corpora: wikisources-pl

text:
alkierz, ‘pokoik’, ‘narożnik’, przez czeskie arkerz, z niem. Erker, a to z starofranc. arquiere ‘miejsce dla łuczników’ (wystające z muru), od łac. arcus.

Otóż dwu po sobie następujących r język w słowach obcych nie znosi, opuszcza jedno (p. jarmark, bachmistrz, karczmarz), albo rozpodobnia je w l-r, nierównie rzadziej w r-l (p. Małgorzata, mularz, ludwisarz, alkierz, almarja).

Podobnie u Czechów i Niemców; u nas szczególnie po narzeczach (mniej w języku pisemnym): ruła, ‘rura’, lubryka, ‘rubryka’, na Ukrainie łejstr, ‘regestr’, łycar, ‘rycerz’; kroniki ruskie nawet Ruryka w Luryka odmieniły.


corpora: openbooks

text:
Kazimiera Zawistowska

Epitaphium

O maków purpurowych, kraśnych maków kwiecie!

O usta całowane, drogie usta twoje!

Złote życia na oścież otwarte podwoje,

Słońce!

Słońce w upalnym rozgorzałe lecie!

Słońce, słońce!

I maków purpurowych kwiecie!

Pszennych łanów poszumy, pszczół grające roje!

I usta całowane, drogie usta twoje,

I w lipowych alejach kwietniane zamiecie!

Harfo wspomnień!

twe struny z rdzy krwawych korali

Dłoń moja dziś otrząsa, ogrzewa, rozzłaca,

Lecz melodia ta dawna, słoneczna nie wraca,

Tylko motyw tęsknoty snuje się i żali…

A ścichłe, obumarłe, jak cmentarni stróże,

Więdną maki w królewskiej, zszarpanej purpurze.

-----


text:
CXIV.

Zmysł mi trwoży, Panie, twój sąd sprawiedliwy,

Sumnienie mi gryzie mój grzech niewstydliwy,

Strach serce przenika, oczy się zaćmiły

Me ciało struchlało a zginęły siły.

Uciska łakomstwo, pycha mnie nadyma, 5

Zazdrość pokój niszczy, żądza krew kość zdżyma,

Nieczystość gwałt czyni, lży[1] obżarstwo sprosne,

Gniew baczenie gubi, myśli mnoży złosne.

Omowa poduszcza, więc chciwość zawodzi,

Drapiestwo nalega a niezgodę rodzi, 10

Gniew miesza w żyłach krew, płochość mnie rozpuszcza,

Więc gnuśność potłomia, chytrość w złość poduszcza.

Pochlebstwo mnie zwodzi, ludzka chęć unosi,

Szczypie potwarz; — a w tej trwodze oko wznosi

Dusza moja k tobie, o Boże łaskawy, 15

Wspomni krewkość moję, z lutością sądź sprawy.

Przypisy

↑ łzy.


text:
29.

Bigos hultajski z kapustą.

Dla tego umieszczam bigos z kapustą pod wołowinę, gdyż najlepszy jest z pieczenią wołową.

Wzięść kapusty kwaśnéj, wycisnąć trochę z sosu, włożyć w rondel spory kawałek świeżego wieprzowego sadła, lub smalcu świezego przesmażonego: na to kapustę i dolaś tęgim rosołem lub bulionem.

Włożyć kawał świeżéj przerastałéj słoniny, niech się razem z kapustą zagotuje; przykryć i pod pokrywą dusić.

Mięso jakie jest w domu, najlepiéj z pieczeni wołowéj, i ze zwierzyny, pokrajać drobno w kostkę, słoninę jak się ugotuje także wyjąć i pokrajać ze skórką; wszystko to wymieszać z kapustą; opieprzyć, zapalić smalcem z mąką zrumienioną i siekaną cebulą; jeżeli zaś kto nie lubi, to bez cebuli: dusić jeszcze razem, póki się dobrze nie wysadzi i nie nabierze kolotu[1] ciemniejszego, mięszając ciągle, aby się nie przypaliło.

Kładzie się także i kiełbasa, którą należy albo pokrajać i udusić w kapuście, albo smażoną osobno położyć na stół.

Taki bigos daje się zwykle na śniadania, lub jeżeli na obiad to przed zupą, a po nim czysty bulion.

↑ błąd w druku - powinno być koloru


text:
Bielański Piotr, ks., biskupem lwowskim unickim został mianowany 24 Stycz.

1780 r., przez cesarzowę austr. Marję Teresę.

Bazyljanie, dostarczający zazwyczaj ze swego grona pasterzy na wszystkie katedry, niechęci wyniesieniu na godność biskupią księdza świeckiego, wpłynęli swemi zabiegami w Rzymie na opóźnienie konsekracji ks. Bielańskiego i objęcia władzy pasterskiej (23 Wrześ.

1781).

Jako biskup lwowski, kamieniecki 1 halicki miał on jurysdykcję i nad Podolem, należącém wówczas do Polski.

w Kamieńcu zbudował pałac przy cerkwi św. Jana.

Wierni złożyli mu wtedy 100,000 złp. na utrzymanie trzech kapłanów przy tym kościele.

Król, za zgodą stanów skonfederowanych, tęż sumę z procentem po 5% pozwolił umieścić na dobrach ziemskich i wieczyście zapisać (Konstyt.

28 Lipca 1790 r.).

Po Rylle, który um.

1794 r., B. był nadto administratorem przemyskim.

Gorliwy ten biskup um.

1797 r.

Na początku swego biskupstwa wydał dziełko, p. t.

Obowiązki parochów i rozporządzenia, Lwów 1781 roku.

Roku 1790 in fol.

wyszedł jego List okólny, zalecający duchowieństwu djecezji kamienieckiej pilne nauczanie.

R.

1795 wydał we Lwowie in 4-o List pastoralny do duchowieństwa i ludu djecezji lwowskiej i przemyskiej (z tekstem ruskim).

Cf. J. Bartoszewicz w Encykl.

Org. większej III 507.


corpora: sejm

text:
[projekt]

Ustawa

z dnia ..........

2012 r.

Art. 1.

art. 1 otrzymuje brzmienie:

„Art. 1.

Ustawa określa zasady zakładania i funkcjonowania cmentarzy, zasady i sposoby postępowania ze zwłokami, szczątkami i prochami ludzkimi, dokonywania ich pochówku oraz zasady przechowywania prochów ludzkich przez osoby fizyczne.

„Art. 1a.

Użyte w ustawie określenia oznaczają:

zwłoki - ciało osoby zmarłej, w związku z której śmiercią wystawiono akt stanu cywilnego,

szczątki - pozostałości zwłok ludzkich lub ich części odłączone od całości, w tym wydobyte z miejsca ich położenia,

prochy - prochy powstałe w wyniku skremowania zwłok lub szczątków.

cmentarz - obszar służący do pochówku zwłok, szczątków lub prochów, w grobach, kolumbariach lub poprzez rozsypanie na polach pamięci,

grób ziemny - grób stanowiący dół nie murowany, do którego chowa się trumnę ze zwłokami lub szczątkami lub urny z prochami i zasypuje ziemią,

grób ziemny zbiorowy - grób ziemny służący do pochowania więcej niż jednej trumny ze zwłokami lub szczątkami lub urny z prochami,

grób murowany - grób stanowiący dół, którego boki są murowane do poziomu gruntu, do którego chowa się trumnę ze zwłokami lub szczątkami, dopuszcza się pochowanie wielu urn z prochami, a nad trumną lub urną zakłada się sklepienie,

grób urnowy - grób ziemny lub murowany przeznaczony wyłącznie do chowania urny lub urn,

katakumby - pomieszczenie podziemne posiadające nisze w ścianach służące do pochowania zwłok, szczątków lub prochów w trumnach lub urnach,

kolumbarium – budowla z niszami przeznaczona do składania urn.

pole pamięci – miejsce niezabudowane, usytuowane na terenie cmentarza, wolne od grobów, kolumbariów lub katakumb, służące do rozsypywania prochów,

trumna – skrzynia, w której chowa się zwłoki lub szczątki,

urna - zamykane naczynie służące do umieszczenia prochów,

kostnica - budynek lub jego część służąca do przechowywania i przygotowywania zwłok lub szczątków do pochówku.

prosektorium - budynek lub jego część posiadający salę sekcyjną oraz infrastrukturę służąca do przechowywania i przygotowywania zwłok lub szczątków do pochówku,

dom przedpogrzebowy - kompleks budynków, budynek lub część budynku posiadający w szczególności kostnicę i salę służącą do przeprowadzania ceremonii pogrzebowych,

krematorium - budynek lub jego część, wyposażony w urządzenia służące do kremacji zwłok lub szczątków,

balsamowanie zwłok - utrwalanie zwłok mające na celu powstrzymanie lub spowolnienie ich rozkładu,

pochowanie - złożenie zwłok, szczątków lub prochów, w grobach, katakumbach, kolumbariach, rozsypanie na polach pamięci lub zatopienie w morzu,

dochowanie - umieszczenie zwłok, szczątków lub prochów w grobie lub niszy, w którym złożono już przynajmniej jedne zwłoki, szczątki lub prochy,

ekshumacja - wydobycie z grobu zwłok, szczątków lub prochów, i ich ponowne pochowanie, w tym samym lub innym grobie.

Art. 1b.

O zamknięciu cmentarza wyznaniowego decyduje właściwa władza kościoła lub innego związku wyznaniowego, po zasięgnięciu opinii właściwego państwowego inspektora sanitarnego.”

4) art. 7 otrzymuje brzmienie:

Ust.

1 nie stosuje się w przypadku grobu ziemnego wieloosobowego.

Ust.

1 nie stosuje się w przypadku dochowania do grobu, w którym pochowano urnę lub urny.

Ust.

1, 2,3, 4, 5 i 6 stosuje się odpowiednio do kolumbariów i katakumb.

„4.

Prawo to służy, obok osoby określonej w ust. 3, także jej bliskim, to jest małżonkowi, z wyjątkiem małżonka separowanego, osobie pozostającej w trwałym wspólnym pożyciu, wstępnym, zstępnym, rodzeństwu i przysposobionym.”

6) art. 10 ust. 1 otrzymuje brzmienie:

„Art. 10.

1.

Zwłoki i szczątki ludzkie mogą być przechowywane jedynie w kostnicach, prosektoriach lub domach pogrzebowych.

7) w art. 10 po ust. 1 dodaje się ust. 1a-1f w brzmieniu:

„1a.

Zwłoki lub szczątki chowa się w trumnach.

1b.

Prochy chowa się albo przechowuje w urnach.

małżonek (ka), o ile nie pozostawał(a) z nią w separacji bezpośrednio przed śmiercią,

osoba, która pozostawała w faktycznym, trwałym wspólnym pożyciu bezpośrednio przed jej śmiercią,

krewni zstępni,

przysposobieni,

krewni wstępni,

krewni boczni do czwartej linii pokrewieństwa,

1f.

Prawo pochowania zwłok przysługuje również osobom, które dobrowolnie się do tego zobowiążą.”.

8) art. 12 otrzymuje brzmienie:

„1.

Zwłoki i szczątki mogą być pochowane przez złożenie w grobach ziemnych, w grobach murowanych, kolumbariach lub katakumbach oraz zatopienie w morzu.

3.

Prochy mogą być przechowywane przez osobę najbliższą wobec osoby zmarłej z zastrzeżeniem wymogów określonych w niniejszej ustawie.

9) po art. 12 dodaje się art. 12 a – 12c w brzmieniu:

„Art. 12a.

1.

Prochy przechowuje się wyłącznie w trwale zamkniętych urnach.

2.

Prawo do przechowywania prochów osoby zmarłej przysługuje osobom najbliższym wobec niej, zgodnie z porządkiem określonym art. 10 ust. 1c pkt 1-7.

3.

Prochy mogą być przechowywane jedynie w miejscu zamieszkania osoby uprawnionej

4.

Prochy przechowuje się w sposób gwarantujący poszanowanie godności osoby zmarłej, w szczególności integralność prochów zmarłego i nienaruszalność urny, jak również ochronę życia i zdrowia ludzkiego oraz moralności publicznej.

5.

Zabronione jest przechowywanie prochów ludzkich w szczególności:

1) w miejscach służących do przechowywania odpadów,

2) w łazienkach, w toaletach, w ustępach,

3) w pomieszczeniach kuchennych, w spiżarniach,

4) w piwnicach, w garażach i pomieszczeniach magazynowych,

6) w miejscach znajdujących z się w pobliży legowisk zwierząt.

6.

Przed przyjęciem prochów na przechowanie osoba uprawniona składa właściwemu ze względu na jej miejsce zamieszkania powiatowemu inspektorowi sanitarnemu pisemne oświadczenie o: zamiarze przyjęcia urny z prochami danej osoby, miejscu i warunkach, w jakich urna będzie przechowywana.

7.

Osoba, o której mowa w ust. 6, jest zobowiązane poinformować właściwego powiatowego inspektora sanitarnego o zmianie miejsca ich przechowywania.

Ust.

3-5 stosuje się odpowiednio.

8.

Osoba, o której mowa w ust.6, może zdecydować o pochowaniu przechowywanych przez siebie prochów zmarłego w każdym czasie.

Przed pochowaniem jest zobowiązana powiadomić o tym właściwego inspektora sanitarnego oraz osoby określone w art. 10 ust. 1c pkt 1-7.

9.

Osoba, o której mowa w ust. 6, może przekazać innej osobie za jej zgodą prochy zmarłego, zgodnie z porządkiem określony w art. 10 ust 1c pkt. 1-7.

Ust.

3-6 stosuje się odpowiednio.

10.

W przypadku śmierci osoby, o której mowa w ust. 6, prawo do przechowywania posiadanej przez nią prochów przysługuje osobom, zgodnie z porządkiem określonym w art. 10 ust. 1c pkt. 1-7.

Art. 12b.

1.

Właściwy powiatowy inspektor sanitarny w terminie pięciu dni odmawia przyjęcia oświadczenia, którym mowa w art. 12a ust. 4, jeżeli osoba uprawniona nie daje gwarancji zapewnienia warunków przechowywania urny z prochami, o których mowa w art. 12a ust. 3 i 4 odmowa następuje w formie decyzji administracyjnej.

2.

Do czasu upływu terminu, o którym mowa w ust. 1 prochy przechowywane są w urnie w kostnicy, prosektorium lub domu pogrzebowym.

3.

W przypadku odmowy przyjęcia oświadczenia, którym mowa w art. 12a ust. 5 osoba uprawniona na obowiązek niezwłocznego pochowania urny z prochami.

4.

Właściwy powiatowy inspektor sanitarny ma prawo przeprowadzenia kontroli miejsca oraz warunków przechowywania prochów z punku widzenia spełnienia warunków o których mowa w art. 12a ust. 3-5.

5.

W przypadku stwierdzenia niezgodności treści oświadczenia ze stanem faktycznym lub stwierdzenia niespełnienia warunków o których mowa w art. 12 ust. 3-5 właściwy powiatowy inspektor sanitarny wydaje decyzję o natychmiastowym pochowaniu urny z prochami.

6.

Właściwy powiatowy inspektor sanitarny prowadzi ewidencję osób przechowujących prochy zmarłych.

Art. 12c.

1.

Otwieranie trumny lub urny po ich zamknięciu jest zabronione.

2.

Przepisu ust. 1 nie stosuje się do otwarcia trumny lub urny w kostnicy, prosektorium lub domu pogrzebowym albo w przypadku rozsypania prochów na polu pamięci.

3.

Przepisu ust. 1 nie stosuje się w przypadku dokonania balsamacji zwłok lub dokonania kremacji znajdujących się w niej zwłok lub szczątków ludzkich.

4.

Otwarcie trumny lub urny może również nastąpić na podstawie decyzji właściwego prokuratora, w przypadku uzasadnionego podejrzenia, że przyczyną zgonu było przestępstwo.”

Uchyla się art. 16.

Art. 18 otrzymuje brzmienie:

„5) wymagania, jakim muszą odpowiadać pola pamięci”.

Art. 2.

Ustawa z 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (Dz. U .

z 2011 r.

Nr 118, poz. 687 z późn. zm.) w dotychczasowym brzmieniu jest anachroniczna i zawiera bardzo poważne luki prawne, wręcz przemilczenia ustawodawcy.

Została uchwalona w okresie Polski Ludowej, ale w zasadniczej treści opiera się ona na postanowieniach ustawy z 17 marca 1932 r. o chowaniu zmarłych i stwierdzaniu przyczyn zgonu (Dz. U. Nr 35, poz. 359 z późn. zm.).

Pod względem aksjologicznym odwołuje się do zasad pochówku funkcjonujących w Kościele katolickim i to jeszcze przed Soborem Watykańskim II.

Nie odpowiada ona obecnie aspiracjom znacznej części polskiego społeczeństwa oraz potrzebom przedsiębiorców branży funeralnej.

W szczególności ustawa z 1959 r. nie uwzględnia w szerszym zakresie odmiennych od tradycyjnie chrześcijańskich form pochówku, zwłaszcza możliwości rozsypania prochów zmarłego, czy przechowywania prochów przez osobę najbliższą w domu (mieszkaniu).

Kremacja zwłok jest powszechnie stosowana w buddyzmie i hiduizmie.

Kremację także akceptuje większość kościołów protestanckich.

Projekt ustawy zmierza do urzeczywistnienia wolności sumienia i wyznania w zakresie formy pochówku w zgodzie z taki wartościami jak: poszanowanie godności zmarłego, ochrona zdrowia i moralności publicznej.

Ustawa z 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (Dz. U. z 2005 Nr 231, poz. 1965 z późn. zm.) w art. 2 pkt 12 gwarantuje każdemu prawo do otrzymania pochówku zgodnie z wyznawanymi zasadami religijnymi oraz przekonaniami w sprawach religii.

W Polsce, szczególnie w ostatnich latach, postępują procesy laicyzacji a zarazem indywidualizacji postaw w sprawach religijnych.

Według Instytutu Statystyki Kościoła Katolickiego w 2010 r. na niedzielną mszę świętą uczęszczało w skali kraju średnio 41% katolików.1 Zgodnie z ustaleniami Głównego Urzędu Statystycznego liczbę osób pozostających poza kościołami i innymi związkami wyznaniowymi można szacować na ponad 3 mln.2 Liczba ta w ostatnich latach zdaje się wzrastać.3

Proponowana nowelizacja ma przede wszystkim umożliwić osobom różnych wierzeń i przekonań światopoglądowych realizację w szerszym zakresie form uczczenia pamięci zmarłych zgodnie z własnym wyborem, ale w granicach obowiązującego prawa.

Należy przy tym zwrócić uwagę, że w związku z upływem 67 lat od zakończenia II wojny światowej w Polsce zapewne wygasła już trauma społeczna związana z masowym paleniem zwłok osób zamordowanych w hitlerowskich obozach zagłady i obozach koncentracyjnych.

Zgodnie z zasadami techniki prawodawczej w art. 1 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych proponuje się określenie jej przedmiotu.

W proponowanym art. 1a proponuje się zamieszczenie legalnych definicji terminów występujących w ustawie o cmentarzach i chowaniu zmarłych oraz w aktach wykonawczych wydanych na jej podstawie.

Celem tej propozycji jest m.in. ustalenie minimalnych ustawowych standardów dotyczących problematyki funeralnej.

Propozycja art. 1b wynika z konieczności uwzględnienia pluralizmu wspólnot religijnych we współczesnej Polsce.

Są to nie tylko kościoły chrześcijańskie, ale także inne konfesje nie posługujące się w swych nazwach terminem „kościół”.

Proponowana treść art. 6a ma zagwarantować, iż pewne formy pochówku będą realizowane tylko i wyłącznie na cmentarzach.

Analogicznie propozycja dotycząca treści art. 10 ust. 1 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych zmierza do prawnego zagwarantowania, że zwłoki i szczątki ludzkie będą przechowywane w ściśle określonych, przygotowanych do tego miejscach zwłaszcza ze względu na konieczność ochrony zdrowia publicznego oraz poszanowanie godności osoby zmarłej.

Propozycja dotycząca nadania nowej treści art. 7 zmierza do uwzględnienia różnych form pochówku zmarłych (zwłok, czy szczątków w trumnach, prochów w urnach) a także precyzuje zasady ponownego użycia miejsca grzebalnego.

Propozycja zmierza także to zapewnienia nienaruszalności grobów zgodnie z wolą osób uprawnionych.

Proponuje się także uregulowanie (częściowe) zasad pobierania opłat cmentarnych.

Postulaty dotyczące nowego brzmienia art. 8 ust. 4 oraz dodania art. 10 ust. 1a mają na celu uwzględnienie zmian zachodzących w sferze życia społecznego, a wyrażających się w coraz większej liczbie związków faktycznych (konkubinatów) heteroseksualnych i homoseksualnych.

Prawo nie może ignorować tego coraz szerszego zjawiska społecznego.

Projekt daje pierwszeństwo osobom pozostającym w trwałym wspólnym pożyciu, a w ramach tej kategorii – małżonkom, zgodnie konstytucyjną zasadą ochrony małżeństwa i rodziny.

Kryterium najważniejszym przy nabyciu uprawnień związanych z pochówkiem powinna być rzeczywista więź, nie tylko formalna, łącząca zainteresowane osoby.

W przypadku konieczności wykazania istnienia faktycznego wspólnego pożycia można odwołać się do takich okoliczności jak: meldunek pod tym samym adresem, posiadanie wspólnego rachunku bankowego, czy polisy ubezpieczeniowej, współwłasność mieszkania lub samochody czy zwłaszcza wspólne zaciągnięcie kredytu (pożyczki).

W ostateczności kwestię wspomnianą jest kompetentny rozstrzygnąć sąd na podstawie art. 189 Kpc.

Nowe art. 12a-12b regulują bezpośrednio kwestię przechowywania prochów osoby zmarłej przez osobę jej bliską w miejscu zamieszkania (w domu, w mieszkaniu).

Przewiduje się gwarancje dla poszanowania godności zmarłego oraz zdrowia i moralności publicznej.

Prochy mogą być przechowywane tylko w zamkniętej w sposób trwały urnie, przewiduje się obowiązek informowania państwowego inspektora sanitarnego o miejscy przechowywania urny z prochami oraz wprowadza się uprawnienia nadzorcze dla wymienionego organy, a także obowiązek prowadzenia odpowiedniej ewidencji.

W art. 12c wprowadza się jednoznaczny zakaz otwierania w miejscu do tego nieprzeznaczonym zarówno trumien jak i urn z prochami.

Ochronie prawnej wymienionych wyżej wartości służy także zaostrzenia sankcji karnych za czyny stanowiące naruszenie nowelizowanej ustawy.

Nowelizacja ustawy z 31 stycznia 1959 r. o cmentarza i chowaniu zmarłych pociągnie za sobą konieczność odpowiedniej zmiany odpowiednich aktów wykonawczych do jej przepisów lub wydania nowych szczegółowych rozporządzeń.

W drodze rozporządzenia minister właściwy do spraw zdrowia winien określić szczegółowy zasady, zwłaszcza formę, prowadzenia ewidencji osób przechowujących prochy zmarłych w miejscach swego zamieszkania.

Powinna być to obowiązkiem właściwych powiatowych inspektorów sanitarnych.

Ewidencja powinna być prowadzona w formie elektronicznej oraz tradycyjnych dokumentów.

Powinna zawierać dane dotyczące m.in. imienia, nazwiska, numeru PESEL, serii i numeru dokumentu tożsamości, adresu miejsca zamieszkania osoby uprawnionej, stopnia jej osobistej więzi ze zmarły, zgodnie z pożarkiem określonym art. 8 nowelizowanej ustawy.

W ewidencji należy również uwzględnić dane osobowe dotyczące osoby zmarłej, której prochy są przechowywane przez osobę bliską, dane dotyczące miejsca i czasu jej śmierci oraz dane dotyczące miejsca złożenia urny z prochami.

Takie same dane powinny znaleźć się w oświadczeniu osoby uprawnionej zamierzającej przyjąć na przechowanie urnę z prochami.

Urny służące do przechowywania prochów powinny być wykonane z materiałów trwałych, zapewniających izolację od środowiska zewnętrznego, np. stal nierdzewna, kamień, i być zamknięte w sposób trwały, w szczególności przez zalutowanie wieka itp.

Konieczne jest także określenie przez ministra właściwego do spraw zdrowia standardów, jakim winny odpowiadać tzw. pola pamięci.

Winny one znajdować się wyłącznie na cmentarzach.

Powinny być wyraźnie wydzielone w celu zapobieżenia ich sprofanowaniu.

Część pól pamięci może być wyodrębniona do rozsypania prochów osób, oznaczonych co do tożsamości.

Część - mogą to być obszary służące do rozsypania prochów różnych zmarłych w jednym miejscu.

W założeniach powinny być to tereny zielone, pozbawione nagrobków, katakumb, kolumbariów.

Należy zatem znowelizować rozporządzenie Ministra Infrastruktury z 7 marca 2008 r. w sprawie wymagań, jakie muszą spełniać cmentarze, groby i inne miejsca służące do pochówku zwłok i szczątków (Dz. U. Nr 48, poz. 284).

W tym akcie należy także uchylić §2 jako zawierający definicje legalne, które mają zostać według projektu zamieszczone w ustawie o cmentarzach i chowaniu zmarłych.

Konieczna będzie nowelizacja rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 7 grudnia 2011 r.

(Dz. U. Nr 153, poz. 1783 z późn. zm.) w sprawie postępowania ze zwłokami i szczątkami ludzkimi.

Znowelizowane rozporządzenie powinno uwzględnić możliwość rozsypania skremowanych prochów ludzkich na polach pamięci oraz możliwość przechowywania prochów przez osobę najbliższą w jej miejscu zamieszkania.

Konieczne będzie również znowelizowanie rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 1 sierpnia 2001 r. w sprawie sposobu prowadzenia ewidencji grobów (Dz. U. Nr 90, poz. 1013 z późn. zm.), aby uwzględnić możliwość rozsypania prochów zmarłego na polach pamięci.

Zaostrzenie sankcji karnej przewidzianej w art. 18 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych ma na celu zapewnienie realnej egzekucji wymogów sformułowanych w znowelizowanej ustawie.

Naruszenia przepisów niniejszej ustawy winny stanowić przestępstwa ścigane z oskarżenia publicznego.

Nowelizacja zmierza ponadto do skorelowania wysokości zagrożenia sankcją karną z tytułu naruszenia przepisów rzeczonej ustawy z postanowieniami rozdziału XXIV Kodeksu karnego, obejmującego przestępstwa przeciwko wolności sumienia i wyznania oraz z art. 262 § 1 Kk, który kryminalizuje znieważenie zwłok lub prochów ludzkich oraz miejsca spoczynku zmarłego.

Zmiana proponowana w art. 20 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych, polegająca na dodaniu w ust. 1 pkt. 5 wynika z wprowadzenia możliwości rozsypywania prochów zmarłych na polach pamięci, a zatem z konieczności szczegółowego określenia wymogów, jakie powinny spełniać wspomniane tereny.

Uchwalenie projektu jako ustawy nie spowoduje wzrostu wydatków budżetu państwa ani uszczuplenia dochodów budżetowyc


text:
AKTY NAJPOTRZEBNIEJSZE

Chrześcianina.

Akt nadziei

Akt miłości

Akt żalu

Miłość bliźnich

Ofiarowanie

Za zmarłych

Afekt do św. Józefa

Do Św. Anioła Stróża

Westchnienia z odpustami


text:
Chwalmy Boga

O tajemnicach Różańca Ś.

Chwalmy Boga wszechmocnego,

Że nam dał Syna swojego;

Najmilsze nasze kochanie,

Grzesznym na poratowanie.

Jegoż matkę czcić nam trzeba,

Zdrowaś Panno, Pani nieba,

Szczęśłiwszaś płodem nad inne,

Twoja cześć po świecie słynie.

Onać miła wieść nastała,

Gdyś Anioła wysłuchała:

Za matkę Bogu zmówiona,

O godność niewysławiona!

Toż Elżbiecie Bóg objawił,

Przeto mówi: któż mi sprawił,

Że ty mnie Bogarodzica

Nawiedzasz, jam służebnica.

O przesławny święty żłobie,

Utaiłeś Boga w sobie:

Panaś Panno tam powiła,

A panieństwaś nie straciła.

Poniosłaś go do kościoła,

Prawo Boże pełniąc zgoła,

Ofiarę Ojcu wiecznemu,

Światło ludowi nędznemu.

W lat dwanaście straconego,

Nalazłaś Syna miłego:

Choć przeszedł mądre doktory,

Wszakżeć się dał w moc z pokory.

Ciernie Panno twych żałości

Nastąpiło, gdy ze mdłości

Syn twój krwią spłynął w ogrójcu,

Upadając Bogu Ojcu.

Wedle słupa przywiązany,

Był sromotnie katowany:

W ycierpiał za nas karanie,

Przez niezmierne zmiłowanie.

Jeszcze nad nim kat zbytkował,

Gdy go cierniem koronował:

Bił trzciną głowę zbitemu,

Dał policzek uplwanemu.

Potem na śmierć srogą dany,

Wyszedł z łotry poczytany:

Wziął krzyż na ramię zemdlone,

Szło na dziw miasto szalone.

Widząc Panno zabitego,

Dotkniesz z boku serca swego,

Mówiąc: ach Synu mój miły,

Toć ustały we mnie siły.

Gdy zaś powstał dnia trzeciego,

Straż poczuła możność jego:

Twój smutck zmienił W wesele,

Nadgrodził w prześlicznem ciele.

Pożegnał się potem z tobą,

Czystą duszę biorąc z sobą:.

Wstąpił do nieba w obłoku,

Siadł po prawym Ojca boku.

Ztamtąd ucznie swe tęskliwe

Stwierdził, i serca lękliwe,

Przez Ducha swego świętego,

Swym najmilszym zesłanego.

Twą tęskliwość też nagrodził,

Gdy cię matkę zaprowadził

Z ciałem nad chory Anielskie,

Nad wszystkie duchy niebieskie.

Tam przy Boskim tronie jego

Siedząc, ratujesz nędznego:

Nieba i ziemi królową

Słynąc nad pychę czartową.

O Maryja!

o królewno!

Z tobą nikt nie stanie równo,

Przy tronie Boskim z prośbami,

Ty się zawsze módl za nami.

Miła Panno żeś tak można,

Niech na sobie tego dozna,

Każdy w to bractwo wpisany.

Aby nie był wymazany.

Aby dobroć Syna twego

Rozważając i trud jego,

Po tej tak miłej robocie,

Świętował w wiecznej Sobocie.


text:
Ararat, nazywała się prowincja armeńska (Moses Choren.

Hist.

Armen.

1, 10.

11), w której leżało miasto Ararat (w V w. królewska rezydencja), w pobliżu znanej góry tego nazwiska.

Armeńczycy górę tę nazywają Masis, a Persi Kuhi-Nuch (góra Noego).

Tam zatrzymała się arka Noego i ztamtąd po potopie rozeszli się ludzie po całym świecie.

Ale bez względu nawet na historyczne znaczenie tej góry, należy ona do miejscowości godnej bardzo uwagi.

Dzień drogi na południo-zachód od Erywanu, a półtora dnia na południe od Eczmiadzynu, około 12 mil na południe od rzeki Araksesu, wznosi się ta góra na szerokiej równinie, przez którą przepływa Arakses.

Rozciągłość góry jest tak wielka, iż jeździec potrzebuje 5 dni do objechania jej na około po równinie.

Wyżej rozdziela się ona na dwa wierzchołki, wielki i mały Ararat, pokryte zawsze śniegiem i lodem.

Góra ta nie ma źródeł, z wyjątkiem źródła Jakóba, które prawie w półowie góry wypłynąć miało, na modlitwę św. Jabóba[1] z Nizyby.

U stóp góry leży wioska Agori z kościołem, p. t. św. Jakóba.

W okolicy tej wioski znajdują się wyborne winnice, gdzie też, podług starego podania, miała być i winnica Noego.

R.

1829 prof. Parrot z Dorpatu wszedł na wierzchołek Araratu, dotąd za nieprzystępny uważany, i oznaczył jego wysokość na 16,200 stóp.

Z pięknej równiny Araksesu widziany, wydaje się Ararat jakby ogromna massa gór i skał, poukładanych jedna na drugiej, z wierzchołkiem sięgającym w obłoki i zawsze w nich ukrytym.

Do wylądowania arki Noego i na punkt wyjścia do zaludnienia ziemi całej, geograficznie tylko rzecz uważając, nie możnaby było lepszego punktu wybrać nad Ararat (Raumer, Palästina s. 453).

(Welte).

N.

Przypisy


corpora: CEN

text:
26 października przed Sądem Krajowym w Düsseldorfie po raz drugi ruszył proces w sprawie tzw. afery Mannesmanna.

Oskarżeni – wśród nich tacy prominenci jak szef Deutsche Bank, Josef Ackermann czy były szef związku zawodowego IG Metall, Klaus Zwickel – to byli członkowie rady nadzorczej oraz prezes zarządu spółki Mannesmann AG, którzy w lutym 2000 roku podjęli uchwałę o przyznaniu odchodzącemu zarządowi gigantycznych odpraw w wysokości 111 mln DM (ok. 57 mln euro) wzgl. uczestniczyli w realizacji tej uchwały.

Miała to być nagroda za przygotowanie udanego, wartego 180 mld euro, przejęcia Mannesmanna przez brytyjską spółkę telekomunikacyjną Vodafone i znaczne podniesienie przez to jego wartości.

Jednak zdaniem prokuratury w Düsseldorfie oskarżeni dopuścili się defraudacji na niekorzyść Mannesmanna.

W toku pierwszego postępowania, które odbyło się w 2004 roku, sąd w Düsseldorfie uniewinnił wszystkich oskarżonych, choć przyznał, ze naruszyli oni swój ustawowy obowiązek nadzoru nad majątkiem firmy.

Trybunał Federalny uwzględnił następnie apelację prokuratury i 21 grudnia 2005 uchylił ten wyrok.

Odrzucił w szczególności twierdzenie niższej instancji, że z zarzutu defraudacji menedżerów rozgrzesza to, że działalność członków zarządu przyniosła Mannesmannowi w okresie bezpośrednio poprzedzającym przejęcie wielomiliardowy przyrost wartości.

Zdaniem Trybunału liczy się tylko brak związku pomiędzy wypłaconą kwotą a konkretnymi usługami członków zarządu na rzecz spółki, za które miałaby się należeć.

Sami dyrektorzy mieli zagwarantowane wielomilionowe odprawy już wcześniej w swoich umowach, więc dokładanie im dalszych tak dużych kwot mocą uchwały nadzorców było zdaniem Trybunału zwykłym prezentem na odejście i szkodziło interesom spółki.

Afera Mannesmanna, obok oburzenia wielu środowisk na "tracących kontakt z ziemią" top-menedżerów, skutkuje jeszcze czym innym - w niemieckich przedsiębiorstwach przyjął się w międzyczasie amerykański zwyczaj uprzedniego zabezpieczania odpowiednio wysokich uposażeń i praw do nadzwyczajnego wypowiedzenia na wypadek zmiany właściciela spółki w umowach dla członków zarządów (tzw. klauzula change of control).

Pozwala to podobno na "ozłocenie" dyrektorom odejścia z przedsiębiorstw bez problemów natury prawnej.


text:
10.

Nie goń za marną głupców chwałą,

Byś w słów szermierce stał na czele.

Językiem niech tam kto chce miele,

Ty milcz.

Bo zawsze tak się stało:

Żeś tyleż zyskał mówiąc mało,

Co tamten stracił mówiąc wiele.


text:
Barącz Sadok, ormiańskiego pochodzenia, ur. 1814 r. w Stanisławowie, na Pokuciu.

Skończywszy akademję lwowską, wstąpił do dominikanów, wyświęcony na kapłana 1836, był kaznodzieją, a przez 6 lat professorem nauk biblijnych we Lwowie.

Od wyższych godności klasztornych umiał się wymówić przez pokorę.

Wydał: Pamiątki miasta Żółkwi, Lwów 1852; Pamiątki Dziejów Polski, 1855; Żywoty sławnych Ormjan w Polsce, 1856; Wiadomości o klaszt. ks. Dominikanów w Podkamieniu 1858; Rys dziejów zakonu kaznodz. w Polsce, Lwów 1859.


text:
Hans Christian Andersen

Dzwony

tłum.

Cecylia Niewiadomska

W wielkim mieście, wśród gwaru i wrzawy ulicznej, w chwili, gdy słońce kryło się za domy i tylko niebo jaśniało jak złote pomiędzy kominami, słychać było czasem dźwięk szczególny, podobny do odgłosu dzwonu.

Zdarzało się to rzadko i na krótką chwilę, gdyż turkot głuszył tajemnicze tony, a ludzie tak byli zajęci rozmaitymi sprawami, iż nie zawsze zwracali uwagę na wszystko, co dokoła nich brzmiało.

Dziś ten usłyszał ów dzwon, jutro inny, każdy spoglądał w górę i powtarzał: — Słońce zachodzi.

Ci jednak, którzy mieszkali za miastem lub byli przed wieczorem na przechadzce między małymi wiejskimi domkami, pośród pól i ogrodów, ci lepiej widzieli prześliczne niebo złoto-purpurowe i wyraźniej słyszeli odgłos dzwonu.

I zdawało się wszystkim, że to dzwon kościelny, płynący z głębi lasu, który czernił się w oddali, i w tę stronę zwracały się wszystkie spojrzenia.

Na koniec ludzie zaczęli rozmawiać o tajemniczym dźwięku, który nie był przecież złudzeniem, choć nie wiadomo, skąd pochodził, skoro go słyszało tylu.

Bardzo wiele osób żartowało z tej historii, dowodząc, że nigdy, pomimo uwagi, nigdy nie słyszeli podobnego głosu ani o zachodzie, ani o wschodzie słońca.

— A jednakże coś dźwięczy — odpowiadali inni.

— Tylko — czy to dzwony?

Czy kościelne?

Czy naprawdę płyną z tego cichego lasu?

Dźwięk jest jakiś dziwny, dziwnie potężny, silny, chociaż niby daleki.

Można by to sprawdzić.

Bogaci i biedni zapragnęli jednocześnie udać się do lasu, jedni wyruszyli powozami, piechotą drudzy.

Droga okazała się jednak daleka i wielu powróciło zniechęconych, a inni, znalazłszy się pośród zieloności i rozkosznego cienia, poprzestali na wypoczynku.

Przyjemnie było leżeć na mchu miękkim, pod giętkimi gałązkami brzóz płaczących, przez które przedzierały się promienie słońca.

Jakiś cukiernik z miasta rozpiął tu swój namiot i sprowadził słodki towar.

Drugi zrobił to samo, ale nad namiotem zawiesił dzwonek, bardzo zgrabny i świecący, aby mu wabił gości.

Po powrocie do domu wszyscy zapewniali, że wycieczka do lasu jest przyjemna; trzy osoby utrzymywały, że przebyły go aż do końca, nie zważając na utrudzenie i przeszkody; dźwięk dzwonu słyszały ciągle i wyraźnie, lecz tam zdawało im się, że pochodzi z miasta.

Ktoś napisał nawet bardzo ładną piosenkę, porównując dzwon do głosu matki, śpiewającej dla swego dziecka.

Dowiedział się na koniec i król tego kraju o tajemniczym dzwonie, więc kazał ogłosić, że kto naprawdę wykryje, skąd płyną cudowne dźwięki, ten otrzyma tytuł „Najwyższego dzwonnika” nawet w takim razie, gdyby się okazało, że dzwonu nie ma wcale.

I znowu podążyło wielu w stronę lasu, lecz jeden tylko przyniósł pewne wyjaśnienie.

Nikt nie przeniknął w puszczę dość głęboko i wielki wynalazca nie zbadał jej wnętrza, twierdził jednakże, iż słyszał głos dzwonu i poznał jego źródło.

Jest to wielka sowa, jak utrzymywał, która zamieszkała w pustym pniu drzewa; stąd drzewo potęguje głos jej silnym echem.

Trudno wszakże rozwiązać ciekawe pytanie, co mu nadaje takie podobieństwo do kościelnego dzwonu?

Czy to przymiot sowy, czy też drzewa?

Sumienny badacz otrzymał tytuł zasłużony „Najwyższego dzwonnika”, i od tego czasu co rok wydawał dzieło uczone o sowie.

Lecz wszyscy tyle wiedzieli, co przedtem.

Była wiosna.

Dzień piękny, jasny i słoneczny.

Gromadka dzieci, wesołych, niewinnych, biegła za miasto.

Ukończyły trudny rok szkolny, rodzice byli z nich zadowoleni, nauczyciele także, więc czuły w duszy pogodę i błogosławieństwo, były szczęśliwe.

Wtem słońce pochyliło się nad widnokręgiem, a zza lasu wyraźnie dał się słyszeć dzwonek, donośny, czysty, dźwięczny.

— Chodźmy tam wszyscy razem! — zawołały dzieci.

— Może go dziś znajdziemy.

Troje tylko nie chciało należeć do wyprawy: dziewczynka, która śpieszyła do domu, gdyż dziś przymierzyć miała pierwszą sukienkę balową; chłopczyk, który pożyczył szkolny mundurek od przyjaciela, gdyż własnego nie miał, a teraz musiał zwrócić go przyjacielowi i drugi chłopczyk, który się tłumaczył, że nie może iść nigdzie bez pozwolenia rodziców.

Reszta wesoło ruszyła do lasu.

Trzymali się za ręce i śpiewali głośno, na wyścigi z ptaszkami; chłopcy i dziewczęta, wszyscy się czuli równi w szkolnym koleżeństwie i wobec Boga; dusze mieli czyste, niewinne serca, więc byli tak szczęśliwi, jak może nigdy już potem na świecie.

Lecz dwie młodsze dziewczynki zmęczyły się wkrótce i wróciły do miasta; dwoje innych dzieci na brzegu lasu wolało pleść wieńce; inne skusił wreszcie namiot cukiernika.

— Jesteśmy w lesie, czyż nam tu nie dobrze?

Po co się męczyć dłużej?

Naprawdę przecież dzwonu żadnego nie ma, tylko sobie ludzie tak wyobrażają.

Wtem zabrzmiał uroczyście dźwięk taki potężny i tak cudownie czysty, że kilkoro dzieci wyrzekło się spoczynku, ażeby iść dalej za tym głosem.

Było ich niewiele; w sercach trojga lub czworga ten dźwięk dziwny i tajemniczy przemówił silniej, niż wszystkie pokusy.

I poszli znowu.

Ale droga teraz była trudniejsza, a właściwie nie było nawet ścieżki.

Musiały się przedzierać przez leśną gęstwinę, przez masę drzew splątanych kolczastą jeżyną, dzikimi malinami i powojem.

Konwalie i storczyki rozlewały zapach upajający, słowiki śpiewały, a promienie słoneczne, niby złote strzały, padały przez gałęzie.

Wspaniale tu było, uroczyście, świątecznie i dziko zarazem, bo wszystko rozwijało się swobodnie, bez woli i pomocy ręki ludzkiej.

W jednym miejscu leżały kamienie ogromne, mchem różnobarwnym niby kobiercem okryte.

Czyste źródełko wytryskało z ziemi i jasna woda pluskała po głazach jak dzwonek szklany.

— I to także dzwonek — rzekł jeden z chłopców, kładąc się na ziemi.

— Warto posłuchać.

Nie chciał iść już dalej, był zmęczony.

Koledzy odeszli bez niego.

Bardzo daleko w lesie, na jednej polance, znaleźli dziwny domek z kory drzewnej i gałęzi, zbudowany dokoła rozłożystej, starej jabłoni.

Wielkie konary drzewa rozpostarły się nad dachem jak ręce opiekuńcze, pełne błogosławieństwa i owocu; dzikie róże pięły po ścianach kolczaste, lecz kwieciste gałązki, a na szczycie drzewa zawieszony był mały dzwonek.

— Czyżbyśmy ten słyszeli tak daleko?

Wszyscy byli tego zdania, jeden tylko twierdził, że to być nie może.

Dzwonek jest za mały, aby go słychać było w takim oddaleniu i nie wydaje takich wzruszających dźwięków, jakie głos tajemniczy budził w sercach ludzi.

Ten, który utrzymywał tak, był królewiczem, więc inni powiedzieli, że dlatego chce być mądrzejszy od towarzyszy i mieć swoje zdanie.

Znowu się rozłączono.

Wszyscy pozostali przy małym dzwonku na dzikiej jabłoni, ciesząc się szczerze ze swego okrycia, a królewicz sam jeden poszedł dalej.

Otoczyła go cisza i samotność lasu i napełniła mu serce uczuciem, którego nie znał dotąd.

Z daleka słyszał lekki, przyjemny dźwięk dzwonka na jabłoni; czasem wiatr przynosił mu ton daleki, delikatny, cukiernickiego dzwonka z namiotu pod lasem, ale oba te głosy nie miały nic wspólnego z dźwiękiem oddalonym, silnym i potężnym, który w lesie brzmiał chwilami, niby organy, gdzieś na lewo, po stronie serca.

Nagle coś poruszyło się między krzakami i wysunął się ubogi chłopczyna w krótkiej kurteczce i ciężkich sabotach.

Był to ten sam, co nie mógł iść razem do lasu, bo musiał odnieść pierwej pożyczony mundurek szkolny i skórzane buty.

Nie wytrzymał jednak w domu, dzwon leśny wzywał go dzisiaj z niezwykłą potęgą.

— Chodźmy razem — rzekł królewicz do kolegi.

Ale ubogi malec wstydził się swego ubrania, więc powiedział, że nie może chodzić prędko, przy tym zdawało mu się, że dzwon brzmi na prawo.

— W takim razie nie spotkamy się zapewne — powiedział syn królewski i życzliwie skinął mu głową.

Chłopiec szybko skierował się pomiędzy ciernie i najgęstsze zarośla i szedł za głosem serca, chociaż ostre kolce szarpały mu suknie, kaleczyły twarz i ręce.

I królewicz niejedną miał kresę na twarzy, ręce i nogi nosiły też ślady trudnej podróży, ale jasne słońce rzucało mu promienie na obraną ścieżkę, więc dążył za nim śmiało.

— Muszę dzwon odnaleźć, choćbym zaszedł na koniec świata — mówił sobie.

— Odnajdę go.

Prędzej nie wrócę do domu.

Niestrudzony szedł dalej i dalej, powoli otaczały go dziwy nieznane, niespotykane dotąd.

Wielkie ptaki krążyły ponad jego głową, nawołując się głosem donośnym i przykrym; do małp podobne zwierzęta krzyczały z konarów drzew, groźnie wstrząsały pięściami, albo rzucały nań twarde owoce.

Dokoła znowu najdziwniejsze kwiaty: błękitne tulipany, purpurowe lilie, różowe narcyzy, jabłonie, okryte owocem przezroczystym i błyszczącym, niby mydlane bańki.

A wszystko błyszczy, jaśnieje i pachnie.

Na aksamitnej trawce igrają jelenie i sarny płoche, dęby i buki wznoszą dumne czoła, niby królowie lasu; tu ciche jezioro drzemie pod cienistymi konarami drzew starych, białe łabędzie mkną po nim leciuchno, podniósłszy skrzydła, jak żagle wydęte.

I nieraz zatrzymywał się królewicz oczarowany pięknościami lasu i nasłuchiwał, czy nie znad jeziora płynie głos dzwonu?

— Nie, nie, jeszcze dalej — het, het z głębi lasu.

Wtem zgasły złote promienie słoneczne, wierzchołki drzew stanęły w ognistej purpurze, blask czerwony, jak ogień, rozlał się w powietrzu.

W lesie zapanowała dziwna cisza.

— Słońce zachodzi! — szepnął wzruszony królewicz i upadł na kolana, ażeby zaśpiewać pieśń wieczorną na chwałę Pana.

Potem wstał smutny.

— Słońce się już skryło i noc nadchodzi.

Nie znalazłem, czego szukam nadaremnie, może nie znajdę nigdy!

Lecz słońce jasne jeszcze chcę zobaczyć chociaż na chwilę.

Z tej wysokiej skały ujrzę je, zanim skryje się pod widnokręgiem, pośpieszmy tylko.

Czepiając się korzeni i roślin kolących, wdziera się szybko na wilgotne skały, gdzie woda sączy się przez mech zielony, a ropuchy i żmije kryją pośród liści i poplątanych łodyg.

Śpieszy się, ale zdążył, zanim okrąg słońca zniknął pod horyzontem.

I z piersi dziecka wyrwał się okrzyk zachwytu.

Przed nim, jak oko daleko zasięgnie, morze niezmierne, wspaniałe, bez końca, lśni purpurą i złotem, dąży do wybrzeży falą spienioną.

A tam hen, daleko, gdzie błękitne niebo opiera swe brzegi na przejrzystej wodzie jak ołtarz purpurowy i złocisty, stoi płomienne słońce.

I wszystko korzy się, niby w świątyni: niebo i ziemia, las śpiewa pieśń chwały, a w sercu dziecka brzmi potężnie druga, jak wicher rwąca się pod Boże stopy.

Cała natura stała się nagle kościołem, wysłanym kobiercami żywych kwiatów, podpartym kolumnami drzew zielonych, o sklepieniu płonącym niby stos ofiarny, na którym blaski gasnące za chwilę nowe zastąpią światła, gwiazd miliardy.

Syn królewski wyciągnął ku niebu ramiona, a głos dzwonu słyszał wyraźnie nad sobą i w głębi serca.

Teraz go zrozumiał!

Teraz wie, skąd pochodzi i wie, że nie w każdym sercu ma echo równie silne i potężne, które iść każe za nim!

Obok siebie usłyszał jakby ciche łkanie i zwrócił się w tę stronę.

Nie sam był tutaj: obok niego na kamieniu stoi ubogi chłopiec w krótkiej kurtce i drewnianych sabotach: po twarzy mu spływają łzy wielkiego szczęścia.

I on wie, i on pojął!

Uścisk serdeczny złączył ręce dzieci i stali tak, jak bracia, syn królewski obok ubogiego chłopca w świątyni Bożej, gdzie jeden głos dzwonu wzywa wybrane serca.

-----


text:
Ankier lub ankra, z niem. Anker — kotwica, po polsku kotew, kotwa, szyna żelazna, służąca do związania z sobą części budowli, zwłaszcza murowanych, narażonych na oddalenie się od siebie, jak np. sciany przeciwległe sobie, lub belki drewnianej z murem.

Końce ankrów opatrzone są uchami dla zaciągnięcia zawłok (szplintów).

Jest to zatem zwora, spięcie żelazne, podobne nieco do kotwicy.

— Jakubowski w Nauce artyleryi (r. 1781) powiada: „Ankry robią się z długich i grubych wici, cieńszym końcem zasilają się w koło wiązku, a w grubszym daje się kluczka”.

Ankrami nazywano także spięcia u pasów, a czasem i same pasy.

Wespazjan Kochowski w XVII w. pisze: „Przykre teraz te ciasne kabaty — dobreć z wysokim ankry opasaniem były — brzuchowi, by największy, nic się nie przykrzyły”.

— „Do stroju białogłowskiego dziś należą ankry, szarpy” — pisze współczesny Kochowskiemu Haur.

— Nazwa zegarka ankier (z powodu ankrowego czyli kotwicowego urządzenia) pochodzi z franc. ancre.

Sądząc z rodzaju, wyraz ankra wziętym jest z francuskiego, a ankier — z niemieckiego.

Ankier, używany w budynkach drewnianych i murowanych, zwykle bywa żelazny, kantowy, a stąd już w XVIII wieku spotykamy się z nazwą „żelaza ankrowego”, czyli używanego na ankry, sprzedawanego w handlu ogólnym na centnary.

Ankrować znaczyło wiązać budynek ankrami.

W sztuce fortyfikacyjnej ankrować wał — znaczyło: klamrować go, spinać, sprzęgać, zakluczkować, zjąć.

Katarzyna z Lipowca Dydyńska, w r. 1653, testamentem przeznacza siostrze swej Ewie Dąbrowskiej ankrę czarną atłasową z forbotem złotym, drugiej zaś siostrze Marcjannie Michowskiej — ankrę tabinową, także czarną.

— Od zastosowania ankra zegarowego czyli wychwytu kotwicznego, t. j. przyrządu, zabezpieczającego prawidłowy chód zegara w mechanizmie zegarowym, zaczęto zegarki takie nazywać ankrami.


text:
Amiel a Nietzsche.

Amiel należy do tej samej rodziny forpoczt ewolucyi psychicznej“, przeduchowionych nerwowców, co i Nietzsche, którego charakterystykę skreśliliśmy powyżej, lecz jest to odmienny typ psychiczny tej rodziny.

Podczas gdy Nietzsche przedstawia typ o silnem napięciu uczucia, niespokojny, nieugięty, skłonny do buntu, wybuchu, to Amiel jest typem bardziej intelektualnym niż uczuciowym, smutnie spokojnym, skłonnym raczej do analizy niż do wybuchu, do rezygnacyi niż do buntu; pod tym względem ma dużo wspólnego z Goncourtami, tylko gdy u nich tłem duchowem, punktem oparcia, była estetyka, u Amiela jest tem etyka.

Swą przenikliwą, pognębiająco-trzeźwą auto-analizą przypomina on w łagodniejszej formie Garborgowego Grama z „Dusz znużonych“, swym etyzmem — Kierkegaarda lub Tołstoja; choć zresztą nie neguje on estetyki, lecz stara się ją pogodzić z etyką; toteż, gdyby nie tło chrześciańsko-religijne, przypominałby Guyau’a, tego, rzec można, chrześcianina „irreligijnego“, nie wierzącego w Boga, który była dlań za mało chrześciańskim.

Jeżeli typy Nietzschego i Amiela są odmienne, to tymbardziej odmiennemi są ich utwory literackie; mówimy „tymbardziej“, dlatego, ze podczas gdy utwór literacki Amiela, jako „dziennik“ auto-analityczny[1] jest wiernym wyrazem stałego, normalnego stanu duszy autora, to utwory Nietzschego nie są wyrazem stanu normalnego, lecz chwili wybuchu, buntu, reakcyi biologicznej (w myśli); są wściekłem wyprężeniem się mocarza, usiłującego zerwać więzy, nałożone przez ducha na ciało.

Stąd to jeszcze większy kontrast utworów literackich, niż typów psychicznych — kontrast między spokojnym, zrezygnowanym etyzmem Amiela i wściekłym anty-etyzmem Nietzschego: etyka zbyt drogo go kosztowała! — ta dusza namiętna o szalonem pragnieniu potęgi, szczęścia, miała więcej do stracenia, niż spokojna, intelektualna natura Amiela.

Wprawdzie i u tego ostatniego widać tu i owdzie ślady pragnienia biologicznej reakcyi, „powrotu do instynktu“: budzenie się przyrody na wiosnę, rozkoszne niebo Italii i t. p. niecą w nim pewne nieokreślone pragnienia, oraz poetyczne nastroje i woła on: „przybywajcie, poezyo, przyrodo, młodości, miłości, rękami wieszczek odnówcie moje życie, rozpocznijcie we mnie swe nieśmiertelne pląsy, zanućcie śpiewy syrenie...“ Natychmiast jednak słychać brzęk kajdan: „albo raczej nic pogańskiego!“ Raz nawet, trapiony cierpieniem, pragnie „oszołomienia zmysłowego“.

Ale nie posiada dość energii, by się wyrwać z więzów analizy i rzucić na łono przyrody, czy kobiety (jest tylko w ciągłem „oczekiwaniu“); nie ma dość energii, by choćby tylko pragnąć tego aż do piany na ustach, jak Nietsche; stąd utwór Amiela, jak wogóle utwory natur zasadniczo etycznych, nie wywiera tego potężnego wrażenia, co utwory Nietzschego.

„Es ist kein Teufel darin“.

Odpowiednio do różnic psychicznych Nietzschego i Amiela, różne są też ich stanowiska filozoficzne; naprzeciw materyalizmowi Nietzschego występuje Amiel, jako spirytualista, zwolennik Platona, Berkeley'a, Leibniz'a, Fichte'go.

Nietzche mówi: „jestem ciałem i niczem więcej“, Amiel zaś: „ideał jest prawdziwszy od rzeczywistości“.

Oba byli „znużeni na wyżynie“ i oba runęli w głąb przepaści; ale gdy Nietzsche upadł, jak Tytan z błyskawicą w oku i przekleństwem na ustach, Amiel — jak Chrystus, „dźwigając krzyż w pokorze“.

↑ Ob. Henryk Fryderyk Amiel.

Z pamiętnika tłóm.

z franc.

A. Kordzikowska.


text:
23.

Izolda Schirmeier wychodząc nie zamknęła widocznie przedpokoju.

Zapadał właśnie zmierch[1], gdy otwarto drzwi izby i wszedł Niels Henryk.

Karen siedziała, patrząc nań, ale słowa utknęły jej w gardle.

Wyglądał, jak zawsze bezczelnie, a płaski, węszący nos pożółkł mu potrosze.

Miał niebieską czapkę, szerokie spodnie i żółty szalik na szyi.

Rozejrzał się, przymknął lewe oko i splunął.

— Czego chcesz? — mruknęła wreszcie.

Wzruszył ramionami i pokazał spruchniałe zęby.

W jednym tkwiła wielka, złota, widocznie nowa plomba.

— Cóż to ma znaczyć? — spytała Karen z trwogą, co ją teraz często napastowało.

Pokazał znowu zęby, co miało oznaczać uśmiech.

Podszedł do komody, wysunął szufladę i jął bez pośpiechu grzebać w bieliźnie, wyrzucając na podłogę koszule, fryzki, pończochy i opaski.

Tosamo uczynił z drugą i trzecią.

Potem wziął się do szafy.

Była zamknięta.

Wyciągnął rękę po klucz, czego Karen odrazu nie zrozumiała.

Głucho w świadomości miała poczucie nowego ubóstwa, a Niels Henryk był tylko jego zwiastunem.

Próbowała krzyknąć, gdyż budził w niej strach.

Skrzywił się i uczynił gest otwierania.

Podziałało to na nią, jak rozkaz i sięgnąwszy w kieszeń podała mu klucz.

Zbadał zawartość szafy, przewracał pudełka, rzucał na podłogę suknie, w końcu znalazł w zakątku drewnianą szkatułkę, wyłamał scyzorykiem wieko i wziął złotą broszkę, drugą, z napisem: Riccordo i Venezia, oraz srebrny łańcuszek.

Wszystko to schował w kieszeń.

Polem poszedł do izby przyległej i hałasował tam znowu, a Karen siedziała bez ruchu, zapatrzona w powietrze.

Po chwili wrócił, zostawiając zapaloną świecę na stoliczku nocnym.

Przechodząc mimo, rzucił wzgardliwe spojrzenie na kołyskę i wyszedł, nie zamykając drzwi.

W świetle padającem z przyległej izby, patrzyła Karen na nieład swych ruchomości, potem sięgnęła za bluzkę i zatopiła się w ponurej kontemplacji fotografji pani Richberty Wahnschaffe.

Widziała same tylko perły.

Przypisy


text:
Podziemie w świątyni Mitry.

Dźwięki trąb i cymbałów.

W przedsionkach odzywają się głosy kapłanów.

HIEROFANT.

O wy, co światła jesteście spragnieni,

Oto wam jego otwarte są zdroje!

Oto z wód świętych pić wam dzisiaj dano!

Lecz posłuchajcie, — nim święte obrzędy

Pojmą was w kręgi wieczystych tajemnic, —

Świętego mytu o wielkiej Kybeli.

ZBÓR.

Jak nęci czasza, którą nam podajesz!

HIEROFANT

W one dni stare, w posiwiałe czasy,

Gdy góry światem chodziły dokoła,

Gdy wielkie lasy dźwigały się z bagnisk

Ku dnia światłości koroną olbrzymów,

A mokre jeszcze po swojem zrodzeniu

Lądy bujały w objęciu wszechświata,

Jak kołysane dziecko, — w ten pradawny

Czas, kiedy ziemia, nie dotknięta winą,

Jak kwiat lotosu czystością jaśniała,

Bogowie radzi w odwiedziny błogie

Ją woływali do obłocznych wyżyn,

I radzi na nią mieszkiwać schodzili.

............

GŁOS KAPŁANA.

O, rychlej serca oczyśćcie od zmazy,

Niech nie lgnie do niej żadnej winy cień!

Gdyż uczynione są zaś rzeczy wielkie,

Których pojęcie zakryte śmiertelnym!

ZBÓR.

Sługa ja boży, zbożnie słucham cię!

HIEROFANT.

Wonczas Kybela, matka wszystkich bogów,

Chwalebna, mocna, i światłem wschodząca,

Ziemię nawiedzić szła, litością zdjęta

Ku tej ubogiej, która, jak łupina

W sieci się wieków tam, to sam miotała.

Ród bogów mocnych i szerokowładnych

Bogini snadź już poczuła w swych żyłach,

I szła szukając, gdzieby się wypełnić

Mogły najświętsze wcieleń tajemnice.

ZBÓR.

O, bądź na wieki nam błogosławiona!

HIEROFANT.

W dni te, nad rzeką Gall, żył Attis, pasterz,

Młodzian przecudny, co nie znał rozkoszy.

A była jemu Kybela najpierwszą,

Ku której ogniem miłości rozgorzał.

Kochał ją tedy, a święta bogini

Dała mu wszystko, co tylko śmiertelny

Znieść może duchem słabym a bezmocnym.

ZBÓR.

Jak dziwnie w duszę wnika mi ta powieść!

HIEROFANT.

Wszystko mu dała!

Rozkwieconą ziemię,

Głos śpiewnych ptaków dyszący rozkoszą,

I lasów hymny o słońca zachodzie...

A kiedy zmierzchy opadły na ziemię,

I nad moczary i milczące góry,

Na gwiazdy palcem skinęła tworzącym,

A gwiazdy z niebios zstąpiły zwycięsko,

I utworzywszy płomienną koronę,

Wokół mu głowy pałały noc całą...

A łuna od nich biła tak ogromna,

Że stary ojciec, Okeanos siwy,

Budził się ze snu i pytał z podziwem,

Kto mu róż jasnych nasuł w modre łoże?

A więcej święta Kybela nie chciała

Mieć za tę miłość, jakiej snadź nie było

I już nie będzie aż po koniec świata,

Jeno maluczką rzecz: wierność Attisa.

ZBÓR.

O łasko bogów, jakże pojmę ciebie!

HIEROFANT.

Ale ułomnym jest człowiek.

Sto pokus

Czyha nań zewsząd, a krok nieświadomy

Rychlej się potknie, niż rozum ostrzeże.

Dwa w nas żywioły dyszą wiecznym bojem:

Duch i materya.

Miłość matki bogów

Pragnęła tylko ducha, lecz zbudzona

Żądza się o swe upomniała prawa,

I wprędce podległ jej ubogi Attis.

ZBÓR.

Współczuciem pałam i niecierpliwością!

HIEROFANT.

Zła nimfa jedna, lubieżna Sangaris,

Zamieszkiwała zdrój chłodny, podziemny,

U brzegu morza grzmiącego o brzegi.

A kiedy przyszło południe, zemdlony

Szedł oną stroną Attis, w myślach cały,

I w zdrój ten pojrzał.

U wejścia Sangaris

W nagości pięknej stała, jak bachantka.

Róże we włosach i na licach róże,

A w oczach wszystkie jasne gwiazdy nieba...

I ujrzał Attis łona jej lotusy,

I jako pszczoła za miodem lecąca,

Ustami upadł na białe to kwiecie...

A zaś w zdrój wstąpił, i w chłód ten i w świeżość,

W zdrój pełen mroków cienistej zieleni,

I modrej wody, i kropel dźwięczących.

ZBÓR.

O straszny grzechu!

Wino nieskończona!

HIEROFANT.

Wnet, dowiedziała się o tem Kybela,

A gniew jej buchnął, jako wielki pożar.

Wszakże i Attis poznał już swą winę,

I gorącemi twarz oblewał łzami,

I o skaliste ściany gór tłukł głową,

I łkał i płakał przez dzień i noc całą;

Aż, oszalawszy, obrócił swe kroki

Ku wielkiej górze, co nad widnokręgiem

Tron miała, i tam przed obliczem słońca,

Zdjęty rozpaczą, dłoń podniósł na siebie,

I sam, swą ręką, męzkość odjął sobie.

CHÓR.

Drżę cały...

Jakże straszne pokajanie!

HIEROFANT.

A matka bogów i wszechrodzicielka,

Tak się wzruszyła w bolejącem sercu,

Że znów Attisa do łaski przyjęła

I zeszła k'niemu, i wzięła na łono,

Świętemi włosy krew tamując jasną,

I między bogi wliczywszy człowieka,

Na tryumfalny wóz go posadziła,

Na wóz, co światem grzmi, i od tej pory

Jest Attis czystej przywrócon miłości.

ZBÓR.

O szczęście, jak mam pierś uchwycić twoją!

HIEROFANT.

U źródeł oto tajemnic stoimy...

Azaż bez winy świat się dziś być mniema?

Wszakże pokuta jest winy koroną,

A nad pierwotną czystość duszy — pała

Żar oczyszczenia...

W górę myśli wznieście!

Sam Plato, złota i brzęcząca pszczoła

Na ustach bogów, nie znalazł nic nad to...

Zdrój życia bije!

O spieszcie ku niemu!

Czemże bez życia byłby wszechświat cały?


text:
Ave Maris Stella, hymn najprzedniejszy na cześć Matki Boskiej, przez św. Bernarda ułożony, a w nieszporach większej części świąt jej odmawiany.

W chórze, pierwsza jego strofka mówi się lub śpiewa klęcząco.


text:
ber (bru), ‘rodzaj prosa’; nazwa prasłowiańska, obca litewszczyźnie, jak i inne imiona prosa; brzyk, brzyca, roślina podobna, ale brzyc, nie brzyca, u Cygańskiego (r. 1584) ‘rzęsa brzozowa’; zdrobniałe to; tak samo u wszystkich Słowian: rus.

bor, serb., słowień.

bar (węg.

borköles, ‘proso’, złożone, obie części to samo znaczą), czes. ber, łużyc.

bor.

Nazwy od ościstości; co do pnia p. barć, barki(?)


text:
Chór duchów izraelskich

Juliusz Słowacki

[Doktor Gut]

Nu to niemiecki cud,

Pan Chemik,

Akademik,

Aptekarz,

Czego ty z Litwy jechasz?

A Towiański

Człek Pański,

Oni z Gutem

Pokutę

Odprawili,

Że tu z Litwy przybyli.

Nu a [Szarlota]

[Za] żywota

Nu ta także

Przy [szwagrze]

Osoba

Większa niż oba.

Nu a [niewielka]

Pani Dejbelka

Ta chodzi

i [uwodzi]

Bez [węża,]

Gdy Pan Bóg spuści męża.

A Adam

Do nóg upadam.

On co rok

Jak prorok

Na kursie

Z Panem Bogiem w dyskursie.

A tu Koło,

Tak w nim wesoło,

Gdy czeka

Z daleka,

Aż Pan Bóg

Uczyni jaki krok.


text:
Bibljoteki.

W wiekach średnich naukami zajmowali się prawie wyłącznie duchowni i klasztory, a najwięcej benedyktyni i cystersi.

Pierwsze zatem bibljoteki w Polsce znajdowały się w klasztorach i u biskupów.

Ponieważ nie znano jeszcze druku, zakonnicy więc oddawali niezmierną przysługę dla oświaty, przepisując księgi na pergaminie.

Bibljoteki z takich książek, ze względu na koszt pergaminu i czas potrzebny do starannego przepisania, musiały być nieliczne i bardzo kosztowne.

W dziejach cywilizacyi praca benedyktynów została wiekopomną i przysłowiową na zawsze.

Ze wzmianek dziejowych wiemy, że około r. 1024 Marcin, biskup płocki, darował swoją bibljotekę kościołowi płockiemu.

Św. Stanisław, biskup krakowski, około r. 1050 przywiózł z Paryża zbiór dzieł do Krakowa.

Św. Salomea, córka Leszka Białego, zapisała r. 1268 książki swoje klasztorom.

Przy katedrze poznańskiej istniała bibljoteka już w wieku XI.

Kazimierz Wielki nabywał książki i rozsyłał kościołom.

We Wrocławiu bibljoteka biskupia i katedralna były największe.

Gosław, biskup płocki, zmarły r. 1296, wiele ksiąg pozostawił.

Kraków w wieku XIII, ile miał kościołów i klasztorów, tyle miał i bibljotek; było bowiem przysłowie: „Klasztor bez ksiąg — twierdza bez wojska“.

Niestety, miasta i klasztory były przed wiekiem XIV przeważnie z drzewa budowane i dlatego ginęły często całe w płomieniach.

Tak np. około r. 1260 bibljoteki benedyktyńskie na Łysej górze i w Sandomierzu spalone zostały przez Tatarów, a napady Litwy, Rusi, Krzyżaków, Jadźwingów i Mongołów były powodem zniszczenia mnogich bibljotek w Polsce za doby Piastów.

Za Jagiellonów wzmianki o bibljotekach w Polsce są już tak liczne, że przytaczać wszystkich niepodobna.

Teologowie, powołani z Polski na sobór konstancyjski (r. 1414—1418) i na bazylejski (1431—1443), powracając do kraju, przywozili z sobą wiele ksiąg pisanych.

Tomasz ze Strzępina, biskup krakowski, zasila bibljoteki w Krakowie, Poznaniu, Gnieźnie i Uniejowie.

Jakób z Podobicza, kujawianin, słynie w Polsce jako kunsztowny przepisywacz.

Wiek XV stanowi epokę olbrzymiego postępu cywilizacyi w Europie i Polsce.

Przyczynia się do tego głównie upowszechnienie papieru, wyrabianego ze szmat lnianych i wynalezienie druku około połowy powyższego stulecia.

Bibljoteka wszechnicy krakowskiej składa się już z kilku działów odrębnych, słynie benedyktyńska w Sieciechowie i Opatowie.

Przekładane są na język polski statuta, biblje, modlitewniki i śpiewniki; przepisują się kroniki polskie, klasycy rzymscy i t. d.

Bibljoteka, zebrana kosztem Władysława Jagiełły, zostaje umieszczona w Płocku.

Z powodu częstych pożarów, niszczących księgozbiory w budynkach drewnianych, Rudolf, uczony prowincjał dominikanów, muruje w Krakowie bibljotekę swemu klasztorowi, któremu Jadwiga w Pilicy r. 1403 zapisała na ten cel 120 grzywien.

Maciej z Miechowa, historyk, wystawił znacznym kosztem bibljotekę paulinom na Skałce.

Panowie, fundujący klasztory, lub inni dobrodzieje, sprowadzali dla tychże drogie pierwsze druki zagraniczne, zwane później inkunabułami (od cunabula — kolebka).

Jak wielką była ofiarność i obywatelskie poczucie we wspieraniu nauki u ówczesnych ludzi możnych, posłużyć może za przykład dawna bibljoteka bernardyńska w Tykocinie.

W zapadłym tym zakątku Podlasia klasztor tykociński posiadał około tysiąca dzieł, drukowanych w końcu XV i na początku XVI stulecia, dzieł, których kupno i sprowadzanie z zagranicy wyrównywało niewątpliwie owoczesnej wartości kilku folwarków.

Zygmunt I zgromadził księgozbiór, lubo niewielki, na zamku wileńskim.

Były tam biblje, księgi liturgiczne i kaznodziejskie, żywoty świętych, „Albertus magnus“, zielniki, kronika kijowska, „Fasciculus temporum“, historya trojańska i Aleksandra Wielkiego, „Ezop“, Statut polski, kanony i wszystkie księgi Justynianowe.

Król ten skupował książki po księgarniach całego kraju, a zwłaszcza w Piotrkowie, a okładki pokrywać kazał adamaszkiem i drogiemi materjami (Joachim Lelewel w „Dziejach bibljotek“).

Zygmunt August sprowadzał z zagranicy dzieła najcelniejszych autorów, a bibljotekarzem jego był Łukasz Górnicki, głośny pisarz polski, starosta tykociński.

Wszystkie księgi w bibljotece królewskie.

oprawione były jednostajnie — w deski, czerwoną skórą pokryte, z ozdobnymi wyciskami i wytłoczonym napisem: Monumentum Sigismundi Augusti.

Król umierając znakomity ten księgozbiór, tysiąc kilkaset dzieł doborowych obejmujący, testamentem przekazał jezuitom, świeżo do Wilna sprowadzonym, a Stefan Batory, zamieniając ich kolegjum na akademję, księgozbiór ten pomnożył.

Zamojscy, celem szerzenia oświaty w narodzie, założyli w Zamościu nietylko akademję i bibljotekę, lecz i takie zakłady pomocnicze, jak drukarnia i papiernia, dając świetny przykład do naśladowania innym panom i następnym wiekom.

Za Zygmuntów znane są bibljoteki: Szafrańców, Wolskich, tudzież miejskie w Gdańsku, Toruniu, Elblągu i inne.

Bugusław Radziwiłł, skłonny sercem swojem więcej ku Niemcom niż rodakom, w r. 1668 wzbogacił bibljotekę królewiecką darem 450 ksiąg drukowanych i rękopiśmiennych.

Duchowni świeccy gromadzą także bibljoteki, jak Stan.

Tarnowski, kanonik przemyski, lub zakupują księgi dla klasztorów, jak Aleks.

Mielnicki, opat trzemeszeński.

Wojny szwedzkie, tatarskie, kazackie i inne, przez lat kilka w połowie XVII wieku trwające, przez obrócenie w perzynę wielu miast, zamków, klasztorów i dworów, a z nimi bibljotek i drukarni, przez rozpędzenie szkół i zubożenie całej Rzeczypospolitej, przyczyniły się bardzo do upadku nauk w Polsce.

Wiele ksiąg i rękopisów zostało wywiezionych do Szwecyi, tak za Karola Gustawa, jak i później za Karola XII.

Żaden kraj w Europie nie doznał pod tym względem nigdy tylu zniszczeń, i rabunków, co Rzplita.

Z Inflant i z Warmii wywoził księgi do Szwecyi Gustaw Adolf, a z Korony — Karol Gustaw.

Ten ostatni zabrał np. bibljotekę jezuicką i bernardyńską z Poznania, wielką ilość ksiąg z Krakowa, a z Wilna te, które ukryto na górnym zamku.

Po traktacie oliwskim Szwedzi zwrócili część ksiąg, przywiezionych z Krakowa, ale nie mogli zwrócić tych, które strawił ogień (np. księgozbiory w Lesznie) i tych, które w drodze zatonęły lub zmarniały.

Katalog bibljoteki króla Jana III, która znajdowała się w Żółkwi i obejmowała około 2000 dzieł, a po zgonie Sobieskiego i jego dzieci przeszła na własność Załuskich, spisany r. 1689, ogłosił drukiem (r. 1879) Tadeusz ks. Lubomirski.

W r. 1714 przewieziono z Mitawy do Petersburga ksiąg 2500, z Rygi to, co po Szwedach pozostało, a w r. 1772 bibljotekę Radziwiłłowską z Nieświeża.

Za czasów saskich wzięto się gorliwie do gromadzenia i porządkowania bibljotek.

Sierakowski — biskup przemyski, Sapieha — sufragan wileński, Konarski u pijarów, Radliński u miechowitów, Śliwicki u misjonarzow, Królikowski u dominikanów — dawali kulturalne przykłady gromadzenia bibljotek.

Zakony sprowadzały — pisze Lelewel — dzieła poważne z zagranicy, spisywały porządne katalogi, obejmujące nieraz do 10,000 ksiąg.

Katalogi w Wąchocku z r. 1735, w Sieciechowie z r. 1757 w Miechowie z r. 1762, wykazują, że bibljoteka sieciechowska liczyła około 6,000, a miechowska i łysogórska po 9,000 tomów.

Wyrównywały im bibljoteki bazyljańska w Wilnie i dominikańska w Grodnie (przemieniona w r. 1832, po kasacie dominikanów, na gimnazjalną).

Wilno posiadało kilkanaście bibljotek klasztornych i wielki księgozbiór uniwersytecki.

Do większych w kraju należały: jezuicka w Połocku, paulińska w Częstochowie, misjonarskie w Łowiczu i Tykocinie.

Pijarzy i misjonarze warszawscy zgromadzili w XVIII wieku bibljoteki, liczące do 20,000 ksiąg.

Do wzbudzenia tego ruchu przyczynił się bardzo przykład niezwykłej w dziejach oświaty ofiarnej działalności księdza Józefa Andrzeja Załuskiego, referendarza koronnego.

Wprawdzie brat jego Andrzej Stanisław, biskup krakowski, nieco mu dopomógł, oddając do jego zbiorów swoje oraz nabyte po królu Janie III i prymasie Jędrzeju Olszowskim księgi, dopomagały mu też i inne dostojne osoby, lecz wszystko to było niczem w porównaniu z energją i pracą jego własną.

Z ruiną swego majątku i ograniczeniem pierwszych potrzeb życia, ksiądz referendarz zapamiętale zbierał książki.

Nawet kiedy, po upadku Leszczyńskiego r. 1734, kraj opuścić musiał i w Lotaryngii zamieszkał, całe swoje dochody na skupowanie ksiąg obracał.

Po powrocie do kraju, mając znacznie zwiększone intraty, dalej pracę swoją z jednakowym zapałem prowadził; poprzestawał na najprostszym i skąpym ludzi biednych posiłku, aby wszystko dla książek poświęcić.

Załuski nie był zbieraczem, polującym na osobliwości drukarskie, ale poważnym uczonym, który kompletował umiejętnie wszystkie działy piśmiennicze wiedzy ludzkiej, a w zebraniu wielkiej bibljoteki widział środek do podźwignięcia nauki i oświaty narodowej.

Obejmował on wielką swoją pamięcią treść każdej książki i na każdei prawie zostawił własnoręczną notatkę.

Nie było pierwej w Europie przykładu, aby jeden człowiek prywatny zgromadził w ciągu lat 30-tu tak potężny księgozbiór, który, licząc do 300,000 tomów i dziesiątki tysięcy rękopisów i rycin, dorównał trzem największym bibljotekom w Europie, a mianowicie: cesarskiej w Wiedniu, bawarskiej w Monachjum, i brytańskiej w Londynie[1]).

Niebawem też dowiedział się naród z „Kurjera Polskiego" w r. 1746, że w dniu 3 sierpnia, t. j.

w dniu imienin króla JMci Augusta III, wielka książnica Załuskich zostanie otworzona dla użytku publicznego.

Kurjer tym razem ogłosił tę wiadomość przedwcześnie, bo ksiądz referendarz nie mógł być obecny w Warszawie i otwarcie publiczne bibljoteki nastąpiło dopiero w rok potem.

Jakoż r. 1747 czytamy już rzetelne doniesienie, że „bibljoteka tuteczna publiczna, fundacji księcia JMci biskupa krakowskiego i JMci referendarza koronnego (czyniąc zadosyć danej roku przeszłego deklaracyi, że na dzień imienia Jego Królewskiej Mości Pana Naszego Miłościwego, t. j.

3 sierpnia miała być zupełnie uszykowana), znaczną pracą i staraniem pilnem wspomnionego JMci referendarza koronnego, aktualnie znajduje się w wydoskonalonym ułożenia porządku, a zatem odtąd dwa razy w tydzień, t. j. we wtorki i czwartki, od ósmej z rana aż do południa, a po południu od trzeciej do siódmej w lecie (a do piątej w zimie), będzie regularnie otwarta dla każdego kto przyjść raczy.

A zatem na pierwszy wtorek przyszłego tygodnia, wszystkich wobec i każdego zosobna, zaprasza do siebie ta bibljoteka, oraz uprasza, żeby się zachować wszyscy raczyli podług reguł, które przepisane ma zawsze (podług zwykłego u innych krajów zwyczaju) i które na drzwiach przybite będą".

Jakoż z wielką uroczystością otwarta została bibljoteka.

Ks. Józef Załuski sprowadził umyślnie uczonego Daniela Jaenisch'a, rodem z miasta Międzychoda (Birnbaum) w Poznańskiem, na bibljotekarza, dodał mu jezuitę Stefana Wulfersa do pomocy, i sam czynnie całą administracją wewnętrzną zajął się.

Bibljotekarz dla przypodobania się Załuskim od tego naprzód zaczął, iż przeszedł z wyznania ewangelickiego na rzymsko-katolickie, został księdzem i Janockim przezwał się; następnie pisał bardzo szacowne bibljograficzne książki w językach: łacińskim i niemieckim; ogłaszał rzadkie dzieła w tejże bibljotece znajdujące się.

Referendarz podobnież drukował i sam co tylko mu sił starczyło pisał wierszami i prozą; zostawszy zaś w roku 1758 biskupem kijowskim jeszcze bardziej swoje zbiory pomnażał i upodobanie do książek zaszczepiał.

Nie dał mu się w tem wyprzedzić książę biskup krakowski, który przykładając się do zamiaru brata, na ten użytek ustąpił mu zupełnie za żywota pałacu niegdyś Daniłowiczów, dawał corocznie nagrodę w złotym medalu za napisanie najlepszej rozprawy, na posiedzeniach tejże bibljoteki wyznaczonej; nakoniec testamentem swoim w roku 1753, wszystkie trzy swoje pałace przy kapucynach, na Krakowskiem Przedmieściu i na Pradze, tudzież dwie kamienice przy karmelitkach (dziś Towarzystwo Dobroczynności) z placami, a niemniej Falenty i Okęcie, jako posag dla bibljoteki naznaczył.

Ale pod niebytność księdza referendarza w Polsce w latach 1756 i 1757, poodmieniał znowu swoje zamiary i w ostatniej chorobie będąc, cały wyżej wymieniony testament przerobił inaczej: majętność i pałace, oprócz jednego przy kapucynach (dziś Rządu Gubernjalnego), od uprojektowanej fundacyi oderwawszy, donacyi nie zeznał, a tranzakcyi nie uczyniwszy, zmarł w tymże samym roku.

Była stąd kwestja wielka po jego śmierci, gdyż rodzeństwo upominało się o podział, i nietylko że o bibljotece wiedzieć nie chcieli, ale nawet do sprzedaży przystąpić zamierzali.

Nie było rady, ksiądz Józef Załuski zapożyczył i zadłużył się, aby spłacić pretendentów i sam jedynym bibljoteki właścicielem został; ratując zaś na przyszłość od podobnych przypadków, postanowił ją zapisać krajowi, a jezuitom pod główny dozór oddać, zastrzegając sobie tylko dożywotni i wolny jej użytek do śmierci.

Wszakże podług własnego jego zdania „cała ta bibljoteka była jego staraniem zebrana, gdy w roku 1760 ksiąg po bracie jego pozostałych, jako i bibljoteki króla Jana III, nie było nad półtrzecia tysiąca, i to dwie części zdefektowane przez liczne królewicza Jakóba pożyczki na wieczne oddanie, zaś biskup kijowski sam sprowadził do niej na dwa ktoć sto tysięcy woluminów".

Atoli projekt ten nie był od publiczności dobrze przyjęty, bo jezuici już mieli nieprzyjaciół; biskup tedy zmuszony był wykonanie takowego odroczyć.

W roku 1764, ponowił on znowu na sejmie prośbę swoją, aby Rzeczpospolita przyjęła w opiekę jego bibljotekę, żądając tylko, aby probostwo warszawskie nigdy z rąk familii Załuskich nie wychodziło.

Odmówiono mu wręcz wszystkiego; Załuski przecież nie cofał ofiary, zwłaszcza iż w r. 1773 skasowani jezuici główniejszą, przeszkodę sami usunęli.

Niebawem też i biskup 1774 r., dnia 9 stycznia, ze świata zeszedł, a Janocki ociemniał zupełnie.

Odtąd bibljoteką Załuskich zajął się ówczesny rząd polski, oddając ją pod główny nadzór nowo utworzonej Komisyi Edukacyjnej, czyli ministerjum oświaty.

Nakazano wówczas, aby żadnego nowego dzieła nie ważono się sprzedawać, dopóki bibljoteka publiczna nie otrzyma 1-go egzemplarza; obmyślano nawet, jakby dla niej wystawić nową, wspanialszą, lepszą i dogodniejszą budowę; radzono o tem wiele, lecz funduszu żadnego na to nie było, biskup zaś zostawił jeszcze 400,000 zł. na niej ciążącego długu.

Pozbawionego wzroku Janockiego, zawsze jednak prefekta bibljoteki, wyręczał ex-jezuita Koźmiński (któremu do pomocy dodany był ex-jezuita Bartsch), następnie Dyonizy Kniaźnin, a w końcu ks. Onufry Kopczyński, pijar i znakomity autor gramatyki polskiej.

Ten ostatni był najczynniejszy, nie skąpiąc własnego na pożytek bibljoteki nakładu.

Podług pięknej ryciny, przy rzadkiem dziele Janockiego o rękopismach bibljoteki Załuskich w r. 1752 z druku wydanem, gmach ten wyglądał jak następuje: facjata domu głównego od dziedzińca przedstawiała parter, dwa piętra i półpiętrze pod dachem, z owalnemi oknami, oraz w dachu dwie facjatki owalne.

W każdem piętrze po sześć okien z frontu, poprzedzielane gładkimi pionowymi pasami nakształt Bibljoteka Załuskich przy ulicy Daniłowiczowskiej w Warszawie.

słupów; do drzwi głównych we środku gmachu umieszczonych, nad któremi rycerz z dzidą w ręku rzeźbiarską robotą był wyobrażony, wchodziło się po kilku zewnętrznych wschodach, ozdobionych kilkoma posągami.

Po nad gzymsem na tarczy ozdobnie wyginanej, pod mitrą biskupią i książęcą, a pod spodem koroną, umieszczony był herb Junosza domu Załuskich, ośm posągów przyozdabiały balustradę nad gzymsem idącą, a nad wysokim dachem latarnia, przykryta wyginaną kopułą, rzucała światło do środka.

W późniejszych wizerunkach tejże budowli w r. 1762 i 1788 znajdujemy niektóre różnice".

Za bibljotekarstwa Kopczyńskiego r. 1795 bibljoteka Załuskich została przewieziona z Warszawy do Petersburga i wcielona do cesarskiej, liczącej 20,000 tomów.

Przy pospiesznem pakowaniu, dużo książek zostało uszkodzonych, a potem na złych litewskich drogach około Grodna porozbijało się wiele pak, tak, że potem w Grodnie korcami księgi te sprzedawano.

Według pierwszego sprawozdania, drukowanego r. 1809 przez Olenina, bibljoteka ta po przewiezieniu obejmowała 262,640 woluminów, 24,573 rycin i przeszło 10,000 rękopisów.

Atoli w 90 lat po przewiezieniu, czasopismo Russkij Archiw podało pamiętniki Antonowskiego, w których jest mowa o uporządkowaniu publicznej bibljoteki po jej przywiezieniu z Warszawy.

Autor pamiętników, uczestniczący w tej pracy, powiada: „Będąc mianowany bibljotekarzem byłej publicznej warszawskiej, a obecnie cesarskiej biblioteki petersburgskiej, znalazłem w niej daleko więcej książek, niż wykazał historyograf Biszing i inni".

Tu wylicza szczegółowo, że w językach: polskim, angielskim, holenderskim, niemieckim, łacińskim, włoskim, francuskim, hiszpańskim, greckim i kilkunastu innych, wraz z rękopisami i broszurami, znajdowało się numerów 395,045.

Sztychów i rysunków, tak oprawionych w księgi, jak w 75-ciu tekach, ogółem było sztuk 40,618, zielników z rysunkami i przylepionemi roślinami 16, a w tej liczbie książek uszkodzonych podczas przewozu jesienią z Warszawy - 1802.

Król Stanisław Poniatowski posiadał bibljotekę z dzieł nowych, około 20 tysięcy tomów obejmującą.

Mieściła się ona w pawilonie, łączącym zamek królewski w Warszawie z pałacykiem „pod blachą", a bibljotekarzem jej był uczony ks. Jan Albertrandy.

Po królu odziedziczył tę bibljotekę książę Józef Poniatowski, a od niego nabył 15,500 tomów wraz z gabinetem numizmatycznym za 7,000 dukatów dla liceum krzemienieckiego Tadeusz Czacki.

Część tylko książek i dokumentów przeszła na własność Czackiego, który gromadził w Porycku na Wołyniu niepospolite skarby.

Po śmierci Czackiego cała bibljoteka jego, licząca do 20,000 tomów i 9,800 rękopisów, a w tej liczbie 8,500 dzieł samej Polski tyczących, nabytą została za 11,000 dukatów przez książąt Czartoryskich do Puław.

Książę Adam Czartoryski, generał ziem podolskich, miał w „pałacu niebieskim" w Warszawie także piękny księgozbiór, przewieziony potem do Puław.

Tym sposobem z kilku źródeł uformowała się bogata bibljoteka puławska, która w r. 1831 przewieziona została do Sieniawy w Galicyi, a w 40 lat potem z Sieniawy do Krakowa.

Joachim Chreptowicz w Szczorsach, Sapiehowie w Kodniu, Mniszchowie w Wiśniowcu zgromadzili także znaczne księgozbiory, lubo wychowanie cudzoziemskie arystokracyi polskiej wywierało ten wpływ szkodliwy, że mniej dbano o książki polskie niż obce.

Wyjątek stanowiły tylko umysły głębsze i oświatę narodową miłujące, jak Czartoryscy, Działyńscy, Ossoliński, Czacki i kilku innych, ale liczba tych nie była wielka.

Bibljoteka Lubomirskich przeszła na własność Potockich w Wilanowie.

Hr. Maksymiljan Ossoliński ze zbiorów swoich utworzył bibljotekę imienia Ossolińskich we Lwowie; zapisawszy ją na użytek publiczny w r. 1817, rozszerzył na jej pomieszczenie gmach, nabyty po karmelitankach, i funduszami uposażył.

Biblioteka ta dopiero po jego śmierci w r. 1827 przewieziona z Wiednia do Lwowa, zawierała wówczas 22,798 dzieł, nie licząc rękopisów, rycin, map i numizmatów.

W podobny sposób Edward hr. Raczyński w r. 1827 księgozbiór 20,000 tomów wynoszący zapisał miastu Poznaniowi, wraz z gmachem i kapitałem 220,000 talarów na uposażenie.

Bibljoteka ta otworzona została dla publiczności 5 maja 1829 r.

Na Białorusi wielkiej sławy używała bibljoteka jezuitów w Połocku do r. 1819, w którym zakon ten został zniesiony, a bibljoteka w znacznej części rozproszona, resztę zaś dostali razem ze szkołą pijarzy.

Bibljoteka liceum krzemienieckiego (licząca r. 1831 tomów 34,378), po zamknięciu liceum w r. 1832, przewieziona została do Kijowa, gdzie utworzono z niej uniwersytecką.

Bogate zbiory przeszły tamże.

Wileńska, która z górą 50,000 tomów zawierała, po zamknięciu uniwersytetu, rozdzielona między Petersburg, Kijów i Charków.

Bibljoteka Towarzystwa przyjaciół nauk Warszawie otwarta została dla użytku publicznego w r. 1811.

Do najbogatszych należała bibljoteka hr. Tytusa Działyńskiego w Kórniku pod Poznaniem.

Gromadzili także księgozbiory: Antoni hr. Wnętrze bibljoteki Jagiellońskiej w Krakowie.

Stadnicki w Żmigrodzie, Józef Kuropatnicki w Lipinkach, książę Radziwiłł w Nieborowie, Jan hr. Tarnowski w Dzikowie, Platerowie w Daugieliszkach, Borchowie w Inflantach, Krasińscy, Zamojscy, Przeździeccy w Warszawie, Wiktor Baworowski we Lwowie, Gwalbert Pawlikowski w Medyce, Piotr Moszyński w Krakowie, Gustaw Zieliński w Skępem, Aleksander Chodkiewicz w Młynowie na Wołyniu, Tyszkiewiczowie w Świsłoczy i Łochojsku na Litwie.

Konstanty Świdziński zgromadził w Chodorkowie na Ukrainie księgozbiór, 18,000 tomów liczący, przewieziony potem do Sulgostowa w Królestwie, stamtąd do Chrobrza Wielopolskich, przez których zwrócony został rodzinie Świdzinskiego, a ta, spełniając wolę ś. p. Konstantego, aby bibljoteka otwartą była dla użytku naukowego w Warszawie, odstąpiła ją pod stosownymi warunkami ordynacyi Krasińskich.

Pierwszym, a bardzo zasłużonym i czynnym bibljotekarzem księgozbioru Konst.

Świdzińskiego był Nowakowski, późniejszy ksiądz Wacław, kapucyn i autor krakowski.

Do najbardziej obfitujących w rzadkie druki polskie należały bibljoteka, zebrana przez Cyprjana Walewskiego i podarowana Akademii Um.

do Krakowa, tudzież Emeryka Czapskiego, przewieziona ze Stańkowa do Krakowa.

Znaczny księgozbiór zebrał także (10,000 tomów) Zygm.

Gloger w Jeżewie i Aleksander Jelski w Zamościu na Litwie.

Największych bibljotek polskich dzisiaj jest 5: uniwersytecka czyli t. z.

„Główna" w Warszawie, Jagiellońska oraz ks. Czartoryskich (dawna puławska) w Krakowie, zakładu Ossolińskich we Lwowie i dawna Załuskich, wcielona do cesarskiej w Petersburgu.

Rzecz szczególna a zarazem smutna, że poczucie kulturalne tworzenia bibljotek domowych, zwłaszcza po dworach wiejskich, które powinno się pogłębiać z biegiem czasu, było w drugiej połowie wieku XVIII-go i w pierwszej XIX więcej rozwinięte, niż to widzimy w dobie współczesnej.

Na dowód tego piszący pozwala sobie przytoczyć, iż w okolicy jego rodzinnej (w Tykocińskiem), za lat jego dziecinnych, t. j.

w 6-tym dziesiątku XIX wieku, istniało w promieniu 3-milowym 8 bibljotek, a mianowicie: 3 klasztorne po kilka tysięcy tomów liczące (misjonarska i bernardyńska w Tykocinie i dominikańska w Choroszczy), oraz po dworach w Mężeninie, Stelmachowie, Kowalewszczyźnie (po Orsettich), Szepietowie (po Szepietowskich) i w Nowosiołkach (Jana Leśniewskiego, stanowiąca czytelnię sąsiedzką).

Z tych 8-miu w następnych 30-tu latach pozostały zaledwie 2.

Sporo wiadomości o bibljotekach polskich, ale wiadomości ogólnikowych, ale wiadomości ogólnikowych, a nie bibljograficznych, zebrał Franc.

Radziszewski w książce p. n. „Wiadomość historyczno-statystyczna o bibljotekach i archiwach.

Kraków, r. 1875”.

Historję najstarszej w Polsce bibljoteki uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie napisał Jerzy Samuel Bandtkie, a wydał ją Ambroży Grabowski tamże r. 1821.

Bibljoteka ta wzmogła się dopiero i rozkwitła od r. 1867 pod zarządem najznakomitszego polskiego bibljografa Karola Estrejchera, autora olbrzymiej Bibljografii polskiej.

Nie mamy tu miejsca na wyliczanie wszystkich opisów i prac o bibljotekach polskich.

Wspomnimy tylko, że J. Lelewel wydał r. 1827 ogólne „Dzieje Bibljotek” (100 odbitek z „Dziennika Warszawskiego” str. 254).

Stanisław Dunin Borkowski napisał broszurę „O obowiązkach bibljotekarza”, wydaną r. 1829 we Lwowie.

Fel.

Maks.

Sobieszczański pisał dość obszernie o bibljotece Załuskich.

Przypisy

↑ Lelewel pisze, iż w czasie przymusowej niebytności biskupa Załuskiego «sprzedano za 36000 złotych jego sztychy, które mogły dziesięć razy tyle wartować».


text:
←Tom III Rozdział ósmy Faraon

Tom III

Rozdział dziewiąty

Bolesław Prus Tom III Rozdział dziesiąty→

Rozdział dziewiąty

- I zjadł?

- Rodzice byli kontenci!... - rzekł kapłan.

- Powiedz mi - spytał po namyśle faraon - jakim sposobem wy, ludzie mądrzy, możecie składać hołdy zwierzętom, które w dodatku, gdy nie ma widzów, okładacie kijami!...

- A co wy rozumiecie?

- Znamy - mówił kapłan - budowę sklepienia niebieskiego i ruchy gwiazd.

- Cóż z tego przyjdzie komu?...

Była chwila, że uniesione zapałem pospólstwo chciało wybiec na środek alei i otoczyć pana.

Ale Ramzes jednym znakiem ręki powstrzymał żyjącą powódź i zapobiegł świętokradztwu.

Z przykrych medytacji wyrwał go głos arcykapłana Mefresa:

- Wasza świątobliwość - mówił starzec - ty, najdostojniejszy powierniku bogów (tu ukłonił się Herhorowi), wy nomarchowie, pisarze, rycerze i ludu pospolity!

Najdostojniejszy arcykapłan tej świątyni, Herhor, wezwał nas, abyśmy starym obyczajem osądzili ziemskie postępki zmarłego faraona i odmówili mu lub przyznali - prawo pogrzebu...

"Horus wół, Apis silny, który połączył korony królestwa, krogulec złoty rządzący szablą, zwycięzca dziewięciu narodów, król Wyższego i Niższego Egiptu, władca dwu światów, syn słońca Amen-mer-Ramessu, ukochany przez Amon-Ra, pan i władca Tebaidy, syn Amon-Ra, przybrany za syna przez Horusa, a spłodzony przez Hormacha, król Egiptu, władca Fenicji, panujący nad dziewięcioma narodami."

Płaczki.

O dostojny podróżniku, któryý kierujesz swe kroki do ziemi wieczności, jakże prędko wydzierają nam ciebie!...

Chór II.

Chór I.

O bogowie, użyczcie Ozirisowi-Mer-amen-Ramzesowi tysiące tysięcy kruż wina, tysiące szat, chlebów i wołów...

Chór II.

góra strony


text:
Brzeskie biskupstwo (ruskie), było drugim tytułem biskupa włodzimierskiego na Wołyniu, weszłym w użycie w XVI w., około czasów unji brzeskiej.

W XVIII w. suffragani i koadjutorowie biskupów włodzimierskich noszą drugi ten tytuł djecezjalny i nazywają się „brzeskimi.”

Ukaz z d.

28 Kw.

1797 r. zniósł biskupstwo włodzimierskie, a na to miejsce ustanowił brzeskie, trwające do 1839 r., a rozciągające się pierwotnie na gubernje, tak zwaną Litewską i Mińską.

Biskupem brzeskiem zoztał ks. Arseni Głowniewski, poprzednio koadjutor włodzimierski, po którego śmierci biskupstwo objął ks. Józafat Bułhak, od r. 1812 obok tego i metropolita, którego Pap.

Pius VII mianował delegatem apostolskim.

R.

1809 do biskupstwa tego, po zniesieniu biskupstwa supraślskiego (Uk.

z d.

14 Lutego t.

r.), włączony został obwód Białostocki, odpadły od Prus.

Tegoż r. wznowiony został tytuł biskupa włodzimierskiego dla suffragana brzeskiego Leona Jaworowskiego.

Kapituła katedralna miała 6 prałatów (archiprezbyra, archidjakona, scholastyka, kustosza, kantora i kanclerza), 13 kanoników i 4 kanon.

honorowych.

Dekanatów było 22: grodzieński, lidzki, słonimski, wołkowyski, nowogródzki, cyryński, brzeski, kamieniecki, kobryński, prużański, poleski, lubieszowski, janowski, drohiczyński, białostocki, bielski, drohicki, nowodworski (te 4 w obw. białostockim), słucki, piński, rzeczycki i mozyrski (te 4 w gub.

mińsk.).

Bazyljańskich opactw było w djecezji cztery: supraślskie, leszczyńskie, kobryńskie i grodzieńskie.


text:
CHOĆ PÓL I ŁĄK.

Nie dla mnie już

Niech z twoich szat

Szumiący gaj

I otocz mnie

Miłością dusz promienną.


text:
Henryk Sienkiewicz

Wyrok Zeusa

Bajka grecka

Raz wieczorem spotkali się na skałach Pnyksu Apollo i Hermes i stanąwszy na krawędzi wiszaru spoglądali na Ateny.

Wieczór był cudny; słońce przetoczyło się już z Archipelagu ku Morzu Jońskiemu i zanurzało z wolna swą promienną głowę w turkusową, gładką roztocz.

Ale szczyty Hymetu i Penteliku świeciły jeszcze jakby oblane stopionym złotem i prócz tego na niebie była zorza wieczorna.

W blaskach jej tonął cały Akropol.

Białe marmury Propylejów, Partenonu i Erechtejonu wydawały się różowe i tak lekkie, jakby kamień stracił wszelką wagę lub jakby były sennym zjawiskiem.

Ostrze włóczni olbrzymiej Ateny Promachos płonęło w zorzy niby zapalona nad Attyką pochodnia.

Na niebie ważyło się na rozpostartych skrzydłach kilka jastrzębi, które leciały na nocleg do gniazd ukrytych w skałach.

Ludzie wracali gromadami z robót polnych do miasta.

Drogą od Pireus szły muły i osły, dźwigając zawieszone po bokach kosze pełne oliwek lub złocistego winogradu; za nimi, w czerwonych obłokach kurzu, ciągnęły stada kóz krętorogich, przed każdym stadem kozieł białobrody, po bokach psy czujne, z tyłu pasterz grający na multankach lub cienkim źdźble owsianym.

Między stadami posuwały się z wolna wozy wiozące boski jęczmień, ciągnione przez woły leniwe; tu i ówdzie mijały się oddziały hoplitów, przybranych w miedź, dążących na nocną straż do Pireus lub Aten.

W dole miasto wrzało jeszcze życiem.

U wielkiej fontanny, w pobliżu Poikile leżącej, młode dziewczęta, przybrane w białe szaty, czerpały wodę, śpiewając, chychocąc głośno lub broniąc się chłopcom, którzy zarzucali na nie pęta plecione z bluszczów i wiciokrzewu.

Inne, naczerpawszy już wody, z amforami, wspartymi na ramieniu, i ręką wzniesioną do góry, szły do domów lekkie i wdzięczne, do nimf nieśmiertelnych podobne.

Łagodny wietrzyk, z równiny attyckiej wiejący, donosił do uszu dwóch bogów odgłosy śmiechu, śpiewów i pocałunków.

„W dal godzący” Apollo, dla którego oczu nie było nic pod niebem milszego nad niewiastę, zwrócił się do Argobójcy, i rzekł:

— O synu Mai, jakże piękne są Atenki!

— I cnotliwe, mój Promienisty — odpowiedział Hermes — bo pod opieką Pallady zostają.

Srebrnołuki bóg umilkł i patrzył, a słuchał dalej.

Tymczasem zorze z wolna gasły, ruch stopniowo ustawał; niewolnicy scytyjscy zamknęli bramy i wreszcie uczyniło się cicho.

Noc ambrozyjska rzuciła ciemną, nabijaną gwiazdami, zasłonę na Akropol, miasto i okolicę.

Lecz mrok nie trwał długo.

Wkrótce z Archipelagu wynurzyła się blada Selene i poczęła żeglować jak srebrna łódź po niebieskim przestworzu.

I znów rozświeciły się marmury na Akropolu, tylko świeciły teraz jasnozielonym światłem i były jeszcze do sennego zjawiska podobniejsze.

— Trzeba przyznać — rzekł „W dal godzący” — że Atene cudną sobie obrała siedzibę.

— Ha!

mądra ona!

Któż mógł lepiej od niej wybrać? — odpowiedział Hermes.

— Przy tym Zews ma dziwną do niej słabość.

Byle go tylko, prosząc o coś, pogłaskała po brodzie, zaraz nazwie ją swą Tritogeneją, córeczką kochaną, wszystko przyrzeknie i na wszystko skinieniem głowy przyzwoli.

— Tritogeneja nudzi mnie czasem — mruknął syn Latony.

— Zauważyłem to i ja, że ona staje się teraz nudna — odpowiedział Hermes.

— Jak stary perypatetyk.

A przy tym i cnotliwa do obrzydliwości, zupełnie jak moja siostra Artemis.

— Albo jak jej własne służki, Atenki.

Promienisty zwrócił się ku Argobójcy:

— Drugi raz już wspominasz, jakby umyślnie, o cnocie Atenek.

Czy one naprawdę takie niezłomne?

— Bajecznie, o synu Latony!

— Proszę! — rzekł Apollo.

— A czy sądzisz, że jest w tym mieście choć jedna kobieta, która by się oparła mnie?

— Myślę, że tak.

— Mnie?

Apollinowi?

— Tobie, mój Promienisty!

— Mnie, który ją opętam poezją, oczaruję pieśnią i muzyką?

— Tobie, mój Promienisty!

— Gdybyś był uczciwym bogiem, gotów bym pójść o zakład.

Ale ty, Argobójco, jeśli przegrasz, ulotnisz się natychmiast razem ze swymi sandałami, z posochem, i tyle cię będę widział!

— Nie.

Położę jedną rękę na ziemi, drugą na morzu i przysięgnę na Hades.

Takiej przysięgi dotrzymuję nie tylko ja, ale nawet członkowie magistratu w Atenach.

— No!

to znów przesadzasz.

Ale dobrze!

Jeśli przegrasz, musisz mi dostawić na Trinakię stado długorogich wołów, które ukradniesz u kogo ci się podoba, tak jak w swoim czasie, będąc jeszcze chłopięciem, ukradłeś moje stada na Pierii.

— Zgoda!

A co dostanę, jeśli wygram?

— Wybierzesz, co chcesz.

— Słuchaj mnie, „W dal godzący”, będę z tobą szczery, co, jak wiesz, nieczęsto mi się zdarza.

Raz posłany przez Zewsa, nie pomnę już w jakiej sprawie, przelatywałem właśnie nad twoją Trinakią i ujrzałem Lampecję, która wraz z Featuzą strzeże tam twoich stad.

Od tej chwili nie mam spokoju.

Lampecja nie schodzi mi z oczu, z pamięci, kocham ją i wzdycham do niej dniem i nocą.

Jeżeli wygram, jeżeli znajdzie się w Atenach kobieta tak cnotliwa, że ci się oprze, dasz mi Lampecję.

Niczego więcej nie żądam.

Srebrnołuki począł kiwać głową.

— Że też miłość umie się zagnieździć nawet w sercu patrona kupców.

Ale bardzo chętnie.

Dam ci Lampecję, tym bardziej że ona teraz nie może się pogodzić z Featuzą.

Mówiąc nawiasem, obie są zakochane we mnie i dlatego się kłócą.

Radość wielka strzeliła z oczu Argobójcy.

— Więc zakład stoi — rzekł.

— Jedno tylko: kobietę, na której chcesz próbować swojej boskiej mocy, ja ci wybiorę.

— Byle była piękna!

— Będzie godna ciebie.

— Przyznaj się, żeś już jakąś upatrzył.

— Przyznaję.

— Dziewica, mężatka czy wdowa?

— Rozumie się, mężatka.

Pannę czy wdowę, mógłbyś sobie zjednać obietnicą małżeństwa.

— Jak jej na imię?

— Eryfila.

Jest to żona piekarza.

— Piekarza? — spytał, krzywiąc się, Promienisty.

— To mi się mniej podoba.

— Cóż chcesz!

Ja w tych kołach najczęściej się obracam…

Męża Eryfili nie ma obecnie w domu; pojechał do Megary.

Ta piekarzowa jest najpiękniejszą kobietą, jaka kiedykolwiek stąpała po matce ziemi.

— Ciekawym.

— Jeszcze jeden warunek, mój Srebrnołuki.

Przyrzecz mi, że użyjesz tylko sposobów godnych ciebie i nie postąpisz w żadnym razie, jak by postąpił taki na przykład gbur jak Ares lub nawet, mówiąc między nami, jak postępuje ojciec nasz wspólny, Chmurozbiórca.

— Za kogo mnie masz! — rzekł Apollo.

— Zatem wszystko umówione i mogę ci pokazać Eryfilę.

Powietrze zniosło zaraz obydwóch bogów z Pnyksu i po chwili zawiśli obaj nad jednym z domów opodal Stoa.

Argobójca podniósł potężną dłonią cały wierzch domu równie łatwo, jak gospodyni gotująca strawę podnosi pokrywę garnka i, ukazując niewiastę siedzącą w zamkniętym od ulicy miedzianą kratą i wełnianą zasłoną sklepie, rzekł:

— Patrz!

Apollo spojrzał i skamieniał.

Nigdy Attyka, nigdy cała ziemia grecka nie wydała piękniejszego kwiatu nad tę niewiastę.

Przy blasku potrójnego kaganka siedziała pochylona nad stołem i zapisywała coś pilnie na marmurowych tabliczkach.

Długie jej spuszczone rzęsy rzucały cień na policzki, chwilami jednak podnosiła głowę i oczy w górę, jakby się namyślając i przypominając sobie, co jeszcze ma zapisać, a wówczas widać było jej cudne źrenice, tak błękitne, że przy nich turkusowa toń Archipelagu wydałaby się bladą i spłowiałą.

Była to po prostu twarz Kiprydy, biała jak piana morska, zaróżowiona jak jutrzenka, o purpurowych jak syryjska purpura ustach i złocistej fali włosów — piękna, najpiękniejsza na ziemi — piękna jak kwiat, jak światło, jak pieśń!

Gdy spuszczała oczy, wydawała się cichą i słodką, gdy je podnosiła w zamyśleniu — natchnioną.

Pod Promienistym poczęły drżeć boskie łydki, nagle wsparł głowę na ramieniu Hermesa i szepnął:

— Hermesie, ja ją kocham!

Ta albo żadna!

Hermes uśmiechnął się chytrze i byłby zatarł z radości ręce pod fałdami chleny, gdyby nie to, że w prawicy trzymał posoch.

Tymczasem złotowłosa wzięła tabliczkę i poczęła na niej pisać.

Rozchyliły się przy tym jej boskie usta i zaszemrał jej głos, do głosu formingi podobny:

— …członek areopagu Melanokles za chleb przez dwa miesiące: drachm czterdzieści pięć i cztery obole… napiszmy dla okrągłości drachm czterdzieści sześć…

Na Atenę!

napiszmy pięćdziesiąt — mąż będzie kontent.

Ach, ten Melanokles…

Gdybyś ty nie mógł przyczepić się do nas o fałszywą wagę, dałabym ja ci kredyt…

Ale z szarańczą trzeba być dobrze…

Apollo słów nie słuchał, poił się tylko dźwiękiem głosu, urokiem postaci i szeptał:

— Ta albo żadna!

Złotowłosa mówiła, pisząc, dalej:

— Alcybiades, za przaśne placki na miodzie z Hymetu dla hetery Chryzalis: min trzy.

Ten nigdy nie sprawdza rachunków, przy tym poklepał mnie raz na Stoa po łopatce… napiszmy więc: min cztery.

Kiedy głupi, niech płaci…

Ale też i ta Chryzalis!…

Chyba karmi plackami swoje karpie w sadzawce albo może Alcybiades umyślnie ją tuczy, by ją potem sprzedać kupcom fenickim za kółka z kości słoniowej do uprzęży.

Apollo na słowa nie zważał, poił się tylko głosem i szeptał do Hermesa:

— Ta albo żadna!

Lecz syn Mai nakrył nagle dom i cudne zjawisko znikło, a Promienistemu zdawało się, że razem z nim nikną gwiazdy, czernieje księżyc i świat cały przesłania się ciemnością krain kimeryjskich.

— Kiedy się zakład ma rozstrzygnąć? — spytał Hermes.

— Dziś, natychmiast!

— Ona pod niebytność męża sypia w sklepie.

Możesz tam stanąć na ulicy, przed tą kratą.

Jeśli odsunie zasłonę i kratę ci otworzy, ja zakład przegrałem.

— Przegrałeś! — zawołał „W dal godzący”.

I nie tak szybko letnia błyskawica przebiega nocą między wschodem a zachodem, jak on pomknął nad słone fale Archipelagu.

Tam uprosiwszy Amfitrytę o pustą skorupę żółwia, nawiązał na niej promieni słonecznych i z gotową formingą powrócił do Aten.

W mieście było już zupełnie cicho, światła pogasły, tylko domy i świątynie bielały w blasku księżyca, który wysoko wypłynął na niebo.

Sklep leżał w załamaniu murów, a w nim, za kratą i zasłoną, spała prześliczna Eryfila.

Promienisty, stanąwszy na ulicy, począł uderzać w struny formingi.

Pragnąc obudzić lekko swą ukochaną, zagrał z początku tak cicho, jak cicho wieczorem wiosennym brzęczą roje komarów nad Ilissem.

Lecz pieśń wzbierała stopniowo niby górski strumień po boskim deszczu i coraz potężniejsza, słodsza, bardziej upajająca napełniała całe powietrze, które poczęło drżeć lubieżnie.

Tajemniczy ptak Ateny przyleciał cichym lotem od strony Akropolu i siadł na pobliskiej kolumnie nieruchomy.

Wtem nagie ramię, godne Fidiasza lub Praksytela, bielsze od pentylickich marmurów, odsunęło zasłonę.

W Promienistym zamarło serce ze wzruszenia.

I rozległ się głos Eryfili:

— Co tam za chłystek włóczy się po nocy i brzdąka?!

Nie dość się człowiek w dzień napracuje, jeszcze mu w nocy spać nie dadzą!

— Eryfilo!

Eryfilo! — zawołał Srebrnołuki.

I począł śpiewać:

Z Parnasu wyniosłych szczytów,

Gdzie w blasku i wśród błękitów

Natchnione Muzy koleją

Natchnione pieśni mi pieją:

Ja bóg!

Ja światłość uczczona

Spływam!…

Ty otwórz ramiona,

A wieczność będzie mi chwilą

Na piersi twej, Eryfilo!

— Na świętą mąkę ofiarną! — zawołała żona piekarza.

— Ten urwis do mnie śpiewa i mnie tu chce zbałamucić!…

A nie pójdzieszże ty do domu, utrapieńcze?!

Promienisty, chcąc ją przekonać, że nie jest zwykłym śmiertelnikiem, zaświecił tak, że od jego blasku zajaśniała ziemia i powietrze — lecz Eryfila widząc to zawołała:

— Schował nicpoń latarkę pod chleną i za jakiegoś boga mi się tu podaje!

O córko możnego Diosa!

Podatkami umieją nas cisnąć, a nie ma za to nawet straży scytyjskiej w mieście, która by takich wartogłowów do kozy brała!

Apollo nie dał za wygraną i śpiewał dalej:

Ach, otwórz ramiona białe,

Ja ci wieczystą dam chwałę…

Nad wszystkie w niebie boginie

Imię twe w świecie zasłynie —

Ja nieśmiertelność dam tobie,

Jak cię tak, piękna, ozdobię

Potęgą boskiego słowa,

Że żadna w Grecji królowa

Nie będzie tak uwielbiana!

Ach, otwórz, otwórz, ramiona!…

Z błękitów obedrę morze,

Z purpury i złota zorze,

Z skier gwiazdy, a z rosy kwiaty

I z tej świetlistej tkaniny

Uczynię dla mej jedynej

Tęczowe Kiprydy szaty…

I głos boga poezji brzmiał tak cudnie, że cud wywołał.

Oto wśród ambrozyjskiej nocy zadrgała złocista włócznia w ręku stojącej na Akropolu Ateny i marmurowa głowa olbrzymiego posągu zwróciła się nieco ku Katapolis, by lepiej słuchać słów pieśni…

Słuchały niebo i ziemia; morze przestało szumieć i legło ciche przy brzegach; nawet blada Selene przerwała swą nocną po niebie wędrówkę i stanęła nad Atenami nieruchoma.

A gdy Apollo skończył, wstał lekki wiatr i niósł pieśń przez całą Grecję, gdziekolwiek zaś zasłyszało choć jeden jej ton dziecko w kolebce, tam z tego dziecka miał wyrosnąć poeta.

Lecz zanim jeszcze syn Latony skończył, gniewna Eryfila poczęła krzyczeć głośno:

— Głupiec jakiś!

Rosą tu będzie kupczył i gwiazdami.

Że męża w domu nie ma, to myślisz, że wszystko ci wolno?

Hej, szkoda, że czeladzi nie mam pod ręką, nauczyłabym ja cię rozumu!

Ale i tak oduczę cię, mydłku, włóczyć się po nocy z bałabajką!

To rzekłszy porwała za dzieżę z kwasem rozczynowym i, chlusnąwszy przez kratę, oblała Promienistemu promienistą twarz, promienisty kark, promienistą chlenę i formingę.

Jęknął na to Apollo i, zakrywszy swą natchnioną głowę połą mokrej chleny, odszedł we wstydzie i złości.

A czekający na Pnyksie Hermes brał się za boki, stawał na głowie i wywijał z radości posochem.

Gdy jednak strapiony syn Latony zbliżył się ku niemu, chytry opiekun handlarzy udał współczucie i rzekł:

— Przykro mi, żeś przegrał, o „W dal godzący”!

— Idźże precz, francie! — odrzekł z gniewem Apollo.

— Pójdę, tylko mi oddasz Lampecję.

— Bodaj ci Cerber łydki poszarpał!

Nie dam Lampecji i mówię: idź precz!

bo ci twój posoch na głowie połamię.

Argobójca wiedział, że gdy Apollo zły, to nie ma z nim żartów, więc odsunął się przezornie i rzekł:

— Jeśli chcesz mnie oszukać, to bądźże ty nadal Hermesem, a ja zostanę Apollinem.

Wiem, że nade mną potęgą górujesz i że ukrzywdzić mnie możesz, ale na szczęście jest ktoś od ciebie mocniejszy i ten nas rozsądzi.

Wzywam cię, Promienisty, na sąd Kronida!…

Chodź ze mną!

Zląkł się imienia Kronida Apollo, nie śmiał odmówić i poszli.

A tymczasem poczęło świtać.

Attyka wychyliła się z cienia.

Różanopalca jutrzenka weszła na niebo od strony Archipelagu.

Zews spędził noc na szczycie Idy — a czy spał, czy nie spał i co tam robił, nikt tego nie wiedział, bo Mgłonośca osłonił się mgłą tak gęstą, że nawet Hera nic przez nią dostrzec nie mogła.

Hermes drżał trochę, zbliżając się do ojca bogów i ludzi.

„Słuszność po mojej stronie — myślał — lecz nuż Zews zbudził się gniewny, nuż, nim wysłucha, porwie kolejno każdego za nogę, zakręci nad głową i ciśnie na jakie trzysta staj ateńskich.

Jeszcze na Apollina ma on wzgląd jakiś, ale ze mną, choć synem jego jestem, nie będzie robił ceremonii”.

Lecz płonna była obawa syna Mai.

Kronid siedział na ziemi wesół, bo mu noc zeszła wesoło, i w chwale radosnej ogarniał świecącymi oczyma krąg ziemski.

Ziemia, uradowana ciężarem ojca bogów i ludzi, rodziła pod nim jasną majową trawkę i młode hiacynty, a on, wspierając się o nią dłońmi, przebierał palcami w kędzierzawym kwieciu i cieszył się w sercu wyniosłym.

Widząc to syn Mai ochłonął i, oddawszy pokłon rodzicielowi, śmiało zaczął Promienistego oskarżać — a nie tak gęsto padają płatki śnieżne w czasie zadymki, jak gęsto padały jego słowa wymowne.

Gdy skończył, Zeus milczał przez chwilę, potem ozwał się do Apollina:

— Prawdaż to wszystko, Promienisty?

— Prawda, ojcze Kronidzie — odrzekł Apollo — ale jeśli po hańbie, jaka mnie spotkała, jeszcze mi zakład płacić każesz, tedy zstąpię do Hadu i cieniom będę świecił.

Zews zamyślił się znowu i rozważał.

— Więc ta kobieta — spytał na koniec — pozostała głuchą na twoją muzykę, na twoją pieśń i odtrąciła cię ze wzgardą?

— Wylała mi dzieżę kwasu na głowę, o Gromowładny!

Zews zmarszczył brwi, a od tego zmarszczenia zadrżała zaraz Ida.

Odłamy skał zaczęły się toczyć z hukiem w morze, a lasy pokładły się jak kłos, którym wiatr żenie.

Struchleli obaj bogowie i z bijącymi sercami czekali wyroku.

— Hermesie — rzeki Zews — oszukuj, ile chcesz, ludzi, ludzie chcą być oszukani.

Ale bogom daj pokój, albowiem jeżeli gniewem zapłonę i rzucę cię w eter, to spadłszy, zanurzysz się tak głęboko w toni Okeanu, że nawet brat mój, Posejdon, nie wydobędzie cię stamtąd trójzębem.

Boski strach chwycił Hermesa za gładkie kolana, Zews zaś mówił dalej coraz potężniejszym głosem:

— Kobieta cnotliwa, zwłaszcza gdy kocha innego, może oprzeć się Apollinowi…

…

Ale z pewnością i zawsze oprze mu się kobieta głupia…

…

Eryfila jest głupia, nie cnotliwa, i dlatego mu się oparła.

…

Przetoś ty oszukał Promienistego… i Lampecji mieć nie będziesz…

A teraz idźcie w spokoju!

------------------------------------------------

Bogowie odeszli.

Zews został sam w swej chwale radosnej.

Przez chwilę patrzył milcząc w ślad za odchodzącym Apollinem i mruknął z cicha:

— O tak!

Jemu przede wszystkim potrafi się oprzeć kobieta głupia.

I zaraz po tym, ponieważ był niewywczasowan bardzo, skinął na Sen, który, siedząc na pobliskim drzewie w postaci krogulca, czekał na rozkazy ojca bogów i ludzi.

-----