corpora: wikisources-pl

text:
←Wtorek, wieczorem Pamiętnik pani Hanki

Mój pamiętnik

Środa

Wszystko odbyło się według szczegółowo ułożonego planu.

O godzinie jedenastej poszłam do banku.

W sali sejfów i w przedsionku było ze dwadzieścia osób.

Blada z emocji, otworzyłam skrytkę.

Trzęsły mi się ręce.

Wewnątrz istotnie były dwie nieduże paczki.

Schowałam je do kieszeni.

Co to za obrzydliwa rzecz być śledzoną.

Wprawdzie nie wiedziałam, kto z tych ludzi mnie śledzi, ale wprost czuwam na plecach świdrujące spojrzenia.

Chociaż zapewnili mnie, że nic mi nie grozi, opanował mnie strach.

Przypomniały mi się nagle wszystkie filmy gangsterskie i szpiegowskie.

Lada chwila skądś z boku czy z tyłu rozlegną się strzały rewolwerowe...

Nic podobnego jednak się nie stało.

Wyszłam na ulicę, przeszłam na drugą stronę.

Obejrzałam się.

Za mną byli zwyczajni przechodnie, nie różniący się od tych, których widywałam codziennie.

Pomimo to wciąż przyśpieszałam kroku.

Gdy znalazłam się wreszcie w domu, uginały się pode mną kolana.

Czekał tu już na mnie major w cywilnym ubraniu.

Jakie to szczęście, że nie było Jacka.

W jaki sposób wykłamałabym się przed nim z obecności majora?!

Wziął z moich rąk paczki, przyjrzał się im dokładnie i powiedział:

– Muszę je zabrać ze sobą.

Za parę godzin otrzyma je pani z powrotem.

– Ależ po co mi one?

Nie chcę tego! – zawołałam przerażona.

– Muszą być u pani.

Tonnor albo sam po nie się zgłosi, albo przyśle kogoś.

Pani funkcje ograniczą się tu do wydania tych paczek.

Jeżeli to będzie dzień, natychmiast po wyjściu tego człowieka odsłoni pani firankę na tym oknie w taki sposób.

Tu mi pokazał, jak mam ją odsłonić.

– Jeżeli zaś – mówił – będzie już ciemno, zapali pani i zgasi trzy razy światło.

Moi ludzie będą już wiedzieli, co to znaczy.

Wiedziałam dobrze, że wszelkie prośby i wykręty na nic by się nie zdały.

Musiałam się zgodzić.

Ogarnęło mnie tylko oburzenie na myśl, że z tej racji będę musiała stale siedzieć w domu.

Przecież nie mogłam dopuścić do tego, by Robert lub jego wysłannik zjawił się tu podczas mojej nieobecności i trafił – co jest bardzo możliwe – na Jacka.

Powiedziałam to majorowi, lecz ten mnie uspokoił.

– Co do tego nie ma żadnych obaw.

Upewniam panią, że ten, który się zgłosi, będzie doskonale poinformowany o tym, czy pani jest w domu i nawet, czy jest sama.

Takich rzeczy na ślepo oni nie robią.

Siedzieliśmy właśnie z Jackiem przy obiedzie, usiłując oboje udawać swobodnych i wesołych, gdy w przedpokoju rozległ się dzwonek.

Zerwałam się jak oparzona.

Ja chyba dostanę szału od tych dzwonków.

Wciąż pędzę, by sama otwierać drzwi.

Jacek patrzy na mnie z coraz większą podejrzliwością.

Niech sobie myśli, co chce.

Tym razem była to jakaś dziewczyna, która mnie zapytała:

– Czy to pani Renowicka?

Gdy powiedziałam, że tak, skinęła głową i wręczyła mi niewielki pakuneczek.

– Przysyła to pani pan major.

Wprost z przedpokoju przeszłam do łazienki i ukryłam paczkę za wanną.

Tam na pewno nigdy nikt nie zagląda.

– Co ci jest, kochanie? – zapytał Jacek, gdy wróciłam do stołu.

Byłam bliska płaczu.

Cóż mu mogłam odpowiedzieć?

– Każdy ma swoje zmartwienia... – szepnęłam.

Nie wypytywał więcej.

On jest taki subtelny.

Przyjął aluzję i uznał za stosowne nie domagać się ode mnie wyjaśnień, skoro sam o swoim zmartwieniu nie chce ich udzielać.

Niemal z radością dowiedziałam się, że przez całe popołudnie będzie zajęty.

Wieczorem mamy bal.

Później przyjdę zmęczona i na pewno zasnę.

Przeciętna kobieta na moim miejscu dostałaby już pomieszania zmysłów.


text:
9.

Krytyków dwa są wypadki.

Drudzy zaś, wzorem zakładki,

Więc stąd, że pierwsi, zdrowych rad zamiary

Spełniają tylko w połowie,

On Mędrzec stary

„Sędziami” zowie.

Nazywa „Szacownikami.”


corpora: openbooks

text:
Bolesław Prus

Dziwna historia

Noc św. Sylwestra.

Zegar jasno oświeconej Resursy Obywatelskiej wskazuje dziesięć minut do dwunastej; w salonach jasno oświeconej Resursy Obywatelskiej sześćdziesiąt par kończy ostatniego w tym roku kontredansa; w bufecie jasno oświeconej Resursy Obywatelskiej dwudziestu kelnerów, pod bacznym okiem gospodarzów, przygotowuje dwadzieścia butelek szampana.

Jeszcze kilka minut i w jasno oświeconych salonach wyskoczy z butelek dwadzieścia korków, dwudziestu kelnerów, pod bacznym okiem gospodarzów, naleje dwieście kieliszków, i przy dźwiękach fanfary, skomponowanej wyłącznie na wieczór dzisiejszy, sześćdziesiąt par tańczących, czterdziestu starych panów grających w wista i czterdzieści starych dam drzemiących lub obmawiających wzniosą zdrowie Nowego Roku.

— Żyj nam i panuj, roku następny!

Niech pod twym skrzydłem zwiększą się obroty naszych sklepów i dochody naszych kamienic!

Niech każda z obecnych tu panien znajdzie męża, każda z mężatek rój wielbicieli, każdy stary jegomość materiał do chwalenia dawnych czasów!

Żyj nam, panuj i chroń nasze domy od złodziejów, serca od niepokojów, mózgi od wątpliwości, żołądki od niestrawności!…

I w chwili, kiedy muzyka gra fanfarę, kiedy w kielichach syczy pienisty szampan, kiedy spojrzenia tkliwe krzyżują się z ognistymi i niejedna ręka tancerza nieznacznie ściska rękę niejednej tancerki, do jasno oświeconego salonu Resursy Obywatelskiej na mgnienie oka zstępuje niewidzialne bóstwo radości.

Wszystkim jest czegoś dobrze, tak dobrze, że starzy panowie gotowi są wzdychać do młodych dam, stare damy, nie wiadomo z jakiej racji, gotowe są uronić po kilka łez, gospodarze gotowi są ściskać akcjonariuszów, akcjonariusze podnieść do góry prezesa, a kelnerzy z niepojętą szybkością wypróżnić to, co jeszcze syczy w butelkach.

Zbudzona ich wesołymi krzykami, ocknęła się noc zimowa, i chcąc bodaj raz w życiu zobaczyć, jak wygląda radość, zapuszcza w jasno oświecone okna Resursy Obywatelskiej swoje puste i martwe oko.

„Gdzie jest radość?… — pyta się, bijąc w szyby płatami zmarzłego śniegu.

— Gdzie tu radość?…

Pokażcie mi radość…” — jęczy głosem wichru, trzęsie ramami okien i uderza głową o ściany.

Ale razem z ostatnią kroplą noworocznego toastu uciekła radość nawet z salonów Resursy Obywatelskiej, i nie ma jej tu.

Jest tylko sześćdziesiąt par tańczących pierwszego w tym roku mazura, czterdziestu panów, którzy zasiadają do pierwszego w tym roku winta i czterdzieści starych dam, które odprawiają pierwszą w tym roku drzemkę balową.

Nie ma już radości ani w Resursie, ani poza Resursą, ani nawet na całej kuli ziemskiej.

Jest tylko niezmierny płat śniegu, sięgający od Brukseli do Kamczatki, od bieguna do Neapolu, a nad nim czarna, pusta i martwa noc zimowa.

W mrokach tej samej nocy, która zagląda do okien Resursy Obywatelskiej, wśród tych samych śnieżnych tumanów, które biją w jej jasno oświecone szyby, zwolna toczy się, daleko od wesołej Resursy, pociąg towarowo-osobowy.

Naprzód lokomotywa, z której komina, zamiast pary, wydobywają się kłęby śniegu, potem tender, wyżej naładowany śniegiem, aniżeli węglem i wodą, potem wagony towarowe, w których najobfitszym towarem jest śnieg, potem wagony pasażerskie, w których przez okna, zasypane śniegiem, nie widać pasażerów.

Śnieg, nic tylko śnieg, na dachach, stopniach i poręczach wagonów, śnieg na wąsach, czapkach i kożuchach służby, śnieg na plancie drogi, śnieg na prawo i na lewo od plantu, śnieg przed pociągiem i za pociągiem, śnieg od Brukseli do Kamczatki i od Neapolu do bieguna.

O północy, w chwili, kiedy do salonu Resursy Obywatelskiej wnoszono butelki szampana, dwaj konduktorowie pociągu weszli do przedziału służbowego, gdzie właśnie nadkonduktor z powierzchownością senatora i telegrafista z miną filozofa pracowali nad odkorkowaniem zwyczajnej wódki.

— Podły czas, niech go pioruny… — mruknął, otrząsając się, jeden z konduktorów, szpakowaty brunet.

— Nie kląłbyś pan — odparł telegrafista.

— Pięknie zaczynamy Nowy Rok.

Psy nie miałyby nam czego zazdrościć — dodał drugi konduktor, z rudym zarostem.

— Nie narzekałbyś — wtrącił telegrafista.

— Nie narzekać…

A pamiętasz, gdzieśmy byli o tej porze dziesięć lat temu?…

W Resursie Obywatelskiej…

Szampanem witaliśmy Nowy Rok! — mówił rudy.

— A teraz powitamy go „oczyszczoną” — przerwał nadkonduktor, i zwracając się z pełnym kieliszkiem do konduktora bruneta, dodał, pijąc: — W ręce twoje, Józefie.

My także moglibyśmy powiedzieć o tym, co bywało przed dziesięciu laty.

— Bah — westchnął brunet.

— Było nas wtedy u ciebie z ośmdziesiąt osób.

Piliśmy wprawdzie tylko węgrzyna, ale jakiego…

A ja miałem jeszcze moją czwórkę kasztanków.

Podłe czasy…

Kto by dziś uwierzył, że tak było?…

— Tylko nie narzekajcie — upominał ich telegrafista, podając pełny kieliszek rudemu.

— A cóż, może mamy sobie winszować? — spytał rudy i wypił.

— Rozumie się — rzekł nadkonduktor pięknym basem.

— Było dobrze, jest źle, będzie gorzej; daj Panie Boże wytrzymać na rok przyszły.

— Ja tam — odparł rudy — gdybym był Panem Bogiem, nie zabierałbym ludziom majątków, a przynajmniej, kiedy już zostali konduktorami, nie zsyłałbym na nich takiej śnieżycy.

Kiepskie są rządy świata…

Mizerny telegrafista zatrząsł się na te słowa.

— Już, mój kochany — zawołał — tylko przy mnie nie bluźnij…

— Cóż to za bluźnierstwo mówić, że kiepski świat? — spytał rudy.

— Bluźnierstwo, bo ten świat, jaki jest, jest najlepszy, i niech nas Bóg zachowa od poprawek — odparł telegrafista, dotykając dwoma palcami czapki.

— Bajesz, panie Ignacy — wtrącił nadkonduktor.

— Poprawki nigdy nie zawadzą.

I teraz ty sam wolałbyś chyba leżeć w ciepłym łóżku, aniżeli tłuc się po nocy, nie mając jeszcze pewności, że nas śnieg nie zatrzyma w drodze.

— Ma rację — mruknął szpakowaty brunet.

— Uhum.

Mówiłem i ja tak, dopóki oduczyła mnie bluźnić historia Gębarzewskiego — odparł telegrafista.

— Tego, co był u nas w ekspedycji? — spytał rudy.

— Tego bzika? — dodał nadkonduktor.

— Pan możesz nazywać go bzikiem — rzekł telegrafista — ale ja, który znam się na spirytyzmie, uważam go za najprzytomniejszego człowieka.

Kto studiował spirytyzm, nie będzie przeczył cudom.

— Prawda, że Gębarzewski zrobił jakiś cud, za który go nawet wypędzili ze służby — wtrącił nadkonduktor.

— Nic o tym nie słyszałem — zauważył szpakowaty brunet.

— Ani ja — dodał rudy.

— No to wam przy piwie opowiem — rzekł telegrafista — chociaż nie lubię zaczepiać tej sprawy.

Przekonacie się, jaka to niebezpieczna rzecz poprawiać Pana Boga.

Konduktorowie odkorkowali kilka butelek piwa, a telegrafista, mocno owinąwszy się w futro, jak gdyby zrobiło mu się zimniej, zaczął:

— Gębarzewski zawsze był niedowiarkiem.

W szkołach połapał coś z fizyki i chemii, i zdawało mu się, że jest mędrcem.

Pamiętam raz sprzeczał się ze mną o budowę telegrafu…

Zwyczajnie młokos.

Służył on w ekspedycji, ale nie bardzo psuł krzesła wysiadywaniem.

Interesantów zawsze zbywał niedbale, ale za to lubił chodzić po wizytach, umizgać się do panien…

— I mybyśmy to woleli — mruknął nadkonduktor.

— Jak kto — odparł sucho telegrafista, dając tym sposobem do zrozumienia, że wobec spirytyzmu płeć piękna obojętnieje.

— Rok temu — ciągnął po chwili telegrafista — naczelnik ekspedycji wydelegował Gębarzewskiego do przyjmowania towarów.

Było to między Świętami a Nowym Rokiem.

Chłopak latał po wizytach, jak kot z pęcherzem, a tego właśnie dnia miał ich odrobić sporo.

Siedzi więc przy biurku (sam mi to opowiadał), wydaje kwity interesantom, ale mało się nie skręci, że jeszcze tak dużo pak leży na ziemi i że je tak powoli przesuwają do magazynu.

— „Prędzej tam, do stu diabłów” — wołał na tragarzy.

— „Cóż pan myśli, że paki tak łatwo suną się po podłodze, jak po lodzie?” — odpowiedział mu jeden z tragarzy.

Wtedy Gębarzewskiemu zaczęły snuć się po głowie paskudne myśli.

— „Po co to Pan Bóg — mówi — stworzył siłę tarcia?

Gdyby nie było tarcia, to i konie mniej by pracowały, ciągnąc ładowne wozy po bruku, i ludzie mniej by męczyli się, pchając ciężary po podłodze, i — te przeklęte paki od dawna byłyby już w magazynie, a ja poszedłbym z wizytą.

„Plotą księża — myślał sobie dalej — że światem rządzi mądrość.

Cóż to za mądrość mogła stworzyć tarcie, które pochłania tyle sił, pracy i czasu?

Gdyby nie to głupie tarcie, nie zapalałyby się osie u wagonów, ani psułyby się machiny.

Człowiek także, zamiast wlec się po ziemi jak wół i potnieć na każdym kroku, ślizgałby się tylko, jak łyżwiarz.

Rozumiem ja to dobrze, bo przecież uczyłem się fizyki.”

I tak rozmyślając, Gębarzewski rzucał niekiedy półgłosem bluźnierstwa, aż żegnali się zgorszeni tragarze.

— „Już ja bym tam lepiej świat zbudował…” — powtarzał sobie.

A na to mu jeden z tragarzów odburknął:

— „Kiedyś pan taki mądry, to dlaczego już trzy lata siedzisz w ekspedycji na trzystu rublach pensji?…”

Nareszcie paki wepchnięto do magazynu, interesanci i tragarze rozeszli się, a mój Gębarzewski został w sali sam i kończył rachunki.

Naraz podnosi głowę i spostrzega za kratą bardzo pięknego młodzieńca.

Rysy twarzy dziwnie szlachetne, blond włosy elegancko uczesane, oczy niebieskie, palto bobrowe.

— „W pierwszej chwili — mówił mi Gębarzewski — myślałem, że to Prażmowski.

Tak był do niego podobny ów młodzieniec…”

— Ten z teatru Prażmowski? — wtrącił nadkonduktor.

— Piękny chłop.

— Właśnie — odparł telegrafista.

— „Ale potem — mówił mi Gębarzewski — widzę, że to ktoś inny.”

— „Pan ma interes?” — pyta się Gębarzewski młodzieńca.

— „Tak jest, panie” — odpowiada młodzieniec i patrzy na niego takim wzrokiem, jakby był co najmniej prezesem wszystkich dróg żelaznych.

Gębarzewskiego zdjęła niepojęta trwoga, więc, sam nie wiedząc co mówi, pyta się młodzieńca:

— „Godność pańska?…”

— „Jestem anioł Gabriel” — odpowiada młodzieniec.

(Dwaj słuchający konduktorowie i nadkonduktor wydali w tym miejscu okrzyk zdumienia).

— Gębarzewski — ciągnął telegrafista — tak zgłupiał, że nie wiedząc po co to i na co to, zaczyna przeglądać księgi.

— „Anioł Gabriel… — powtarza Gębarzewski, przewracając księgi — Takiego nazwiska u nas nie ma…

Jest tylko Cherubin, ale Mordko…”

— „Jestem aniołem nie z nazwiska, lecz z urzędu — przerywa mu ów młodzian.

— A ponieważ przed godziną drwiłeś pan z siły tarcia, jakoby na nic nieprzydatnej, oświadczam więc, że za karę ciało twoje na 24 godziny będzie pozbawione siły tarcia…”

To powiedziawszy, młodzieniec kiwnął Gębarzewskiemu głową, i trzaskając drzwiami, wyszedł z sali.

— Wierutne bajki — krzyknął nadkonduktor.

— Z Tysiąca i Jednej Nocy… — dodał konduktor brunet.

— Słuchajcie panowie dalej — prawił telegrafista.

— Po wyjściu młodzieńca Gębarzewski nieco ochłonął.

„Do diaska! — mówi — wzięli mnie na kawał, boć anioł powinien by mieć skrzydła…”

Tak sobie myśli i chce kończyć rachunki.

Bierze pióro… pióro wyślizguje mu się z ręki; bierze drugi raz…

To samo.

Chcąc siąść na krześle, zjeżdża z krzesła, robi krok naprzód, a nogi chodzą mu po podłodze, jak łyżwy po lodzie…

Zdjął go strach.

Sięga po karafkę, ażeby napić się wody, a karafka wymyka mu się z rąk jak piskorz i bęc!

Na ziemię…

Pot wystąpił mu na czoło, lecz — lecz nie obtarł się, bo nie mógł ująć ręką chustki, która mu się wymykała.

Zaczyna chodzić, lecz czuje, że zamiast chodzić, ślizga się.

Był znakomitym łyżwiarzem, więc ślizgawka nie robiłaby mu kłopotu, gdyby nie okoliczność, iż podłoga zdawała się bez porównania bardziej śliską, niż lód.

Skutkiem tego wcale nie mógł umiarkować swoich ruchów, co krok z wielkim impetem uderzał się o ściany, i nareszcie — wpadł na okno tak gwałtownie, że wyleciało na ulicę.

Na hałas zbiegła się służba i sam naczelnik ekspedycji.

— „Co to znaczy?…

Co pan wyrabiasz? — woła naczelnik — Gdzie rachunki?…”

— „Nie skończyłem, nie mogę pióra utrzymać w ręku” — odpowiada Gębarzewski.

Wtem — kamasz zsunął mu się z nogi.

Mój chłopak pochyla się i pada na ziemię, potrącając przy tym naczelnika.

— „Pan jesteś pijany!” — woła naczelnik.

— „Nie, panie!

To anioł Gabriel pozbawił mnie siły tarcia…”

Tego było za wiele.

Naczelnik, ateusz i pozytywista, zamiast zbadać rzecz głębiej, polecił woźnym wsadzić Gębarzewskiego do sanek i odwieźć go do domu, a sam złożył raport do zarządu.

Nieszczęśliwy chłopak, znalazłszy się na ulicy, kazał jechać do pewnych państwa, którzy byli spokrewnieni z dyrektorem i Gębarzewskiego dosyć lubili.

Tu jednak przyszło mu wdrapywać się na schody; uważajcie: na schody, bardziej śliskie niż lód!

Ile razy potknął się i stoczył z nich biedak, tego on sam nawet nie pamięta; ostatecznie jednak wszedł na piętro, czepiając się szczeblów poręczy swoimi śliskimi rękoma, jak hakami.

Krewni dyrektora siedzieli właśnie przy kolacji z kilku nieznanymi osobami.

Gębarzewski, nie chcąc opowiadać o swym nieszczęściu przy obcych, dotarł jakoś do stołu, umieścił się na krześle i, naglony przez gospodarzy, począł jeść i pić.

Wieczór ten był dla niego torturą.

Co moment chwiał się na krześle (dzięki śliskości swego ciała) i bezustannie skupiał całą uwagę, ażeby nie upaść.

Trudno też opowiedzieć, jakich używał sztuk, aby utrzymać w ręku szklankę, nóż i widelec, które mu się wciąż wymykały.

Był tak zaprzątnięty swoją mordującą gimnastyką, że w końcu zapomniał o wszystkim poza obrębem bezpiecznego siedzenia na krześle i utrzymywania widelca.

Można więc wyobrazić sobie jego zdumienie, gdy ujrzał, że nagle wszyscy podnoszą się od stołu i wychodzą do dalszych pokojów, jego zaś zapytuje przestraszony i rozgniewany gospodarz:

— „Panie!

Co się z panem dzieje?

Jak pan mogłeś przyjść do nas w takim stanie?”

Biedny młodzieniec spojrzał nagle na podłogę i — o mało nie padł trupem.

Proszę sobie wyobrazić, że ponieważ nawet wnętrze jego ciała straciło siłę tarcia, wszystko więc, co wypił i zjadł, przeleciało mu tylko przez usta i… znalazło się na podłodze!…

— „Pan upiłeś się!” — wrzasnął gospodarz, pokazując mu drzwi.

Biedny chłopak nawet nie próbował tłumaczyć się.

Przejechał całą jadalnię, jak na łyżwach (wywracając przy tym stolik z samowarem), a znalazłszy się za drzwiami, poślizgnął się na pierwszym stopniu i ze wszystkich schodów runął na dół.

To utwierdziło jego nieprzyjaciół w opinii, że był pijany.

Gdy podniósł się, pierwszą jego myślą było — odebrać sobie życie.

Zaczął więc iść, a raczej ślizgać się w stronę Wisły.

Nagle uczuł w sercu głęboki żal, który sparaliżował mu wszystką odwagę.

Przypomniał bowiem sobie kobietę ukochaną, prawie narzeczoną, której kamienica leżała akurat na drodze do rzeki, i postanowił tam wstąpić.

Narzeczona Gębarzewskiego była wdową, niezbyt młodą, a więc rozsądną kobietą.

Jeżeli kto, to właśnie ona mogła zrozumieć jego okropne położenie; jeżeli kto, to tylko ona mogła mu przez oddanie ręki zabezpieczyć byt, w razie gdyby z powodu swoich nieszczęść otrzymał na kolei dymisję.

Z bijącym tedy sercem biedny chłopak wszedł do jej mieszkania, pokonawszy pierwej trudności ze schodami i dzwonkiem.

Wdowa przyjęła go nader życzliwie i z tak gorącym współczuciem wysłuchała jego nadzwyczajnych przygód, że ujęty jej dobrocią, nasz męczennik w tej chwili uczuł dla niej taką szczerą miłość, jakiej nie doświadczył nigdy ani przedtem, ani potem.

Rozrzewniony, chciał ucałować jej rękę; lecz choć wdowa nie broniła się, owszem w granicach skromności ułatwiła mu ten akt możliwej galanterii, Gębarzewski ani uścisnąć, ani pocałować jej nie mógł.

Zdawało mu się, że zamiast kobiecej ręki, dotyka ustami wciąż wymykającej się ryby.

Podobnych, jeżeli nie przykrzejszych wrażeń, musiała doświadczyć i jego towarzyszka.

Nagle bowiem odepchnęła amanta i, gniewna, przeniosła się z kanapy na fotel.

— „Pan jesteś wstrętny!…” — szepnęła.

— „Przysięgam, że nie jestem pijany!…” — zawołał.

— „Tym gorzej — odparła — bo pijany dziś, mógłby jutro otrzeźwieć, a pańskie karesy zawsze będą jednakowe.”

— „Anioł powiedział mi, że moje nieszczęście ma trwać tylko 24 godziny.”

Wdowa niechętnie machnęła ręką.

— „Ach, panie — rzekła — kogo niebo choćby na 24 godziny pozbawiło tak elementarnej własności, ten nie daje rękojmi, że znowu kiedyś nie ulegnie podobnemu kalectwu.”

Gębarzewski musiał w duchu przyznać jej słuszność, i nawet nie próbując usprawiedliwiać się, opuścił mieszkanie.

— „Nigdy bym nie myślał — szeptał biedak, wracając do swojej izdebki — że tak materialna i pozioma własność, jak tarcie, może tak niezmierny wpływ wywierać na życie człowieka!…”

Na drugi dzień lekarz, wysłany przez zarząd kolei do obejrzenia Gębarzewskiego, odwiedził go w mieszkaniu i znalazł go zamiast na łóżku, śpiącym na podłodze, na którą zsunął się w nocy, dzięki swojej śliskości.

Ponieważ w dodatku upłynął termin klątwy, rzuconej przez anioła, a Gębarzewski utraconą siłę tarcia odzyskał, lekarz więc nie mógł sprawdzić jej chwilowego braku i zdecydował, że wszystkie wypadki, jakim biedny młodzieniec uległ poprzedniego wieczoru, były skutkiem pijaństwa…

Tak więc — zakończył telegrafista — przez chwilowy brak siły tarcia, na którą wszyscy mamy zwyczaj narzekać, młody i zdolny człowiek stracił posadę na kolei, majętną narzeczoną i stosunki z ludźmi, a zyskał krzywdzący tytuł pijaka.

Toteż myśląc o jego przygodach, nigdy nie sarkam na świat i nie chcę poprawiać tego, co mi się wydaje wadliwe.

— Nawet tego, że Noc Sylwestra przepędzasz w wagonie, zamiast w Resursie? — spytał konduktor z rudym zarostem.

— Nawet tego.

— I nawet tego, że nas, jak uważam, zasypuje śnieżyca? — dodał nadkonduktor, usłyszawszy alarmowe sygnały maszynisty.

— Trudna rada.

Pociąg rzeczywiście stanął w tej samej chwili, kiedy w Resursie zaczęto tańczyć trzeciego walca.

Konduktorowie wybiegli z przedziału na plant, który wyglądał jak góra śniegu.

— Postoimy do rana — mruknął nadkonduktor.

— Chociaż — dodał po chwili — nie wiadomo, czy nam to nie wyjdzie na dobre.

— Więc uwierzyłeś w historię Gębarzewskiego? — spytał go szpakowaty brunet.

— Wierzę w to, że Gębarzewski był pijany i że telegrafista jest narwaniec.

Swoją drogą jednak, kto wie, czy nie rozsądnie jest godzić się ze złem, którego uniknąć nie można.

-----


text:
Berdyczów, rus., ale »pisz na Berdyczów«, t. j.

‘na przepadłe’, może nie z pantoflowej poczty berdyczowskiej (co była pewniejsza, zwłaszcza dla posyłek pieniężnych, niż ruska państwowa), lecz z Berdechowa (nazwę tę wymienionoby później na nierównie lepiej znaną), t. j.

‘pustoci’: »(rozum wyganiają namiętności) gdzie do Berdechowa«; »na pustej roli, którą Berdechowem zowie, skąd i dziś modę wzięli utracyusowie«, Potocki.


text:
Król Lir

William Shakespeare

Sala główna w pałacu Lira.

(Kent, Gloster i Edmund).

Kent.

Myślałem, że król bardziej sprzyja albańskiemu niż kornwalskiemu księciu.

Gloster.

Tak się nam zawsze zdawało, ale teraz, przy rozdziale królestwa, nie widać wcale, żeby który z tych dwóch książąt w większej był łasce u niego, bo równość względów tak jest ściśle odważoną, że najpilniejsze badanie nie może dociec, która z dwóch połowic wyżej stoi.

Kent.

Czy to wasz syn, milordzie?

Gloster.

Nie inaczej; ale ja mam jeszcze drugiego syna, o kilka lat starszego.

Edmundzie, czy znasz tego szanownego pana?

Edmund.

Nie, milordzie.

Gloster.

Jest to milord Kent; pamiętaj o nim, jako o moim zacnym przyjacielu.

Edmund.

Moje usługi są na jego rozkazy.

Kent.

Naprzód cię już kocham, Edmundzie, i życzliwość moja, spodziewam się, wzrośnie z bliższem poznaniem.

Edmund.

Starać się będę to usprawiedliwić.

Gloster.

Był za granicą przez lat dziewięć i jeszcze się tam uda.

— Król nadchodzi.

(Odgłos trąb.

Król Lir, książę Kornwalii, książę Albanii, Goneryla, Regana i Kordelia wchodzą z orszakiem).

Król Lir.

Poproś tu panów Francyi i Burgundyi, Glosterze.

Gloster.

Śpieszę, Miłościwy Królu.

(Wychodzi z Edmundem).

Król Lir.

Tymczasem damy wam poznać nasz zamiar.

Przynieście mapę.

— Wiedzcie, żeśmy nasze

Królestwo na trzy części podzielili.

I stałem naszem jest postanowieniem,

Wyzwolić naszą starość z trosk i trudów,

Na młodsze kładąc je barki, a sami

Spokojnie odtąd, wolni od ciężaru,

Śmierci wyglądać.

— Synu nasz z Kornwalii,

I ty, naszemu sercu niemniej drogi,

Synu Albanii, dla zapobieżenia

Sporom w przyszłości mogącym się zrodzić,

Przedsięwzięliśmy niezłomnie już teraz

Ogłosić posag każdej z naszych córek.

Panowie Francyi i Burgundyi, zacni

Współzawodnicy do miłości naszej

Najmłodszej córki, od dawna już czynią

Na naszym dworze zalotne zabiegi

I na odpowiedź stanowczą czekają.

—

Zanim atoli zrzekniemy się rządów,

Królewskich dzierżaw i kłopotów władzy,

Pragniemy wiedzieć przedewszystkiem, która

Z was, córki moje, najbardziej nas kocha,

Abyśmy w miarę tego oznaczyli

Najrozciąglejszy dział naszych dobrodziejstw.

Ty, Gonerylo, jako pierworodna,

Mów najprzód.

Goneryla.

Ojcze mój, kocham cię bardziej,

Niżeli słowa mogą wypowiedzieć;

Więcej niż światło, powietrze i wolność;

Nad wszystko, co jest szacownem i rzadkiem;

Nie mniej jak życie, zdrowie, piękność, honor;

Jak kiedykolwiek dziecko mogło kochać

I kiedykolwiek ojciec był kochanym.

Dech mój za krótki, i mowa za słabą,

Do wyrażenia siły mej miłości.

Kordelia (do siebie).

Cóż ja uczynić mam?

Kochać i milczeć.

Król Lir.

Cały ten obszar od tej do tej linii,

Bogaty w grunta i cieniste lasy,

W obfite rzeki i rozległe łąki.

Oddajem w wieczne posiadanie tobie

I twemu z księciem albańskim potomstwu.

—

Cóż powie nasza druga córka, nasza

Droga Regana, Kornwala małżonka?

Regana.

Jam z tego kruszcu, co i moja siostra,

I w sile uczuć jej nie ustępuję.

W szczerości serca znajduję, że ona

Całą mą miłość zawarła w swych słowach;

Tylko za skąpo, bo ja się być mienię

Nieprzyjaciółką wszelkich innych uciech,

Najżywiej zmysły mogących pociągać.

I szczęście moje zakładam jedynie

Na twej miłości, ojcze mój i panie!

Kordelia (do siebie).

Biedna Kordelio!

jakże ty się wydasz?

Nie biednam jednak, bo w sercu mam pewność,

Że moja miłość bogatsza, niż słowa.

Król Lir.

Tobie i twoim przypada w dziedzictwo,

Na wieczne czasy, ta druga dzielnica,

Nie mniejsza, ani pod względem przestrzeni,

Ani wartości, ani przyjemności

Od tej, jakąśmy dali Goneryli.

—

A ty że, nasza pociecho, ostatnia,

Jako najmłodsza, nie jako najniższa

W miłości naszej, o którą się wino

Francyi dobija i mleko Burgundyi,

Cóż ty nam powiesz, gwoli otrzymaniu

Działu większego jeszcze, niż twe siostry?

Kordelia.

Nic.

Król Lir.

Nic?

Kordelia.

Nic, Panie.

Król Lir.

Jakto?

nic?

Z niczego

Może być tylko nic.

Odpowiedz jeszcze.

Kordelia.

Nieszczęsnaż ja!

nie umiem uczuć moich

Przenosić z serca w usta; ja miłuję

Waszą Królewską Mość tak, jak mi każe

Mój obowiązek, ni mniej ani więcej.

Król Lir.

Jakto?

Kordelio!

Daj inną odpowiedź,

Inaczej los swój zniweczysz.

Kordelia.

O, Panie!

Tyś mi dał życie, wychował mnie, kochał,

I ja odpłacam ci te dobrodziejstwa,

Tak jak powinnam: jestem ci posłuszna,

Czczę cię i kocham.

Na co moim siostrom

Mieć mężów, skoro mówią, że wyłącznie

Kochają ciebie?

Gdy ja pójdę za mąż,

Ten, co odbierze z mych rąk zakład wiary,

Otrzyma także połowę mych uczuć,

Połowę starań mych i obowiązków.

Nigdybym w związki małżeńskie nie weszła,

To pewna, gdybym tak jak moje siostry

Ojca jedynie kochała.

Król Lir.

Kordelio,

Czy ty to z serca mówisz?

Kordelia.

Tak jest, Panie.

Król Lir.

Tak młoda i tak nieczuła!

Kordelia.

Tak młoda

I szczera, Panie.

Król Lir.

Dobrze więc, niech szczerość,

Którą się chlubisz, stanie ci za wiano;

Gdyż na ten święty, promienny krąg słońca,

Na misterye Hekaty i nocy,

Na tajemnicze wpływy wszelkich planet,

Przez które istniem i przestajem istnieć,

Zrzekam się odtąd wszelkiej pieczy ojca,

Wszelkiej łączności i związku krwi z tobą.

Bądź od tej chwili mnie i memu sercu

Obcą na zawsze!

Barbarzyński Scyta,

Nawet ów dziki, co żre własne dzieci,

By głód nasycił, równie będzie blizki

Mojemu sercu, równie znajdzie względy

I pomoc, jak ty, niegdyś moje dziecko.

Kent.

Najmiłościwszy mój Królu!

Król Lir.

Milcz, Kencie,

Nie wchodź pomiędzy smoka i gniew jego.

Jam ją najbardziej kochał, przy jej boku

Miałem nadzieję znaleźć błogi spokój

Na stare lata.

— (Do Kordelii).

Precz z mego oblicza!

Obym tak w grobie miał spokojność, jak cię

Nieodwołalnie w tej chwili odtrącam

Od ojcowskiego mego serca.

— Hola!

Wezwać tu panów Francyi i Burgundyi!

—

Kornwalu i ty Albanie, rozdzielcie

Pomiędzy siebie tę część pozostałą

I do posagu swych żon ją przyłączcie.

Niech ją zaślubi duch pychy, którego

Zwie duchem prawdy!

Was dwóch przyoblekam

W najwyższą władzę, moc i przywileje

Majestatowi służące.

— Co do nas,

Przy zachowaniu sobie stu rycerzy,

Na waszym żołdzie być mających, u was

Przebywać będziem koleją co miesiąc,

Warujem sobie tylko tytuł króla

I przynależne nam względy; ster rządu,

Intraty, wszelkie atrybucye władzy

Do was należą, kochani synowie;

Tym końcem między siebie rozpołówcie

To złote godło.

Kent.

Wielkomyślny Lirze,

Któregom zawsze wielbił, jako króla,

Kochał, jak ojca, słuchał, jako pana,

Król Lir.

Łuk naciągnięty, chroń się przed pociskiem.

Niechaj Kent będzie grubianinem, kiedy

Lir jest szaleńcem!

Co chcesz czynić, starcze?

Czy myślisz, że się obowiązek zlęknie

Otworzyć usta, kiedy się potęga

Gnie ku pochlebstwu?

Honor nakazuje

Otwartość, kiedy majestat drwi głową.

Cofnij twe słowo i lepszym rozmysłem

Sprostuj ten zdrożny pośpiech.

Gardło moje

Dam na porękę mojego twierdzenia,

Że cię najmłodsza córka mniej nie kocha;

Ni braknie uczuć tym, których głos słaby

Nie wtórzy próżnym dżwiękom.

Król Lir.

Przestań, Kencie,

Kent.

Życie moje

Zawszem uważał tylko jako zakład

Do postawienia przeciw twoim wrogom;

Nie lękam się je stracić, skoro idzie

Król Lir.

Usuń się z mych oczu!

Kent.

Patrz lepiej, Lirze, i daj mi pozostać

Rzetelnym oczu twoich drogowskazem.

Król Lir.

Na Apollina!...

Kent.

Apollo jest świadkiem,

Że bogów swoich wzywasz nadaremnie.

Król Lir (przykładając rękę do miecza).

Ha!

nikczemniku!

renegacie!

Ks. Albanii i Kornwalii.

Przebacz,

Łaskawy Panie.

Kent.

Uczyń, coś zamierzył:

Zabij lekarza, a pogłaszcz swą słabość.

Odwołaj swoją darowiznę, albo,

Dopóki w piersiach nie zbraknie mi głosu,

Dopóty krzyczeć będę, że popełniasz

Niesprawiedliwość.

Król Lir.

Słuchaj, buntowniku!

W imię lenniczej uległości, słuchaj!

Ponieważ chciałeś nas do tego skłonić,

Abyśmy dane raz złamali słowo

(Co się nam jeszcze nie zdarzyło nigdy),

I poważyłeś się, z zuchwałą dumą,

Stanąć pomiędzy naszem wyrzeczeniem

A naszą władzą (czego ani nasza

Powaga, ani nasza osobistość

Ścierpieć nie mogą), przemawiam teraz

Jako pan: — odbierz to, na coś zasłużył.

Pięć dni ci dajem do odpowiedniego

Zaopatrzenia się w to, co wypada,

Aby potrzebom życia stawić czoło;

Szóstego precz się wyniesiesz z królestwa;

A jeśli twoje wyklęte oblicze

Dnia dziesiątego jeszcze się ukaże

Na naszej ziemi, śmiercią to przypłacisz.

Precz!

na Jowisza!

nie cofnę już tego.

Kent.

Bądźże zdrów, królu; przy takiej twej zamianie,

Wolność gdzieindziej, a tu jest wygnanie.

(Do Kordelii).

Bogowie z tobą, dziewico, co zdrowo

Myślisz i w trafne myśl oblekasz słowo.

(Do Goneryli i Regany).

A z waszych długich przemów niech wypłynie

Niepłonny skutek i sprawdzi je w czynie.

—

Tem was Kent żegna, w smutnej konieczności

Idąc w kraj nowy ponieść stare kości.

(Wychodzi).

(Gloster wchodzi z królem francuskim, księciem burgundzkim i ich orszakiem).

Gloster.

Oto panowie Burgundyi i Francyi,

Dostojny władco.

Król Lir.

Szlachetny Burgundzie,

Do ciebie mowę nasamprzód zwracamy,

Coś się z tym królem współubiegać raczył

O naszą córkę; jakiego, co najmniej,

Żądasz z jej ręką posagu, byś wytrwał

W zamiarach względem niej?

Ks. burgundzki.

Potężny Panie,

Dosyć mi na tem, co Wasza Dostojność

Już przeznaczyła; wysokość zaś tego

Nie będzie, tuszę, zniżoną.

Król Lir.

I owszem.

Póki nam ona była drogą, póty

Szacowaliśmy ją w tej cenie; teraz

Wartość jej spadła.

Pisz ją, mości książę,

Tak jak ją widzisz.

Jeżeli się Waszej

Książęcej Mości coś w tej gładkiej dziewce,

Lub ona cała, bez niczego więcej,

Krom złorzeczenia naszego, podoba,

To ją weź; możesz ją nazywać swoją.

Ks. burgundzki.

Nie wiem, co na to odpowiedzieć, Panie.

Król Lir.

Chceszże ją z temi upośledzeniami,

Ogołoconą z mienia i przyjaciół,

Uposażoną li naszem przekleństwem,

Wziąć lub porzucić?

Ks. burgundzki.

Przy takich warunkach

Najlepsza, Panie, chęć się nie ostoi.

Król Lir.

Odstąp więc od niej, bo na tę potęgę,

Co mię stworzyła, klnę się, żem wymienił

Wszystko, co jej się dostanie w podziale.

(Do króla francuskiego).

Co się was tyczy, przedostojny królu,

Nie lekceważę tak Miłości Waszej,

Abym Was łączył z tem, co nienawidzę;

Skierujcie, proszę, do lepszego celu

Swoje życzenia, a nie do tej dziewki,

Którą natura rumieni się uznać

Za swoje dzieło.

Król francuski.

To rzecz nie do wiary,

Żeby osoba, co była dotychczas

Przedmiotem Waszych nieustannych pochwał,

Waszym klejnotem, balsamem starości,

Najlepszą w Waszem uznaniu, najdroższą

Waszemu sercu, nagle, w mgnieniu oka,

Mogła popełnić coś tak występnego,

Co ją wyzuło z wszelkich łask.

Jej wina

Musi zaiste być potwornie wielką,

Albo poprzednia Wasza czułość dla niej

Była naganną; do wierzenia wszakże

W taką jej zmianę rozum mój, bez cudu,

Nigdy nie zdoła mię skłonić.

Kordelia (do Lira).

O, Panie,

Jeżelim winna, przeto, że mój język

Nie ma giętkości dosyć i biegłości

W mówieniu, czego nie myślę (co bowiem

Serce mi radzi, to nie mówiąc czynię),

Niechże choć Wasza Królewska Mość powie,

Że to nie żadna zbrodnia, nie morderstwo,

Postępek, ani krok zniesławiający

Waszej mię łaski i względów pozbawił,

Lecz brak, który mię tem bogatszą czyni,

Brak umiejących się przymilać oczu

I tego daru wymowy, którego,

Wolę, że nie mam, lubo przez to właśnie

Popadłam w Waszą niełaskę.

Król Lir.

Bogdajbyś

Nie żyła lepiej, niżbym się był z ciebie

Takiego braku pociechy doczekał!

Król francuski.

Nic więcej nad to?

Całem przewinieniem

Jest tu więc tylko owa przyrodzona

Powolność, która często nie pozwala

Z tem się wywnętrzyć, do spełnienia czego

Jesteśmy w gruncie gotowi?

(Do księcia burgundzkiego).

Cóż teraz

Zamierzasz czynić, mości książę?

Miłość

Nie jest miłością, jeśli idzie w parze

Z względami, które są poza obrębem

Jej celu.

Chceszli ją pojąć?

Jej posag

Jest w niej.

Ks. burgundzki.

Dostojny Lirze, daj mi tylko

Tę cząstkę, którą sam wprzód wyznaczyłeś,

A wraz powiodę Kordelię za rękę,

Jako burgundzką księżnę.

Król Lir.

Nie!

przysiągłem:

To rzecz skończona.

Ks. burgudzki.

Boleję więc, Pani,

Żeś razem z ojcem utraciła męża.

Król francuski.

Piękna Kordelio, ty w ubóstwie swojem

Bogata, wzniosła w swojem poniżeniu,

Najukochańsza, będąc pogardzoną.

Z zapałem biorę w posiadanie ciebie

I twoje cnoty; niech mi będzie wolno

To, co zostało odrzuconem, podnieść.

Rzecz dziwna, że ich zimna obojętność

Tem bardziej wzmaga cześć mą i namiętność.

—

Królu, ta, którąś odsądził od wiana,

Jest teraz Francyi królową, jej pana

Wszechwładną panią.

Napróżnoby który

Z książąt burgundzkiej ziemi zbożoplennej

Zapragnął teraz tej brytańskiej córy,

Tak nie cenionej, a tak drogocennej.

—

Pożegnaj, luba, tych okrutnych: inny,

Lepszy kraj znajdziesz, tracąc swój rodzinny.

Król Lir.

Wolnoć ją zabrać, Francya niech ci służy,

Bo my jej znać nie chcemy, ani dłużej

Cierpieć przy sobie.

Otwarta wam droga

Zdala od serca naszego i proga.

Pójdź, cny Burgundzie.

(Odgłos trąb.

Król Lir, ks, burgundzki, ks. Albanii i Kornwalii wychodzą, za nimi Gloster i orszak).

Król francuski.

Pożegnaj swe siostry.

Kordelia.

Kiejnoty ojca naszego, Kordelia

Ze łzami żegna was.

(Do siebie).

Znam ja was dobrze,

Lecz, jako siostra, nie chcę po nazwisku

Wymieniać waszych przywar.

(Głośno).

Miejcie pieczę

O ojcu.

Resztki jego dni szanownych

Oddaję pod straż waszych serc wymownych.

(Do siebie).

Gdybym mu jednak jak wprzód była drogą,

Pod bezpieczniejszą zostałby załogą.

(Głośno).

Bywajcie zdrowe!

Goneryla.

Obowiązków córek

Nie ucz nas; my je znamy.

Regana.

Twoją rzeczą

Jest przypodobać się twojemu panu,

Coć przyjął z ręki losu jak jałmużnę.

Skąpiłaś posłuszeństwa, słusznie tedy

Skąpej się za to doczekałaś schedy.

Kordelia.

Czas wyda na jaw, co kryje obłuda:

Kto zły, ten nigdy długo cnót nie uda;

Życzę wam szczęścia.

Król francuski.

Pójdź, moja Kordelio.

(Wychodzi z Kordelią i orszakiem swoim).

Goneryla.

Nie o małej rzeczy mam z tobą do pomówienia, siostro: z blizka się ona tyczy nas obudwóch.

Ojciec nasz zamierza, jak się zdaje, dziś wieczorem wyjechać.

Regana.

Nie inaczej i to do ciebie; na drugi miesiąc zjedzie do nas.

Goneryla.

Widzisz sama, jak się stał kapryśnym na starość; niemałośmy mieli sposobności do przekonania się o tem: on zawsze kochał naszą siostrę najbardziej, a z jak niedorzeczną surowością ją odepchnął, byłyśmy tego świadkami.

Regana.

To ułomność wieku; ale on nigdy nie wiedział dobrze, czego chce.

Goneryla.

Przy całej sile i czerstwości władz był popędliwym, trzeba nam więc być przygotowanemi na to, że będziemy musiały znosić nie tylko złe z dawna zakorzenionych przywyknień, ale i wybryki dziwactw, jakie zgryźliwa i tetryczna starość z sobą przywodzi.

Regana.

W przystępie jego widzi-mi–się łatwo nam może przyjść na taką dolę, jak wygnanemu Kentowi.

Goneryla.

Podobnie przyjemnych pożegnań, jak przy rozstaniu się z królem francuskim, będziemy miały więcej; trzymajmyż się za ręce.

Jeżeli nasz ojciec zechce się utrzymywać przy powadze, z takiem jak dotąd usposobieniem, to owo ustąpienie nam władzy obróci się na naszą niekorzyść.

Regana.

Weźmy to pod bliższą rozwagę.

Goneryla.

Trzeba nam coś przedsięwziąć, i to póki żelazo gorące.

(Wychodzą).

W zamku hrabiego Glostera.

(Wchodzi Edmund z listem w ręku).

Edmund.

Naturo, tyś mi bóstwem, twemu tylko

Ulegam prawu.

Dlaczegoż mam znosić

Plagę zwyczaju i dać się potulnie

Fantazyi ludów wydziedziczać, przeto

Żem się o marnych dwanaście miesięcy

Albo czternaście później, niż brat jakiś,

Zjawił na świecie?

Cóż z tego, żem bękart?

Dlaczegoż mię to tak ma upośledzać,

Gdy moje członki są zarówno krzepkie,

Umysł i rysy zarówno szlachetne,

Jak u prawego jejmości potomstwa?

Za cóż kłaść na nas piętno nieprawości,

Zakał bękarctwa, na nas, co po części

W rzeskiej natury ukradkowym akcie

Otrzymaliśmy więcej treści, więcej

Ognia i życia, niż tłum niedołęgów,

Z prawego łoża idących?

Dlatego

Mienie twe, prawo spłodzony Edgarze,

Stanie się mojem.

Równie drogim ojcu

Jest bękart Edmund, jak prawy potomek.

Prawy potomek! — piękne słowo.

Czekaj,

Prawy potomku: jeżeli mój pomysł

Uda się i ten list wyda swój owoc,

Nieprawość pośle prawość do stu czartów.

—

Ojcze, bogowie wspierajcie bękartów!

(Wchodzi Gloster).

Gloster.

Kent na wygnanie poszedł; król francuski

Z gniewem wyjechał; nasz tej nocy także

Wyniósł się z swego zamku, zdawszy rządy,

Ograniczony tylko do dochodów!

I wszystko to się stało w mgnieniu oka!

—

Cóż tam, Edmundzie?

jakie masz nowiny?

Edmund.

Żadnych, panie.

(Chowa list).

Gloster.

Dlaczego z takim pośpiechem ten list chowasz?

Edmund.

Nie wiem, panie, nic nowego.

Gloster.

Co to za list czytałeś?

Edmund.

Ej, to nic.

Gloster.

To nic?

Cóż znaczyła ta straszna skwapliwość, z jaką go wsadziłeś do kieszeni?

Właściwie nic nie potrzebuje tak się ukrywać.

Pokażno.

Jeżeli to nic, obejdę się bez okularów.

Edmund.

Wybacz, milordzie, błagam cię; to list od mego brata; jeszcze całego nie przeczytałem; o ilem go przejrzał jednakże, nie znajduję tego, co w nim jest stosownem dla ciebie do odczytania.

Gloster.

Daj mi ten list zaraz.

Edmund.

Źle uczynię, czy go dam, czy zatrzymam.

Osnowa tego listu, o ile ją zrozumiałem, jest naganną.

Gloster.

Zobaczymy, zobaczymy.

Edmund.

Spodziewam się, na usprawiedliwienie mego brata, że on to pisał jedynie dla wypróbowania mojej cnoty.

Gloster (czyta).

»Ta uległość, to uszanowanie dla wieku zaprawia goryczą najpiękniejsze dni życia naszego; zagradza nam drogę do szczęścia, którego w starości kosztować już nie będziemy mogli.

Zaczyna mi się coraz niedorzeczniejszem wydawać poddawanie się tej tyranii starszeństwa, które panuje nie dlatego, że silne, ale dlatego, że jest cierpiane.

Przyjdź do mnie, abyśmy o tem obszerniej pomówili.

Gdyby mój ojciec mógł zasnąć i spać, dopókibym go ja nie zbudził, posiadłbyś połowę jego mienia na zawsze i stałbyś się podwójnie drogim twojemu bratu, Edgarowi«.

— Hm! — to spisek!

— »spać, dopókibym go ja nie zbudził«, — »posiadłbyś połowę jego mienia«.

— Mój syn, Edgar!

Miałże on rękę zdolną do napisania tego?

Serce i głowę zdolne do powzięcia tej myśli?

— Kiedyżeś odebrał to pismo?

Kto ci je przyniósł?

Edmund.

Nie przyniesiono mi go, panie, w tem właśnie mądrość; znalazłem je wrzucone przez okno w moim pokoju.

Gloster.

Jestżeś pewny, że to ręka twego brata?

Edmund.

Gdyby osnowa tego listu była dobrą, mógłbym przysiądz, że to jego ręka; ale w obecnym razie radbym módz myśleć, że tak nie jest.

Gloster.

Jego to ręka.

Edmund.

Jego, w istocie; ale jego serce nie miało, spodziewam się, udziału w tem, co pisał.

Gloster.

Nigdyż on jeszcze dotąd nie napomykał ci o tem?

Edmund.

Nigdy, panie: alem go nieraz słyszał utrzymującego, że kiedy syn jest w wieku dojrzałym, a ojciec na schyłku życia, ojciec powinienby właściwie w takim razie być na opiece syna, a syn zarządzać majątkiem.

Gloster.

O, nędznik!

nędznik!

— To samo się pokazuje z jego listu...

— Nędznik ohydny!

Wyrodny, przeklęty, bestyalski nędznik!

gorszy od bestyi!

Idź, mój kochany; każ go przytrzymać, osadzę go pod ryglem.

— Obrzydliwy nędznik!

— Gdzież on jest?

Edmund.

Nie wiem.

Pozwól sobie jednak powiedzieć, milordzie, iż gdyby ci się podobało powściągnąć oburzenie, jakiem cię mój brat przejmuje, dopókibyś z niego nie wydobył więcej wskazówek co do jego zamiarów, oparłbyś się na pewniejszej zasadzie; gdy tymczasem, występując gwałtownie przeciw niemu, gdybyś się zwłaszcza co do zamiarów jego pomylił, naraziłbyś na wielki uszczerbek własną swoją powagę i odepchnąłbyś ze szczętem jego serce.

Gotówem życiem ręczyć, że on to napisał dla doświadczenia moich uczuć ku tobie, panie, a nie w żadnej złej intencyi.

Gloster.

Czy tak myślisz?

Edmund.

Jeżeli Wasza Cześć uzna to za stosowne, postawię cię, panie, w takiem miejscu, gdzie będziesz nas słyszał rozmawiających w tym przedmiocie, i tym sposobem własnem uchem nabędziesz przeświadczenia o prawdzie; to zaś stać się może niezwłocznie, tego wieczora.

Gloster.

Niepodobna, aby był takim potworem.

Edmund.

I nie jest nim też, niezawodnie.

Gloster.

Względem ojca, który go tak czule, tak nad miarę kochał!

— Przekleństwo!

— Edmundzie, pomów z nim; nastręcz mi sposobność przekonania się o prawdzie; poprowadź tę rzecz według własnego uznania.

Gotówbym się ogołocić ze wszystkiego, bylebym stanowczo wiedział, co mam myśleć.

Edmund.

Pomówię z nim natychmiast; ułożę tę rzecz, jak się da najlepiej, i uwiadomię cię o tem, panie.

Gloster.

Te zaćmienia słońca i księżyca, które niedawnymi czasy przypadły, nie zwiastują nam nic dobrego; niech je nauka przyrody jak chce wykłada, zawsze to pewna, że one w skutkach są przyrody plagą: miłość chłodnie, przyjaźń zawodzi, braterstwo popada w rozdwojenie; w miastach rozruchy, po wsiach zatargi, w pałacach zdrada; węzeł pomiędzy ojcami i dziećmi zostaje przerwany.

Widzieliśmy już piękne rzeczy za dni naszych: intrygi, nieczułość, przewrotność, wszelkie burzące czynniki nieładu ścigają nas i niepokoją aż do grobu.

— Wybadaj tego nędznika, Edmundzie; nie stracisz na tem; uczyń to jak najskrupulatniej.

— I Kent, szlachetny, prawy Kent wygnany!

Poczciwość, to jego zbrodnia.

— Dziwy!

dziwy!

(Wychodzi).

Edmund.

Taki to śmieszny zwyczaj tego świata, że kiedy chorujemy na niepomyślność (częstokroć skutkiem własnych nadużyć), obwiniamy o to słońce, księżyc i gwiazdy, jak gdybyśmy byli hultajami z musu, głupcami ze zrządzenia niebios, łotrami, złodziejami i oszustami z nadprzyrodzonego impulsu, pijakami, łgarzami i cudzołożnikami z koniecznej zależności od planetarnego wpływu, — słowem, złymi, na wszelkie kopyto, z poduszczenia bogów.

Co za przedziwny wykręt ze strony rozpustnika, składać swą małpią naturę na karb gwiazd.

Mój ojciec porozumiał się z moją matką pod ogonem smoczym, a urodzeniu mojemu świeciła Ursa major; zatem poszło, że jestem krewki i do sprosności skłonny.

Ba i bardzo!

byłbym ci był, jaki jestem, chocby najwstydliwsza z gwiazd firmamentu była mię na świat inaugurowała.

(Wchodzi Edgar).

Otóż i on, jak rozwiązanie w starej komedyi.

Przybiorę postać melancholika, a wzdychać będę, jak bedlamski żebrak.

— O, te zaćmienia!

one są zwiastunami tych niezgód!

Fa, sol, la mi!

Edgar.

Cóż to, bracie Edmundzie?

W jakichżeś głębokich pogrążony dumaniach!

Edmund.

Rozmyślam, bracie, nad przepowiednią, którą świeżo w tych dniach czytałem, jakie będą skutki tych zaćmień.

Edgar.

Czy ty się takiemi rzeczami zajmujesz?

Edmund.

Uprzedzam cię, że następstwa, o których tam pisze, będą bardzo niefortunne, jako to: przeciwny naturze stosunek pomiędzy rodzicami a dziećmi; pomór, drożyzna, rozerwanie dawnych przyjaźni; rozdział w państwie; zamachy przeciw królowi i szlachcie; bezzasadna nieufność, wygnanie przyjaciół, rozprzężenie w wojsku, starganie małżeńskich związków i nie wiem jeszcze co.

Edgar.

Od jak dawna zostałeś astrologicznym adeptem?

Edmund.

Dawno się z ojcem widziałeś?

Edgar.

Wczoraj wieczorem.

Edmund.

Czyś z nim mówił?

Edgar.

Nieinaczej, dwie godziny blizko.

Edmund.

Czyście się dobrze rozstali?

Nie dostrzegłżeś w nim nieukontentowania, bądź w słowach, bądź w obejściu?

Edgar.

Najmniejszego.

Edmund.

Przypomnij sobie, w czem mu się mogłeś narazić, i unikaj jego obecności, proszę cię, póki czas nie ostudzi jego gniewu; bo w tej chwili gniew jego jest tak wielki, że ledwieby go mogło uśmierzyć jakie gwałtowne wystąpienie przeciw tobie.

Edgar.

Jakiś łotr coś mu o mnie nagadał.

Edmund.

Boję się, czy tak nie jest.

Proszę cię, unikaj go jak najpilniej, dopóki gorączka jego uniesienia nie ochłodnie; a tymczasem ukryj się w moim pokoju, gdzie ci nastręczę sposobność do wysłuchania, co on mówić będzie.

Posłuczaj mojej rady: oto klucz.

A jeżeli wyjdziesz, to miej broń przy sobie.

Edgar.

Broń przy sobie, bracie?

Edmund.

Tak, bracie; radzę ci to dla twojego dobra; nieuczciwy-m człowiek, jeżeli się co dobrego dla ciebie święci.

Powiedziałem ci, co wiedziałem i słyszałem; słaby to tylko rys w porównaniu ze strasznym obrazem rzeczywistości.

Idź, idź, zaklinam cię.

Edgar.

Prędkoż się zobaczymy?

Edmund.

Spuść się już na mnie.

(Wychodzi Edgar).

Łatwowierny ojciec

I brat szlachetny, których dobroduszność

Tak jest daleką od szkodzenia drugim,

Że nie przypuszcza, aby był ktokolwiek

Zdolnym do tego, to dogodna para

Do mych widoków.

Głupia ich poczciwość

Będzie podwodą, którą się do celu

Łatwo dostanę.

Widzę już mą przyszłość.

Nie ród, to przemysł uczyni mię panem;

Wszystko mi dobre, co zgodne z mym planem.

(Wychodzi).

Pokój w pałacu księcia Albanii.

(Wchodzi Goneryla i Oswald).

Goneryla.

To więc mój ojciec obił mego sługę

Za to, że jego lżył błazna?

Oswald.

Tak, Pani.

Goneryla.

Dzień i noc mi dokucza; niema chwili,

Żeby nam jaki nowy jego wybryk

Nie dał się uczuć; nie zniosę już tego.

Jego rycerze pozwalają sobie

Coraz to więcej, a on sam dom wstrząsa

O lada fraszkę.

— Jak powróci z łowów,

Nie chcę go widzieć; powiedz mu, Oswaldzie,

Że jestem słaba.

Jeśli moja służba

Będzie dla niego nadal mniej uległą,

To dobrze zrobi: ja biorę na siebie

Odpowiedzialność.

(Odgłos rogów).

Oswald.

Już powraca, słyszę.

Goneryla.

Okaż mu waćpan i inni w czemkolwiek

Lekceważącą opieszałość.

Pragnę,

Aby się o to wytoczyła sprawa:

Jeśli mu nie w smak mój dom, to niech idzie

Do mojej siostry, która się w tym względzie

Zupełnie ze mną zgadza i nie myśli

Uginać karku.

Bezrozumny starzec!

Chce mu się jeszcze imponować władzą,

Której się pozbył.

Te stare półgłówki,

Na honor, stają się małemi dziećmi,

I krótko trzeba ich trzymać, bo skoro

Ich się pogłaszcze, zaraz na kieł biorą.

Com powiedziała, pomnij.

Oswald.

Dobrze, Pani.

Goneryla.

A jego orszak niech oziębłość znajdzie

Pomiędzy nami; co z tego wypadnie,

Mniejsza; poszepnij to całej mej służbie,

Radabym z tego wydobyć sposobność

Do przemówienia.

Zaraz list napiszę

Do mojej siostry, ażeby działała

W tym samym duchu.

Zarządź waćpan obiad.

(Wychodzą).

Tamże, inny pokój.

(Wchodzi Kent przebrany).

Kent.

Jeżeli tylko zdołam dobrze udać

Głos obcy, który akcent mój pokryje,

To mi się może najzupełniej powieść

Ten bogobojny zamiar, dla którego

Postać zmieniłem.

No, wygnany Kencie,

Niech jeno nieba twoim dobrym chęciom

Pobłogosławić raczą i pozwoląć

Być użytecznym tam, skąd cię wygnano,

A twój kochany pan nieznużonego,

Niepożytego znajdzie w tobie sługę.

(Odgłos rogów.

Lir wchodzi; za nim rycerze i służba).

Król Lir.

Nie każcie mi ani sekundy czekać na obiad.

Nuże!

Niech dają!

— (Jeden z orszaku wychodzi).

Kto ty jesteś?

hę?

Kent.

Człowiek, Panie.

Król Lir.

Jaki twój stan?

Czego chcesz?

Kent.

Mój stan, Panie, nie jest krótszym, niż się wydaje; chcę zaś wiernie służyć temu, kto mi zaufa; kochać tego, kto poczciwy; przestawać z tym, kto ma rozum i mało mówi; bić się, kiedy inaczej być nie może, niebu cześć oddawać i ryb nie jeść.

Król Lir.

Któż ty jesteś?

Kent.

Prostoduszny człowiek i biedny, jak nasz król.

Król Lir.

Jeżeliś tak biedny, jako poddany, jak on jest biedny, jako król, to zaprawdę dość biednym jesteś.

Czego żądasz?

Kent.

Służby.

Król Lir.

Komuż chcesz służyć?

Kent.

Wam.

Król Lir.

Czy mię znasz?

Kent.

Nie znam Was, Panie, ale macie coś w sobie, co mię do służenia Wam pociąga.

Król Lir.

Cóż takiego?

Kent.

Wyższość.

Król Lir.

A co ty umiesz?

Kent.

Umiem trzymać język za zębami, kłusować, biegać, psuć ciekawe powieści opowiadaniem ich i jasno otrzymane polecenie po prostu wypełniać.

Do czego pospolity człowiek może się kwalifikować, do tegom ja zdolny, a najlepszą moją zaletą jest gorliwość.

Król Lir.

W jakimże jesteś wieku?

Kent.

Nie w takim, żeby się zakochać w kobiecie, jak zaśpiewa; ani w takim, żeby szaleć za nią bez przyczyny: mam lat czterdzieści ośm na karku.

Król Lir.

Zgoda, przyjmuję cię do usług.

Jeżeli po obiedzie nie podobasz mi się gorzej, niż teraz, to się nie zaraz rozłączymy.

— Obiad!

hej!

obiad!

— Gdzie mój błazen?

— Niech tam kto pójdzie po mojego błazna.

(Wchodzi Oswald).

Hola!

służba!

— Gdzie moja córka?

Oswald.

Za pozwoleniem.

(Wychodzi).

Król Lir.

Co on powiedział?

hę?

Niech się wróci ten cymbał — Gdzie mój błazen?

— Cóż to, czy się wszyscy pospali?

— No, i cóż?

Gdzie ten niedołęga?

Jeden z rycerzy.

On mówi, Panie, że Wasza córka słaba.

Król Lir.

Dlaczego obwieś nie przyszedł, kiedy go wołałem?

Rycerz.

Odpowiedział mi, Panie, jak najzwięźlej, że nie chce.

Król Lir.

On?

nie chce?

Rycerz.

Nie wiem, co się to znaczy, Miłościwy Panie, ale Wasza Wysokość nie odbiera teraz, jak uważam, tej uroczystej atencyi, jaką Jej dotąd oddawano; pokazuje się wielki ubytek uprzejmości, tak ze strony domowników, jak ze strony księcia i księżny.

Król Lir.

Tak waćpan myślisz?

Rycerz.

Błagam cię, Miłościwy Panie, wybacz mi, jeśli się mylę; obowiązek mój nie pozwala mi milczeć, kiedy mi się zdaje, że Waszą Królewską Mość krzywdzą.

Król Lir.

Potwierdzasz tylko to, co mi już samemu po głowie chodziło.

Dostrzegałem ja w ostatnich czasach widocznego zaniedbania, ale wolałem to przypisywać mojej podejrzliwości, niż ich złej wierze i umyślnemu lekceważeniu.

Muszę w to wejrzeć głębiej.

— Ale gdzie mój błazen?

od dwóch dni go nie widziałem.

Rycerz.

Odkąd nasza młoda królewna do Francyi wyjechała, bardzo się zmizerował.

Król Lir.

Dajmy temu pokój; uważałem ja to.

— Idź waćpan do mojej córki i powiedz jej, że chcę z nią mówić.

— A wy zawołajcie tu mego błazna.

—

(Oswald powraca).

A!

to waszmość.

Pójdźno tu waszmość.

Kto ja jestem?

Oswald.

Któż?

Ojciec Jej Książęcej Mości.

Król Lir.

Ojciec Jej Książęcej Mości?

mości hultaju!

ty psie parszywy!

ty fagasie!

ty mucu!

Oswald.

Nie jestem ani tem, ani owem, milordzie; proszę mi darować.

Król Lir.

Będziesz mi odszczekiwał, gałganie?

(Uderza go).

Oswald.

Ja się, milordzie, bić nie dam.

Kent (podbijając mu nogi).

Ani sobie nogi podstawić?

ty nikczemny fidrygansie!

Król Lir.

Dziękuję ci, przyjacielu: dobrze mi służysz, będę i ja dobrym dla ciebie.

Kent.

Wstań Wasze i wynoś się!

Nauczę ja cię znać różnice.

Wynoś się, wynoś!

Jeżeli chcesz jeszcze raz zmierzyć długość swego chudego cąbra, to zostań, a nie, to ruszaj mi zaraz.

Allons!

marsz!

Miej rozum — tak.

(Wytrąca Oswalda za drzwi).

Król Lir.

Dobrze, mój poczciwcze, dziękuję ci.

Masz tu zadatek.

(Daje Kentowi pieniądze.

— Wchodzi Błazen).

Błazen.

Niechże go sobie i ja kupię.

— (Do Kenta).

Oto masz mój kapturek.

(Daje Kentowi swój kapturek).

Król Lir.

Co to ma znaczyć, mój synu?

Błazen (do Kenta).

Otbyś wziął, bracie, mój kapturek; nie masz nic lepszego do zrobienia.

Kent.

Dlaczego, mości błaźnie?

Błazen.

Dlatego, że się wieszasz przy kimś, co popadł w niełaskę.

Jeżeli się umiesz uśmiechać wedle tego, jak wiatr wieje, to dostaniesz kataru.

Na, weź mój kapturek.

Ten człowiek odpędził od siebie dwie córki, a trzeciej mimo woli dał błogosławieństwo: jeżeli chcesz być przy nim, to trzeba ci gwałtem kapturka.

(Do Lira).

No i cóż, wujaszku?

Radbym mieć dwa kapturki, gdybym miał dwie córki.

Król Lir.

Dlaczego, moje serce?

Błazen.

Gdybym im oddał całe moje mienie, zachowałbym kapturki dla siebie.

Oto mój; żebrz o drugi u córek.

Król Lir.

Strzeż się waść, bo korbacz będzie w robocie.

Błazen.

Prawda jest to pies, którego korbaczem wyganiają do budy; gdy tymczasem jaśnie wielmożnej bonońskiej suczce wolno przy kominie leżeć i cuchnąć.

Król Lir (do siebie).

Gorzka to dla mnie pigułka.

Błazen (do Kenta).

Nauczę cię, bracie, jednej przypowiastki.

Król Lir.

Słuchamy.

Błazen.

Uważaj, wujaszku:

Miej więcej, niż zapowiadasz,

Więcej wiedz, niżeli gadasz;

Mniej pożyczaj, niż posiadasz,

Zyskuj więcej, niż zakładasz;

Porzuć kubki i kobietki,

Pilnuj domu i kaletki,

A rachunek będzie letki,

Gdy w dwustu dwie znajdziesz setki.

Król Lir.

To wszystko razem wziąwszy, jest — nic.

Błazen.

Więc to jest tak dobre, jak mowa niezapłaconego adwokata: niceście mi za to nie dali.

Powiedzno mi, wujaszku, czy z niczego żadnego mieć użytku nie możesz?

Król Lir.

Ma się rozumieć, mój chłopcze; z niczego będzie nic.

Błazen (do Kenta).

Powiedzcie mu, proszę, że właśnie tyle wynosi dochód z jego krajów: błaznowi nie zechce uwierzyć.

Król Lir.

Cierpki błazen!

Błazen.

Czy znasz różnicę, mój chłopcze, pomiędzy cierpkim błaznem a słodkim?

Król Lir.

Nie, moja duszo; wskaż mi ją.

Błazen.

Kto ci doradził, panie,

Z twych państw uczynić dań,

Niech tu przede mną stanie,

Lub ty za niego stań.

Cierpki i słodki błazen

Wnet się ukaże nam:

Tu jeden w pstrym kaftanie,

A drugi — oto tam.

Król Lir.

Błaznem mnie nazywasz, rybeńko?

Błazen.

Wszystkie inne tytuły swoje porozdawałeś; ten jest od ciebie nieodłączny.

Kent.

Nie jest on kompletnym błaznem, milordzie.

Błazen.

Nie, zaiste; milordowie i wielcy ludzie nie pozwalają mi na to.

Gdybym miał monopol błazeństw, musieliby oni mieć w nich udział; nie daliby mi swobodnie błaznować, jeślibym im coś z mego towaru nie odstąpił.

— Daj mi jaje, wujaszku, a ja ci dam połowicę.

Król Lir.

Połowicę?

co przez to rozumiesz?

Błazen.

Ma się rozumieć połowicę jaja, skoro z niego wyjem środek.

Kiedyś rozciął swoje królestwo i podarował obie jego połowice, poniosłeś osła na grzbiecie przez błoto i głowa twoja rozpadła się podobnież na dwie połowice, czyniąc z ciebie półgłówka.

Jeżeli to mówię jako błazen, to każ ściągnąć korbaczem tego, co tak utrzymywać będzie.

(Śpiewa).

Błazny dziś dawną wziętość stracili,

Bo pobłaźnieli mędrcowie;

Próżno się który na koncept sili:

Żaden nic trafnie nie powie.

Król Lir.

Od jak dawna masz torbę tak pełną pieśni?

Błazen.

Od tak dawna, wujaszku, jakeś córkom swoim kazał sobie matkować: bo kiedy im dałeś rózgę do ręki, a sobie spuściłeś to, co wiesz,

(Śpiewa).

One w płacz z szczęścia niespodzianego,

Jam się śpiewaniem pocieszał,

Że król tak wielki gra w schowanego

I między błaznów się wmieszał.

Proszę cię, wujaszku, przyjmij nauczyciela, coby twego błazna nauczył kłamać: radbym nauczyć się kłamać.

Król Lir.

Jak wasze będziesz kłamał, to dostaniesz plagi.

Błazen.

Nie pojmuję, jakie jest pokrewieństwo między tobą a twemi córkami: one mi grożą plagami, jak będę mówił prawdę, ty mi grozisz plagami, jak będę kłamał; a czasem grożą mi plagami, jak cicho siedzę.

Wolałbym być nie wiem czem, niż błaznem; a jednakże nie chciałbym być tobą, wujaszku.

Oberwałeś swój rozum z obu stron i nic nie zostawiłeś w pośrodku; oto jedna z tych obrywek.

(Wchodzi Goneryla).

Król Lir.

Jak się masz, córko?

Co znaczą te fałdy

Na twojem czole?

Od pewnego czasu

Jesteś, uważam, bardzo zachmurzona.

Błazen.

Walnym byłeś chłopcem, kiedyś nie potrzebował zważać na marsy; teraz jesteś zerem bez cyfry.

Jam teraz lepszy od ciebie: jestem błaznem, ty niczem.

— (Do Goneryli).

W rzeczy samej trzeba mi zahamować język.

Nakazuje mi to oblicze pani, choć usta jej nic nie mówią.

Sza!

sza!

Kto ma okruchy za nic i ochłapy,

Syty wszystkiego, z czasem liże łapy.

To wyłuszczony strączek.

(Wskazuje na Lira).

Goneryla.

Nie tylko ten Wasz wyuzdany trefniś,

Ale i inni z Waszego orszaku,

Milordzie, ciągłe szerzą zamieszania

I niepokoje, bonując i brojąc

W sposób, zaprawdę, do zniesienia trudny.

Myślałam, Panie, że gdy Wam to podam

Do wiadomości, złe wkrótce ustanie;

Lecz teraz, po tem, coście świeżo rzekli

I uczynili, muszę się obawiać,

Czyli ten zdrożny tryb postępowania

Nie jest powagą Waszą osłonięty,

I czy go sami nie wywołujecie

Potakiwaniem swojem.

W takim razie

Znalazłyby się kluby do ścieśnienia

Tych niesforności i surowa karność

Nie zaspałaby sprawy.

Ostre środki,

Zdolne przywrócić pożądany spokój,

Mogłyby wprawdzie, Panie, w biegu swoim

Przykrość Wam sprawić, i nam, w innym razie,

Być niegodnymi; w obecnym atoli

Byłyby krokiem z roztropnością zgodnym,

Który potrzeba nakazuje.

Błazen.

Tak jest,

Bo wiesz, wujaszku:

Wróbel kukułkę póty pielęgnuje,

Póki mu płód jej oczu nie wykłuje.

Otóż i wypaliła się świeca i osiedliśmy w ciemności.

Król Lir.

Jestżeś ty moją córką?

Goneryla.

Drogi Panie,

Radabym, żebyś chciał się powodować

Zdrowym rozsądkiem, którego, wiem dobrze,

Masz po dostatku, i zbył się tych chimer,

Któreć stawiają od pewnego czasu

W sprzeczności z sobą samym.

Błazen.

Przecież i osioł pozna się na tem, kiedy wóz ciągnie konia.

— Brawo, Maciusiu, kocham cię!

Król Lir.

Poznajeż mię tu kto?

To nie ja jestem;

To nie Lir!

Takżeż Lir wygląda, mówi?

Gdzie jego oczy?

Chyba jego zmysły

Stępiały, jego umysłowe władze

Snem letargicznym zostały ujęte.

Czyliż ja czuwam?

Nie, to być nie może.

Czemże ja jestem?

Mów kto!

Błazen.

Cieniem Lira.

Król Lir.

Gotówem temu uwierzyć, bo wedle

Królewskich oznak, pamięci i wiedzy,

Mógłbym być w błędzie, myśląc, że mam córki.

Błazen.

Co chcą wychować posłusznego ojca.

Król Lir.

Jak się zwiesz, piękna pani?

Goneryla.

O, milordzie!

To zdumiewanie się nosi charakter

Innych wybryków Waszych.

Chciejcie, proszę,

Wejść lepiej w moją myśl: bądźcie rozsądni,

Tak jak jesteście starzy i szanowni.

Utrzymujecie tu zgraję rycerzy

I giermków, ludzi tak rozpróżniaczonych,

Tak źle się prowadzących i burzliwych,

Że zarażony ich obyczajami

Dwór nasz karczemną ma postać.

Hulactwo

I libertynizm czynią dom nasz raczej

Do szynkownianej podobnym gospody

I do zamtuza, niż do poważnego

Mieszkania książąt.

Przyzwoitość sama

Każe zaradzić temu.

Chciejcie zatem

Uczynić zadość prośbie tej, co może,

W przeciwnym razie, zadośćuczynienie

Mieć sama przez się, i zmniejszcie cokolwiek

Swój poczet; reszta zaś teraz i nadal

Niech będzie z ludzi statecznych złożoną,

Dbałych o własną sławę i o Waszą.

Król Lir.

Do wszystkich piekieł i szatanów!

— Hola!

Siodłajcie konie!

niech się zbierze zaraz

Cały mój orszak!

— Bękartko wyrodna!

Już ci się więcej naprzykrzać nie będę:

Jeszczeć mam jedną córkę.

Goneryla.

Bijesz, Panie,

Mych domowników i hałastra Wasza

Pomiata ludźmi lepszymi od siebie.

(Wchodzi książę Albanii).

Król Lir.

Biada tym, którzy zapóźno żałują!

—

(Do księcia).

Ha!

to Wy, Panie.

Czyliż się to dzieje

Z upoważnieniem Waszem?

Odpowiedzcie.

—

Osiodłać konie!

hej!

— O, niewdzięczności,

Czarna dyablico, z marmurowem sercem,

Tyś ohydniejsza od hipopotama,

Kiedy się jawisz w dziecku.

Ks. Albanii.

Co to znaczy?

Milordzie, chciej się uspokoić, proszę.

Król Lir.

Obrzydły sępie, kłamiesz: w mym orszaku

Są sami ludzie wybrani i zacni,

Znający dobrze swoje obowiązki

I umiejący ściśle utrzymywać

Godność imienia swego.

— O, ty błahy,

Nic nie znaczący występku Kordelii,

Jakżeś ty wielkim wydał się w mych oczach!

Jakże ty mogłeś wstrząsnąć aż do głębi

Moje jestestwo i w żółć zmienić miłość?

(Bije się w głowę).

O Lirze, Lirze, Lirze, bij w tę bramę,

Przez którą weszło twoje zaślepienie,

A wyszedł rozum!

— (Do swoich).

Idźcie, moi ludzie.

Ks. Albanii.

Jam nic nie winien, milordzie, i nie wiem,

Co Wasz gniew budzi.

Król Lir.

Być może, milordzie.

—

Słuchaj, naturo, ukochane bóstwo,

Słuchaj wezwania mego!

Odmień zamiar,

Jeżeliś chciała potwór ten obdarzyć

Imieniem matki!

uczyń ją niepłodną!

Zwarz w niej, wyjałów organa rodzajne!

Niech jej zepsuta krew nie wyda nigdy

Dziecięcia, coby chlubę jej przyniosło!

Jeśli zaś tak jest już postanowionem,

Że jej udziałem ma być macierzyństwo,

Niech jej płód będzie zlewkiem wszelkiej złości

I dokuczliwem dla niej mąk narzędziem!

Niechaj wyryje zmarszczki na jej czole,

Wyciskanemi bez ustanku łzami

Niech jej zbrózduje lica!

za jej trudy,

Za odebrane od niej dobrodziejstwa,

Niech jej zapłaci śmiechem i pogardą!

By mogła uczuć, o ile dotkliwiej,

Niż ukąszenie zjadliwego gadu,

Boli niewdzięczność dziecka!

— Precz stąd!

precz stąd!

(Wychodzi z Kentem i orszakiem swoim).

Ks. Albanii.

Na miłość bogów, których czcimy, powiedz,

O co to poszło?

Goneryla.

Nie troszcz się o powód;

Zostawmy wolne pole przywidzeniu,

Co się wylęgło w niedołężnej głowie.

(Lir powraca).

Król Lir.

Jakto?

za jednym machem pięćdziesięciu

Moich rycerzy i to w dwóch tygodniach?

Ks. Albanii.

O, Panie, co to jest?

Król Lir.

Dowiesz się zaraz.

—

(Do Goneryli).

Do wszystkich śmierci!

Aż się wstydzić muszę,

Że ty do tego stopnia mogłaś zatrząść

Mym męskim duchem; że te zły[1] gorące,

Które się gwałtem z mych ócz dobywają,

Płyną przez ciebie.

Niech cię tknie zaraza!

Niezdolne nigdy się zabliźnić rany

Ojcowskich przekleństw niech przejmą i przeżrą

Wszystkie organa twoje!

— A wy stare,

Dziecinne oczy, jeślibyście jeszcze

Raz uroniły łzy nad tem, co zaszło,

Wyrwę was z niemi i w proch rzucę, byście

Błotem się stały.

— Ha!

niech i tak będzie!

Mam inną córkę, która, pewny jestem,

Będzie uprzejmą dla mnie i powolną.

Skoro jej twoje obejście się ze mną

Będzie wiadomem, paznokciami ona

Rozszarpie twoją twarz wilczą.

Zobaczysz,

Znów ja przybiorę właściwą mi postać,

Której, rozumiesz, że zbyłem na zawsze.

Ręczę ci za to.

(Wychodzi).

Goneryla.

Słyszałeś, milordzie?

Ks. Albanii.

Przy całej mojej miłości dla ciebie,

Nie mogę tak być stronnym, Gonerylo.

Goneryla.

Dajmy już temu pokój!

— Hej!

Oswaldzie!

(Do błazna).

A Waszmość z głupia-francie idź za panem.

Błazen.

Zaczekaj, wujaszku, zaczekaj!

weź z sobą swego błazna.

Taka córka, gorsza Turka,

Nabawiłaby mię sznurka,

Pomimo mego kapturka:

A więc błazen daje nurka.

(Wychodzi).

Goneryla.

Ten człowiek miał węch dobry.

— Stu rycerzy!

Zapewne, toby było politycznie

I z bezpieczeństwem, dać mu mieć przy sobie

Aż stu rycerzy!

by za lada szusem,

Lada fantazyą, lada urojeniem,

Za lada jaką skargą lub urazą,

Mógł siłą poprzeć swoje fanaberye

I miecz nam trzymać nad głową.

— Oswaldzie!

Ks. Albanii.

Może też zbyt się obawiasz.

Goneryla.

Bezpieczniej

Zbyt się obawiać, niżeli zbyt ufać.

Wolę ja złemu, gdy się go obawiam,

Wcześnie kark łamać, niż wciąż się obawiać,

Aby mnie ono karku nie złamało.

Znam ja grunt jego.

O tem, co objawił

Słowem i czynem, piszę do mej siostry;

Jeżeli ona, pomimo mych przestróg,

Zechce go trzymać i jego stu drabów...

Gdzież Oswald?

— Oswald!

(Wchodzi Oswald).

Czy już napisany

List do mej siostry?

Oswald.

Napisany, Pani.

Goneryla.

Weź z sobą kilku ludzi i siądź na koń.

Przełóż jej, wyłuszcz wszystkie me obawy,

I dodaj z swojej strony, co wypadnie,

Aby rzecz wzmocnić.

Jedź, a wracaj prędko.

(Wychodzi Oswald).

Nie, nie, milordzie, nie mam ja ci za złe

Tej twojej mlekiem i miodem zaprawnej

Dobrotliwości serca, ale, wybacz,

Bardziej świat gani twój brak roztropności,

Niż twą szkodliwą łagodność pochwala.

Ks. Albanii.

Nie chcę rozstrzygnąć, czy sądzisz zasadnie:

Kto lepsze goni, często w gorsze wpadnie.

Goneryla.

A więc?...

Ks. Albanii.

Czekajmy końca.

(Wychodzą).

Dziedziniec w pałacu, tamże.

Król Lir.

Jedź waść naprzód z tym listem do miasta Gloster, powiedz mojej córce o tem, co wiesz; tylko tyle, ile jej pytania, po odczytaniu listu, wyciągać będą.

Jeżeli się nie będziesz bardzo śpieszył, stanę tam przed tobą.

Kent.

Nie zmrużę oka, milordzie, dopóki nie doręczę Waszego listu.

(Wychodzi).

Błazen.

Gdyby mózg człowieka był w pięcie, nie byłżeby narażony na odziębliznę?

Król Lir.

Nieinaczej, mój synu.

Błazen.

Bądźże wesół, wujaszku, twój rozum nie będzie nigdy potrzebował chodzić w papuciach.

Król Lir.

Cha!

cha!

cha!

Błazen.

Zobaczysz, że ta druga twoja córunia grzecznie się z tobą obejdzie; bo chociaż ona tak jest do tej podobna, jak leśne jabłko do sadowego, to dlatego wiem dobrze, to co wiem.

Król Lir.

Cóż ty wiesz, mój robaku?

Błazen.

Będzie do tej w smaku tak podobną, jak leśne jabłko do leśnego jabłka.

A wiesz ty, wujaszku, dlaczego nos sterczy w środku twarzy?

Król Lir.

Nie wiem.

Błazen.

Dlatego, żeby po każdej jego stronie było jedno oko, i żeby człowiek mógł dojrzeć to, czego zwąchać nie może.

Król Lir.

Skrzywdziłem ją!...

Błazen.

Wiesz, wujaszku, jakim sposobem ostryga urabia sobie skorupę?

Król Lir.

Nie wiem.

Błazen.

Ani ja; ale wiem, na co ślimak ma dom.

Król Lir.

Na cóż?

Błazen.

Na to, żeby weń głowę włożył; nie na to, żeby go oddał córkom i rogi swoje zostawił bez puzdra.

Król Lir.

Wyrzekam się mojej natury.

— Tak dobrym będąc ojcem!

— Czy konie w pogotowiu?

Błazen.

Osły już nie poszły.

Powód, dla którego w grupie siedmiu gwiazd niema gwiazd więcej niż siedm, jest powodem extra ciekawym.

Król Lir.

Bo ich niema ośm.

Błazen.

W rzeczy samej; doskonały byłby z ciebie błazen.

Król Lir.

Gwałtem odebrać będę musiał.

— Potworna niewdzięczności!

Błazen.

Gdybyś ty był moim błaznem, wujaszku, dostałbyś kije za to, żeś się przed czasem zestarzał.

Król Lir.

Jakto?

Błazen.

Nie trzeba ci się było zestarzeć, dopókiś nie zmądrzał.

Król Lir.

O, bogowie, nie dajcie mi oszaleć!

Zachowajcie mi przytomność!

Nie chciałbym oszaleć.

(Wchodzi jeden z rycerzy).

Czy konie w pogotowiu?

Rycerz.

W pogotowiu, Panie.

Król Lir.

Siadajmyż.

(Wychodzą).

Przypisy


text:
←Rozdział 12 Kariera Nikodema Dyzmy

Rozdział 13

Tadeusz Dołęga-Mostowicz Rozdział 14→

— Jest.

Obejrzał się.

— Skąd pan mnie zna?

— Kiedy...

— Ratunku!

Ratunku!...

— Ratunku!... ratunku! — krzyczał ten bez przerwy.

Z daleka na rogu ulicy przystanął ktoś.

— Te, Franek, ktoś idzie.

— Ratunku!

Ratunku!...

— Nie ma rady, trzeba go pomacać.

— Fertig.

Po chwili ulica Krochmalna była znowu pusta.

— Pewno pijak.

— Oporządzony jak wieprz.

— Zobacz no puls.

— Zimny już.

— To już trzeci w tym tygodniu.

Zaczął prószyć deszcz.

Drobny, zimny jesienny deszcz.

— A cóż ja na co poradzę — wzruszył ramionami.

— Sam sobie winien.

Głupia pała...

Doigrał się...

Do gabinetu wszedł Krzepicki.

Zamknął za sobą drzwi l z tajemniczym uśmiechem powiedział:

— Kogo?

— Pańskiego dobrego znajomego.

Dyzma zbladł jak płótno.

Zerwał się z miejsca i, drżąc na całym ciele, zapytał nieswoim głosem:

— Kto?!...

— Pan jest chory?

— Nie, nie...

Więc kto tam jest?

— Kunicki.

— Ach, Kunicki...

Dobrze...

— Przyjmie go pan?

— Dobrze.

— Owszem, może w przyszłym tygodniu.

— Nie wiem — bronił się Dyzma.

— To znany spryciarz — zauważył Krzepicki.

— Niby jaką okazję?

— Koborowo to piękny grosz.

— Ba!...

— Nie każdemu się zdarza...

Dyzma pokiwał głową.

— A ot, Kunickiemu się zdarzyło.

— A może zdarzyć się i... panu.

Nikodem spojrzał nań nieufnie.

— Mnie?...

— Niby nie być skrupulantami?...

— Wiem — odparł Dyzma.

— No, gadajże pan, do cholery!

— A nie pogniewa się pan prezes?

— Cóż to, masz mnie za głupiego?

— Boże broń i dlatego mówię...

Przysunął krzesło i spoważniał.

— To bardzo dobrze.

— Sztama! — ścisnął ją mocno Dyzma.

— Słuszniutko, racyjka, mamy w naszym kraiku za dużo ugrzeczniaczków i fajtłapków, za dużo cukiereczków!

Silne słówko tak działa jak kubełeczek zimniutkiej woduni.

Po kolacji przystąpili do interesu.

Nikodem nie przypuszczał, że pójdzie tak łatwo.

— Przeciągnąć, braciszku? — zdziwił się minister.

— He, he, nie śpieszy mi się za bardzo.

"Zamordowano Boczka."

Znieruchomiał.

"Zamordowano na mój rozkaz...

Za moje pieniądze... ja zamordowałem Boczka...

Cholera!"

Zdrętwiał.

Kształt posuwał się ku łóżku.

Sekundy zdawały się godzinami.

— Co się stało?

— Zapal prędzej światło.

— Co się stało, panie prezesie?

Dyzma usiadł na łóżku.

— Nic.

Przez sen zdawało mi się... że ten... że złodziej...

— Jak pan rozkaże.