corpora: openbooks

text:
Aleksander Fredro

Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca

komedia w 5 aktach wierszem

Rozum mężczyzną, białogłową

afekt tylko rządzi; oraz kocha,

oraz nienawidzi; nie gdzie rozum,

nie gdzie afekt, tam wszystko.

And.

Max.

Fredro

OSOBY:

* Pani Dobrójska

* Aniela

* Klara

* Radost

* Gustaw

* Albin

* Jan

Na wsi w domu pani Dobrójskiej.

AKT 1

/ Duży pokój — dwoje drzwi w głębi — trzecie drzwi po prawej stronie sceny do pokojów pani Dobrójskiej, czwarte po lewej do pokoju Gustawa, okno.

/

SCENA I

JAN

/ sam — w płaszczu zarzuconym na ramiona — chodzi — patrzy w okno, potem mówi, ziewając: /

Czekaj mnie, nie śpij, powrócę o trzeciej.

Piękna mi trzecia: słońce jak w dzień świeci,

A mój pan drogi gnie sobie parole,

Albo z butelką… albo…

No!

już milczeć wolę.

SCENA II

/ Jan, Radost.

/

RADOST

/ idąc ku drzwiom Gustawa /

Śpi Gucio?

JAN

RADOST

Lubi spać hultaj.

JAN

/ zastępując od drzwi /

RADOST

A to dlaczego?

JAN

RADOST

JAN

/ zastępując /

Będzie się gniewał.

RADOST

JAN

Dopiero zasnął — ledwie pół godziny.

RADOST

Cóż w nocy robił?

JAN

RADOST

JAN

Z przyczyny?

— Zasłabł.

RADOST

/ troskliwie /

JAN

/ z westchnieniem /

RADOST

Cóż mu jest?

JAN

RADOST

Hm!

JAN

RADOST

JAN

RADOST

Hm!

proszę, proszę, wieczór jeszcze zdrowy!

JAN

/ wzruszając ramionami /

Ha!

słabość, panie, piorunem zaczyna.

RADOST

/ do siebie /

Hm!

wstręt, pragnienie!

hm… hm… zawrót głowy.

JAN

Niech no się wyśpi, po południu wstanie.

RADOST

Chciałem być w domu i dziś tu z powrotem;

Lecz taką rzeczą ani myśleć o tem.

JAN

Owszem, jedź pan, jedź; ręczę, że za chwilę…

RADOST

A sen spokojny?

JAN

/ zastępując drogę /

Cicho, dla Boga.

RADOST

JAN

Ale drzwi skrzypią.

RADOST

JAN

/ odstępując /

Ha, kiedy już tak!

Niech się pan nie trudzi:

Darmo tam patrzeć — mego pana nié ma.

RADOST

Nie ma?

JAN

RADOST

JAN

RADOST

Jak?

Co?

JAN

RADOST

JAN

RADOST

Do Lu…

Lu…

JAN

/ z ukłonem kończąc słowo /

RADOST

JAN

RADOST

JAN

Nie wiem.

RADOST

Już, Bogu dzięki.

— Jeździć, latać nocą…

I czegóż stoisz?

Panie, zawrót głowy?

Hm!

wstręt do wody!

Co — wina pragnienie?

JAN

Stoję na warcie, muszę być gotowy

Otworzyć okno na pierwsze skinienie.

RADOST

Na co otworzyć?

JAN

Tędy wychodzi, tędy się i wchodzi.

RADOST

/ załamując ręce /

Przez okna łazić śród jasnego rana!

To waryjata prawdziwie dowodzi,

ironicznie

I kiedyż wróci na swoje wesele?

JAN

Jeśli mu wierzyć, miał o trzeciej wrócić.

RADOST

O, muszę, muszę cugli mu przykrócić!

O, czego nadto, tego i za wiele!

/ Słychać pukanie do okna.

/

JAN

/ idąc do okna /

Niechże pan łaje, bo przybywa właśnie.

/ Otwiera okno.

/

SCENA III

/ Gustaw ubrany do konia, Jan, Radost w głębi.

/

GUSTAW

/ włażąc przez okno /

To czas! — niech go piorun trzaśnie!

JAN

Dobrze pan mówi: bogdajby go trzasnął!

GUSTAW

A co?

Śpią jeszcze?

JAN

GUSTAW

Trochem się spóźnił.

JAN

GUSTAW

Pewnieś nie dospał.

JAN

GUSTAW

/ oddając pręt, czapkę, rękawiczki i ocierając twarz /

No, prawdę mówiąc, jak jestem na świecie,

Jeszczem tak pięknie zębami nie dzwonił:

Wicher, deszcz, zimno… psa by nie wygonił.

RADOST

SCENA IV

/ Radost, Gustaw.

/

GUSTAW

A stryjaszek!całując w rękę

RADOST

/ ozięble /

GUSTAW

Już wstałeś?

RADOST

GUSTAW

RADOST

GUSTAW

Dopiero świta.

RADOST

GUSTAW

Niech i tak będzie, niech świta na zdrowie.

Byle mnie kochał stryjaszek kochany,

Był mi zawsze zdrów, czerstwy i rumiany.

Lecz, cóż to?

mars?

mars?

fe!

precz z nim do licha!

zaglądając w oczy

No… proszę… troszkę.

— Niknie wyraz srogi.

Czoło się równa, oko się uśmiecha.

Otóż tak lubię,

ściskając go

RADOST

/ płaczliwie, zawsze dając przestrogi /

Mój Gustawie, powiedz mi: chcesz, czy nie chcesz żony?

GUSTAW

Chcę, chcę, stryjaszku.

RADOST

GUSTAW

RADOST

Jakiże to więc sposób wyszukałeś sobie?

GUSTAW

Ja nic dotychczas nie wiem o sposobie.

RADOST

Te wycieczki przez okna, te nocne wyprawy.

GUSTAW

I cóż!

RADOST

/ zniecierpliwiony /

GUSTAW

Co moją pannę to obchodzić może,

Kiedy, jak i gdzie ja się spać położę?

Nie śpię — tem lepiej dla niej, bo na jawie

Nią tylko jedną myśli moje bawię,

I do niej wzdycham jak w dzień, tak i w nocy;

Ale jak zasnę — jestże to w mej mocy?

RADOST

/ płaczliwie /

Mój Gustawie!

— Dla Boga, porzuć myśli płoche,

I raz tylko, raz pierwszy zastanów się trochę.

Kilka dni jesteś pośród tak godnej rodziny,

I nie ma dnia jednego… gdzie tam dnia!… godziny,

Żebyś czegoś nie zbroił, aż się serce kraje.

Pani Dobrójska sama opiekę ci daje;

Nie idąc wzorem matek, co nos górą noszą,

Kiedy w duszy o zięcia wszystkich świętych proszą —

Pamiętna twych rodziców i mojej przyjaźni,

Swój zamiar względem ciebie głosi bez bojaźni.

Ale wszystko na próżno, daremnie się trudzi:

Miejski panicz w wieśniakach innych widzi ludzi;

Swoich nudów nie kryje, grzeczności nie sili,

I chce dać uczuć wartość każdej swojej chwili.

Wróbel się tylko, mówią, pustej strzechy trzyma,

Ale co w twojej głowie już i wróbla nie ma.

GUSTAW

/ ze szczerem zastanowieniem /

Prawda, prawda, stryjaszku, zbyt słuszne przestrogi;

Ach, ojcowskiemi strzeżesz mnie oczyma,

ściskając go

O, jesteś dla mnie skarb, przyjaciel drogi,

Dzięki ci, dzięki za twoje przestrogi.

RADOST

/ z rozczuleniem ściskając go /

Mój ty poczciwy, mój luby Gustawie!

GUSTAW

Mój przyjacielu, mój ojcze kochany!

Zobaczysz, jak się ogromnie poprawię,

Bylem miał tylko powód do odmiany.

A teraz zgadnij, jaką dziś zabawę…

RADOST

O dla Boga!

on swoje!

Otóż masz poprawę.

Ach zmiłuj się, uważaj, powiedz, czy to ładnie,

Że z domu pan zalotnik oknem się wykradnie,

Aby noc całą Bóg nie wie gdzie trawić!

GUSTAW

Ależ stryjaszku, ja się muszę bawić.

RADOST

Bawić!

GUSTAW

Gdzie każdy dla mnie aż nadto łaskawy,

Gdzie nie ubliżam w niczem i nikomu,

Żadnej dotychczas nie widzę zabawy.

RADOST

Idzież tu o zabawę, wrzawę nieustanną?

GUSTAW

Ależ o nudy idzie.

RADOST

GUSTAW

Nie będą nudy, jak się kochać będę.

RADOST

I kiedyż to nastąpi?

GUSTAW

RADOST

Albo inaczej: jak na koszu siędę.

GUSTAW

Ba, ba, ba! jeszcze czego.

RADOST

Jestże to napisano, wyryto na niebie,

Że Aniela koniecznie musi pójść za ciebie?

GUSTAW

Pójdzie, pójdzie, stryjaszku.

RADOST

Niech samochwalstwa od ciebie nie znoszę.

GUSTAW

Do samochwałów któż tego policzy,

Który rozsądnie zważa i powiada,

Że gdzie dwie rodzin związku sobie życzy,

Związku się w końcu spodziewać wypada?

RADOST

Prawda, jeśli Aniela choć trochę polubi.

GUSTAW

Bądź z łaski swojej spokojny w tym względzie.

Już ja ci ręczę, wszystko dobrze będzie.

RADOST

Nadto pewności, a ta pewność zgubi.

GUSTAW

Już spuść się na mnie…

Ale dość tych fraszek.

Teraz niech zgadnie kochany stryjaszek…

RADOST

Pewnie, gdzie byłeś?

GUSTAW

RADOST

Wymów już, wymów, bo cię diable dusi.

GUSTAW

Na miejskim balu byliśmy przebrani.

RADOST

Na jakim balu?

GUSTAW

RADOST

W karczmie!

GUSTAW

RADOST

GUSTAW

Tego młodemu nikt pewnie nie zgani.

RADOST

/ ironicznie /

Pewnie pochwali?

GUSTAW

RADOST

Piękna mi szkoła!

GUSTAW

Na małym świecie, co się wielkim mieni,

Gdzie każdy trwożnie po śliskiej przestrzeni,

Jakby na szczudłach i w przyłbicy chodzi;

Tam, czem są ludzie, niechaj nikt nie bada.

Ale gdzie człowiek mało pozór ceni,

Przybranym kształtem nie chce i nie zwodzi,

Gdzie więcej wola, niż rozum nim włada,

Tam schwytaj pędzel, wzór stoi gotowy.

RADOST

Otóż go macie!

Jest La Bruyère nowy.

/ płaczliwie /

Gucio!

dopieroś dziękował za radę.

GUSTAW

/ nie słuchając /

I co mi teraz przychodzi do głowy.

RADOST

Na przykład?

GUSTAW

RADOST

GUSTAW

RADOST

Oszalał!

GUSTAW

RADOST

GUSTAW

Jedziesz?

RADOST

GUSTAW

RADOST

Guciu!

dopieroś dziękował za radę.

/ żałośnie /

Luby stryjaszku!

wkrótce się ożenię.

RADOST

/ do siebie z zadziwieniem /

No!

i dlatego takie figle stroi.

GUSTAW

/ jak wyżej, prosząc /

Już raz ostatni.

RADOST

To rzecz daremna.

GUSTAW

RADOST

/ przestraszony /

O!

na kasztana!

GUSTAW

RADOST

Weź już moją dorożkę, a kasztan niech stoi.

do siebie:

Jeszcze kark skręci z tego waryjata.

GUSTAW

Dobrze, stryjaszku.

RADOST

GUSTAW

Dobrze, stryjaszku.

Jeszcze kataru u diaska dostanie.

GUSTAW

Dobrze, stryjaszku, jak chcesz, tak się stanie.

Ja zawsze mówię, święte rady twoje.

RADOST

Otóż masz, teraz powie, że to z mojej rady

Przez okna łazi na nocne biesiady.

GUSTAW

Zatem radzisz wchodzić drzwiami?

RADOST

Gadajże z waryjatami!

Ja ci radzę pójść spać.

GUSTAW

RADOST

GUSTAW

Blady?

To dobrze, to nic nie zaszkodzi:

Bladość niepokój miłosny dowodzi,

Bladości prędzej niż słowom się wierzy.

Pamiętasz przecie, jak to dobrze było

Rano, nazajutrz, po twojej wieczerzy?

RADOST

Mojej wieczerzy?

GUSTAW

Ja sam dawałem tę sławną wieczerzę,

Ale stryjaszek potem długi płacił.

RADOST

Niestety!

GUSTAW

„Teraz to kocha — rzecz niezaprzeczona —

Jak blady, słaby! — on z miłości skona” —

Powiedz sam, wszakże prawda, tak mówiono.

I gdybym nie był zanadto…

RADOST

Nie dość szaleje, jeszcze mnie powiada!

Teraz idź i śpij, taka moja rada.

Ale mój Guciu, Guciuniu serdeczny,

Staraj się zbliżyć, podobać Anieli.

GUSTAW

Dobrze, stryjaszku.

GUSTAW

Dobrze, stryjaszku.

Jeśli ci jeszcze moja przyjaźń droga,

Nim się odezwiesz, pomyśl pierwej nieco.

Bo często słowa jakby z worka lecą,

Ale sensu w nich — no! — tego tam nie ma.

—

A teraz idź spać, już mrugasz oczyma.

GUSTAW

Pójdę się przebrać.

/ Całuje go w rękę.

/

RADOST

/ całując go /

GUSTAW

Sam się zadziwisz, jak się dziś poprawię.

/ Odchodzi w lewe drzwi boczne.

/

RADOST

/ patrząc za nim, serio /

Poprawię!

Zawsze jedno co godzina,

Zadziwisz się!

tak!

przechodząc nagle w uczucia

SCENA V

/ Radost, Albin (chustka w ręku, tragicznym tonem).

/

RADOST

Cóż cię, panie Albinie, sprowadza tak wcześnie?

ALBIN

Niestety!

RADOST

ALBIN

Ach!

jakże nie mam wzdychać, kiedy w smutku tonę;

Kiedy nocne minuty łzami przeliczone!

RADOST

A ja ci radzę, wypogódź twe czoło,

Nie bądź Gustawem — lecz kochaj wesoło:

Te elegije i miłosne żale

Młodej dziewczyny nie podbiją wcale;

A zwłaszcza Klarę, co jak iskra żywa,

Jeżeli westchnie, to wtedy gdy ziéwa;

Klara, co spocząć, rzadziej milczeć zdoła,

Sprzeczna z układu, z natury wesoła,

Lęka się smutku, któregoś obrazem.

ALBIN

Ach!

możnaż kochać i nie płakać razem?

po krótkiem milczeniu

Już dwa lata się kończą, jak powabność Klary

Wznieciła moją miłość bez granic, bez miary.

Nie ma dnia, bym nie błagał najczulszem wejrzeniem;

Samem już tylko teraz oddycham westchnieniem;

Łzami skrapiam jej ślady, skrapiam całą drogę:

I kamień już bym zmiękczył, jej zmiękczyć nie mogę.

RADOST

Żebyś i sto lat jęczał, wszystko nic nie znaczy.

ALBIN

Ach!

RADOST

ALBIN

RADOST

Może cię kocha.

ALBIN

RADOST

Każ więc sobie zawczasu dzwonić z przezorności.

ALBIN

Ja płaczę, ty się śmiejesz.

RADOST

ALBIN

Ach, posłuchaj mnie raczej, nie dręcz tym rozkazem.

Myślałem, że wytrwałość najczystszych płomieni

Nienawiść w łagodniejsze uczucia przemieni,

Ową nienawiść mężczyzn powziętą z rachuby,

Którą w duszy piastuje, z której szuka chluby.

Ach, błędna myśl, niestety!

zwodnicze nadzieje!

Jej serce coraz stygnie, a moje goreje!

RADOST

/ tymże tonem /

Bywaj zdrów!

ALBIN

RADOST

/ jak wprzódy /

ALBIN

Nie litujesz się żalu, opuszczasz w potrzebie.

RADOST

Chciałbym jeszcze do domu pojechać na chwilę.

dobywając zegarka

Tylko że już podobno… jeśli się nie mylę…

Oho!

tak to już późno!

Wdaj się tylko z trzpiotem:

U niego jak rozsądek, tak wszystko na potem.

ALBIN

/ chwytając go za rękę /

Czekaj, zwierzyć ci muszę straszną tajemnicę.

RADOST

Dla Boga, co to będzie!

ALBIN

RADOST

Albinie; ja truchleję!

ALBIN

RADOST

Mów!

ALBIN

Słuchaj i zapłacz, nigdy — nie iść za mąż.

RADOST

/ zadziwiony i wstrzymując się od śmiechu /

/ Na znak potakujący Albina Radost parska śmiechem.

/

Albin.

Co?

— Ty się śmiejesz z tego?

RADOST

ALBIN

Ja ci ręczę.

RADOST

ALBIN

RADOST

do siebie:

Taki bodziec Gustawa obudziłby może.

Byle mu wierzył.

do Albina:

ALBIN

Jak to, Radoście, dobrą?

— Dobrą, a ja ginę.

RADOST

Nie zginiesz, będziem żyli.

ALBIN

RADOST

Ty zaś nie płacz, a losy będą ci łaskawsze.

/ Odchodzi w lewe drzwi środkowe.

/

ALBIN

O miłości, miłości!

ty żalów przyczyno!

Złorzeczyć ci nie mogę, bo mile łzy płyną.

Lecz Klaro!

kiedyż równą odpłacisz mi miarą?

Kiedyż ze mną zapłaczesz?

Klaro!

Klaro!

Klaro!

SCENA VI

/ Albin.

Aniela, Klara /

/ wchodzą przed ostatnim wierszem z prawych drzwi środkowych.

/

KLARA

/ cicho stanąwszy przy Albinie /

Po raz pierwszy, drugi, trzeci!

Na wezwanie takie dzielne,

Powtórzone po trzy razy,

Nawet duchy nieśmiertelne,

Jak posłuszne ojcu dzieci,

Porzucając ciemne cele,

Stają władcy brać rozkazy.

Mogęż spóźnić przyjście moje?

Otóż jestem, otóż stoję.

ALBIN

/ całując w rękę /

Ach!

KLARA

ALBIN

Klara śmieje się — po krótkiem milczeniu:

Ach, urągasz miłości.

KLARA

/ śmiejąc się /

ALBIN

Twoje serce bez czucia.

KLARA

ALBIN

Nikt go zmiękczyć nie zdoła.

KLARA

ALBIN

Ja tak kocham.

KLARA

ALBIN

KLARA

Ja się śmieję.

ALBIN

KLARA

Okrutna!

sroga!

niestety!

o nieba!

do Anieli:

Uchodźmy prędko, tu miłość na czacie,

Prędko, Anielo, dowierzać nie trzeba.

/ Śpiewa: /

Tak babunia nam śpiewała,

Ja uciekam, pókim cała.

ALBIN

Zostań, okrutna, zostań!

Uwolnię twe oczy

Od smutnego przedmiotu, co ich świetność mroczy.

Cieszy cię moja męka?

— Ciesz się więc do woli:

Żaden twój raz nie minął, każdy mocno boli.

Jedna tylko pociecha mej duszy zostaje,

Żem nie zasłużył wzgardy, której dziś doznaję.

ANIELA

Panie Albinie!

któż tak ściśle bierze?

Zostań się z nami, wszak ci to są żarty.

KLARA

Com powiedziała, powiedziałam szczerze.

ALBIN

A ja wszystkiemu co do słowa wierzę.

KLARA

Godzien pochwały, kto nie jest uparty.

ALBIN

Godzien litości, kto pokochał Klarę,

Bo razem w litość stracił wszelką wiarę.

/ Odchodzi w prawe drzwi boczne.

/

SCENA VII

/ Aniela, Klara.

/

ANIELA

Tak drażnić, dręczyć, to się już nie godzi.

KLARA

Cóż?

Pójść za niego?

ANIELA

Lecz gorycz losu niech litość osłodzi,

Niech mu przynajmniej o przyczynie powie.

KLARA

Na co?

Niech kocha, płacze, jęczy, kona.

ANIELA

Ach, tego nie chcę, i ty nie tak sroga.

KLARA

Gardzę miłością, jestem niewzruszona.

ANIELA

Wszak ci się znajdzie łagodniejsza droga:

I na cóż tam słów, gdzie dosyć na znaku.

KLARA

Może mam przed nim, dygnąwszy trzy razy,

Kręcąc fartuszkiem, piekąc rak po raku,

Prosić lękliwie, aby bez urazy

Przyjął odpowiedź, wprawdzie niezbyt miłą,

Ale ogólną dla całej płci jego?

—

ANIELA

O, pewnie, pewnie, lepiej by tak było,

Niż wciąż powtarzać w obliczu biednego,

Że jego miłość, równie jak osoba,

Ani cię bawi, ani się podoba.

KLARA

Wierz mi, Anielo, wszystko to za mało.

Nie wiesz, jak twarde jest serce mężczyzny,

Jak prędko rany umie ściągnąć w blizny,

Blizny, co potem stają mu się chwałą.

Nic ich próżności nie zbije, nie skarci,

Im więcej przeszkód, tem więcej uparci.

Łaj, gardź, nienawidź — oni w nienawiści,

Gniewie i wzgardzie mają swe korzyści,

Tak, że nareszcie czasem z nas niejedna,

Tracąc cierpliwość, tracąc głowę, biedna,

Znudzona walką, ze wszech stron ściśnięta,

Musi pokochać, by pozbyć natręta.

ANIELA

Na cóż mi mówisz, co ja wiem dokładnie?

Znam dobrze mężczyzn, ten ród krokodyli,

Co się tak czai, tak układa snadnie,

By zyskać ufność i zdradzić po chwili.

Lecz że źli oni, mamyż być takiemi?

KLARA

O, były, były kobiety dobremi,

I jakiż tego zwyczajny był skutek?

Radość dla mężczyzn, dla nas gorżki smutek,

Wspomnij tę książkę.

ANIELA

Męża Kloryndy życie wiarołomne.

KLARA

/ ze wzrastającym zapałem /

I żal jednego twą zemstę zwycięża?

Żal, że chciał dopiąć i celu nie dopnie?

I my nasz zamiar: «nigdy nie mieć męża»

Mamy oznajmiać, głosić nieroztropnie?

Wszystkim do razu odebrać nadzieję?

I miłość własną każdego ocalić?

O nic, nic z tego, moi dobrodzieje!

Wy, co ze zwycięstw lubicie się chwalić,

U nóg, tu, każdy, niech kark zgina hardy,

Każdy z osobna dozna naszej wzgardy.

ANIELA

/ z zapałem /

Wzdychaj więc każdy!

KLARA

/ z zapałem /

ANIELA

Dlaczegóż w tobie?

KLARA

ANIELA

I moje serce nie więcej im sprzyja.

KLARA

Anielo!

ręka!

Powtórzmy tu śluby

Nam wiecznej chwały, a im wiecznej zguby.

/ Razem podając sobie ręce, mówią razem i powoli.

/

Przyrzekam na kobiety stałość niewzruszoną,

Nienawidzieć ród męski, nigdy nie być żoną.

ANIELA

Nienawidzieć, tak, oprócz mego stryja.

KLARA

I mego ojca.

ANIELA

KLARA

I pana Jana…

ANIELA

KLARA

I Józia…

ANIELA

KLARA

ANIELA

Na ostrożności nikt nigdy nie straci.

/ po krótkiem milczeniu /

Zatem już kochać nie wolno nam będzie?

KLARA

Jedna dla drugiej kochankiem się stanie.

ANIELA

/ zamyślona /

Jedna dla drugiej — a tak — to przykładnie…

Lecz powiedz, Klaro, oświeć mnie w tym względzie:

Czy oni nigdy nie kochają szczerze?

KLARA

/ po krótkiem milczeniu /

Nigdy? — hm?

— Pewnie.

ANIELA

KLARA

Na co i po co, nic nie wiem w tej mierze.

Lecz com czytała, pamiętam dokładnie:

«Że miłość gorsza nad wszelką przygodę,

Że masz się kochać, wolisz skoczyć w wodę».

ANIELA

Klaro!

zmiłuj się, w wodę! — to za wiele!

KLARA

Tak, nie inaczej!

tak było w tem dziele.

ANIELA

Taką więc sprawą rzecz wcale nieładna,

Że każda kocha, nie topi się żadna.

KLARA

Bo do przyszłości duch każdy przykuty,

Żyje dla nieba, kocha dla pokuty.

ANIELA

O, wy mężczyźni!

KLARA

ANIELA

Że nie ma kraju, gdzie by was nie było!

KLARA

/ prędka rozmowa /

A nasz pan Gustaw, laleczka warszawska.

ANIELA

O, ten się nawet udawać nie trudzi.

KLARA

Jeśli przemówi, to już wielka łaska.

ANIELA

Chce się ożenić, bo się czasem nudzi.

Przynajmniej uszy od jęków ocalę.

KLARA

Mnie by ta pewność nie cieszyła wcale;

Niech każdy kocha i w tem ma swą karę.

ANIELA

Ach, gdyby można miłości dać wiarę,

Byłoby szczęście większe na tym świecie?

KLARA

Było przed laty, wszak pamiętasz przecie,

Cośmy czytały?

ANIELA

Jak tylko wspomnę, w głowie mi się kręci.

SCENA VIII

/ Pani Dobrójska, Aniela, Klara, Albin.

/

/ Albin, wszedłszy, opiera się o ścianę blisko stolika i z założonemi rękami, często wzdychając, oka nie spuszcza z Klary.

/

PANI DOBRÓJSKA

/ wchodząc, do Albina: /

Kocha się, kto się kłóci, dawne to przysłowie.

KLARA

Czy się ciocia kłóciła?

PANI DOBRÓJSKA

/ do Klary: /

KLARA

O, nie!

PANI DOBRÓJSKA

KLARA

ANIELA

Bywa bardzo rozsądna.

KLARA

ANIELA

Zgadzamy się we wszystkiem.

KLARA

PANI DOBRÓJSKA

Kiedy dwie głowy radzą daremnie,

Rozsądna zatem Klara rozsądnej Anieli

Zapewne jej uwagi rozsądnej udzieli,

Że grzeczność, a szczególniej w swojej matki domu,

Najmniejszej przynieść krzywdy nie może nikomu;

A nawzajem Aniela poradziła Klarze,

Że obojętność szydzić niekoniecznie każe.

KLARA

/ kłaniając się nisko Albinowi /

Panie Albinie, bardzo dziękujemy.

ANIELA

/ do Dobrójskiej /

Trzebaż się starać o pana Gustawa?

PANIE DOBRÓJSKA

Ale nie krzywić, nie dąsać się zawsze.

/ Siadają przy okrągłym stoliku i robótki biorą, prócz Klary.

/

ANIELA

/ szybka rozmowa /

On nas nie widzi.

KLARA

ANIELA

Mamże go błagać o względy łaskawsze?

KLARA

Mówić, gdy milczy; gdy nudzi, zabawiać?

ANIELA

/ ironicznie /

I jakaż na wsi może być zabawa!

KLARA

/ podobnie, coraz prędzej /

I z wieśniaczkami o czemże rozmawiać!

ANIELA

O pięknym czasie, albo słotnej porze.

KLARA

Miejskim rozumem zaćmiłby nas może.

ANIELA

Przez litość, gęstą daje mu zasłonę.

KLARA

Przez litość, drzemiąc, stara się o żonę.

PANI DOBRÓJSKA

Już to mnie przegadacie, moje piękne damy.

ANIELA

Ależ, mamo kochana!

cóż my robić mamy?

KLARA

Kiedy na sofie rozparty szeroko,

Półgębkiem gada, śpi na jedno oko,

Mamyż mu śpiewać arietkę wesołą?

Albo z girlandą tańcować wokoło?

/ Klara, mówiąc ostatni wiersz, robi kilka kroków tańca z chustką w ręku.

Albin rzuca się i odrzuca krzesło za nią stojące.

/

ALBIN

Przebóg!

KLARA

ALBIN

KLARA

/ rozgniewana /

Nawet potknąć się nie można!

ALBIN

ANIELA

Bardzo rozsądnie.

PANI DOBRÓJSKA

/ śmiejąc się /

Nie arietki, nie, ani też balety,

Lecz grzeczność, skromność, to wasze zalety.

KLARA

/ ironicznie /

Zresztą, jest Radost, jest Albin, jest Gustaw…

Trzech mężczyzn!

to sąd podług męskich ustaw;

Trzech!

razem!

ogrom!

i czegóż im trzeba?

Cóż rozum kobiet, ten słaby twór nieba,

Co się im zbliżyć nawet praw nie rości,

Dałby za korzyść tym sędziom honoru,

Wszechwładcom świata, skarbonom mądrości?

Nasze uczucia, nie sięgając wzoru,

Na męskiej duszy twór zawsze wyniosły

Pęta by tylko albo skazę niosły.

PANI DOBRÓJSKA

Nie wszystko straszne, co czasem zastrasza.

Mają wady mężczyźni, ma także płeć nasza;

Zatem szalę rozsądku ta strona przeważa

Co swoje błędy karci, a cudzym pobłaża.

SCENA IX

/ P. Dobrójska, Aniela, Klara, Albin, Gustaw.

/

/ Albin stoi przy prawej stronie sceny, przy nim siedzi przy stole pierwsza Klara, druga Aniela, trzecia Dobrójska, robótkami zajęte.

— Gustaw wchodzi i, skłoniwszy się, stawia krzesło na środku — siada obrócony do parteru trochę na przodzie sceny — Gustaw w tej scenie mówi z roztargnieniem, aby tylko co mówić, z początku swoim ubiorem zajęty.

/

GUSTAW

Przecie deszcz ustał — pogodniej na niebie.

KLARA

Arcyprzyjemna aura, w samej rzeczy.

Do Anieli:

Że grzecznie bawię, nikt już nie zaprzeczy.

A teraz kolej, Anielo, na ciebie.

PANI DOBRÓJSKA

/ do Klary z nieukontentowaniem /

Klaro, czy znowu?

do Gustawa:

Albin mówił właśnie,

Że z nowej chmury nowa grozi słota.

ALBIN

Dla mnie pochmurno, ach, nawet ciemnota.

Bo i nadzieja powoli już gaśnie,

Kiedy mym smutkiem Klara ucieszona.

KLARA

/ zniecierpliwiona /

Ach nie, wcale nie, smuci się, i bardzo.

GUSTAW

/ zawsze z roztargnieniem, byle co mówić /

Panie pracują.

KLARA

Lubo w tej pracy najprędsza obrona

Przeciw tym nudom, w które wieś obfita.

PANI DOBRÓJSKA

Czy ty się nudzisz?

KLARA

GUSTAW

/ jak wprzódy /

Słabym się czuje, kto szuka obrony.

KLARA

O sobież tylko myśleć nam wypada?

GUSTAW

/ pozierając na Albina /

Tak, i o bliskich — to pięknie i hojnie.

KLARA

Bliski, niebliski może być znudzony.

ANIELA

/ do Klary na stronie /

Klaro, daj pokój.

GUSTAW

/ zawsze obojętnie /

KLARA

Rady dość nigdy….

GUSTAW

/ sens kończąc /

KLARA

Wiem zatem, gdzie się zwracać.

GUSTAW

/ obojętnie /

PANI DOBRÓJSKA

Klara nie może rozmawiać spokojnie.

Lada dmuchnięcie tę iskrę roznieci.

GUSTAW

/ wyciągając się na krześle /

O, proszę pani, mnie to dosyć bawi.

KLARA

/ urażona, ironicznie /

Czy tak?

Doprawdy?

Nie byłabym zgadła,

Że moja mowa takie cuda sprawi.

Do Albina:

Ach, proszęż mnie tak nie ścigać oczyma.

ALBIN

/ z westchnieniem /

I tego wzbraniasz?

KLARA

do Anieli na stronie:

Żeby choć mrugnął, mogłabym się skrzywić.

PANI DOBRÓJSKA

/ po krótkiem milczeniu /

Pan Gustaw mógłby i słusznie się dziwić,

Że wiejska cisza, a zwłaszcza w tej porze,

Dla kogokolwiek przyjemną być może.

GUSTAW

/ mówi coraz wolniej /

I owszem, owszem… wcale się nie dziwię…

Wieś jest przyjemna,

Ziewa skrycie.

KLARA

/ do Anieli na stronie: /

Widzisz?

ANIELA

KLARA

ANIELA

KLARA

/ (sens kończąc) /

głośno

Otóż to grzeczność…

na wejrzenie Dobrójskiej sens zmieniając

GUSTAW

/ coraz wolniej /

Nie, wieś ma swoje wdzięki… mówię szczerze.

Ziewa skrycie.

Na wiosnę kwiatki… listki… trawki świeże,

A w lecie, w lecie!… są te… piękne żniwa;

No i w jesieni…

ziewając

W zimie wieczory… tak… w zimie… wieczory;

Są, są zabawy… o, są każdej pory.

/ Ziewa i wkrótce zaczyna drzemać.

/

PANI DOBRÓJSKA

W nas to samych zabawy i nudów przyczyna.

Jeśli bezczynnie każda wlecze się godzina,

Konieczne zatrudnienia nie dzielą nam czasu,

Jeśli w ciągłym odmęcie śród gwaru, hałasu,

Zawsze pragniemy nowych rzeczy, nowych ludzi,

Wtedy jak wieś, tak miasto, koniec końców — znudzi.

Dlatego nas zapewne nadzieja nie mami,

Iż pan Gustaw potrafi bawić się i z nami.

KLARA

/ po krótkiem milczeniu, cicho /

Pst!

Ciociu!

pokazując śpiącego Gustawa:

PANI DOBRÓJSKA

KLARA

Chodźmy stąd wszyscy.

ANIELA

ALBIN

Ja i w nocy tak nie śpię.

PANI DOBRÓJSKA

KLARA

Chodźmy.

PANI DOBRÓJSKA

ANIELA

/ ciągnąc za rękę /

KLARA

/ biorąc za drugą rękę /

Ja także za nim suplikę zanoszę:

Wszakże się wyśpi, jak sobie pościele,

Tak sobie posłał, niechże śpi do woli.

do Albina z niecierpliwością:

No, chodźże waćpan — prędzej! — pst! — powoli.

/ Wszyscy wychodzą — Gustaw śpi — wkrótce wbiega Radost — przypatruje się z żalem Gustawowi — zakłada ręce i siada na krześle, na którem siedziała pani Dobrójska.

/

SCENA X

/ Gustaw, Radost.

/

RADOST

/ żałośnie, zaledwie nie z płaczem, coraz głośniej /

Gustawie!

mój Gustawie!

okrutny Gustawie!

GUSTAW

/ otwiera oczy i patrząc przed siebie, odpowiada jakby pani Dobrójskiej: /

Tak, mościa dobrodziejsko, ja się na wsi bawię.

RADOST

/ parskając śmiechem /

I śmiać się muszę, kiedy łajać chciałem.

GUSTAW

/ zadziwiony, po krótkiem milczeniu, wstając /

Zasnąłem trochę.

RADOST

GUSTAW

/ z nieukontentowaniem /

Nie ma co mówić.

RADOST

/ udając Gustawa /

Zadziwisz się, stryjaszku” — Otóż się i dziwię,

Żeś dobrze zasnął i chrapał szczęśliwie.

GUSTAW

No, spałem, prawda; ale z drugiej strony,

Trudno kochanka uśpi huk moździerzy,

z udanem uczuciem

Łacno głos fletów, głos kobiet pieszczony.

RADOST

O!

o… głos fletów!

Niby kto uwierzy!

Dla Boga, chłopcze!

Boska na mnie plago!

Próżnoż cię ścigam prośbą i uwagą,

Powiedz, czy serce zastygło w twem łonie,

Spać przy kochance, jakby już przy żonie?

GUSTAW

/ niekontent z siebie, odtrącając krzesło /

Hm!

Diabeł nadał krzesło tak wygodne!

Tak mnie znienacka jakoś… rozmarzyło.

RADOST

I chce się żenić!

— To zaloty modne!

Chcesz spać, no, to śpij, kiedy ci spać miło.

GUSTAW

Ale stryjaszku, to niechcący było.

RADOST

A cóż, u diaska!

miałżeś jeszcze może

Dobranoc wszystkim powiedzieć dokoła?

GUSTAW

No, no, stryjaszku, nie zachmurzaj czoła:

Wszystkim nieszczęściom zaraz kres położę.

RADOST

/ zatrzymując go /

Jak?

co?

gdzie?

GUSTAW

RADOST

/ prosząc najpokorniej /

Guciu, Guciuńciu, nie czyń mi zakały,

Bądź też rozsądny, tydzień, tydzień mały!

GUSTAW

Będę, stryjaszku, będę… dwa tygodnie.

RADOST

Dla ciebie błagam.

GUSTAW

Wart twego gniewu, wart jestem nagany,

Umiem czuć, cenić ojcowskie przestrogi,

Dzięki ci, dzięki, stryjaszku mój drogi.

Ściskają się.

RADOST

/ rozczulony /

Guciu kochany!

po krótkiem milczeniu

Że ty dziękujesz i znów robisz swoje.

GUSTAW

Nie, teraz jestem, będę zakochany,

Z samym Albinem na wyścigi idę.

RADOST

/ wstrzymując go /

Ach, czekaj!

Nową naprowadzisz biedę.

Za drwinki wezmą nagłość tej odmiany.

GUSTAW

Nie, westchnę tylko — raz na pół godziny.

Lecz patrzeć będę, tego mi nie zganią

Ale jak patrzeć!

— Już wiem.

— Wzrok jedyny!

biorąc go pod rękę i ciszej

Jak niegdyś patrzał stryjaszek na panią…

RADOST

/ zatykając mu usta /

Cicho, bądź cicho!

oglądając się

GUSTAW

Ale co gorzej, co mnie trochę smuci,

Że panna na mnie i okiem nie rzuci.

RADOST

Ach, mój Gustawku, wszak ty szukasz żony;

Chciałżebyś takiej, co ściga oczyma,

Jakby wołała: «Kto kogo przetrzyma»,

Lub tej, co spojrzy i westchnie przed siebie

Jakby szeptała: «Poszłabym za ciebie»?

GUSTAW

Nie — ja chcę, chociaż niby jestem trzpiotem…

RADOST

/ z westchnieniem /

Niby.

GUSTAW

RADOST

GUSTAW

I gdybym nie czuł przymiotów Anieli,

Radost w niemem zachwyceniu wyciąga ręce ku niemu.

Jużbyście mnie tu dotąd nie widzieli.

RADOST

/ ściskając go /

Ach, jakiż anioł przemówił przez ciebie?

GUSTAW

Prawda?

— Rozsądnym umiem być w potrzebie?

RADOST

Ach, strasznie, strasznie, byle tylko trwale.

GUSTAW

Idę więc biegać, śpiewać…

RADOST

/ żałośnie, zatrzymując go /

/ Gustaw przerywa mowę Radosta gwałtownem uściśnieniem, w którem mówi wiersz następujący: /

GUSTAW

/ Wytrąca niechcący tabakierkę z rąk Radosta, a wybiegając, wywraca krzesło — Radost, goniąc za tabakierką i raz na nią, raz na Gustawa patrząc, gdy zasłona spada: /

RADOST

Czekaj!

Zmiłuj się!

o Boże!

Gustawie!

AKT II

/ P. Dobrójska, Radost.

/

PANI DOBRÓJSKA

Tak, tak, panie Radoście, podzielam twe żale.

Ale mnie się pan Gustaw nie podobał wcale!

Miłość własną, przeczącą, co drugim należy

Najtrudniej mi przychodzi przebaczyć młodzieży.

RADOST

Tej wady Gustaw nie ma.

PANI DOBRÓJSKA

A żadnej wady? — prawda?

RADOST

PANI DOBRÓJSKA

A tą jest?

RADOST

No, co mam obwijać — trzpiot!

PANI DOBRÓJSKA

RADOST

Ach, mościa dobrodziejko, któż to już zaprzeczy?

Ale ma serce dobre, głowę nie od rzeczy;

To nie minie jak płochość, z czasem nie uleci,

To jest szczęścia rękojmią dla żony i dzieci.

PANI DOBRÓJSKA

Wszystko dobre w nim widzisz.

RADOST

żałośnie

Ale tylko ja jeden.

PANI DOBRÓJSKA

RADOST

I Aniela się krzywi.

PANI DOBRÓJSKA

RADOST

Biedny Gustawek!

Wszyscy bij zabij na niego.

PANI DOBRÓJSKA

A ten sen?

jest trzpiotostwo? — nie: lekceważenie.

RADOST

Ach!

wszakcim go obudził!

PANI DOBRÓJSKA

Gdy potem wleciał do nas, jakby jęty szałem?

Co robił?

— Byłeś.

RADOST

PANI DOBRÓJSKA

Lubię w młodym wesołość; i wesołość szczera,

Choć czasem w zbytek przejdzie, jednak wzgląd odbiera.

Lecz udana już nie ma do tych względów prawa,

I taka dziś wzbudziła szaleństwa Gustawa.

RADOST

Szaleństwa; — był szalony — to nie ma gadania,

Lecz czasem i nieśmiałość do tego nas skłania:

Drży, stoi, a potem huż, jak ów koń z narowu,

Co raz z miejsca, już nie zna ni płotu, ni rowu.

PANI DOBRÓJSKA

/ wstrzymując się od śmiechu /

Co?

On?

RADOST

/ sens kończąc /

PANI DOBRÓJSKA

RADOST

PANI DOBRÓJSKA

A, wybornie!

Śmieje się.

Trzech nie zliczy!

Śmieje się.

RADOST

/ zmieszany /

żałośnie

Ale cóż ja mam robić?

PANI DOBRÓJSKA

Bo mówiąc między nami, ten Gustawek luby

Wyrabia ze stryjaszkiem, co mu się podoba.

RADOST

Oho, ho, ho!

— I jedna nie przeminie doba,

Żeby mu paternoster nie wleciał do ucha.

PANI DOBRÓJSKA

O, tak, wiem dobrze: waćpan zrzędzisz, on nie słucha.

RADOST

Ach, jak on mi dziękuje za każdą przestrogę.

Ale chcesz pani prawdy, ja nią służyć mogę:

Pani to dobrodziejka psujesz panny swoje.

PANI DOBRÓJSKA

Ja psuję!

RADOST

PANI DOBRÓJSKA

RADOST

Lecz tak jest.

PANI DOBRÓJSKA

RADOST

PANI DOBRÓJSKA

Szkoda, żeś tu dziś nie był, jak płakały rzewnie.

RADOST

Ale chociaż ja zero, Gustaw pełen winy,

Jednak nic mi nie kryje.

PANI DOBRÓJSKA

Ściągasz je do Anieli, albo też do Klary?

RADOST

Hm!

Hm!

PANI DOBRÓJSKA

RADOST

PANI DOBRÓJSKA

O których nie chcę wiedzieć, domyślam się ledwie.

Długo przy matce Klary bawiły obiedwie,

Wiesz, jakie przed oczyma miały tam pożycie;

Przy tem kilka złych książek przeczytanych skrycie,

Równie jak mego szwagra gorszące rozmowy

Wpoiły, nie w ich dusze, ale w młode głowy,

Ową nienawiść mężczyzn, którą ciągle puszą.

Na cóż więc zbijać myśli, co się zmienić muszą?

RADOST

Zmienić się, zmienią, pewnie, lecz kłopot dla Gucia.

PANI DOBRÓJSKA

Zresztą lepiej za mało, niż za wiele czucia.

RADOST

/ z uczuciem całując ją w rękę /

Ach, mościa dobrodziejko!

PANI DOBRÓJSKA

RADOST

Zawsze.

PANI DOBRÓJSKA

/ Odchodzi.

/

RADOST

SCENA II

/ Radost sam.

/

RADOST

Co ja pocznę z tym chłopcem!

To rzecz niesłychana!

Żebym go mógł, u czarta, związać jak barana,

Przywieść gwałtem przed ołtarz, narzucić mu żonę,

Szczęście by dla obojga było zapewnione.

Ale trzpiot w sprawie — piskórz w stawie — jeden diasek!

Tu go trzymasz, tu nié masz — w oczach pewny piasek.

SCENA III

/ Radost, Gustaw.

/

A co, stryjaszku?

— Wszak poprawa wielka?

RADOST

Gdybym nie widział, nie dałbym był wiary.

GUSTAW

Tylko coś trochę bruździ mi Anielka.

RADOST

Już tak za pan brat!

— Jakby z jednej pary?

GUSTAW

Dąsa się na mnie.

RADOST

GUSTAW

Ale im rzadsze, tem większe rozkosze.

Niech mało mówi, a kocha bez miary,

Bo coraz więcej za serce mnie chwyta.

RADOST

/ rozgniewany /

A ty coraz mniej.

GUSTAW

RADOST

GUSTAW

RADOST

GUSTAW

To źle.

RADOST

/ ze wzrastającym gniewem /

GUSTAW

RADOST

GUSTAW

Cóżem ja zrobił?

RADOST

Zmiłuj się, powiedz, czyś duszy chciał ze mnie?

Czy tarantula pogryzła ci pięty,

Że kiedym mrugał i chrząkał daremnie,

Ty w susach, skokach, na wszystko zawzięty,

Tłukłeś, łamałeś — nawet biedną suczkę…

GUSTAW

Cóż złego? — chciałem pokazać im sztuczkę.

RADOST

O, ty do sztuczek!

Mistrz!

Jakby spadł z nieba —

Lecz nie do takich, gdzie zgrabności trzeba.

Kto z wesołości do głupstwa przechodzi,

Może rozśmieszyć, sobie tylko szkodzi;

Lecz kiedy głupstwem chce zabawić kogo,

Krzywdzi go wtenczas i złą idzie drogą.

GUSTAW

Prawda, stryjaszku, prawda co do joty;

Co to za szczęście, że cię mam przy sobie,

Że zawsze radzisz w tak jasnym sposobie,

Bo nie raz głupstwo byłbym zrobić w stanie.

RADOST

/ wnosząc oczy ku niebu /

Byłby?

GUSTAW

/ ściskając go /

Za twoją radę, za twoje kazanie,

Wszystko już teraz, jak każesz, tak zrobię.

RADOST

/ prosząc /

Więc te rozmowy…

GUSTAW

Już w gardle stoi to wiejskie gdakanie!

RADOST

O… o… już zły, już.

GUSTAW

Z miasta przybywszy wiejskie bawić panie.

Wspomnij świat wielki: ho, ho!

górne tony.

Mów o rolnictwie: — za cóż to nas trzyma?

Czy nad młot, omłot, innej treści nié ma?

O literaturze: fiu!

jaki uczony!

Żartuj: trzpiot z ciebie.

Nie żartuj: rozumny.

Bądź wesół: szydzisz.

Bądź smutny: pan dumny.

Dosyć, że na wsi nim będziesz poznany

Mów i rób co chcesz, zawsześ wart nagany.

RADOST

Ale Aniela czy jej także warta?

GUSTAW

Cóż mam z nią mówić?

— Mówiłem o łanach,

Łąkach, strumykach, owcach i baranach,

O czemże jeszcze mam mówić, u czarta?

RADOST

Kiedy się gniewasz i sadzisz czartami…

Ale cóż w mieście?

GUSTAW

RADOST

Panna, niepanna, któż wgląda tak ściśle!

GUSTAW

Ach, mój stryjaszku, jakżeś się zestarzał.

Gdy nie śmiem wyrzec, co z zapałem myślę,

Sto słów na jedno, będę giął, powtarzał,

Nim mnie powoli do celu przybliży;

Bo myśl jak woda; im ciaśniej, tem wyżéj.

RADOST

Argument jasny, porównanie piękne.

GUSTAW

Z panną, sam powiedz, kiedy raz już jęknę:

«Kocham waćpannę», a ona odpowie:

«Kocham waćpana» — jużci po rozmowie.

RADOST

A jak: «Nie kocham»?

GUSTAW

RADOST

Lecz z tobą końca i diabeł nie dojdzie.

Ale stój, czekaj!

Zatrzymaj w pędzie!

Wiesz, jaki zamiar Anieli i Klary?

GUSTAW

Nie.

RADOST

GUSTAW

/ z udanym przestrachem, odprowadzając go na stronę /

Jak to, stryjaszku?

— A, to nie do wiary!

Chcą mężczyzn zgubić, trwać w panieńskiej cnocie?

Może tak wszystkie?

RADOST

/ głaszcząc go pod brodę /

/ Odchodzi.

/

GUSTAW

/ sam po krótkiem milczeniu /

Ten wzrok oziębły, a miłosne oko,

Westchnienie w piersiach zamknięte głęboko,

Czoło pochmurne, kiedy twarz się śmieje —

Na honor, lubię, kocham się, szaleję!

SCENA IV

/ Aniela, Klara, Gustaw.

/

/ Aniela wkrótce siada i haftuje — Gustaw do niej zawsze obraca mowę, znaczna różnica i nagły przechód w jego rozmowie: do Anieli z przymileniem, do Klary uszczypliwie albo z gardzącą obojętnością — Klara mówi szybko i z zapałem często za Anielę — Aniela powoli i łagodnie, jak i w następujących scenach.

/

GUSTAW

Po długiej wojnie zawieszenie broni.

ANIELA

Pokoju proszę.

GUSTAW

KLARA

/ między niemi /

Nie każdy godzien.

GUSTAW

/ nie zważając na Klarę /

KLARA

O, nie tak bystro…

GUSTAW

ANIELA

I neutralność moja.

GUSTAW

Zróbmy zaczepno-odporne przymierze.

KLARA

Co za wspaniałość!

GUSTAW

ANIELA

Żarty!

GUSTAW

KLARA

GUSTAW

Cóż?

KLARA

GUSTAW

KLARA

GUSTAW

Wiernie dotrzymam.

KLARA

GUSTAW

Dwakroć przysięgnę.

KLARA

Kto żebrze wiary.

GUSTAW

/ nie patrząc na nią, obojętnie /

Skarb znaleźć może.

KLARA

GUSTAW

/ jak pierwiej /

Odległość celu nadziei nie zmniejsza.

KLARA

Trudna to zdobycz.

GUSTAW

/ patrząc jej w oczy z flegmą /

KLARA

Wojna więc.

GUSTAW

ANIELA

Ja trzymam z Klarą.

GUSTAW

KLARA

A ja z Anielą.

GUSTAW

KLARA

A to dlaczego?

GUSTAW

Nie jak mężczyźnie, lecz pannie przystoi.

KLARA

Nie — otwartości mężczyzna się boi,

Chciałby mgłą zawsze okryć swoją duszę,

By mieć dwa światła i stać między dwiema.

GUSTAW

Skąd o mężczyznach takie złe mniemanie?

KLARA

Owszem, pochlebne.

GUSTAW

/ ironicznie /

Nie mój to rozum rozwiązać go w stanie.

KLARA

Zwodzić i zdradzać wszak najmilsza sztuka?

Każdy z niej chluby, w niej nagrody szuka:

Im więcej ofiar naliczy, nakłamie,

W tem chwalebniejsze uwieńczy się znamię.

GUSTAW

Hm: bardzo panią żałuję.

KLARA

A, bardzo panu dziękuję.

Lecz jeśli łaska, z jakiegoż powodu?

GUSTAW

/ z flegmą /

Że z tak niewinną duszą, tak za młodu,

Już doświadczyłaś, co jest męska zdrada.

KLARA

Już doświadczyłam?

I któż to powiada?

GUSTAW

Zdrowy choroby, bogacz nie zna nędzy,

Tak równie zdrady, kto nie był zdradzany.

Z kilku zaś książek czytanych czem prędzej

Rozsądek wzbrania ogólnej nagany.

ANIELA

Ależ i przykład zostaje w pamięci.

GUSTAW

/ ściągając do Klary /

O, przykład, przykład dobre i złe mieści,

Ale najczęściej złem nas tylko nęci.

do Klary:

Mszcząc zatem krzywdy całej płci niewieściej,

Nadobna Klara poprzysięgła sobie

Nie uszczęśliwić żadnego z czcicieli.

KLARA

/ porywczo /

Któż to mówił?

GUSTAW

KLARA

/ jak wyżej /

Pan Gustaw pewnie ze strony Anieli

Podobne śluby wkrótce nam ogłosi:

Każdy się chętnie własną dzieli klęską.

GUSTAW

/ ukrywając urazę z uśmiechem /

Hm!

panna Klara walczy duszą męską,

I zapał, który jej rumieniec wznosi,

Czas amazonek przed oczy nam stawia.

KLARA

Zapał — jest zapał — ja wiem, co objawia…

I powiem, powiem, sto razy powtórzę:

Iż moja dusza znieść mężczyzn nie może!

Nienawidzić ich moje przedsięwzięcie —

Dwakroć przysięgłam i dochowam święcie.

/ Odchodzi.

/

/ Aniela, Gustaw.

/

GUSTAW

/ jakby do Klary /

Dochowam, tak, tak, będziemy widzieli.

Nienawiść!

wszystkim i święcie przyrzeka.

do Anieli:

O, nie, tych myśli Aniela nie dzieli.

Bóg to karzący za ciężkie przewiny,

Nienawiść w sercu zaszczepił człowieka;

A twoja dusza z jakiejże przyczyny

Mogłaby ściągnąć cząstkę takiej kary?

Powiedz mi raczej, iż nie dajesz wiary,

Że miłość istnie, że może być szczera,

Dosyć w tym złego już na ciebie czeka.

Ach, niedowiarstwo są to ostre ciernie;

Z wolna je w bukiet doświadczenie zbiera,

By go starości w końcu oddać wiernie!

Lecz czysta ufność, to młodości kwiecie!

ANIELA

Co wcześniej, później, wiatr postrąca przecie.

GUSTAW

Tak, później trochę wietrzyk kwiat pozgania,

A owoc wzrośnie — koniec porównania.

Zbliżając krzesło i siadając, po krótkiem milczeniu:

Nie zasłużyłem na nienawiść wcale,

Lecz na gniew bardzo.

ANIELA

/ bardzo obojętnie przez całą scenę, robotą zajęta /

GUSTAW

ANIELA

Nic nie wiem.

GUSTAW

Temu co szczerze własną płochość gani.

ANIELA

Czemuż z tem do mnie?

GUSTAW

O czyjeż więcej mogę ja dbać zdanie?

Zbłądziłem.

ANIELA

GUSTAW

ANIELA

/ zawsze obojętnie /

GUSTAW

/ zbliżając się /

Przebacz.

ANIELA

GUSTAW

/ całując w rękę /

ANIELA

GUSTAW

W nowej więc odtąd postąpię kolei,

Ale tymczasem niech dobroć Anieli

Za gwiazdę szczęścia nadzieję udzieli.

ANIELA

Żadnej nie czynię.

GUSTAW

/ prosząc /

ANIELA

Nie czynię żadnej.

GUSTAW

/ odsuwając się z krzesłem /

po krótkiem milczeniu

Jestże wiadomy zamiar mego stryja?

ANIELA

Jest.

GUSTAW

ANIELA

Wiem.

GUSTAW

Piękna Aniela nie spełni?

ANIELA

GUSTAW

/ zrywając się /

ANIELA

/ obojętnie /

Dość krótko.

ANIELA

GUSTAW

Przeszedłszy się, opiera się o poręcz krzesła, na którem siedział.

Czy w rzeczy śluby?…

ANIELA

GUSTAW

Nie chcesz iść za mąż?

ANIELA

GUSTAW

ANIELA

Któż przyszłość zgadnie?

GUSTAW

/ chodząc, z zapałem /

O, zgadnie, zgadnie, bardzo łatwo zgadnie,

Że wkrótce z trzaskiem, turkotem, łoskotem,

Jaki konkurent na dziedziniec wpadnie,

I com dziś nie mógł — on jutro otrzyma;

Wszakże tak będzie?

ANIELA

GUSTAW

/ przeszedłszy się — siada i łagodnie mówi /

Jednak ja małą uwagę przełożę:

Nie chcesz — nie czyń więc nadziei wbrew zdania,

Ale porywczość niech mi jej nie wzbrania.

Ja o to proszę.

ANIELA

GUSTAW

/ zniecierpliwiony /

Cóż nie rozumiem?

Jak to nie rozumiem?

—

Nie chcę rozumieć.

—

ANIELA

GUSTAW

/ zrywa się i chodząc /

«I to być może»?

Ha, ha, ha!

to śmiesznie!

Wszystko «być może», na honor, uciesznie!

Ja to się, o!

ja podobać nie umiem,

Lecz jaki sąsiad, jaki Albin wtóry,

Smętny kochanek, aspirant ponury,

Tysiącznych westchnień nagrodę odbierze.

Po krótkiem milczeniu, siadając uspokojony:

Jestżem tak przykrym i Anieli także?

ANIELA

/ zawsze obojętnie, nie patrząc na niego /

Przykrym?

Dlaczego?

GUSTAW

/ przysuwając się z krzesłem /

ANIELA

Ani się spojrzysz?

ANIELA

/ wznosząc oczy na niego i zaraz spuszczając na robotę /

I owszem.

GUSTAW

ANIELA

GUSTAW

Ach, tak ozięble.

ANIELA

GUSTAW

/ z zapałem /

Gniewaj się na mnie, ach, gniewaj się raczej.

ANIELA

Gniewać?

I za co?

GUSTAW

/ zrywa się i mówi do siebie /

chodzi, potem staje przed nią

Czy to tak bawi, czy to tak przyjemnie,

Że cierpię tyle?

ANIELA

GUSTAW

Alboż nie wierzysz miłości ku tobie?

ANIELA

Nie wierzę.

GUSTAW

/ siada /

Powiedz, co czynić?

W jakim bądź sposobie —

Wszystko wypełnię.

ANIELA

GUSTAW

/ chce się zerwać, ale się wstrzymuje i przytłumionym ogniem dalej mówi /

Tak?

ANIELA

GUSTAW

ANIELA

GUSTAW

ANIELA

GUSTAW

/ zrywając się, ironicznie /

Nie, nie mogą być rozkazy łaskawsze,

I przyjemniejszym udzielone zwrotem.

chodząc

Kochać i milczeć — przednio!

wyśmienicie!

Milczeć i kochać!

— I tak całe życie!

po krótkiem milczeniu, stając przed nią

Skądże wstręt taki?

skąd wstrętu przyczyna?

Może go zmniejszę, jeśli moja wina,

Ale ją wyjaw, niechże ją wiem przecie.

ANIELA

Ja wstrętu nie mam do nikogo w świecie.

GUSTAW

Trudna jest miłość zaraz w pierwszej dobie,

Ale nienawiść niepodobna prawie;

Ja dziś jej celem smutną próbę robię

I nowy przykład oczom twoim stawię.

ANIELA

Puśćmy w niepamięć ten przedmiot niemiły.

GUSTAW

Łatwo ci kazać, mnie spełnić nad siły.

ze wzrastającym zapałem

Słuchaj Anielo, słuchaj tego głosu,

Co ufnie zwierza całą przyszłość losu:

Aniela wstaje.

Z otwartą duszą, jak przed bóstwem stoję,

W twem ręku szczęście i nieszczęście moje;

Wznieś je na szali, ale wznoś pomału…

zatrzymując odchodzącą

Słuchaj, nie żądam mych uczuć podziału,

Prośba nie zjedna, co jest serca darem,

Lecz nie gardź moim, mnie chlubnym zamiarem,

A wszelkich starań, wszelkich sił dołożę,

Których być zdolną szczera miłość może,

Abym to zyskał, czego dziś nie mogę;

Lecz wskaż, Anielo, wskaż zbawienną drogę!..

zatrzymując ją

Jak to?

Bez słowa odchodzisz ode mnie?

zatrzymując i z zapałem

Tej więc, do której zawsze nadaremnie

Każdy w nieszczęściu słuszne prawo rości,

klękając

Patrz, u nóg twoich błagam twej… litości!

/ Aniela odchodzi w prawe drzwi w głębi, Gustaw zostaje w tem położeniu, obrócony ku parterowi kiwa głową, jakby mówił: „proszę ja kogo!” — wstaje za pierwszem słowem Klary.

/

SCENA VI

/ Gustaw, Klara z lewych drzwi.

/

KLARA

A to co znaczy?

Czy dziękczynne modły?

Czy też pokuta za śmiałe nadzieje?

GUSTAW

Bystre domysły tym razem zawiodły:

Sprzykrzyło mi się ciągle chodzić, siedzieć,

I kląkłem.

KLARA

I będę mogła dokładnie powiedzieć.

Melancholicznych wejrzeń nie widziano.

Sentymentalnych westchnień nie zważano,

Słów nie słuchano — cóż więc pozostało?

—

Do nóg — miłość lub śmierć!

— Lecz wypadało

Mieć w ręku szpadę, sztylet, nóż stołowy,

Albo nareszcie mordercze nożyczki!

śmieje się

I cóż?

stoimy — bez czucia, bez mowy?

Jak to, i wszystko od pierwszej potyczki?

Ach, to zwycięstwo tak łatwe prawdziwie,

Że się nie cieszę, lecz łatwości dziwię.

GUSTAW

Kołczan już próżny, zatem żart na stronę,

Ach!

panno Klaro, widzisz mnie w rozpaczy!

KLARA

O, znajdę jeszcze pocisk na obronę.

Ale bez żartu, cóż ta zmiana znaczy?

Jestże to może snu rannego skutek,

Albo dowcipu nagłe przesilenie?

GUSTAW

Nadto głęboki czuję w sercu smutek,

Nadto bezstronnie moje błędy cenię,

Abym mógł zwracać dowcipne pociski.

Cel moich życzeń, któregom był bliski,

Teraz, niestety, prawie z oczu tracę,

A najboleśniej to rozdrażnia duszę,

Że własną winę własnem szczęściem płacę,

I że zbyt słusznie, jeszcze przyznać muszę.

Zatem czy zganisz lekkomyślność moją,

Z którąm nadziei zaufał bez miary;

Czy nazwiesz głupstwem, co przez płochość broję.

Czy brak grzeczności uznasz godnym kary,

Jak chcesz mnie skarcisz, w jakim bądź sposobie,

Zawsze mniej powiesz, niźli ja sam sobie!

KLARA

/ z udaną pokorą /

Wyższości mężczyzn nad zdanie kobiety

Nadto przed chwilą doznałam, niestety!

Bym teraz śmiała sprzeczać się zuchwale.

Zwłaszcza gdzie skromnie na rozsądku szalę

Męska wspaniałość własne błędy składa,

Tam mnie powtarzać lub milczeć wypada.

Lecz szczera skrucha i te chlubne żale

Z jakiejże wielkiej pochodzą przewiny?

GUSTAW

Ach, panno Klaro, poznałem Anielę.

KLARA

Dotąd rozpaczy nie widzę przyczyny.

GUSTAW

Poznawszy, widzę, jak błądziłem wiele.

KLARA

/ domyślając się /

Aha!

pan Gustaw zapewne ją kocha?

GUSTAW

Ubóstwia, powiedz, a powiesz za mało.

KLARA

/ z zastanowieniem /

Hm!

nie jestże to skłonność płocha?

GUSTAW

Miłość najczystsza, jaką niebo dało!

KLARA

Ależ ta miłość, będzież ona stała?

GUSTAW

Z życiem trwać będzie, z życiem tylko zgaśnie.

KLARA

I pewnie wierzyć Anielka nie chciała?

GUSTAW

Nie chce i słuchać — stąd to rozpacz właśnie.

KLARA

To źle — ale mnie słuchałaby może?

GUSTAW

Co miłość nie śmie, to przyjaźń określi.

KLARA

Gdy jej poprawę i ten żal przełożę…

GUSTAW

Ach, panno Klaro, zgadłaś moje myśli.

KLARA

Powiem jej, jakim pan Gustaw był wprzódy.

GUSTAW

Mocnych farb użyj, nie szczędź mi nagany.

KLARA

Że był wesoły, jak to zwykle młody…

GUSTAW

Trzpiot, lekkomyślny, płochy, roztrzepany…

KLARA

/ sens kończąc i jeszcze prędzej /

Próżny, zły, dumny, zakochany w sobie…

GUSTAW

/ reflektuje /

To trochę nadto — to będzie za wiele.

KLARA

/ mimo siebie w coraz większy zapał wpadając /

Że wiejskie dziecię widział w jej osobie…

GUSTAW

To trochę dużo…

KLARA

Iż grzeczność na wsi godna pośmiewiska…

GUSTAW

To bardzo dużo….

KLARA

GUSTAW

Hola!

to nadto; obraz zakazany!

KLARA

/ z zapału nagle w łagodność przechodząc z uśmiechem /

Mocnych farb biorę, nie szczędzę nagany.

—

Ale jej powiem zaraz z drugiej strony:

Że się poprawił, kto się uznał w błędzie,

Że miłość szczera, którą uniesiony,

Im wolniej wzrosła, tem wytrwalszą będzie;

Że jeśli jeszcze nie jest jej wzajemną,

Winna przynajmniej wynagradzać wiarą.

GUSTAW

Ach, tak, tak wszystko, moja panno Klaro!

Czytasz w mem sercu, myślisz razem ze mną.

KLARA

/ parskając śmiechem /

Ha, ha, ha!

dłużej wytrzymać nie mogę!

Ha, ha, ha!

moja panno Klaro!

Moja!

Ha, ha, ha!

przednio!

Znalazłam więc drogę,

Oręż wypada, pęka twarda zbroja.

—

serio

I czegoż męska przebiegłość zastrasza?

Niech straszy raczej własna słabość nasza,

Bo, kto nie zechce, ten tylko nie przyzna,

stosując do Gustawa

Że do zwalczenia nietrudny mężczyzna.

Ufaj mu szczerze, a w postaci męża

Ujrzysz zwinnego, zjadliwego węża.

Uprzyj się woli, chciej mieć własne zdanie —

Lwem rozdrażnionym, tygrysem się stanie.

Ale znaleź wtór do jego piosneczki,

Jak zwyciężona wychodź z każdej sprzeczki;

W jego rozumu kręć się zawsze kole,

A na jedwabiu wywiedziesz go w pole —

Jeśli się mylę, to próbka dzisiejsza

Mego mniemania zupełnie nie zmniejsza.

Co wyraziwszy szeroko i długo,

z niskim ukłonem

Mam honor zostać uniżoną sługą!

/ Odchodzi we drzwi prawe boczne.

/

SCENA VII

/ Gustaw sam.

/

/ Od czasu, jak Klara się roześmiała, stał jak wryty, teraz po krótkiem milczeniu: /

Hm, hm, hm!

czy tak, tak?

— Że kocham szczerze,

Idę otwarcie, otwartości wierzę,

Takżem spadł nisko?

— Hola, jaszczureczko!

Ostry rozumek, ostre twe słóweczko,

Ale mnie w parę z Albinem nie poda.

Uczysz mnie zwodzić?

Chcesz wybiegów? — zgoda.

Chodzi zamyślony; po krótkiem milczeniu:

Aniela dobra, ale uprzedzona —

Co ufność nie chce, niech dobroć dokona.

Romans ułożę — jej zrobię zwierzenie —

Na czas kochankę w przyjaciółkę zmienię,

Zyszczę jej litość i wezmę obrony.

po krótkiem milczeniu

Łączy dwa serca sekret podzielony, —

Tak wzbudzę czucie miłości obrazem,

Zwrócę ku sobie i ustalę razem.

—

/ Chodzi w głębokiem zamyśleniu — scena niema, w której widać, że roztrząsa plan jakiś — siada, zrywa się, chodzi, staje, — nareszcie stojąc czas jakiś w miejscu zamyślony, z nadzwyczajną szybkością daje bieg jakby dotąd zatrzymanym słowom, ledwie ujrzał Albina — który, zdziwiony, czas jakiś zostaje we drzwiach, dopiero później zbliża się powoli.

/

SCENA VIII

/ Gustaw, Albin.

/

GUSTAW

Otóż to, to jest przyczyna,

To powód wszystkiego złego!

Chodzi, łazi cień Albina,

Płacze diabli wiedzą czego!

Pięćdziesiąt lat jęczy, szlocha.

Teraz każda myśleć będzie,

Że to tak się miłość przędzie,

Niby wiekiem życie człeka,

Aby wzdychać mógł pół wieka!

Już łzy lejąc w dzień i w nocy,

Sam się zmienisz we fontannę,

A tymczasem bez pomocy

Ja mam znosić twoją pannę?

Nie kochaj ją tak poddanie,

A wzajemną ci się stanie;

Nie daj władać, rządzić sobą,

A rząd tobie sama przyzna;

Nie nudź płaczem i żałobą,

A zwyciężysz jak mężczyzna.

Inaczej myślą wariaci.

—

Bądź zdrów!

odchodząc, ciszej

wracając

Gdzie poszła?

ALBIN

GUSTAW

/ wzruszając ramionami /

/ Odchodzi za Anielą.

/

ALBIN

/ sam /

I jemu teraz szkodzę — w srogim gniewie,

Gdzież mam wylać łzy moje, gdzie podziać westchnienie?

Pałam lat dwa, lat dziesięć — jeszcze się nie zmienię.

Niechaj, tylko na chwilę, na cząsteczkę chwili,

Klara patrząc się na mnie, choć trochę zakwili.

SCENA IX

/ Albin, Klara.

/

ALBIN

Nigdyż, Klaro, nie przyjdzie chwila wypłakana,

Kiedy balsam otrzyma sroga serca rana?

KLARA

Otrzymać może, ale nie ode mnie.

ALBIN

Ja kocham.

KLARA

ALBIN

KLARA

ALBIN

Błagam.

KLARA

ALBIN

KLARA

ALBIN

Obym mógł przestać kochać!

KLARA

/ Kłębek upada; Albin goni i podnosi.

/

Żeby raz jeden wypadł kłębek z dłoni,

A waćpan za nim byłeś w pogoni;

Żeby raz chustka padła ze stolika,

A waćpan za nią nie leżał na ziemi;

Żebym raz chciała nożyczek, nożyka,

Waćpan nie szukał, nie latał za niemi;

Żebym raz mogła jeden kichnąć skrycie,

Nie słysząc wróżby na stoletnie życie!

Nie, to prawdziwie już nie do zniesienia!

ALBIN

Jeśli pragnę uprzedzać wszystkie twe życzenia,

Jeślibym całe życie chciał poświęcić tobie,

Przypisz to mej miłości i swojej osobie.

Ale żem nie mógł zmiękczyć serce nazbyt harde,

Powiedz, Klaro, czym przeto zasłużył na wzgardę?

KLARA

Nie, na wzgardę nie, ja tego nie mówię.

ALBIN

Ach, jeżeli nie wzgarda, jakże się to zowie?

KLARA

Przykre mi często są jego cierpienia.

Że szczere, wierzę, lecz to nic nie zmienia.

Na głos mężczyzny Klara ucha nié ma,

Nienawiść wszystkim przyrzekła, dotrzyma.

ALBIN

Ach, a w tej nienawiści moja część niemała.

KLARA

Nie największa.

ALBIN

Co się na twe wejrzenie w mojej duszy dzieje,

Pewnie byś serca mego ziściła nadzieje.

KLARA

Pewnie bym nie ziściła.

ALBIN

KLARA

ALBIN

Okrutna!

Tem słowem śmierć…

KLARA

ALBIN

Wkrótce tej nowej chluby świat ci pozazdrości.

KLARA

Żaden mężczyzna dotąd nie umarł z miłości.

ALBIN

Bo żaden nie mógł, ale niejeden chciał szczerze.

KLARA

Chęć więc za skutek trzeba wziąć w tej mierze.

Obchodząc zatem śmierć pana Albina,

Moja żałoba od dziś się zaczyna.

ALBIN

Ach, dobrześ, widzę, radził, szczęśliwy Gustawie!

KLARA

Cóż radca stanu poradził łaskawie?

ALBIN

/ Albin powoli, Klara mówi prędko.

/

Nie kochaj, rzekł, tak czule, a będziesz kochany.

KLARA

Nie kochaj!

Proszę, już mu na zawadzie,

Że ktoś jest wierny i w tem szczęście kładzie;

Już go to korci, już by chciał odmiany.

ALBIN

Dwa lata wzdychasz, płaczesz, a sam nie wiesz czego.

KLARA

A sam, sam nie wiesz!… słyszał kto co podobnego?

ALBIN

Każda już zechce zadać tak długą pokutę.

—

KLARA

A on chce dobę, godzinę, minutę?

ALBIN

Nie daj jej sobą rządzić…

KLARA

Nie daj!

no proszę, to mi piękne prawo!

ALBIN

A ty nią rządzić będziesz…

KLARA

A zaraz rządzić, zaraz rządzić chcecie;

Jakże tu ma być porządek na świecie?

Jak?

— Kiedy jeden stu nauczy błądzić,

A pierwsze słowo: «Nie daj sobą rządzić»!

ALBIN

Jednak słuchać go nie chcę — co każesz, to zrobię.

KLARA

/ do siebie /

To radca!

To profesor!

ALBIN

/ zbliżając się czule /

KLARA

/ Albin ukłoniwszy się, wzdycha ciężko i odchodzi.

/

KLARA

Gadaj — gada, milcz — milczy, idź — idzie, stój — stoi;

A niechże się sprzeciwi, niech się Boga boi!

Bo ta uległość mimo woli, zdania,

I nienawidzić, i kochać go wzbrania.

AKT III

/ Aniela, Gustaw.

/

/ wchodząc za Anielą ze drzwi prawych /

Anielo!

jedno, już ostatnie słowo.

ANIELA

Ach, tym ostatnim dzisiaj końca nie ma.

Lecz, by ich nadal nie wszczynać na nowo,

Chcę raz ostatni teraz wyznać szczerze:

Że kiedykolwiek, i każdy w tej mierze,

Taką odpowiedź niemylnie otrzyma,

Jaką pan Gustaw dziś ode mnie bierze.

Przedsięwzięciu więc, nie swojej osobie

Przypisać całą nieprzyjemność proszę.

Lecz gdy działając w otwartym sposobie,

Niejaką może osłodę przynoszę,

Chcę się spodziewać, że moje wyznanie

Ściśle tajemnem dla wszystkich zostanie,

Ponieważ czynię wbrew rozkazu matki,

Która rozumie, że choć znaczne siatki,

Jednak usidlić kiedyś z czasem mogą.

Słowem, mój zamiar zakazała głosić,

Muszę cierpliwie oświadczenie znosić,

Muszę wprzód poznać, nim odprawię kogo.

GUSTAW

Równie więc prostą i ja pójdę drogą!

I ja pomimo Radosta rozkazu,

Serce ci moje odsłonię do razu:

Kocham…

ANIELA

GUSTAW

Ależ mi pozwól: — nie ciebie, Anielo.

po krótkiem milczeniu

Gdy nas chęci przeciwne nie dzielą,

W tobie nadzieja teraz moja cała.

Dziwisz się? — wierzę — lecz tak jest w istocie.

Stryj, który ojca zastąpił sierocie,

Który mym losem od kolebki prawie

Ciągle się dotąd zajmował łaskawie,

Żądał na koniec nagrody ode mnie,

Lecz jakiej, przebóg!

— Prośby, łzy, błagania,

Co tylko serce do litości skłania,

Wszystkiegom użył, wszystko nadaremnie;

I w końcu przyrzec stryjowi musiałem,

Wszelkiem staraniem zyskać rękę twoję.

Lecz kiedy dzisiaj z upornym zapałem

Miłość głosiły drżące usta moje,

Ach, mamże wyznać, czy ciebie nie wzruszy,

Bałem się skrycie i truchlałem w duszy.

ANIELA

Jak to?

Ze strachu?

GUSTAW

I wdzięki twoje i twoje zalety,

Których ukrywam krocie w każdej dobie,

Których nie widzieć wolno tylko tobie,

Co jak powabem, tak szczęściem być mogą,

Mnie, mnie jednego napełniały trwogą.

Zyskać twój uśmiech, przyjazne wejrzenie,

Obudzić w sercu najpierwsze westchnienie,

Nie chlubą, szczęściem — niebem nazwać muszę,

Jednak trwożyło nie moją już duszę.

ANIELA

Miłość to zatem ku innej osobie?

GUSTAW

A cóżby mogło bronić przeciw tobie?

Kochałem wtedy, kiedym ciebie poznał!

Stąd to dwuznaczne me postępowanie

Podpadło waszej tajemnej naganie.

Czułem jej słuszność i boleśniem doznał,

Że choć bez winy, jestem jednak winny!

Lecz sama powiedz, byłże środek inny?

ANIELA

Ja tylko śmiało to powiedzieć mogę,

Że w tym zamęcie jedną widzę drogę:

Wyznać stryjowi…

GUSTAW

Do nóg rzucony i ze łzami w oku,

Wszystko wyznając, błagałem wyroku!

ANIELA

Cóż mówi na to?

GUSTAW

Ty masz, niestety, zostać moją żoną.

Którą mniej zamiar, więcej wstręt oddala,

A zaś kochankę sercem poślubioną

Nawet przed sobą wspomnieć nie dozwala.

ANIELA

Dlaczego?

GUSTAW

Lecz krotko mówiąc, dla odwiecznej sprawy

I pojedynku co ze sobą mieli

Mój stryj i ojciec Anieli.

ANIELA

GUSTAW

Imię stosowne jedno macie obie,

Którego odgłos bijąc w serce moje,

Budzi swym wdziękiem lube niepokoje.

Stąd jakiś pociąg zaraz w pierwszej dobie,

Jakby ku siostrze, uczułem ku tobie.

ANIELA

Dziwnie!

GUSTAW

A męki moim tylko były działem!

Ale czuć zawsze, że każde szarpnięcie

Echem bolesnem powtarza się skrycie

W drugiej istocie, droższej nam nad życie,

To wszelkich cierpień przechodzi pojęcie!

To przeciw sobie zwraca własną rękę,

By zgasić czucie i wzajemną mękę!

ANIELA

/ przestraszona prawie aż do płaczu /

Panie Gustawie!… co to jest… o Boże!

Zabić się, zabić!… to bardzo nieładnie,

To grzech, wielki grzech; kto w niego popadnie,

Na tamtym świecie wiecznie cierpieć może.

GUSTAW

/ szybka rozmowa /

Ratuj mnie.

ANIELA

/ z pośpiechem /

GUSTAW

Możesz.

ANIELA

/ jak wyżej /

GUSTAW

Nie.

ANIELA

GUSTAW

Chcesz więc?

ANIELA

GUSTAW

Wstaw się do matki…

ANIELA

GUSTAW

Niech mi przebaczy.

ANIELA

GUSTAW

Proś!

ANIELA

Aż mi przyrzeknie pomagać w tej sprawie.

Lecz nie rozpaczaj, mój panie Gustawie.

GUSTAW

W twojem więc ręku szczęście, życie moje.

ANIELA

W mojem?

— Dla Boga!

GUSTAW

ANIELA

Ach będzie, będzie, tego się nie boję.

Lecz koniec końców, cóż potrafi ona?

GUSTAW

Stryja przebłaga.

ANIELA

/ radośnie /

Biegnę bez zwłoki, tu idzie o życie.

GUSTAW

Przebóg!

Nie teraz — miałaby przyczynę

Oskarżać stryja o zbyt wielką winę,

Że twą spokojność, nawet przyszłość całą,

Chcąc mnie powierzyć, narażał zbyt śmiało.

To by ich przyjaźń niemylnie zerwało,

A ja nieszczęsny, cel gniewu stron obu,

Cóż bym mógł zrobić, jak wstąpić do grobu!

ANIELA

Ach, cóż więc czynić?

GUSTAW

ANIELA

GUSTAW

Zostańmy zatem tak jak do tej chwili:

Ja niby zawsze zakochany w tobie,

Ty na tę miłość patrząc obojętnie!

A później, gdy nas już będą naglili,

Głośne, wyraźne oświadczenie zrobię.

Ty mi odmówisz w podobnym sposobie;

Tym zwrotem twoją matkę to nie zdziwi,

A mój stryjaszek choć się nieco skrzywi,

Brak posłuszeństwa zarzucać nie będzie.

Wtedy dopiero wzywam twej obrony,

Przebłagasz matkę, oświecisz w tym względzie.

ANIELA

Rozumiem, dobrze.

GUSTAW

/ całuje w rękę /

ANIELA

Będę się cieszyć, jak się nasz plan ziści.

GUSTAW

Pamiętaj zawsze, postępując śmiele,

Ile ci ufam, jak zwierzyłem wiele;

Jeśli opuścisz w tej smutnej potrzebie,

Ja w świecie nie mam nikogo prócz ciebie.

W tobie jedyna opieka, obrona.

Bez ciebie szczęścia nadzieja stracona.

O, niech z twej ręki Anielę otrzymam,

A dosyć czucia, dosyć życia nié mam,

Bym mógł odwdzięczyć dobro mi nadane,

Com go niegodny, lecz godnym się stanę.

/ Całuje ją w rękę z uczuciem — przy ostatnim wierszu wszedłszy Radost, niewidziany, daje brawo, klaszcząc w ręce.

/

SCENA II

/ Aniela, Gustaw, Radost.

/

ANIELA

Słyszał.

GUSTAW

RADOST

GUSTAW

/ rzucając się na kolana przed Radostem /

Przebacz mi, stryju!

RADOST

/ cofając się zadziwiony /

GUSTAW

/ posuwając się za nim, cicho /

Kiedyś już słyszał, łajże mnie, a żwawo.

RADOST

Guciu!

GUSTAW

/ cicho /

głośno

w tył się skłaniając, jakby odtrącony

Niech mnie twa ręka srodze nie odpycha!

cicho

A gniewajże się, stryjaszku, do licha!

RADOST

Słuchaj no, trzpiocie.

GUSTAW

RADOST

Czyś ty oszalał?

GUSTAW

głośno

RADOST

Tego już nadto!

GUSTAW

/ głośno /

cicho

A nuże teraz!

Z największym zapałem.

RADOST

A do stu katów!

GUSTAW

RADOST

GUSTAW

/ głośno, tragicznie /

Stryju mój, stryju!

Chcesz mnie widzieć w grobie.

RADOST

Dosyć tych żartów, dosyć już, mój panie;

Rób sobie, co chcesz, niech się co chce stanie,

Ja szalonemu nie chcę szukać żony.

odchodząc

A to waryjat, wyraźnie szalony!

SCENA III

/ Aniela, Gustaw.

/

ANIELA

/ niespokojnie /

Cóż teraz będzie?

GUSTAW

/ do siebie /

ANIELA

Nie dał się zmiękczyć.

GUSTAW

ANIELA

Może nie słyszał.

GUSTAW

ANIELA

GUSTAW

Samaś mówiła.

ANIELA

GUSTAW

Więc bez potrzeby ta utarczka cała,

I w najmniej dobrej wyprawiona porze,

Bo że nie słyszał, jestem pewny prawie,

Lecz o co idzie, łatwo teraz zgadnie.

ANIELA

Wszystko zerwane niewczesnym zapałem.

GUSTAW

Tak mnie znienacka i tak podszedł zdradnie!

ANIELA

/ chodząc niespokojnie /

Cóż ja nieszczęsna pomogę w tej sprawie!

GUSTAW

/ na stronie /

Mojego planu powierzyć nie chciałem.

ANIELA

Jakże też można w porywczym zapędzie

Zniszczyć od razu, cośmy przedsięwzięli!

Biedna Aniela ileż cierpieć będzie!

GUSTAW

Jakże nie kochać tej lubej Anieli?

ANIELA

Kochać ją trzeba.

GUSTAW

ANIELA

Ach!

chętnie wierzę.

GUSTAW

Sama więc widzisz: w tobie, tylko w tobie

Pomoc mam jedną, a wszystkie nadzieje.

ANIELA

Cóż ja pomogę i cóż ja odmienię?

Radost, tak dobry, dziś zemstą goreje.

GUSTAW

Jeśli nie słyszał, wszystko ja naprawię.

ANIELA

Nie trać więc czasu, idź, panie Gustawie.

GUSTAW

Ty zaś unikaj wszelkiej z nim rozmowy.

Ale się staraj, abyśmy po chwili,

Dla dalszej jeszcze w tym względzie umowy,

Znowu sam na sam tu ze sobą byli.

biorąc za rękę

I obyś zawsze, ciągle pamiętała,

Że w twojem ręku moja przyszłość cała,

A nawet więcej: i szczęście Anieli,

Z którą już w świecie nic mnie nie rozdzieli.

/ Całuje ją kilka razy w rękę, idzie ku drzwiom swojego pokoju, a obejrzawszy się, w inne drzwi odchodzi.

/

SCENA IV

/ Aniela sama.

/

/ Chodzi zamyślona, potem siada, opierając głowę na ręku.

/

Dziwnie — i dziwnie!

Brzmią mi jeszcze uszy

Słowami, dotąd nieznanemi duszy.

Jak on ją kocha!

I pewnie nie zwodzi:

Wszystko, co powie, wzrok jasny dowodzi.

On z nią szczęśliwy, ona z nim szczęśliwa,

I na czemże im, na czem jeszcze zbywa?

Jednego słowa do szczęścia im trzeba,

A do jakiego, do jakiego nieba!

Ufają sobie, kochają się szczerze;

Jestżem szczęśliwa, że w miłość nie wierzę?

Jednak ta miłość jest, trwa dowiedziona…

O Boże, serca nie czuję śród łona.

SCENA V

/ Aniela, Klara.

/

KLARA

Czegóż tak dumasz?

Piszesz dzieło może?

ANIELA

Ach, Klaro, Klaro, żebyś ty wiedziała!…

Lecz twoja przyjaźń zdradzić nas nie może,

Wszystko ci powiem — krótko więc — rzecz cała:

Gustaw już nie mnie, lecz kocha Anielę.

KLARA

Kogo?

ANIELA

To wielki sekret, nie wydaj, dla Boga.

KLARA

Ależ nic nie wiem.

ANIELA

KLARA

Co?

ANIELA

KLARA

/ ze wzrastającą niecierpliwością /

Czyja?

ANIELA

KLARA

ANIELA

KLARA

Ależ…

ANIELA

Gustaw się wcale nie chce żenić ze mną.

KLARA

To źle, mężczyzna powinien chcieć zawsze,

Ażeby poznał, jak kobiety gardzą,

Zwłaszcza ten Gustaw, co to uczy rządzić.

ANIELA

On i tak biedny!

KLARA

ANIELA

KLARA

Wzbudził więc, widzę, uczucia łaskawsze.

ANIELA

Ja wszystkich mężczyzn nienawidzę bardzo,

Ależ on swój los w moje ręce składa:

Bronić go muszę.

KLARA

ANIELA

Rada nie rada, zdradzić go nie mogę.

KLARA

Zdradź go, zdradź, moja duszko!

Zdradź sułtana.

ANIELA

Nigdy, przenigdy!

KLARA

ANIELA

A taż Aniela tak szczerze kochana?

KLARA

Znowu nic nie wiem.

ANIELA

KLARA

/ ciekawie /

Mówże.

ANIELA

KLARA

ANIELA

Ona tak dobra, i jej wszystko zwierzę.

Jej tylko jeszcze, a więcej nikomu.

KLARA

Moja Anielko, niech cię Pan Bóg strzeże,

Byś z męskich sideł nie poniosła sromu;

Ja twą nienawiść już słabnącą widzę.

ANIELA

O, jak cię kocham, ja ich nienawidzę.

RADOST

/ wchodząc, do odchodzących /

Panno Anielo!

Aniela chwyta za rękę Klarę i pociągając z sobą, prędko wybiega we drzwi prawe boczne.

wracając

Hm, hm!

spłoszone — coś tu znać Gustawa

Gotówbym przysiąc, że to jego sprawa.

Oj Guciu, Guciu!

Kiedyś ja przepłoszę!

/ Gustaw wchodzi jednemi w głębi będącemi drzwiami, a zobaczywszy Radosta, nucąc w drugie odchodzi.

/

RADOST

/ goniąc za nim /

Czekaj no, czekaj!

/ Wybiega za drzwi.

/

/ Radost, Gustaw.

/

RADOST

/ prowadząc Gustawa /

patrząc mu w oczy, po krótkiem milczeniu

Co to znaczyło to: przebacz, stryjaszku?

GUSTAW

To tak.

RADOST

GUSTAW

RADOST

Ot tak?

GUSTAW

RADOST

GUSTAW

RADOST

Przebacz, stryjaszku, zlituj się rozpaczy.

GUSTAW

/ szybko /

Ach, to rzecz jasna: w miłości niemiło,

Kiedy się czasem (bo któż to zaprzeczy?)

Kłótnia lub sprzeczka, albo z innej rzeczy,

W potęgę czucia moc niby mająca,

Sama od siebie walczy lub portąca,

Stąd koniec końców, kres wszystkich igraszek —

No, to rzecz jasna — rozumie stryjaszek?

/ Chce odejść.

/

RADOST

Ale czekaj no — ja nic nie rozumiem.

GUSTAW

A ja wyraźniej powiedzieć nie umiem.

RADOST

Czegożeś klęczał jakby do pacierzy?

GUSTAW

/ z udanym zapałem chodząc /

To mi stryjaszek nie wierzy?

Nie wierzy?

Kiedy tak — dobrze — dobrze — wiem co zrobię —

Każę zajechać i pojadę sobie.

Janie!

hej!

RADOST

/ chodząc za nim i głaszcząc po ramieniu /

GUSTAW

/ zawsze chodząc w udanym gniewie /

Kiedy ja mówię!…

RADOST

/ jak wyżej /

GUSTAW

Ja się tłumaczę dobrze, jasno, szczerze.

RADOST

Już, już rozumiem, już wszystkiemu wierzę,

do siebie

A to saletra!

Skra, ogień, płomienie!

GUSTAW

Luby stryjaszku!

RADOST

płaczliwie

Nie słuchasz rady.

GUSTAW

A co wykonam, godne będzie chluby.

RADOST

Lecz czemu Klara…

GUSTAW

To jest prawdziwie boska na mnie kara.

Wszędzie jej pełno, we wszystkiem zawadzi:

Przy tem zawzięte, jak kogucik młody,

Kikiki zawsze,

pokazując

I wiesz, stryjaszku, dla powszechnej zgody,

Wiesz co?

RADOST

GUSTAW

RADOST

GUSTAW

Zrób mi tę grzeczność.

RADOST

GUSTAW

Bardzo mi bruździ.

RADOST

/ wzruszając ramionami /

Bruździć nie będzie, nie bruźdź ty z twej strony.

Na cóż Albina przez jakieś namowy

Chcesz jej zbuntować?

GUSTAW

RADOST

Jak to?

GUSTAW

RADOST

Kto?

Albin?

GUSTAW

RADOST

GUSTAW

Tak, tak ją kocha, ledwie że nie skona;

Nie ma gadania, to rzecz dowiedziona.

RADOST

Albin, ten Albin!

GUSTAW

Co się nam świeci — o, to sztuczka płocha:

Jednej przysięga, a w drugiej się kocha.

RADOST

Ale z Anielą jakże idzie tobie?

GUSTAW

/ po długiem milczeniu — zakładając ręce /

Co to magnetyzm?

RADOST

/ zdziwiony /

GUSTAW

Co?

Powiedz!

RADOST

GUSTAW

/ po krótkiem milczeniu /

Magnetyzm, mówią, jest to wolna władza,

Co z ciała w ciało zdrój życia wprowadza.

Jeżeli zatem mam zarodne siły,

Ogień swój własny w obce przelać żyły,

Dlaczegóż miałbym w pięknej, młodej duszy,

Czystej jak śnieżek, co świeżo przyprószy,

Przez silną wolę, pałające tętna,

Własnego czucia nie wycisnąć piętna?

RADOST

Jeśli rozumiem, niech mnie piorun trzaśnie!

GUSTAW

Kocham i będę kochany; to jaśnie?

RADOST

Jaśnie, wyraźnie, lecz trochę za śmiało.

GUSTAW

Śmiałość przed szczęściem, jak szczęście przed chwałą!

RADOST

Będziesz kochany, ale nie bądź trzpiotem.

GUSTAW

O, mój stryjaszku!

Tobie myśleć o tem.

RADOST

Ach, czyż nie myślę i nie smażę głowy?

GUSTAW

Ja też ci zawsze dziękować gotowy.

RADOST

Dziękuj, kiedy chcesz, lecz się popraw razem.

GUSTAW

Co się już stało za twoim rozkazem.

I dobrze skończyć mam wszelką nadzieję,

Byleś nie zważał, co się z nami dzieje;

W zgodzie czy kłótni, we wrzawie czy ciszy,

Niech oko drzemie, a ucho nie słyszy.

RADOST

Cóż z tego będzie?

GUSTAW

ściskając go

Wybiega.

RADOST

/ idąc za nim /

Rozsądku mało, pewności za wiele.

AKT IV

/ Gustaw, Jan.

/

/ Gustaw chodzi zamyślony, Jan krok w krok za nim z czarną chustką w ręku.

/

GUSTAW

/ podając lewą ręką, nie stając /

Zawiąż!

do siebie

Lecz ona?

—

JAN

/ chodząc za nim i opatrując rękę /

GUSTAW

/ stając /

JAN

/ jak wprzódy /

Tu nic.

GUSTAW

Chodzi; do siebie:

Ale jak będzie, gdy rolę odmienię?

—

Jak?

Kiedy zacząć?

JAN

/ nie mogąc w chodzie zawiązać ręki dla różnych gestów Gustawa /

/ Gustaw wyrywa rękę, którą Jan chwyta i dalej, chodząc, wiąże.

/

GUSTAW

Zatrzymać — pewnie — węzeł jest —

JAN

/ puszczając /

GUSTAW

Lecz jak rozwiązać?

JAN

GUSTAW

/ stając w gniewie /

JAN

Słucham.

GUSTAW

JAN

GUSTAW

/ zrzucając chustkę /

Lewą nie piszę.

JAN

GUSTAW

Co ci do tego — na, masz: zawiąż prawą.

Podaje lewą rękę i zaczyna chodzić.

— Do siebie:

Pierwszy raz kocham.

JAN

GUSTAW

/ wciąż chodząc /

do siebie

Inna to miłość.

JAN

GUSTAW

JAN

Lewa.

GUSTAW

/ podając prawą rękę /

Zaczyna chodzić i ciągnie za sobą opierającego się gwałtem Jana.

— Do siebie:

Będę kochany…

Aj, rękę mi złamiesz!

JAN

A którą, panie?

GUSTAW

JAN

Wiązać nie sztuka.

GUSTAW

SCENA II

/ Gustaw, Albin.

/

/ Jan na znak Gustawa odchodzi.

/

GUSTAW

Już czuję wilgoć, zbliża się fontanna;

do Albina:

Albinie smętny!

jak rosa poranna,

Tak mgła z łez twoich napełnia dom cały.

ALBIN

A jednak mojej nie zmiękczyły skały!

GUSTAW

Nim się więc staną saletrzanym kwasem,

Inny ci sposób poradzę tymczasem.

ALBIN

Poradź mi, poradź, a lepiej niż rano.

GUSTAW

Źle żem poradził?

ALBIN

GUSTAW

Cóż ci się stało?

ALBIN

Radź mi więc, radź, tylko mi nie kaź rządzić.

GUSTAW

Pierwej pocieszę.

ALBIN

GUSTAW

Klara cię kocha.

ALBIN

GUSTAW

Ręczę.

ALBIN

GUSTAW

ALBIN

Jak wiesz?

GUSTAW

/ udając urażonego /

Ale nie żądaj, bym zdradził zwierzenie.

ALBIN

Ach, ach!

Gustawie!

słów nie mam… łzy moje…

GUSTAW

/ głaszcząc /

Cyt, cyt, Albinie.

ALBIN

GUSTAW

ALBIN

Cóż teraz będzie?

ALBIN

Mnie?

Mnie?

Z nią? — z Klarą?

GUSTAW

Tak ty grać będziesz — przyrzekasz mi święcie?

ALBIN

Dobrze, cóż zrobić?

GUSTAW

Które twych nieszczęść przyczyną się stało,

A potem zmusić, by prawdę wyrzekła.

ALBIN

Szczęścia za wiele!

GUSTAW

ALBIN

Z nią?!

Wielkie nieba!

GUSTAW

ALBIN

Cóż chcesz?

GUSTAW

ALBIN

GUSTAW

Że inną kochasz.

ALBIN

GUSTAW

/ namawiając /

Czas jakiś!

ALBIN

GUSTAW

ALBIN

GUSTAW

ALBIN

Wprzód umrę.

GUSTAW

ALBIN

GUSTAW

No, to udawaj, żeś je zgasił w sobie.

ALBIN

Nie mogę.

GUSTAW

ALBIN

Udawać?

GUSTAW

ALBIN

/ po krótkiem milczeniu /

GUSTAW

A bogdajżeś pękł!

do Albina:

ALBIN

GUSTAW

Dzień jeden.

ALBIN

GUSTAW

ALBIN

GUSTAW

ALBIN

Nie wzdychać?

po krótkiem milczeniu

GUSTAW

Wszystko odzyskasz; i po całej dobie

Będziesz mógł jęczeć, płakać, wzdychać, kichać.

Tylko nie teraz, nie teraz, u licha!

ALBIN

A gdy nareszcie, jak ty każesz, zrobię,

Gdy pozna Klara, że Albin nie wzdycha?

GUSTAW

Wtedy Albina ożenię, ożenię —

ALBIN

Do jutra?

GUSTAW

ALBIN

GUSTAW

ALBIN

GUSTAW

A teraz bądź zdrów,

ściskając go

obracając się ku drzwiom

Albin odchodzi.

Sam.

Tak zatrudnienie dla Klary sposobię,

Kocha go, czy nie — pewnie jest ciekawa:

Zajmie ją zatem ta odmienna sprawa,

A nim jej dojdzie po zakrętach wielu,

Ja krok po kroku zbliżę się do celu.

Scena III

/ Gustaw, Aniela.

/

ANIELA

/ wchodząc ostrożnie /

Słyszał Radost?

GUSTAW

ANIELA

GUSTAW

Wszystkom naprawił.

ANIELA

GUSTAW

/ biorąc za rękę /

Tyle dobroci tak rzadkiej w tym świecie.

Tyle dowodów troskliwej przyjaźni,

Ileż wdzięczności nie obudzą we mnie?

ANIELA

Cóż uczyniłam wdzięczości godnego?

GUSTAW

Chcesz dobrze czynić.

ANIELA

GUSTAW

Masz dziś sposobność.

ANIELA

GUSTAW

Rękęm skaleczył.

ANIELA

GUSTAW

Lecz pióra całkiem utrzymać nie mogę.

nieśmiało

Gdybyś w tym razie zastąpić mnie chciała.

ANIELA

Pisać?

I co?

GUSTAW

ANIELA

GUSTAW

ANIELA

Dwa — a kogo?

GUSTAW

ANIELA

Co?

Takie listy ja bym pisać miała?

GUSTAW

I cóż w tem złego?

ANIELA

GUSTAW

Rękęm skaleczył.

ANIELA

GUSTAW

Ach, któż na świecie moje troski dzieli?

Komu się zwierzyć, gdzie błagać usługi,

Kiedy przed tobą daremnie się żalę?

ANIELA

/ chodząc i pół z płaczem /

Cóż ja mam robić?

po krótkiem milczeniu

GUSTAW

Jeszcze, Anielo, w kwiat życia bogata,

Znasz tylko rozkosz, a nie znasz cierpienia;

Jeszcze, szczęśliwa, nie znasz oddalenia!

Nie wiesz, że wtedy cały ogrom świata

Jeden punkt tylko dla nas w sobie mieści,

A tym jest chwila spodziewanej wieści.

Nie wiesz, jak wtedy śledcze oko płonie,

Jak każdy szelest dech zapiera w łonie,

I jaka boleść, gdy mija godzina —

Z nią wprzód spłacona pociecha jedyna.

ANIELA

Otóż to miłość! — kochajże tu, proszę!

GUSTAW

Ach, kochaj, kochaj!

Boskie to rozkosze!

ANIELA

Ach nie!

GUSTAW

GUSTAW

Trwożysz?

ANIELA

GUSTAW

Który mu jednak życie zwrócić może.

—

Ach, obojętność naturę znieważa:

Dusza niezdolna wybrać, kochać inną,

Zimną rachubą każde czucie zaćmi;

Dla niej jest niczem dla drugich być czynną,

Dla niej łza niemą — ludzie nie są braćmi.

—

Lecz gdy miłością serce moje bije,

Gdy powiem: kocham — wtenczas tylko żyję,

Żyję szczęśliwy i w lubym zamęcie

Świat do podziału pociągam w objęcie.

ANIELA

Tak, gdyby miłość mogła być prawdziwa…

GUSTAW

Miłość jest jedna…

ANIELA

GUSTAW

Wyrzec się światła, bo i ciemność bywa?

ANIELA

Wyrzec się każą pozory mylące.

GUSTAW

/ z uczuciem, biorąc ją za ręką /

Ach, nie wierz zresztą tej pieszczocie wzroku,

Gdy z wolna sunąc, spocznie w twojem oku.

Tej drżącej dłoni, kiedy ciebie bliska;

Nie wierz głosowi, co się w serce wciska.

Lecz własne czucie niech się wiarą stanie:

Ta czułość tęskna, to błędne żądanie,

A zwłaszcza pociąg nieodmienny losem

Równego czucia jest tylko odgłosem.

—

na znak niedowierzający Anieli

Wierz mi, są dusze dla siebie stworzone:

Niech je w przeciwną los potrąci stronę,

One wbrew losom, w tym lub w tamtym świecie,

Znajdą, przyciągną i złączą się przecie.

Tak jak dwóch kwiatów obce sobie wonie

Łączą się w górze, jedna w drugiej tonie.

Aniela zamyślona; Gustaw po krótkiem milczeniu mówi dalej:

I cóż to, powiedz, zaraz w pierwszej chwili

Wzbudziło we mnie tę ufność ku tobie?

Co ośmieliło, że zwierzenie robię,

Jeśli nie serce, co nigdy nie myli?

ANIELA

Ach, czyliż zdradzić jest kiedy kto w stanie?

GUSTAW

Klara najpierwsza.

ANIELA

GUSTAW

Ile mnie złego, tyle jej korzyści.

ANIELA

Komu?

Co?

Klarze?

GUSTAW

ANIELA

Radost?

—

GUSTAW

Przez zemstę ku mnie z Klarą się ożeni,

Mnie wydziedziczy i na zawsze zgubi.

ANIELA

To być nie może.

GUSTAW

ANIELA

Ona nie zechce.

GUSTAW

ANIELA

I wstręt jej szczery…

GUSTAW

Radost majętny, ojciec Klary chciwy,

Nie ma co gadać — jak dwa a dwa cztery —

Nie dziś, to jutro będzie jego żoną.

ANIELA

Ale jej śluby?

GUSTAW

I ty, Anielo, rzuć tę ciemną drogę,

Póki czas tobie, a ja przestrzec mogę.

Lecz powiedz szczerze: kiedy polot myśli

Obraz nam szczęścia czasami zakréśli

I zdobi błahe, lecz lube utwory

W kwiatów marzenia najczystsze kolory;

Cóż ściąga światło, w całym blasku stawa,

Jeśli nie miłość i stała, i prawa:

Miłość szlachetnej przewodząca parze

Z łona rodziców przed ślubów ołtarze!

—

Ach, być kochanym wszyscy szczęściem głoszą,

Mem zdaniem kochać jest większą rozkoszą.

Los kilku istot zrobić swoim losem,

Czuć i żyć tylko drogich dusz odgłosem,

Dla dobra innych cenić własne życie,

Dla nich poświęcić każde serca bicie,

Światem uczynić najmniejszą zagrodę,

Tam mieć cel życia i życia nagrodę,

I kończąc cicho wytknięte koleje,

Za grób swój jeszcze przeciągnąć nadzieje:

Otóż to szczęścia rzetelne zalety.

I ty, ty wyrzec chcesz się ich, niestety!?

ANIELA

/ z uniesieniem /

Nigdy, przenigdy…

miarkując się — z czułością

znowu z zapałem

Ale chcę pisać, niech się moje zdanie

Jednej łzy w świecie przyczyną nie stanie;

ocierając łzę

Niech w szczęściu drugich własne dziś umieszczę.

GUSTAW

Chcesz pisać?

Będziesz?

O, drogi aniele!

Jak wiele czynisz, jakżem wdzięczen wiele!

Całuje ją w rękę.

O, gdybyś mogła w mojem sercu czytać!

ANIELA

Ależ Gustawie!

GUSTAW

Więcej bym wyrzekł, niż wyrzec potrzeba…

Pióro i papier…

z zachwyceniem patrząc na nią — i trzymając rękę

Takim sposobem?…

Lecz ty mnie zrozumiesz:

Umiałaś pojąć i przebaczyć umiesz.

Całuje w rękę i nagle odchodzi.

ANIELA

/ sama, po krótkiem milczeniu /

Nienawidzieć!

Tak! — każda plecie, baje, —

Ale nie tak to łatwo, jak się zdaje.

—

Z gniewu w nienawiść droga bardzo bliska,

Kiedy dotknęła jaka czynność zdradna,

Lecz kiedy czule kto nam rękę ściska,

Jak mamę kocham, nie potrafi żadna.

SCENA IV

/ Aniela, Klara.

/

Kto tu był?

ANIELA

/ unikając odpowiedzi /

KLARA

ANIELA

Gustaw przechodził.

KLARA

ANIELA

Trochę.

KLARA

ANIELA

O, jak cię kocham, tak nie długo wcale.

KLARA

I cóż nowego?

ANIELA

Wszak, jednem słowem, chce się żenić z tobą.

KLARA

Ze mną?

skacząc i klaszcząc w ręce

Toż będę dręczyć i męczyć bez miary.

O, panie Guciu, będziesz ty miał zadość!

ANIELA

/ urażona /

Ale nie Gustaw — Radost.

KLARA

ANIELA

Radost — Hm!

Gustaw!

KLARA

ANIELA

KLARA

Ja nienawidzę.

ANIELA

Jak Gustaw jego zamiarów nie ziści,

Przez zemstę tylko z tobą się ożeni.

KLARA

I któż mnie może przymusić w tej mierze?

ANIELA

Ojciec twój, ojciec, co tak złoto ceni;

A Radost bogacz — rzeczą dowiedzioną:

Nie ma co mówić — będziesz jego żoną.

KLARA

/ ukrywając pomieszanie coraz wzrastające /

Otóż nie będę!

— Otóż się nie boję —

Ma ojciec wolę, ja mam także moję —

Nie boję się… nie…

w płacz

Jak raz mój ojciec co ułoży sobie,

To wszystko za nic, — to ratunku nie ma.

ANIELA

Jakoś to będzie.

KLARA

/ po długiem milczeniu /

ANIELA

A nasze śluby?

KLARA

Jedna przynajmniej, gdy nie możem obie.

ANIELA

Lecz Gustaw kocha.

KLARA

Pójdę do cioci.

ANIELA

/ oglądając się niespokojnie /

Idź, nie trać czasu.

KLARA

Nie da mi umrzeć przy tym starym gracie.

ANIELA

Idź, idź, zbyt droga każda nam godzina.

KLARA

Wolę już klasztor, albo i Albina.

/ Odchodzi.

/

ANIELA

/ wołając cicho /

Słuchaj no, Klaro! — otóż macie!

Odeszła.

— Chciałam zasięgnąć jej zdania

Względem owego dziwnego pisania;

Krzyczałam, — ale kiedy nie słyszała,

To cóż mam robić; — już będę pisała.

SCENA V

/ Aniela, Gustaw /

GUSTAW

/ kałamarz, pióro, papier itd. w ręku /

Otóż jest wszystko, bierzmy się do dzieła.

ANIELA

Przestrzegłam Klarę.

GUSTAW

głośno

ANIELA

Komu, i na co?

GUSTAW

ANIELA

Ja ręczę za nią.

GUSTAW

ANIELA

Rzewnie płakała.

GUSTAW

I któż jej winien?

Albin kochał szczerze.

ANIELA

I dotąd kocha.

GUSTAW

ANIELA

Ja to wiem lepiej.

GUSTAW

ANIELA

Kogo?

GUSTAW

po krótkiem milczeniu

ANIELA

Bajkę ktoś zrobił, proszę mi dać wiarę.

Albin nasz sąsiad, bawi tutaj stale,

Wiemy gdzie bywa, jego związki znamy.

GUSTAW

/ zmuszony /

Kiedy więc szczerze z sobą mówić mamy:

Albin się kocha — lecz się kocha w tobie.

ANIELA

We mnie?

GUSTAW

Nie ma co gadać, — to rzecz dowiedziona.

ANIELA

Ależ dla Boga, tak nagle w tej dobie…

GUSTAW

Zmienił się z wolna, bo możnaż lat tyle

Wzgardę odbierać w tak przykrym sposobie,

A miłość w jednej zachowywać sile?

Możnaż przy tobie lube spędzać chwile,

Twą dobroć, wdzięki… a jednym wyrazem,

Możnaż cię poznać i nie kochać razem?

Powiedzże sama.

ANIELA

po krótkiem milczeniu

Mnie zatem kocha?

GUSTAW

/ z pośpiechem /

Nie wierz mu wcale — zmienne to kochanie,

Które w odporze czerpa swoją władzę.

ANIELA

Klarze przysięga.

GUSTAW

ANIELA

Wzdycha.

GUSTAW

ANIELA

GUSTAW

ANIELA

Pewnie.

ANIELA

/ biorąc pióro /

GUSTAW

/ z uczuciem /

po krótkiem milczeniu, gdy Aniela okazuje zdziwienie

Pisz z łaski swojej.

ANIELA

napisawszy, do siebie

Mnie?

kocha?

GUSTAW

/ z zazdrością /

Dary wzgardzone, niegodna odmiana,

Zająć potrafią, pochlebiać ci mogą?

ANIELA

Czym zasłużyła na takie pytanie?

GUSTAW

Przebacz, zbłądziłem uniesiony trwogą,

Bo ja wiem, jakiej duszy twojej trzeba;

Ukocha więcej, niż wyrazić zdoła,

Choć każdy wyraz miłością się stanie.

ANIELA

Piszmy więc.

GUSTAW

W naszem nieszczęściu zsyłają nam nieba:

Wziął pióro w rękę nieść ulgę tęsknocie…”

ANIELA

Ależ mnie tego pisać nie wypada.

GUSTAW

Wszak to ja piszę — a potem, w istocie,

Jakież ci imię moje serce nada,

Za twoją dobroć, za dobrodziejstw krocie?

ANIELA

Piszmy więc.

Osoba, z którą stryj chciał mnie ożenić,

Nienawidzi mnie…”

ANIELA

GUSTAW

Jakże napisać?

ANIELA

GUSTAW

Popraw, jeśli chcesz.

ANIELA

GUSTAW

/ czyta przez ramię /

„Sprzyja”.

biorąc za rękę

ANIELA

/ wyciągając rękę z wolna /

GUSTAW

Znasz mnie więc teraz.

ANIELA

GUSTAW

Czy kiedyś, z czasem, przyjaźnią zostanie?

ANIELA

Jest i zostanie.

GUSTAW

/ ze wzrastającym zapałem /

ANIELA

GUSTAW

Dosyć już tego, precz wszelkie ukrycie!

Kocham, Anielo, kocham cię nad życie.

ANIELA

/ odsuwając się zdziwiona /

Jak to?

GUSTAW

/ pomiarkowawszy się, spokojnie /

/ nachylona nad papier — po krótkiem milczeniu przypominając sobie /

Kocham…

GUSTAW

ANIELA

Wszak tak?

A dalej?

GUSTAW

ANIELA

Piszmy więc.

Niech głos czuć daje myśl zamkniętą w słowie,

A wyraz: kocham — obowiązki człeka

Ku sobie, ludziom i Stwórcy wyrzeka:

Możnaż ozięble wymówić go kiedy?

Ty kochasz matkę, brata, przyjaciela.

Ja ciebie, ty mnie; dla próby więc tedy

Całą mu wartość niech twój głos udziela

I ku mnie zwróci.

ANIELA

/ patrząc na niego /

GUSTAW

ucząc ją, z uczuciem

Ja ciebie kocham.

ANIELA

/ czulej /

ANIELA

Ach kocham, kocham.

GUSTAW

Powtarzaj często, douczysz się wprawą.

ANIELA

Piszmy więc.

ANIELA

GUSTAW

ANIELA

/ wstając /

GUSTAW

Na potem.

/ Odbiega.

/

ANIELA

/ za nim /

wracając

SCENA VI

/ Pani Dobrójska, Aniela.

/

ANIELA

/ kryjąc list za siebie, na stronie /

Cudzy sekret rzecz święta!

PANI DOBRÓJSKA

Co chcecie, moje panny, ja najlepiej zrobię,

Jak się spytam Radosta; to najkrótsza droga,

I on nam wszystko wyjaśni.

ANIELA

PANI DOBRÓJSKA

Gustaw bajek narobił — że się kocha, wierzę,

Lecz żeby Radost miał być wiadomym w tej mierze,

I wiedząc, tu wprowadzał, temu nie dam wiary.

Gustaw pewnie, jak każdy, ma swoje przywary,

Ale młody, przystojny!

ANIELA

/ naiwnie /

PANI DOBRÓJSKA

I podobać się może.

ANIELA

PANI DOBRÓJSKA

I wiem, że jego serce lepsze niźli głowa.

ANIELA

Ach, lepsze, moja mamo.

PANI DOBRÓJSKA

Gdyby ci się był Gustaw podobał choć trochę?

Aniela wzdycha.

Nie i nie; na Radosta sprawki to za płoche.

ANIELA

Ale ja u nóg jego widziałam Gustawa.

PANI DOBRÓJSKA

I to prawda.

ANIELA

PANI DOBRÓJSKA

ANIELA

PANI DOBRÓJSKA

Kto by się był spodziewał po takim człowieku!

No proszę! — mścić się jemu! — żenić się w tym wieku!

ANIELA

Moja mamo kochana!

Nie dawaj mu Klary.

PANI DOBRÓJSKA

Wprzód widzieć muszę, jakie są ojca zamiary,

I ojcu, a nie córce radzić mi wypada.

ANIELA

Niech ją teraz przynajmniej wesprze twoja rada.

/ Podczas pierwszych słów Klary z panią Dobrójską, Aniela zbiera skrycie kałamarz i pióro i cicho wychodzi.

/

/ Pani Dobrójska, Klara.

/

KLARA

Ach, cóż ja teraz pocznę w tej ciężkiej niedoli?

PANI DOBRÓJSKA

Może ojciec nie zechce iść wbrew twojej woli.

KLARA

A jak zechce, jak zechce?

PANI DOBRÓJSKA

KLARA

To pociecha!

To ojciec!

PANI DOBRÓJSKA

Chce twego szczęścia.

KLARA

Stary mąż.

PANI DOBRÓJSKA

KLARA

PANI DOBRÓJSKA

Zapomniałaś, żeś jeszcze pod ojcowską władzą,

Że nie wszyscy jak Albin uwodzić się dadzą:

A znając twego ojca, łatwo zgadnąć było,

Że ta wzgarda Albina nie będzie mu miłą!

I chociaż od zamężcia uwolni tym razem,

Wkrótce może przykrzejszym zmusi cię rozkazem.

KLARA

Ten Radost tak się zdawał niepragnący żony!

Młody Albin przynajmniej miłością wiedziony;

I mam iść za mąż gwałtem, to wolę Albina.

/ Radosta słychać chrząkanie za drzwiami.

/

PANI DOBRÓJSKA

Otóż i Radost właśnie.

KLARA

PANI DOBRÓJSKA

/ na stronie /

Nie mogę z nim rozmawiać po takiej usłudze.

do Radosta:

Zaraz mu służyć będę.

/ Odchodzi.

/

/ do Klary się zbliżając /

SCENA VIII

/ Klara, Radost.

/

RADOST

/ po krótkiem milczeniu /

Cóż tam tak myślisz?

O mężczyzn zagubie?

KLARA

Myślałam właśnie, co wyjawić lubię:

Że, gdybym kiedy była przymuszoną,

Mimo mej woli zostać czyją żoną,

Świat biedniejszego nie miałby człowieka!

RADOST

Ej, do kaduka!

I cóż to go czeka?

KLARA

Same zabawy, gry, uczty i bale.

RADOST

No, to nic złego, będziesz się bawiła;

Owszem, wesołość ja sam zawsze chwalę.

KLARA

To nie chcę zabaw.

RADOST

KLARA

Strwonię majątek.

RADOST

KLARA

Wydrę, a stracę.

RADOST

KLARA

Stroić się będę.

RADOST

KLARA

RADOST

KLARA

Ależ ja zawsze na przekór mu zrobię;

On tak, a ja tak — on sobie, ja sobie —

Mąż śpi, ja gadam — mąż gada, ja ziewam —

Wzdycham, gdy wesół, kiedy smutny, śpiewam,

Trącam, gdy piszę, a krzyczę, gdy czyta;

Mąż tak, a ja siak — ząb za ząb — i kwita!

przypominając sobie

A ma podagrę, depcę mu po nodze.

RADOST

/ usuwając nogę /

Ej, do kaduka!

Nie stanę na drodze.

Lecz taką rzeczą grzesznik to nie lada,

Co dla pokuty zechce cię za żonę.

Chyba by znowu, jak tamten powiada,

To szczęście dla mnie było przeznaczone.

/ Śmieje się.

/

KLARA

Otóż go macie.

RADOST

Słowom nie wierzę, a znam serce twoje.

/ Chce wziąć ją za rękę, którą Klara wyrywa.

/

KLARA

Ja nie chcę, nie chcę.

w płacz

RADOST

Nie bądźże dzieckiem.

KLARA

RADOST

Patrz na mnie…

KLARA

/ odwracając się /

RADOST

/ obracając się wkoło /

Czy się przydaję?

Co?

podskakując

Śmieje się.

— Serio:

Wszak ci to żarty.

KLARA

RADOST

No, nie płacz, nie płacz, nic nie będzie z tego,

Nic, a na dowód przyślę ci Albina.

odchodząc, ze śmiechem

To śmieszna sprawa i dziwna dziewczyna!

KLARA

Tak, żarty, żarty, nie ma ich w tym względzie;

Jak się ożeni, to żartów nie będzie.

SCENA IX

/ Klara, Aniela.

/

ANIELA

Klaro!

KLARA

KLARA

ANIELA

Że ta Aniela jest bardzo szczęśliwa.

KLARA

Daj mi tam pokój!

Teraz czasu nie mam.

Niech sobie szczęścia ile chce, używa.

ANIELA

Tak być kochaną!

KLARA

ANIELA

Cóż by mu z kłamstwa?

KLARA

ANIELA

Ach, kto być wdzięcznym, ten i kochać umie!

KLARA

Ty go nie słuchaj, taka moja rada.

ANIELA

Nie wiesz, jak miło, gdy czucia pieszczące

Z godnym zapałem męska pierś wygłosi:

To w uszach łechce, to coś w oczach parzy,

To biegnie, biegnie, jakby dreszcz po twarzy,

To z twarzy w serce, to jak krople wrzące,

Z serca się w górę, w górę, w górę wznosi,

pokazując na piersi

I tak tu ściśnie, tak w gardle zadusi,

Że koniec końców westchnąć cię przymusi.

KLARA

Jakie ty dziecko!

Tobie to nowina,

Lecz nie mnie, duszko — wszakci mam Albina.

ANIELA

Oho!

już po nim.

KLARA

KLARA

ANIELA

KLARA

Jego?

ANIELA

KLARA

ANIELA

KLARA

ANIELA

Wiem od Gustawa.

KLARA

Wzdychał.

ANIELA

KLARA

ANIELA

KLARA

ANIELA

Nawet ci powiem….

KLARA

ANIELA

Że mnie nieszczęsnej ten ciężar przypada.

KLARA

Tobie?

ANIELA

KLARA

ANIELA

KLARA

Wierz tu mężczyźnie!

— Jak bóbr płakał rzewnie,

Błagał, przysięgał, od miłości ginął,

A koniec końców, chorągiewkę zwinął.

Widzisz, jak dobrze, że my nie kochamy —

Prawda, Anielo?

ANIELA

KLARA

Prawda, Anielo?

ANIELA

/ odchodząc /

KLARA

Śmieje się z przymusu, potem w gniewie:

To wąż, i wąż pełen jadu.

AKT V

/ Radost, Gustaw.

/

Guciu!

na miłość Boga!

jedynego Boga!

Przyznaj się, tyś coś zbroił?

GUSTAW

Ja się teraz już kocham, szaleństwa nie zrobię,

Ja, widząc mój rozsądek, dziwię się sam sobie.

RADOST

Obym ja się mógł dziwić choć na pół godziny!

Cóż więc znaczą te wszystkich powarzone miny,

Zacząwszy od Dobrójskiej? — na ciebie ladaco,

Że się krzywi, to dobrze; ale na mnie za co?

Siedzieliśmy u stołu jakby w trzynaścioro,

I wszystkim czas dość krótki szedł diable niesporo.

Aniela jakaś drżąca, to blednie, to płonie;

Matka oka nie spuszcza, wzrok jej w córce tonie;

Klara śmieje się, trzepie, lecz w ciągłym przymusie;

Albin wszystkie już kwiatki przeliczył w obrusie;

Ty także nieswój, piłeś tylko po swojemu;

Ja zaś nic nie pojmując, dziwiąc się wszystkiemu,

Jeden ponoś rozsądny przy całym obiedzie,

Siedziałem między wami jakby Piłat w kredzie.

GUSTAW

/ ciszej /

Miłość, stryjaszku, miłość, to cała zagadka.

RADOST

Aniela, Klara, dobrze; ale matka, matka!

GUSTAW

Matka kochać nie może?

RADOST

/ kiwając ręką /

GUSTAW

/ odprowadzając na stronę /

Jak to mówią, stryjaszku?

Coś to nie rdzewieje…

RADOST

Ej, Guciu, tyś coś zbroił — ja czuję przez skórę.

GUSTAW

Ja bym zbroił!

RADOST

Gdy pójdę do Dobrójskiej i pogadam o tem.

GUSTAW

Ona nie wie.

RADOST

GUSTAW

RADOST

Proś, głaszcz, błagaj, zaklinaj; on jak wilk do lasu.

odchodząc

I co mam z nim rozmawiać!

Szkoda tylko czasu.

GUSTAW

Dobrze stryjaszku, radość ciebie czeka,

Lecz mego planu jeszcze ci nie zwierzę,

Bo kto się kocha, rozsądnego człeka

Za powiernika niech nigdy nie bierze.

Radzi się — przyzna, że najświętsza rada,

Ale tak zrobi, jak jemu wypada.

SCENA II

Co?

dobrym radca i przyjaciel szczery?

ALBIN

Dzięki Gustawie, za twoje rozkazy,

Spojrzała na mnie już dwanaście razy.

GUSTAW

A westchnęła sześć.

ALBIN

GUSTAW

I to dość na tę, co nigdy nie wzdycha.

ALBIN

Prawda, nie wzdycha — ale któż bez skazy!

GUSTAW

A ty westchnąłeś?

ALBIN

I to przypadkiem, ale bardzo z cicha.

GUSTAW

Jak cię przynagli, wyjdź za drzwi, u licha!

ALBIN

Co to za szczęście!

za niebios opieka!

Tak rozsądnego że mam przyjaciela,

Że mi tak dobrych, świętych rad udziela.

/ Ściska go.

/

GUSTAW

Tylko ich słuchaj.

ALBIN

GUSTAW

I słowa do niej — to pamiętaj sobie,

Choćby płakała…

ALBIN

/ boleśnie /

GUSTAW

Ach? — no, kiedy ach!

za nic czynność cała.

ALBIN

/ heroicznie /

Choć wielem cierpiał, choć z potem na czole,

Wszakże widziałeś, jakim był przy stole:

Spojrzała na mnie? — mój wzrok na suficie;

Zwróciła oko? — ja zerk na nią skrycie.

GUSTAW

W tem cała sztuka.

ALBIN

Ja nic.

Prosiła soli — ja nic.

— Chleba —

Ja nic.

—

GUSTAW

ALBIN

/ z pośpiechem /

A ja…

ciszej

GUSTAW

Lecz ja ci ręczę, zmiękczać się zaczyna.

Wszakże tysiączne daje ci dowody:

Patrzy za tobą, sama ciebie szuka.

Tylko wytrzymaj — na tem cała sztuka.

Choćby tu przyszła, chciała szczerej zgody,

Choćby najczulsza była jej rozmowa,

Ty: tak, albo: nie, — więcej ani słowa.

ALBIN

Choćbym miał zginąć, wszystko jak chcesz zrobię,

Boś już przekonał o dobrym sposobie.

Ach, twoje rady szczerem dla mnie złotem.

/ Ściska go.

/

/ udając płaczliwy ton stryja /

Tylko zmiłuj się, przestań być trzpiotem,

Bądź raz rozsądny — patrz, bierz przykład ze mnie.

ALBIN

Ach, tobie zrównać chciałbym nadaremnie!

/ Klara wbiega, a zobaczywszy Gustawa nagle się wstrzymuje.

/

SCENA III

/ Klara, Gustaw, Albin.

/

KLARA

Nie ma Anieli?

GUSTAW

/ oglądając się /

do Albina na stronie:

A co — jest; myślisz, że Anieli szuka?

Ale się trzymaj.

ALBIN

/ na stronie do Gustawa /

GUSTAW

/ na stronie do Albina, rozkazując /

Siądź sobie w kącie, nie strzelaj oczyma;

Ja wprzód nastroję, rzecz całą ułożę.

Albin siada w głębi, tak że nie słyszy dalszej rozmowy.

Do Klary:

Czy mam winszować?

KLARA

I czego? — proszę.

GUSTAW

KLARA

Nie wiem o żadnym.

GUSTAW

KLARA

Panie Gustawie!

GUSTAW

KLARA

Żart zbyt bolesny.

/ Zaczyna płakać.

/

GUSTAW

Moją stryjanką szczerze nie chcesz zostać?

KLARA

Wolę sto razy rozstać się z tym światem.

GUSTAW

Hm!

hm!

kiedy tak, inna rzeczy postać.

KLARA

Inna?

GUSTAW

Trzeba więc stłumić wszelkie dawne waśnie,

Radzić wzajemnie i pomagać sobie.

KLARA

Lecz jak?

GUSTAW

po długim namyśle

KLARA

Gdyby pan Gustaw chciał słuchać mej rady

I niby stryja chciał ziścić układy;

Zwłoki nam trzeba.

GUSTAW

Ale Aniela z niewczesnym zapałem,

Widzę przed matką była u spowiedzi;

Matka się krzywi; stryj się dziwi, śledzi,

Dochodzi, pyta, i oto w tej chwili

Może już sobie wszystko wyjawili.

KLARA

Toż teraz będzie!

Ach, panie Gustawie,

Czyby to jakoś nie można odmienić?

Nie bierz mi za złe natrętność w tej sprawie,

Ale czas nagli — Radost chce się żenić;

Powiedz mi: — tamtę czy kochasz tak bardzo?

GUSTAW

Kocham, nie kocham, ale tu mną gardzą.

KLARA

Ach, nie wierz temu.

GUSTAW

Aniela nie chce.

KLARA

GUSTAW

Sprzyja! — i komuż nie sprzyja jej dusza?

Ależ to tylko do wdzięczności zmusza.

KLARA

Domyśl się reszty.

GUSTAW

Bo nadto świeżo mam jeszcze w pamięci,

Jak panna Klara wypleniała ściśle

Te, które teraz chce obudzić chęci.

KLARA

Okoliczności niechaj mnie tłumaczą.

GUSTAW

Okoliczności naglą pannę Klarę,

Lecz dla Anieli czyż to samo znaczą?

Z jakichże względów mam dać teraz wiarę

Temu, co może pociąga mnie skrycie?

KLARA

/ coraz porywczej /

Zatem Aniela?…

GUSTAW

KLARA

I chciałbyś szczerze?

GUSTAW

/ jak wyżej /

KLARA

Czegóż się wahasz, cóż ci jeszcze wzbrania?

GUSTAW

Niepewność…

KLARA

GUSTAW

KLARA

GUSTAW

I to Aniela…

KLARA

/ kończąc sens, porywczo /

GUSTAW

Ha!

tegom czekał — mam więc pewność przecie;

Jestem u celu, wy róbcie, co chcecie!

Chce odejść i wraca.

Nie bierz mi za złe, że spytam zbyt śmiele,

Ale czas nagli, ale Radost czynny,

z przyciskiem

A jeszcze mógłby ubiec go kto inny;

Powiedz mi zatem, słów nie tracąc wiele:

ciszej, pokazując przez ramię na Albina:

I w tamtę stronę lękasz się zamęścia?

Milczysz — mam zgadnąć? — życzę zatem szczęścia.

Ale Albin… — wiesz?

KLARA

/ z coraz większą niecierpliwością /

GUSTAW

KLARA

Rozumiem.

GUSTAW

KLARA

Wiem już, wiem.

GUSTAW

po krótkiem milczeniu

KLARA

/ wstrzymując się /

GUSTAW

Więc zostać?

KLARA

GUSTAW

Będzie przyjętą?

KLARA

GUSTAW

KLARA

Ach, szczerze, szczerze.

GUSTAW

/ zmieniając ton /

Brać przedsięwzięcie, co wiecznem nazwano,

A zmieniać w dobie — nienawidzieć rano,

A kochać w wieczór — szkodzić niewinnemu,

A za godzinę chcieć pomagać temu;

Że to jest płochość, kto nie chce, to przyzna —

I któż jej zdolny? — pewnie nie mężczyzna.

—

Co wyraziwszy szeroko i długo,

Mam zaszczyt zostać uniżonym sługą.

/ Kłania się bardzo nisko i odchodzi do swego pokoju.

/

SCENA IV

/ Klara, Albin.

/

KLARA

Jak to? — co to jest? — wszystko na raz ginie!

To żarty — zemsta!

ALBIN

KLARA

Jam mu wierzyła!

Zdradziłam Anielę!

ALBIN

Aj, płacze.

KLARA

ALBIN

W tem sztuka.

KLARA

ALBIN

Aj, strach!

KLARA

ALBIN

/ zrywa się i siada znowu — na stronie /

W tem sztuka!

KLARA

I do litości?

ALBIN

/ zrywając się /

do Klary:

Wzywasz litości prośbą nadaremną?

KLARA

Możnaż się pytać, wiedząc, co się dzieje.

ALBIN

Cóż?

KLARA

ALBIN

A ty?

KLARA

ALBIN

Ciebie przymusić?

KLARA

ALBIN

Co?

Radost?

Z tobą?

Tego nie dożyje!

Idę, uwolnię i pomszczę cię razem.

/ Odchodzi prędko we drzwi środkowe.

/

KLARA

/ biegnąc za nim /

Ach, Albinie!

Stój —

we drzwiach

SCENA V

/ Pani Dobrójska, Radost, Aniela.

/

/ Radost prędko wchodzi, za nią P. Dobrójska, za nią Aniela.

/

RADOST

Gdzież jest?

Gdzież on jest?

PANI DOBRÓJSKA

ANIELA

/ na stronie /

Trzymaj go, mamo!

RADOST

PANI DOBRÓJSKA

Ja nie wierzyłam.

RADOST

PANI DOBRÓJSKA

Nic się nie stało.

RADOST

A został kłamcą.

PANI DOBRÓJSKA

RADOST

ANIELA

/ chcąc iść ku drzwiom Gustawa /

PANI DOBRÓJSKA

Czekaj.

RADOST

ANIELA

RADOST

/ ku drzwiom /

wyciągając rękę — do p. Dobrójskiej

Za pozwoleniem!

Idzie do drzwi.

ANIELA

RADOST

Jeszcze gdzieś poszedł.

/ Patrzy przez dziurkę.

/

PANI DOBRÓJSKA

Trzeba się trochę porozumieć wprzódy.

RADOST

Co porozumieć? — tu jasne dowody.

PANI DOBRÓJSKA

Zbyt się unosisz.

RADOST

ANIELA

Nie wierz mu, mamo.

PANI DOBRÓJSKA

RADOST

Ach, żadnej w świecie nie znam i nie znałem,

Oprócz tej jednej.

PANI DOBRÓJSKA

RADOST

Mogęż ja wiedzieć, czy w życiu mem całem

Widziałem kogo, co tak córkę zowie?

PANI DOBRÓJSKA

Z którym cię sprawa odwieczna rozdziela.

RADOST

Ja nie mam sprawy, z nikim mnie nie dzieli.

ANIELA

/ na stronie do matki /

Nie chce się przyznać.

RADOST

PANI DOBRÓJSKA

Swój pojedynek wspomnisz sobie przecie?

RADOST

Mój poje…

biorąc się za głowę

PANI DOBRÓJSKA

Tylko spokojnie.

RADOST

Z oczu widziałem, przeczułem przez skórę,

Że coś napłatał, nabroił bez miary,

żałośnie

I co najbardziej serce moje rani,

Iż nikt zapewne nie da temu wiarę,

Że mu dziś burę sypałem za burę.

płaczliwie

I cóż mam robić?… ale wiem, co zrobię:

Jeszcze ostatnią chcę mu dać przestrogę.

/ Wychodzi prędko.

/

ANIELA

Ach, biegaj, mamo, trzymaj go przy sobie.

PANI DOBRÓJSKA

Biegnę.

ANIELA

PANI DOBRÓJSKA

/ biegnąc /

SCENA VI

/ Aniela, Gustaw w głębi /

ANIELA

/ nie widząc Gustawa /

Radost porywczy, ale dobry w duszy,

Prośbami, łzami na końcu się wzruszy —

Przebaczy — Gustaw odjedzie — a dalej?

Ja płakać będę, on się nie użali,

Zapomni.

GUSTAW

ANIELA

GUSTAW

Naszego związku ogniwa niezłomne.

ANIELA

Uchodź.

GUSTAW

ANIELA

GUSTAW

Da się przeprosić.

ANIELA

GUSTAW

Bo trzpiot.

ANIELA

GUSTAW

/ kiwając głową /

ANIELA

/ z westchnieniem /

GUSTAW

Ze strachem pewnie.

ANIELA

GUSTAW

Jakim dla ciebie byłoby kłopotem,

Gdyby wróciła dawna postać rzeczy,

po krótkiem milczeniu

A z nią i miłość, tobie tak niemiła.

po krótkiem milczeniu

Matka by może także za mną była.

ANIELA

Ach, tak mnie kocha!

GUSTAW

ANIELA

/ prosząc się /

Cóż ja mam mówić? — na cóż to pytanie?

GUSTAW

Nie wierz, Anielo, tej pieszczocie wzroku,

Gdy z wolna sunąc spocznie w twojem oku,

Tej drżącej dłoni, kiedy ciebie bliska,

Nie wierz głosowi, co się w duszę wciska,

Lecz własne serce niechaj cię oświeci;

Ach, tylko miłość równą miłość nieci!

Serce — milczy?

ANIELA

/ spojrzawszy mu w oczy /

/ pociągając w objęcia /

/ w jego objęciu /

wyrywając się z objęcia

A tamta?

GUSTAW

ANIELA

Jak to, Aniela?

GUSTAW

ANIELA

Ale nie zwodzisz?

GUSTAW

Użyłem zdrady, lecz zdrady niewinnej.

Byłżebym wzniecił uczucia łaskawsze,

Gdy się przybliżyć starałem daremnie,

Gdy uprzedzona stroniłaś ode mnie?

ANIELA

Więc nie kochałeś?

— To nie jest odmianą?

I jedna jestem….

GUSTAW

ANIELA

Zatem i Klarze…

GUSTAW

Albin ją kocha, a ona Albina.

Scena VII

/ Ciż sami, Radost, Pani Dobrójska /

/ Radost spiesznie wchodzi, za nim Dobrójska — Radost staje tuż przed Gustawem, zadychany równie jak Dobrójska, mówić nie może.

Po krótkiej chwili milczenia, Gustaw parska śmiechem.

/

RADOST

/ obracając się do stojącej za nim Dobrójskiej /

Śmieje się — widzi pani?

PANI DOBRÓJSKA

/ ocierając czoło /

RADOST

/ biorąc się pod boki, do Gustawa /

GUSTAW

Oho!

RADOST

/ zbity z mowy /

Powiedz, więc słuszne były moje troski wieszcze?

Nabroiłeś, naplotłeś!…

Lecz zrób tu wyznanie:

W jakiej, gdzie, kiedy, w której kochasz się Anieli?

GUSTAW

W której? — w tej.

RADOST

obracając się do Dobrójskiej

GUSTAW

/ do Anieli /

ANIELA

RADOST

I któż go tu zrozumie?

Wszakżeście słyszeli?

A!

A ów pojedynek?

Mów no, panie bracie.

GUSTAW

RADOST

/ głośniej /

GUSTAW

/ jeszcze głośniej /

RADOST

Pst, pst!

GUSTAW

RADOST

/ chce mu usta zamknąć /

GUSTAW

/ usuwając głowę /

Podobno…

RADOST

GUSTAW

RADOST

Miejże też rozum!

SCENA VIII

/ Ciż sami, Albin, wbiega za nim Klara.

/

/ Albin, zachodząc z przeciwnej strony, kiedy jeszcze Radost stara się zamknąć usta Gustawowi, krzyczy mu w ucho.

/

ALBIN

Mnie zabić musisz.

RADOST

/ przestraszony cofając się /

KLARA

/ odciągając /

Albinie!

RADOST

/ przecierając ucho /

PANI DOBRÓJSKA

RADOST

Wszak tu zaraza!

Ten znowu szaleje!

do Albina:

Któż mówił?

ALBIN

RADOST

KLARA

Ojca prosiłeś.

RADOST

KLARA

Gustaw.

RADOST

GUSTAW

Chciałem ją straszyć.

RADOST

Czy ja straszydło na młode dziewczęta!

do Albina:

Ale skąd twoja zemsta tak zawzięta?

Kochasz Anielę.

ALBIN

RADOST

Gustaw.

KLARA

GUSTAW

Naplótł, nabroił — ale czy szczęśliwie,

biorąc za ręką Anielę i klękając przed Dobrójską

Tu się, Anielo, przekonamy o tem.

PANI DOBRÓJSKA

/ podnosząc ich, do Gustawa /

Ja cię rozumiem.

RADOST

PANI DOBRÓJSKA

/ łącząc ich /

I szczęście córki powierzam ci śmiało.

GUSTAW

A teraz drugą zajmijmy się parą:

rozkazując

Albinie!

zbliż się.

PANI DOBRÓJSKA

GUSTAW

Chce, chce, ja ręczę.

KLARA

KLARA

Ach, gdybym mogła, na złość bym nie chciała.

ALBIN

Ale nie możesz?

KLARA

GUSTAW

Niech was ten złączy, komu za to chwała.

łącząc ich, poważnie

Bądźcie szczęśliwi tak, jak się kochacie!

do Klary, ciszej:

Cóż śluby?

poszły!

podobnie do Albina, na stronie:

głośno

Wszystko więc dobrze.

RADOST

Nic nie rozumiem, — powiedz, Guciu drogi.

GUSTAW

Dzięki, stryjaszku, za twoje przestrogi!

Przypisek autora

Komedia moja „Śluby panieńskie” czyli „Magnetyzm serca” była przedstawioną w teatrze lwowskim w r. 1832, a drukiem ogłoszoną w IV tomie moich komedii w r. 1834.

W kilka lat później została bardzo źle przetłumaczoną prozą na język francuski.

17 sierpnia 1840 r. przedstawiono po raz pierwszy w teatrze „du Gymnase Dramatique” w Paryżu sztukę: „Bocquet père et fils, ou le chemin le plus long, comédie vaudeville en deux actes par M. M. Laurencin, Marc Michel et E. Labiche”.

W tej sztuce główny węzeł i kilka scen ledwie nie co do słowa są wzięte z mojej komedii „Śluby panieńskie”.

Piszę tę notę dla tych, którzy mnie oskarżają o naśladowanie powyższej sztuki francuskiej.

-----

Tekst opracowany na podstawie: Aleksander hr. Fredro, Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca: komedja w 5 aktach wierszem, Spółka wydawnicza ,,Vita", Lwów 1929