corpora: wikisources-pl

text:
Śpiewnik Powstańczy

Nakład Jana Eichhorna, Katowice, 1921

Śpiewnik

Powstańczy

Zebrał Jan Eichhorn.

Druk i nakład:

Jan Eichhorn w Katowicach (Kattowitz)

Tel.

2611 ulica Poprzeczna (Querstr.)

Nr. 7.

Tel.

2611.

By wynieść z pól zwycięstwo

Trza naprzód rwać jak chart;

Trzeba mieć w duszy męstwo,

Na ustach śmiech i żart.

Bolesław Wieniawa.

I piszę do cara.

A konna baterja już nad Styrem stoi

Już nad Styrem stoi, już nad Styrem stoi.

I pisze do cara, że się go nie boi,

Że się go nie boi, Hopaj siu!

Hopaj siupaj, Hopaj siupaj!

Hopaj siupaj dana

Dziewczyno kochana,

Hopaj—siu!

I pisze do cara czarnem atramentem,

Czarnym atramentem, czarnem atramentem,

Z całym regimentem, Hopaj siu!

Hopaj siupaj i t. d.

Nasze ciężkie działa już pod Rygą stoją,

I piszą do cara, że się go nie boją,

Że się go nie boją, Hopaj siu!

I piszę do cara po co zdejmał dzwony,

Po co zdejmał dzwony, po co zdejmał dzwony

Pewno niemiał kulek, dla swojej obrony

Dla swojej obrony, Hopaj siu!

Oddział pułku strzelców na Wołyniu stoi,

Na Wołyniu stoi, na Wołyniu stoi,

Na podartej szmacie, na podartej szmacie.

Czego wy od strzelców tak prędko zmykacie,

Tak prędko zmykacie, Hopaj siu!

I w końcu w okopy szwadron posłaliśmy;

Szwadron posłaliśmy, szwadron posłaliśmy,

W niewolę pułk carski cały zabraliśmy,

Cały zabraliśmy, Hopaj siu!

Do broni.

(na nutę Marsylianki.)

Chcą sprzedać kraj nasz dyplomaci

Hej!

ludu śląski chwyć za broń!

Za tę krzywdę im dziś zapłaci

Nasza robocza, twarda dłoń!

Tajemne targi i narady

Swym Czynem zwali śląski huf,

Nam dziś nie trzeba pięknych słów,

Nie bedziem wdawać się w układy!

Za wolny polski Sląsk

Na krwawy idziem bój,

Na bój, na bój, niech wróg nasz drży!

Zwyciężyć musimy!

„Mądre“ wyroki zagranicy

Przekreślim mocną wolą swą!

Nikt nie wydrze nam dziś granicy,

Którą zdobędziem własną krwią!

Ni piędzi ziemi nie oddamy

Chciwemu, krzyżackiemu psu,

A walkę do ostatka tchu,

Dziś Tobie, Polsko, przysiągamy!

Za wolny, polski Śląsk

Na krwawy idziem bój!

Zwyciężyć musimy!

Do broni hej!

Czas wieńcem chwały ubrać skroń,

Patrzcie, jak krwią sztandar świeci,

Który tyranów trzyma dłoń.

Który tyranów trzyma dłoń,

Słyszycie jak żołdaków hordy,

W nieludzkich wrzasków wyją ton,

Nieszczędząc naszych cór i żon,

W obliczu waszym sieją mordy!

Do walki ludu stań!

Mąż z mężem, z bronią w broń.

Na bój!

na bój!

Nieczysta krew,

Niech wsiąknie w waszą dłoń!

Cóż chce służalcy tłum i zmowy

Ludzi co zdradą wszędzie ślą,

I łańcuch hańby już gotowy,

Czyjże kark nim skrępować chcą?

Czyjże kark nim skrępować chcą?

Nasz o Francuzi, czy czujecie wstyd?

Czy wam krew nie burzy się,

Że teran wolnych wtłoczyć chce

Pod jarzmo, co nie wolnych gniecie.

Do walki ludu stań itd.

Co!

stopa obcych najezdników,

Ma kalać siedzib naszych próg?

Swieży kwiat naszych wojowników,

Lecz ma od miecza podłych sług!

Przebóg, żołdacka dłoń skalana,

Ma karki nasze w jarzmo wbić.

A jeśli nam pozwolą żyć,

Maż to być łaską sług tyrana.

Do walki ludu stań itd.

Biada despotom, zdrajcom biada,

Zadrzyj o hańbo naszych dni,

Przez was Ojczyzna kona blada,

A ojcobójstwo woła krwi!

A ojcobójstwo woła krwi!

Wojaków dość, by was wyparli,

Bo jeśli zginie młodsza brać,

To Francja każe zmarłym wstać,

I z mieczem na was wpadną zmarli.

Do walki ludu stań itd.

Ojczyzny miłość niech nas wiedzie,

Jej sprawie miecz poświęćmy swój.

Wolność i stój, jak wódz na przedzie,

I wiedź obrońców twych na bój!

Na głos twój spłynie nam zwycięstwo,

Z wolnością przyjdzie dłonie spleść,

Wtedy Twój tryumf, nasza część,

Wróg uzna, gdy go zmoże męstwo!

Do walki ludu stań itd.

Gdy ojców ciała grób pochłonie,

My wstąpić winniśmy w ich ślad.

I duch rycerski nas owionie

I wieść nas będzie w nowy świat,

Więc walczyć trzeba i zasłynąć,

By się nie wzdrygnął ojca trup,

Gdy syna złożą w jego grób,

Ha!

trzeba zemścić się lub zginąć,

Do walki ludu stań itd.

Do broni ludy powstańmy wraz

I bratnią sobie podajmy dłoń,

Zetrzeć tyranów nadszedł już czas,

Wieńcem wolności ozdóbmy skroń!

Hasłem do boju wolność i lud,

Do broni, do broni uderzmy wraz!

Zwalczyć tyranów wszak to nie cud.

Do broni, do broni, już nadszedł czas!

Precz z tytułami!

książę i pan,

Zetrzyjmy ślady haniebnych lat:

Jeden Bóg, wiara i jeden stan,

I jedno miano: bliźni i brat,

Niechaj tyranów zaginie ród.

Do broni, do broni powstańmy wraz!

Niech mądre prawa stanowi lud.

Miliony ludów wołają krwi

Tych, co nam tyle zrządzili zdrad,

By zedrzeć zemstę, co w sercach tkwi,

Więc trzeba ofiar, więc wyrok padł

Hasłem do boju: wolność i lud,

Zwalczyć tyranów, wszak to nie cud.

Do broni, do broni już nadszedł czas!

Tych, co Sekwany kosztują wód,

I tych, co Wisły zalegli brzeg,

I tam z nad Newy nieszczęsny lud,

Niech dziewiętnasty zjednoczy wiek.

Wszakżeśmy bracia, jeden nasz Bóg.

Do broni, do broni, powstańmy wraz.

I jedna wiara i jeden wróg.

Do boni, do broni, już nadszedł czas!

[2]

Do bytomskich strzelców.

Do bytomskich strzelców wojska zaciągają,

Nie jednej kochance, nie jednej dziewczynie

Serce zasmucają, serce zasmucają.

Nie płaczże dziewczyno, nie smuć sama siebie,

Bo za roczek, za dwaj bo za roczek, za dwa,

Powrócę do ciebie, powrócę do ciebie.

A jak nie powrócę, listy będę pisał;

Ty będziesz czytała i będziesz płakała,

Ja nie będę słyszał, ja nie będę słyszał.

Napisał listeczek krwią palca swojego;

Nie mogła przeczytać, nie mogła przeczytać

Od żalu wielkiego, od żalu wielkiego.

Wyszła na goreczkę, gdzie Ślązacy jadą;

Po moim Jasieńku, po moim kochanku

Konika prowadzą, konika prowadzą.

Prowadzą, prowadzą żałobą okryty;

Pewnie mój kochanek, pewnie mój Jasinek

Na wojnie zabity, na wojnie zabity.

Zabili, zabili pruscy wojownicy

I pochowali go, i pochowali go

Na śląskiej granicy, na śląskiej granicy.

Na śląskiej granicy — murawa zielona

A na tej murawie, a na tej zielonej

Chorągiew czerwona, chorągiew czerwona.

Na chorągwi orzeł biały wyszywany,

o moim Jasieńku, po moim kochanku

Listek krwią pisany, listek krwią pisany.

Dziś jedna tylko jest granica.

Na mel.: „My pierwsza Brygada.“

Którą wywalczy śląski huf.

Nie będziem słuchać dziś Endyków

I pustki jego pięknych słów.

Bo my śląscy Powstańcy

Wedle Was zaprzańcy.

Przez krew zdobędziem Śląsk

Mimo wasz gniew przez krew

Przez krew.

Ludów Wy nie gaści ducha,

Fałszywą go nie gaście grą,

I tak Was już dziś nikt nie usłucha,

Powstańcy tu panami są.

Bo my śląscy Powstańcy itd.

Nie nęci w nas od Was uznanie,

Z pogardą plujem na wasz sąd,

Dziś jedno hasło jest Powstanie,

I jeden - zew - żołnierski front.

Bo my śląscy Powstańcy itd.

Gdyby orłem być.

Gdyby orłem być,

Tamtem życiem żyć!

Droga ziemia ta,

Myśl ją moja zna.

Tam najpierwsze szczęście moje,

Tam najpierwsza łza.

Tam bym latał jak wspomnienie,

Boże, w orła zmień!

Jasnem okiem w noc majową

Nad kochanki lubej głową

Jak w jeziora tle przejrzystem,

W kropelce jej łzy!

Albo noc i dzień,

Boże w gniazdkę zmień.

Próźno się tych dni

Obraz duszy śni;

Zapłacz luba gorzkim płaczem

Nad Podolem, nad tułaczem,

Co był miły ci!

Ach nieszczęśni my,

Wspomnieć serce drży,

Kraj daleko, ty daleko,

A wokoło łzy!

(Na melodję: „Gdy naród do boju.“)

Gdy handlarska Anglja, Włochy i Prusacy

W niewolę znów zakuć nas chcieli —

Wtedy po raz trzeci my Górnoślązacy

Do walki o wolność stanęli —

Ruszyliśmy wraz do powstania

Dla Ojczyzny swej ratowania

I rzekliśmy światu mocno, „po pierońsku“

Że chcemy być wolni na Śląsku!

Dwa lata już przeszło, jak nas tu tumanią

Ententa wciąż węglem handluje —

Niemcy nas zaś dalej dręczą i germanią,

„Komisja“ się wciąż przypatruje.

—

Ruszyliśmy więc do powstania itd.

Choć plebiscyt, który nam tu narzucili

Do Odry dał większość Polakom —

To jednakże Anglik z Włochem uradzili,

Że kraj nasz dać trzeba Prusakom —

Przez maj i przez czerwiec wałka się toczyła,

Szczygólnie koło „Święty Anny“ —

„Linję Korfantego“ krew polska znaczyła —

Cześć Braciom Poległym i Rannym

Ruszyliśmy wraz do powstania itd.

Gdy Lloyd George wypuścił na nas psa Höfera

Z bandami „Selbstschutzu“ — „Orgeschu“ —

To mu dojechała „angorska cholera“

W Irlandji się z tego też cieszą,

Że ruszyliśmy do powstaniu itd.

„Na urlop“ poszliśmy, bo kazał Korfanty

A Rada się zastanowiła —

Gdyby zaś i nowa uchwała Ententy

Rzeczywiście nas pokrzywdziła —

To ruszymy znów do powstania

Dla Ojczyzny swe ratowania

I pokażem wrogom bronią po pierońsku.

Że musim być wolny na Śląsku.

Marsz z roku 1831.[3]

Gdy naród do boju wystąpił z orężem,

Panowie o czynszach radzili,

Gdy naród zawołał: umrzem lub zwyciężym

Panowie w stolicach bawili.

O cześć wam panowie magnaci!

Za naszą niewolę, kajdany,

O cześć wam książęta, hrabiowie, prałaci,

Za kraj nasz krwią bratnią zbryzgany.

Armaty pod Stoczkiem zdobywała wiara

Rękami czarnemi od pługa,

Panowie w stolicy palili cygara,

Radzili o braciach z za Buga.

O cześć wam panowie itd.

Wszak naszym był synem ów wieczny kuta.

Co wzbudzał przed wrogiem obawę,

I wódz ten naczelny pobożny dyktator,

I zdrajca, co przedał Warszawę.

O cześć wam panowie itd.

Lecz kiedy wybije godzina powstania,

Magnatom lud ucztę zgotuje,

Muzykę piekielną zaprosi do grania,

A szlachta niech wtedy tańcuje.

O cześć wam panowie itd.

Powstańce nie znają wiedeńskich traktatów,

Nie wchodzą w układy z carami,

Lecz biją Moskali, wieszają magnatów,

I mścić się umieją stryczkami.

O cześć wam Panowie itd.

Głupi Moskal myśli.

Głupi Moskal myśli, że mu będziem służyć,

Pójdziem do powstania, aż się będzie kurzyć

A choćby się Moskal postawił na głowie,

Jak nasi ojcowie, jak nasze pradziady,

Będziem mieli Polskę bez kłótni i zwady.

Dziewczyno kochana, czegoś zapłakana,

Ojca ci zabili, brata powiesili.

Głupi Moskal myśli, że to będą żarty,

Latają za nami, jakby wściekłe charty,

Moskalu, Moskalu!

jeszcze Bóg jest z nami,

Oj będziesz ty wisieć do góry nogami.

Bodaj-cię, Moskalu, ciężki smutek spotkał,

Zabrałeś nam chłopców, któż nas będzie kochał?

Nie płaczcie dziewczęta, powrócom chłopczęta!

Po skończonej wojnie każdy swoją pojmie.

Uważajcie tylko, jakim macie sprzyjać,

Czy umiał bohater szabelką wywijać.

Spiewka o krwiożercy

polskiego narodu.

Hej bracia polacy,

Stańmy tu wokoło,

Zanucim piosenkę.

Chociaż nie wesołą.

O zbóju prusaku

I austrjaku.

Raz sie Kaizerowi,

Bardzo jeść zachciało,

Bo mu w Vaterlandzie

Nie tak smakowało,

Konina i śledzie,

Na carskim obiedzie.

A że Kaizer Wilhelm

To ci chłop nielada,

Bo za czterech mówi,

A za pięciu zjada.

Tak sobie zamierza,

Pójdzie do Paryża.

Przez Belgję idzie,

Bo tam prosta droga,

Pali i rabuje,

I wzdycha do Boga.

Tak robią niemiaszki

Dla Wilhelma łaski.

Ale belgijczycy,

To chłopcy jak dęby,

Wyszli go przywitać

Wybili mu zęby.

Dzielne belgijczyki

Popsuli mu szyki.

Już szósty rok idzie,

I śpieszy co duchu,

Donnerweter wrzeszczy,

A tu pusto w brzuchu.

Zjadł obiad w Paryżu

Aż go boli w krzyżu.

Gdy po całym świecie,

rak narobił wrzawy.

Rzeki do Hindenburga,

Pójdziem do Warszawy.

Ładne polskie panie.

Dadzą nam śniadanie.

I nie myśląc dużo,

Już do Polski wali,

Kradnie i wycina,

Morduje i pali,

Nie szczędzi i płota,

Niemiecka hołota.

A, że z Hindenburga,

Jest nie głupie chłopie,

Mówi w Polsce zbierze

Ziemniaki, konopie.

Zwoził do Berlina,

Ta podła gadzina.

Hej Strzelcy!

Hej idą strzelcy,

Morowcy wielcy,

Hej strzelcy, hej strzelcy,

Hej strzelcy są.

Siwe kabaty,

Duch w nich rogaty,

Hej strzelcy itd.

Siwe mundury,

A w butach dziury,

Hej strzelcy itd.

Błyszczą bagnety

Z słońca podniety,

Hej strzelcy itd.

A nasi strzelce

Zdobyli Kielce,

Hej strzelcy itd.

A pod Kielcami

Panny z kwiatami.

Hej strzelcy itd.

Na samym przejdzie

Piłsudski jedzie,

Hej strzelcy itd.

Naprzód na cara —

Strzelecka wiara!

Hej strzelcy itd.

Powiesi cara

Strzelecka wiara,

Hej strzelcy itd.

Ty carze dumny,

Hybaj do trumny!

Hej strzelcy itd.

Do Petersburga

Ucieka murga.

Hej strzelcy itd.

Hej strzelcy wraz.[4]

Hej strzelcy wraz, nad nami orzeł biały,

O ojców grób bagnetem poostrz stal.

Hej baczność!

Cel i w łeb lub serce pal!

Hej trąb, hej trąb!

Strzelecką trąbką w dali

A kłuj, a rąb!

I w łeb lub serce pal!

Wzrósł liściem bór, więc górą wiara strzelcy,

Hej, Moskwa tu, a nuże tu wisielcy,

Od naszych kul nie schroni kniaź, ni car.

Raz przecie już zabrzmiały trąbek dźwięki,

Lśni polska broń, jak złotych kłosów fal,

Hej trąb itd.

Chcesz zdurzyć nas, oszukać chcesz nas czule,

Plujem ci w twarz, za morze twoich łask.

Amnestją twą owiniem nasze kule,

Odpowiedź da huk armat, kurków trzask.

Do Azji precz, potomku Dżengishana,

Tam naród twój, tam ziemia carskich gal,

Przez ciebie krwią ziemia nasza zlana,

Do Azji precz tyranie, tam siej mordy,

O Boże nasz, o Matko z Jasnej Góry,

Wysłuchaj nas, niech korna łza i żal

Przebłaga Cię, niewoli zerwij sznury,

Piosnka o Belinie.

Hej tam pod Warszawą,

Kędy Wisła płynie,

Szemrzą fale fale szemrzą,

Piosnki o Belinie, piosnki o Belinie.

Piosnki o Belinie,

I o jego sławie,

Wyjm Belino swą szabelkę,

Prowadź ku Warszawie!

Prowadź ku Warszawie!

Brak naszym ułanom,

Lanc i chorągiewek,

Ale zato mają szczęście

Do sarmackich dziewek, do sarmackich dziewek.

Gdy Moskale ujrzą,

Ułańskie rabaty,

Uciekają strachem zdjęci,

Moskiewskie psubraty, moskiewskie psubraty.

Hej tam pod Warszawą.

Kędy Wisła płynie,

Szemrzą fale, fale szemrzą

Piosnki o Belinie

I jego ułanach,

Brzmij piosenko ty ułańska,

Siej postrach w tyranach, siej postrach

w tyranach.

Hej z góry.

Hej zgóry, zgóry

Jadą Mazury, jadą Mazury

Jedzie, jedzie mazureczek

Jedzie, jedzie mazureczek

Piękny zielony.

Przyjechał w nocy

Około północy:

Puk, puk, puk na okieneczko,

Wstawaj że ty kochaneczko,

Dać koniom wody.

Jakóż ja mam wstać

Koniom wody dać?

Kiej mi matka zakazała,

Żebym z tobą rozmawiała,

Z tobą nie gadać.

Nie bój się matki,

Oblekaj szatki,

Pojademy w cudze kraje,

Tam są inne obyczaje,

Tam będziemy żyć.

Idzie żołnierz borem lasem.

Przymierając głodem czasem;

Chleba soli nie żałować,

Trza żołnierza poratować.

Suknia na nim poblakuje,

Wiatr dziurami przelatuje,[5]

Jadą, jada, wywijają,

Na wojenkę wysyłają

I jabym też z wami jechał,

Gdyby mi kto konia siodłał.

Starsza siostra usłyszała,

Konika mu osiodłała.

A ta średnia miecz podaje,

A ta młodsza krzyczy, łaje:

Wy nie płaczcie siostry brata,

Wróci on nam za trzy lata.

A nie wyszło rok, półtora,

Huzarowie jadą z pola:

Witajcie wy, huzarowie,

Daleko tam brat na wojnie?

My z wojenki też jedziemy,

Twego brata nie wieziemy,

Leży on tam na Wołyniu,

Trzyma głowę na kamieniu.

Konik jego koło niego,

Grzebie nogą, żałuje go,

Już wygrzebał pod kolana,

Chce pochować swego pana.

Orzeł Biały.

Jak długo w sercach naszych

Choć kropla polskiej krwi,

Ojczysta miłość tkwi:

Stać będzie kraj nasz cały,

Stać będzie Piastów gród,

Zwycięży orzeł biały,

Zwycięży polski lud.

Jak długo na Wawelu

Brzmi Zygmuntowski dzwon,

Jak długo z gór karpackich,

Rozbrzmiewa polski ton:

Stać będzie i t. d.

O wznieś się orle biały,

O Boże spraw ten cud:

Zwycięstwo polskiej sławy

Ogląda polski lud.

Stać będzie i t. d.

Jak długo nasza wiara

Rozgrzewa polską krew,

Tak długo Polska cała,

Bo Polak to jak lew.

Stać będzie i t. d.

Taki los wypadł nam.

Kiedy w słońcu błyszczy stal,

Koń rży, ziemi nie chce dostać

Pojdziesz koniu pójdziesz w dal.

Dzisiaj tu, a jutro tam.

Ty dziewczyno nie płacz wiele,

Tylko jedną łezkę zroń,

Wy się zbliżcie przyjaciele,

Uściśnijcie bratnią dłoń!

Taki los itd.

My możemy żyć wesoło,

Bo nie wiemy, gdzie nasz grób;

Jedna kulka świśnie w czoło,

I na ziemie runie trup.

Taki los itd.

Jest kraina!

W tej krainie.

I zabłyśnie piękny mai,

Wnet roztacza swoje wody

I oblewa luby kraj.

Z brzegiem Wisły mkną galary,

I omija zdala ląd,

Albo statek siłą pary.

Łamie szparko bystry prąd.

Choć po drodze wszystko rwie,

Swą kochanką ciebie zwie,

I choć skargi nieustanne,

Obwiniają zawsze cię,

Gdzie brzmi dla cię piosnki ton.

Póki my żyjemy;

Co nam obca przemoc wzięła

Mocą odbierzemy.

Marsz, marsz Dąbrowski,

Z ziemi włoskiej do Polski;

Za twoim przewodem

Marsz, marsz itd.

Jak Czarnecki do Poznania

Po szwedzkim zaborze,

Dla ojczyzny ratowania

Puścim się przez morze.

Marsz, marsz itd.

Moskal w Polsce nie osiędzie,

Gdy jąłwszy pałasza,

Hasłem wszystkich wolność będzie

I ojczyzna nasza.

Marsz, marsz itd.

Mówi zapłakany:

Słuchaj jeno, pono nasi

Już to ziomek pilnie słucha,

Walecznego pełny ducha,

Z ziemi włoskiej do Polski,

Przyłączyć się rada,

Jęcząca gromada.

Będziem imię nosić,

Byle w gronie dawnych braci

Marsz, marsz Dąbrowski,

Naród na cię czeka,

Przyjdź z prawem człowiek&.

Choć sąsiady nąs[6] zniszczyły

I broń nam zabrały,

Sparte murem piersi były,

Każdy z nas chęć czuje,

Wodza nie brakuje.

Starzec opowiada,

Młody na koń wsiada.

Marsz, marsz Dąbrowski,

Wolność, dawne hasło,

Jeszcze nie zagasło.

Pieśń Narodu Polskiego.

Jeszcze Polska nie umarła,

Póki my żyjemy.

Co nam obca moc wydarła,

Siłą odbierzemy.

Marsz, marsz na wroga,

Ojczyzny głos woła,

Niech żadna nas trwoga

Powstrzymać nie zdoła.

Dążmy naprzód zwartą siłą

Odważnie, a śmiało

Niech nam będzie rzeczą miłą

Zgnieść zgraję zuchwałą.

Marsz, marsz itd.

Polsko, Polsko ukochana,

Przez Twych synów grono

Za cierpienia przez tyrana

Zostaniesz pomszczoną,

Marsz, marsz itd.

Nie zmogą nas siły wraże,

Ni burze ni gromy;

Iść trza, bo Piłsudski każe,

On celu świadomy.

Marsz, marsz itd.

My zaborców nie pragniemy,

Lecz bierzem co swoje,

Więc idziemy, więc idziemy

W krwawe zemsty boje,

Marsz, marsz itd.

Hej niech chwyta, kto jest żywy

Za broń i pałasze

I niech idzie w bój straszliwy

Pomścić krzywdy nasze.

Marsz, marsz itd.

Bo stuletniej dosyć męki,

Przez zaborców kleszcze

Hej Polaku!

Broń do ręki,

Póki żyjesz jeszcze.

Marsz, marsz itd.

Przez niewolę i kajdany,

Niech się duch w nas skrzepi,

Bo czem więcej krwi przelanej

Tem dla Polski lepiej,

Marsz, marsz itd.

Niech się wyrwie okrzyk ludzki

Z piersi miljonów:

Niechaj żyje Wódz Piłsudski,

Wódz-twórca Legjonów!!!

Marsz, marsz itd.

A, ojciec tuli syna w łzach.[7]

Na mel.: „O Tannenbaum.“

Uradować duszę.

Bom strzelec, bom strzelec.

Ksiądz mi zakazował,

A sobie muszę

Uradować duszę

Mężatek, mężatek,

A ja sobie muszę

We czwartek, we czwartek.

Ksiądz mi zakazował,

Dziewczątek, dziewczątek,

A ja sobie muszę

Dorotę, Dorotę.

A ja sobie muszę

Żebym nie całował

A ja sobie muszę

Którędy Jasiu.

Którędy Jasiu, którędy Jasiu

pojedziesz, pojedziesz,

Czy przez olszynkę, czy przez dolinkę?

czy przez wieś, czy przez wieś?

Przez wieś pojadę, przez wieś pojadę,

pojadę, pojadę...

Do mojej dziewczyny, do mojej jedynej

na radę, na radę.

A cóż to będzie, a cóż to będzie

za rada, za rada?

Kiedy ci dziewczyna, kiedy ci jedyna

nie rada, nie rada,

Oj, będzie ona, oj, będzie ona

gadała, gadała,

Kiedy mi przyjechać, kiedy mi przyjechać

kazała, kazała.

Lepsza ja Jasiu, lepsza ja, Jasiu,

niźli Ty, niźli Ty,

Bo ja mam fartuszek, bo ja mam fartuszek

wyszyty, wyszyty.

Kupilem se pawich piór.

Kupiłem se pawich piór,

Kupiłem se pawich piór.

Pawie pióra ładne,

Pawie pióra krasne,

Zdobędę se pański,

Zdobędę se pański dwór.

Miałeś chamie złoty róg,

Miałeś chamie czapkę z piór,

Czapkę wicher niesie,

Wiatr huczy po lesie —

Ostał ci się jeno,

Ostał ci się jeno sznur.

Za Krakowem czarny las,

Za Krakowem czarny las,

Pytała się Kasia,

O swojego Jasia,

Czy powróci z wojny,

Czy powróci z wojny wczas.

Od Krakowa czarny las,

Od Krakowa czarny las,

Oj czekała Kasia

Na swojego Jasia,

Oj czekała długo,

Oj czekała długi czas.

Od Krakowa czarny las —

Od Krakowa czarny las.

Ostała daleko,

Gdzieś za siódmą rzeką,

Lecz Bóg tęczą złączył,

Lecz Bóg tęczą złączył nas.

Od krakowa[8] tęczy smug —

Od Krakowa tęczy smug.

Po tęczowym moście

Aniołkowie noście.

Serce moje do jej,

Serce moje do jej stóp.

My pierwsza brygada.

Legjony to żołnierska nuta,

Legjony to ostatni jęk,

Polska już nie będzie skuta,

To jest wolności ulubiony śpiew.

Bo my pierwsza brygada,

Strzelecka gromada,

Na stos rzuciliśmy,

Swój życia los,

Na stos, — na stos.

Nie trzeba nam od was uznania,

Ni waszych skarg, ni waszych łez,

Skończyły się dni kołatania

Do waszych serc, do waszych serc.

Bo my pierwsza brygada itd.

Dziś Diadek jest naczelnym wodzem,

Na kresach walczy polski huf,

Nie będziem słuchać dziś endeków

I pustki ich pięknych słów.

Bo my pierwsza brygada itd.

Legjony to są termopile,

Legjony to wolności zew,

Za zdroszczą nam to co nie zdobyli,

Strojąc w się w laury całą cudzą krew

Bo my pierwsza brygada.

Hymn strzelecki.

Naprzód drużyno strzelecka

Sztandar do góry swój wznieś!

Zadna nas siła zdradziecka

Zniszczyć nie zdoła, ni — zgnieść.

Czy umrzeć nam przyjdzie na polu,

Czy w tajgach Sybiru nam gnić —

Z trudu naszego i znoju

Polska powstanie by żyć.

Nic nie powstrzyma rycerzy

Ofiarnych na mękę i trud —

Za naszem hasłem pobieży

Do walki o wolność i lud.

Czy umrzeć nam itd.

Hufiec nasz ruszy zwycięski

Do walki o wolność i byt,

Wrogowi odpłacić klęski,

Polsce swobodny dać świt.

Czy umrzeć nam itd.

Naprzód drużyno strzelecka —

Sztandar do góry swój wznieś!

Czy umrzeć nam itd.

Nad odrę brzegiem tam stanę ja.[9]

Nad Odry brzegiem tam stanę ja

Gdzie zagrożona jest Ojczyzna ma

Z myślą jedyną i wiarą w sercu tą

Że ujrzę wolną ojczyznę swą.

Z ojcem i matką żegnając się

Mówią mi niechaj Bóg prowadzi cię;

W niewoli tyle lat już przeżyliśmy

Walcz i powracaj, już wolny ty.

Lubej kochanki ścisnęłem dłoń

I na swe ramię już położyłem broń,

Chociaż i z ocz jej błysła niejedna łza,

Zwycięża miłości dla kraju ta.

W zielonym gaju tam słowik śpiew,

Nuci, powracaj wojenniki żyw —

Prędzej nie wrócę, poki w mój luby kraj

Tu nie zawita „wolności maj“.

—

Jeśli zaś w polu jak święty kwiat,

Tam uderzony kulą ja bym padł,

Daj mi o Boże umrzyć z nadzieją tą,

Że kraj mój wskrzesisz także ma krwią!

Rota.

Nie damy pogrześć mowy;

Polski my naród, polski lud,

Królewski szczep — Piastowy,

Nie damy, by nas zniemczył wróg...

— Tak nam dopomóż Bóg.

— Tak nam dopomóż Bóg.

Orężny stanie hufiec nasz,

Duch będzie nam hetmanił.

Pójdziem, gdy zagrzmi złoty róg...

— Tak nam dopomóż Bóg.

O śląski kraju nasz.

(Na mel.: „O święty kraju nasz.“[10]

Ty zawsze wiernych synów polskich

W sobie masz.

Niemczonyś tyle lat,

Że Polak był i zawsze jest twój brat.

Za nic ważono głos,

Bo miał rozstrzygnąć dzisiaj kraju tego los

Za nic i męk łzy.

Które wylaliśmy,

Dla cię, o kraju śląsku biedny ty!

Lecz ziemią drogą tą

My bronić chcymy, choć i przyjdzie własną krwią.

Choć wrogów jako chmur,

Będziemy stać jak mur;

Wspomoż nas Boże ty z niebiańskich gór

O święty kraju nasz.

Nie damy cię na łup;

Nad Wisłą czuwa straż,

Zwycięstwo albo grób,

Świecie, wszak męki, łzy

Choć tak potężnyś ty,

Nad Wisłą czuwa straż,

O Boże, z tronu gwiazd,

Nad Wisłą czuwa straż.

Już walki nadszedł czas,

Wróg sam broń podał nam

I walczyć zmusił nas.

Jaka jest nasza broń?

Oto serc naszych toń

I byt odwieczny nasz.

Choć tak potężny wróg

Nie zgniecie siłą nas j

Nad nami czuwa Bóg,

On wzmacnia naszą straż

I skróci walki czas,

Użyczy wolnych dróg.

Od Bytomia bita droga.

Różami obsadzona.

Sadziła je moja najmilejsza,

Do której ja tam chodzował.

Miała ona trzy różyczki,

A mnie ich dać nie chciała,

Mówiła mi, że są latoś drogie,

I że je musi sprzedawać.

Innym żeś je darmo dała,

A mnie je chcesz sprzedawać:

Czekaj, duszko, z fałszywego świata

Bedziesz ty na mnie narzekać!

Pierścioneczka, coś mi dała,

Długo nosić, nie będę,

Jak ja przyjdę do mojego pułku,

To nim karabin nabiję.

I chusteczki, coś mi dała

Długo nosić nie będę,

Czyścić karabin nią będę.

Od Warszawy do Krakowa.

Od Warszawy do Krakowa,

Żołnierzom droga gotowa.

Choć chłodno i głodno,

Żyjem sobie swobodno.

Żołnierz idzie, maszeruje,

Gąsior przed nim wyskakuje,

Choć chłodno i głodno itd.

Żołnierz stoi na kwatarze[11]

I gąsiora babie bierze.

Choć chłodno i głodno itd.

Baba idzie do rotmistrza,

Gąsior z garnka łeb wytrzyszcza

Choć chłodno i głodno itd.

Baba wraca od rotmistrza —

Gąsior z garnka — do tornistra

Choć chłodno i głodno itd.

Indyk ze wsi wyskakuje,

Gdy żołnierza we wsi czuje,

Choć chłodno i głodno itd.

Rota Hallerowska.

Ostał nam jeszcze w piersi gniew

I kosa w krzepkiej dłoni

Za oręż chwyćcie!

Krew za krew

— Do broni czas — do broni!

Któż z nas doma ostać mógł?

Tak nam dopomóż Bóg..

Powstańcie wszyscy!

Nadszedł czas

Do broni!

Haller wzywa —

Któż jak nie On powiedzie nas

Pęknięte skuć ogniwa?

Nie zhańbi ziemi naszej wróg

Tak nam dopomóz Bóg..

W tysiące koni będziem znać

Jak piorun i jak burza —

Gdy przyszła pora prać — to prać

Aż łeb się w krwi unurza —

Nie damy ziemi skąd nasz ród

Tak nam dopomóż Bóg.

Cóż stąd, że wkoło chytry wróg

Jak pająk sieć rozsnuwa —

Pójdziemy w mgłę polskich dróg

Nad nami Haller czuwa —

Któżby z nas doma ostać mógł

Tak nam dopomóż Bóg..

Po całej Polsce grzmi jak dzwon

— Na Bój i po zwycięstwo!

I płynie śpiew przed Boży Tron

— Racz dać nam hart i męstwo —

Tak nam dopomoż Bóg...

Oto dziś dzień krwi i chwały.[12]

Oby dniem wskrzeszenia był!

Patrząc lot swój w niebo wzbił.

Wola do nas z górnych stron:

Pawstań[13] Polsko, skrusz kajdany,

Dziś twój trumf, albo skon.

Hej, kto Polak na bagnety,

Żyj swobodo, Polsko żyj,

Takim hasłem cnej podniety,

Trąbo nasza wrogom grzmij.

Na koń woła kozak mściwy

Karać bunty polskich rot.

Bez Bałkanów są ich niwy,

Wszystko jeden zgnieci grot.

Stój, za Bałkan pierś ta stanie,

Car wasz marzy płonny łup,

Z wrogów naszych nie zostanie

Na tej ziemi, chyba trup.

Hej, kto Polak i t. d.

Droga Polsko, dzieci twoje

Dziś szczęśliwszych doszły chwil,

Od tych sławnych, gdy ich boje

Wieńczył Kremlin, Tybr i Nil,

Lat dwadzieścia nasze męże

Los po obcych grodach siał,

Dziś, o Matko, kto polęże,

Na twem łonie będzie spał.

Wstań Kościuszko ugódź serca,

Co litością mamić śmią,

Znałże litość ów morderca,

Który Pragę zalał krwią?

Niechaj krew tę krwią dziś spłaci,

Niech nią zrosi grunt, zły gość,

Laur męczeński naszej braci

Bliżej będzie po niej rość.

Tocz Polaku bój zacięty,

Uledz musi dumny car,

Pokaż jemu pierścień święty,

Nieulękłych Polek dar.

Niech to godło ślubów drogich,

Wrogom naszym wróży rób,

Niech krwią zlane w bojach srogich,

Nasz z wolnością świadczy ślub.

O Francuzi, czyż bez ceny

Rany nasze dla was są.

Z pod Marengo, Wagram, Jeny,

Drezna, Lipska, Waterloo?

Świat was zdradził — my dotrwali,

Śmierć czy trumf — my gdzie wy.

Bracia, my wam krew dawali,

Wy przynajmniej, coście legli,

W obcych krajach, za kraj swój,

Bracia nasi z grobów zbiegli,

Błogosławcie bratni bój.

Lub zwycięźym — lub gotowi

Z trupów naszych tamę wznieść,

By krok spóźnić olbrzymowi,

Co chce światu pęta nieść.

Grzmijcie bębny, ryczcie działa,

Dalej dzieci, w gęsty szyk,

Wiedzie hufce wolność, chwała,

Tryumf błyska w ostrzu pik,

Leć, nasz Orle, w górnym pędzie,

Sławie, Polsce, światu służ.

Kto przeżyje wolnym będzie;

Kto umiera, wolnym już,

Ma obciębe[14] nogi dwie.

Leży jęcząc okrwawiony,

Dniu mój nieszczęśliwy.

Już zblizarz[15] się,

Nie ujrzę w krainie,

Zgasiłaś Ty,

Bo jego życzynie,

Pamiętne dawne Lechity.

Pamiętne dawne Lechity

Żyły i męstwem i cnotą,

Wolność kochaną i złotą

Nad wszystkie kładły zaszczyty,

Bo w cnotliwem zawsze łonie

Do wolności ogień płonie.

Rycerstwo w zbroi sypiało;

Trąbą zbudzone do chwały,

Lasy przebyło i skały

Za bóstwem swojem, za chwałą;

Bo gdy zbroja chwałę daje,

Stał się lekkiem skrzydłem staje.

A wrogom bronią zabraną

Młodzież, tęskniąca do sławy,

W czasie swych ojców wyprawy,

Ćwiczyła dłoń młodocianą.

Męski zapał ssała z mlekiem,

W męską siłę rosła z wiekiem.

Piękna nasza Polska cała.

Wiele krain, wiele ludów,

Lecz najmilsze i najzdrowsze

Przecie, człeku, jest Mazowsze.

Bo gdzie takie cudne stroje,

I śpiewanki i dziewoje

Kto w podkówki tak wykrzesze?

Komu miłe tak pielesze?

Niechaj cały świat ci powie.

Bo za Niemnem wielkie błota,

A za Bugiem Ruś sromota,

Góral zbytnio podkasany,

A Odraki lud zdzicały.

A więc nasza, nasza góra,

Mówią, ze tam na Podolu

Rośnie zyto bez kąkolu;

Ale u nas dary Boże

Płyną Wisłą az za moze.

Przyśpiewują se flsiaki,

Gdzieś za światem Dniepr tam płynie.

Sławne konie w Ukrainie;

Wioząc z konia biczem trzaśnie.

Kiedy jedzie do Warsęgi,

Mówią wsyscy: Mazur tęgi!

Pod Krakowem czarna rola.

Ja jej orał nie będę,

Ja jej orał nie będę.

Siądę sobie na swego konisia,

na wojenkę pojadę.

Siądę sobie na swego kouisia.

na wojenkę pojadę!

Ja na wojnę, z wojny do dom,

: a tyś się nie wydała :

powiedzże mi, moja najmilejsza,

: na kogoś ty czekała?

:

Oj, czekałam ja, czekałam,

: mój Jasieńku, na ciebie, :

że jak ty już z tej wojenki wrócisz,

I to ja wyjdę za ciebie.

:

Ta z wojenki wracam do dom

: I żenić się nie będę, :

siądę sobie na swego konisia,

: znów na wojnę pojadę, :

Tę czapeczkę, coś mi dała,

: ja jej nosić nie będę, :

: na wojenkę pojadę...

:

Tę chusteczkę coś mi dała,

: za onuckę będę miał, :

żebyś sobie nie myślała

: żem o ciebie dbał.

:

Ten pierścionek, coś mi dała,

: on nie będzie w kościele, :

ja go wsadzę w lufę karabina,

: na Moskale wystrzelę.

:

Oj nie będę ja, Jasiuniu.

: o tobie pamiętała, :

bo jakeś ty serca do mnie nie mial,

: to i ja nie będę miała.

:

Przybyli ułani.

Przybyli ułani pod okienko

Pukają, wołają: puść panienko!

— O Boże!

A cóż to za wojacy?

— Otwieraj, nie bój się, to czwartacy.

Przyszliśmy tu poić nasze konie,

Za nami piechoty pełne błonie.

— O Jezu, a dokąd Bóg prowadzi?

— Warszawę odwiedzić byśmy radzi.

Gdy zwiedzim Warszawę, już nam pilno,

Zobaczyć to stare nasze wilno[18].

Przyjechali trzej żołnierze.

Przyjechali trzej żołnierze z wojny,

Pytali się o nocleg spokojny.

Pytali się o nocleg spokojny.

Aż znaleźli gospodę spokojną,

Pytali się o dziewczynę strojną.

A czyście jej nie widzieli w polu.

Wybierała pszeniczkę z kąkolu.

A czy ona o weselu myśli,

Że tak pilnie tę pszeniczkę czyści?

Przejechali przez wszystkie zagony,

I wrócili do dziewczypy onej.

A ona ich mile przywitała,

I każdemu podarunek dała.

A jednemu obrączkę na rączkę,

A drugiemu miłości gorączkę.

A trzeciemu, kijem smarowanie,

Że nie wierzył w dziewczyny kochanie.

Pierwsza kadrowa.

Raduje się serce, raduje się dusza,

Gdy pierwsza kadrowa na wojenkę rusza,

Oj dana, oj dana, kompania kochana,

Nie masz to jak pierwsza, nie!

Chociaż do Warszawy mamy długą drogę,

Ale przecież dojdziem, byleby iść w „nogę.[19]

Oj dana, oj dana itd.

Gdy Moskal psiawiara drogę nam zastąpi,

To kul z Manlichera nikt mu nie poskąpi.

Oj dana, oj dana itd.

A gdyby się jeszcze opierał psiajucha,

Każdy z nas bagnetem trafi mu do brzucha.

Oj dana, oj dana itd.

Kiedy pobijemy po drodze Moskali,

Ładne Warszawianki będziem całowali.

Oj dana, oj dana itd.

A.gdy się szczęśliwie zakończy powstanie,

To pierwsza kadrowa gwardyją zostanie.

Oj dana, oj dana itd.

A więc piersi naprzód, podniesiona głowa,

Bośmy przecież pierwsza kompania kadr.

Oj dana, oj dana itd.

Dam ci kwit.

Białe róże.

Wróć, ucałuj[20] z tej wojenki wróć,

O Nowym Kursie.

Satyr nowym kursem straszy rym, cym, cym,

Satyr nowym kursem straszy oj, dana, oj dana

Nie dajmy se pluć do kaszy rym, cym, cym.

Do doktora idziem hurmem, :

Satyr straszy nas landszturmem.

: Landszturmu się nie boimy, :

Tam przepustki dostaniemy.

: Tu przepustek nam nie dają.

:

(Oficery też nie mają).

: Gdy przepustki nie dostanę, :

Wezmę werndla, rżnę o ścianę.

Słonko jasne.

Słonko jasne za te czarne góry

Nam się uchyliło

Ubodzy Powstańce, śląscy szeregowcy

Znów idą na wojnę.

Złączyli się do jednej brygady,

Bo wiódło ich serce,

Aby obsadzili cały Górny Slązek,

I jego granice.

Na granicy Górnego Slązka

Jest przepaść wielka,

Tam niejedna piękna panieneczka śląska,

Utraci kochanka.

Góry lasy i niebo wysokie

Są nam przyjaciele.

Ci nam już nie wrócą, którzy z nami byli,

O dziewczęta miłe.

Jak nam zacznie wojskowa muzyczka

Z Opola pięknie grać,

Wtenczas jeszcze będzie ta dziewczyna Sląska

Płakać i narzekać.

Tę piosenkę składali powstańcy,

Sląscy szeregowcy,

W dziewiętnastym roczku, w tem wielkiem powstaniu

Przy jasnym miesiączku.

Stańmy bracia wraz.

Stańmy bracia wraz, ile jest tu nas,

Zróbmy pryjacielskie koło,

I zanućmy pieśń wosoło,

Póki jeszcze czas, póki jeszcze czas.

To dobrze, że wraz los popędza nas,

Pójdziem chętnie do Wijatki,

Do Kaukazu, do Kamczatki,

Byle tylko wraz, byle tylko wraz.

Dobrze też i to, że koledzy są:

Lepiej razem być w niewoli,

Niż samemu w szczęsnej doli,

Śpiewaj bracie hoc, śpiewaj bracie hoc.

Wspomnij bracie mój, pod Grochowem ból

Czy pamiętasz strach Moskali,

Jak przed nami uciekali,

Jak ich ginął rój, jak ich ginął rój.

Szedł raz odważny gajowy.

Do lasa ciemnego,

Swą miłą, co mu milszą jest,

Jak wszystko na świecie — ja — ja —

On wziął swą miłą za rączkę

wywiódł do lasa.

Przeleciał raz gajowemu,

Sorniczek przez drogę.

On przymierzył — i wystrzelił

Swej miłej do piersi strzelił —

Ta ciemna noc, ta winna jest,

Że on ją zastrzelił.

Zobaczył ładny gajowy —

Co on tam zastrzelił,

Swą miłą, co we krwi leży —

Ostatnie słowo mu mówi:

Że ja umierać mam,

Nabił odważny gajowy

Fużyję jeszcze raz.

On przymierzył i wystrzelił

I sobie do piersi strzelił,

Starsza siostra brata miała.

Na wojenkę go wysłała.

Chłodny wietrzyk powiewuje,

Skąd to wojsko maszeruje.

Maszeruje szczęść mu Boże,

Z pod Lublina na Pomorze.

Pan Kapitan naprzód jedzie

Konik jego wolno idzie.

Już tam Niemców wypędzili,

Do Baltyku już przybyli.

Wieje wietrzyk z ponad morza,

Polsce świt nowa zorza

Jeszcze na Sląsk się zwrócimy

I pepików wypędzimy.

Swieci miesiąc na niebie.

Swieci miesiąc na niebie

Puść mnie Kasiu, do siebie

: Hej rumptaj, rumptaj dana :

Puść mnie Kasiu do siebie.

Jak ja Ciebie puścić mam

Kiej ja dziewka, a ty pan

Po czem żeś mnie poznała

Żeś mnie panem nazwała

Żeś mnie panem nazwała

Po koniku, po pasie

Po czerwonym lampasie

: Hej rumptaj, rumptaj dana:

Po czerwonym lampasie.

Tam od Odry.

Tam od Odry, tam od Warte,

Biją głosy w świat otwarty,

Biją głosy w świat otwarty.

Biją głosy, ziemia jęczy:

Prusak śląskie dzieci męczy.

Niechaj męczy, niech katuje,

Bóg się nad Śląskiem zlituje!

W gnieździe siedzi orzeł biały,

Skrzydła mu się rozwiązały.

Ze skargą do Boga leci:

Prusak męczy polskie dzieci.

Za ten pacierz w polskiej mowie,

Co go nam dali ojcowie, —

Co go nas uczyli matki,

Prusak męczy śląskie dziatki.

Hańba tobie, ty Herodzie,

W śląskiem kraju i narodzie.

Straszna skarga w niebo leci:

Prusak męczy śląskie dzieci.

To pogodny wieczór piękny majowy

idzie dziewczyna przez las dębowy

iozie ona idzie bardzo zasmucona

nadeszła cyganka płaszczem odziana.

Tyś jest cyganka ty wrożyć umiesz

co w lesie rośnie ty to zrozumiesz

wywróż mi cyganko wywróż mi z tej ręki

za co ja ci oddam serdeczne dzięki.

A gdy cyganka wrożyć przestała

zaraz się dziewczyna łzami zalała

on cię już nie kocha on już kocha inną

na daremno spędzasz lata dziewczyna.

Chryzantemy.

W zaduszny dzień chryzantemy[21] białą rzucisz jeszcze.

Na grób położę[22] chryzantemy.

Znam ja jedyn śliczny zamek.

gdzie ma miła przebywa

ona siedzi na białem stołecku

białe orły wyszywa.

Jest ci dobrze moja miła

białe orły wyszywać

my muszymy ubodzy powstańcze

w cudzym kraju w rzędzie stać.

W rzędzie stoi jako szkała

w rzędzie stoi jako słup

w tem przyleci kula rozpalona

wyrzuci z rzędu precz.

Ze rzędu mnie wyrzuciła

do szpitalu mnie wiezą

piszcie listek do mej najmilejszy

że ja jestem zraniony.

Lewo ręka ustrzelona

prawo noga ujęta

spojrzy, spojrzy moja najmilejsza

jak ta wojna zawzięta.

Przypisy

↑ Pieśń znana jest także pod tytułem „Marsz Mierosławskiego“.

↑ Znana jest jeszcze jedna zwrotka tej pieśni, o następującej treści:

A gdy ciemięzców zetrzemy ślad,

Tyranom zgubny zadamy cios,

W jedną rodzinę zmieniony świat

I szczęsny ludom zgotujemy los.

Wówczas spoczniemy i złożym broń.

Wolności, pokoju użyjem wraz!

We krwi zbroczoną obmyjem dłoń.

Wykrzykniem: Precz z tronem na wieczny czas!

↑ „Gdy naród do boju”, to wiersz postały w roku 1835 autorstwa Gustawa Ehrenberga, a także pieśń hymniczna (znana również jako „Szlachta w roku 1831”, powstała na podstawie tego wiersza).

Do tekstu podłożono melodię wzorowaną na fragmencie opery „Don Giovanni” Wolfganga Amadeusza Mozarta.

Po raz pierwszy utwór został opublikowany w zbiorze „Dźwięki minionych lat” w 1848 roku w Paryżu.

W tym samym czasie ukazało się w Krakowie konspiracyjne wydanie.

Pieśń była popularna w środowisku ludowców i socjalistów od połowy XIX wieku.

Budzący się ruch chłopski przyjął ją za swoją pieśń bojową.

Stała się hymnem Armii Ludowej.

W zmodyfikowanej wersji została hymnem Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego.

↑ Pieśń znana także pod nazwą „Marsz strzelców“.

↑ W innej wersji tej pieśni zamiast następnych strof występują słowa:

Chustka czarna jest za pasem,

Ale i w tej pusto czasem.

Chociaż żołnierz obszarpany,

Przecież ujdzie między pany.

Trzeba by go obdarować,

Soli jemu nie żałować.

Wtenczas żołnierza szanują,

Kiedy trwogę na się czują.

Zapłaćże mu Jezu z nieba,

Boć go pilna jest potrzeba.

↑ Oryginalnie pieśń nosi tytuł „Warszawianka 1831 roku“.


corpora: openbooks

text:
Tadeusz Boy-Żeleński

Jak skończyć z piekłem kobiet?

(„Świadome Macierzyństwo”)

Co to jest świadome macierzyństwo?

Dnia 25 października r. 1931 otwarto przy ulicy Leszno 53 w Warszawie pierwszą w Polsce *poradnię świadomego macierzyństwa*.

Data ta będzie miała z pewnością swoje znaczenie.

Ponieważ idea — u nas przynajmniej — jest nowa, pragnę w paru słowach objaśnić jej istotę.

To jest… czy ja się dobrze wyraziłem, że idea jest nowa?

Raczej jest dość stara.

Czy zauważył kto mianowicie, aby żona dyrektora fabryki czy banku, aby pani doktorowa lub pani profesorowa miała tuzin, a nawet pół tuzina dzieci, aby rodziła piętnaście razy, jak się to zdarza często w domu robotnika lub chłopa?

— Nie.

— Więc co?

Czyżby fizjologia u tych pań była inna, czyżby natura odmieniła dla nich swoje prawa?

— Też chyba nie.

Po prostu, te uprzywilejowane istoty posiadły od dawna sekret *regulacji urodzeń* czyli *świadomego macierzyństwa*; mają przeważnie dzieci kiedy chcą, ile chcą, nie przekraczają cyfry czasem aż nazbyt niskiej.

Stąd, widzimy taki obraz: w obszernym mieszkaniu na pierwszym piętrze bawi się dwoje zdrowych dzieci; w suterenach, w jednej izbie, gniecie się ich, choruje i często mrze ośmioro…

To, co pani robi co dzień…

Zatem, świadome macierzyństwo jest od dawna faktem w sferach tzw. wyższych.

— Co to jest regulacja urodzeń? — pytała mnie jedna paniusia.

— *To jest, łaskawa pani, to, co pani robi co dzień.*

Chodzi o to, aby dobrodziejstw *świadomego macierzyństwa*, będących dotąd monopolem uprzywilejowanych, dostarczyć tym, którzy najbardziej ich potrzebują.

Temu celowi służy nowa poradnia.

Ma ona uświadomić kobiety, że ustrzec się ciąży można i nieraz trzeba; ma im dostarczyć taniej i dobrej rady lekarskiej oraz najlepszych środków zapobiegawczych po cenie kosztu.

Nie jest to instytucja dobroczynna, ale instytucja społeczna.

— A jeżeli bezpłodna kobieta chce mieć dzieci?

— W takim razie lekarz udzieli jej wszelkiej rady po temu.

Już obecnie przychodzą takie pacjentki.

Nie chodzi o to, aby bezwzględnie ograniczać liczbę urodzeń; chodzi o to, aby mieli dzieci ci, którzy je mogą wyżywić i wychować.

To wyraża sama nazwa: „świadome macierzyństwo”.

Nowość nie nowa

Oczywiście jednak, główną klientelą poradni będą kobiety pragnące ustrzec się ciąży.

Nie przerwać ją, ale ustrzec się jej.

O ile idea ta nie jest nowa w stosunku do praktyki klas uprzywilejowanych, nie jest również nowa, jeżeli spojrzeć na to, co się dzieje na szerokim świecie, nie zacieśniając się do naszego podwórka.

Takie poradnie istnieją i funkcjonują w wielu krajach Europy.

W Holandii są — bodaj od czterdziestu lat — uznane za *instytucje użyteczności publicznej*.

W Anglii popierane są przez rząd.

Pełno ich w Skandynawii, coraz więcej w Niemczech.

Istnieje *Światowa Liga regulacji urodzeń*, która urządza doroczne kongresy i w której znajdują się przedstawiciele wszystkich krajów, z wyjątkiem, jak dotąd, Polski.

Nie bez walki

Rzecz prosta, że nie obyło się to bez walki.

Idea regulacji urodzeń urażała zbyt wiele zabobonów, zbyt wiele zastarzałych narowów myślenia, zbyt wiele interesów wreszcie, aby mogła sobie tak łatwo utorować drogę.

Długi czas nie wolno było o niej swobodnie pisać, nie mówiąc już o działaniu.

Najpoważniejsze publikacje w tym duchu konfiskowano np. w Niemczech pod zarzutem… pornografii!

Anglia, Ameryka, nie chciały słyszeć o tym.

Idea *świadomego macierzyństwa* miała swoich męczenników, którzy pokutowali za nią po więzieniach.

Ida Cradvoch, pierwsza pionierka regulacji urodzeń (birth-control) w Ameryce, skończyła samobójstwem, zaszczuta przez obłudę społeczną.

Kilka dziesiątków lat trwało, zanim idea *świadomego macierzyństwa* odniosła pełne zwycięstwo.

Nazywam je *pełnym*, ponieważ nastąpiło ono w najbardziej konserwatywnym kraju, w najbardziej konserwatywnej instytucji.

Dnia 28 kwietnia 1928, angielska Izba Lordów wezwała rząd do usunięcia zakazu, który wprzód zabraniał instytucjom społecznym uświadamiania kobiet o metodach chronienia się od ciąży.

Widocznie cyfry rosnącego bezrobocia wymowniejsze były dla angielskich mózgów niż wszystkie argumenty odwołujące się do rozumu i ludzkości.

Co mówi Mussolini?

Dwa są jeszcze kraje, w których propaganda *świadomego macierzyństwa* oraz dostarczanie środków zapobiegania ciąży karane są grzywnami i więzieniem: Francja i Włochy.

Trzeba wytłumaczyć czemu.

Francja jest, można powiedzieć, ojczyzną *świadomego macierzyństwa*; jeżeli nie jego teorii, to praktyki.

Od dawna, bez haseł i programów, z instynktu — można powiedzieć — zaczęto tam ograniczać przyrost rodzin.

Złożyły się na to różne czynniki: francuski zdrowy rozum, i instynkt posiadania, pęd do wyższej stopy życia i wzniesienia się na drabinie społecznej, i zmysł samoobrony kobiety, która nie chce rezygnować z kobiecości i nie chce być tylko maszyną do rodzenia dzieci.

Nie żadne „wyczerpanie rasy”, ale po prostu świadome ograniczenie było przyczyną zmniejszenia liczby urodzeń.

Od dawna utrwalił się tam słynny *system dwojga dzieci*, który stworzył zamożność Francji.

Po przegranej wojnie r. 1870, stagnacja przyrostu ludności zaniepokoiła rząd, przede wszystkim z punktu militarnej przewagi szybciej mnożących się Niemiec.

Rząd wywiera tedy presje w duchu populacyjnym, właśnie dlatego, że kraj od dawna uprawia *regulację*; i ludność uprawia ją wciąż, mimo wszelkich represji, tyle tylko, że stosuje ją zapewne gorzej pod względem higieny niżby to było możliwe przy zupełnej swobodzie.

Akcja przeciw *świadomemu macierzyństwu* trąci tu zresztą — jak wszędzie — pocieszną obłudą: minister nagradza krzyżem Legii z trudem wynalezionego biedaka, który ma ośmioro dzieci, ale sam pan minister ma… jedno dziecko lub dwoje.

Bądź co bądź, dzięki ograniczeniu urodzeń, Francja jest krajem, który prawie nie ma bezrobotnych.

I zamiast by Francja nadążyła płodności Niemiec, przeciwnie, dzisiejsze Niemcy w drodze *regulacji* zniżyły swój przyrost niemal do skali Francji.

We Włoszech panujący obecnie *przymus płodności* jest w ścisłym związku z imperializmem Mussoliniego.

Dyktator chce mieć nadmiar ludności, niby przegrzany kocioł parowy, potrzebny mu w jego dążeniach do *ekspansji*.

Ale, mimo forsownej akcji w tym duchu, mimo nadawania szlachectwa bohaterowi, który wyprodukuje sześcioro dzieci, przyrost ludności jest słaby.

To, że nieograniczona rozrodczość jest na rękę imperializmowi, to chyba nie będzie dla nas argumentem.

A dzisiejszemu stanowisku Mussoliniego można przeciwstawić własne jego słowa, gdy, w odpowiedzi na ankietę turyńskiego pisma Wychowanie płciowe, oświadczył w r. 1913, że *„uznaje regulację urodzeń jako akt rozumu i odpowiedzialności u wszystkich ludzi, którzy roszczą sobie pretensje do miana myślących istot.

Uważa ograniczenie urodzeń za święty osobisty i społeczny obowiązek i nie przyznaje sądom żadnych praw w tej kwestii, o ile nie chcemy wrócić do średniowiecza”.*

Bardzo rozsądnie powiedziane.

Brawo, Mussolini.

A u nas?…

Podczas gdy od dziesiątków lat walczono o te sprawy w starym i nowym świecie, Polska, można powiedzieć, przespała te walki.

Ucisk problemów bytu narodowego, bierność i niskie uświadomienie mas, supremacja kleru — wszystko składało się na to, że nawet echa tych haseł nie bardzo dochodziły do nas.

Brzmiałyby zresztą niepopularnie.

Byliśmy w fazie ciągłego liczenia się; pocieszano się, że, skoro nas jest tylu a tylu, a przybywa nas jeszcze ciągle, wrogowie „nie strawią nas tak łatwo”.

Bano by się, że gdyby nas było mniej, wcisnęłyby się w miejsce tego ubytku *obce żywioły* etc.

Słowem, nie bardzo zastanawiano się nad zagadnieniem populacyjnym, na pozór mniej palącym w kraju o przewadze ludności rolniczej a nie robotniczej.

Emigranci ciągnęli za morze, na Saksy…

Kiedy, w zaraniu naszego nowego bytu, nastręczyło się to zagadnienie, uczeni nasi — ekonomiści, socjologowie — oświadczyli się stanowczo za ograniczeniem płodności, widząc w niej źródło pauperyzacji kraju, materialnej i duchowej.

Ustawy nasze są w tej mierze neutralne, tym samym nie ma żadnych przeszkód do akcji w duchu *świadomego macierzyństwa*.

Mimo to, brak odwagi mówienia głośno o pewnych sprawach, pruderia obyczajowa, były powodem, że akcji tej nie podejmowano dotąd, podtrzymując bezmyślnie w pojęciach ogółu fetysza płodności.

Wyrosła ona, siłą rzeczy, z okazji głośnej dyskusji o *karalności przerywania ciąży*.

Mimo że w nowym projekcie kodeksu karnego nasza Komisja kodyfikacyjna, zrozumiawszy wreszcie, ile krzywdy i ile niedoli kryło się w dotychczasowych paragrafach, posunęła się bardzo daleko w ich złagodzeniu, nie jest to jeszcze rozwiązaniem kwestii.

Jedynie *zapobieganie ciąży*, tam gdzie ona jest niepożądana i gdzie mogłaby pchnąć do sztucznego jej przerwania, może być radykalnym lekiem na plagę poronień.

Powrócimy jeszcze do tego.

Dość, że jako konkluzja sprawy o spędzenie płodu wyłoniła się akcja *świadomego macierzyństwa*.

Teraz, kiedy akcja się rozpoczęła, trzeba być przygotowanym, że będzie z różnych stron zwalczana.

Pragniemy przeto, na użytek publiczności, która będzie aż do znudzenia karmiona pewnymi argumentami, przedstawić zawczasu nieco kontrargumentów.

Przywilej biedaków…

Jak wspomniałem, nieograniczona płodność jest smutnym przywilejem biedaków.

Jakie katastrofy niesie z sobą, nad tym nie potrzeba się długo rozwodzić.

Przede wszystkim nędzę, i wszystko, co się z nią łączy.

Z ciemnoty powstaje i ciemnotę pogłębia.

Niszczy zdrowie kobiety, łącząc wysiłek ciąży, rodzenia i karmienia z narastającym wciąż wysiłkiem pracy, aby sprostać potrzebom tej wciąż pomnażającej się rodziny.

Udaremnia wszelki duchowy rozwój, niszczy radość życia, sprowadza egzystencję człowieka do poziomu bydląt.

Popycha nieraz kobiety do rozpaczliwych czynów, do samobójstwa, do dzieciobójstw, z których tylko drobna cząstka dochodzi do wiadomości.

Zadaje ciężką krzywdę dzieciom, robiąc z nich niekochanych, zaniedbanych pariasów.

Dzieci, w miarę jak przychodzą na świat, kradną tym, które już są w domu, powietrze do oddychania, odejmują kawałek chleba od ust: to niemal walka o byt, w której jedne giną, a te, które zostają przy życiu, rozwijają się tym nędzniej, im większa jest nędza tej nazbyt licznej rodziny.

Osobny rozdział stanowiłyby katastrofy, jakie nieumiejętność zapobieżenia ciąży powoduje u kobiet niezamężnych, oraz los, jaki oczekuje ich dzieci, o ile ujrzą światło dzienne…

„Kobieta trzydziestoletnia”…

Jeden z współtwórców poradni *Świadomego macierzyństwa*, dr. Rubinraut, tak kreśli obraz męczennic nieograniczonej płodności:

„Pacjentka, którą badam, jest kobietą z proletariatu.

Wystarczy spojrzeć na jej ciało, aby wiedzieć, że tak jest.

„Kobieta — rodzicielka”, „kobieta — dostarczycielka żołnierzy”, „kobieta — spłacająca dług świętym prawom natury” zeszła z piedestału, na którym postawiła ją przestarzała frazeologia, i przyszła, drżąca ze strachu, do lekarza, aby dowiedzieć się, czy nie grozi jej nowa ciąża.

Skóra na jej brzuchu — to stary zwiotczały pergamin, na którym przeczytać można historię jej nieszczęść.

Powłoki brzuszne ścieniały tak, że ręką można przez nie wyczuć kiszki.

Narządy rodne wypadają — przy kaszlu, kichnięciu wydziela się bezwolnie mocz.

Potworny ten obraz tak zwanej „zdrowej kobiety” można uzupełnić, opisując pęknięte, bliznami pokryte krocze, pozostałości po wysiękach i zapaleniach.

Na nogach wiją się bolesne sznury żylaków, a piersi są obwisłe i zwiotczałe.

Mając przed sobą taką kobietę, najbardziej doświadczony lekarz nie potrafi określić jej wieku.

Z przerażeniem dowiaduje się, że ma lat 30 albo 32.

Miała sześcioro dzieci, z których żyje dwoje.

Przeszła siedem poronień z nieodstępnymi w jej warunkach gorączkami i z ciężkimi komplikacjami.

Gdy przekonałem się, że jest w ciąży, zabrakło mi odwagi, żeby jej to powiedzieć.

Przerażenie w jej oczach wybitniej niż słowa mówi o nowych wydatkach, nowych mękach, nowych chorobach, które ją czekają.

Żaden chlebodawca nie podwyższy kobiecie płacy za to, że wydajność jej pracy jest zmniejszona, nikt nie da pracy bezrobotnemu, nie podwyższy pensji robotnikowi, dlatego tylko, że żona jest w ciąży.

Umęczona troską wyżywienia rodziny, źle odżywiona, zapracowana, z chwilą zajścia w ciążę, zaczyna z soków własnych utrzymywać głodzącą się już w jej łonie nową istotę”…

Nieco statystyki

Statystyka, jak wiadomo, to jest dobra dziewczyna, która pozwala z sobą robić, co się chce.

Jakimi cyframi operują najczęściej ci, którzy się puszą z naszego „*wspaniałego*” przyrostu ludności?

Cyframi *urodzeń*.

Tymczasem, nie to stanowi przyrost ludności, co się urodzi, ale to, co się wychowa i *jak się wychowa*.

Otóż, stwierdzoną jest rzeczą, że w ślad za wysoką liczbą urodzin idzie wysoka śmiertelność dzieci.

Z nędzy, z opłakanych warunków matki w czasie ciąży i karmienia, z braku powietrza, z braku opieki, ze złego żywienia.

Natomiast z ograniczeniem urodzin zmniejsza się śmiertelność; rodzice mają mniej dzieci, ale mogą je wychować.

W Holandii, w okresie, w którym liczba urodzin obniżyła się z 37 (na 1000) do 19, śmiertelność spadła z 23 do niespełna 10.

W Polsce, na 1000 mieszkańców liczba urodzin wynosi 32,2.

Imponujące, co?

Ale liczba zgonów wynosi — 20,1.

Czyli przyrost ludności — 12,1.

Holandia osiąga mało co mniejszą cyfrę przy liczbie urodzin 23,4.

A teraz, inne zestawienie.

Włochy, gdzie *regulacja urodzeń* jest zabroniona, mają przyrost bodaj mniejszy niż Holandia, gdzie jest zalecana…

Czyli, nadmierny przyrost ludności idzie w znacznej mierze na powiększenie śmiertelności, reszta dopiero na istotne zwiększenie ludności, przy równoczesnym upośledzeniu jej *jakości*, fizycznie i moralnie.

Co to kosztuje?

Doniesiono mi z miasteczka w Poznańskiem o takim wypadku.

*Optant* dostał „z łaski miasta” mieszkanie w chlewie; chlew się spalił wraz z częścią dobytku; chłop ze zgryzoty pochorował się i skończył w szpitalu.

Żona jego mieszka gdzieś z łaski na strychu; miała ogółem *piętnaścioro dzieci*, z czego troje żyje…

Oto obrazek…

Zapewne, nie każda rodzina mieszka w chlewie i nie każdy chlew się pali; ale cyfra *piętnaściorga dzieci*, z których uchowa się *troje*, nie jest czymś wyjątkowym; w takiej czy innej proporcji, ta masowa produkcja dzieci po to, aby wychować ich niewielką cząstkę, jest zwykłą rzeczą w chacie chłopa czy w suterenie robotnika.

Mimo woli wziąłem ołówek i zacząłem liczyć.

Piętnaścioro dzieci na troje żywych.

Co to znaczy?

To znaczy sto trzydzieści pięć miesięcy ciąży; może drugie tyle karmienia; piętnaście połogów i porodów, trochę chorób przy tej okazji, piętnaście pijaństw na chrzcinach, dwanaście śmierci.

Piętnaście taks za chrzciny, dwanaście za pogrzeby; metryki urodzin i zejścia; czy nie miałem kiedyś racji nazwać tego „podatkiem obrotowym”?

I to wszystko po to, aby wyprodukować *troje dzieci*, o ile tych troje się wychowa; bo i to jest bardzo wątpliwe w tych warunkach…

A wtedy proporcje jeszcze odpowiednio się zmienią.

Diabelnie droga produkcja.

Fabryka, która by produkowała tym kosztem, musiałaby zbankrutować.

A teraz, weźmy tę samą rodzinę wzrosłą w zasadach regulacji urodzeń, *świadomego macierzyństwa*.

Miałaby, dajmy na to, tych samych troje dzieci, ale te dzieci wychowałyby się zdrowo; cały zaś zaoszczędzony *podatek obrotowy* poszedłby na zaspokojenie ludzkich potrzeb życia.

Straciłaby jedynie — statystyka, w której ta rodzina nędzarzy zajmuje — wspaniałe miejsce piętnastu urodzeń…

Co w tym tonie?

I oto położyliśmy palec na bolączce naszego całego życia.

Rzecz jasna, że w tych ciążach, porodach i pogrzebach — no, i poronieniach! — że w tej otchłani musi utonąć wszystko, co jest ponad prymitywną obronę od głodu; że w niej tonie i elementarz dla dzieci, i użytek mydła, i oświata, i miłość, i wdzięk życia, i większość ludzkich uczuć i potrzeb duchowych.

Bo i tam, gdzie nie chodzi o ostatni szczebel nędzy, w skromnej na przykład rodzinie urzędniczej, i tam chroniczna ciąża musi pochłonąć wszystko, co się wiąże z jakimiś umysłowymi zainteresowaniami.

W miarę jak rosną trudności egzystencji, odpada stopniowo i książka, i teatr, i podróż, i odpoczynek, zostaje tylko poród z przyległościami.

Horyzont zacieśnia się, zaciemnia.

Pauperyzacji materialnej towarzyszy duchowa.

A ciągły strach przed nową ciążą zmienia się w obsesję, w psychozę.

Lęk przed ciążą

Tylko ten, kto miał sposobność czytać poufne listy kobiet, może mieć pojęcie, czym jest dla kobiety — czym jest dla rodziny — nieustający lęk przed ciążą, przed jej katastrofą.

Powyżej pewnej ilości dzieci, mało która kobieta zresztą godzi się z faktem ciąży; wie, że musi ją przerwać.

Zaczyna się upokarzająca wędrówka po lekarzach, po klinikach, żebranie o świadectwa lekarskie, które najczęściej — dla biednych! — nie wystarczają; drwinki, dowcipy i nauki moralne lekarzy, którzy odmawiają jej pomocy.

Wreszcie, biedna kobieta idzie do akuszerki, która ją bodaj rozumie i która ją uwolni od ciąży; ale zedrze z niej skórę i wpędzi zwykle w chorobę wymagającą interwencji lekarza.

Tak czy owak, ruina zdrowia, ruina dla domu.

To widmo ciąży jest czymś tak gnębiącym, że niszczy wszelką radość życia, paraliżuje stosunki małżeńskie, miłość czyni klęską; często męża kochającego żonę wypędza — za jej zgodą — do prostytutek.

Kiełkujące życie, które powinno być radością, staje się złośliwym nowotworem, który się jak nowotwór operuje.

Kiedy pisałem Piekło kobiet, dostawałem sporo takich listów, które sprawiły na mnie niezatarte wrażenie.

Jeden czy dwa ogłosiłem nawet.

Niestrudzona działaczka *świadomego macierzyństwa*, Margareta Sanger, dostała takich listów setki tysięcy; ogłosiła z nich 5000; warto, aby je przeczytali ci, którzy zwalczają *świadome macierzyństwo* w imię dobra rodziny!

Oto np. kobieta trzydziestopięcioletnia — ośmioro dzieci, trzy poronienia, o szóstej rano wydoiła sześć krów, o dziewiątej urodziła dziecko; najmłodsze ma dziewięć miesięcy: drży na myśl, że mogłaby jeszcze jedno urodzić.

„Gdybym mogła — pisze ta wspaniała amerykańska działaczka, Margareta Sanger — weszłabym na dach, aby krzyczeć kobietom, co mają robić”!

Podkopywanie rodziny…

Jedną z największych niedorzeczności, jakie w tej kwestii powiedziano — a mówi się ich dużo — jest to, że *regulacja urodzeń* grozi jakoby rodzinie.

Bo — wręcz przeciwnie — jeżeli co można by powiedzieć o *świadomym macierzyństwie*, to że ono ratuje rodzinę.

Weźmy dwa przykłady, dwa domy.

W jednym, w ciasnym mieszkaniu, wynędzniała kobieta, zaniedbana, bez wdzięku, mimo młodych lat przedwcześnie postarzała.

U jej kolan kilkoro drobnych dzieci, przy piersi dziecko, a już jest w ciąży.

Dom pełen wrzasku, brudu, smrodu, jest istnym piekłem; kobieta w niewoli swej macicy straciła zainteresowanie do czegokolwiek w życiu.

Mąż ucieka od tego piekła do szynku; czasem, wróciwszy pijany, kopie żonę w brzuch, aby ubić nienawistną ciążę.

Wreszcie, przy jeszcze jednym dziecku, kobieta „psuje się”, choruje często, ginie na zakażenie krwi, zostawiając ten drobiazg na łasce losu.

Przeciwstawmy temu domowi kobietę zdrową, schludną, wesołą, która ma dziecko jedynie co pewien okres czasu, konieczny dla wypoczynku organizmu i dla uczynienia zadość potrzebom materialnym.

Najczęściej wychowa dzieci tyle, co i tamta, ale zdrowych; może je wychować starannie, może dać nawet pewien wykwint swemu domowi i swojej osobie, może walczyć skutecznie o przywiązanie męża.

Ale nie tylko to.

Dopóki założenie rodziny było nieuchronnie związane z natychmiastowym potomstwem, rzecz prosta, że ludzie — w sferach mieszczańskiej „inteligencji” zwłaszcza — byli w tym niezmiernie ostrożni, niełatwo się żenili.

Stąd mężczyzna w najlepszych latach zdany był na prostytucję, nad panną wisiała zmora staropanieństwa.

Kombinacje materialne grały daleko większą rolę niż uczucie, zły dobór umniejszał widoki szczęścia.

Nie było odwagi w kojarzeniu się na życie.

Dziś, w miarę jak rozpowszechnia się dobrodziejstwo *świadomego macierzyństwa*, czasowa ochrona od ciąży, młodzi żenią się o wiele łatwiej; pierwsze lata, kiedy wystarczają sami sobie i kiedy są na dorobku, spędzają bezdzietnie, aby później tym bardziej cieszyć się przybytkiem dzieci.

Dziecko nie jest katastrofą, ale radośnie witanym przybyszem.

Można powiedzieć, że — wręcz przeciwnie temu, co się klepie — regulacja urodzeń jest cementem szczęśliwej rodziny.

„Przeciw naturze”…

Jednym z argumentów, jakie się wytacza przeciw *regulacji urodzeń*, ma być, że ona jest „przeciw naturze”.

Takie argumenty spotyka się w ustach kleru, który w tym jednym stał się zapamiętałym obrońcą natury!

Ale wyrywają się z nimi nawet i lekarze: jeden taki mądrala w warszawskim tow. ginekologicznym potępił w każdym wypadku (!) zapobieganie ciąży jako *przeciwne naturze*.

Zaledwie trzeba wykazywać, jak dziecinne jest to rozumowanie.

Toż, gdyby tak brać, cały nasz sposób życia jest „przeciw naturze”; odzież, gotowanie potraw, szczoteczka do zębów…

W naturze byłoby mieszkanie w dziupli czy w jaskini.

Praca w fabrykach też nie jest w naturze.

Niepodobna jest na wszystkich punktach odbiec od natury, a naraz wybrać sobie jeden i nawoływać do „natury”.

Ale nie w tym największa naiwność.

Czy ci apostołowie przykazań natury wierzą, że wszyscy ci, którzy nie stosują skutecznych środków zapobiegawczych, żyją w tym *wedle natury*?

Spytajcie lekarzy, co za sposobów, co za kombinacji chwytają się ludzie, aby się ustrzec ciąży; jak przedstawia się w tej mierze pożycie mnóstwa małżeństw czy nie małżeństw?

Te praktyki, to są prawdziwe wynaturzenia, rujnujące system nerwowy, często poniżające kobietę.

Uświadomienie co do naukowych środków zapobiegania ciąży jest — wręcz przeciwnie — przywróceniem naturalnego obcowania.

Co potrafi natura!…

Czytałem opis takiego wypadku.

Zgłosiła się do lekarza kobieta lat około czterdziestu, z prośbą, czy by jej czegoś nie mógł zalecić, iżby nie zachodziła w ciążę.

Okazało się, że ta kobieta ostatni raz miała period w siedemnastym roku życia, przed zamążpójściem: od tego czasu, dwadzieścia razy rodziła i roniła bez przerwy…

Oto co potrafi natura, co jest *wedle natury*.

Na wsi, czy w sferze robotniczej, takie wypadki są aż nazbyt częste.

Zostawiona naturze, mniej więcej każda kobieta tak by wyglądała, o ile choroby nie uczyniłyby jej wcześniej bezpłodną.

Że się tak nie dzieje, to jedynie dlatego, że „jakoś sobie radzą”…

I widzimy, jakim absurdem byłoby zostawiać rzeczy *wedle natury*, i jak obłudni są ci, którzy, mając po jednym czy dwojgu dzieci, zalecają biedakom, aby żyli wedle natury.

A owego lekarza, obrońcę natury, o którym mówiłem wyżej, chciałbym zapytać, ile sam ma dzieci.

Bo w Niemczech przeprowadzono tę złośliwą statystykę: na jednego lekarza przypada około półtora dziecka…

Autorytet Onana

A teraz curiosum: na czym opiera się bajka, że zapobieganie ciąży sprzeczne jest z moralnością chrześcijańską?

Na kilkunastu wierszach Starego Testamentu, zawierających *historię Onana*.

Czytamy w księdze Genesis (XXXVIII, 6–10) tyle:

„A Judas dał żonę pierworodnemu swemu Her, imieniem Thamar.

A Her był pierworodny Judy, złośliwy przed oblicznością pańską, i od Niego zabity jest.

Rzekł tedy Judas do Onana, syna swego: Wnidź do żony brata swego, a łącz się z nią, abyś wzbudził nasienie bratu swemu.

On, widząc, że się nie jemu synowie urodzić mieli, gdy wchodził do żony brata swego, wypuszczał nasienie na ziemię, aby się dzieci imieniem brata nie rodziły.

I z tej przyczyny zabił go Pan, że rzecz brzydliwą czynił”.

Jasne jest, że w całej tej historii, zaczerpniętej z odległych dziejów i z zupełnie innych pojęć, chodziło zgoła o co innego; o to, że Onan nie chciał kontynuować pokolenia swego brata, co, wedle owych biblijnych pojęć, było jego obowiązkiem.

Nie ma to nic wspólnego ze sprawą zapobiegania ciąży i regulacji urodzeń.

Toteż pomiędzy teologami protestanckimi zawsze były co do tego punktu spory, a obecnie historia Onana nie przeszkodziła biskupom anglikańskim pogodzić się z regulacją urodzeń.

Oto jedyny punkt, na którym się opiera teologia.

Jak widzimy, nie jest bardzo mocny…

„Etyka chrześcijańska”

Mimo to, wciąż wysuwa się przeciw *świadomemu macierzyństwu* argument, że jest ono jakoby sprzeczne *idei chrześcijańskiej*.

Faktem jest, że ruch ten przez długi czas był zgodnie zwalczany przez kler wszystkich obrządków.

Ale w ostatnich czasach zmienia się to zasadniczo.

W r. 1930, powszechny zjazd biskupów anglikańskich w Londynie orzekł, iż „tam, gdzie zajście w ciążę będzie z jakiegokolwiek powodu szkodliwe, tam nie należy potępiać użycia naukowych środków, stosowanych rozumnie i wedle wymagań higieny”.

Arcybiskup ormiańsko-wschodniego obrządku dr. Schmucker również stwierdził, że nie widzi w tej idei nic sprzecznego z zasadami chrystianizmu.

Jeżeli tedy o czym można mówić, to jedynie o negatywnym stosunku *kleru*, ale nie o *etyce chrześcijańskiej*.

Niewątpliwie, w ślad za kościołem reformowanym, i kler katolicki zmieni swoje nieprzejednane stanowisko, którego surowość zwraca się zresztą jedynie przeciw najbiedniejszym, czyli tym, którzy najbardziej ograniczenia potomstwa potrzebują.

Wojna, wydana *świadomemu macierzyństwu*, jest z góry skazana na przegraną.

Bajdy „populacyjne”

Wytacza się przeciw regulacji urodzeń argumenty tzw. *populacyjne*.

I zabawne jest, że podczas gdy nasi uczeni — ekonomiści, socjologowie — dzwonią na alarm i są bezwzględnymi zwolennikami ograniczenia dzikiego przyrostu, lada ignorant wyciera sobie buzię hasłami populacyjnymi, krzyczy, że Polska potrzebuje ludzi i jak najwięcej ludzi.

Aby bronić rubieży… oprzeć się nawale… nie dać piędzi… etc.

Ale to jest zła droga.

Tym sposobem żadnej *rubieży* ani żadnej *piędzi* nie obronimy.

Wskazałem już, że liczba urodzin nie dowodzi jeszcze niczego, bo w ślad za nią idzie wzmożona śmiertelność dzieci, a co więcej idzie nędza, zdziczenie, choroby i zbrodnie.

Ale gdyby nawet.

Istotnie, przyrost ludności jest w Polsce ogromny, największy bodaj w Europie.

Co rok przybywa blisko pół miliona żywych istot.

Czy to jest taka korzyść?

Mamy nadmiar ludności, ale nie mamy co z nią począć; odchowawszy — z trudem i kosztem — osiemnastoletniego dryblasa, wypychaliśmy go gdzieś za morze, aby się tam ekspatriował.

Płodziliśmy na eksport, aby dostarczać niewolników.

A odkąd drogi emigracji się zamknęły, płodzimy chyba po to, aby zwiększyć bezrobocie, aby zaludnić więzienia.

Powie ktoś, że bezrobocie nie jest wieczne.

Można odpowiedzieć, że pojęcie *regulacji* — jak sama nazwa wskazuje — też jest względne; że, w miarę istotnego zapotrzebowania ludności, z pewnością naturalny pęd rozrodczy weźmie górę.

Pod tym względem godna uwagi jest polityka Anglii.

Ten kraj, który z małej wyspy chce panować nad połową świata, musi chyba się rozumieć na *polityce populacyjnej*.

Tymczasem Anglia, w której, wskutek birth-control, w niedługim czasie liczba urodzeń spadła z 55 do 17 na 1000, jeszcze uważa, że spadła nie dosyć, i nawołuje do ograniczenia płodności, uświadamia i zakłada poradnie.

Rozumie, że nie ilość jest siłą, ale *jakość*.

Regulacja urodzeń podniosła poziom robotnika w Anglii.

Przyrost… ale nędzy i zbrodni

Tutaj dam tylko jedną cyfrę statystyczną, ale wymowną.

W całej Szwecji jest rocznie 600 spraw karnych; w samej Warszawie jest ich rocznie — 10.000.

W Skandynawii *regulacja urodzeń* weszła w krew; u nas w klasach niższych nie istnieje prawie zupełnie.

Uczeni nasi widzą w tym dzikim przyroście ludności przyczynę owej przerażającej statystyki zbrodni.

Te dzieci nieślubne, dzieci niepożądane, niekochane, głodne, wałęsające się, chowające się w rynsztoku bez opieki — bo matka już wydaje na świat nowe — to jest materiał na przestępców i zbrodniarzy.

To są żywioły ziejące nienawiścią do społeczeństwa, które im było macochą, podatne dla każdego podszeptu zbrodni.

Toteż ten przyrost ludności, którym się tak chlubimy, w znacznej części zapełnia nasze więzienia.

Dodajmy do tego losy wielu matek, które zostały matkami bez swej woli: dzieciobójstwa, spędzenie płodu; ojców, których beznadziejność własnego domu wtrąca w pijaństwo; dodajmy kwitnący przemysł poroniarek, fabrykantek aniołków, a będziemy mieli obraz tego, co nam przynosi „błogosławieństwo” nieograniczonej płodności.

Świadome macierzyństwo a poronienia

Dotknęliśmy tu ważnego punktu: sprawy poronień.

W nieuczciwych atakach, jakie od samego początku skierowano na nową poradnię i na ideę *świadomego macierzyństwa*, uderza jedno: atakujący celowo mieszają *zapobieganie* ciąży a *przerywanie* ciąży, spędzanie płodu.

Operują bałamutnie argumentami statystycznymi, zdrowotnymi, moralnymi, przechodząc nieznacznie z jednej rzeczy na drugą, wprowadzając tym w błąd nie dość zorientowaną publiczność.

Tymczasem, te dwie rzeczy nie tylko nie mają z sobą nic wspólnego, ale jedna jest wymierzona przeciw drugiej.

Zapobieganie ciąży jest najdzielniejszym sposobem zwalczania klęski poronień, wobec której kodeks uznał swoją bezsilność.

Biedna służąca, która znajdzie się na bruku; niezamężna nauczycielka, którą ciąża pozbawiłaby posady; bezrobotna lub obarczona już kilkorgiem dzieci matka — to niechybny żer dla poroniarek, z ryzykiem życia i zdrowia.

W Niemczech obliczają ilość spędzeń płodu na milion rocznie; czterdzieści tysięcy zdrowych kobiet ginie co rok na zakażenie krwi z tego powodu.

U nas — gdyby istniała statystyka w tej mierze — z pewnością przedstawiałaby się nie lepiej.

Jedynie wczesne uświadomienie, jak zapobiec ciąży, może tu być skuteczną pomocą.

W miarę jak się rozwiną *poradnie świadomego macierzyństwa*, spędzanie płodu zniknie.

Błogosławieństwo…

Dziwne może się wydać, że motywy tak jasne i logiczne — i które każdy uznaje, gdy chodzi o niego lub o jego bliskich — napotykają na tępy sprzeciw, gdy chodzi o uogólnienie ich, o wyciągnięcie z nich konsekwencji społecznych.

Jedną z głównych zapór jest tu po prostu — zabobon.

Zabobon płodności.

I trudno się dziwić, że działa, skoro zabobon ten jest jednym z najstarszych, najbardziej zakorzenionych.

Uświęcony w samym słownictwie wyrażeniami: *błogosławieństwo boże*, *stan błogosławiony*, sięga on najodleglejszych epok.

Ale dość łatwo jest zanalizować podstawy tego zabobonu i wykazać jego nierealność wobec dzisiejszej rzeczywistości.

Niegdyś, ta nieograniczona płodność była istotnie potrzebą.

Wojny, choroby, zarazy, wszelkiego rodzaju katastrofy kosiły ludność; trzeba było wciąż masy dzieci, aby zapełniać te luki.

I same dzieci marły jak muchy, trzeba było płodzić je na wyrost.

Obecnie stosunki te znacznie się zmieniły.

Przeciętna wieku ludzkiego podniosła się znacznie.

Dzieci, jeżeli mrą jeszcze masowo, to właśnie tam, gdzie ich *nadmiar* pozbawi je warunków do życia.

Dawniej było więcej miejsca, mniej ludzi, stosunki prostsze, sprawa mieszkania i wychowania nie istniała prawie, praca rąk była wszystkim, ilość tych rąk majątkiem.

Liczna rodzina była siłą; liczni synowie byli dla ojca rękojmią poważanej i spokojnej starości.

Inne wreszcie było stanowisko kobiety.

Była ona tylko rodzicielką, gospodynią, niewolnicą.

Wszystkie te warunki zmieniły się z gruntu.

O ile na wsi stosunki poniekąd zbliżone są do dawnego patriarchalizmu (chociaż i o tym dużo by można powiedzieć), o tyle w mieście już są zupełnie odmienne.

Dzieci trzeba odziać, oprać, wychować; mieszkanie ciasne nie rozszerza się z przybytkiem nowego dziecka; żywność trzeba kupić, buty także.

Rodzina, która może żyć po ludzku przy trojgu dzieci, zmieni się w piekło przy sześciorgu.

Matka pracuje często poza domem, w fabryce.

Inne wreszcie jest dziś pojęcie kobiety.

Nadmiar dzieci w złych warunkach życia jest jej ruiną, jej przedwczesną starością, grobem…

*Błogosławieństwo* staje się najczęściej *przekleństwem*…

Powiedzonka i przysłowia

Mimo to zabobon trwa.

Odnaleźć go można na dnie wielu rozumowań.

Powtarza się bezmyślnie, że „trzeba nam ludzi”, gdy od dawna emigracja zaledwie zdoła nam odciągać nadmiar tych, dla których nie ma miejsca.

Mówi się, że „trzeba nam rąk do pracy”, w chwili gdy bezrobocie rośnie i staje się nie tylko u nas, ale w całym świecie największą klęską.

Stosuje się pojęcia z epoki sochy i krzemienia do dzisiejszego świata maszyn, gdy każdy nowy wynalazek wypiera z warsztatów pewną ilość ludzi i pozbawia ich zajęcia.

Powtarza się stare przysłowie, że „kiedy Bóg da dzieci, da i na dzieci”…

To przysłowie, zrodzone w szlacheckich dworach, gdzie każdy miał jakąś *sperandę* po ciotce, aplikuje się bezdomnej matce, która rozbija dziecku głowę o kamień, a sama idzie do Wisły.

Dość jest zrozumiałe wreszcie, że dawniej ludzie, nie umiejąc i nie mając sposobu ustrzec się ciąży, starali się w niej jakimiś sposobami pocieszyć; ale dziś tamować frazesami rozpowszechnienie tej zdobyczy nauki — jednej z najdonioślejszych — jest szaleństwem i zbrodnią.

Idee a interesy

Nie będzie chyba niczym szczególnym, gdy powiem, że w ustosunkowaniu się do wszelkiej nowej rzeczy odgrywają rolę i *interesy*.

Interesy ludzi i stanów.

Często, nawet bez świadomości człowieka, interes przebiera się w szaty ideowe i nastraja kogoś sympatycznie lub niesympatycznie do jakiejś sprawy.

Nie chcę posądzać o te zbyt ziemskie względy naszego kleru, mimo iż nie da się zaprzeczyć, że ograniczenie urodzeń nieuchronnie stanowiłoby znaczny uszczerbek w jego dochodach.

Chrzest i pogrzeb, metryka urodzin i metryka zejścia tych setek tysięcy dzieci, które się rodzą po to tylko, aby rychło rozstać się ze światem, to w sumie olbrzymia pozycja tego, co pozwoliłem sobie nazwać *podatkiem obrotowym*.

Ale ten wzgląd nie powinien chyba odgrywać roli…

Zacięte więc uprzedzenie do regulacji urodzeń można chyba przypisać nienawiści do wszystkiego, co wiąże się ze sprawami płci, do wszystkiego, co może wyzwolić człowieka i rozjaśnić mroki, w których żyją masy.

Faktem jest, że o wiele pobłażliwiej odnosi się kler do poronień, niż do *świadomego macierzyństwa*.

Stanowisko to podlega zresztą lokalnym wahaniom.

Stwierdzono np., że w Bawarii księża popierają regulację urodzeń, ponieważ się przekonali, że wieśniak dostatni, o nielicznej rodzinie, jest konserwatystą, zaś chłop sproletaryzowany przez zbyt liczną rodzinę staje się elementem wywrotowym.

„Kolega kopie sobie grób”…

Bardzo ważną jest tu rola lekarzy.

Oni mogą uświadomić swoje pacjentki, mogą je pouczać, mogą propagować środki ochronne przeciw ciąży.

W ich ręku jest bardzo wiele.

Otóż, z przykrością trzeba powiedzieć, że stanowisko lekarzy bywa w tej sprawie nader dwuznaczne.

Ze wszystkich stron słychać skargi, że lekarze wzbraniają się uświadamiać kobiet, nawet tam, gdzie faktem jest, iż ze stanowiska lekarskiego ciąża może być szkodliwa a nawet zabójcza.

Zbywają dowcipkami, dają rady w rodzaju „nie żyć z mężem”, albo mówią ogólnikowo „wystrzegać się ciąży”; ale jak? — tego wskazać po prostu nie chcą.

Przeciwnie, bałamucą kobiety, że „dobrych środków zapobiegawczych nie ma”, etc.

Tutaj trudno powstrzymać się od myśli, że nie same „ideowe” względy odgrywają rolę.

Zapewne, ten i ów z lekarzy działa w dobrej wierze pod wpływem bałamutnych haseł społecznych i narodowych; ale wiadomo, frazesy najłatwiej się pienią tam, gdzie pokrywają się z interesem.

Otóż, ciasno pojęty interes stanu lekarskiego leży w tym, aby dzieci lęgło się jak najwięcej.

Ten żyje z porodów, ów ze skrobanek, inny z chorób dzieci.

Lekarze się z tym nawet niezbyt tają.

Lekarzowi-społecznikowi, który się oddał idei *świadomego macierzyństwa*, koledzy jego mówili wręcz: „Kolega kopie sobie grób”; oczywiście *grobem* nazywali uszczuplenie dochodów.

Nie żądając od lekarzy anielstwa, trudno wszakże nie przestrzec ogółu, że, jak dotychczas, nie zawsze może się spodziewać u lekarzy rzeczowej informacji i pomocy.

Znamienne jest porównanie stosunków w dwóch krajach.

W Niemczech pionierzy *regulacji* skarżą się, że lekarze nie tylko wzdragają się współdziałać, ale utrudniają im pracę.

W Anglii natomiast, na kongresie, który się odbył w r. 1922 w Londynie, przy udziale najwybitniejszych uczonych i pisarzy i gdzie uchwalono m. in., *że pouczenie o zapobieganiu ciąży powinno być obowiązkiem lekarza*, równocześnie przyjęto uchwały lekarzy angielskich, z których 161 na 164 zebranych uznało *regulację urodzeń za najpilniejsze zadanie społeczne*.

I niemieccy tedy lekarze, i angielscy powołują się na hasła patriotyczne i społeczne, aby dojść do zupełnie przeciwnej konkluzji; otóż, konkluzja lekarzy angielskich bodaj tym budzi większe zaufanie, że jest — bezinteresowniejsza…

Chociaż, nawet biorąc z punktu interesu lekarzy, czy ta niechęć do ograniczenia potomstwa nie jest krótkowidztwem?

Podniesienie stopy zamożności szerokich mas byłoby dla lekarzy z pewnością z większą korzyścią niż dziki przyrost ludności u nędzarzy…

Interesy, interesiki…

A inne zawody?

Nie będzie oczywiście popierała *świadomego macierzyństwa* akuszerka, która żyje z porodów, o ile nie z poronień.

Będzie mu przeciwny ambitny burmistrz w miasteczku, który pragnie, aby cyfra mieszkańców rosła możliwie najszybciej; i niedouczony nauczyciel, który coś zasłyszał o *polityce populacyjnej*, a który zresztą boi się proboszcza; i paniusia-dewotka, która sama umie sobie radzić, ale która okrzykuje się ze zgrozą, gdy słyszy o tych masońskich wymysłach.

Aptekarz waha się: na ruchu ludności można zarobić, ale na środkach zapobiegawczych także; najlepiej mu się dzieje, gdy połączy obie te rzeczy, sprzedając środki zapobiegawcze, które nie skutkują…

Fabrykanci kołysek, smoczków, mączki Nestle'a i trumien z pewnością nie będą za regulacją urodzeń.

Prawica i lewica

Jeszcze jedna okoliczność na zilustrowanie trudności, o jakie potyka się zdrowy rozum mający na celu dobro ludzi.

Dość naturalne jest, że tzw. *prawica* ma mnóstwo zabobonów w tej mierze, mimo że widzimy, że tak prawicowa instytucja jak izba lordów umiała się z nich wyzwolić.

Militarysta potrzebuje żołnierzy; kapitał potrzebuje tanich robotników, „narodowiec” potrzebuje imponującego swą liczbą mocarstwa, etc.

Znamy to.

Ale spójrzmy na lewicę.

I tu — o dziwo — koso patrzą na regulację urodzeń.

Komunista jest jej niechętny, ponieważ zmniejsza ona prężność niezadowolenia; w czym wierny jest swojej zasadzie, że im gorzej, tym lepiej.

U nas, kiedy wszczęła się akcja *świadomego macierzyństwa*, sympatycy komunizmu zdecydowali się wszakże wypuścić również broszurkę uświadamiającą, ale z osobliwym rozróżnieniem *regulacji urodzeń* burżuazyjnej oraz regulacji urodzeń prawowiernie komunistycznej.

Pierwsza jest zła, bo ma na celu zmniejszyć nędzę i uśpić ducha walki klasowej; druga jest dobra, bo ma na celu usprawnić robotnika w walce klasowej.

Czyli to samo pessarium jest raz złe, a raz dobre, zależnie od przynależności partyjnej tego, kto je podaje.

Ale i socjalizm zajmuje tu dość niewyraźne stanowisko.

Pionierzy *świadomego macierzyństwa* w Niemczech powiedzieli to wręcz menerom socjalizmu, stwierdzając, że ci, jako „wodzowie proletariatu” nie bardzo by chcieli, aby ten proletariat… przestał być proletariatem.

Wiadomo: wodzowie potrzebują żołnierzy.

Spauperyzowana rodzina z ośmiorgiem dzieci należy do nich, czyta ich gazety; natomiast dwoje czy troje dzieci, którym ojciec-robotnik będzie mógł dać staranne wychowanie, wyrośnie może na „burżujów”…

Tak więc, widzimy, ile zabobonów, ile interesów — nie licząc złączonej z nędzą ciemnoty i apatii — spikło się na to, aby światło nie łatwo się przedostało do mas.

Eugenika

Eugenika od dawna interesuje się kwestią *świadomego macierzyństwa*.

Istniejąca u nas poradnia eugeniczna obejmuje i ten dział, ale robi to tak nieśmiało i trwożliwie, że nikt nawet nie wie o jej istnieniu.

Lekarze eugenicy trzymają się w tej sprawie wskazań ściśle eugenicznych: otwarta gruźlica, epilepsja, choroby umysłowe, etc.

Ale czyż te rzeczy da się odgraniczyć od kwestii społecznej?

Czyż nędza sama przez się nie jest najcięższą chorobą?

Co się tu łudzić: jeżeli lekarz-eugenik odmówi porady żonie bezrobotnego albo niezamężnej nauczycielce, czy myśli — choćby eugenicznie była bez zarzutu — że ona, skoro wbrew swej woli zajdzie w ciążę, urodzi dziecko?

Nie; pójdzie do akuszerki i zginie może na zakażenie krwi; ot, wasza eugenika!

Ta sama kobieta, uświadomiona w porę, chroniłaby się dziecka, póki okoliczności jej na nie nie pozwalają; później zaś, przy sprzyjających warunkach, mogłaby najszczęśliwiej zostać matką; zdaje mi się, że to jest lepiej pojęta eugenika.

Ale z pp. eugenikami trudno się na tym punkcie dogadać; kiwają głowami, przyparci do muru przyznają rację, ale zaraz potem zaczną gadać o „potrzebie licznej Polski”, ba, nawet o „żółtym niebezpieczeństwie” (znałem takiego!!) — słowem, cała katarynka.

Dlatego ich poradnia, choć niby jest, ale jest tak, jakby jej nie było.

I dlatego trzeba było stworzyć nową, zupełnie niezależną…

Ile pan ma dzieci?

Gdy chodzi o publicystykę i o prasę, mogę powtórzyć tylko to, co mówiłem na zbiorowym wieczorze dyskusyjnym poświęconym tej kwestii:

„Możemy być pewni, że akcja nasza napotka przeciwników, że spotka się z wszelkimi formami obłudy, złej wiary, zabobonu.

I nawet łatwo zgadnąć, kto będą ci przeciwnicy.

Ci co zawsze: nasi felietonowi kaznodzieje.

Znam ich wszystkich dobrze i wiem z góry, co będą pisali.

I radzę jedną rzecz.

Aby każdego (świeckiego oczywiście człowieka), który będzie rzucał wielkie słowa o potrzebie hiperpłodnej Polski, zapytać skromnie: »Przepraszam, ile pan ma dzieci?« Bo, o ile znam tych moich kolegów-publicystów, to gdyby ich wziąć jaki tuzin, z trudem doliczyłoby się u wszystkich razem pięciorga dzieci.

Ten sam dziennikarz, który osobiście robi, co może, aby ograniczyć przyrost swej progenitury, będzie plótł duby smalone o »mocarstwowym stanowisku« i o potrzebie maksimum urodzeń i będzie zwycięsko potrząsał… nie powiem czym, w odpowiedzi Trewiranusowi.

I dlatego, kończąc tych kilka słów, stawiam formalny wniosek, aby w przewidywaniu akcji, jaką wytoczą przeciwko nam, ustalić zawczasu statystykę rozrodczości naszych publicystów…”

Ten argument ad hominem odniósł pewien skutek… negatywny.

I radzę to pytanie: „ile pan (pani) ma dzieci?” aplikować w każdej dyskusji na ten temat.

Problem międzynarodowy

Jedną z przeszkód szerzenia się ruchu „regulacyjnego” jest, między innymi, nacjonalizm, wyzyskujący straszenie się i grożenie sobie wzajem; militaryzm głoszący że krajowi potrzeba obrońców etc.

Co się tyczy militaryzmu, hasła te są dość przestarzałe.

Owo pruskie „der Kaiser braucht Soldaten”, głośne powiedzenie Napoleona że ma „trzysta tysięcy ludzi rocznego dochodu”, niewiele miałyby zastosowania w przyszłej wojnie, w której rozstrzygać będą wynalazki, gazy, bomby trujące czy palące całe miasta.

Ale w ogóle po co tu myśleć kategoriami wojennymi, kiedy właśnie celem *regulacji urodzeń* jest usunąć jedną z najważniejszych przyczyn wojny, przeludnienie, ciasnotę, brak rynków zbytu.

Obecnie wszystkie narody uginają się pod klęską bezrobotnych, nędzy robotniczej.

Czas wielki, aby uczynić *regulację urodzeń* zagadnieniem międzynarodowym; przestać się straszyć wzajem płodnością, często iluzoryczną.

Istnieje *Liga międzynarodowa regulacji urodzeń* z centralą w Londynie.

Dotąd były reprezentowane wszystkie kraje, brakło tylko Polski; otworzenie pierwszej naszej poradni oraz przystąpienie do Ligi zostało tam radośnie powitane.

Związki takie, gdyby kobiety przystępowały do nich masowo, stałyby się potęgą, mogłyby zaważyć na szali.

Ta — jak ją nazwałem — *demobilizacja macic* — to rozbrojenie miałoby znaczenie nie mniejsze od tego, o które nadaremnie zabiega Liga Narodów.

A gdzie są kobiety?

Wyszczególniłem elementy, które będą się akcji *świadomego macierzyństwa* sprzeciwiały, albo które zajmą wobec niej stanowisko nieszczere.

Nasuwa się pytanie, kto ją poprze, kogo powinna ta akcja mieć bezwzględnie za sobą?

Odpowiedź bardzo prosta: — kobiety.

Kobiety, które znają wszystkie piekła strachu przed ciążą, poronień, bezwolnego macierzyństwa; z których każda, mniej lub więcej, otarła się *osobiście* o ten problem; te nie dadzą się zaspokoić nawet najpiękniej brzmiącymi frazesami.

Ale i tu może spotkać zawód.

Kobiety — zwłaszcza u nas — są w sprawach płci krępowane fałszywym wstydem, boją się.

Tak jak dotąd pozwalały, aby je wleczono przed sądy, aby je skazywano, nie protestując przeciw morderczym i bezmyślnym paragrafom, tak samo i tutaj zachowują dziwną neutralność.

Nawyk obłudy, milczenia o swoich najistotniejszych sprawach, brak solidarności kobiecej.

Czytajmy pisma specjalnie kobiece w chwili, gdy toczy się walka o *poradnie świadomego macierzyństwa*: o czym piszą?

O smażeniu konfitur, o „rosole z suma”, o robotach szydełkowych, o wszystkim wreszcie, tylko nie o tym.

Ani słowa!

Ta abstynencja pism kobiecych — zachowawczych i postępowych, bez różnicy — to prawdziwa osobliwość.

Paniusie, które wydają te pisma, umieją sobie widocznie radzić, bo nie widać jakoś ich licznego potomstwa; co im tam biedne kobiety, które giną tysiącami lub wegetują w nędzy, paniusie nie chcą się narażać, wolą siedzieć cicho.

Jedyne pismo kobiece, które najwcześniej i śmiało odezwało się w tej sprawie, to żydowski tygodnik Ewa.

Bo Żydzi interesują się *świadomym macierzyństwem* bardzo, a sam Talmud nie jest w tej sprawie wcale tak nieprzejednany, jak się przypuszcza.

Faktem jest, że broszurę o środkach zapobiegawczych, wydaną przez pierwszą poradnię, przetłumaczono w lot na język żydowski.

I następna poradnia, która powstanie po tej pierwszej, będzie prawdopodobnie w dzielnicy żydowskiej.

Środki

Nie jest moim zadaniem omawiać tutaj sposoby zapobiegania ciąży.

Czyni to fachowo wydana przez poradnię broszura.

Chcę dotknąć tylko tej kwestii ogólnie.

Przeciwnicy *świadomego macierzyństwa* powiadają: „nie ma środków pewnych”.

Przypuśćmy.

Więc cóż stąd?

Dopóki nie ma pewnych, cenne są i te, które zmniejszają szansę.

Ale w istocie sprawa ma się inaczej.

Nie ma pewnych dlatego, że stosuje się je bez znajomości rzeczy.

Nie każdej kobiecie nadaje się ten sam środek; zależy to od właściwości anatomicznych, od lokalnego stanu zdrowia, od dokładności użycia.

Są środki, które zakłada raz na miesiąc lekarz.

Są inne, które zakłada się nawet na dłużej.

Inne, które musi lekarz *po zbadaniu* pacjentki dobrać i pouczyć ją dobrze o sposobie użycia, zapoznać ją z podstawowymi wiadomościami anatomii kobiecej.

Bo jedynie środki używane przez kobietę są na dłuższą metę celowe; te, których używa mężczyzna, działają z czasem destrukcyjnie na życie fizyczne i psychiczne obojga partnerów.

Jako zarzut wysuwa się często, że używanie środków zapobiegawczych *depoetyzuje* miłość i stosunki płciowe.

(Strasznie się zrobili naraz poetyczni!)

Jeżeli tak jest, to chyba tylko przy panującej obłudzie i fałszywej wstydliwości, fałszywym romantyzmie w traktowaniu spraw płciowych.

To pewna, że stokroć więcej depoetyzuje pożycie ciągły strach przed ciążą, wzajemne w tej mierze wymówki i pretensje — dochodzące aż do nienawiści — a także niezdarne używanie środków bez ich rozeznania.

Dobry i dobrze użyty środek zapobiegawczy stanowi — można powiedzieć — nieodłączny przedmiot toaletowy kobiety, coś, o czym po prostu się nie myśli.

Są kobiety, które latami używają środka zapobiegawczego, i nie zawodzi ich nigdy.

A jeżeli daje ochronę bodaj na parę lat, czyż to nie stanowi jednego z głównych celów: zapewnienia ochrony kobiecie między jedną ciążą a drugą i utrzymania ilości dzieci w racjonalnej mierze?

Taki jest stan nauki dzisiaj.

Być może, że te sprawy zmienią się jeszcze, i bardzo już rychło.

Odkąd przełamane są uprzedzenia, odkąd nauka zwróciła na zapobieganie ciąży tyle uwagi, co na inne działy medycyny, każdy dzień zbliża ją do zadziwiających odkryć.

Już istnieje nieszkodliwa sterylizacja — czasowa lub trwała — za pomocą promieni Rentgena, tam gdzie względy eugeniczne czynią to wskazanym (stosuje się ją przymusowo w niektórych stanach Ameryki); niezależnie od tego, postępują doświadczenia w zakresie metod biologicznych, które pozwolą może niedługo czynić kobietę niepłodną na określony przeciąg czasu, za pomocą nieszkodliwego zastrzyku lub nawet wewnętrznie zażytej pigułki.

Przyszłość

Jeden z wielkich myślicieli współczesnych nazwał zdobycz *regulacji urodzin* epoką w dziejach ludzkości.

Trudno mu nie przyznać racji.

Z jakiejkolwiek strony spojrzeć na przeobrażenia, których jesteśmy świadkami, wszędzie natykamy się na tę ideę.

Jest ona uwieńczeniem demokracji, przez to iż daje masom jeden z najwyższych przywilejów — *świadome macierzyństwo* — będące dotąd własnością garstki.

Uzyskanie tego przywileju będzie niewątpliwie epoką w ekonomicznym i kulturalnym udziale mas w dobrach świata: ono dopiero nada pełną wartość innym zdobyczom.

*Świadome macierzyństwo* jest kamieniem węgielnym równouprawnienia nowoczesnej kobiety, pracującej, stanowiącej o sobie.

Przekreśla upokarzające staropanieństwo z jego deformacją psychiczną i fizyczną, z jego pustką duchową.

Otwiera kobiecie najszersze horyzonty.

Trudno sobie wyobrazić Curie-Skłodowską odkrywającą rad przy dziesięciorgu dzieci; tak samo trudno sobie wyobrazić kobietę-adwokatkę, kobietę-sędziego, które by nie wychodziły z ciąży.

Ale to samo odnosi się, mniej lub więcej, do wszystkich kobiet.

Opanowanie ciąży zmienia wzajemny stosunek płci; daje mu więcej godności, więcej swobody, usuwa wiele tragedii i komplikacji życiowych.

Daje podstawę nowoczesnemu małżeństwu: z tego, co nieraz było katorgą dwojga istot, czyni związek ludzi wolnych.

Dziecko staje się znów upragnionym szczęściem, a nie przeklinanym intruzem.

Opanowanie ciąży wreszcie wraca kobiecie zdrowie, przedłuża jej młodość i wdzięk, tym samym zwiększa szanse szczęśliwego małżeństwa.

Nic więc dziwnego, że sprawa *regulacji urodzeń* stanowi główny punkt, koło którego kręcą się obrady każdorazowego *kongresu Ligi reformy seksualnej*, o której pracach mówiłem na innym miejscu.

Jakie jeszcze dalsze następstwa w ukształtowaniu się życia społecznego może mieć w przyszłości coraz bardziej doskonalące się opanowanie ciąży, niepodobna przewidzieć; ale to pewna, że prowadzi ono do najdonioślejszych przemian ku szczęściu ludzkości.

Do *świadomego macierzyństwa* należy tedy przyszłość.

A siła tej idei leży choćby w tym, że jest ona tak prosta i stosunkowo tak łatwa do zrealizowania.

Wszelkie „poprawy świata” zazwyczaj trącą utopią, przez to że tak wiele czasu wymagają dla osiągnięcia rezultatów.

Ileż wysiłków, ileż lat trzeba, aby coś zmienić w warunkach pracy czy bytu ludzi, aby uzyskać zmianę gnębiących ustaw.

Tutaj, w ciągu niewielu lat, kraj może inaczej wyglądać.

Siłą idei jest tu jej *negatywność*; nie wymaga ona kapitałów ani zmiany ustroju.

Wystarczy uświadomienie, wystarczy trochę światła.

Mimo wszystkich ciemnych sił, które utrudniają drogę temu światłu, trudno przypuścić, aby nie miało przeniknąć.

Konkluzja

Świeżo otwarta w Warszawie pierwsza poradnia jest początkiem akcji, która powinna objąć najszersze koła.

Polska musi się pokryć siecią takich poradni.

„Krucjata przeciw nędzy” — jak w Anglii to nazwano — krucjata przeciw ciemnocie, rozpaczy i zbrodni, niech zjednoczy wszystkich.

Jeżeli zestarzałe narowy myślenia i ciasnota horyzontów przesłaniają ważność i dobrodziejstwa tej idei niektórym mężczyznom, nie sądzę, aby było wiele kobiet, które by w duchu nie rozumiały jej doniosłości.

Toteż, mimo wszystko co rzekłem wyżej o milczeniu kobiet, jestem pewien, że od nich przyjdzie pomoc.

W Ameryce organizacja regulacji urodzeń liczy *dwa miliony członkiń*.

Wiązać się w ogniska *świadomego macierzyństwa*, zgłaszać przynależność do międzynarodowej centrali, organizować poradnie — oto czego spodziewamy się po wszystkich kobietach z rozumem i z sercem.

-----

Tekst opracowany na podstawie: Tadeusz Boy-Żeleński, Jak skończyć z piekłem kobiet?, Warszawa 1932

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Anna Jopp, Dorota Kowalska, Marta Niedziałkowska


text:
Józef Czechowicz

knajpa

Tłumnie mijały się auta

centkowane kręgami lamp

wracano z rautu

Nagie ramiona w bransoletach pochylały się nad brukiem

równolegle poziomo i w ukos

z gestów dam

wynikało że chcą spędzić wieczór w gabinetach

pić wesoło i długo

Błysła zabawa

Nie było gwiazd

nie wiadomo było czy noc już schodzi

w czterech jedwabnych ścianach nie ma ulic miast

nikt nie przechodził

Głosy w pijaństwie gasły głaskały się coraz dalej

smukły pan całował ażurowe pantofelki

jedna para tańczyła

spadała komenda pij nalej

z ust panienki w sukience lila

gulgotały nad kieliszkami butelki

Nagle zaczęły się przesuwać kąty gabinetu

żeby nie upaść musieli usiąść

czarne nocne okno błądziło ze ściany na ścianę

kwadraty posadzki goniły za daleką metą

wydęte banie portier wirowały nad stołów oceanem

Usiedli usnęli

gabinet jak wagon pomknął ku świtowi

głowy pijane odrzucili w tył

żyły im nabrzmiewały krwią i alkoholem

a z niemocy tych głów z gorączki żył

realizuje się fantom-Golem

Byłby może zmiażdżył tę gromadę

ale oto

w liryce dalekiego tanga

zaczął warczeć codzienny motor

zmieniło się niebo blade

w jaskrawy prześwietlisty hangar

-----


text:
31.

Lichy wzrok.

Która z obydwóch figur jest szersza?

Powiesz niezawodnie, że figura b.

Odmierz jenakże dokładnie, a przekonasz się, że obydwie figury są jednako szerokie.

Dowód, że zmysły człowieka, a szczególnie wzrok, podlegają złudzeniu.

Patrząc na figurę A B C D, doznasz wrażenia, jakoby linie poprzeczne z jednej strony mniej, z drugiej więcej były od siebie oddalone.

Weź cyrkiel i odległość ich odmierz; przekonasz się, że są one równoległe.

Rysunek E F G H przedstawia dwie części pierścienia.

Każdy dozna wrażenia, że górna część a jest mniejszą od dolnej części b.

W rzeczywistości jest górna część większą od dolnej.


text:
Bartoszkowie, bartolomici.

Moraczewski w „Starożytnościach polskich“ (Poznań, 1842 r.) pisze: „Było zgromadzenie księży świeckich, które brało nazwisko od założyciela swego Bartosza.

Bartoszkowie w Kielcach trudnili się wychowaniem młodzieży duchownej i utrzymywali seminarjum pod dozorem biskupa krakowskiego“.

Tak nazywali Polacy zgromadzenie księży bartolomitów, wprowadzone w r. 1683 do Polski, gdzie pozyskali domy w Brzeżanach, Węgrowie, Lublinie, Sandomierzu, Pińsku i kilku innych miejscach.

Biskup krakowski Felicjan Szaniawski powierzył im w Kielcach kierunek założonych przez siebie r. 1725 szkół i seminarjum.

Zgromadzenie to pod koniec XVIII wieku przyszło w Polsce do upadku.

W potocznej mowie nazywano zwykle księdza tej reguły: bartosz, a w liczbie mn. bartoszkowie.


text:
Adam Asnyk

Juliuszowi Mien

Omdlały rącze fantazyi loty:

Już na szczęśliwe wyspy nie płynie,

Aby odnowić ludziom wiek złoty

W czarów krainie.

Dzisiaj myśl ludzka schodzi pod ziemię,

Z trudem kamienne żłobi koryto,

By wydrzeć mocy, która tam drzemie,

Zdobycz ukrytą.

Przygasło dumnych pragnień zarzewie,

Sny bohaterstwa, marzenia chwały,

Wielkie natchnienia, w życiu i śpiewie

Zwolna przebrzmiały.

Dziś ludzkość trwożnie patrzy przed siebie,

Szukając nowej gwiazdy przewodniej,

I o codziennym rozmyśla chlebie

Dla tych, co głodni!

Żal nam stubarwnej tęczy, co blednie,

Cudownych marzeń, co blask swój tracą,

Lecz ludzie muszą prawdy powszednie

Zdobywać pracą.

Żal nam poezyi w pieśni i czynach,

I bohaterów żal nam pochodu,

Lecz ludzkość musi myśleć o synach

Ginących z głodu.

-----


text:
Bóg się rodzi, moc truchleje,

W dobrych radach, w dobrym byci


text:
86.

Dźwięk bije!

— Dźwięk ten w przestrzeń się ulatnia,

A ja go słucham, zgiąwszy kornie szyję.

Znów pewnie życiu wchłonie kędyś czyje.

Wieczności bezdenna matnia...

A jeśli właśnie moja to ostatnia

Godzina bije?

Co?

co?

tak prędko?

— Gdybyż, jak przed burzą,

Ostrzegające błyskania...

Wstydem na piersi głowa mi się skłania —

W chwili podobnej najmężniejsi tchórzą...

Ach!

do zrobienia jeszcze mam tak dużo,

I tyle do zaniechania!


corpora: CEN

text:
Należąca do Deutsche Telekom sieć komórkowa T-Mobile, która w Niemczech ma wyłączność na sprzedaż telefonu komórkowego firmy Apple, będzie musiała zatrzymać sprzedaż urządzeń iPhone.

Jak informuje Puls Biznesu, telekomunikacyjny operator Vodafone dzierży w dłoni sądowy nakaz, który może wymusić na Deutsche Telekom wycofanie ze sprzedaży telefonów iPhone.

- Chcemy, aby sąd określił, czy jest legalna sprzedaż urządzenia, które jest możliwe do wykorzystywania tylko w jednej sieci telekomunikacyjnej - powiedział Jens Kuerten, rzecznik niemieckiego oddziału Vodafone.

Vodafone domaga się usunięcia z telefonów iPhone blokady, która zmusza do korzystania z sieci T-Mobile.

Sąd ma określić czy legalna jest sprzedaż urządzeń zawierających takie ograniczenia.


text:
XXXIX.

A KIEDY WYJDZIESZ...

...

A kiedy wyjdziesz w zachodnie słońce,

W mdlejące, ciche zorze

I nagle u bark skrzydła szumiące,

Skrzydła poczujesz boże,

Na wielkich mogił stań podniesieniu,

W łunach, w szkarłatach, w złocie,

W orłowych piór polocie!

Na lirę ściągnij te złotogłowy,

Co w cichem mżeniu gasną,

I uderz pieśnią i dźwięknij słowy,

Jak mieczem w tarczę jasną.

Co prochów trzyma straże

I gwiazdy sypie na wieków czoła,

A kwiaty — na cmentarze.

Niech więc pieśń twoja, jak błyskawica,

Grobowy zmierzch przelata

I piorunowe rozświeci lica

Nad kurhanami świata.

Jak dzwon, jak surma, niechaj uderza

Na nieśmiertelność czynów —

I niechaj będzie słowem pacierza

Dla ojców i dla synów.

............

Na świtające zorze

I tam poczujesz z barków szumiące

Ogromne skrzydła boże,

Stań na ugorów dolinnych cieniu,

W szerokich pól tęsknocie,

Cały ku jutru w locie!

Pochwyć na struny blask złotogłowy

Wielkich przebudzeń cudu

I uderz pieśnią w ugór surowy,

I śpiewaj jutrznię ludu!

Co w zorzach cały stoi,

A niezrodzone do życia woła

U zwartych dnia podwoi!

Niechże pieśń twoja ma żywe moce

Płomienia, co ulata,

I niech rozwiąże wiekowe noce

W potężny rozbrzask świata!

Niech bije w ugór mrokiem nakryty,

Niech bije w duchy śpiące,

Aż przyszłość swoje rozjarzy świty

W płomienne, żywe słońce!

Złotą swą pszczołę wypuścił Pan...