corpora: openbooks

text:
Tristan Derème

(Ach!

rzucić sieci zdarte…)

tłum.

Stefan Napierski

Ach!

rzucić sieci zdarte, wędki i robaki,

I te książki!

Być prostym, jak wiejskie chłopaki,

Być nie-smutnym, podrwiwać z mieszczuchów kataru,

W chłodne wieczory brzdąkać, szczycić się gitarą,

Na miłostkach poprzestać, nie wzdychać: niestety,

Są szczęśliwi, gdy grube złożą triolety,

Kiedy rymują: sągi-ongi, żonki-dżonki.

Lecz czuć, że życie siecią jest gęstej koronki,

Pod którą drga twarz obca, jej się, blady, boję…

Wokół twej kiści nagiej wiją się powoje.

-----


corpora: wikisources-pl

text:
←Akt I Maria Stuart

Akt II

Juliusz Słowacki Akt III→

Teatr wystawia mieszkanie astrologa.

Wśród sali stół zarzucony księgami — teleskopy w oknach obrócone na niebo.

ASTROLOG

sam

Przeznaczenie!... szaleństwo walczyć z przeznaczeniem!

Ty, co posiadłeś cnoty, umierasz nędzarzem,

ASTROLOG, NICK

NICK

ASTROLOG

NICK

ASTROLOG

Myśli twoje okręgu ziemi nie przechodzą.

NICK

Więc mi pokaż kres dalszy — ojcze!

proszę ciebie.

Patrzy przez teleskop na niebo obrócony.

Cha!

cha!

cha!

ASTROLOG

Cóż widziałeś?

NICK

śmiejąc się

Niebo!

ASTROLOG

A na niebie?

NICK

spokojnie

Nic...

ASTROLOG

Zasiane jest ono światy rozlicznemi.

NICK

patrzy drugim końcem teleskopu, zmniejszającym przedmioty.

Widziałem!...

ASTROLOG

Ziemię!

ASTROLOG

NICK

Nic...

ASTROLOG

Mnie musiałeś widzieć?

NICK

Byłeś oddalony...

Byłeś mały jak proszek, mądry astronomie.

A mędrzec króla...

ASTROLOG

Błaznom rozprawiać dozwala.

Lecz z czymże tu przyszedłeś?

NICK

Pyta mąż królowy,

Że zginie...

ASTROLOG

Wszystkie pobladły, srebrne zachmurzyły lica.

Precz mi z oczu!

NICK

Lecz powiedz jeszcze, co mnie czeka?

ASTROLOG Śmierć prędka...

NICK

A po śmierci?

ASTROLOG

Nie wiem...

NICK

Do widzenia,

Równośmy mądrzy...

Odchodzi.

ASTROLOG

Podłe jestestwo człowieka,

Kiedy głupstwem okrywa głębokie marzenia.

ASTROLOG, PAŹ

PAŹ

Już wyszedł trefniś — dobrze.

— Na twoje wezwanie

Stawię się, mądry mistrzu.

ASTROLOG

Słuchaj, paziu młody!

Czy ty kochasz królowę?

PAŹ

Skądże to pytanie?

Czy ja kocham królowę?

Jakież dam dowody?

Kocham ją jako matkę, siostrę, jak anioła.

Taki jestem szczęśliwy!

Dzień cały od rana

Nieraz jej twarz ochładzam złocistym wachlarzem,

Twarz spłonioną jasnymi rumieńca szkarłaty;

Nieraz schylonej kornie przed boskim ołtarzem

Trzymam książkę modlitwy lub niosę kraj szaty.

Szczęśliwy jestem!

ASTROLOG

Paziu!

nim chwila przeminie,

Masz stanąć u królowy i donieść jej skrycie,

Zginie dzisiaj.

PAŹ

Co mówisz?

Botwel dzisiaj zginie?

ASTROLOG

z zadziwieniem

Botwel?

— Innego miałem w przestrodze na celu!

Paziu!

ja nie myślałem wcale o Botwelu.

PAŹ

z rozpaczą

I mnie się nie zwierzyła, z rumieńca odgadłem...

Jam zbłądził...

Nie...

Botwela nigdy nie kochała.

Zatrzymaj wszystko w sobie, czcij honor królowy!

Nie dziw się — całą duszą słuchałem twej mowy,

O nieszczęśliwy paziu!

...

Z serca mi wyrwałeś

Najskrytszą tajemnicę — zapomnij!

zaklinam!

Daje astrologowi brylantową sprzączkę od kapelusza.

Weź tę sprzączkę.

— Zapomnij!...

— Czy już zapomniałeś?

Ja nawet uraz moich prędko zapominam,

A ty byś nie zapomniał?

ASTROLOG

Chodź tu, moje dziécię.

Czy myślisz, że nauki spodlić mogą starca?

Królowa mnie łaskami obdarza obficie,

Nie zasłużyłby na nie starzec i potwarca.

Zatrzymaj te brylanty, przebaczam, żeś dawał,

Nadtoś mię lekko sądził, za mało poznawał!

Patrz na komnatę, oto są królowy dary,

Kiedyś wdzięczność zachowam, z darów

się wypłacę.

Patrz na te czarnym płynem nalane puchary,

W nich złoto rodzą mojej sztuki tajemnice;

Takiego kruszcu z Peru Hiszpania dostaje,

Ja przed królową większe otworzę skarbnice,

Będzie w nich czerpać, będzie zakupywać kraje.

PAŹ

Lecz któż ma zginąć?

ASTROLOG

Rizzio!

Rizzio, w jego serce

Godzą mnogie sztylety — na Rizzia pogrzebie

Jutro płakać będziecie, silni są morderce,

PAŹ

Ojcze!

więc spieszę.

Wybiega.

ASTROLOG

sam, bierze jeden z pucharów.

Tutaj są moje nadzieje...

Patrzy w puchar.

Pierwszeństwo wynalazku — wytrwałość jest cnotą,

Wszak równych starań roli kosztuje uprawa?

Całe życie marzyłem, miałżebym nad grobem

Odkryć nicość marzenia?

bezskuteczność sztuki?

Królowa!

Botwel!

skądże razem dwa imiona?

Zbiegły się razem Marsa, Saturna znamiona,

ASTROLOG, BOTWEL

BOTWEL

zamyślony

Przyszłości mi nie kryją nadziei zasłony,

Zgłębić przyszłość?

niech tylko obecność przeżyję!

Starcze, czytasz w przyszłości?

ASTROLOG

Gwiazdami pisane

Zgłębiłem tajemnice.

BOTWEL

Czy wierzysz w twe wyroki?

ASTROLOG

BOTWEL

Nigdy nie mylą?

ASTROLOG

Nigdy.

BOTWEL

Marność nauk świata!

Dziś rzeczywistość płonne zawiedzie rachuby.

Czy długo ja żyć będę?

ASTROLOG

Trzy lata.

BOTWEL

ze wzgardą

Trzy lata?

Widzisz mnie, astrologu, na wybladłej twarzy

Pokazuj e truciznę w kryształowym naczyniu.

Tylko stałość twych mądrych przepowiedzeń wzruszę?

Umieram...

ASTROLOG

Nie, żyć będziesz trzy lata, Botwelu.

Patrz, co pisały gwiazdy — będziesz królem...

BOTWEL

Królem?

Może późniejsze życie gorżki owoc wyda?

Wypiję tę truciznę... nie, rozbiję czarę

Wygrałeś, astrologu!

żyć będę!...

ASTROLOG

Wygrałem.

BOTWEL

Prowadź mnie, astrologu, w wysokie komnaty

Wychodzą.

MARIA, PAŹ

PAŹ

MARIA

Czemuż nie przybywa?

I wkrótce zginie.

PAŹ

Wspominając przyjaciół, wspomnij o Botwelu,

MARIA

Wachlarz na miecz zamienisz, powoła cię sława.

Któż mi wtenczas rozjaśni tę pustynię ciemną?

Botwel? — lecz ja Botwela nie znam.

O!

mój drogi!

Ty płaczesz?

Paziu!

paziu!

PAŹ

Dziecinne łzy ronię,

Już mi pół rycerskiego odjęła zapału.

MARIA

zamyślona, jak echo

PAŹ

Towarzyszył ci, pani, na królewskie łowy;

Tajemniczy miał smutek wyryty na czole.

Widział jakie straszliwe, dręczące widziadła;

Jak sen jaki okropny.

MARIA

O!

niewinne dziecię!

PAŹ

Aż zniknął we mgle.

MARIA

niecierpliwie

Odejdź!

odejdź, wierny sługo!

Tak mi gorąco — odejdź!

jest to czas pacierzy.

MARIA

sama

Czyste zwierciadło skazić może lekkie tchnienie...

Zdejmuje koronę.

Wielu, wielu przerażał i odstręczał wielu.

Zdejmuje pierścień.

Długo w posępnych myśli obłąkany kole,

Będziesz jeszcze piękniejszy, gdy będziesz szczęśliwy.

Scena VIII

MARIA, RIZZIO

RIZZIO

MARIA

Bojaźnią dręczona,

Jesteś w niebezpieczeństwie, bo rzucone kwiaty

W roli Duglasa śmierci wydały nasiona.

Posłuchaj więc cierpliwie, mój błędny rycerzu,

Okręt gotowy — żaglów rozpięte zasłony.

Bądź zdrów!

RIZZIO

Królowo moja!

powtórz te rozkazy!

Nie posłucham — choć ściągnę twój gniew, twe urazy,

Wszak śmierć cię nie urazi?

nie zasmuci?

Pani!

Mario!

o!

ja zostanę — przysięgam, zostanę!

Postanowienia żadna nie naruszy siła!

Śmierć sroższą mi wyrzekły twe usta różane,

Żeby choć głos był zadrzał, gdyś ją wymówiła...

Mario!

posłuchaj...

MARIA

Rizzio, chciej mówić z królową

Rozmawiałeś z kim innym.

RIZZIO

I gdzież twa korona?

Nie widzę jej na czole — kwiatem uwieńczona

Jesteś mi równa — śmielszą przemówiłem mową.

Daruj mi!

ja myślałem! — myślałem, szalony!

Że ją umyślnie zdjęłaś dla mnie...

MARIA

Źleś osądził.

I teraz się modliłam.

RIZZIO

Przebacz mi, jam zbłądził.

Lecz nie kładź jej na czoło — czoło twe utrudzi

I myśl jakąś posępną przykrywa żałobą.

MARIA

Bez korony nie zwykłam przemawiać do ludzi.

ciszej, kładąc koronę

z sobą.

RIZZIO

Śmiałość mi odebrała — więc dobrze — odjadę.

Staje w gotyckim oknie i z udaną obojętnością mówi.

Dziś dzień taki pogodny — dobry do podróży,

Niebo czyste, błękitne, chmury lekkie, blade

Pokazują mi drogę, lecz nie wróżą burzy.

Obacz, proszę, królowo, jak cicho na dworze,

Kwiaty w twoim ogrodzie odświeżone kwitną,

Tam góry Szkocji barwą owiane błękitną,

Odległe jak marzenia — jak tam szumi morze!

Białą mgłą osłonione chwieją się okręty...

MARIA

Rizzio!

czemu tak zbladłeś?...

RIZZIO

Tam żagiel rozpięty,

Patrzeć nie mogę...

MARIA

Rizzio!

tyś jak dziecko słaby!

RIZZIO

Zapomnienie już szatą okrywa mnie ciemną,

MARIA

wzruszona

Rizzio!

RIZZIO

Powtórz tym głosem!

powtórz moje imię!

MARIA

zimno

Proś ode mnie papieża, niech zamknięty w złoto

Przyszle mi chleb ze stołu Pańskiego.

RIZZIO

z oburzeniem

Pobożna!

Gardzić, poniżać serce, zabijać jest cnotą,

Potem można się modlić?

wszystko zgładzić można.

Żegnam cię...

MARIA

Wszyscy losem jesteśmy miotani!

Bądź zdrów!

Maria ci wiecznie pamięci dochowa.

RIZZIO

Mamże odjechać?

MARIA

Cóż to znaczy?

RIZZIO

Przebacz, pani!

Ale twój głos był tkliwszym — smutniejszym niż słowa,

Pozwól mi dziś pozostać — jutro się oddalę.

MARIA

z ironią

RIZZIO

Odchodzi.

MARIA

Zawsze gorżkie lekarstwo dobre skutki sprawia.

←Akt II Maria Stuart

Akt III

Juliusz Słowacki Akt IV→

sam

Ranne przepowiedzenie chcę sprawdzić wieczorem,

Gwiazdo, z tobą związane przeznaczenie moje,

Oto Świętego Krzyża posępna kaplica,

W purpurę królów skryję zakrwawione dłonie,

Tłum zalotników pełen nadziei, zapału,

BOTWEL, PAŹ

PAŹ

Szukam ciebie, Botwelu — wszystkie zwiedzam strony,

A ty w murach zamkowych, w królowy ogrodzie?

BOTWEL

Chciałem się tu orzeźwić przy wieczornym chłodzie.

PAŹ

O!

prawda, jak tu miło?

— W tym lesie topoli

Lecz najpiękniejsza róża w pałacu ukryta,

Chcesz ją widzieć?

BOTWEL

Co mówisz!

królowa zezwoli?

PAŹ

Zezwoliła!

BOTWEL

Widzieć ją!

kiedy?

PAŹ

Za godzinę.

BOTWEL

Sama ci to mówiła?

PAŹ

Spełniam jej rozkazy.

BOTWEL

O gwiazdo!

świeć mi, gwiazdo!

na morze wypłynę,

Niech łódź moją strzaskają wodokryte głazy,

PAŹ

Panie!

panie!

rozpogódź ten smutek głęboki,

Strwożyć możesz królowę tych nieszczęść widziadłem,

BOTWEL

z ironiją

Idę, całą godzinę strawię przed zwierciadłem.

Nie jest owocem cierpień?

igraszka dziecinna!

Tak jak na pargaminie zaloty pisane

Można przemazać!

zetrzeć, nowe kłaść napisy.

Przemażę pismo czoła — zniknie przemazane.

Bywaj zdrów!

Odchodzi.

PAŹ

Wybiega.

HENRYK, MORTON, LINDSAJ wchodząc śpiesznie.

MORTON

Pod lilijami Francji bezpiecznie odpłynie.

HENRYK

Co, miałżeby uniknąć zasłużonej kary?

LINDSAJ

Spieszmy więc!

HENRYK

Zanadto nas daleko zapędy uwiodły.

Będzie wskazywał palcem...

Jaka myśl straszliwa!

Będzie wskazywał, będzie urągał mej twarzy,

Skoro się stąd oddali.

LINDSAJ

Panie!

skończmy łowy!

HENRYK

MORTON

Harfiarz, na dobrowolne skazany wygnanie,

A Henryk?

HENRYK

Co chcesz mówić?

MORTON

Jest królem.

HENRYK

Co on śmie mówić?

MORTON

I kapelusz czerwony przywiezie na głowie;

Że już zemsty ostatnia zniknęła nadzieja.

HENRYK

Przestań!

już idę!...

HENRYK, MORTON, LINDSAJ, DUGLAS

HENRYK

Każę okręt zatrzymać.

DUGLAS

Już żagle rozwinął.

Oto piersi odkryte i miecz obnażony;

Życie Włocha zostało na moim sumnieniu;

Myślałem, że ten harfiarz, wierny przyrzeczeniu,

Ufajcie teraz ludziom?

znoszę brzemię sromu;

Przynajmniej uciekając gdyby był powiedział,

Może bym żyć mógł jeszcze.

HENRYK, MORTON, LINDSAJ, DUGLAS, PAŹ

DUGLAS

chwyta za piersi wbiegającego pazia.

Paziu!

Paź ten zginie!

Ja go zabiję — pazia tak kocha królowa

Jak Rizzia.

Postrzegając pismo w rękach pazia, wyrywa je.

Cóż to znaczy?

Na tym pargaminie

Widzę jakieś skreślone niewyraźnie słowa...

Czytajcie...

PAŹ

List królowej oddać mi kazano,

Nie czytajcie!

Nie macie prawa!

LINDSAJ

biorąc z rąk Duglasa pismo

Prawem siła.

Czyta.

„Dzięki tobie, królowo, żeś mi pozwoliła

Wieczór z tobą przepędzić dzisiaj” — podpisano:

Rizzio.

DUGLAS

Rizzio?

Rizzio!

Czyś dobrze wyczytał?

LINDSAJ

W klasztorze

Czytać mię nauczono, pojąłem nauki.

HENRYK

To pewno jaka zdrada, jakie włoskie sztuki?

Lindsaju, zamknij pazia do mojej komnaty,

PAŹ

LINDSAJ

Paziu mój, jesteś dziecko!

— O!

młody sokole,

Ty jeszcze pierwsze pióra utracasz na wiosnę.

Pójdź ze mną.

PAŹ

Pamiętajcie!

ja kiedyś dorosnę.

Lindsaj wyprowadza pazia.

DUGLAS

Więc Rizzio zginąć musi!

HENRYK

Kiedy?

DUGLAS

Dzisiaj zginie!

HENRYK

Gdzie?

DUGLAS

HENRYK

DUGLAS

Skoro śmiała nim gardzić.

HENRYK

Potem potajemnymi wprowadzę was wschody.

Odchodzi z Duglasem.

MORTON

Odchodzi w stronę przeciwną

sama, siedzi nad krośnami.

Gdybym tak oświecona blaskami klejnotów

I spytała wieśniaka, czy królowa Szkotów

Jest szczęśliwa?

odpowie: „Musi być szczęśliwa!

Byłem niegdyś w stolicy, widziałem pałace,

Widziałem oświecone okna jej komnaty;

Widziałem groby królów, na grobach marmury,

MARIA, RIZZIO

RIZZIO

Jakież mam składać dzięki?

Widzę cię, królowo!

U stóp twoich przepędzę ostatnią godzinę,

Każdą chwilę bym życia okupił półową.

Mario!

jakżem szczęśliwy!

ja jutro odpłynę,

O pani!

Mario moja!

tak się szczęściem łudzę,

O!

kiedyż z zachwycenia?

ze snu się przebudzę?

MARIA

Serce mi ogarnęła tęsknota nieznana,

Wesołość nawet twoja smuci mię, przeraża.

RIZZIO

Królowo!

co ja powiem, niech cię nie obraża.

Na jutro Duglasowi dałem przyrzeczenie,

MARIA

Rizzio — to być nie może!

RIZZIO

Zamiaru nie zmienię.

Ale to nadto smutna na dzisiaj rozmowa.

Pani!

aż do szaleństwa jestem dziś wesoły,

O moim oddaleniu myślałem z uśmiechem.

Słyszę!

słyszę śpiew Tassa, powtarzany echem,

Czarnym wybitej kirem, jak na łonie trumny;

Okna pałaców długim świecą się szeregiem

cieląc po wodzie jasne światłości kolumny;

A nade mną daleko, na błękicie ciemnym,

Posępnym światłem księżyc roztacza się złoty;

I w duszy czuję dzikie uczucie tęsknoty,

Dla serca trawionego ogniem niewzajemnym

Potrzeba takich cierpień, niech się karmi łzami.

MARIA

O!

Rizzio, serce twoje niewesoło marzy,

Póki jesteśmy młodzi, wszystko jest przed nami.

RIZZIO

Jeśli kiedy rozkwitnie?

prędko, prędko skona!

Lecz jakże będzie smutna, blada, wysilona!

Zabrzmi znów wesołością, rozjaśnią się mury

Tłumem zamaskowanych dworzan w jasnych szatach.

MARIA

Tu niewinne zabawy lud grzechami zowie;

Szemrać będą dworzanie.

RIZZIO

z wzrastającą wesołością

Młodzież francuska tłumem ten zamek odwiedzi,

Wtenczas szczęśliwy!...

Słychać szczęk broni.

MARIA

Słyszysz!

jakiś szczęk oręża?

RIZZIO

Tknięta powiewem wiatru, smutnym jękła brzmieniem.

Harfo!

przyjmuję z czuciem twoje pożegnanie,

MARIA

z niespokojnością

Lecz gdzież się paź mój bawi?

RIZZO

Pani, rozjaśń czoło!

Nie byłem tak szczęśliwy, szczęśliwy jak dziecię.

Siądę przy twoich stopach...

Jak mi tu wesoło!

Nie chciałbym teraz umrzeć.

MARIA

O!

co ci się marzy?

RIZZIO

Nadziei?

chciałem na twej wyczytać ją twarzy,

Czytałem wszystkie, wszystkie uczucia z kolei;

Nadziei tam nie było...

Pani!

nie chmurz lica,

Niech paź z twarzy królowy gniewu nie wyczyta,

Pani!

piękny ci wieniec we włosach rozkwita,

Daj mi róż kilka.

MARIA

Rizzio!

na co ci te kwiaty?

RIZZIO

We Włoszech, na ołtarzów święconym marmurze

Zawieszę ten dar drogi, nad złoto bogaty,

Pokazywać je będą: Patrzcie!

oto róże

Maryji Stuart Szkockiej, anioła w koronie.

MARIA

dając mu kwiaty

Nie odmówię twej prośbie, lecz zamiaru bronię,

Weź te kwiaty — lecz kwiaty niegodne ołtarza.

Henryk wchodzi tajemnymi schodami i staje za krzesłem Marii niepostrzeżony

RIZZIO

Pani!

jestem twym paziem.

— Paź ciebie zaklina,

Daj mu ten wachlarz, powiew twojego wachlarza

Ma jakąś woń czarowną, woń, co przypomina

Przyniesie zapach róży, co ciebie otacza,

Wtenczas zamknę na chwilę złudzone powieki,

Marzyć będę...

MARIA

z uśmiechem

Królowa paziowi przebacza;

Paziu!

czy mi nie zechcesz korony zdjąć z głowy?

Dobrze, żeś nie zapragnął purpurowej szaty,

Dobrze, żeś na wachlarzu przestał.

Daje mu wachlarz.

RIZZIO

Dzięki tobie!

DUGLAS, LINDSAJ

DUGLAS

uzbrojony sztyletem chwyta Rizzia za piersi

RIZZIO

Królowo!...

MARIA

powstając

Stój, Duglasie!

skądże ta odwaga?

Ty w komnacie królowy!

Czy gardzisz królową?

Stój!

stój!

Duglasie, odejdź!

królowa cię błaga.

Nie, mogę rozkazywać — precz!

odpowiesz głową!

Rizzio!

chodź do mnie.

DUGLAS

Próżno wołasz go do siebie,

do Rizzia

MARIA

Duglasie!

precz stąd!

precz stąd!

splamisz stopnie tronu.

Pomyśl!

próżno mnie będziesz błagał przy skonaniu,

W obliczu ludu zelży kat na rusztowaniu.

DUGLAS

Skoro Duglas na zamku kaganiec zapali,

Zbiegną się zbrojne tłumy poddanych wasali.

Podłego Włocha dobrze wyuczę się roli;

Wnet mię zgraja francuskich trefnisiów okoli,

Na dworze królów zdradne rozpocznę zaloty;

Będę pierwszym przy ucztą zastawionym stole,

Lub te szaty splamione, pióra połamane.

Nigdy nie zabijałem sztyletem.

Odrzuca sztylet.

MARIA

O Boże!

Duglasie!

ach, Duglasie! — nie, nie mogę wierzyć,

Żebyś ty go śmiał zabić.

DUGLAS

Przekonam cię może.

Duglas słowy zelżony, mieczem spełnia groźby.

MARIA

Duglasie!

nieszczęśliwa, zniżę się do prośby...

Nigdy krwi nie widziałam!... widok mi nie znany,

DUGLAS

Chciałbym, żeby tu były zwierciadlane ściany,

Abyś śmierć jego mogła widzieć tysiąc razy!

Chciałbym, żeby jęk Rizzia echem powtarzany

Zabrzmiał, abyś go mogła słyszeć tysiąc razy!

Niech zostawi na wieki zbrodni plamę ciemną!

RIZZIO

Mario!

oh!

Mario!...

Boże, zmiłuj się nade mną.

Oh!

oh!

oh!

Kona.

MARIA

Rizzio!...

Boże, zmiłuj się nade mną.

O!

gdyby tu był Henryk!...

Tak cicho jak w grobie,

Gdzież Henryk?

Henryk!

mąż mój!

HENRYK

nachylając się, cicho

Jestem tu, przy tobie.

MARIA

odwracając się z wolna

Był przy mnie?

Henryk!

mąż mój?

Boże mój!

Pada na poręcze krzesła.

HENRYK

Omdlała.

Wynieście jego zwłoki.

DUGLAS

ponuro

Przyszedłem zabijać,

Lecz nie wynosić zwłoki — wołajcie grabarzy.

HENRYK

do Duglasa

Duglasie!

straszna teraz bladość twojej twarzy.

Czyliż męstwo rycerza zwykło tak przemijać?

Miałeś wdziać jego szaty?

DUGLAS

Krwią czarną skalane.

HENRYK

Ciebie dręczy zabójstwo?

DUGLAS

zbliżając się patrzy Henrykowi w oczy.

Henryku!

a ciebie?...

Życzę, aby na niebie powstająca zorza

Ujrzała twarz Darnleja jak dzisiaj rumianą.

Wygnaniec, zbójca podły, niosę piętno zbrodni.

Odchodzi.

LINDSAJ

Ci rycerze imienia rycerzów niegodni.

HENRYK

Słuchaj!...

Królowa wkrótce otworzy powieki,

Uciekajmy z tej sali.

LINDSAJ

Chodź!

jedźmy na łowy...

HENRYK

Lindsaju, ty znasz może uczucia królowy?

Będzie mnie nienawidzieć?

LINDSAJ

Zbądź niewczesnej trwogi,

Chodź!

chodź, królu — chodź ze mną — słyszę czyjeś kroki!

Wyprowadza gwałtem ociągającego się króla.

Scena IX

MARIA omdlona, BOTWEL

BOTWEL

Spełnił czyn tajemniczy, zbrodnią bez nazwiska...

Świateł przygasłych promień błękitnawy błyska,

Może król!...

MARIA

Oh!...

BOTWEL

Królowa budzi się...

MARIA

z pomięszaniem

Duglasie!...

BOTWEL

z zadziwieniem

Henryk zabijał?...

MARIA

BOTWEL

MARIA

BOTWEL

MARIA

BOTWEL

Czy żądasz zemsty?

powiedz!

zabójstwa?

otrucia?

MARIA

Nie, nic nie żądam — słuchaj!

chodź przed ołtarz Pana,

Połączę z tobą dłonie, gdym serce złączyła.

On żyje jeszcze!...

Boże!

cóżem wymówiła!

Scena X

BOTWEL

sam

A teraz ją zdradziły rozpacz, obłąkanie.

Piękny kwiat, choć zatrute owoce wyradza.


text:
ZABAWKI

POETYCKIE

ROZMAITYM WIERSZEM POLSKIM

NAPISANE

PRZEZ X. ONUFREGO

RUTKOWSKIEGO

SCHOLARUM PIARUM W KON-

WIKCIE NOBILUM LWOWSKIM RE-

TORYKI Y POETYKI

PROFESSORA.

ROKU 1775.

w LWOWIE.

w DRUKARNI ANTONIEGO PILLERA

Cesarsko - Krolewskiego Guber.

Typografa.

Carmina quam tribuunt, fama perennis erit.

Ovid.[1]

Carmen amat quisquis carmine digna gerit.

Claud.[2]

JAŚNIE WIELMOŻNEMU

JMCI PANU

JAKUBOWI

KOMOROWSKIEMU

KASZTELANOWI

SANTOCKIEMU

KAWALEROWI ORDERU

S. STANISŁAWA.

JAŚNIE WIELMOŻNY

MOŚCI DOBRODZIEIU

Xiążkę moią do druku podaną mam honor pod wielkim zaſzczytem Imienia J.W.W. Pana Dobrodzieia na ſwiat wydać.

Niepogardziſz Panie tą ſzczupłą ofiarą przywiązania mego, którą ia na dowod obowiązanego za łaski czynię umyſłu.

Wprawdzie, ſam ia poznaię, że to dzieło moie nie może korreſpondować wielkiemu Imieniowi Pańskiemu; wſzakże z tego ſamego powodu biorę ſmiałość ie pod opiekę J. W. W. Pana Dobrodzieia oddać, aby przez ſię błahe, Imieniem Panskim przyozdobione ſzacunek u wſzyſtkich odnioſło.

Należyty ten hołd odemnie przyimiy Panie tym ſercem, ktorym ofiaruię go wyznaiący ſię

J. W. W. P. Dobrodzieia

NAYNIŻSZYM SŁUGĄ

X. ONUFRY RUTKOWSKI S.P.

DO

CZYTELNIKA.

Łaſkawy moiey CzytelnikuOdy

Nim zacznieſz ganić, czytay całą wprzody,

Maſz tu w niey doſyć wiele wierſzy gładkich,

Maſz kilka mysli wybornych, y rzadkich,

Jesli nie wſzyſtkie u Ciebie w eſtymie,

Wiedz: że y dobry Homer czaſem drzymie.

W naywiękſzym leſie nie iednaka iodła,

W pſzenicy piękney znayduie ſię podła,

Swiat, zacne dzieło, rzućmy tylko okiem,

Nienapełnionyż ludzi złych motłokiem?

W reſzcie: na małey ieſt to u mnie pieczy,

Że kto tam rzecze Xiążka nic do rzeczy,

Trudniey ieſt zrobić, łatwiey zaś zepſować,

Trudniey napiſać, łatwiey krytykować.

ODA I.

NA

NIESZCZEROSĆ WIEKU TEGO.

Fingere, qui non viſa poteſt, commiſſa tacere

Qui nequit, niger eſt, hunc tu Romane caveto.

Juven.[3]

Niech Machyawel[4] z zdaniami ſię ſchowa,

Ktoremi karmił, lub ſłuſzniey truł ludzi,

Naſzego wieku Polityka nowa

Bardziey niewinnych wykrętami trudźi.

Tamtego człeka umieiętność płocha

Mniey zła, że ſame pſuła tylko Pany,

Naſza obłuda, ktorą dziś Swiat kocha

Szkodliwſza, gorſzy kiedy wſzyſtkie Stany.

Nieznałeś tego przed laty Polaku,

Dziś twą nieſzczerość kto zdolnie wymowi?

Nieſpodzieieſz ſię Człecze nieboraku

Iak Cię w ſwe ſidła twoy ziomek ułowi.

Iedwabnym ſłowem w oczy ciebie chwali,

Toż za oczyma plugawie Cię czerni

Kładąc Cię zawſze w niepoczciwych ſzali,

Tak giną ludzi na ſwiecie mizerni.

W przyiazni z tobą wnidzie obowiązki

Sekretow ſerca twoiego ſię dowie,

Wyidą Ci bokiem te zdradzieckie związki,

Gdy to, co mysliſz przed Swiatem opowie.

Iaſzczurcze plemie, Potomſtwo Dalili

Chytrze łudzącey waleczne Samſony.

Tak dziſiay ludzie mocno pomnożyli,

Że go ieſt pełno na wſze Swiata ſtrony.

Ci, co ſzczerośći idąc proſtym torem

Obłudą gardzą, y modną nauką

Nazwani od nich fanatyzmu zbiorem

Codzień wychodzą w pole mędrkow ſztuką.

Tryumfuy zdrado, dwoiſty ięzyku

Poki maſz czaſu ſpoſobnego porę,

Dręcz nieſzczerością niewinnych bez liku,

Aż y niewinność wezmie kiedy gorę,

Nadzieia.

Bo zle wychodzą oſzusci.

Znaydzie ſię, co tę zgładzi brzydką oſę,

Wymiecie ſadze te z ſwiata czeluści

Dawne przyſłowie: ſtępi kamień koſę.

ODA II.

SZCZĘSCIE

URODZENIA NIEODMIENI.

Gurnolotnemi darmo ſzczęścia piory

Pnieſz ſię, iak orzeł człowiecze do gory,

Gdy na Szlachetnym rodzie tobie zbywa.

Nie wyda zboża niezaſiana niwa.

Iednych, iak mowią, ſame golą ſzydła,

Drugich y brzytwy nie oſkrobią z mydła,

Wielu ſwą łaſką ſzczęście wprawdzie maca,

U mnie nic ſzczęście ſamo niepopłaca.

Nietrwały bardzo przyiaciel fortuna,

Nie dotrzyma Ci wiary do całuna,

Dziś Cię zaſzczyty wznieſie na powietrze,

Toż w iednym punkcie nieſzczęściami zetrze.

Tego obdarza, kto o nic nie proſi,

Kto żebrze łaſki, nad tym ſię komoſi,

Przecie zarowno wſzyſtkim chytrze ſłuży,

Iednych zbogaca, drugich ciężko dłuży.

Lecz daymy komu że tak ſzczęścia ſprzyia,

Iż nigdy iego progow nie omiia;

Niech będzie Oſieł w ſutym konia rzędzie,

Rumak rumakiem, Oſieł Oſłem będzie.

Przodkow zaſzczyty, urodzenie, ſława,

Męſtwo, y cnota ta względy nadawa,

Kto ſię zaś ſzczęścia blaſkiem pożyczanym

Chlubi, nie długo będzie zapomnianym.

Szczęśliwy, ktory z Szlachetnością rodu

Cnoty połącza, bowiem bez zawodu

Chociaż nie rychło ſzczęście mu dopiſze

Pomyślnie iego żądze ukołyſze.

ODA III.

NA

PYCHĘ WIEKU TEGO.

Ceciditque ſuperbum Ilion.

Virg.[5]

Nie warta nigdy wybornego wierſza

Pycha z wyſtępkow ſzkaradnych naypierſza

Nieruzumny kto ią goni.

Wſzakże prożna beczka dzwoni.

Nie ma wynioſłych mysli, ani fumu

Człowiek wielkiego na świecie rozumu;

U ktorego rozum mały,

Ten w hardości leży cały.

Mędrzec, chociaż go na wzor nam Swiat daie,

Że nic nie umie, otwarcie wyznaie,

Mądry u mnie wiekopomnie.

Bo o ſobie trzyma ſkromnie.

Paneczku!

ktory ſkromności nie lubiſz,

Ktory ſię zawſze z twych czynności chlubiſz,

Na pamięci miey to zdanie,

Gołyś w chwałę pyſzny Panie.

Trafiać ſię zwykło, źe nadçta pycha,

Nie winne ſprawy pod ſwe nogi ſpycha,

Niewinności iednak wſtaną,

Ona ſtłucze ſwe kolano.

Czemu na Pana zaraz oko rzuci,

Od ubogiego obiedwie odwruci,

Wſzak człek żaden nie ieſt z złota,

Pan y chłopek z tegoż błota.

Jedni Krolewſkich na teatrum Synow,

Drudzy udaią nawet Arlekinow.

Ten ma chwały więkſze pole,

Ktory lepiey grał ſwą rolę.

Szczęście ſię mowią, kołem zawſze toczy,

Co był na dole, w krotce w gorę ſkoczy,

Ten co złotem dziſiay błyſkał,

Może rydlem będzie ciſkał.

A kiedy tak ieſt; iakże nierozumnie

Ten człowiek czyni, ktory żyie dumnie,

A pychę aż w ten czas kączy,

Gdy ſię ciało z ziemią łączy.

ODA IV.

ZŁYM DOBRZE,

A DOBRYM ŻLE CZĘSTOKROĆ NA

SWIECIE POWODZI SIĘ.

Jak wielu ta rzecz dziś na ſwiecie dziwi,

Że ſię nurzaią w nieſzczęściach cnotliwi,

Tych, żaden, co brną w wyſtępkach po uſzy

Kłopot niewzruſzy.

Czyż raz widziemy ten traf nieużyty,

Że człek niewinny do umoru bity,

A tych, co cnoty z fundamentu walą,

Jeſzcze pochwalą.

Krom trwogi wſzelkiey wynieſion do gory

Slepego ſzczęścia przychylnemi piory,

Choć ſwą nauką pſuł berła y Mitry

Floreńczyk chytry.

A Moruſowi, że był dobrym człekiem,

Że ſię niewdawał z zepſowanym wiekiem,

Że dobrze radził Krolowi, y ſzczerze,

Miecz głowę bierze.

Sokrat gdy radą ſwoich Ziomkow wſpiera,

W uboſtwie żyie, w uboſtwie umiera,

Y mimo tego, że kocha Oyczyznę

Piie truciznę.

Nayokrutnieyſzy Sylla z Rzymſkich Panow,

Ktory iak wodę toczył krew Rzymianow,

Kończy beſpiecznie pożycia oſtatki

Na łonie Matki.

Jak wiele łotrow z naiezdzania laſow

Zbogaciwſzy ſię, miłych ſobie w czaſow

Używać zwykło, y dobrey ſłodyczy

Ze złey zdobyczy.

Patkul[6] zaś nędzny igrzyſkiem fortuny

Przez całe życie będąc, wlazł do truny

Nieubłaganey, y haniebney śmierci

Rozſiekan w ćwierci.

Wſzak ſpodziewać ſię nieuchybnie mamy

Przyiścia takiego czaſu, gdzie poznamy

Kogo fortuna bez cnot zbogaciła,

Kogo zniżyła.

ODA V.

WSZYSTKIE RZECZY

OMYLNE, OPROCZ CNOTY.

Czyliż dziwna, że ſię zdradzi,

Kto na rzeczach tych ſię ſadzi,

Ktore w krotce tak przeminą,

Jako wody ſpieſzno płyną,

Co nas bliſkie ſą w tey chwile

Będą w krotce o trzy mile,

Tak ſię rzeczy ziemſskie ſnuią,

Łatwo od nas odlatuią,

Pieniądz sliſko ſię wytoczy,

Ni go więcey człowiek zoczy.

Uciecha ſię luba ſkączy,

Czas nas od niey wlot rozłączy;

Y przyiaciel Cię porzuci,

Gdy ſię worek twoy zaſmuci,

Odſtąpią cię ludzkie chęci,

Y pogrzebią w niepamięci,

Napełniony znacznym ſmutkiem

Muſiſz ſtanąć ſię odludkiem,

Porzuciwſzy gminną tłuſzczą

Iść na grubą zwierząt puſzczą,

Cnota ſama człeka zdobi,

Y wziętości mu narobi,

Gdy ſię do niey człowiek uda,

Nie zgubi iey zazdrość chuda,

Smierć iey blada niezaſzkodzi,

Nie utonie w wod powodzi,

Ani ogniem ona ſpłonie,

Wiatr nieſzczęścia iey niezwionie,

Złodziey żaden iey nie ſchwyta,

Sama zawſze z ſiebie ſyta,

Nadgrodą ſię nieuwiedzie,

W pomyslności, y przy biedzie,

Jednakowe noſi czoło,

W każdym ſtanie ieſt weſołą,

W kim ſię cnota taka ſwici,

Niech ſię ſłuſznie taki ſzczyci,

Że ſkarb dzierży nieprzebrany

Z żadnym ſkarbem niezrownany.

ODA VI.

PRZYKŁADY

RODZICOW DO DOBREGO ĆWICZENIA

DZIECI NAYWIĘCEY POMAGAIĄ

Prożno Młodź naſzą z pracą cwiczemy,

Prożno Nauki przed nią chwalemy,

Kiedy nietrwałe iey w dobrym slady

Pſuiem naſzemi złemi przykłady.

Gdy nieuſtannie Oyciec grą ſzumi,

Czyż dziw, że Synek to także umi;

Chociaż w momencie fortuna zginie,

Stawia na Banki ze złotem ſkrzynie.

Gdy Matka wioſki na ſobie dzwiga,

Corka ią drogą tąż ſamą ściga,

Od ktorey cnoty miała mieć wzory,

Uczy ſię perłą zdobić kędziory.

Wiek ten powſzechnie w Rodzicow kroki

Wſtępuiąc, czci ie iako wyroki

Prawa natury; Widzi Katonow,

Bądż też Cetegow, bądź Kuryonow.

Drapieżny w polu ſęp zawſze żyie,

Scierwem ſię paſie, y ścierwem tyie,

Y młode ſępki teyże natury

Rownie na ścierwo oſtrzą pazury.

Tę zdobycz lubi krogulec młody

Ktorą ſię żywił od Oyca wprzody,

Y młode Orły płomienie Feba

W gniezdzie ſię uczą znieść iak potrzeba.

ODA VII.

Z SARBIEWSKIEGO TŁUMACZONA.

Gdy raz przy Iſtrze, ktory wpada w morze

Szukaiąc bogactw nayprawdziwſzych w roli,

Tłuſtą Galezus ziemię pługiem porze,

Znayduie ſzable, ſzyſzaki powoli.

A gdy y ſłońce po ſwym dziennym biegu

Rzucaiąc grube na horyzont cienie,

Do podziemnego bierze ſię noclegu,

Wyprzągłſzy wołki takie nuci pienie:

Paście ſię teraz paście wołki moie,

Nikt iuż na waſzą zgubę dziś nie dybie,

Uſtały krwawe kiedy Marsa boie

Iedna zoſtaie troſkliwość o ſkibie.

Doſyć boiazni.

Potyscie ſię bali

Straſzney Bellony zaiadłego żniwa,

Już Polak wſparty na hartowney ſtali

Po długich pracach ſobie odpoczywa.

Dzielne twe ſerce, y twoy umyſł męſki

Polaku bitny!

ktore wieczność święci,

Znaczne Turczynow pokazuią klęſki,

Y z ludzkiey nigdy nie wyidą pamięci.

Tędy w odważnych ſzedł Sarmata ſzykach,

Tu Biſurmańſkie lezały ſzałaſy

Pamiętam dobrze gdyż w Tureckich łykach

Byłem więziony dzieckiem w owe czaſy.

Tu ſię ścierały oba woyſka razem

Pułki Tureckie przyſtroione w złoto

Polacy zbroyni zwycięſkim żelazem

Y niezawodną męſtwa ſwego cnotą.

Długo ſię ſzczęście na ſtrony ważyło

Turczynow Polſka trwożyła odwaga,

Ci naſze woyſko złamać chcieli ſiłą

Męſtwo na reſzcie Polakow przemaga.

Każdy z Polakow dotrzymywał kroku,

Na Turka ſzyie miecz każdy natęża,

Każdy chce widzieć y zrzenicę w oku

Tak tarcza tarczę, y mąż ſięga męża.

Lecz czyliz mogły zniewieściałe duchy

Z tobą co wſkorać przez ſiłę y zbroie,

Ktory ich gniotłeś iak bezſilne muchy,

Y harde nogą deptałeś zawoie.

Właśnie wezbraney iako rzeki Fala

Grążąc w korycie, co tylko napada,

Rzeczy naytrwalſze z korzeniem obala

Nieſie ſtodoły, budynki y ſtada.

Tak rownym kſztałtem tu woyſka do znaku

Złączony z Ruſią y waleczną Litwą,

Niezwyciężony złomałes Polaku

Nieſpracowaną z Trakami gonitwą.

Pułki Tureckie Marſem ſzczerym chnące

Pſuieſz, y mieſzaſz żelazem ich ſzyki.

Łamieſz bunczuki, y dumne mieſiące,

Na wſzyſtkie rzucaſz poſtrach przeciwniki.

Cnota na woynie nie mnoſtwo wygrywa,

Cnotą y ſława w potomności kwitnie,

Wſzak częſto widzim to na świecie bywa:

Jedna ſiekiera wiele laſow wytnie.

Tu na tym mieyſcu poległ Turczyn dumny,

Tu Arab leży ſtrzałami przeſzyty,

Tu ziemię gryzie Karak nierozumny

W dole nikczemnym z hardością zakryty,

Ktory wieczerzą dać w Polſkim namiocie

Obiecał Turkom, lecz płonne nadzieie,

Nędzny hardego Turczyna kłopocie,

Z pyſznych proiektow fortuna ſię śmieie.

Dokąd mię chciwa, myśl moia unoſi,

Rzecz tę opiſać nie moiey to głowy,

Niechay tę woynę dokładniey ogłoſi

Ktory z rozumnych wybornemi ſłowy,

Doſyć powieści o tey krwawey woynie,

Nadchodzi widzę coraz wieczor ſpory,

Ptaſzki na drzewach iuż ſiedzą ſpokoynie,

Spieſzcie ſię y wy wołki do obory.

ZAGADKA

CZEMU

MUZY POETYCKIE PANNAMI ZAWSZE

ŻYIĄ.

Dziewięć Panien zamyka Sioſtr Parnaſkich grono,

Pannami zawſze żyią, chociaż nieſkończoną

Maią liczbę Amantow, nikt ich na nieſzczęście

Niechce brać w ſłodkie innym tak bardzo zamęście,

Wiecieſz tego przyczynę: rod ich tak ubogi

Że ſię za mąż wyraić nie mogą niebogi.

Wſzak prawdzi ſię rzecz codzień ta na literacie,

Widzieć go wybladłego częſto w podłey ſzacie,

Choć go wielu wychwala, iego wierſzow ſłucha,

On w kieſzeni chudeuſz z zimna w ręce dmucha.

Doſzedł Rzym naycelnieyſzey w naukach zalety,

Miał Mowcow zachwalonych, wyborne Poety,

Niech dziś wſtaną zpopiołow Rzymſcy Mecenaſi,

Upewniam mądrością ſię y dziś świat okraſi.

ROZMOWA

MIĘDZY

IEDNOSCIĄ Y NIEZGODĄ.

Niezg.

Zawſze mię prześladuieſz, y naganiaſz ſłowy

Skoro Ci dziki humor przybędzie do głowy,

Łaieſz mię bez uſtanku y w oczy, y ſkrycie

Wſzyſtkie moie u Ciebie kroki na tandycie,

Niezapominaſz o mnie iakby Inſpektorka

Choć żyie bez twey pracy, y bez twego worka.

Iednośc, Co temu bardzo wierzę.

Twoie bowiem wioſki

Są nieſzczęścia, morderſtwa, y dozgonne troſki,

Temi ty odżywiaſz ſię, te ſą twoią paſzą

Te Cię chwałą wynoſzą, y ozdobnie kraſzą,

Na te ſame uczynki ciebie zawſze ſtanie,

W nich maſz korzyść naywiękſzą, y upodobanie.

Czym ſię każdy poczciwy człowiek ſłuſznie brzydzi,

Czego okrąg roſtropny Swiata nienawidzi,

To u ciebie ieſt w guście.

Niezg.

Złych przeſądow ſiła

Do tych Ciebie poſtępkow iuż pounoſiła,

Że mało ceniąc wſzyſtkie niepłonne exkuzy,

Sproſta mię kalwakuieſz, iak widzę Meduzy

Złością ieſzcze przechodziſz.

Iednośc.

Nieſłuſzne to ſkargi,

Bo iż na twe otwieram ſprawy moie wargi,

Nikt mi za złe mieć nie ma, wiadome uczynki

Wſzyſtkim twoie, ktorych ſą pełne Wſie, Miaſt rynki,

Klaſztory choć nayświętſze, ogromne Pałace

Wſzędzie ty przemieſzkiwaſz, maſz twe materace,

Wſzędzie niezgody ſieieſz, wſzędzie grube kłutnie

Bogata w te towary rozdaieſz rozrzutnie.

Niezg.

Tego ſię nie zapieram, iż częſtokroć kłucę

Y kilku nieoſtrożnych do ſzczętu wywrucę,

Lecz czyż ze mnie ieſt wina?

kiedy mię nieznaną

W tych kraiach, tyle razy ochoczo wzywano,

Obeſzłam ſię bez Polſki, miałam czym ſię żywić.

W innych ſtronach, na coż ſię teraz na mnie krzywić?

Na twoie mieyſce weſzłam, ſkoro narod chętnie

Mnie przyimował, a z tobą poſzedł oboiętnie.

Iednośc.

Kiedyby ſprawiedliwa twa była wymowka,

Nie rzekłabym upewniam y iednego ſłowka,

Weſzłaś mowiſz do Polſki że nie dobrowolnie,

Iakże ſię bardzo chlubiſz, wynoſiſz bezczolnie,

Narod ten, ktory kłotnie, y niezgody karał,

Tak uſilnie o twoią przyiaźńby ſię ſtarał,

Ktory aż do zazdrości chwalił, kochał zgody,

Czyż podobna, by y twe lubił korowody

Ty ſama, ktora nigdy iedności nie lubiſz,

Ktora, gdzie ci nietrzeba nawet, ſiebie wſciubiſz,

Weſzłaś do tego kraiu.

Niezg.

Kiedym niepotrzebna,

Czemuż mi nadſkakuie ciżba dzis podchlebna?

Czemu w nayokazalſzey Kompanii ſiedzę

Żaden mię niewypędza, kogo ia nawiedzę?

Iednośc.

Bydź to może, że człowiek znayduię ſię taki,

Ktory ſwoie w twych zbrodniach nie raz kładzie ſmaki,

Że cię iednak ktoś kocha, nie wnioſek że wſzyſcy,

Wielu Ciebie nie lubi, choć ci bardzo bliſcy.

Nie raz ciżba zemdlona przez twoie kowadła,

Boday mowi niezgoda na wieki przepadła;

Ten powraca do domu z wyiechanym pyſkiem,

Ten wziął w głowę farfurką, a drugi pułmiſkiem,

Ten zęby rozproſzone po podłodze zbiera,

Temu za piękne ſprawy do kozy kwatera

Zapiſana.

Ten dziſiay, rzewnie w kącie płacze,

Że wczora zwadziwſzy ſię obili go gracze.

Tamten uczęſtowawſzy drugich do ſytości,

Na ſwę właſną czuprynę poſprowadzał gości,

Ten w ſprosney opiwſzy ſię nad miarę gawiedzi,

Czwarty temu iuż tydzień z chorobą ſię biedzi.

Te to twoie ſą ſprawki.

Z tych ty chwały ſzukaſz..,

Niezg.

Poſtoy trochę.,.

coż to ieſt?

za coż na mnie fukaſz?

Czy mi kaci zeſłali takowego koſa.

Patrzay, mowi przyſłowie: każdy ſwego noſa.

Nieumiałas uymować tych Narodow, przeto

Kontentuy ſię rozbratem z niemi, y waletą;

Ja zaś, ktora poznaię onych Geniuſze,

Łaſkami ich wiecznemi zaſzczycać ſię muſzę,

Umiem gładko oſzukać, y ułudzić dudkow,

Zaczepię, y pokłucę nawet y odludkow,

Wkładam na ſpokoynego uzdeczkę, y ſtrzemie,

Tego weſprę, a tego uderzę o ziemie,

Inaczey żyć nie mogę, to moie rzemioſło,

Przez nie wiele chudakow na Panow wyroſło...

Iednośc.

Dobrze mowiſz.

Wiele też Panow torbę nośi,

Z twoiey łaſki, y chleba o kawałek proſi;

A co więkſza mocnego w kſtałt Merkuryuſza

Kroleſtwa twa niezgoda z fundamentu wzruſza,

Te upadłe iuż leżą, a te wkrotce zginą,

Gdy na ich zgubę nową nacieraſz ſprężyną.

Niezg.

Iednością ſię nazywaſz, twoie przecie ſprawy

Zdaią ſię ſame ciągnąć do kłutni y wrzawy.

Iednośc.

Jeżli to ciebie gorſzy; inſzym mowię ſtylem,

Coż ztąd przyidze, że zgubę, do kraiu nachylem,

Ziednoczmy ſię przyiaznią, a czarne maſzkary

Niezgod, niechay panuią pomiędzy Tatary.

Niezg.

Tak było na początku mowić zemną pięknie,

Bo wieſz moia Oſoba Ciebie ſię nie zlęknie,

Radę, ktore mi daieſz, na uwage biorę.

Rozeydźmy ſię, bo cienie iuż padaią ſpore.

SATYRA

NA

URAŻAIĄCYCH SIĘ SATYRAMI.

Nie maſz gorſzego nic na wielkim świecie,

Częſto ſię to złe daie widzieć przecie;

Że kłamſtwo chwalim, ktore nam pobłaża,

Prawda iak w oku ſol wſzyſtkich uraża.

Kto bakę świeci, y wſzyſtkim ſię liże,

Kto dla podchlebſtwa y goli, y ſtrzyże,

Łatwo dla ſiebie wſzyſtkich ſerca złowi;

Lecz ktory iſtną komu prawdę powi,

Tak go urazi y ſłoweczko iedno,

Jakobyś go tknął w niezgoione ſedno.

Przecie to mnieyſza.

Nie tak mię ta dziwi

Tych ludzi prędkośc, ktorzy ſą dotkliwi,

Kiedy im w oczy kto prawdę wyrzecze,

Zwłaſzcza przy drugich, bo boli nie przeczę;

Ale tych gniewy exkuzy nie maią,

Co ſię na wyſzłe Satyry dąſaią,

Bo poſpolicie te wydaią druki

Nie dla iednego, lecz wſzyſtkich nauki.

Spoſob poprawy ludzi ten w zwyczaiu

Był u Rzymianow y dziś kwitnie w kraiu

Każdym Europy.

Jakoś ia nie zbłądzę,

Kiedy za mądrych tych ludzi oſądzę,

Co ukrywaiąc przed światem nazwiſko

Złe obyczaie (z ktorych pośmiewiſko

Dla kraiu u tych, co nań zawſze czuią)

Wolnym w Oyczyznie piorem krytykuią.

Nieuważaiąc na zdanie pułgłowka,

Co że do niego oſądzi przymowka,

Ktory rzeczone ſłowo poufale

Na chimeryczne wywinduie ſzale

Swego rozumu.

Ledwie ſię nie wſciecze

Mowiąc: że ten mu przymawia, y piecze.

O takim ſłuſznie ſądzić można człeku.

Ktory bodayby nie był w naſzym wieku,

Że o Satyry kiedy tak gniewa ſię,

Do w nich wytkniętych rzeczy poczuwa ſię,

A tak dla niego uroście ohyda.

Wſzak uderzony ſtoł nożyce wyda.

Nigdy Satyry tych końcow nie miały,

By wſzczegulności kogo przegryzały,

Lecz by rozumną naturą bydlęca

Nie kierowała w nas, Satyr zachęca,

By zyſk wypędzić z Polſki zdierſtwa brzydki,

Powściągnąć wſzędzie panuiące zbytki,

Wiedzieć iakiego w tym czaſie, y z wiela

Dobrać do ſerca ſobie przyiaciela,

Jakie ćwiczenie dawać dziatkom, puki

Mogą przyimować z pożytkiem nauki,

Jak przyiaciela y kochać, y bronić,

Od Libertynow iak troſkliwie ſtronić,

Tego wyciąga, tego ſobie życzy

Satyra umyſł od nas przewodniczy.

Z tąd wnieść: że komu Satyry nie w guście,

Podoba mu ſię wiek trawić w roſpuście,

O!

sliſki pieniądz, y pełny ohydy

Biegać w zawody z łakomemi Żydy,

Nie kochać innych, y nie bydź kochanym,

Bydź w zbytkach po ſwe uſzy zagrzebanym;

Wiek trawić marnie gdzie bez chwały w końcie,

Lub ziemię kraiać lemieſzem na grońcie,

Słowem: oſzaleć, kiedy złość obrzydła

Życia ludzkiego te chce znieść prawidła.

Raz przeieżdżaiąc przez wieś do Szlachcica

Wſtąpiłem, dokąd błędna mię ulica

Sama wepchnęła, gdy ſię z nim witałem,

Pyta mię, z kądby, y dokąd iechałem?

Rzekłem: z Warſzawy iadę do Lublina;

Nie uroſłaſz tam rzekł: iaka nowina,

(Bo tam świeżego coś ſię zawſze ziawi)

Czym ſię też teraz iuż Warſzawa bawi?

Czy też wychodzą iakie Xiążki nowe,

Maiące w ſobie ſentymenta zdrowe?

Odpowiedziałem Jegomości na to,

Że Polſka w Xięgi nie była bogatą,

Jako za tego, Krola panowania,

Wſzyſtkich to twierdzą iednogłośnie zdania,

Y na nieſzczęście moie przytoczyłem,

Że y ia kilka Xiążek tłomaczyłem.

Tego pragnąłem rzecze: więc Autorem

Waść ieſteś Xiążek, co nas dyzhonorem,

Y Kray naſz karmią: co gdy ſię nie mylę,

Wy Satyrami, my zowiem paſzkwile..

Chciałem coś mowić, ale głowa puſta,

Zamknął mi pyſkiem wyparzonym uſta,

Zdał mię z regeſtru oſtatniego ſłowy,

Nawet y ſpalić mnie by był gotowy,

Nieborakowi by nie brakło laſu,

Takiego w Domu narobił hałaſu,

Że wſzyſcy wyſzli; Ja też znioſłſzy wrzaſki

Zmartwiony wielce wſiadłem do kolaſki.

Przez całą drogę w moiey głowie tkwiła

Wielka zniewaga, ktorą mię zelżyła

Proſtota tego, ktory choć ſtoſuie

Do ſiebie wſzyſtko, ſwych niepoprawuie

Jednak wyſtępkow.

Mniemam lepiey czyni;

Ktorego cnota będąc Ochmiſtrzyni

Wzbudza go, aby rowną idąc drogą

Błędną Satyra niezaczepiał nogą.

ODA VIII.

DO

POSŁUSZENSTWA, Y ŁASKAWOSCI Z

MŁODYCH LAT PRZYZWYCZAIAĆ

SIĘ TRZEBA.

Z młodych lat twoich zaſłuż ſobie Janie

Na wiecznotrwałe u ludzi kochanie,

Kto ſtrzeże prawa y ludzkości drogi,

Zayrzą mu ſzczęścia, lecz nie uymą wrogi.

Uydzie kłopotow w dalſzym wieku zgrai,

Do poſłuſzeńſtwa gdy ſię przyzwyczai

Za młodu zaraz, y ludzkością znany

Zawſze od drugich będzie poważany.

Nieſie przyſłowie: gdy to w młodym wieku,

Co będzie daley w doyrzałym człowieku,

Teraz poprawiſz, potym iako żywo

Lecz poydzieſz w gorę, iak oſęka krzywo.

Kiedy w poſłuſznych teraz rzędzie ſiędzieſz

Roſtropnie potym rozkazywać będzieſz,

Kto ſię poſłuſznym bydź z młodu nieuczy;

Na tego rządy wiele po tym mruczy.

Te dwie cnoty młodzieży ozdoby

By ſię mieściły dziś w tym wieku oby;

Dobrze na ſtarość urzędy poſiada,

Ktorym z młodości poſłuſzeńſtwo włada.

Kto ſię w ludzkości za młodu zakocha,

Nic mu fortuna niezaſzkodzi płocha.

Jak ſol ſmacznieyſze czyni nam potrawy

Tak ludzkość zdobi młodzieniaſzka ſprawy.

Miey więc to Janie a zawſze na mysli,

Zachoway prawa wſzelkie iak naysciśli,

Ucz ſię dobroci za młodu, a wſzyſcy

Wielbić Cię będą dalecy, y bliſcy.

ODA IX.

SMUTEK

PO UCIESZE NADCHODZI.

Po dniu weſołym naſtępuie burza,

Y po cichych Zefirach

Wiatr w bezdennych morz wirach

Beſpiecznych Maytkow częſtokroć zanurza.

My, co płyniemy na tey świata łodzi,

Ktorych wały ſwą falą

Kiedyżkolwiek przywalą

Poſłońcu iaśnym czekaymy powodzi.

Nie ieſt to bowiem iuż dziſiay nowina,

Widzą tego dowody

Wſzyſtkie Swiata Narody

Że ſmutek zawſze radości przecina.

Chodzą nieſzczęścia z weſelem koleią

Przeciwna alternata

Szczęsną zawſze przeplata,

Tak Nieba rządzić człowiekiem umieią.

Feba zemdlony podrożny promieniem,

Nim ſię upał zakączy,

Co mu pot z czoła ſączy,

Nad czyſtym ſiada krynicy ſtrumieniem.

Tam gdy ſię głoſem ptaſząt miłym bawi

Y wdzięcznym wody biegiem,

Snem zmorzony nad brzegiem,

Dzień przy krynicy owey cały trawi.

Toż gdy poſtrzeże dnia koniec widocznie

Żałuiąc mocno czaſu

Boiąc ſię tudzież laſu

Rzewliwie płakać, y narzekać pocznie.

O iak powtorzy nie raz ſłowa ſmutny,

Nieſzczęsne me weſele

Koſztuieſz mię wiele,

Strumyku miły, lecz dla mnie okrutny.

Bodaybym Ciebie nie uyrzał nieſtety!

Nieſzkodowałbym tyle,

Po małey pewnie chwile

Do naznaczoney ſtawiłbym ſię mety.

Ten ſię przypadek nam trafia podrożnym

Co na świecie żyiemy,

Codziennie to czuiemy,

Człecze w pociechach bądź zawſze oſtrożnym.

ODA X.

DO W. J. M. PANI

BARBARY.

Z WALEWSKICH ZBIERZCHOWSKI

STAROSCINY BRODNIEWSKIEY,

gdy po nagłey chorobie w krotce do zdrowia przyſzła.

Miłe ſą ludziom innych ku nim względy,

Miłe doſtatki znaczne, y urzędy,

Miłe dziateczki, lecz czerſtwe pożycie

Milſze obficie

Tak po rowninach Pafu wdzięczne Łaſki.

Stroyne w bogate ſzarpy, y przepaſki

Codzień rozrywki wymyślaią nowe

Zupełnie zdrowe.

Tak mądre Muzy gdy Wodz dobrze ma ſię

Po pagurzyſtym ſwywolą Parnaſie,

A z Hipokreny czyſtą na ochłodę

Czerpaią wodę.

Tak młode Nimfy ſwoie twarze ſnieżne

Myią, y mieyſca okrywaią brzezne,

Cieſząc ſię z zdrowia pod białą topolą

Sobie ſwawolą.

Skoro na ktorą z nich choroba blada

Nieznacznie kiedy towarzyſzkę ſpada,

Wſzyſtkie żałośne ſobie pieśni nucą,

Wſzyſtkie ſię ſmucą.

Tych Bogiń w ſobie maiąc Starościna

Wſzyſtkie przymioty, będzieſzże nowina,

Iż onym, zdrowie Iey, radość, choroby

Czynią żałoby.

Gracye ſwoie widząc w tobie wdzięki

Okropnosć żalu wydaią przez ięki;

Muzy ſwoy rozum; więc z żalu ſię wſkały

Poukrywały.

Nimfy widząc ſwe w tobie Pani cnoty,

Złotych warkoczow rozplotſzy zaploty

Po kępach dzikich, y łozinach ięczą

Smutkiem ſię dręczą.

Lecz iak poſtrzegły w tobie pierwſzość ſiły,

Zaraz radości ſwoie odnowiły,

Y pakazuią, że ſobie nie tanio

Szacuią Panią.

Wſzyſtko ſię Pani z twoim zdrowiem wraca,

Co każdy w martwey ſłabości utraca,

Wſzech radość ſerca niezmierna przeymuie

Każdy to czuie.

Jaką radością kto wymowić ſproſta,

Twoy ſię unoſi Małżonek Staroſta,

Ktory Cię życia ma ſwego połową,

A widzi zdrową.

Cieſzy ſię nie mniey y Syn twoy kochany,

Serce, co wczora odnoſiło rany

Żalu, w radości dziś ſię wodzie myie,

Zaledwie żyie

Swym zdrowiem cieſzyſz y miłą czeladkę,

Ktora nie Panią, lecz ma w Tobie Matkę,

Cieſzyſz y tego, co ma ſzczęście pierſze

Słać ci ſwe wierſze.

ODA XI.

DO

TEYŻE NA DZIEN IMIENIN.

Z iaką radością Hebe w złote czary

Słodkie nalewa dla Bogow Nektary,

Kiedy z przyczyny Imienin Junony

Brzmią weſołością wſzyſtkie Niebios ſtrony;

Z takim poſpiechem dziſiay Muzy moie

Parnaſſu ſwego rzucaiąc podwoie,

Nieprzynagloną chęcią lecz umyśną

Do Twoich rąk ſię Staroscino cisną.

Nie maią ieſzcze tak bogatych ſtroiow,

Ktoreby warte były twych pokoiow,

Przecie gdy do Cię z ſercem czyſtym zaydą

Wiem że zalety przyzwoite znaydą.

Łaſki twe Pani świadczone rozrzutnie

Wzbudzaią Muzow ſłodko brzmiące lutnie,

Że Cię dziś między twych przyiacioł zgraią

Swych Inſtrumentow dzwiękiem zatrudniaią.

Pięknie iaśnieieſz imienia zaſzczyty,

Ktore Cię przez wzgląd chwał niepoſpolity

Z nayzacnieyſzemi Damami rownaią,

Y z między takich prym ci ieſzcze daią.

Pobożność ſzczerą bez chimer, przyſady

Ludzkość naymnieyſzey nie maiącą wady,

Rozumu byſtrość, wybor pięknych myśli

Moy dziś Apollo z Muzy nieokryśli

Y twoia Pani ſkromność mi zabrania,

Ktora wſzech ludzi godnaś ieſt kochania,

Y woliſz w liczbie cnotliwych ſię mieſcić,

Niż pochwałami płonnemi ſię pieſcic.

W wieku zepſutym, kędy cnota rzadka

Swieć cnoty twemi, iako dobra Matka,

Y żyi naydłużey, bo twe czerſtwe lata

Wzorem ſą cnoty, y zaſzczytem świata.

ODA XII.

PIĘKNA

SMIERĆ NA PLACU POLEDZ.

Pulchramque petumt[7] per vulnera mortem.

Virg.[8]

Przedwieczne Nieba wyroki, Rachuiące ludzi kroki

To prawo piſzą koniecznie,

Że każdy co ſię człek rodzi W czołno Charonta ugodzi

Bo żyć nie może tu wiecznie.

Wſzyſcy więc ludzie pomrzemy, Jaką zaś śmiercią nie wiemy,

Wſzakże nam obrać należy:

Lub z Alexandrem na placu, Lub z Sardanaplem w Pałacu

Nim czas po temu ubieży.

Ja z tobą trzymam Wirgili: Że poledz w woynie naymili

Za całość zwłaſzcza Oyczyzny,

Powſzechne Swiata kroniki Sami nawet przeciwniki

Wielbią pochwałą te bliźny.

Sława każdego piecucha, Jak w każdym czaſie ieſt głucha

Tak y po śmierci bez dzwięku,

Y imienia nie okraſi Y ſwe życie marnie ſkwaſi

Wieczności minie zaś ręku.

Więc ſkoro włożon do truny Daleki Swiątyń fortuny

Z ciałem y imie ſwe zgnoi,

Niepowetuie tey ſtraty Y naydłużſzemi choć laty

W uſtach ludzi niepoſtoi.

Smierć naypięknieyſza przez rany Oyczyzny bronić kochany

Choćby y życie ſwe łożyć,

Że prędko życia ſzafarki Dni twych popſuią zegarki

Nie potrzeba ſię tym trwożyć.

Nie każdy wielki co żyie, Ziarno nie ginie, choć gniie

Lecz więkſzy wyda pożytek

Tak ty gdy umrzeſz tak pięknie, Choć ſię z zazdrości rozpęknie

Szczęście, odda ci dank wſzytek.

Y tak zmarłego w tym ſtanie Więkſza połowa zoſtanie

Niż tego co mrze w purpurze,

Choć mu kloto[9] krew wiciśnie, W pamięci ludzkiey zabłyśnie

Jakbyś go wyrył w Marmurze.

ODA XIII.

NA DZIEN

IMIENIN ADAMA NARUSZEWICZA

POETY LAUREM Y MEDALEM OD KROLA

STANISŁAWA AUGUSTA UDAROWANEGO.

Piſana ta Oda ze wſi do Warſzawy Roku 1773.

Wielki Poeto!

ktorego iuż ſkronie

Jaśnieią Polſzcze w lawrowey koronie,

W dzień, co Imieniem twoim pięknie znaczyſz,

Na pieśń mey Muzy wieyſkiey weyrzeć raczyſz.

Wſzak wieſz Poeto, że naywyżſze Bogi

Pomnieyſzych Bogow nawiedzali progi,

A moia Muza, że mnieyſza, umysnie

Pod twoiey Muzy opiekę ſię cisnie.

Nie ieden zbłądzi mniemaiąc zapewne

Że wziąwſzy ſkrzydła Pegaza powiewne,

Chwały Twe, ktore Parnaſſu Opoki

Głoſzą, nieść pragnę pod gorne obłoki.

Już ie wybornie Polſzcze odryſował

Apollo Polſki, gdy Cię udarował

Laurem Poéty, by y Polſka ſtrona

W kſztałt Rzymu miała ſwoiego Marona.

Ja choć niewierzę w Sympatyą, ktora

Nie ma dla ſiebie w cale Protektora,

Skorom raz pierwſzy na Cię oczy rzucił

Serce do ciebiem z oczami obrucił.

Potym twa ludzkość, przyſtęp, dobroć miła

Zupełniey ieſzcze mię Ci zniewoliła,

Y takim węzłem ziednoczyła ſcisle,

Iż Ciebie wielbić poprzeſtać nie myslę.

Ztych względow w dzień ten, w ktorym na Parnaſie

Pienia ſię wznoſzą, Muza odzywa ſię

Y moia razem, ſądząc, że iey flety

Od Cyter twoich nabiorą zalety.

W dzień mowię ſławny Imieniem Adama

Szlę Ci, co ſzczerość dyktuie mi ſama,

Kſztałtnieyſze innych ia wierſze uſłyſzę,

Szczerością wielu upewniam przepiſzę.

Chwała Adamie wierz mi twoia znaczna,

Nie zgładzi iey los, y zazdrość opaczna,

Ani wiek poźny nie będzie ſpytany

Dla czego laur ci od Monarchy dany.

Gdy więc po śmierci będzieſz w Pismach wieczny,

Zyi długo Polſzcze naſzey użyteczny,

Niechay Polſkiego nas Marona uſta

Cieſzą pod rządem Polſkiego Auguſta.

ODA XIV.

NA

GRY AZARDOWNE.

Stemmata quid proſunt

Si luditur alea pernox.

Juven.[10]

Do wielu nieſzczęść, co kray naſz grążą

Gry azardowne paſmem ſię wiążą

W nich wſzyſtkie ſmaki

Kładą Polaki.

Gra u mnie może bywać uczciwa,

Ktora nie wiele złota przegrywa,

Grać dla zabawy

Nietraci ſławy.

Ale zbyt drogo ceniona karta

Nie wiele u mnie ſzacunku warta,

Kto wiele ſzuſtał,

Ten prędko uſtał.

Odmienny widzę wiek naſz od Przodkow,

Maią Rodzice Synow wyrodkow

Idą ich role

Na pancerolę.

Faraon w morzu ze ſprzętem tonie

Traci człek ſprzęty dziś w Faraonie

Tu ſobie płaci,

Co w morzu traci.

Nie nazbyt piękną ia rzeczą ſądzę

Od drugich wygrać znaczne pieniądze

Lecz ieſt ſzalony

W grze zatopiony.

Prawa dziś nowe ſobie ſtawiamy

W hańbie naywiękſzey chwały ſzukamy

A to nas cieſzy,

Co zgubić ſpieſzy.

Ten w ſobie pierwſzą zaletę czuie,

Ktorym naybardziey ſzczęscie kieruie

Do Maryaſza

Wſzyſtkich zapraſza,

Szlachetne tego Narodu ziomki

Walecznych Przodkow sliczne Potomki

W kęzie ſię cieſzcie

Bo wioſki wreſzcie.

ODA XV.

O CNOCIE.

Divitias fine divitum eſſe, tu vero virtutem præfer divitiis, nam ſi voles divitias cum virtute comparare, vix ſatis idoneæ divitiæ videbuntur, quæ virtutis pediſſequæ ſint.

Cicero.[11]

O ty!

ktora zacnoscią przechodziſz Boginie,

Ktorey wziętość krom ſzwanku wiekopomnie ſłynie,

Ktora ceną przewyżſzaſz brylanty, y złoto,

Jak mało miłośnikow maſz na ſwiecie cnoto!

Wſzyſtkie niemal u ludzi maią rzeczy względy,

Troſkliwie ſtaraią ſię ludzie o urzędy,

W zbiorach, ktore przeminą zatapiaią ſerce,

Sama cnota w oſtatniey u nich poniewierce.

Życie mowią: ieſt morze, a pieniądze wioſło,

Te mieć maſz, by Cię morze błędnie nieunioſło,

Cnota Sternik naylepſzy gdy tym wioſłem rządzi,

Upewniam: żegluiący po morzu niezbłądzi.

Że zaś rzadko trafia ſię, by bogaty ſzczerze

Z cnotą nierozerwane zawierał przymierze,

Wolałbym bydź bogatym w przymioty na duſzy,

Niż w złoto, ktore częſto y poczciwość kruſzy.

Cnota ſobie nadgrodą, cnota ſobie zyſkiem,

Cnotą człowiek ſtaie ſię Bogom ſamym bliſkiem,

Cnota mowi Potocki: w kim ſię zakorzeni

Slicznie y nieśmiertelnie człeka zarumieni.

Wſzyſtkich u mnie na świecie rzeczy poczet długi

Nikczemny, nie wart bym go do cnot brał poſługi;

Cnota uſpokoienia pewna Rodzicielka,

W cnocie ſkarby naypierwſze, y ozdoba wſzelka.

ODA XVI.

PANSKA ŁASKA NIETRWAŁA.

Bardzo płocho poſtępuie

Ktory Panom nadſkakuie.

Swoie prace maiąc tanie

W Panach kładzie zaufanie.

Pańſka łaſka prędko miia,

Rozgniewa ſię, co ci ſprzyia,

Y w ktorymeś kładł nadzieie,

Zgubi Ciebie, y wyśmieie.

Poki Ciebie potrzebował

Poty tobie applaudował,

Gdy interes ſwoy zakończy,

Prędko ztobą ſię rozłączy.

Wſtań z popiołow dziś Seianie,

Stwierdź w tey mierze moie zdanie,

Byłeś pierwſzym Faworytem,

Niepoſzedłżeś potym z mytem?

Bellizary gromco Swiata

Za ſtrawione ſwoie lata

Tym od Panow ſię bogaciſz,

Że z maiątkiem oczy traciſz,

Do wyſokich względow cnota

Otworzyła tobie wrota,

Zazdrość Ciebie poniżyła,

Pańſka łaſka odſtąpiła,

Ktory Gotow głowy koſiſz

Dziś o ſzeląg na chleb proſiſz;

Ten rozumu mniemam nima:

Kto ſię Panow scisle trzyma,

Owſzem: kto im nad to ſłuży,

Niech nieſzczęście ſobie wruży.

ODA XVII.

Z SARBIEWSKIEGO

TŁOMACZONA DO POLAKOW GDY

TATAROWIE PODOLE PUSTOSZYLI

Wieczna ohyda, nieśmiertelna rana

Bitny Polaku tobie dziś zadana,

Gdy gruby Geta, y dziekciarz z Wołoſzy

Twoie Podole bezkarnie puſtoſzy.

Wielkie iuż z kraiu wywiezione łupy

Obmierzły Scyta gromadzi do kupy,

Z ktoremi zażył w rabowaniu ſpułki

Łupy przy Iſtrze rozdziela na pułki.

Wſzyſtkie Podola, y trzody, y ſtada

Już Tatar dziki łakomie poſiada

Y danemi nam od natury darmi

Stepy zawala, głodny brzuch ſwoy karmi.

W Jaſſyr zabraną płeć oboią Gety

Niewſtydnym Trakom daią na Tandety.

Reſzta do Scytow za Taurykę idzie

O hańbo kraiu, o Polſki niewſtydzie!

Jako rozpryſłe, y lękliwe owce

Drapieżne wilki gonią przez manowce.

Gdy czuyny kądel na zwierza nie dybie,

Y ſtroż leniwy zaſypia na ſkibie.

Tak my dodaiem Barbarzyńcom lecy,

Gdy Scytom ſzybkim podaiemy plecy,

Ktorzy po wſzyſtkich naſzych dobr frymarkach

Spiſzą nam prawa żelazem na karkach.

Przerwiy ſen twardy, y miey ſię na pieczy

Sławny Sarmato, niech cię nie kaleczy

Los ſzczęścia płonny, nie ufay tey Pani,

Bowiem nie ieden oſzukał ſię na ni.

Niech ci Tatarczuch dziś obrzydły płaci

Swoią poſoką za krew twoich Braci,

Niechay tę ziemię, ktorą teraz pali

Trupem ſwym na dłuż, y na ſzerz zawali.

Wſtaniemyż?

czy nas złote domu ſprzęty

W nierozerwane pouymuią pęty,

Nieſprawiedliwie ten ſię złotem piesci,

Ktorego Przodek żelazem ſzeleści.

Zbytku podniety koſztowne puhary,

W ktorych Tokaiu pełniemy nektary

Dla woyſka zaraz obroćmy na płatę,

Y więkſzą małym zatamuymy ſtratę.

Niech nieprzyiazna Strzała pierwey tarczy

Sięga, niż ſerce ranami obarczy,

Niech na początku Polak Polſki broni.

Zemdlałey ręki puklerz niezaſłoni.

Wiele mi wprawdzie to otuchy daie,

Że Polſka ſwemi upadkami wſtaie,

Lecz y tą także uwagą ſię trwożę,

Że iedna klęſka Narod zgubić może.

ODA XVIII.

NIC

NIEMASZ TRWAŁEGO NA SWIECIE.

Nie maſz nic w świecie co zrobiła ręka

Ludzka, trwałego, wſzyſtko wiek ponęka,

Bo coż czegoby potomności ſiły

Nieobaliły?

Dziwiące niegdyś Swiat cały ſtruktury,

Pałace Cyra, Babilonu mury,

Koloſſy, co ſię pod Niebioſa pięły

Nagle zniknęły.

Byli Troianie, y Troia wſpaniała

Po całym świecie wielkie imie miała,

Lecz ſkoro na nią Mars wydobył gradu,

Nie maſz iey sladu.

Bitna Kartago Rzymu przeciwniczka

Nie uſzła czaſu łakomego Stryczka

Po ciężkiey woyny nieznośnym terminie

Ulgła w perzynie.

Pogromna Swiata Rzym niekiedy hardy

Nagłemi zbity fortuny oſzkardy,

Tak ſię odmienił, że pytay ſię w Rzymie

O Rzymu Imie.

Niech dziſiay ręka gmachy z miedzi kuie,

Niech z twardych Cedrow Pałace buduie,

Lub też z hartowney niech wyſtawia ſtali,

Wiek to obali.

Darmo człek w głowie rzeczy trwałe ſtawi,

Bo czas pożerca wſzyſtko chciwie trawi,

Ktoreż początek co ma iaki, dzieło

Końca niewzięło.

Jak Miaſt, tak ludzi wſławionych u ſwiata

Pobrały od nas zazdrościwe fata,

Ledwo ich tylko co Xięgi czytaią

Dzis Imie znaią.

Więc kiedy wſzyſtko w drobny proch ſię kruſzy,

Skoro ſwę koſę ſrogi Saturn ruſzy,

Wnoś y ty człecze co ſię o wiek kuſiſz,

Że umrzeć muſiſz.

SATYRA

NA CZCZE PUNKT HONORU.

Zaſzczyt ma wprawdzie wielki wielka duſza,

Że punkt honoru ią do dzieł poruſza,

A dzieł takowych, ktorych ſława kwitnie,

Choć Saturn koſą, człeka życie wytnie;

Punkt ten honoru, kto znieść z świata pragnie,

Zgubę otwarcie do Oyczyzny nagnie,

Bo y chwalebne Pogan owych czyny

Z tąd ſwych cnot ciągły początek iedyny;

Lecz punkt honoru, ktory dziś ſię wkrada,

Nie raz Oyczyznie zgubne razy zada,

Y zarażaiąc Lechowe Potomki

Z dobrych wſzkodliwe przeformywa Ziomki,

Minęły czaſy, kiedy punkt honory

Oyczyzny ſamey powiękſzały zbiory,

A ci co wielkie wykonali ſprawy,

Nabyciem wieczney ſzczycili ſię ſławy.

Dziś człek tamtego nie doydzie prawidła

Choć ſobie przyda y Dedala ſkrzydła.

Bowiem rzecz ſama iak kwiat z roży ſpada,

Jey tylko poſtać zoſtaie nam sniada.

Honor dziś na tym ſadzi ſię naybardzi,

Że wſzyſtkie prawa nieuważnie gardzi

Tak świat naucza, y modni Kacerze,

Z ktoremi dziſiay z ochotą przymierze

Wielu zawiera.

Ten mi przyciął w żarcie,

Na marmurowey to napiſzę karcie,

Poki mu tego z lichwą niezapłacę

Na baſarunek choć naywięcey ſtracę.

O toż honoru rodzay widzim sliczny.

Ten dyſtyngwował ſiebie przez rozliczny

Spoſob nauki.

Przy nim moia gaśnie

Cnota (przy prawdzie nikczemnieią baśnie)

Od niego wſzyſtkich upewniam odrażę

Podnioſłſzy rozum.

Punkt honoru każe.

Ten rzekł: że zemnie ieſt tchorzyſko marny,

Same woiować potrafiłbym ſarny,

Niepoprzeſtanę poki mey ſzablicy

W puſtey pułgłowka nie utopie łbicy

Ten mię uprzedził pierwſzą parą w tańcu,

Choćbym miał życie me łożyć naſzańcu,

Za tak ſzarpiący moy honor uczynek

Wyzwę natychmiaſt go na poiedynek.

Ten, com mu wydarł dawniey iego włości,

Kiedy pozywa do ſprawiedliwości

Mię ſądu.

Chociaż zgubię wſzyſtkie groſze,

Jako krogulca przecie go unoſzę.

Chociaż zaſtawię na lat trzy folwarki,

Jednym Patronom złote dam zegarki,

Drugich ſerduſzka dyamentem kopnę,

Aż też co my’slę nieodwłocznie dopnę.

Inny mi śmiał rzec, że nie zdam ſię na nic,

Chociaż prawdziwy ieſtem Kaſztelanic,

Oſoba moia niezda ſię do krzeſła,

Ani moy rozum do Muzow rzemieſła,

Moia Rodzina z Korabiu niewyſzła,

Lecz tylko z Lechem do tych kraiow przyſzła,

Zawſze coś o mnie prawi nie do rzeczy,

Żem Szlachcic ieſzcze od Adama przeczy;

Że moy Prapradziad był Baron Bareńſki,

Pradziad Podczaſzy y Łowczy Wendeńſki,

Dziad kreowany Parnaſkim Czeſnikiem

Co Pontum ſpalił Euxinum pewnikiem,

(Bo dobrze moia pamięć nie pamięta)

Oyca powaga mego w krzeſło wzięta,

Gdy taką potwarz na imie me kładzie,

Muſzę go zgładzić, co mi na zawadzie

Jeſt do honorow.

Parę iutro rano

Szlę mu ładunkow, ſkoro ludzie wſtaną,

Y bym pokazał że ſmierć mu przyſunę,

Upewnię: niechay każe robić trunę.

Punktem honoru takim Polak ſławny,

Jeſt że to honor?

mamy dowod iawny.

Przytrafiła ſię raz mi Awantura,

Gdym znaydował ſię na obiedzie, ktura

Informowała mię o pyſzę płochy

Tych ludzi, co te ſmieſzne czynią fochy,

Byłem u tego zaś, ktory w Senacie

Nie po iednym ſwym ſiedzi Antenacie,

Siadłem do ſtołu, gdzie było trzydzieści

Oſob dobranych, gdy rożne powiesci

Formuiem, Chciwość honoru nie ſyta

W Panu ſię dała widzieć, gdy mię pyta;

Czy iadłem obiad tak ſmaczny, y ſtary

Taki czy piłem likwor, złote czary,

Y rowne czyli widziałem kredenſa,

Na ktorych ſmaczne walaią ſię mięſa.

Ponieważ człowiek nie ieſt w ciemie bity,

Domniemałem ſię, pochwały ſowity

Że Panek żąda.

Zatym grubo kłamie,

Że iako tylko Lwow, Warſzawa zna mię,

Y nie widziałem takiey ſrebra kwoty,

Y tak miſterney złotnika roboty.

Gdy tak moy ięzyk w chwałach Pana brodzi,

W tym iego ſługa do pokoiu wchodzi,

Y na reieſtrze wſkazuie piſane,

Jakie od tego konie kupowane,

Ten płacił tanio karyolki modne,

Ow dwie karety zapłacił wygodne,

Tamten iedwabny ſzor, a ſrebrem tkany,

Drugi wolancik kupił pozłacany.

Wierci ſię w krzesle, ledwie ſię nie pęka

Z zazdrości, łaie na ſługę, y ſtęka,

Że niezapłacił tego iak naydroży,

Co iego honor, y powagę mnoży,

Y iak na ſtopniu tym wziętości ſadzi,

Tak pod grobowiec w krotce zaprowadzi,

Co po wyſokim mowi mi urzędzie,

Gdy mię celować lada ſzuia będzie?

Tu ſkończył dyſkurs.

Ja wziąłem naukę:

Jako ſzczęśliwſzy, co ſwą orząć włukę

Nikomu wyżſzey rangi niezazdrości,

Maiąc dla ſiebie chleba do ſytości.

ODA XIX.

O POZNANIU SIEBIE.

Qui notus nimis omnibus

Ignotus moritur ſibi.[12]

Bydź Swiatu znany, y znać świat cały,

Rzecz godna chwały.

Bo na to na Swiat człek ieſt wydany,

Aby był znany.

Gdyby ſię ludzi chronił, w tey mierze

Żyłby iak zwierze.

Trzeba koniecznie z ludźmi wſpołkować,

Drugich ratować.

Złym nam zapłacą z powiaſtką ſtarą

Złą także miarą.

Lecz ſiebie dawać całego światu,

Chwały nie ma tu.

Nim ludziom ſłużyc zacznieſz w potrzebie,

Znay wprzody ſiebie.

Gdy błędne ganiſz bliźniego drogi,

Rzuć twe nałogi.

Wielu dziś ludzi na tym przeſtali,

Że świat poznali

[13] Wſzakże Biaſa swiadczy nauka:

Że więkſza ſztuka

Znać ſię niż innych.

Bo slepa chuci

Z tey ſcieſzki zwruci.

Kto w znaniu innych wſzyſtko zawiera

Podło umiera.

ODA XX.

ZŁE SUMNIENIE LĘKLIWE.

Kto kocha zbrodnie,

Zyie dziś modnie,

Lecz nie wygodnie.

Bo kto złe broi

W żelazney zbroi

Przecie ſię boi.

Po przewinieniu

Człek na ſumnieniu

Jakby w zacmieniu.

Duſza nieczyſta

Lęka ſię liſta

Rzecz oczywiſta.

Biorą nadgrodę

Tę, za ſwobodę

Zbrodnie nie młode.

W pośrod go broni

Coś zawſze goni

Stem lotnych koni.

Walenſie ſrogi

Wleź między Bogi,

Y tam maſz wrogi.

Nerona ręka,

Gdy Narod nęka,

Y ſnu ſię lęka.

Rozumie człeczy

Te miey na pieczy

Prawdziwe rzeczy,

Nie miey ochoty

Do wſzey niecnoty

Uydzieſz z gryzoty.

SIELANKA

PASTUSZEK

OPŁAKUIE SMIERĆ MATKI.

Zycia ludzkiego nieſłuſzne ſzafarki

Zbyt nakręcacie porywczo zegarki,

Gdy śmiercią ſtraſzną w ſamym wieku kwiecie

Moią iedyną pociechę bierzecie

Ach po tey ſtracie w ciepłych łzach powieki

Moie moknące nieoſchną na wieki.

Matko naymilſza!

na toże’s mię dała

Swiatu, abyś mię prędko porzucała,

Ledwom cię zaczął miłować, alisci,

Z żalem odſtąpić muſzę tey korzysci.

Moie moknące nie oſchną na wieki.

Czylim rozgniewał Zodyaka iazdę,

Że ſzczęściu memu ſzle zazdrośną gwiazdę,

Lecz czyliż może bydź takowa wina,

Jaką mi karę ta nieſie godzina

Y czemużem Cię Matko nieuprzedził,

Czemum pol owych pierwey nienawiedził,

Abym przez ſmutne lamenta y łkanie

Mogł ci uproſić miłe pomieſzkanie

Ktoremiż ſłowy żal moy ia opiſzę,

Ktora pociecha ſerce ukołyſzę?

Żadna podobno.

W dzień, y w nocy będę

Płakać, aż życia y ia niepozbędę

O opłakany moy w świecie przypadku

Czegoż odemnie żądaſz na oſtatku

Po tylu troſkach.

Pewnie ſamey śmierci,

Wiem od niey żaden człek ſię niewywierci.

Nieſzczęsny Synu!

bodayby mogiła

Twoia uroſła, a Twa Matka żyła,

Bodayby ciebie poźny wiek ztąd chwalił,

Ześ życiem twoim Matczynę ocalił

Lecz kiedy wola naywyżſzego Pana,

By opusciła mię Matka kochana,

Zgadzam ſię ia znią, przecie łez ſtrumienie

Muſzę wylewać na oney wſpomnienie.

Nayukochańſza!

naymileyſza Matko!

Ktoraś kochała mnie miłością rzadką,

W nayżałośnieyſzych ſłow innych gromadzie

Te Ci Syn ſłowa za nadgrobek kładzie:

Że po twey ſtracie w ciepłych łzach powieki

Jego moknące nie oſchną na wieki.

ODA XXI.

NA KŁAMCOW.

Szpetny kłamſtwa wyſtępek chociaż ludziom ſzkodzi,

Przecie go kocha

Dziś liczba płocha,

Y właſnie ſobie w nim znacznie ſłodzi.

Kłamca za kłamſtwa zaraz ſłuſzne nieſie kary,

Że na fałſz, czyli

Prawdę ſię ſili

Nie daie nigdy wielu mu wiary.

Ale ludzie na świecie coż tak złego ſnuią

W ſwych proſzę ſprawach,

Albo zabawach,

Że Kłamcy codzień ich oſzukuią.

Szkoda, że tych na świecie Boſkie dzwiga ramie,

Co narod hydzą,

Prawdą ſię brzydzą,

Podłych ſzalbierzow dzwigaiąc znamie.

ROZMOWA

NIEWINNOSCIĄ y SPRAWIEDLIWOSCIĄ

Niew.

Samo mię Imie bydź niewinną zowie,

Przecie ciężary moie kto opowie?

W codziennym płaczu rozrzewniona chodzę,

Tak ſię nademną ludzie paſtwią ſrodze.

Spr.

Mogąż być ludzie w tym iuż niecnot kroku,

Ażeby iak woſk nie miękli z widoku

Tego, gdy z Twoiey rozczochraney koſy

Bielſze od śniegu rwieſz, y miotaſz włoſy?

Coż ta za roſpacz?

maſz mię przyiaciołkę.

Pozwol niech ia mam w żalu z tobą wſpołkę.

Niew.

Ponieważ każeſz.

Powiem ci rzecz iedną,

Co mię ſpotkała ach Panienkę biedną

Onegday pono.

Niewinnego człeka.

Przebog... omdlewam..

mysl ſię z żalu wſcieka...

Spr.

Pewnie zabito...

Niew.

- - - - - - dzikie okrucieńſtwo

Jezeli kiedy, onegday zwycięſtwo

Nademną wzięło, człeka w wieku kwiecie

Sprzątnęło z świata...

Niew.

Kawaler młody na tortury wzięty

O podeyrzane zaboyſtwo, przeięty

Wſkroś będąc bolem, przyznał ſię, y w cwierci

Żywcem rąbany, w dzień po iego śmierci

Pokazali ſię, za ktorych zabicie

Sądem nieſłuſznym nędzne łożył życie.

Nie mamże przyznay przyiaciołko!

pewnie

Słuſzney przyczyny płakać na to rzewnie?

Od Magiſtratow te ponoſząc plagi?

Spr.

Płacz twoy ieſt ſłuſzny, ieſt y wielkiey wagi,

Na okrucieńſtwo natura ſię wzruſza,

Kogoż niewinność do łez nie przymuſza

W biedzie będąca?

Lecz y mnie to tyka

Bez naymnieyſzego świadectwa promyka

Cwiertować człeka- Coż to ſię iuż dzieie,

Już mną świat gardzi, iuż ſię ze mnie śmieie,

Wſzakże ſzalonym za zaboyſtwo głowy

Nie mamy ścinać, mogłże rozum zdrowy

Tego katować, ktory przez mąk ſkutek

Sam na ſię ściągnął śmierć, a dla mnie ſmutek.

Toż iuż każdego bez kradzieży lica

Bolem zdiętego czeka ſzubienica?

Z gruntu beſpieczność wſzyſtkich ludzi niknie,

Gdy ludzi gubić tak urząd przywyknie.

Karać za zbrodnie zwierzchnośći powinny,

Ktorymże prawem ma ginąć niewinny?

Niew.

Ta śmierć zarowno nas obiedwie boli.

Cóż czynić kiedy ieſteśmy w niewoli?

Wymyſł przeięty od Tygryſow dziki

Wziąwſzy nieſłuſzność, y złość w przewodniki

Nowe ſtanowi dla ludzi męczarnie.

Ja ſądzę: lepiey, że zbrodnia bezkarnie

Poydzie, gdy ſkryta; niż niewinnych dręczyć,

Na co natura nie przeſtaie ięczyć.

Spr.

Prawdę powiadaſz, na wſzyſtko ſię piſzę.

Cokolwiek od Cię przyiaciołko ſłyſzę:

Mowią: tortury dla poznania prawdy

Są używane, lecz przez nie, nie zawdy

Upewniaią ſię, ſłaby bowiem prawi

Czego nie zrobił, mocny nie wyiawi

Choć go w torturach przypieczeſz y ſzyną.

Niew.

Niewytrzymałość ſamaż będzie winą,

Że człek śmierć połknie.

Szczęśliwſzego nima

Nad Łotra w świecie, bo bole wytrzyma..

Bodayby nigdy na świat ſię nie rodził,

Kto pierwſzy kſztałtem tym na ludzi godził.

Tyranni Swiata, co poddanych mysli

Przeciwko ſobie karali nayſcisli,

Wymyslnych tortur na ludzi nie chwalą,

Gdy w wołach z miedzi wynalazcow palą.

Spr.

W ten czas to było, kiedy świat złe ſprawy

Karał ſurowie; na dobre łaſkawy,

Dziś to nie w modzie, prawo paięczyna,

Bąk ſię przebiie, a na muzſzkę wina,

Słuſzność uſtąpić muſi intereſom

Częſtokroć nawet złotem pełnym kieſom

Niewinność w ten czas nie będzie męczona,

Kiedy mocnego mieć będzie Patrona.

Niew.

Mam wielką ufność, że ſię nam wiek wruci,

Ktory tę dzikość tortur przecz odrzuci,

Ktory nie miłe iuż życie, oſłodzi

Ludziom, y przeſzłe katownie nadgrodzi.

Spr.

Jeżli co mowiſz, wiek ktory uczyni,

Będzieſz mieć u mnie imie Prorokini,

Ja trzymam: będąc iuż rozpaczy na dnie,

Że to nie będzie, chociaż świat przepadnie.

SATYRA

NA GADUŁOW.

Czy ſię gdzieś okręt rozbił z gadułami,

Czy też gaduły iuż rodzą ſię ſami,

Że gdzie ciekawe rzucę tylko oczy,

Zawſze gaduła z motłoku wyſkoczy

Ludzi przedemnie.

Darmo ſiebie chronię

Od tych Ichmościow, bo na każdey ſtronie

Widzę gromadę.

Choć ſię na nich gniwam,

Choć nie iednemu pod noſem nakiwam,

Czaſem, przyznam ſię, ręka kiiem ſkropi

Gadułę złego.

Obracam ſię, tropi

Za mną ten Panicz.

Krzyżę nawet czynię

Sto razy na dzień, alboż mię ominie

Mowiąc gaduła.

Y ta rzecz nie nada,

Uciekam z domu, ſiedzę u Sąſiada,

Kryię ſię przebog ledwie nie pod łuſzko,

Zatykam uſzy iuż głuche poduſzką,

Nic nie pomoże.

Nie bywam y w Mieście,

Bydż na redutach zarzekam ſię w reſzcie,

Zagradzam nawet do moich wrot drogę,

Przecie gadułow uſtrzedz ſię nie mogę,

Jak wiele razy złorzeczę na ziemie,

Że tak dla świata ciężkie noſi brzemie,

Ktore nie maiac w gębie ſwoiey miarki,

Spokoyność pſuie, y na wſzyſtkich barki

Kładzie ciężary.

Gadam co w ſekrecie

Z drugim..

ten wchodzi..

mrugam, proſzę..

przecie

On hałaſuie,[14] Mam interes z krawcem,

Jegomość wpada... o iakbym latawcem

Chciał z Domu uciec.

Zaczynam pacierze

Z pościeli wſtawſzy..

złość mię nagła bierze,

Gdy co raz nowi wchodzą gadułowie,

Dzień dobry życząc, troſkliwie o zdrowie

Mnie pytaią ſię.

Lecz na coż krew pſuię

Sobie daremnie.

Nikt nie wynicuie

Ich iak ſą warci.

O dziewiątey z rana

Szedłem do Miaſta, mysl moia ſtroſkana

Była, ze umknął Kredytor mi z ręki

Choć wielu brało go w ſwoie poręki.

W Bramie Halickiey widzę mi zachodzi

Jakiś y mowi: niech ſię ſpytać godzi,

Czy nie WMć Pan to, ktorego tak ſłynie

Sława po Polſzcze, w Paryżu, w Berlinie?

Zdumiały na to, ſpozieram nań zoka,

Nałbie u niego magierka wyſoka,

Szabla u boku od rdzy napoł ziadła,

Wąſy za ucho, a cera wybladła.

W lot pomysliłem: zginąłem zaiſte,

Wpadłem w nieſzczęście dziſiay oczywiſte,

Mroż był nie lada.

Więc rzeknę: otwarcie:

Znam ſię Moſpanie na Wacpana żarcie,

Gdyż co powiadaſz, nie do mnie to ſłuży,

Francya...

Berlin... nie mogę ſię dłuży

Bawić z Wacpanem; à Dieu moy Panie.

Ten mię o krotkie proſi poczekanie,

Zatrzymuię ſię.

Zaczyna mi ſłowy

Paryż wychwalać, y w Berlinie nowy

Pałac Krolewſki... prawi mi androny.

Rzycam oczyma na obydwie ſtrony,

Chciałbym wynaleść iakowego człeka

Temu do wſpołki, co mi tak dopika

Swoim dyſkurſem.

Siągam do kieſzeni,

Dobywam worka..

mowię: wiem uczeni,

Tacy, iak Wacpan, zoſtawaią w nędzy,

Rozkażeſz ſłużyć, dam ci co z pieniędzy;

Ja zaś dla ſiebie obiecuię ſzkodę,

Tak długi dyſkurs że z Wacpanem wiodę.

W prawdzie, rzecze mi, nie ieſtem w potrzebie,

Lecz, że chleb maiąc na iutro o chlebie

Mysleć, rzecz dobra, z wſzelaką ochotą,

Przyiąć gotowem Holenderſkie złoto.

Abym ſię pozbył kładę mu na ręce

Siedem Holendrow, mowiąc: koniec męce

Już moiey będzie.

Nieprawda.

Bo zacznie

Dopiero mowić: o iakże opacznie

Mnie udawano WMćPana, żmindakiem

Go nazywano, ia byłem proſtakiem

W tey mierze, wyznam, ale teraz widzę

Hoyną w Waćpanu duſzę, więc ſię brzydzę

Dawnym mniemaniem; prawdziwie w Madrycie

Prowadzić zacne mogłbyś Wacpań[15] życie,

Tak będąc ſzczodrym.

Mnie, ktory nie proſzę

Szafować złote ieſt to Pańſka, groſze,

Niewychwalę cię Panie nigdy w mowie,

Y twoiey łaſki.

Zawrot cierpię w głowie

Jego ſłuchając, drę na ſobie ſuknie,

Chcę ſię wysliznąć, aż gaduła fuknie:

Poczekay WMćPan, wſzakże czekam długo,

Czegoż chceſz po mnie, czyżem twoim ſługą,

Piiawko krwiſta puść mię; gdy to prawie

Kączę, nadchodzi rąd żołnierzy, żwawie

Poczyna krzyczeć: A tuś zdrayco!

doſić

Już nabroiłeś..

nikt ciebie wyproſić

Od nas nie zdoła; za twoie narowy

Przywitaſz Bracie żelazne okowy.

Ucieſzyłem ſię nie tak z cudzey biedy,

Jako, że wolnym nie byłem, aż w tedy

Gdy iego wzięto.

Że zaś czas upłynął

W mieście ſprawunku, by ſię nienawinął

Drugi gaduła, niedbaiąc na zdrowie

Tak prędko wracam, że na Łyczakowie

W pięć minut byłem, od owego czaſu

Przecie gadułow nie czuię hałaſu,

Nie wiem na długo.

To ſzczerze wyznaię,

Że mi ſię pokoy bez nich raiem zdaie.

Częſto iuż Xiążkę bez przerwania czytam,

W czym powątpiewam, rozumnieyſzych pytam,

Zgoła w Parnaſkich Sioſtr ieſtem opiece;

Nikt mi nad głową kiedy nieſzczebiece.

Gdyby do kozy brano myslę ſobie

Wſzystkich gadułow, pewniebym w żałobie

Nie chodził przez to.

A wſzyſcyby żyli

Spokoynie, y wiek ſwoy mile pędzili.

ODA XXII.

DOBROCZYNNOŚĆ POTRZEBNA

NA SWIECIE.

Łaſkawością ludzie żyią,

W tych ſię progach paſmem wiią,

Gdzie nie ſkąpią ſwych pieniędzy

Na poparcie biednych w nędzy.

Ja takiego (wiem nie błądzę)

Godnym wiekow długich ſądzę,

Co łaſkawe oczy zwraca

Na tych, ktorych nędza maca.

Nie ieden dziś ſługa pewnie

Na ſwych Panow płacze rzewnie,

Drugi, gdy mi głod dogrzewa

Tę codziennie piosnkę ſpiewa,

Dokąd chleba z żyta było

Póty ſię Panu ſłużyło,

Dziś, że nie maſz chleba z żyta,

To też Panie z zaſług kwita.

Dla ſiebie ſię Pan nierodzi,

Sobie żyć mu ſię niegodzi,

Kiedy niechce bydż Szafarzem,

Będzie karan z złym włodarzem

Ubogiego niech Pan wſpiera,

Broni, żywi, nie odziera,

Gdy odarty będzie nagi

Dwoiſte Pan wezmie plagi,

Niech to Panu będzie zyſkiem,

By iſtotą, y nazwiſkiem

W Protektorow ludzkich grono

Jego imię policzono.

ODA XXIII.

NA NIEWIESCIUCHOW.

Niewieściowaty poſłuchay umysle,

Twoy ſtan wierſzami kilkoma okryślę,

Maſz ze mnie wierz mi także przeciwnika,

Bo wielu Ciebie paluſzkiem wytyka.

Dawno odrzucam dość gęſte powieście,

Że obyczaie u ciebie niewiescie;

Ale gdy znacznie lud na kogo grucha,

Ktoż takiey rzeczy rozumny nieſłucha?

Mowią: że twoie na tym wiſzą troſki,

Byś kſztałtnie na łbie poukładał włoſki,

Pokędzierzawił ie żelazkiem twardym,

Abyś na ludzi rzucał okiem hardym.

Chceſz bydź podobnym Muzie Apollina,

Nie iedna na tym upływa godzina;

Wſzakże do tego ci ſię nieſpoſobią,

Co ſię na głowie, a nie w głowie zdobią.

Włoſy napuſzczaſz pachnącą pomadą,

Brzydziſz ſię małą w twey fryzurze wadą;

Znać bys był głową podobny do baby,

Gdy rozum iako na Męſzczyznę ſłaby.

Napawaſz ſuknie drogiemi perfumy

Do ſamey właśnie ſporządzone dumy.

Moia przed takim co ſtroi ſię pięknie

Duſza człowiekiem nigdy nie uklęknie.

Wſzyſtkie, co tylko ma Arab odory

Gaſzek ſprowadza do ſwoiey komory,

Pełne ich włoſy, ubiory y chuſtki,

Szkoda: że w głowie ſamey wielkie puſtki.

Coż daley czyni?

o to nawet ruże

Na przyodzianie twarzy ſwoiey ſtruże;

Niezważaiąc ta w męſkim ſtroiu Ninfa,

Że iego będzie twarz koſztować tynfa.

Wreſzcie, nic do mnie ta rzecz nienależy,

Kto ſię fryzuie, kto w iakiey odzieży;

Albowiem w ſamey zatopion nauce,

Nie znam ſię dobrze na Galantow ſztuce.

ODA XXIV.

NA ZEMSTĘ.

Rzecz dziwnie miła,

Kiedy kto ſiła

Na krzywdzących ſię dobrodzieyſtw zlewa,

To właśnie robi,

Co człeka zdobi,

Y zkąd mu chwała wieczna przybywa.

Lecz ten zda mi ſię,

Co krzywdy msci ſię,

Y ſwę urazę długo pamięta,

Miia zdaleka

Iſtotę człeka

W ſobie wyraża dzikie zwierzęta.

Prawo nie ſkryte

Na ſercu ryte

Każe darować bliźnim urazę;

Kto temu ſprzyia,

Co prawo zbiia,

Naywiękſzą w świecie zaciąga ſkazę.

Nie czyń drugiemu,

By naygorſzemu

Co tobie nie ieſt człowiecze miło;

Bo kto zaſkwiera

Drugim, obiera

By tąż monetą mu ſię płaciło.

Co rankor zrywać,

Y przekonywać

Naybardziey winno ludzi w tey mierze,

Jeſt, iż zła duſza

Sama ſię wzruſza

Zemſtą, a dobra odpuſzcza ſzczerze.

ODA XXV.

NA WESELE

MARCYANNY ZBIERZCHOWSKI PODKO-

MORZANKI RAWSKIEY Y ADAMA

KICINSKIEGO WOYSKIEGO CZERSKIEGO

GENERAŁA WOYSK.

KOR.

Roku 1773.

Pięknie zaczyna, y pomyslnie kączy,

Kto wielki rozum z cnotą znaczną łączy,

Nuż kiedy z temi Imie zacne ſprzęże,

Żaden go ięzyk wielbić nie doſięże.

Twóy to dobrana Paro obraz żywy,

Twoich przymiotow ten wyraz prawdziwy,

Że iak każde z Was ieſt cnot wſzelkich zbiorem,

Tak dziś Małżonkow ſtaiecie ſię wzorem.

Niewiodą Cypru Bogini was żądze,

Nie na okrągłe łakomſtwo pieniądze,

Nie nierozmyslny iakowi trafunek,

Ani wyżſzości w ktorym z was ſzacunek.

Aby z was iedno dla drugiego było,

Y w dalſzym życiu nic was nie rożniło,

Natura Matka chcąc was wydać światu

Rownego w wſzyſtkim użyła warſtatu.

Rowne Wam z Matką dała wyſſać cnoty,

Rownemi ciała okryła przymioty,

Rownym Imieniem y rozumem klei,

Pewna zaſzczytu dla Polſki nadziei.

Tak, że gdy wyznać będzie można śmiele,

Skarżyć ſię muſi na naturę wiele,

Że taż natura, która was wydała

Dla was ſię Matką, im Macochą ſtała.

Zepſutych czaſow w Was nienawiść harda,

Deiſtkich maxym odważna pogarda,

Pobozność ſzczera, bez chimer przyſady,

Zachęcaiące ſkutecznie przykłady.

Ludzkość umyſłu, y chęci otwarta

Naywiękſzych znakow poważenia warta

Zaległa cale ſerc waſzych podwoie.

Gdy w nich mieſzkanie założyła ſwoie.

Dobroć natury, ſtateczny grunt ſerca,

Ktorych nieſzczerni naywiękſzy oſzczerca,

W tak rowney u was ułożone mierze,

Iż wątpić można, ktore z was prym bierze.

Powolnośc, przyſtęp, uczynki bez winy,

Spoſob ſkarbienia ſerc ludzkich iedyny,

Y w wiecznotrwałe was kładzie pamięci,

Y wſzech wam czyni hołduiące chęci.

Do tych zaſzczytow Paro sliczna właſnych

Przyłączaſz chwały Imion ſwoich kraſnych,

Ktore iak ziemia ſłuży Panu żyźnie

Uźytecznemi ſwey były Oyczyznie.

Zacne Kicińſkich w Polſzcze naſzey Imie

Nieuſtąpiło żadnemu w eſtymie,

Rownie w pokoiu, y na woynie ſławne,

Jak nas kroniki nauczaią dawne.

Niemnieyſzą korzyść y Zbierzchowſkich plemie

Na Polſkę naſzą wylewało ziemię

Ozdobę, zaſzczyt, y pożytek taki,

Iż y dziś w mężach widzim tego znaki.

Te sliczne Domy Hymen weſel Xiąże

W nierozerwane dziś ogniwa wiąże,

Kiedy Zbierzchowskich Domu zaſzczyt Dama

Staie ſię Panią ſerca dziś Adama-

Równie ogrodnik parę płonek w gaiu

Znalazłſzy, ſadzi w ogrod, a te w maiu

Liſt buyny nioſą z kwiatem, potym w lecie

Smaczny dzwigaią Panu frukt na grzbiecie.

Tak na gołąbkow pary śnieżney ſzyie

Kładzie iedwabne Cyterea ſzliie,

Cieſzy ſię rowną tey Parki urodą

Pieścidłem mieni, y ſwoią ſwobodą,

Tak pilny kmiotek ſwey pracowney doli

Zaprzęga wołki zgodliwe do roli,

Ktoremi Pana powiękſza doſtałki[16],

Wykarmia ſwoie, y odziwa dziatki.

Tak ulubionych Synogarlic dwoie

Lepią gniazdeczko, y mieſzkanie ſwoie,

Żadna ich paſtwa nigdy nic rozdwaia,

Bo miłość rowna one w parę ſpaia.

Tak milſzy odgłos dwa ſzpinety zgodne

Daią, y zapach dwa kwiaty ogrodne,

Tak ſtroż przy drugim w kompanii śmielſzy

Bluſzcz ſię przy tyczy wynoſi wéſelſzy.

Tak dwie pochodnie widniey zawſze świecą

Y dwa kanarki donośniey ſzczebiecą,

Tak droga perła z ſzmaragdem ſię pieści,

Tak ſię karbunkuł w czyſtym złocie mieści.

Tak ſię ty łączyſz Paro dziś dobrana,

Slicznie Imieniem, sliczniey cnotą znana,

Ta Cię iednoczy, y w ſwe iarzmo ſprzęga

Scisley, niżeli Małżonkow przyſięga.

Cnoty prawidłem ziednoczone łoże

Jakież pożytki Polſzcze wydać może?

Albo kto ſłuſzniey to pytanie przyda,

Ktorych zaſzczytow dla Polſki nie wyda?

Twa cnota, ktora dziſiay ſłynie wſzędzie

W twych Paro Synach rozkrzewiać ſię będzie,

A w młode krzaczki ſzczepiąc ſię ſtatecznie,

Sprawi: że w Wnukach kwitnąć muſiſz wiecznie.

Y kiedy wielu płacze na ſwe pęta,

W ktore ich marna wprawiła ponęta,

Ty Paro ſprzegła z iednym przyiacielem

Zazdrości Swiata pokażeſz ſię celem.

Te ci życzenia krewnych miłość sciele,

Obowiązanych, y przyiacioł wiele,

Miey pomyslności długie bez goryczy

Znaiomy tobie, y przychylny życzy.

ODA XXVI.

NA TYCH

KTORZY NAGANNĄ RZECZĄ BYDŹ

SĄDZĄ ZWIEDZENIE CUDZYCH KRAIOW.

W wieku, gdzie polor kwitnie naybardzi

Wielu niezważnie polorem gardzi,

Gdy cudze kraie otwarcie łaie,

Y na nie pełną gębą powſtaie.

Wſzak z iedney rzeczy od wſzyſłkich[17] ſądzić

Nie może, ktory nie pragnie błądzić;

Że w cudzych kraiach kto ſię zepſował,

Czyż każdy będzie go naśladował?

Nayrozumnieyſze Oſoby w świecie

Woiaż roſtropny maią w zalecie,

Ci, ktorzy pierwſzym w głowie nie rowni,

Na te podroże ſą wielomowni.

Naypierwſi ganią woiaż żmindaki

By ochronili ſwoie ſzoſtaki,

Wiedzą to bowiem, że trzeba ſtracić,

Kto chce przez woiaż rozum bogacić.

Drudzy co ganią to, ſą nieuki,

Ktorzy z młodości pilnuią włuki,

Na tym ſię ſadzi onych mysl Pańſka,

Że zboże pławią co rok do Gdańſka.

Inni też widząc złe obyczaie

W Polſzcze, ſierdzą ſię na cudze kraie,

Choć Polſka wiele zamyka takich,

Kray obcy niema w roſpuście iakich.

Nie woiaż ludzi upewniam pſuie,

Złe wychowanie dzieci ſprawuie,

Że nieprawioną do cnoty nogą

Torowną idą wyſtępkow drogą.

Przyſłowie mowi: że y w Paryżu

Z hreczaney kaſzy nie zrobią ryżu;

Kto zaś gruntownie chwycił ſię cnoty,

Nieſtraci do niey nigdzie ochoty.

Oddalmy przeto naſze przeſądy

Że cudze kraie na ludzi prądy

Są niebeſpieczne, bo zdaie mnie ſię

Że ſzkody żadney woiaż nie nieſie.

EKLOGA

WITAIĄCA

X. LUDWIKA GORSKIEGO PROWIN-

CYAŁA KONWIKT NOBILIUM LWOWSKI

WIZYTUIĄCEGO.

Tytyr, Dametas, y Koryl.

Tyt.

Coż ci ſię to takiego moy Dameto ſtało?

Rok cały moie oko ciebie nie widziało,

Rozumiałem zapewne, ześ iuż umarł, przecie

Jeſzcze do mnie przychodziſz, Bogu dzięki, że Cię

W dobrym zdrowiu zachował.

Dam.

Nie dziw ſię Tytyrze

Żem dawno Cię nawiedzał..

Trzodę ktorą zwirze

Rozegnało mi w leſie, wypłacałem w takach

Panu, poznaſz po moich to na ręku znakach,

Rok temu ongi minął, iak mię wzięto w dyby...

Tyt.

W domu ieſtem.

Nie darmo w ow czas pomnę ſkiby

Paliły ſię z wieczora, ſmutne wſzyſtkie owce

Tu y owdzie biegały przez dzikie manowce,

Jeść właśnie nie chcąć[18] zdziebła; a toś ty przyczyna

Moy Dameto ſerdeczny, pociecho iedyna..

Żal mi Cię przyiacielu!

Lecz opowiedz śmiało

Jak ci ſię przytrafiła tę rzecz proſzę całą.

Dam.

Wieſz Bracie iak częſtokroć czeladka leniwa

U naylepiey płacących goſpodarzow bywa,

Miałem y ia wyroſtka.

Nie mogąc ſam w pole

Iść za trzodą, poſłałem iego, gdy na rolę

Puscił moie baranki, nakrywſzy ſię frokiem

Zasnął ſobie ſzczęsliwie, y nie wſtał, aż mrokiem,

To wilki poſłyſzawſzy z manowcow wypadły

Wſzyſtką trzodę rozgnały, y kilkoro ziadły,

Pan, ktory miłoſierdzia niema y fenika,

W kiy mię związać rozkazał, wrzucić do kurnika,

A potym w dyby zabić.

Darmo Koryl w mowie

Rozumny proſił za mną.

On ſam to opowie,

Bo widzę idzie do nas.

Kor.

Jak ſię Bracia macie!

Piękną rzecz wam opowiem, gdy mię poſłuchacie.

Tyt.

Mow prędko moy Korylku..

Dam.

Proſim Ciebie oba.

Tyt.

Lecz powiedz prawdę iſtną, bo twa młoda doba

Częſto z nami figluie.

Kor.

Żebym was nie bawił,

Powiem wam, po com ſię tu dziś przed wami ſtawił,

Pan ow naſz pożądany, Pan nieprzepłacony

W naſze niedawno przybył na mieſzkanie ſtrony.

Tyt.

Pan naſz do nas zbliżył ſię; ah ieżli do prawdy

To powiadaſz, prawdziwym nazowię cię zawdy.

Dam.

Z oczu twoich miarkuię..

żartuieſz Korylu,

Na reſzcie, y to myslę, oſzukałeś tylu.

Kor.

Prawdziwie wam powiadam, iż Pan iuż ieſt w Mieście

Gotuycie ſię go witać, y podaki nieście.

Tyt.

Kiedy tak, to wierzemy; Ale czy nie hardy,

Żeby miaſto wdzięczności nie pokazał wzgardy,

Gdy my go powitamy.

Dam.

Bywa to u Panow,

Że nie puſzczą do ſiebie ludzi z podłych ſtanow.

Kor.

Co za to, moie gardło, owſzem wſzyſtko ſtawię,

Ze was wſtydu, y wzgardy dziſiay nie nabawię,

Pan ieſt dobry, iako Woſk, zobaczył mię wczora

Gdym przyſzedł po owieczkę z błąkaną do Dwora,

Zawołał mię łaſkawie, pogłaſkał po głowie,

Mowiąc: iak ſię tu macie kochani Chłopkowie,

Jam plackiem przed nim upadł, całuiąc mu ſtopy...

Dam.

Kiedy tak ieſt Pan grzeczny, opatrzywſzy ſzopy,

Aby wilk niezakradł ſię, lub chciwość człowieka,

Co to pory gdy niemaſz goſpodarza czeka,

Zbierzemy pomocnikow z okolicy razem,

Y łaſkawcę powitać poydziemy obłazem.

Tyt.

Mam między owieczkami iednę iak śnieg białą.

Wielu iey ſię iuż u mnie dawno napierało,

Tę ia wezmę dla Pana.

Dam.

Ja koziołka kuca,

Na ktorym Srokacinka gdzie niegdzie ſię rzuca,

Ponioſę także Panu.

Kor.

Ja będąc u Matki

W opiece ieſzcze sciſłey, na takie podatki,

Jak wy, niezdobędę ſię; dwa wędzone w dymie

Syrki mu ofiaruię, iezli tylko przymię;

Idźmyż iuż, na co czekać.

Tyt.

Idźmy, lecz gdy goście

Będą u Pana - więc w przod czy wolno wniść, proscie.

Dam.

Ty Tytyrze w nayſtarſzym między nami ſtanie,

Pierwszy twoie zaczynay Pana powitanie.

Tyt.

Nie maſz czaſu kłocić ſię.

Więc zaczynam: Złoty

Panie naſz, nie przychodzim twoie wielbić cnoty,

Bo to chociaż poznaie naſza w tobie duſza,

Niepotrafi wyrazić wymowa Paſtuſza.

Idziem ciebie przywitać, iak naſzą ucieczkę,

Niegardź Panie, racz przyiąć tę białą owieczkę:

Dam.

Nieuczyłem ſię w Szkole, wiem tylko, poddany

Że ſzanować powinien ſwoie zawſze Pany,

Z tego przeto powodu o twoim przybyciu

Upewniony, w ktorego moie życie, życiu,

Spieſzę Ciebie powitać, witay moy Łaſkawco!

Moy Panie, drogi ſkarbie, moy ty Chlebodawco,

Nieodwracay upraſzam miluchnego czołka

Od mego ſtrokatego, coś nioſę, koziołka.

Kor.

Matka moia pognała owieczki na roſę.

Przeto ubogi Koryl parę Syrkow nioſę

Dla ciebie naygodnieyſze y łaſkawe Panie,

Każ ie ſługom odebrać, y oczy rzuć na nie.

Niech to będzie dowodem, że Cię naſzym znamy

Panem, y z całey duſzy, iak trzeba kochamy.

Lecz że Tytyr z Dametą tak ſą opieſzali,

Iż nowego winſzować roku omieſzkali,

Ja zaczynam perorę, chociaż ieſzcze młody,

Poki wſzyſykich Paſtuſzkow ſtanie w świecie trzody,

Poki świecić na Niebie nie przeſtanie ſłońce,

Poki niepoprzeſtaną ſpiewać żołte dzwońce,

Poty żyi, poty niech ci miłe ſprzyia zdrowie

Tyt.

Ile mrowek zamyka w ſobie wielkie mrowie,

Ile liścia na drzewie, kwiatow w polach płowych,

Tyle życzę ci zdrowia, pomyslności nowych.

Dam.

Poki wſzyſtkie mieć będą wody do rzek scieki

Poki wſzyſtkie do morza będą wpadać rzeki,

Poki Wiosna naſtąpi bez ſprzeczki po zimie,

Poty niechay głoſi ſię twoie Panie imie.

Kor.

Ile kropel nawałne zawieraią deſzcze,

Tyle tobie lat życzę, lub co więcey ieſzcze

Mogę znaleść.

Tyt.

Żyi Panie wiek nam nieprzeżyty

Aż poki chwały będąc w okolicy ſyty,

Sam zechceſz.

Od Paſtuſzkow te przyiąwſzy chęci

Racz niemi nie pogardzać; a mieć ie w pamięci.

ODA XXVII.

NA DESZCZ LETNI.

Czyli z Niebianow iednoſtayney rady,

Czyli z ſwey woli płaczliwe Pleiady

Rzęſiſtą rosę na horyzont toczą,

Ktoremi kmiotkow pracowitość moczą.

Lub nieoſtrożny Ganimedes ſwoie,

Ktore podaie Bożętom napoie

Rozlał po Niebie, tak że przez obłoki

Leiąc ſię, z ſuchych mieysc czynią potoki.

Lub Charon przewoz maiący w opiece

Duſz na inny świat, a małą na rzece

Widzący wodę, na poſpiech ſwey łodzi,

Te u Jowiſza uproſił powodzi,

Albo Cytera na Dykteyſkiey Idzie

Po ulubionym płacząc Adonidzie

Z towarzyſzkami (o żalu dość rzadki)

Łzy ſzle ſwe do nas iako ſmutku swiadki.

Albo rzucaiąc Tantal piekła cienie

Tu ſwoie gaſić chce deſzczem pragnienie;

Lub Danaydy bezdenne Antały

Z Erebu na Swiat powyprowadzały.

Lub przez te nagle ſpadaiące deſzcze,

Jowiſz ſię ſpuſzcza do Danae ieſzcze;

Albo Apolla mądre Sioſtry płaczą,

Że dziś w Skępcow mało bardzo znaczą.

Lub na Cererę rozgniewane Bogi

Tym kſztałtem na nią ſwoy gniew leią ſrogi,

By iey zardzewić ſierp, y ſtalną koſę

Soczyſtą na świat wylewaią roſę.

Lub Tetys w wodzie prowadząca życie

Nie może wody utrzymać w korycie.

Lub Bachus ſiedząc na Antałka grzbiecie

Swoie likwory roztacza po świecie.

Albo że każdy człowiek ſłuſzniey wyzna,

Gdy to ſamemu Stworcy rzeczy przyzna,

Ktory, y karze człowieka, y cieſzy,

Jak w płacz rozrzewni, tak znowu rozſmieſzy.

ODA XXVIII.

NA POGODĘ LETNIĄ.

Skoro Tytan z brudnych fal złotobiodre cugi

Wyprowadzać zamysla żądany czas długi,

Jutrzenka ſrebro po roſie ſieie,

Wſzyſtko ſię cieſzy, wſzyſtko ſię śmieie.

Toż kiedy iuż na złotym ſiedzący rydwanie

Przeziera ſię z wyſoka w ſzklannym Oceanie,

Morfea z gruntu rozpędza cienie

Przez blaſkobitne ſwoie promienie.

Ziemia wczora nawałnym Boreo przeſzyta,

Y deſzczem nieſpodzianym zupełnie nakryta,

Wita z umizgiem nowotne ſłońce

Wciągaiąc ciepłe w ſię Feba gońce.

Ptaſzęta ſame ktore pod dachy ſię kryły

Przed ſłotą, Feba promień zobaczywſzy miły

Po rozłożyſtych y buynych śmiele

Rozwodzą laſach miłą kapelę.

Owczarz z koſzar wypędza na paſtwiſko trzodę.

Goſpodarz zle znoſzący wczora niepogodę

Ludzi roboczych w pole wyprawia,

W weſołey myśli pożytki ſtawia.

Jedni ſierpami żytko doſtałe zrzynaią,

Ci ſtalną koſą młode murawy scinaią,

Zboża użęte krępuią w ſnopki.

Siano pakuią w ſtogi parobki.

Czuły koło ſwoiego Ogrodnik Ogrodka

By mu gruſzka doyzrzała, y winna iagodka

Drzewka fruktowe za wczaſu ſzczepi

Macice ſchnące Tetydą krzepi,

Łowami bawiący ſię wyprowadza gończe

Pſy w knieie, biie dziki, wilki, ſarny rącze

Na promenadę ten udaie ſię,

Y w ſzmaragdowym bawi ſię leſie.

ODA XXIX.

NA TYCH,

KTORZY ZAKOPUIĄ TALENTA SWOIE

PRZEZ PRYWATNE ZYCIE.

Ganię ia wcale to Stoikow zdanie

Mądry że w ſobie ukontentowanie

Zamyka ſamym; u mnie rowny plewie,

Kiedy o iego nikt mądrości nie wie.

Nieużyteczna zamknięta Xięgarnia,

Nie świeci, ſkoro ukryta latarnia,

Jakże człek mądrym nazywać ſię może

Ktory nauką drugich niewſpomoże?

Wprawdzie z każdey ſię rzeczy ſwoiey chlubić

Jeſt to prawdziwey pochwały nielubić;

Lecz też z mądroscią kryć ſię między lochy,

Poſtępek własnie zazdrośny lub płochy.

Dla towarzyſtwa człek na świat ſię rodzi,

Z ludzmi ſpołeczność życie ludzkie ſłodzi,

Nie można zaś bydź drugim towarzyſkim,

Kiedy kto ludzi niechce bywać bliſkim.

Gdy za iednego talentu ſzafunek

Sciſły od człeka wyciągną rachunek

Wnieśmy: że komu talentow nie ſkąpią,

Scisley w rachunkach z takowym poſtąpią.

ODA XXX.

DOBRYM ZA ZŁE PŁACIĆ MAMY.

Jak rzecz chwalebna, y ładna,

Za rozumem zawſze chodzić,

Tak bardziey ieſzcze ſzkaradna

Bydląt ſię chucią uwodzić.

Daremnie człeka nazwiſko

Noſi człek, ktorym chuć rządzi,

Bo z ſiebie czyni igrzyſko,

A w ſprawach zawſze pobłądzi.

Ten, ktory za złe złym płaci

Krzywdzącemu ſię bez braku,

Z zwierzem ſię dzikim wſpołbraci

Ludzkości nie ma y znaku.

Okrutny w ſprawach lwem trąci,

Mſzczący ſię krzywdy tygryſem,

Obłudny, ludzkie co mąci

Sprawy, zdradzieckim ieſt liſem.

Ze wſzyſtkich iednak tych rzeczy,

Ktore dziś wierſz moy wytyka,

Zemſta naybardziey kaleczy,

Y na wſkroś ludzkość przenika.

Gdzie indziey wymiar ieſt z chwałą

Rządzony zwłaſzcza rozumem,

W zemście ma hańbę nie małą,

Że z zwierząt rowna nas tłumem.

Idąc rozumem Poganie

Daią nam piękne przykłady,

Focyon pierwſzy niech ſtanie

A nas pociągnie w ſwe ślady.

Niewinnie bowiem udany

O zdradę ſwoiey Oyczyzny,

Y na śmierć rychłą ſkazany

Godny dał znak ſwey ſiwizny.

Gdy teſtamentem legował,

By Syn niepomniał urazy,

Zaboycom życie darował,

Wſtrzymał ſię zemſty od ſkazy.

Ten za rozumu prawidłem

Idąc człek życie gdy ſnuie

Dla nas bodzącym ieſt ſzydłem

Ktorym Chrzeſt, wiara panuie.

Niech nas Poganie nie wſtydzą

Od ktorych zemſta daleka,

Złością ſię zwierząt niech brzydzą

Mysli, y ſprawy człowieka.

SATYRA

NA KRYTYKOW.

Jabłonowſki napiſał: kto mowi, że umie

Wſzyſtko, we wſzyſtkim błazen, y nic nie rozumie.

Prawdziwie mędrkow ſięga dziſieyſzych to zdanie,

Y tych, co ſię udali na krytykowanie

Uſtawiczne ſpraw cudzych.

Wſzyſtko nie do ſmaku

Przypadnie im, co robiſz, człecze nieboraku!

choćbyś torbę cnot noſił, maniery gromadę,

Wynaydzie w tobie Ale, y rażącą wadę,

On ſam modny, cnotliwy, zabawny, y grzeczny,

Ty iemu zły zdaieſz ſię, y nieużyteczny;

On ſam na każdey rzeczy wyśmienicie zna ſię,

Sam z Muzami na gornym ſwawoli Parnaſſie,

A od nich nabywaiąc muzolubney weny,

Czerpa czyſtą naukę z zrzodła Hipokreny,

Sławę też ſwą rozgłaſza, y ſprawy obrotne,

Y przez uſta ſwe właſne, y Pegazy lotne.

Poeta z niego gładki, umie kłamać gładko,

Y w potocznym dyſkurſie mowi prawdę rzadko,

Wie Bogow wiele, każdy urodził ſię kędy,

Zwłaſzcza Wenus y Bachus iakie ma urzędy.

Retor też wyśmienity.

Swoie ſztukę głoſi,

Gdy z prawdy fałſz, a z fałſzu prawdę częſto wnoſi,

Umie wſzyſtkie precepta, a co dziwi człeka,

Głowa Iego, iak żywa ieſt Biblioteka.

Orator ſłodkopłynny.

Bo iak zacznie pływać,

Potrzeba mu w dyſkurſie wſzyſtko potakiwać,

Inaczeybyś nie wyrzekł, y iednego ſłowa,

Tak ſtłumi, y zagłuſzy wſzyſtkich iego mowa.

Filozof drugi Newton, albo Wolf głęboki,

Lecz mylę ſię.

Nie miał mu rownego ſzeroki

Swiat dotąd.

Tamci bowiem początkiem ſtanowią,

Gdy że rzecz bydź y nie bydź wraz nie może, mowią,

Ten nie przyimuie tych zdań iako złych, y gminnych,

Bo ieſt mądry u ſiebie choć głupi u innych.

Fizyk też doświadczeniem pierwſzy pono w świecie,

Wſzyſtko dociekł, y umie iak Alfabet dziecie.

Aſtronom tak wyborny, że między zwierzęta

Gdy wnidzie Zodiaka ziemi niepamięta,

Y biegaiąc przez drogi obłędne, y gęſte,

W ſwoim cierpi rozumie Ekliptyki częſte.

Hiſtoryk iak ſzczęśliwy!

z wielkim to honorem

Jego, że ſię zwać może Hiſtoryi zbiorem,

Jak Alexander Wielki z odważnemi Turki

Godził hartowną ſtalą zachodzące ſpurki,

Pędząc ich aż do Tybru ſamego, a zatym

Tyſiąc onych utopił w morzu lodowatym.

Toż iaki ieſt Geograf?

iakiego ni wprzody,

Ni teraz świat niewidział, chyba Antypody,

Lokalną on pamięcią liczy wſzyſtkie Miaſta,

Na innym mieyſcu codzien u niego wyraſta

Kray indziey położony.

Więc u Wartogłowa

Takiego codzień ziemia odkrywa ſię nowa,

Y ieżeli (co day Bog) chociaż z rok pożyie

Podobno ieſzcze piątą część świata odkryie,

Bo on ſam tak powiada.

U niego to fraſzki

Y marſowe z drugiemi odprawiać igraſzki,

Rycerz nieuſtraszony, potrafiłby z placu

Nie leiąc krwi niewinney uciec do Pałacu

Naypierwſzy.

Umieiący tak wiele ięzykiem,

Komuż nienarazi ſię odważnym przytykiem,

Każdy u niego podły, y lekki iak plewa,

Ktorą wiatr burzogromny bez braku rozwiewa,

W naylepſzych ſprawach drugich znaydzie błędy przecie,

Tak iak paiąk iad bierze w miodonośnym kwiecie.

Każdego cenzuruie, każdego dotyka

Mędrka tego codzienna y głupia krytyka:

„Ten ma wiele rozumu.

Ale w mozgownicy,

„Roſtropności mu braknie, iak koniom woznicy,

Czemuż tak o nim ſądziſz?

„Bo mię zawſze tłumi

„W kompanii, y mowi, że więcey rozumi

„Ten ma wſzelką roztropność; ale za to mało

„Nauki, oświecenia.

Ten duſzę wſpaniałą

„Bydź w ſobie pokazuie; lecz to czyni z dumy,

„Y hardości.

Ten cnoty pokazuie Numy,

„Ale to powierzchownie.

U tamtego gbura

„Z pod Atłaſu wygląda rzecze duſza bura.

„Ow w dyſtyngowaney ſię kompanii mieści,

„Dopomaga gry w karty, y złotem ſzelesci,

„Choć nie dawny karmazyn, bo iego nie żyła

„Familia, gdy Wanda Rytygiera zbiła

„Tamten zawſze ſzczebioce, y rozmawia wiele

„Co mu slina przynieſie, iak młyn, ktory miele

„Co do niego przywiozą.

Ow miło, lecz zdradnie

„Z drugiemi poſtępuie.

Ten ſtroi ſię ładnie,

„Lecz koł nieocieſany, położyſz go leży,

„Poſadziſz, ſiedzi krzywo, a popędziſz bieży,

„Ten nie z Paryzka kicha, y nie modnie ziewa,

„Ten iak Arlekin biega, w kompanii ſpiewa,

„Palcami nie rozmawia, z Partytur nie chodzi,

„Nikogo iako Stoik w rozrywce nie ſłodzi;

„Krotſzą ma iednę nogę, iak cieslice zęby

„Uſtawicznie mu z iego wyglądaią gęby,

„Stroyno ſię tamten noſi, lecz pono na długi

„W krotce trzeba wyprzedać ſkibokrayne pługi,

„Ten ſam chodzi po mieście z laſeczką bez człeka,

„Albo mysli oſzukać głupiego zdaleka,

„Lub też ufryzowany, w ſzaty ubran ſtroyne

„Ma chęć iść incognito gdzie na nieprzyſtoyne

„Mieyſce.

Tamten uſtawnie złoto w karty trawi,

„Ten ſię po Balach włoczy, y z Damami bawi.

Lecz prędzey mi papieru, y czaſu nie ſtanie

Niżbym o każdey rzeczy tego mędrka zdanie

Wyraził doſkonale.

Wſzyſtko w iego oczy

Chciwość krytykowania nieſłychana tłoczy,

Y chociaż te wyſtępki wſzyſtkie w ſobie miewa

Na innego z nich hańcę, y ohydę zlewa.

Takiemy napełniony kray naſz dziſiay cały,

Co uſty krytykuią y ſwemi ſzpargały

Wſzyſtkie Oſoby w Polſzcze.

Lecz tym końcem właśnie,

By o każdym zle mowiąc rozſiewali baśnie;

Każdego ieſt powinność naſzey Matki Syna,

Aby tych, od ktorych ieſt zguby naſzey wina,

W powſzechnośći poprawiać.

Nigdy niebramować

Cudzey ſławy przed drugim.

W ſekrecie zachować,

Co w nim upatrzym złego.

Nie dobrego Męża,

Dobywać z uſt na cudze poſtępki oręża,

Takim ſię poprzedniczy wiek nas zawſze brzydził,

Takiego y Rzymianin bitny nienawidził,

Przyſłowie w Rzymie było, gdy ci ſię nawinie

Taki człowiek, ieſt czarny, ſtrzeż ſię Rzymianinie.

Przypisy

↑ Carmina quam tribuunt... (łac.) — przekł.

Sława, którą dają pieśni, będzie wieczna; fragment Miłostek (łac. Amores) Owidiusza, ks. I, 10, w.

62.

↑ Carmen amat... (łac.) — fragment wstępu do ks. III, w.

6, panegiryku O konsulacie Stilichona (łac. De consulatu Stilichonis) Klaudiana Klaudiusza.

↑ Cytat błędnie przypisany Juwenalisowi, w rzeczywistości autorstwa Horacego; pochodzi z Satyr (ks. I, 4); w przekładzie: Kto potrafi zmyślać rzeczy niewidziane, a nie zdoła sobie powierzonych [tajemnic] przemilczeć, ten jest niebezpieczny, tego ty, Rzymianinie, się strzeż.

↑ Machyawel wydał Xiążkę polityczną ale tak ſzkodliwą, że w liczbie zakazanych miesci ſię.

↑ Cytat z Eneidy Wergiliusza (ks. III, w.

2-3); w przekładzie: Runęła pyszna Troja (Ilion).

↑ Patkul ktory przedtym w uſłgach Krola Szwedzkiego znaydował ſię, potym do Auguſta II.

przenioſł ſię, a gdy y temu był niewierny dysgracyowany doſtał ſię do rąk Krola Szwecyi Karola XII.

↑ Pulchramque petunt... (łac.) — fragment autorstwa Publiusza Wergiliusza Marona użyty dwukrotnie: 1. w Georgikach (łac. Georgikon), ks. IV, w.

218; 2. powtórzony w Eneidzie (łac. Aeneis), ks. XI, w.

647; w przekładzie Zygmunta Kubiaka (z Eneidy): Chlubnej śmierci śród ciosów szukają.

↑ Stemmata quid prosunt... (łac.) — spreparowane zdanie, powstałe ze złączenia fragmentów dwóch zupełnie odrębnych zdań, o innym znaczeniu; pierwotnie autorstwa Juwenalisa, z jego VIII satyry (w.

1 i 10); w przekładzie: Jaki pożytek przynosi szlachectwo / Gdy uprawia się całonocny hazard.

↑ Divitias fine divitum esse... (łac.) — fragment ks. IV Rhetorica ad Herennium (XIV, 20), dzieła przypisywanego dawniej Cyceronowi; w przekładzie: Zostaw bogactwa bogaczom, ty jednak przedkładaj cnotę nad bogactwa, bowiem, jeśli porównasz bogactwa z cnotą, bogactwa nie dość wydadzą ci się warte, by były służącymi cnoty.

↑ [Illi mors gravis incubat,] Qui notus... (łac.) — fragment eseju Of Great Place Francisa Bacona; w przekładzie: [Ciężka śmierć rozciąga się przed tym,] który umiera zbyt znany wszystkim, nie znając samego siebie.

↑ Bias ieden z ſiedmiu Mędrcow Swiata.


text:
CLXXIX.

O jak ubłogosławieni,

Których nadzieje w Bogu zasadzone!

Jak chciwego, co ceni

Wszytko za nic, wzgardzone

Wszytko, a tylko złoto ulubione, 5

Bo ci mogą bezpiecznie

I wesoło iść przez wojska gniewliwe,

Morskie szturmy statecznie,

Drogi inszym straszliwe

Znieść i trwogi ich znać sobie życzliwe.

10

Gdzie złych zwierząt niezgody

W okrutnych puszczach, w lesiech, leda kędy,

Gdzie lwów, panter przechody[1],

Płomiennych smoków błędy,

Leżeć bez trwogi i spać mogą wszędy.

15

Bo Pan za ich ufaniem,

Które w nim mają, obrońcą się stawa;

Dzień, wieczór, noc z świtaniem

W wdzięcznym pokoju dawa,

O nich, jak ociec, radzić nie przestawa.

20

Od chytrości pokrytych

Świata złośnego i ludzi fałszywych,

Tyranów, krwie nie sytych,

Na skazę ludzką chciwych,

Obron dodawa możnych, świętobliwych.

25

By nadzieje ich pilne,

Mocno w ich sercach już[2] zakorzenione,

Twierdząc czynił usilne.

Gałązki rozkrzewione

I rószczki mnożąc, wszech dóbr napełnione.

30

Uczyń, aczem niegodny,

Mnie tym podobnym, ojcze dobrotliwy,

Abym wniść mógł sposobny

W przybytek świętobliwy,

I żyć w twej łasce, jako syn prawdziwy.

35

Przypisy

↑ przechodzi.

↑ dodane,


corpora: CEN

text:
Dziennikarze szwedzkiego Radia Kronoberg ujawnili fakt wyzysku około tysiąca polskich pracowników leśnych przez szwedzkie firmy.

Płacono im połowę stawek szwedzkich, domagając się dłuższej pracy i większej wydajności.

Wg informacji podanych przez radio wyzysku dopuściła się kilka firm, nie tylko prywatnych jak Jan Karlsson Skog AB, ale także firm z kapitałem państwa (Sveaskog AB).

Radio ujawniło także wyzysk około stu pracowników zakontraktowanych przez polską firmę związaną z Kościołem Zielonoświątkowym.

Pracownicy, jak wynika z informacji radiowych, głodują i żywią się byle czym, a zarobki, zmniejszone o ok. 20 proc. za pośrednictwo w znalezieniu pracy w Szwecji, zostaną wypłacone pracownikom dopiero po ich powrocie do kraju.

Dodatkową praktyką było zmuszanie pracowników do rejestrowania jednoosobowych spółek, dzięki czemu pracodawcy prywatni jak i państwowi nie musieli odprowadzać składek socjalnych.


text:
daniel, ‘jeleń’, w 17. wieku, np. w opisie Warszawy 1647 r., z czes. daniel, a to z włos.

daino, franc. daim i daine, z łac. dama, niem. Damhirsch, niewiadomego początku (celtyckie?).


text:
baszłyk, ‘kapuza na głowę’, od tur.

basz, ‘głowa’ (częste na Rusi, baszka); skrócone na Rusi w szłyk, częste u pisarzy 16. i 17. w., gdy mówią o Rusi.