panno Heleno!

LUDMIR

Jeszcze!...

Helena, Ludmir.

HELENA

Nie mogę prawdziwie utrzymać się teraz od śmiechu.

- Sam zaplątał się w swoje sidła; niech w nich siedzi!

Przynajmniej tym zemszczę się za tysiączne nieprzyjemności doznane z jego powodu, a które gorzko zatruwają jasne dnie wiosny mojego życia.

LUDMIR

I ja bardzo bym żałował, gdyby pan Jowialski już położył koniec temu żartowi.

HELENA

O!

tą trwogą serca kołatać nie można.

Dziadunio nie tak łatwo zmienia przedmioty swoich zabaw.

Nie raz to już pierwszy, że ledwie nie na klęczkach wszyscy błagać musiemy, aby jaki bądź żart zaprzestał.

LUDMIR

Mogę więc wpuścić do duszy nadzieję, iż jeszcze dzień cały ze mną bawić się będą?

HELENA

Wychodzi to z wszelkiego obrębu niepewności.

LUDMIR

Nie widzę zatem potrzeby odkrycia, iż nie jestem szewczykiem, co by popsuło zabawę dziadunia dobrodzieja.

HELENA

I mnie się zdaje, że nie ma potrzeby.

Przy tym i my, odwetem wzbudziwszy wesołość, jej rosą odświeżymy duszy spiekotę.

- Ale mogęż spytać o nazwisko?

LUDMIR

Ludmir.

HELENA

Wdzięczne imię!

LUDMIR

Co się tyczę - skąd jestem, kto jestem, długiego potrzebowałbym czasu na opowiedzenie dla mnie tylko ważnych zdarzeń.

A wkrótce nadejdzie Janusz, którego brać na męki zazdrość zaczyna.

HELENA

Zazdrość?

Być może - tym lepiej.

LUDMIR

Nie moglibyśmy wejść do ogrodu, odpocząć trochę?

HELENA

DIaczegóż nie, ogród przed oknyma - tymi drzwiami.

LUDMIR

podając rękę

Służę pani!

HELENA

Zazdrość!

..

Mnie to bawi.

Odchodzą w drzwi lewe od aktorów.

JANUSZ

sam; zagląda, potem wchodzi.

Nie ma!...

Gdzież się podzieli?

- Rzecz dziwna!... (otwiera drzwi prawe) Nie ma... (patrzy przez okno) A, otóż są w ogrodzie!

Rękę jej podaje... brat za brat... nie trzeba tu oszaleć? (chodzi) Panna Helena niech mi wybaczy, ale kaducznie nieostrożna... za daleko posuwa chęć zabaw, jeżeli tylko - zabaw! (przy oknie) I chodzą sobie, chodzą - a ja głupi tu stoję!

Głupi mimo mego rozumu! (chodzi) Wszakże "sam pan chciałeś" - prawda, że chciałem, ale... (przy oknie) O, o!...

Nachylają się ku sobie... śmieją się! (chodzi coraz prędzej) Śmieją się!...

Jak Boga kocham, śmieją się!...

I wszyscy spokojni... i wszyscy...

Janusz, Szambelanowa.

JANUSZ

Ach, pani, pani dobrodziejko łaskawa, zmiłuj się, radź, ratuj!

Co się tu dzieje, to nie do wytrzymania!

SZAMBELANOWA

Sam pan tego chciałeś.

JANUSZ

Wszyscy dali sobie słowo - jedno mi powtarzać.

SZAMBELANOWA

Mój pierwszy mąż, śp. jenerał-major Tuz, był to człowiek charakteru...

JANUSZ

Cóż byłby zrobił - co, mościa dobrodziejko, w takim przypadku?

SZAMBELANOWA

Nie byłby nic zrobił, bo będąc charakteru przezornego, dziesięć razy się cofnął, nim raz naprzód ruszył.

Nie byłby rozpoczynał.

C`est cela.

JANUSZ

Mościa dobrodziejko, łaskawa mościa dobrodziejko, ja źle zrobiłem, bardzo źle, ja głupi jestem - dam na piśmie; ale już się stało i o to idzie, jak przerwać ten kłopot.

- Oto patrz, pani - panna Helena, panna Helena, którą kocham, przechadza się po ogrodzie sam na sam z tym hultajem, jak gdyby nic... jak gdyby nic!

SZAMBELANOWA

Proszę, proszę!

Romansowa panna Helena, której wszystko było za poziome, znajduje przyjemność w rozmowie z tym nieokrzesanym parobkiem.

C`est extraordinaire!

JANUSZ

Wziął panią szambelanowę za klucznicę.

SZAMBELANOWA

Idź waćpan i zawołaj tu Helenę!

Nous verrons!

JANUSZ

tak - "zawołaj", kiedy ma pałasz i już raz dobył go na mnie; ledwie że uciekłem - powoli.

SZAMBELANOWA

JANUSZ

przy oknie

O, o!

Patrz, patrz, pani - w rękę pocałował!

SZAMBELANOWA

Nic nie znaczy, może ją o co prosi.

JANUSZ

Diabła tam prosi!

Dziękuje, dziękuje, mościa dobrodziejko, ja stąd widzę.

SZAMBELANOWA

Jednak Helena będzie żoną waćpana, wcześniej, później trochę...

JANUSZ

Jak to później?

Tego sobie nie życzę!

Scena ósma

Szambelanowa, Janusz, Szambelan

SZAMBELAN

nucąc, podskakuje jak zawsze

Cóż, wielki ochmistrzu, gdzie jest nasz sułtan?

SZAMBELANOWA

Powiedz, czego się śmiejesz?

SZAMBELAN

O!

przepraszam.

Nie postrzegłem cię, Basiu.

SZAMBELANOWA

Nie wiesz, prawda?

SZAMBELAN

Tak dalece...

SZAMBELANOWA

Śmiechu tu nie ma, wkradł się w dom jakiś człowiek...

SZAMBELAN

Wkradł?

- Pan Janusz kazał go przynieść; to ty nie wiesz, ze to on sprawił nam...

SZAMBELANOWA

Słuchać proszę!

Człowiek ten, prostak w najwyższym stopniu, znalazł jednak sposób, nie mówię: podobania się, ale zajęcia Heleny.

SZAMBELAN

Ale wszakże ona pełni tylko wolą Janusza

JANUSZ

Jest!

znowu, moje wolą pełni!

SZAMBELAN

Wszakże sam chciałeś!

JANUSZ

Chciałem, chciałem, do stu czartów!

Chciałem, i głupio chciałem, ale teraz nie chcę.

SZAMBELAN

A więc dobrze, jak się podoba.

Chce odejść.

JANUSZ

Przez Boga żywego, panie szambelanie, jesteś przecie ojcem.

SZAMBELAN

Wszyscy tak mówią.

JANUSZ

Użyjże swojej powagi.

SZAMBELAN

Dobrze, bardzo dobrze.

JANUSZ

Zakaż córce, by sam na sam z tym człowiekiem nie rozmawiała.

SZAMBELAN

Oho!

Sam na sam?...

JANUSZ

prowadząc do okna

Przypatrz się - przypatrz!

SZAMBELAN

Ha!...

JANUSZ

Prawda?

SZAMBELAN

Dwa szczygły w samotrzasku!

Wybiega.

Scena dziewiąta

Janusz, Szambelanowa.

Szczygły!

Oszaleję, oszaleję!

Szczygły!...

Żebym przynajmniej nie był mu pałasza przypasać kazał!...

Szczygły!

- Pani dobrodziejko, pani łaskawa, zmiłuj się nade mną, radź!

SZAMBELANOWA

Mój pierwszy mąż, śp. jenerał-major Tuz, nauczył mnie postępować zawsze roztropnie i gdyby nie był, niestety, za wcześnie utonął...

Słyszałeś waćpan kiedy o tym okropnym przypadku?

JANUSZ

patrząc w okno

Słyszałem, słyszałem już dwa razy, trzy razy słyszałem!...

SZAMBELANOWA

Ale pewnie nie z wszystkimi szczegółami.

- Roku 1807 nocowaliśmy w karczmie nad samym brzegiem Wisły, gdyż kry idące przewozu na żaden sposób nie dozwalały.

Wtem koło północy - hałas - łoskot, szum nadzwyczajny budzi nas i trwoży.

- "Woda!

Woda!" - krzyczą...

Zrywamy się - woda już w sieni - noc najciemniejsza!

Służąca porywa kołyskę z naszym synkiem.

Wybiega - krzyczy...

Pierwszy mój mąż, śp. jenerał-major Tuz, który komenderował francuską brygadą, złożoną du douxieme et quinzieme de chasseurs cheval, biegnie, morbleu, skąd krzyk.

Ja mdleję!

- Przyszłam do siebie na bliskim wzgórzu.

Dzień już był - karczmy ani znaku - zaparte kry...

JANUSZ

Weszli do altany!

Scena dziesiąta

Ciż, Pan Jowialski, Pani Jowialska.

JANUSZ

Weszli do altany, mości dobrodzieju!

Zmiłuj się, pozwól, niech się to wszystko już skończy; dłużej wytrzymać nie mogę!

P. JOWIALSKI

JANUSZ

prosząc

Panie dobrodzieju! (do Pani Jowialskiej) Pani dobrodziejko! (do Szambelanowej) Pani szambelanowo!

P. JOWIALSKI

Ale wszakże sam chciałeś!

JANUSZ

A!

już zginę, umrę, skonam, z tym wiecznym "sam chciałeś"!

P. JOWIALSKI

śmiejąc się

Jakiegoś piewka nawarzył, takie wypij.

- I to wszystko, nie stosując jednak do osób, przywodzi mi stosowną jednę bajeczkę na pamięć.

JANUSZ

Jeżeli mnie jutro nie pochowają, wiecznie żyć będę.

P. JOWIALSKI

Słuchaj że, panie Janusz.

JANUSZ

Słucham, słucham, (na stronie) Ach, żeby kto do mnie w ten moment z armaty wypalił, w rękę bym go pocałował.

P. JOWIALSKI

Powtarzam jeszcze, że nie stosuję do osób; zaczynam:

Rada małpa, że się śmieli,

Kiedy mogła udać człeka,

Widząc panią raz w kąpieli,

Wlazła pod stół - cicho czeka.

Pani wyszła, drzwi zamknęła;

Małpa figlarz - nuż do dzieła!

Wziąwszy pański czypek ranny,

Prześcieradło

I zwierciadło -

Szust!

do wanny.

Dalej kurki kręcić żwawo!

W lewo, w prawo,

Z dołu, z góry,

Aż się ukrop puścił z rury.

Małpa myśli: "W to mi graj!"

Hajże! - kozły, nurki, zwroty,

Figle, psoty,

Aż się wody pod nią mącą!

Ale ciepła coś za wiele...

Trochę nadto...

Ba, gorąco!...

Fraszka!

- Małpa nie cielę,

Sobie poradzi:

Skąd ukrop ciecze,

Tam palec wsadzi.

"Aj, gwałtu!

Piecze!"

Nie ma co czekać,

Trzeba uciekać!

Małpa w nogi,

Aż pod progi.

Tu nie żarty - parzy stopy...

Dalej w okno...

Brzęk!

- Uciekła!

że tylko palce popiekła,

Nader szczęśliwa.

-

Tak to zwykle małpom bywa.

P. JOWIALSKA

O, dlaboga!

Co też to w głowie!

JANUSZ

Do kogóż to ma być zastosowane?

P. JOWIALSKI

JANUSZ

Widzę, że do mnie zmierza.

P. JOWIALSKI

Na złodzieju czapka gore.

JANUSZ

Takaż to wdzięczność za moje usiłowania, aby zabawić waćpana dobrodzieja?

P. JOWIALSKI

Nie gniewaj się, nie gniewaj.

Wiesz, że lubię pożartować - a potem: Co bardziej dokuczy, to rychlej nauczy.

SZAMBELANOWA

Aż nadto lubisz jegomość żartować - powiem szczerze, bo lubię prawdę powiedzieć, powoli, grzecznie i wyraźnie, fartowi poświęcasz przyzwoitość, a może i co więcej, cierpiąc, aby Helena w takim znajdowała się towarzystwie.

C`est mal.

P. JOWIALSKI

Woda jest, będziemy pytlować.

JANUSZ

To jest prostak bez najmniejszej grzeczności.

P. JOWIALSKI

Skądże chcecie, aby ją miał?

To tylko u Francuzów trafiają się przykłady nadzwyczajnej grzeczności, jak to nas uwiadamia następująca dykteryjka.

JANUSZ

Ach!

P. JOWIALSKI

- Przebacz waćpan niezgrabność! - mówił kat łotrowi -

Pierwszy raz dzisiaj wieszam, jestem nowym katem.

- Proszę się nie żenować - łotr grzecznie odpowié -

Pierwszy raz mnie wieszają, nie poznam się na tem!

P. JOWIALSKA

Bodajże jegomości!

Figle, figle!

JANUSZ

Waćpan dobrodziej może nie wiesz, że już od godziny ów pan Kurek z panną Heleną sam na sam rozmawia.

P. JOWIALSKI

Pewnie ją to bawi, albo raczej stosuje się do twojego żądania.

Wszakże sam chciałeś.

JANUSZ

Znowu!

Panie Jowialski!

Łaskawy panie!

Królu!

Nie powtarzaj tych słów "sam chciałeś", bo zmysły utracę!

P. JOWIALSKI

Zatem będę mówił: sam nie chciałeś, aby Helusia odsunęła się od tego żartu.

Tak, dobrze?

JANUSZ

Nie ma ratunku, muszę cierpieć.

Ale proszę się zastanowić, że tu coraz gorzej...

P. JOWIALSKI

JANUSZ

Porwał się na mnie do pałasza!

P. JOWIALSKI

Doprawdy?

P. JOWIALSKA

Nie chodźże tam, panie Jowialski!

P. JOWIALSKI

Któż dał pałasz?

JANUSZ

Ja kazałem.

P. JOWIALSKI

A więc sam chcia... nie, nie, sam nie chciałeś, aby nie miał pałasza.

Ale co to za dziecinna trwoga!

Co w moim domu, śród tylu ludzi może zrobić biedny szewczyk?

Rozumie on dobrze teraz, co się z nim dzieje, ale zawsze mnie bawi. (na stronie) A więcej Janusz, (głośno) Helusia zaś nie dziecko, wie, co robi.

SZAMBELANOWA

dowód dobrego wychowania - umiarkowanie w żartach.

Vous comprenez?

P. JOWIALSKI

Z żartem - jak ze solą, nie przesadź, bo bolą.

Zatem obiecuję wam, że tylko do obiadu trwać będzie.

Ale za to wy przyrzekniejcie, zwłaszcza Janusz, że swój plan własny...

JANUSZ

Ach, mój!...

P. JOWIALSKI

Troskliwie utrzymywać będzie.

Przyrzekasz?

- Inaczej aż do jutra!...

JANUSZ

patrząc na zegarek

Pół do pierwszej - godzina jeszcze - niech i tak będzie! (na stronie) Ale potem każę przeciągnąć hultaja za jego niewidzianą bezczelność!

P. JOWIALSKI

No, wypogódź czoło i pomagaj do zabawy, bo ja bawić się lubię.

Każde zaś uchybienie z twojej strony pociągnie za sobą jednę godzinę przydłużenia tej komedyji.

Scena jedenasta

P. Jowialski, P. Jowialska, Szambelanowa, Janusz, Szambelan.

JANUSZ

Gdzież są?

SZAMBELAN

Zamknąłem w moim pokoju.

JANUSZ

Razem?

razem?

SZAMBELAN

Razem.

JANUSZ

Razem - panie szambelanie!

Panie Jowialski, pani szambelanowo, pani Jowialska - razem ich zamknął!

P. JOWIALSKI

To zanadto, panie Janie!

Zbytek kazi pożytek, jak mówi przysłowie.

P. JOWIALSKA

Panie Janie!

Panie Janie!

SZAMBELAN

Cóż złego, mamuniu?

SZAMBELANOWA

JANUSZ

Może i tego chciałem, proszę państwa, proszę najpokorniej?

- Czy i tego chciałem?

Biegnę...

SZAMBELAN

Hola!

Po co?

JANUSZ

Otworzyć.

SZAMBELAN

Może wypuścić?

JANUSZ

Puść mnie pan!

SZAMBELAN

Co panu do moich szczygłów?

JANUSZ

Tu nie o szczygłach mowa.

SZAMBELAN

O czymże?

P. JOWIALSKI

Jeden sa, sa!

drugi do lasa.

Hola, stójcie!

Wielki kuchmistrz koronny mówi o ptaszkach, które pewnie złowił, a wielki ochmistrz pyta się o swojego pana, sułtana mirzę...

Scena dwunasta

Pan Jowialski, Pani Jowialska, Janusz, Szambelan, Ludmir.

Helena i Szambelanowa, po kilku słowach w głębi, wychodzą razem.

LUDMIR

Bardzom kontentny, że tu wszyccy jesteście.

- Kucharzu wielki, pan jeść chce - obiad gotów?

SZAMBELAN

Jeszcze nie, najjaśniejszy panie.

LUDMIR

Cóżeś robiuł dotychczas?

Każę cię połaskotać rzemieniem, (do Jowialskiego) Stróżu pieczętarzu, ckni mi się.

P. JOWIALSKI

Cóż rozkażesz?

LUDMIR

Baw mnie! (wyciąga się na dwóch krzesłach) Och i Mistrzu, fajki!

SZAMBELAN

Najjaśniejszy pan woła.

LUDMIR

do Janusza

Zapominasz się w usłudze, każę cię w śniegach zakopać!

- Fajki przynieś!

JANUSZ

Przeklęty...

P. JOWIALSKI

grożąc

Godzina!

JANUSZ

Zaraz przyniosę... (na stronie) hultaj!

LUDMIR

A zatem, pieczętarzu!

gadaj mi co uciesznego, ja se będę drzymał.

P. JOWIALSKI

Dobrze, najjaśniejszy panie! (na stronie) Ucieszne stworzenie! (do syna) Panie Janie, słuchaj!

Najczęściej sprzeczka z niczego się wznieci,

Jak to między małżeństwem raz poszło o dzieci.

Mąż utrzymywał, że lubo nadobne,

Jednak do niego całkiem niepodobne.

Żona zaś powtarzała: "Podobne z urody

Do swego ojca jak dwie krople wody."

O cóż im chodzi?

Wszystkich sprzeczką zadziwili

Bo żona prawdę mówi, a mąż się nie myli.

P. JOWIALSKA

O, mój Boże!

Co też ten jegomość nie wygaduje!

Figle!

figle!

LUDMIR

do podającego fajkę Janusza z odwróconą twarzą

Hubka jest?

JANUSZ

przez zęby

Jest.

LUDMIR

Podmuchaj!

JANUSZ

na stronie

Ach, dmuchnąłżebym cię, dmuchnął!

LUDMIR

No, staruszku!

więcej!

Ładnie gadasz - gadaj dalej.

P. JOWIALSKI

do Janusza i Szambelana

Uważacie, jakie wrażenie robi dowcipne słowo.

Natura każe i prostakowi znajdywać upodobanie w moim sposobie mówienia.

SZAMBELAN

Zamieniał stryjek za siekierkę kijek.

P. JOWIALSKI

Co to?

SZAMBELAN

Przysłowie.

P. JOWIALSKI

Ale do czego stosujesz?

SZAMBELAN

Do niczego.

Pan Jowialski wzrusza ramionami.

LUDMIR

Co wesołego, staruszku.

P. JOWIALSKI

po krótkim milczeniu

Ażeby dostać kawałek kiełbasy,

Zgodnym sposobem wziął chłopiec trzy basy.

Ledwie się strzepnął i skarbem nabytym

Łzy ocierając, powąchał go przy tym,

Biegnie ze szkoły wygłodniały żaczek:

- Stój! - krzyczy - nie jedz, odkupię przysmaczek.

- Mądryś! - odpowie właściciel kiełbasy -

Dopiero za nią dostałem trzy basy.

- Dajże mi pięć, a daj ją zjeść!

-

Targ w targ - wyrzepił mu sześć

I dał,

Co miał.

Grosz na groszu - lichwa czysta,

Jednak kapitalista,

Rozważywszy sobie,

Coś się w głowę skrobie.

-

Nie tylko to szkolne żaki

Biorą z handlów skutek taki;

Często

Gęsto,

Los szalony

Gdy z rachubą pójdzie w tuzy,

Stratą - plony;

Zyskiem - guzy.

P. JOWIALSKA

O, dlaboga!

guzy!

Co też ten pan Jowialski dalej nie wymyśli.

LUDMIR

No, teraz kolej na ciebie, Och i Mistrzu!

Co umiesz?

Tańczyć - śpiewać?

co?

- Pan zakazuje w swoim państwie smutku; kto dobrowolnie nie zechce być wesołym, będzie do tego przymuszony.

JANUSZ

Ja nic nie umiem.

LUDMIR

Jesteś hebes?

Co? (wstając) Dosyć więc tego!

innym tonem

Usiłowania wasze, panowie Moi, miłymi są sercu Naszemu ojcowskiemu.

Staraliście się zabawić Mnie wszelkimi sposobami i trzymając się rzetelnej średnicy, zaspokoiliście zupełnie Moje obawy, wynikające z położenia rzeczy.

Przyjmijcie, panowie Moi, stokrotne podziękowanie i bądźcie przekonani o Naszej niezmiennej ku wam łasce i życzliwości.

Zadziwienie powszechne.

Dziwicie się, iż innym językiem przemawiam niż dotąd?

- Dotknięcie tronu zmienia człowieka; czym byłem, nie jestem.

Bo, szanowny kanclerzu, zapewne jest ci znane przysłowie:

Przybądź szczęście, rozum będzie!

Jak szczęście dogrzeje, i kapłon zapieje!

Ale też i przeciwnie, mój kanclerzu: I mądry głupi, gdy go nędza z łupi - bo: Lepszy funt szczęścia niż cetnar rozumu.

P. JOWIALSKI

odurzony kłania się, serio

Najjaśniejszy panie! (do żony) Małgosiu, to jakiś wielki człowiek!

SZAMBELAN

na stronie

Panie Janusz, co to znaczy?

JANUSZ

na stronie do Szambelana

Źle znaczy, coraz gorzej!

- Teraz rozumiem Helenę.

Scena trzynasta

Ciż sami.

Lokaj.

LOKAJ

Wójt przyprowadził jakiegoś wędrownika.

P. JOWIALSKI

Po co?

na co?

LOKAJ

Chciał we wsi konie najmować.

LUDMIR

Co słyszę!

Wiktor!

LOKAJ

Nie mając drobnych pieniędzy, chciał zmienić dukata.

LUDMIR

Wybornie!

LOKAJ

Wójta to uderzyło w oczy, spytał się o paszport - paszportu nie było.

LUDMIR

Wierzę, bo jest u mnie.

LOKAJ

Dlatego wójt pyta się, co pan każe z nim zrobić.

LUDMIR

Niech tu przyjdzie.

LOKAJ

Pan każe?

LUDMIR

Ja każę.

SZAMBELAN

do Janusza

Może każesz go przebrać?

JANUSZ

Dajże mi pan pokój!

Scena czternasta

Ci sami, Wiktor.

WIKTOR

cofa się z zadziwienia, potem po wszystkich spogląda.

- Chwila milczenia.

LUDMIR

Bliżej!

WIKTOR

I ty tu!

Ale cóż to jest?

LUDMIR

Tambambuktuhan.

WIKTOR Właśnie mnie żarty w głowie!

- Kto jest gospodarzem?

LUDMIR

Mirza Ali Mustafa.

WIKTOR

do drugich

Proszę panów...

LUDMIR

Kto jesteś?

WIKTOR

Szalony!

LUDMIR

Gdzie jest mój kasjer?

Niech wyliczy temu młodzikowi dwieście bizunów w pięty.

WIKTOR

Oddaj mi mój paszport, potem szalej sobie do woli.

P. JOWIALSKI

Któż jesteś, przyjacielu?

WIKTOR

Jestem niczym.

Ale zowie się Wiktor.

Podróżowałem, diabli wiedzą po co, z łaski tego szaleńca, który spokojnie gra komedyją, kiedy mnie jak łotra ze wsi przyprowadzono.

- Za pozwoleniem, siędę, bo ledwie stoję.

SZAMBELAN

Brawo!

drugi taki sam.

JANUSZ

Niedobrze, niedobrze.

LUDMIR

Dość tych żartów.

- Tak jest, panowie, to jest mój przyjaciel i towarzysz.

P. JOWIALSKI

Ale kto waćpan jesteś?

Bo, nie urażając, przysłowie mówi:

Cygan świadczy się swoimi dziećmi.

LUDMIR

Ja jestem amator poezyji, on - malarstwa; ja zowie się Ludmir, on - Wiktor; resztę, jeżeli potrzeba, wyjaśnią nasze papiery.

P. JOWIALSKI

Żaden Polak w swoim domu o paszport nie pyta.

LUDMIR

Teraz wypada mi przeprosić wszystkich panów po kolei, iż pozwoliłem sobie użyć prawa odwetu.

P JOWIALSKI

Wet za wet, darmo nic - byka za jędyka.

LUDMIR

Nie spałem w ogrodzie, ale dałem się przenieść, aby nie psuć zabawy.

P. JOWIALSKI

Widzisz, Januszu: Nie każdy kąsa, co wąsem potrząsa.

SZAMBELAN

Ja się cieszę.

P. JOWIALSKI

JANUSZ

Oj, czarny, czarny, mości dobrodzieju!

P. JOWIALSKI

Nadto dobrze bawiliśmy się, nie znając się, abym, poznawszy, zezwolił na prędkie rozstanie.

Dzisiaj nie puszczę.

JANUSZ

Otóż macie!

P. JOWIALSKI

Koła każę pozdejmować.

LUDMIR

To za trudno, bo pieszo podróżujemy; ale musu nie potrzeba - chętnie w tak miłym towarzystwie parę dni zabawimy.

JANUSZ

Parę dni!

Drugi powie - tydzień.

WIKTOR

Nic jeszcze nie rozumiem, ale bylem dalej nie szedł, wszystko dobrze.

P. JOWIALSKI

Cóż, Januszu?

jeszcześ ponury, (do drugich) Ma na sercu, że mu się nie powiodło.

A mnie się zdaje, że się bardzo powiodło.

- Nareszcie, mój kochany, najczęściej plany ludzi, jak i twój, na śnie zbudowane.

Człowiek strzela, Pan Bóg kule nosi.

JANUSZ

Nim ta myśl przyszła, wolałbym, żeby pioruny...

P. JOWIALSKI

Hola, hola! - byś tak nie skończył jak ów kłamca...

Słuchajcie:

- Jeżeli kłamię, niech mnie piorun trzaśnie!

-

Tak zaczął kłamca.

Wtem zagrzmiało właśnie,

A on, czym prędzej dokończając mowy:

- Żem zawsze kłamał i kłamać gotowy.

P. JOWIALSKA

Figle!

figle!

P. JOWIALSKI

Chodźmy rozbisurmanić się teraz.

- Panie Janie, pokaż panom gościnne pokoje

←Akt II Pan Jowialski

Akt III

Aleksander Fredro Akt IV→

AKT TRZECI

Scena pierwsza

SZAMBELAN

sam

Szambelan siedzi przy stoliku, na którym leży kilka patyków, i nucąc, jeden struże, potem przymierza do już ustruganego.

Jeszcze trzeba strugać, (nuci i struże; po krótkim milczeniu)Gruby można zestrugać, ale cienki, zje kaduka, kto grubszym zrobi! (po krótkim milczeniu, rozśmiawszy się) Pewnie, że nikt nie potrafi. (po krótkim milczeniu) Z tego by nawet można przysłowie wymyśleć, na przykład: Łatwo grubemu kijkowi...

Nie!

- Łatwiej cienki... źle!

- Gruby cienkiego kijka...

Nie, nie!

- Łatwo kijek grubowego...

Bodaj cię!

Z grubego na gruby... czy kaduk nadal, (śmieje się) ani rusz! (przymierza patyki) Tymczasem dość będzie.

Szambelan, Helena.

Helena wchodzi zamyślona i rzuca okiem, jakby kogo szukała, potem, oparłszy się na poręczy krzesła, patrzy na robotę ojca.

HELENA

po krótkim milczeniu

Co to będzie, mój ojcze?

SZAMBELAN

Klatka, moja córko.

HELENA

Byłabym nie zgadła.

SZAMBELAN

Tak będzie cztery kijki jak słupki - rozumiesz?

A tu dwa - rozumiesz?

A tu pręciki - rozumiesz?

HELENA

Teraz rozumiem.

SZAMBELAN

To dla tych kanarków, co to jeden z czubkiem, drugi z ciemną łatką.

Wiesz?

HELENA

Wiem.

SZAMBELAN

Co teraz wiszą nad moim łóżkiem.

HELENA

To będzie bardzo ładne.

SZAMBELAN

zawsze strużąc i przymierzając

Zobaczysz, jak skończę.

HELENA

Pan Janusz nie potrafiłby tego.

SZAMBELAN

Wierzę.

HELENA

Nie cierpi ptaszków.

SZAMBELAN

Gbur.

HELENA

On nawet nie rozpozna gila od szczygła.

SZAMBELAN

Cymbał.

HELENA

Prawda, kochany ojcze, że ja nie pójdę za niego?

SZAMBELAN

Nie pójdziesz, nie pójdziesz, jak tylko nie zechcesz, już ci raz powiedziałem - a co powiem, tom powiedział.

Helena chce go w rękę pocałować.

Czekaj no!

bo sobie popsuję.

HELENA

Czy długo tu zabawi pan Ludmir?

SZAMBELAN

Zapewne parę dni albo parę tygodni.

HELENA

Parę tygodni.

SZAMBELAN

Cieszy cię to?

HELENA

Przynajmniej nie smuci.

SZAMBELAN

przypatrując się swojemu kijkowi

Jeszcze nie oskrobany.

HELENA

"Nie oskrobany"!

Nieokrzesany, chcesz mówić, to jest - zanurzony jeszcze w nocy nieukształcenia?

Ach, nie, drogi ojcze!

Jego uczucia już przechodzą w idealizm, dźwięki jego duszy są tak czyste, tak lube, iż mimowolnie słuch zachwycony pociągają za sobą.

SZAMBELAN

Ty mówisz o Ludmirze?

HELENA

Tak jest.

SZAMBELAN

Bo ja mówiłem o kijku, (po krótkim milczeniu) Podoba ci się więc?

HELENA

Kijek?

SZAMBELAN

Ludmir.

HELENA

Komuż, posiadającemu wyższe pojęcie dobrego, nie podobałby się taki człowiek?

SZAMBELAN

To idź za niego.

HELENA

Żartujesz, kochany ojcze.

SZAMBELAN

Dlaczego żartuję?

HELENA

Nie wiemy, kto on jest.

SZAMBELAN

Prawda, nie wiemy.

HELENA

Ale możemy się dowiedzieć.

SZAMBELAN

Nic łatwiejszego.

HELENA

Starać się będę poznać go dokładnie.

SZAMBELAN

Staraj się, moja córko, dokładnie.

HELENA

Powierzchowność ma ujmującą.

SZAMBELAN

W samej rzeczy, ma powierzchowność.

HELENA

Gdyby chciał odjeżdżać, nie pozwolisz na to; prawda, ojcze?

SZAMBELAN

Nie pozwolę!

na żaden sposób.

HELENA

Będzie uciechą całego domu.

SZAMBELAN

Nic z niego nie będzie - hm, hm!...

HELENA

A to dlaczego?

SZAMBELAN

W jednym końcu nadpsuty - patrz!

Pokazuje strugany kijek.

HELENA

Łatwo o inny.

SZAMBELAN

Łatwiej grubego kijka, który... tak, łatwiej gruby...

Gdzież idziesz?

HELENA

Przejdę się po ogrodzie.

SZAMBELAN

Idź, moja Helusiu, przyślę ci Ludmira, jak go zobaczę.

Helena odchodzi w lewe drzwi.

SZAMBELAN

sam

Oho, ho!...

Inaczej tu trzeba wziąść się do interesu.

Już dłużej wytrzymać nie mogę.

Myślisz, że ze mną można robić, co się podoba?

- Nic z tego!

Pójdziesz mi, panie gilu, do osobnej klatki!

Zięba zostanie z dzwońcem, czyżyk przejdzie do czeczotki - kosa dam na pieczyste.

Szambelan, Janusz.

JANUSZ

Dobrze, że pana samego zastaję, właśnie chciałem z nim pomówić.

SZAMBELAN

Dobrze, bardzo dobrze, siadajże.

JANUSZ

Nie może być dla mnie rzeczą przyjemną widzieć tę, którą za żonę sobie wybrałem, w towarzystwie ludzi z drogi zebranych.

SZAMBELAN

Bardzo dobrze mówisz.

JANUSZ

Zwłaszcza gdy jeden z nich ośmiela się mnie, mnie pod nosem, zalecać się do osoby, którą od dawna za narzeczoną uważałem.

SZAMBELAN

Zaleca się!

Pod nosem!

Proszę!

JANUSZ

A co gorzej, że panna Helena uwłacza swojej godności, pozwalając na ogniste wejrzenia i rozmowy sam na sam.

SZAMBELAN

Doprawdy?

JANUSZ

Wszak sam pan widziałeś.

SZAMBELAN

Prawda, widziałeś.

JANUSZ

Chciej zatem pan przełożyć córce...

SZAMBELAN

Bardzo dobrze, wszystko jej przełożę.

JANUSZ

Mogę więc spuścić się na jego obietnicę?

SZAMBELAN

Z wszelką pewnością.

JANUSZ

zatrzymując go

Jeszcze jedno słowo.

SZAMBELAN

Nie mam czasu; muszę... muszę pójść po pręciki do ogrodu.

JANUSZ

Po pręciki!

Ależ tu o córkę idzie.

SZAMBELAN

Klatka córce nie przeszkadza.

JANUSZ

Jedno tylko słowo.

SZAMBELAN

Chcesz, chodź ze mną!

Ja czasu tracić nie lubię - masz nóż przy sobie?

JANUSZ

Idę więc, idę. (na stronie) Dobrze mówiła Szambelanowa!

Odchodzą w lewe drzwi.

Ludmir z środkowych, Wiktor z lewych drzwi, później trochę.

LUDMIR

A to co?

Włóczę się od kąta do kąta - nikogo spotkać nie mogę.

Cóż oni myślą, że ja tu rok bawić będę dla ich opisania? (do Wiktora) Nie widziałeś jakiej gałązki ze szczepu Jowialskich?

WIKTOR

złego humoru

Spotkałem Szambelana i Janusza, poszli do ogrodu.

LUDMIR

Każda chwila, spędzona bez kogokolwiek z tego domu, jest stratą dla mojego dzieła.

Chodzę za nimi, szukam - nikogo znaleźć nie mogę.

- Cóż mówisz na nasze dzisiejsze wypadki?

WIKTOR

Bardzo ucieszne.

LUDMIR

Ty gniewasz się jeszcze, a wcale niesłusznie.

WIKTOR

Mów, co chcesz, ja nadto znam ciebie, abym mógł przypisać jedynie przypadkowi zatrzymanie mojego paszportu.

LUDMIR

Na honor, że przypadkiem; ale wyznam szczerze, że byłbym pewnie to zrobił, gdyby mi przyszła była wtenczas myśl tak szczęśliwa, (po krótkim milczeniu) Miałem już rozdziałów jedenaście; teraz następuje rozdział XII: "Przybycie do Pustakówki i rozłączenie się z Wiktorem".

WIKTOR

Proszę mnie nie wymieniać!

LUDMIR

To się rozumie, to tylko tymczasem.

Dam ci inne, stosowne jakie nazwisko.

WIKTOR

Stosowne - jakież to będzie?

LUDMIR

Na przykład - Płomieniec.

WIKTOR

śmiejąc się

Szalony!

LUDMIR

Rozdział XIII: "Wniesienie Ludmira do domu Jowiałskich".

WIKTOR

A Ludmir jak się zwać będzie?

Ja go nazwę albo rysunków nie dam.

LUDMIR

Dobrze, nazwij!

Tylko pamiętaj, że to bohater dzieła - śmiesznego nazwiska dać nie można.

WIKTOR

Wyszukam stosowne.

LUDMIR

Rozdział XIV: "Maskarada", etc.

- Rozdział XV: "Helena"...

Wiesz ty, że Janusz zazdrosny?

Muszę dlatego do Heleny zalecać się trochę, to mi da rozdział XVI.

WIKTOR

Godziż to się?

LUDMIR

Dlaczego nie?

Ja zbieram kłosy na moim polu, na polu śmieszności.

WIKTOR

Ale to nie śmieszność: różnić kochających się wzajemnie.

LUDMIR

Wcale nie wzajemnie.

Helena Janusza nienawidzi, a ja ją za to więcej szanuje, bo cóż też nieznośniejszego - jak ta figura, dubeltówka głupstwa; gdyż raz głupia, bo nie ma rozumu, a drugi raz, bo myśli, że ma rozum.

Helena ładna, w głowie trochę przekręcono, ale zasoby są wielkie, można by je łatwo wykształcić.

WIKTOR

Podaj się za guwernera!

LUDMIR

Żeby mnie tylko przyjęto.

WIKTOR

Spróbuj, wszakże to dom waryjatów.

LUDMIR

Helena romansowa, nawet kaducznie romansowa, ja także...

WIKTOR

Ty romansowy?...

LUDMIR

Udawać muszę.

- Nigdy nie dasz skończyć.

WIKTOR

Ależ bo ty i udać romansowego nie potrafisz.

Ty miałbyś pojąć, co to jest uniesienie uczucia?

Ty, który byś groby otwierał, gdybyś wiedział, że tam ziarko śmieszności znajdziesz.

LUDMIR

Oho!

Widać, żeś jeszcze zły na mnie, bo tak nie myślisz.

Wesołość czucia nie wyłącza.

Autor za swoje myśli odpowiadać jako człowiek nie może, bo taką rzeczą za każda kartkę chłostałby go kto inny.

A ty, kiedy naśladowałeś obraz sławnego Guido Reni "Rzeź niewiniątek", byłżeś złym człowiekiem i - byłże twój mistrz zabójcą?

WIKTOR

O, wymowa jest, i dlatego że jest, ja tu dzisiaj siedzę z bolącymi nogami.

LUDMIR

Ale rozdział XVII będzie koroną dzieła: "Powrót mimowolny Płomieńca".

WIKTOR

gniewnie

Znowu zaczynasz?

LUDMIR

Utniej mi język albo mówić pozwól!

Co za zdarzenie!

Nawet szkoda, go na prozę.

Jakże to było?

Powtórz.

Ty chciałeś nająć ów wózek, który miał cię przenieść do twojego cichego, lubego pokoiku, do twoich ołówków, pęzli, obrazów, gdzie miałeś ów napis sążniowy wyrysować - ręczę, że kształt jego cały miałeś w głowie...

Aż tu pan wójt: "Hola!"

- Cóż ty na to?

WIKTOR

Ludmirze!

LUDMIR

Znowu się gniewasz.

- No, już cicho, cicho.

WIKTOR

Ja ci tego nie daruję!

LUDMIR

Wiktorze!

ty masz duszę z kamienia, kiedy tyle skarbów dotknąć jej nie może: Jowialski, ów klejnot oryginałów, Jowialska, cień jego - para doskonała, jak tych papug, Które zowią les inséparables; Szambelanowa, niegdy jenerałowa, z przekręconą francuszczyzną, ale najrozsądniejsza, Szambelan, ta nula, ten próżny pęcherz w peruce, Janusz z intrat rozumny, Helena w eterze krążąca - wszystko to nie może wymazać z twojej pamięci małe przeciwności, które przypadkiem, na honor, przypadkiem doznałeś.

Ludmir, Wiktor, Helena.

LUDMIR

na stronie do Wiktora

Helena nadchodzi, zostaw nas samych - wiesz, że w troje jakoś nie idzie.

WIKTOR

jakby nie słyszał

Pani wracasz z ogrodu, używasz pięknej pogody?

HELENA

Tak jest, byłam u moich kwiatów; wzniosłam skromny fijałek, którego dumna róża zaćmiła.

Rezedę złączyłam z tulipanem - tu woń, tam kształt, razem będą jedną doskonałą całością.

Liliją czystej białości zasłoniłam od blasku - w cieniu szczęśliwa, równie jak niewinność, której obrazem.

WIKTOR

Lube zatrudnienie - pielęgnowanie kwiatów.

LUDMIR

Odejdź, proszę cię, Wiktorze.

WIKTOR

jak wprzódy

I tym więcej użycza przyjemności, im więcej kto jest zdolny, nadając im duszę stosowną, nowy świat uczucia koło siebie tworzyć.

LUDMIR

Odejdźże, mój Wiktorku.

HELENA

Dobra uwaga; między tymi nowoutworzonymi duszami wyobraźnią naszą - można znaleźć rzetelne szczęście.

Tam nie ma zdrady, obłudy, niewdzięczności.

WIKTOR

Nie trzeba zanadto...

LUDMIR

Idźże do diabła, proszę cię!...

WIKTOR

Nie trzeba zanadto oddawać się myślom zbyt bolesnym, jakoby świat był tylko złem napełniony, a pani do tego zdajesz się zmierzać.

LUDMIR

Przynieś pani kilka kwiatów.

Jako znawca, będziesz umiał najlepiej dobrać ich kolory i malowny nadać kształt wonnemu bukietowi. (na stronie) Idźże, idź, do stu piorunów!

HELENA

Ach, nie; proszę kwiatów nie zrywać!

I tak krótkie chwile ich życia - jeden tylko uśmiech wieczności, na cóż porywczą ręką przyspieszać zniszczenie.

Kwiat, gdy raz opadnie, przyszłości już nie ma.

WIKTOR

Śmiejże się teraz, Ludmirze.

LUDMIR

Z czegóż mam się śmiać?

WIKTOR

Wszak zawsze śmiałeś się, kiedy ja podobnie zachwycałem się pięknością natury.

LUDMIR

cicho do Wiktora

Zdrajco!

WIKTOR

Nazywałeś to szaloną romansowością.

LUDMIR

Ja?

Ja? (do Wiktora, na stronie) Co ty robisz?

człowieku!

WIKTOR

Nie uwierzysz pani, jakie między nami zawsze kłótnie, lubo pewnie nie ma w świecie lepszych przyjaciół.

Ludmir wszystko bierze tak, jak zmysły podają.

Ludmir trąca go łokciem.

Nie przypuszcza żadnego uniesienia władz duszy za krańce dotykalnego, a przynajmniej zocznego świata.

LUDMIR

Morderco!

HELENA

Zdziwiasz mnie pan niewymownie.

Byłam wcale innego przekonania; i z rozmów, które miałam ukontentowanie mieć z panem Ludmirem, wcale inny wróżyłam charakter.

LUDMIR

Ale i tak jest w istocie.

WIKTOR

0n teraz dla przypodobania się pani gotów udawać.

LUDMIR

Wiktorze, nadto tego.

WIKTOR

Gotów unosić się po najdalszym przestworzu idealizmu, kiedy tymczasem po ziemi chodzi, aż w niej grzęźnie.

LUDMIR

do Wiktora

Gubisz mnie.

HELENA

Pozwól pan, że to wezmę za żart tylko, prześladujący przyjaciela.

Udawanie od prawdziwego uczucia łatwo rozpoznać i dosyć być z kim pół godziny, aby uchwycić wątek jego sposobu myślenia.

WIKTOR

Ale nie - autora.

LUDMIR

śmiejąc się głośno, z przymuszeniem

Co to za głowa!

Co za pustota!

Nieprzebrane koncepta!

Pani nigdy byś nie zgadła, widząc tę dziką i ponurą fizis, że to jest jeden z najweselszych, z najrozpusniejszych, powiem, ludzi.

On jeden posiada dar rozpędzać chmury żalu, kiedy czasem opadną na horyzont uczucia mego.

Bo któż nie zna owej błędnej tęsknoty, ogarniającej całą istotę naszę, a której przyczyny odgadnąć trudno - owego pragnienia, żądania czegoś, czego nawet przeczucie w przyszłości ledwie dostrzec może, tak jak oko w mgłę rzucone, kiedy ściga światełko, co gdzieś... (oznaczając oddalenie) gdzieś... gdzieś...

WIKTOR

Scenę pisze, ręczę pani.

LUDMIR

Wiktorze!

WIKTOR

I nie scenę, ale rozdział.

- Który to - XVIII czy XIX?

LUDMIR

Czyś ty oszalał!

WIKTOR

Wie pani, co mi ciągle szepce?

LUDMIR

To głośno powtórzę: Czyś ty oszalał - tak daleko żart posuwać przed osobą, której być znanymi nie mamy zaszczytu, a której dobre mniemanie zawsze liczyć będę za jedne z najkosztowniejszych zdobycz w moim życiu.

HELENA

Prawdziwie - teraz nie wiem, co myśleć.

Dzień dzisiejszy zdaje się przeznaczony na same zawikłości, które tylko...

LUDMIR

Oddźwięk uczucia rozplątać może.

Ciż sami, Szambelan wbiega nucąc, z pękiem prętów w ręku.

SZAMBELAN

Patrz, Helusiu.

LUDMIR

Zabiłeś, morderco, najlepszą sposobność z nią mówienia!

WIKTOR

na stronie

Doprawdy?

Czemuż nie powiedziałeś?

LUDMIR

Dawnożeś ogłuchł?

WIKTOR

Nie gniewaj się, to przypadkiem, prawdziwie przypadkiem.

SZAMBELAN

do Heleny, kończąc rozmowę cichą

Rozumiesz teraz? (kładzie pręty) Panowie wypoczęli sobie z podróży?

LUDMIR

Zupełnie.

WIKTOR

na stronie, ironicznie

Zapewne.

SZAMBELAN

Bardzo się cieszę, że jakiś czas zostaniecie z nami, bardzo miło mi będzie zabrać dalszą z nimi znajomość.

- Pan Ludmir... (całuje go z obu stron) Pan książki piszesz?

WIKTOR

O, pisze!

I teraz nawet...

SZAMBELAN

nie dając skończyć uściśnieniem

Pan Wiktor...

LUDMIR

Jeden z najsławniejszych malarzy.

SZAMBELAN

Hm!

LUDMIR

Skończył niedawno wielkie dzieło.

Zostanie zaszczytem narodu, a nawet i wieku, w którym żyjemy.

- Jego kompozycja, pęzel i koloryt zachwycają wszystkich znawców.

Jeżeli pan dobrodziej masz jakie obrazy, racz mu pokazać - niczym go więcej nie uszczęśliwisz.

SZAMBELAN

Obrazów tak dalece nie mam.

LUDMIR

Może ryciny?

SZAMBELAN

"Cztery pory roku" tylko i "Cztery części świata".

LUDMIR

Ach, to jego ulubione!

Idź, Wiktorze - zobacz (do Szambelana) Ale pan szambelan niech nie myśli, że to przyjaźń każe chwalić.

To jest nowy Rafael-Tycyjan-Guido-Correggio-Salvator Rosa.

WIKTOR

Sama przesada pochwał dowodzi żart mego przyjaciela.

SZAMBELAN

Więc nie malujesz?

WIKTOR

Owszem, maluję: przesadną byłoby skromnością zapierać się talentu, który uszczęśliwia moje życie.

Ale daleki od wzorów, których podobało się dowcipnie panu Ludmirowi wymieniać, jestem dopiero zaczynającym uczniem.

SZAMBELAN

No, ale przecie potrafisz pomalować klatki?

WIKTOR

do Ludmira obracając się A to co?

Czy to obelga?...

LUDMIR

Jak to, czy potrafi?

On całe życie tylko to robił!

SZAMBELAN

Doprawdy?

WIKTOR

Kto?

Co?

Ja?

LUDMIR

do Wiktora, na stronie

Chcesz się kłócić?

SZAMBELAN

całując z obu stron Wiktora

Bądźże pan łaskaw nie urażać się zbytnią moją śmiałością i pomalować...

LUDMIR

Będzie najszczęśliwszy...

WIKTOR

do Ludmira, na stronie

Milczże, przeklęty człowieku!...

SZAMBELAN

prosząc

Parę klateczek - raczy pan dobrodziej?

LUDMIR

Parę?

Dziesięć pomaluje!

Jemu się już oczy śmieją na wspomnienie malowania.

SZAMBELAN

Zatem mogę się spodziewać tej wielkiej łaski?

WIKTOR

Ale pęzlów nie mam. (na stronie) Nie chciałbym go urazić, a znowu...

LUDMIR

Zmiłuj się, nie zrób jakiej niegrzeczności - tak nam są radzi!

WIKTOR

Przynajmniej ty nic nie mów!

SZAMBELAN

Pęzle znajdziemy - niedawno posadzki woskowano.

LUDMIR

Niech pan będzie tylko łaskaw pokazać mu klatki, on i ptaszki namiętnie lubi!

WIKTOR

Boże, nie opuszczaj mnie!

Zachowaj przy cierpliwości!

SZAMBELAN

A, tym mogę cię zabawić!

I kiedy ptaszki lubisz, to lubisz i klatki, a kiedy lubisz klatki, to je pomalujesz, nie ma wątpienia.

Całuje Wiktora.

LUDMIR

On jest jeden z najzawołańszych ptaszników.

Niechże mu pan pokaże swój zbiór ptaków; poradzi nawet, jeżeli któremu co brakuję - przekłuć umie, gdy tam co trzeba.

WIKTOR

na stronie, do Ludmira

Poczekaj!

Odpłacę ci!

na Boga, odpłacę.

SZAMBELAN

bierze pręty i Wiktora pod rękę

Służę ci, służę.

WIKTOR

Zmiłuj się pan...

SZAMBELAN

pociągając za sobą

Zobaczysz krzywonosa rzadkiej piękności, jak mała papuga.

Nie wiem także, czy znasz ów gatunek wróbli z małymi czubkami...

Odchodzą na prawo.

LUDMIR

Ha!

przecie!...

Helena, Ludmir.

LUDMIR

Cóż pani na to?

HELENA

Ja się pytam.

LUDMIR

To jest jeden z najdziwniejszych oryginałów, jakie się znajdują pod słońcem.

Do wszystkiego i od wszystkiego - jak mu przyjdzie do głowy.

HELENA

Prawda, że dziwny człowiek.

LUDMIR

Duch sprzeciwieństwa w najwyższym stopniu!

HELENA

Jak to nigdy z pierwszego wejrzenia sądzić nie można.

LUDMIR

Kto okiem poznaje, myli się często; kto sercem, rzadko błądzi.

HELENA

Jak to mam rozumieć?

LUDMIR

Mówię to do sympatyji i antypatyji.

HELENA

W nic tyle nie wierzę, ile w sympatyją.

LUDMIR

Mnie dziś podobne uczucie wiodło do ogrodu.

Ale tą razą zawiedziony zostałem.

HELENA

A to w czym?

LUDMIR

Spodziewałem się zastać tam kogo, z którym by dusza moja rozmawiać mogła.

Ach, to tak rzadko się wydarza, że powinnaś przebaczyć, piękna Heleno, jeżeli ci się natrętnym staję.

HELENA

Byłam w ogrodzie.

LUDMIR

Kiedy mnie już nie było; Janusz był szczęśliwszy.

HELENA

Ach, Janusz!

Widziałam go z daleka, rozmawiał z moim ojcem.

LUDMIR

Jak tłumaczyć to westchnienie?

HELENA

Nienajlepiej dla niego.

LUDMIR

Ma jednak nadzieję.

HELENA

Tylko też nadzieję.

LUDMIR

radośnie

Co słyszę!

Skończy się tylko na nadziei?

HELENA

Pewnie!

Jego miłość jest mi nieznośną.

LUDMIR

Na pierwszy rzut oka, zoczywszy go obok ciebie, pani, głos tajemny przemówił we mnie: nie, to być nie może - ona go nie kocha.

HELENA

Dawno już byłabym odmówiła jego rękę, gdyby nie macocha, która upiera się rzucić mnie koniecznie w jego poziome objęcie.

LUDMIR

A gdy cię lepiej trochę poznałem, poznałem razem, jak czystej, wyniosłej, bez granic miłości trzeba, aby się twojej godną stała.

- Ale i jemu za złe mieć nie można; któż by się nie pokusił o tak wielkie szczęście, szczęście nad pojęcie.

HELENA

Pochlebstwo.

LUDMIR

Nie, Heleno, nie pochlebstwo!

Pomny na lot i upadek Ikara, powinien bym, uchodząc stąd jakby przed samym sobą, ujść szalonej myśli.

Ale nie mam już władzy.

Klika dni tu spędzonych, choćbym je potem miał wieczną wynagrodzić tęsknotą, będę uważał jak wykradzione z paszczy przeciwnego mi zawsze losu.

HELENA

Wesołe towarzystwo w domu moich rodziców ukoi zapewne smutek, którym pan zdajesz się mieć duszę zranioną.

LUDMIR

Nie chcesz mnie pani rozumieć.

HELENA

Może i nie wypada...

LUDMIR

Wszak niczego nie żądam, nie błagam, jak tylko przebaczenia, że nie mam władzy wyrwać się z miesc uświetnionych przytomnością twoją.

HELENA

Na to przebaczenia nie trzeba; goście, przyjemni rodzicom, dobrej córce przykrymi być nie mogą.

LUDMIR

całując ją w rękę

Ach, gdyby mi wolno było wykryć głębią mojej duszy, gdybyś chciała odgadnąć zamęt jednym twym wejrzeniem sprawiony, pojęłabyś, jak obok siebie mieścić się mogą; i najsłodsza rozkosz, i najboleśniejsza męka.

HELENA

Panie Ludmirze, nadużywasz moich przyjaznych uczuć.

Ja odejdę.

LUDMIR

Zasłużyłżem na tę karę?

Także zimna jest i ciężka żelazna ręka przyzwoitości tego poziomego świata, iż wzbrania wyjawienia najczystszego szacunku... przyjaźni... uwielbienia... ach, na cóż próżnych słów szukać - najgorętszej miłości!

Helena, Ludmir, Pan Jowialski, Pani Jowialska.

P. JOWIALSKI

Dobre arcystaroświeckie polskie przysłowie: Gość w dóm, Bóg w dóm.

Lepiej mi kawałek chleba smakuje, kiedy go z kim dzielę.

LUDMIR

Gdzie taki gospodarz, o gości nie trudno.

P. JOWIALSKI

Nie każdy też to gość miłym gościem.

O niejednym można powiedzieć: Głaszcz ty kotowi skórę, a on ogon w górę!

Ale jeszcze nie widziałeś mojego ogrodu.

LUDMIR

Owszem, dopiero tam byłem.

P. JOWIALSKI

Chodź więc.

Nigdy nie zapomnę dnia dzisiejszego.

Jak nas zręcznie w pole wyprowadziłeś!

Co też ja się nie naśmiałem z kłopotów Janusza.

Sam sobie biedy narobił.

Bo kto w ul dmuchnie, temu pysk spuchnie - jak mówi proste przysłowie.

Gdyż zapewne miarkowałeś, że między nim a Helusią...

Rozumiesz?

LUDMIR

A, tak, rozumiem.

P. JOWIALSKI

I zazdrośny trochę; ale to, mój panie, chcieć dziewczynę na swoje kopyto przerobić - to jest: sitem wodę czerpać.

LUDMIR

spoglądając na Helenę

Jednak, kiedy jest szczera miłość...

P. JOWIALSKI

Miłość gorąca, sanna droga, krogulcze pole - niedługo trwają - jak mówi przysłowie.

Aj, Józieczku, Józieczku!

P. JOWIALSKI

No, nie gniewaj się, Małgosiu; ty jesteś feniksem, ja to zawsze mówię.

- Życzę ci mieć taką żonkę, panie Ludmirze.

Ale to wszystko los.

Niech Bóg radzi o swojej czeladzi.

LUDMIR

Ach, oby dobrze o mnie poradził!

P. JOWIALSKI

Jest czego westchnąć, i szczerze, bo to w małżeństwie - jednemu gody, drugiemu głody.

LUDMIR

Zapewne, zapewne.

P. JOWIALSKI

Przysłowie mówi: Dobra żona, męża korona, ale zła - krzyż to wielki, mój panie.

Zła żona, zły sąsiad, diabeł trzeci - jednej matki dzieci.

LUDMIR

Piękna familija!

P. JOWIALSKI

W tym to sensie następujące cztery wierszyki:

- Miły deszczyk - rzekł rolnik - życie niesie wszędzie,

Wszystko nam z ziemi dobędzie.

- Boże uchowaj! - krzyknął sąsiad przestraszony -

Ja tam mam trzy żony.

P. JOWIALSKA

Bodaj też jegomości!

O, dlaboga!

- "przestraszony"!

Figle!

figle!

Służę panu do ogrodu.

HELENA

sama

Cicho, serce, cicho, bijesz za gwałtownie!

Zamkniejcie się, oczy; nie poglądajcie w nowy świat, jeszcze dla was blask za ostry!

Ludmirze!

głos twój - głosem anioła.

Echo jego w mojej duszy wiecznie żyć będzie.

Jakaż cię to dręczy tęsknota?

jaki smutek objął twoje młode życie?

Czemuż mi ich nie zwierzysz?

Ja ciebie zrozumiem.

Ja wezmę chętnie połowę, większą połowę twoich trosek, byłeś mi wdzięcznym nagrodził uśmiechem.

- Ach, Janusz!

przykre obudzenie.

Helena, Janusz.

JANUSZ

Panno Heleno!

HELENA

Nie wiem, od czego zacząć.

HELENA

Najlepiej nie zaczynać.

JANUSZ

Ten ton nic mi dobrego nie wróży.

HELENA

Nie zwodzi.

JANUSZ

Inaczej wczoraj było.

HELENA

Dzień różnicy.

JANUSZ

Taż nagroda mojej miłości?

HELENA

Miłości!...

JANUSZ

Czy wątpisz?

HELENA

Wątpię.

JANUSZ

Jednak liczne dowody...

HELENA

O które nigdy nie prosiłam.

JANUSZ

Wola rodziców.

HELENA

Macochy.

JANUSZ

I ojca.

HELENA

Wcale nie.

JANUSZ

Dopiero co z nim mówiłem.

HELENA

Widziałam.

JANUSZ

Przyrzekł mi twoją rękę.

HELENA

Przyrzekł?

JANUSZ

Solennie.

HELENA

A ja - solennie odmawiam.

JANUSZ

Zastanów się pani, że pani Szambelanowa...

HELENA

Wieczny postrach, któregoś waćpan bardzo nieślachetnie używał.

JANUSZ

Jak to - nieślachetnie?

HELENA

Ślachetniej byłoby pierwej starać się o moję niż o jej przychylność i nie straszyć dom cały upartą macochą.

JANUSZ

Zdawało mi się, że godnie miesce matki zastępowała.

HELENA

Prawda, aż do tego czasu.

JANUSZ

Nie starałżem się podobać wszelkimi sposobami?

HELENA

Nienajlepszymi.

JANUSZ

Kto inny znajdzie lepsze.

HELENA

Być może.

JANUSZ

Ja wszystko widzę.

HELENA

Nie wątpię.

JANUSZ

Mam przecie rozum...

HELENA

I wieś.

JANUSZ

Rozumiem, co się dzieje.

HELENA

Cóż się dzieje?

JANUSZ

Ale, panno Heleno, ja kocham!

HELENA

Dziękuję.

JANUSZ

Ja bardzo kocham!

HELENA

Jestem wdzięczna.

JANUSZ

Niewdzięczna, powiedz!

HELENA

Skończmy tę rozmowę.

JANUSZ

Zastanów się, że ten awanturnik...

HELENA

Kto?

JANUSZ

Ten Ludmir.

HELENA

Cóż ten Ludmir?

JANUSZ

Nie wiedzieć skąd jest, kto jest.

HELENA

Cóż mnie to obchodzi?

JANUSZ

Ach, bardzo obchodzi, na nieszczęście nas obojga.

HELENA

Jest jakiś hultaj!

HELENA

Gość w domu moich rodziców więcej względów wymaga.

JANUSZ

Taki gość wymaga karku skręcenie!

I ty, ty, Heleno, dajesz mu się bałamucić.

HELENA

Bałamucić?

Zmierzywszy go oczyma, odchodzi.

JANUSZ

sam

Nie ma wątpienia, ten przeklęty Ludmir zajechał jej w głowę.

- Otóż to panny w tych czasach!

Przyjedzie w zaloty jaki uczciwy obywatel: cztery konie z kozła, kocz wiedeński, kozak z tyłu, ekstrakt tabularny czysty - krzywią się, przeglądają, przenicują.

Ale strać zdrowie w rozpuście, a majątek w karty, staniesz się ofiarą prześladującego losu i łatwo się podobasz.

Ja mam rozum i wieś - ona nie pyta, bo mam rumieniec, jem dobrze i śpię wyśmienicie.

Wczoraj miałem wszelką nadzieję - dziś żadnej.

Ale Szambelanowa przyrzekła - gdybym nie był...

Przeklęcie!

szczypałbym się, gryzłbym sobie palce ze złości... żeby nie tak bolało!

Janusz, Wiktor.

WIKTOR

z kilkoma klatkami

A, już dłużej i anioł nie wytrzyma! (rzuca klatki o ziemię w głąb sceny) Panie, jak się zowiesz, można tu koni dostać do najęcia?

Janusz, spojrzawszy, dalej chodzi.

- Wiktor głośniej:

Czy tu dostanie koni do najęcia?

Janusz milczy.

- Wiktor w złości:

Panie, ja grzecznie pytam się po raz trzeci...

JANUSZ

Pytaj się waćpan furmana o konie, nie mnie.

WIKTORv

Można grzeczniej odpowiadać.

JANUSZ

Jak mi się podobać będzie.

WIKTOR

O, niekoniecznie!

JANUSZ

Doprawdy?

WIKTOR

Niegrzecznych do grzeczności przymuszają.

JANUSZ

Idźże sobie, (porywczo) proszę grzecznie.

WIKTOR

Pójdę, jak mi się podoba.

JANUSZ

Czego waćpan chcesz ode mnie?

WIKTOR

Żebyś waćpan był grzeczny.

JANUSZ

ironicznie

W samej rzeczy!

mam być z kim.

WIKTOR

Z kim?

z kim?

Co to z kim?

Co waćpan rozumiesz przez to: "z kim"?

JANUSZ

Oso!

daj mi pokój.

WIKTOR

Ja się pytam, co znaczy to: "z kim"?

To znaczy, że nie potrzebuję być grzecznym z jakimiś awanturnikami, którzy mącą pokój uczciwego domu.

WIKTOR

wstrzymując pasje

Awanturnikami!

awanturnikami!

powiadasz.

JANUSZ

Najmniej.

WIKTOR

Najmniej, najmniej, powiadasz?

JANUSZ

Powiadam.

WIKTOR

Ale waćpan sam chciałeś...

JANUSZ

wybuchając złością - kłótnia coraz głośniejsza

Co!

I ty, ty mi będziesz dokuczał tym: "sam chciałeś"?

Chciałem, do stu piorunów, z drugiego takiego jak ty zrobić igraszkę!

WIKTOR

krzycząc

Nie tak głośno, ty mośpanie!

JANUSZ

krzycząc

Bo z takich zawsze żartowałem i żartować będę - ale nie wiedziałem, że wilka puszczam do owczarni.

Janusz, Wiktor, Szambelan, za nim Szambelanowa.

SZAMBELAN

wbiegając

Co się tu dzieje?

SZAMBELANOWA

C`est vacarme!

WIKTOR

do Janusza

Wilk kąsa, pamiętaj!

SZAMBELANOWA

O co idzie?

Powoli, grzecznie...

JANUSZ

do Wiktora

Precz stąd!

precz!

SZAMBELAN

przez okno

Jegomość!

Tatuniu!

Jegomość!

WIKTOR

wstrzymując się

Gdybym nie uważał na przytomność tej damy...

JANUSZ

To co?... to co?

SZAMBELAN

Kłócą się!

Chcą się bić!

-

WIKTOR

Nie, do tego stopnia nie zapomnę się nigdy.

Racz pani przebaczyć, uniosłem się w jej przytomności; wyznaję moję winę! (do Janusza) Zobaczymy się!

JANUSZ

Zobaczysz się, zobaczysz, wiem z kim.

SZAMBELANOWA

Januszu!

ani słowa!

Ja chcę, ja każę! - cóż to za karczemne obyczaje?

Wstydź się waćpan!

Ten pan pierwszy uznał swój błąd i przeprosił za uchybienie należytego uszanowania damie.

Taisez-vous!

Ciż sami.

Pan Jowialski, Pani Jowialska, Ludmir.

Pan Jowialski z żoną w środku, po lewej Wiktor i Ludmir, po prawej Janusz i Szambelanowa.

W głębi Szambelan zbiera i ogląda klatki.

P. JOWIALSKI

Któż się kłóci?

Od fuków przyszło do puków.

Co?

kto z kim?

SZAMBELANOWA

Pan Janusz, taki grzeczny - z tym panem!

- Fi!

C`est misere.

P. JOWIALSKI

Od słowa do słowa, aż boli głowa.

WIKTOR

Uniosłem się zanadto, to prawda.

P. JOWIALSKI

Zaraz wam powiem bajeczkę.

Słuchajcie:

Na dziedzińcu przy kurniku

Krzyknął kogut - kukuryku!

Kukuryku! - krzyknął drugi,

I dalej w czuby!

Biją skrzydła jak kańczugi,

Dzióbią dzioby,

Drą pazury

Aż do skóry.

Już krew kapie, pierze leci -

Z kwoczką uszedł rywal trzeci.

A wtem indor dmuchnął: - Hola!

-

Stała się jego wola.

- O co idzie, o co chodzi?

Indor was pogodzi.

-

Na to oba, każdy sobie:

- Przedrzeźniał się mej osobie.

- Moi panowie -

Indor powie -

Niepotrzebnie się czubiło,

Przedrzeźniania tu nie było;

Obadwa z jednej zapialiście nuty,

Boście obadwa koguty.

-

Kiedy głupstwo jeden powie,

Głupstwo drugi mu odpowie;

Potem płacą życiem, zdrowiem.

Co rzec na to?

Wiem - nie powiem.

P. JOWIALSKA

O, mój Boże!

Koguty!

Figle!

figle!

LUDMIR

Cóż się stało?

SZAMBELANOWA

do Janusza

O co poszło?

WIKTOR

Wszystko to z twojej łaski.

JANUSZ

do Szambelanowej

Powiedział: "sam chciałeś".

LUDMIR

Ale jakiżeś gorączka!

WIKTOR

Ty mnie lodem dziś nie okładasz.

SZAMBELANOWA

Trzeba mieć przecie uwagę na jakowąś konweniencyją.

Mon Dieu!

P. JOWIALSKI

cicho do Ludmira

Coś twój przyjaciel diable prędki.

LUDMIR

podobnie

To tak na upał.

P. JOWIALSKA

Hę?

P. JOWIALSKI

To tak na upał.

Proszę!

proszę!

P. JOWIALSKI

Dawne przysłowie mówi: Mając gościa w domu, nie czyńmy gomonu.

Nie pytając się, o co poszło - zgoda, panowie!

JANUSZ

Ja tylko prawdę powiedziałem.

WIKTOR

Słyszysz?

P. JOWIALSKI

O, mój panie, nie zawsze prawda - co się prawdziwym wydaje.

A choćby też i tak było - kto o prawdzie j dzwoni, ten na guza goni.

- Ale inaczej trzeba tę rzecz skończyć - po staroświecku.

Panie Janie, każ waćpan przynieść butelkę wina, z drugiej piwnicy - kasztelańskiego - wiesz?

SZAMBELAN

Wiem.

P. JOWIALSKI

Do mojego pokoju!

- Pójdzie myszka między koty.

Kieliszek wadzi, kieliszek radzi.

- Znacie tę piosneczkę?

Jak mnie kochasz, dolej szczerze,

Bo cię kuflem w łeb uderzę!...

Wypijemy sobie po kieliszku i zgoda!

Rybom woda, ludziom zgoda, bez niej nic.

Proszę do mnie, proszę.

SZAMBELANOWA

Bez kłótni, bardzo proszę, bo kwita z przyjaźni!

Vous comprenez?

Pokażę drogę.

Odchodząc.

LUDMIR

chce zatrzymać Wiktora, który mu się wyrywa.

- Zostając ostatni:

Ja wzbudzam zazdrość, a ten mało guza nie dostał.

Cóż ja winien?

Dzień feralny dla niego.

- Rozdział ośmnasty...