msmr

msmr sTo snścp-snry pIER§r/sT -ZEsZYTY , FIISTORYCZNE INsTYTUT PARYZ LITERACKI

BIBLIOTEKA (KULTURY) ToM 540 ISSN 0406-0393 ISBN 2-7168-0208-4 óditeur: AssoCIATIoN INSTITUT LITTńRAIRE KULTURA 91 av.

de Poissy, Le Mesnit-le-Roi par 78600 MAISONS-LAFFITTE Imprimó en France

Jarosław DURKA *FRESTON'' - BRrrrJSKA MISJA \roJSKo§rA SoE \7 POLSCE.

PRZYGoTO§rANIA _ PRZEBIEG _ FIASKO Zerwanie stosunków z rądem polskim przez ZSRR w lci/iet- ńu 1943 r. oraz powstające plany zorganizowania na ziemiach polskich powstania wymuszało potrzebę obecności misji aliantów zachodniĆh na ziemiach polskich.

Jednak już od zrT cięstwa fumii Czerwonej pod Stalingradem, a późniĄ pod Kurskiem, a rym bardziej po kónferencji w Teheranie (28 XI-l XII 1943 r.)

Polska zostła uznana zarówno pruez Brytyjczyków, jak i Ame- rykanów, za część sowieckiej strefy wfywów.

Już w pździerniku polski premier Stanisław Mikołajczyk sugerował, aby minister ,pr"* og.".icznych §7ielkiej Brytanii Anthony Eden poruszył pod."".

ńzmów w Moskrłłie kwestię wysłania na ziemie polskie Brytyjsko-amerykańskie.i komisji, która miałaby zapobiec eweniualnym konfliktom między przedstawicielami Polskiego Pństwa Podziemnego a Armią Czerwoną.

Bwjrrłq nie podjęli jednak żadnych negocjacji w te.i sprawiel, Z kolei deqrzje ieherańskie miały chirakter poufny i w zrvią3ku z tym nie mogły wpłynąć na działania polskiego rządu, zmierzające do większego i -crynnego zaangńowania zachodnich sojuszników w walkę 1.

T. Drozd, Operacja SOE pod kryptonimem KFrestoD).

Misja_bry- tyjskn w Polsce - ICąłtiSąS, ,,Przegląó Zachodń" 2005, nr 2, s. 178.

zbrojną w kraju.

''§7 obliczu zbliżĄącej się Armii Czerwonej do p&edwojennych granic Rzeczypospolitej, premier Stanisław MikoĘczyk nvrócił się 2I II 1944 r. do premiera ''Winstona Churchilla o zorganizowanie i wysłanie na terytorium Polski misji wojskowej.

Mogła ona koordynować pomoc militarną aliantów dla Armii Krajowej oraz vczęstniczyć w ujawnianiu przed Sowietami ośrodków Polskiego Państwa Podziemnego.

Dązenia te nie znalańy jednak pozytywnego odzewu strony brytyjskiej2.

§fkroczenie Armii Czerwonej w 1944 r. na wschodnie ziemie Polski przyniosło tragiczne doświadczenia, rwiązane ze stosunkiem ZSRR do rządu londyńskiego i podległej mu AK.

Rozpoczęła się realizacja stalinowskich planów podporządkowa- nia Polski3.

\W konsekwencji następowĄ aresztowania, rozstze- liwania i wywózki polskich żołnierzy, zwłaszcza oficerów, stano- wiąrych zagrożrnie d|a realizacji tych zamiarów.

Ta wroga posta- wa wymuszała na prrywódcach Polskiego Pństwa Podziemnego potrzebę większego zainteręsowania i zaangńowania aliamów ia- chodnich w sprawę stosunków polsko-sowieckich.

''§7 związku z tym, już 29 III 1944 r., szef Oddziału Specjalnego Sztabu Na- 9ze,l1ego lWodza płk. Michał Protasewicz pisał do szefa Sekcji Polskiej Kierownictwa Operacji Specjalnych (SOE - Special Operations Executive) płk. Perkinsa o przysłanie komisji między- alianckich w związku z likwidowaniem oddziałów AK na \7"łI- niu przez dowódców Armii Czerwoneja.

Następnego dnia Do- wódca AK gen. Tadeusz Komorowski ,,Bór" pisał do Londynu: 2.

J. Bines, Operation Freston.

The British Military Mission to Poland 1944, Saffron Walden 1999, s. 9; K. Komorowski, Armia Krajowa - siĘ zbrojne Polskiego Państwa Podziemnego,w: Operacja <Burza> i Powstanie Warszawskie 1944, red. K. Komorowski, Warszawa 12004), s. 32-33; A. Pospieszalski, Z misjq brytyjską w Polsce, ,,ZeszyĘ Historyczne" 2000, z.

133, s. 227; teńe, Z misją bryĘjslą w Polsce, w: Drogi cichociemnych, Warszawa 1993, s. 475; S. Kopański, Wspomnienia wojenne 1939-t946, Warszawa 1990, s. 379; J. Garliiskj, Poland, SOE and the Allies, London 1969, s. 216-217; Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie światowej, t. III: Armia Krajowa, Londyn 1950, s. 999.

3.

H. Bańoszewicz, Polityka Związku Sowieckiego wobec państw Euro- py Srodkowo-Wschodniej w latach 1944-1948, Warszawa 1999, s, 34-52; A. Skrzypek, Mechanizmy uzależnienia.

Stosunki polsko-radziecbie 1944- -195Ą Pułtusk 2002, s, 13-54, 4.

Płk Protasewicz do płk. Perkinsa, 29.03.1944 r., Armia Krajowa w dokumentach 1939-1945 [AK w dok.], Wrocław 1990-1991, t. ilI, s, 38ó.

98

M"-y wszelkie danę, że, Sowiety rozpoczną na nuzej ziemt akcję represyj nąi niszczycielską.

Są już wypadki rozbrojeń naszych oddrda- i rozstrzelania dowódców przez Sowiety.

Nalegamy na przysłanie drogą powietrzną Komisji Alianckiej, która była by świadkiem pocrynń Sowietów i mogła im przeciwdziłać5.

Sytuacja stawała się więc corv gorsza Premier Mikołajczyk poruszł ten temat na konfęrencjach z premierem Churchillem, a 9 kslietnia także w obecności zastępq sel,cetarza stanu USA Edwarda Stettiniusa6.

SOE podjęła kroki, zmierzające do zorga, nizowania takiej misji.

§7 czerwcu rozpoczęto kompletowanie grupy, która w obliczu reilizaĄi operacji ,,B|Jrza" mogła stanowić iiezaleznyzespoŁobserwatorów7.

Brakowałodeqlz-''1ipolityczne j, a Polacy coraz częściej ponawiali prośbf.

18 VII 1944 r. pre- mier Stanisław Mikołajczyk skierował pismo do premiera''Winstona Churchilla w sprawie wyshnia brytyjskiego oficera łącznikowego do''§7ilna i,,międzynarodowej misji akredytowanej przy polskiej *ładry podziemnej"9.

Brytyjczyq uzależniali jed- nak wysłanie takiej misji od porozumienia z władzami sowiec- kimilO, podporządkowując swoje relacje z Polakami dążeniom zachowania dobrych stosunków z ZSRRll.

Szczególnie niechętne było bryryjskie MSZ, dla którego wysłanie misji byłoby złama- niem postanowień z Teheranul2.

Mimo doniesień z Polski i próśb Ó przysłanie alianckich obserwatorów (zwłaszcza w świetle masowych aresztowań żoŁnierzy AK na Lube|szczyźnie i osadza- 5.

Dowódca AK do Naczelnego Wodza, 30.03.1944 r., AK w dok., t. trI, s. 386.

6.

J. Zamojski, Misja <Freston>,,,Najnowsze dzieje Polski.

Ma]eriĄ i studia z okresu II wojny światowej", t. IX, Warszawa 1965, s.209.

7.

A. Pospieszalski, Z misją brytyjslą w Polsce, w: Drogi cichociem- nych...; teńe, Z misją brytyjską w Polsce, ,,ZeszyĘ Historyczne"...

8.

K. Komorowsl<t, Armia Krajowa..., s.33.

9.

Mikołajczyk do Churchilla, 18.0''7.1944 r., AK w dok., t.

nI, s. 563- -564.

10.

Szef O. VI Sztabu Naczelnego Wodza do Dowódcy AK,2.08.1944 r., AK w dok., t. IV, s. 33-34; Wicepremier do Delegata Rządu, 9.08,1944 r., AK w dok., t. IV, s. 81-82.

11.

D, Stafford, Wielka Brytania i ruch oporu w Europie (1940-1945), Zarys dziejów Kierownict,,va Operacji Specjalnych (SOE) oraz vvybór dokumentów, Warszawa 1984, s. 220-221.

12.

T. Drozd, Operacja SOE..., s. 179; N. Davies, Powstanie 1944, Kraków 2004, s. 586.

99

nia ich na Majdanku)l3 deqrzja długo nie zapadŃa na skutek protestów Stalina.

Podjęto ją dopiero 2 paźńziernika pod silnym naciskiem Polaków i szefa SOE gen. Colina Gubbinsa, który we wrześniu L939 r, stał na cze|e brytyjskiej misji wojskowej w Polsce, a tęraz bardzo cenił polskich partyzantów, stawiając ich za wzór14.

5 X 1944 r. szef polskiej sekcji SOE ppłk Harold Perkins poinformował za§tępcę szefa sztabu Naczelnego §fodza, gen. Stanisława Tatara, o postanowieniu narychmiastowego wysłania do Polski misji, skłaĄącej się z trzech oficerów z łącznościowcami, pod kierownictwem doświadczonego w podobnych operacjach na terenie Jugosławii płk. Duane''a T. Hudsonal5, a w grupie tej miał znileźć się też polski ,,cichociem- ny", por. Antoni Nikodem Pospieszalski.

Polak był świetnym specjalistą od sprzętu radiowego, ucząc wcześniej w Polish Secret Training Station w Audley End w Essex innych ,,cichociem- nych" jego obsługi, ale przede wszystkim miał pełnić rolę tłu- macza16.

Brytyjcryq planowali wysłać na tęrytorium Polski naj- 13.

Szef Sztabu Okręgu Lublin do Dowódcy AK; 19.08.19,t4 r., AK w dok., t. IV, s. 148-149.

14.

D. Stafford, Wielka Brytania..., s. 45-46,220.

W dniu 19 wtześnia doszło do spotkania przedstawicieli brytyjskiego MSZ znecznikiem SOE płk. Johnem Keswickiem w obecności anonimowego szefa MI-6, zob. J. Bines, Operation Freston..., Saffron Walden 1999, s. 17; N. Davies, Po- wstanie..., s. 587.

Na temat miejsca Polski w SOE zob. J. Garlński, Polsła w Drugiej Wojnie Swiatowej,Warszawa 1994, s. l02-1M; teńe, Politycy i żołnierze, Londyr 1968, s. 7-102;T.

Panecki, Polonia zachodnioeuropejslra w planach Rządu RP na emigracji (1940-1944) - Akcja KonĘnentalna, Warszawa 1986, s. 69-73.

1 5.

Szerzej na temat jego jugosłowińskich misji w: D. Stafford , Wielka Brytania..., s. 96, 120-122, 203.

Płk Hudson przed skokiem do Polski spotkal się jeszcze dwulaotnie z premierem Churchillem i ,,vł cńery oczy" uzgodnili szczególy zadania, zob. J. Garlińskj, Polską w Drugiej.,., s.3|9.

16.

A. Pospieszalskl, Z misjq brytyjsk4 w Polsce,w: Drogi cichociem- nych..., s. 475-484; teńe, Z misją brytyjską w Pokce,,,ZeszyĘ Histo- ryczne"..., s.227-236; K. Wojakowski, T. A. Nowak, Freston.

Wiellra i ma-ła historia, ,,Gazeta Radomszczańska", nT 10 z 16.03,2006 t., htę://radomszczanska.strefa .pll archl l l _7 l 1/07.htm; J. Bines, Operation Freston.

The British Military Mission to Poland ]944,referat wygłoszony w czasie sympozjum zorganizowanego 22 XI 2004 r. przez Studium Polski Podziemnej oraz InsĘtut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie z okazji sześćdziesiątej rocznicy Powstania Warszawskiego, www.polishresistance-archive.org, s. 2; T. Drozd, Operacja §OE..., s. 184; J. Tucholski, Cichociemni, Warszawa 1984, s. 64, 138. l00

pierw jedną, a późniĄ następne grupy.

Ppłk Perkins tłumaczył: Jesteśmy przygotowani, żę po przybyciu tych obserwatorów do m[iejsca] p [ostoju] Nacz[elnego] Dowództwa fumii lGajowej.

i rozejtzeniv Śię w syttracji, będą oni musieli powołać dalszych obsĆrwatorów dla itworzenia podośrodków obserwacyjnych w głównń ośrodkach_oporu AK.

To jednakże będzie zalezeć od roałoju sytuacji i informacji, które od nich otrzymamyl7.

Po upadku powstania warszawskiego bieg wydarzeń,w Polsce był coraz bardziĄ dramatyczny.

Realizowany jeszsze plan ,,Burza" mił twarzyć polsĘ administrację na wyzwalanych ziemiach.

Jego częścią była jednak dekonspiracja partrzantki, co ułatwiało odd"i"ło* NK§7D aresztowania lv,nawanych za politycznie wrogich żoŁnierzy AK.

Sowieci zatrzymawszy na pewien czas ofeniywę, starali się rozpracować struktury Polskiego Państwa Podziemnego.

Czynili to poprLęz zrzucanych na qŁy frontu spadochroni arzy.

T akże żołnierze Armii Ludowej wycho- dzili z pówstania z legityrnacjami AK, wśród nich znajdowało się wielu agentów sowieckich.

Przenikali oni do działających na zachodnim brzegu§fisły oddziŃów.

Zapowiadało to kolejną falę represji po op*rrb**iu nowych terytoriówl8.

Polary najprawdo- podobniej żywili jeszcze nadzieję, że obecność na miejscu Brytyjczyków może spowodować zmianę postępowania, So- wietów, którzy ustami dziłaczy Polskiego Komitetu''§7yzwolenia Narodowego głosili nielegalność Rądu Polskiego w Londynie.''§7''arszawa przestała już odgrywać rolę centrum polskiego podziemia.

Dowództwo Armii Krajowej na pewien czas znalaz}o Śwo.ią siedzibę w Częstochowie, która organizaqjnie stanowiła część Okręgu Radomsko-Kieleckiego Armii Kra.iowej o Ęptonimie ,Jodła".

''W czasie wojny miasto to było ważnym punktem komunikaryjnym, przewożono przez nie najpierw wysiedlanych mieszkańców''§7''ielkopolski, a następnie''§V-arszawy.

Sporo tych tran§portów kolejowych, zmierzających w kierunku Rzeszy,''zatrzymywało się właśnie w Częstochowie.

''§0'' związku z qym miejscowa konspiracja nie szczędziŁa wysiłków, aby pomóc 17.

Ppłk Pęrkins do gen. Tatara, 5.10.1944 t., AK w dok., t. V, s. 5-6. l8.

r. rurtyka, Genórał Leopold Okulicki <Niedźwiadek> (1898-1946), Warszawa l98Ó, s. 52; A. W. Ga|a, Niepodległościowe podziemie zbrojne Częstochowy i okolic 1944-t956.

Olouchy Historii, Częstochowa 1993, s. 17, 101

rodakom.

Organizowano spontaniczne akcje humanitarne, noszono chleb i wodę.

Sanitariuszki z AK i Szarych Szeregów z opaskami Rady Głównej Opiekuńczej udzielały pomocy medycznej, roznosiły żywność ofiarom.powstania, Pruy tej okazji organizowano ucieczki z ffan§portu.

Zołnierze AĘ ukrywający się wśród ludności cywilnej, otrrymywali opaski RGO, dzięki którym mogli w miarę bezpiecznie oddalić się.

Później trzęba im było zorganizować ubrania i fałszywe dokumentyl9.

§7 mieście, w którym schronienia szukali liczni uchodźrcy, stosunkowo łatwo można było się zakonspirować.

§7 czasie wojny liczba ludności Częstochowy wzrosła o kilkadziesiąt tysięcy.

Niemniej przeniesienie Komendy Głównej AK wyma- gało olbrzymiego wysiłku organizaaJjnego.

Trzeba było uĘć dużą grupę osób20.

Miasto to było przecież kilkakrotnie mniejsze od ''W''arszawy (w 1939 r. w stolicy mieszkało 1 mln 289 tys. ludności, a w Częstochowię zaledwie 138 tys.21).

Atutem miało być centralne położenie Częstochowy względem Kielc, Łodzi i }Gakowa, a talźe symboliczne znaczęnie Jasnej Góry w polskiej traĘcjiz}.

Przybyły do Okręgu Radomsko-Kieleckiego nowy Dowódca AK, gen. Leopold Okulicki ,,Niedźwiadek" (wyzna- czony przgz gen. Tadeusza Komorowskiego ,,Bora", nominacja Prezydenta RP stała się faktem dopiero 21 grudnia23), 6 pńdziernika depeszował do Londynu: Jestem w Jodle.

Hallerowo2a musiałem ominąć.

Od .iutra zaczyftam więać co się da25.

19.

J. Pietrzykowski, Cień swasĘki nad Jasnq Górą.

Częstochowa w okresie hitlerowskiej okupacji 1939-1945, s.203,209; A. W. Gała, Niepod- ległościowe podziemie..., s. 14; S. Rybicki, Pod znakiem lwa i lłrulea.

Frag- mena wspomnień z lat okupacji, Warszawa 1965, s. 324-327.

20.

M. Ney-Krwawicz, Komenda Główna Armii Krajowej 1939-1945, Warszawa 1990, s. 367-386.

2|.

Historia Polski w liczbach, t. I, Państwo i spoleczenstwo, oprac, A. Wyczński et all.,Warczawa 2003, s. 361.

22.

^.W.

Gala, Niepodległościowe podziemle..,, s.

l0, 14; J. Garlinski, Poląnd..., s.217.

23.

Gen. Kopański do gen. Okulickiego, AK w dok, 22.12.1944 r., t. V, s. 199.

24.

,,Hallerowo" to kryptonim Podokręgu Zachodniego Obszaru War- szawskiego.

Zob.

M. Ney-Krwawicz, Komenda Glówna..., s. 367.

25.

Dowódca AK do Naczelnego Wodza, 6.10.1944 r., AK w dok., t. V, s. 36. l02

Zaraz tez, informował: Sztab Komendy Głównej rozrvijam w rejonie Częstochowy26, Tymczasem, 7 X 1944 r., 8en, Tatar rozpocz{.przygotowa, nia do zorganizowania zrzutu z misją bryryjrĘ.

Planowano, że przej-o*aZ ją będzie albo konspiracja Okręgu Krakowskiego, albo właśnie Radomsko-Kieleckiego.

Rozpoczęto uzgadnianie szczegółólł7, a 13 pńdziernika p1zerz|Jcono_ drogą_ lotnicą uczesiników misji do buy * Brindisi na południu ''Włoch28, Tam w znajdĄącĄ się na odludziu willi ,,La Silva" pod Fasano mogli oczekiwaĆ rozkazu przerzucenia do Polski29.

W nocy z 16 n^i7 pńdziernika zrzucono pod Piotrkowem płk. Romana Rudkońkiego,,Rudego", który miał poczynić przygotorrania_do przylęcia rnńli * Polsce3o, a 17 pńdziernika ppłk Perkins pisał do gen. Tatara: Odnośnie wysłania misji do Polski, jak Panu wiadomo jest naszym zamiarem, by ustanowić główną misję przy Nlt, DT AK.''

Owa mis.ia otrzl.mńa rozkaz pozostania prry jego boku tak długo, jak Kwatera Główna D.y AK będzie istniała nienaruszona, Dla"cel''ów otrzymania wiadomości z ol<ręgów, i wobec możliwych utrudnień w siybkim poruszaniu się pomiędzy Kwaterą 9óy"ą a okręgami, poŚt".ro*iÓ.ro ustanowić dodatkowe misje w_kłżdym **ż.riejr"ym^olrę8*.

Owe misje mĄą pozostawń przy Dctwach olręgol podczas mobiluacji, i poznstaną na miejscu w razie,roz- poczęąa otwame; walki t.,.]

Zińywszy, że warunki.

pogody.

y boh".

o tym cnsie roku są bardzo niepewne, chcielibyśmy jak 26.

Gęl.

Okulicki do Centrali, 7.10.1944 r., AK w dok,, t, V, s, 39, 27.

Gen, Tatar do Okręgów Radom i Kraków, 7 -10.1944 r,, AK w dok,, t. V, s. 38.

Ź8.

A. Pospiesza|ski, Z misją brytyjslą w Polsce, w: Drogi cichociem, nych,.., s. 476; teńe, Z misją brytyjrką w Polsce, ,?eszyty Historyczne"",, ..

ZZS; N. Davies, Powśańie..., s.588.

Kajetan Bieniecki jako dat_ę_py:y- bycia uczestników misji do Włoch podaje niedzielę |5 X, zo!.: K, Bie- niectJ., Lotnicze wsparĆie Armii Krajowej, Warszawa 2005, s,270, 29.

A. PospiesŻalski, Operacja Freston.

Misja Ę,y?j,l,"_w_PoJlc9 - 1 g44/ l 94 5,,Zćszvty Historyizne śtow arzyszeńa Klubu Kawalerów orderu Wojerrnego Virt"ii Mititarl''; 2006, nr 4, s. 5; Wspomnienia Antoniego Pos- pUŚzalsńgo uczestnilca operacji <Freston>, w: T. Drozd, Operacja SOE",, s, l90.

30.

J. Bines, Operation Freston..-, referat..., s. 3; T, Drozd, Operacja SOE..., s.

l81; K. Bieniecki, Lotnicze wsparcie..., s,2''10-27l, 103

najprędzej przygotować te misje dodatkowe i ich wysłanie do Polski3l.

§7 odpowiedzi gen. Tatar proponował: ZakJadam, że Freston będzie pnydzielony do Dowó&nva Naczelnego Polskiej Armii lGajowij, -gdy "oŚt".rie ono " po-wrotem zorganizowane, i że ta sama misfu ''będzie mogła być prry- dzielona do Dowódry olcęgu, w którym Dc"two N".i.

Ń Ęł1.

=,!:_.:Ł.*{r,_bg.

Obeinie walcą jedynie trzy ok ęgi łRADOM, ŁODZ i KRAKO§Q, a więi jedynie dwie dojatkowe misje b.ędą..natychmiastowo potrzebne.

jrk .p."*y przedsawiają się w chwili obecnej, Freston zostanie wysłany w piirwsą odpói y_,_..dlią 4]l !.rów noc, i spuszczony w okoiicy VIŁOSŻCŻO-§7łKONSICE (Olaęg ĘF-l, a d*i.

n.§tępne misje powinny Ęrć ov.ła".

-_ l..** dó Okr_ęgu_Ift"ko*skiegó r.,.r - d;"g" ado Okręgu Łódzkiego [...].

Cay rylko Śytuacia w Ókresuwarszawskim się wyjaśni, trzecia misia''powinna bve *rrrł*"''f,o tego okręgu [...].

Ponadto dwie miŚie ioda*owe porJi.,nu b.rre przygotowane na przyszłość dla działania "" ŚL4SrÓ i w OLęgu Poznańsko-Pomorskim32.

Tymczasem sytuacja nagliła.

Informacie ze wschodnich tere- nów.

Polski.były coraz bardziej dramatyczne.

Szef sztabu Olręg, Lublin pisał: .

, S.tałe 9Y"*y milicji obywatelskiej dla oczyszczenia terenówz żołnieny AK w powiecie lubekkim.

ńe, sądu iontrzelńa 38 żJ- nierry AK.

Propaga9d1 PK§flN nuLywa nas bandytami, mordercami, fa- szystami, pachołkami Hitlera itp.

Oficerowie i żołnierzę AK- internowani w Brześciu, wywie- zieni do Kazania względnie Riazania.

Terror NK§7''D 9ki sam jak Gestapo.

Interwencja konieczna, ^ , §owie9i Tódą że wojna z Polakami i z Anglią ńieunikniona.

Ęb"ją mienie państwowe i prywatne, *y*Ółi" na wschód.

Oburzenie i rozgoryczrnie tudnbSli bardzo Óuze, moze dojść Jo walki33.

_ 31.

Ppłk Perkins z SOE do gen. Tatara, 17.10.1944 r., AK w dok., t.

V, s. 7ó-78.

32.

Szef Oddziafu VI do ppłk Perkinsa, l9.t0,1g44 r., AK w dok., t. V, s, 81-83.

,33.

Szef sztab9 9k ęgu Lublin do gen. Kopańskiego, 19.10.19,M r., AKw dok., t. V, s. 8ó-87. lo4

§7 aviązku z miejscem przebyvrania gen. Okulickiego, 7 którym mis.ia miała się przecież spotkać, zrzut planowano zręa- Iizować możliwię blisko Częstochowy.

Nad całością miał czuwać §(ydział Zrzutów KG AI(34.

Ostatecznie wybruno zruatowi9k9 "Ogórek" na polach wsi Bystrzanowice.

Na mapach obiekt byłum''ieszczony -31 km na południowy wschód od dworca kolejowego w Częstochowie i posiadał wspołtzędne N 50s41''00"E !9s3I''40''35.

Gospodarzem terenu był Częstochowski Inspektorat Armii lGajowej, który posiadał jeszcze_kilka miejsc, gdłe można było dokonywać zrzutów, wśród nich:,,,Trawa" - pastwiska między Kopaninami, Przyrowem a Sw. Anną; "Oleandei'' - pola koło Dąbrowna, Mykanowa; oraz Raków k.

Częstochowy.

Placówka wywiadu lotniczego AK |iczyła.koł.

.?9 ludzi, a kierował nią por. Tadeusz''§7''ięckowski ps. ,,Czumak"36.

Częstochowscy partyzanci mieli spore doświadczenie w przyjmowaniu zrzutów.

Tą drogą otrzymywali często broń: "Steny", ,,Piary" przeciwpancerne oraz broń krótĘ i amunicję.''§7 zasobnikach były takźe lekarstwa, radiostacje nadawczo- -odbiorcze, sprzęt saperski, mundury, pieniądze, a nawet alkoho- le i substanĆje odunĄące potrzebne w pracy wywiadowczej.

Znalóem umownym dla przygotowująrych zrzutowisko parry- zantów byŁy usłyszane w radiu melodie - partyzanci mówili żartobliwii: ,,kujawiaczki" i ,,poleczki".

Nadawano z Londynu o umówionych porach, ^ - i^|rżności od ilości i tonacji _ tych utworów mv|cznych polscy partyzanci wiedzieli, gdzie i kiedy mają czekać na nadlatujący samolot.

Dla zrzutowiska ,,Ogórek" odpówiednie były piosenki: ,,''§7ojenko, wojenko" i ,,Z dymem poŁar6w".

Audycje z melodiami powtarzano o umówionych po- 34.

Z. Zielińskl, 7 Dywizja Armii Krajowej, Warszawa 2004, s,97-98, 35.

K. Bieniecki, Lotnicze wsparcie.-., s.249.

36.

Ins|rtut Pamięci Nmodowej w Katowicach [IPN Ka] 03żPł, Akta administrac}jne Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych_w Katowi- cach - Wydział III - MateriĄ doĘczące byłych członków ,,Dowództwa Lotnictwa;'' KG AK z terenu Częstochowy, cz.

1, k. 142-143, Plan opera- cyjnych przedsięwzięć do sprawy obiektowej pod krypt.

,M9nop9|-V" zńiónający do -zabezpieczŃa b}łych zrzutorłisk z okresu okupacj!

ry terenie póiviatu częsńhowskiego Ź S.OZ.IO54 r.; tamże, k. 4-5, Wydział III WUbP w Katowicach do Depańamentu III Naczelnika Wydziału IlI IMBP].

Raport o wszczęciu rozpracowania obiełtowego_ z 7.08.1951_r,; ,H, Śzołdarska, Lotnictwo Podziemia czyli dzieje Wydziału Lotniczego KG AK, Warszawa 1986, s. 64-65.

105

rach.

Do 1943 r, szefem zrzutów w częstochowskim Inspekto- racie AK był por. Henryk Furmańczyk ,,Henryk" "tVrły Heniek", późniĄ jego brat''§7''acław Furmańczyk,,§facek", a pod koniec 1944 r. kpt. Edward Kozłowski ,,Leon".

Zrrutowisl<a ochraniane były świetnie dowodzonymi i doświadczonymi oddziałami leśnymi.

Zrzucony z samolotów ładunek wybrani najpewniejsi żołnierze zabierali do ukrrtych bunlców.

Nawet Inspektor AK przyjeżdżł tam na kontrolę z zawiązanymi oczyma i dysponował otrzymanymi materiałami tylko na rozkaz dowódcy, Okręgu lub wrznaczonej jednostki wojskowej.

Na zrzutowiskach tych czasami przyjmowano też lu.dzi, kiórych nalczęściĄ przeruvcano w inne rejony Polski37.

.

\(/ obliczu_ planowanego zfrLlJtu misji bryryjsl<lĄ, 2I pń-dziernika poinformowano dowódcę Okręgu Kielecko-Radom- skiego o jej ,celach. lW depeszy zaznaczano, Że misja jest przezna- czona przede wszystkim dla Komendy Głównej, jednak miała zająć się także sprawami Okręgu ,Jodła".

Brytyjczyq, mie|i obserwować działalnośćAk i meldować swoim *łńom w Lon- dynie ,,o sytuacji, planach, nastrojach i potrzebach ĄKD38.

Zada- {1m misji było wysondowanie, jakie stosunki panują międzyAK a Armią Czerwoną i innymi zgrupowaniami part/zanckimi.

MiŃa dołozyc starań w celu ewentualnej poprawy t/ch relacji.

Brytyjczykom nie wolno było brać udzińu w walkach, chyba''że w obronie własnej.

Dowódcy okręgu polecano dołozyćwszelkich starń, celem ułatwienia pracy misji, poinformowano go też po- uĄie,le jeden z oficerów - kpt. Curry to por. §fojskńokkiego z.

OddziŃu Specjalnego39.

Zaruz też, w nocy z 2I na 22 pł- dziernika rozpocz{a się pierwsza próba dokonania znutu.

Ćałą grupą dowodztŁ płk Duane T. Hudson z SOE, a podlegali mu: kpt. Tonny Currie (Antoni Pospieszalski), -j.

Petei Solly- -Floock, mjr Peter Kemp, mjr Alun Morgan i st. sierz.

Donjd Galbraith.

Jednak ze względu na niesprĄające warunki 37. IPN Ka 00144/452, d.

l., Tęczka personalna, k. 14-15, Informator ,,Nowak" - Doniesienie 3 z l5.0|.l95l {.;k. 17,Informator,,Nowak''- Doniesięnie 6 z |7,05.1951 r.; IPN Ka 032122, Akta administracyjne..., cz.

1,k.92, Informator ,,ZD" - Doniesienie agenfuralne z l7.12.19Śi r.

'' 38.

Szef Oddziału VI do Okręgu Radom, 21.10.1944 r., AK w dok., t. V, s. 89-90.

39.

Tamże.

106

atmosferycznę próba okazŃa się nieudana.

Pomimo tego, dalej ""cho*arro pełną gotowość wykonania zadaniaaO, §( tyrrrczasiJS"i.ły sztab AK wfaz z,gen, Okulickim 7:nay dował sii w Częstochowie.

Część Komendy Cłównej dziŃała w Piotrkowie Trybunalskim i Krakowię, 9 cłym informował Lon- dyn w depeŚ"y z 26 pńdzięrnikaal.

Ponieważ front się uŚt"bili"o*ł, nastąpiło rpór.

""gęr" czenie |icznych polskich grup leśnych po ''r..orrii niemieckiej.

Z kolęi ''W''ehrmacht czynił .yriłki, imierzające do ocz,yszczenia swego zap|ecza 7 party,an, tów.

Armia C"Ćrwona nie atakowała, więc Niemcy mogli teraz skierować przeciwko podziemiu znacznie większe siły niż dotychczas.

-AK cierpiała na brak broni, amunicji oraz umun- duńwania.

§7 konsekwencji polskie oddzińy dostĄ.

r9zkaz zmniejszenia stanów osobow/ch - częściowej .dem_obilizacji .horyĆh, źle umundu.o**y.h i ź|e vbrojonycha2, Jednostki zmniejsryły się nawet do 206/o stanu osobowego w stosunku do ,i.rp.r''i*''i''*ńśrri".

Zyskano wleks,za_ ruchliwość, ale teraz do *yńorr".ri" większych zadń trzeba było współprary kilku grup, T^kż, zrzutry, ze względów bezpieczeństwa, musiĄ być ochraniane jódnocześnió przez kilka oddziałów bojowych, ale podejmowańie walki było-ryzykowne ze_wzg|ędu na niemieckie i.pr.rj. i notoryczny brak amunicji.

§7 z-,,liązku z, tym, pod """t i.* zapytania zna|az}a się sprawa zapewnienia bezpieczeń_ stwa misji brytyjsl<tĄa3.

Mimo *r''rlrtkó kolejną, nieudaną ze względów pogo- dowych, ptóbę przerz.r..rri" do Polski misji brytyjskiej pgdjęto tS iirtop"d".

Ń .y- czasie tylko nieliczne lory kończyły się ,,rk .r.ń, i tak w noq z 22 na 23 listopada 7łogl samolotu pilotowaneg o prLęz Henryka Jastrzębskiego dokonała pomyśl- ,r.go "rz.r.l.i 14 zasobników i 12 paczek nld {acOryk_a.zapasową (ojd"lo.,ą 7 km na północny iachód od "Ogólka.'')

9 k,1p: ionimie ,,Ognicha"aa''.

Zę wzg|ędu na liczne braki broni i 40.

Zastępca Szefa Sztabu Naczelnego Wo&a do gen, Okulickiego, 28.10.1944 r., AK w dok, .t.

V, s. 106.-- 7t.

Oo*Oa"a AK do Centrali, 26.1O.t944 r., AK w dok,, t, V, s, 99, 4i.

Komendant Okręgu Radoń do Centrali i Dowódcy AK,4,11,1944 r., AK w dok., t. V, s. 115-116.-'''' łr iń"r{dant ''Okręgu Radom do Centrali, 15,11,1944 r,, AK w dok,, t. V, s. 135-136.

44.

K. Bieniecki, Lotnicze wsparcie.,., s, 284, 107

amunicji, był to zrzut długo oczekiwany.

.

Y.&p.rz gen. Okulickiego z 2Ż \istopada, znalazła sięopinia, że wobec rozproszenia polskich oddziałów, osłabnięcia iogólnego wyczerpania po liiznych walkach z Niemcami ,,rap.orty Misji Brytyjskiej w tej sytuacji mogłyby nam racĄ zaszkodzić niż pomóc"45- §(/'' zvłiązku Ź .y^| doniesieniami Ź \*jy.i przesileniem.w polskim rządziĆ (dymisja premierastanisława.

M ikołajczyka, który podczas konferincji'' w ilrloskwie dowiedział się o postanowieniach teherańskicl i zdradzie polskich,il.:::r9y_ lrzez aliantów zachodnicha'') Brytyjczyq cza§owo (27 XI-22X1I) wstrzymali prdot ich misji do''PJskiaŹ.

Choć.nowy polski premier Tomasi Arciszewski był przywódcą 1o1Ąstórv,.t9 jego rząd miał wyraźnię negatywny ,tororr.k doZSRR.

i był bardziej ostrożny wobic'' Brytyjczyków i Amerykanów.

§7ielu mieszkańców Zachodu, *iĆrrĄqr.h * dóre intencje S,talina, było przekonanych, że now/''polski gabinet to ,,banda ękstiemistów o antysowiickim nastawieniu"as.

pogłębiało to tarcia wokół sprawy rv/słania misji do Polskia9.

T)rmczasern Niemcy, *ykorzyrt.rją.''t..rdny ń partyzantów okres zimowy, przygotow/wali obławy.

§7 połowie grudnia przeprowadzili w Cięstochowie nieńdaną'' próbę aresztowania członków Komendy Głównej AKso.

§7 Boże Narodzenie t944 r. ponowiono przygotowania do zrzutu bryryjskiej misji ,,Freston".

Samolot, kt-Ory i,ystartował z |"ry * Brindisi we \7łoszech, doleciał nad Polskę.

Jednakkrąząry_blisko god_zinę nad ,,Ogórkiem" i lotniskami "apasowyrnipilot ,,Liberatora" Edmund -Ladro i jego załoga, w ktOr.j zyajdował się wybitny polski lotnik gen. Ludomił n"yrki, "iódostrzegli świateł placowek, musieli zawrócić.

Dopiero ńastępn.j nocy z.26 na 27 grudnia udało się zrzucić nad Blntrzano*i.^"mi wszystkie zasobniki i paczki.

§7yskoczyli też skoczkowie (pięciu, 45.

Gen. Okulicki do Centrali, 22.t1.1944 r., AK w dok., t. V, s. l45- -l46.

{.

q.

Mlłołajczyk, Polska zgwałcona, Warszawa 2005, s. 80-84.

.

_^4!.

9"";.

J?lar_do_ gen. Okulickiego,27.|1.1944 r., AK w dok., t. V, s.l50; J. Garliński.

Poland..., s. 2l7.

48.

N. Davies, Powstanie..., s. 585.

49.

T. Drozd, Operacja SOE..., s.

l81.

50.

C. Gurtman ,,Mocny", Armia Krajowa w Częstochowie i okolicy walczy.

Wspomnienia, Częstochowa 1996, s. 54-58.

108

gdy ^r, Alun Morgan został jeszczr we §7łoszech wycofany z misji ze względu na stan zdrowia)51.

W dr.rgid"ień Świąt Bożego Narodzenia, w kilka minut po godzinie 2i por. Franciizek Makuch ,,Roman" (kierownik refe- i",..

po.rz,riów powietnnych ryts) pwł na zrzutowisku o kryptonimie ,,Ogórek" w Bystrzanowicach BryryjsĘ Misję \roj- ,t oią w Polsce ]Freston"5z.

Składała się ona tetaz z cztęrech ofi- cęrów i sieri;anta radiotelegrafisry, który przy pomocy trzech radiostacji krótkofalowych uirrymywł. łączność z bazą angielską.

Polscy partyzanci pomogli przybyszom zwinąć spadochrony, oybko "gr.iti ,""pjor.

." zrzutowisku ogniska i załadowali na *o"y p"j".-niki z bronią , zrzltcollę przrz ,,L7beratora", z którego ,k"kali c"łonkowie misji.

Zakwaterowaniem i ochroną za,lmowŃ się komendant podobwodu por. Jan Dzitkowski ,,Drużba", Do pierwszej "słon/ Bryryjczyków został pvydzielony oddział por, Śtanisława ''W''encla ,,f*".d.go"53, który w tym czasie stanowił III kompanię II batalionu 2Ż.

pułku piechoty5a.

Był oddziałem 5l.

Repoń on the British observer Mission despatched occupied_Poland 26th decómber 1944, w: J. Zamojski, Misja <Freston>>",, s, 225; §o- -.nO*t Okręgu Radom do Bazy Oddziału VI we Włoszech" 3,01,1945 r,,łr * Oot., i] V, ,.

223; K. Bieniecki, Lotnicze wsp9rcje_".:z s, 28j-28]- ąń-ĄS|; P.''A.

Szudek, Freston wylądował, ,Jydzień Polski", Londyn 17 VI 2000, s. 13.

52- Z. Zielińskl, 7 Ęwizja..-, s.99.

Ś:.

l. glrr"r, Operótion'' Fresfoz..., Safaon Walden 1999,.

s, Ę; ,Z, Zieliński, 7 DywŁja.,., s.2|; Z" Walter-Janke, W Armii Krajowej na _Slqsku,["t"*ló rqSO, Ś Zil; l, Pospieszalski, Z misją bryujs@ w Polsce, w: ńiigi "t"lro"ie^nych..., s. 477; ieńe, Z misją b,ylyj,ką w Polsce, ,Zęs* Histiryczrre"..

., s. ZZg; Wspomnienia Antoniego Pospieszalskiego",, s,_191;i.''

Ńf;, Wenrel Sfu;i§aw,,,Zeszyty Historycane WiN-u" 2005, nr 24, s, 321-327.- Sł P"łt wchodzil w skład 7.

DywŁji AK, której dowódcą !rł_ płk Karol Gwido Kawński ,§zesław", ,,Wujek''.

Dowódcą 27, pułku pjechoty Ńi".łu*,,był w tym czasie mjr Fńciszek po]korłski ,,Stefan", ,,Korsak",i tut"rio"" ,,ąosrńł, _ por. Sianisław Sojczyński ,,Warqryc", ]I batalionu-,,Ćłi{ł; - {Ót. Mi"crysła* Dąbrowski,,Ciih}",,Tymawa".

Archiwum Pań-;ń;; wĆzęstochowie [APC], Inspektorat''AK w Częstochowie, sygn, 24,l r Ńvt"" pracowników etatowyń z Z!,lz!!aa_r; Tatlże, sygn, 2ó, k, o, rrł"rai_"t''c.ulDra 20124 Lz 2ó.t2.1944 r.]

L.

522; Tamże, k. 8, Czata.

ilo"ii.".nl. kasowe za okres''oo tts do 20lr[1.01.1945 r, _ 20.1.1945 r.f ,- ń|SiZ.tS45 r.]; Repoń on the British Observer Mission",, s, 228-229; i.-ńrrłi"ti, Działainośi Inspeldoratu Częstochow,skkgo ZWZ-AK *__|y"t]?iióiiioi żrchiwalnych,i : Armia Kiaj owa okręg Radomsko_Kielecki.

109

leśnym, którego jednym z zadń była ochrona zrzutów, doko- nywanych przez samoloty angielskie55.

.

W grudniu 1944 r.

Kom- pllria ,,Tw_aldego" liczyła już zaledwie około 40 osób, w tym kilku, Anglików - jeńców zbiegłych ze Stalagu 334 Lamsdorf (Łambinowice)56.

§7 zńq,ku z rym w osłonie zrllJtu, oprócz ludzi,,Twardego", znaleźli się takze żołnierze legendarne§o na tym terenie por. Jerzego Kurpińskiego ,,Ponurego", dowodzeni przez jego zastępcę por. Stanisława Bączyńskiego ,,Basa" (Kur- piński zo9tał urlopowany i odwołany do Częsńchowy), stano- wiący I,I kompanię II batalionu 27. pułku piechoty AKIZ.

Jeden z członków misji wyskoczył 900 metrów od placówki.

Był nim kpt. Antoni Pospieszalski, który tak wspominł tę ,ro., Ędowanie nie odbyło się całkiem bez prtygód, Hudson iKemp podukli się na zamarzniętĄ grudzie, ja lvyŚkóczyłem o parę sekund zawcześnie i wylądowałemiam iedón w polu daleko Óoza placówĘ.

_Ąe po niespełna godzinie znaleźliśmy się wszyscy nie ty.lk9 na placówce podserdecŻną opieĘ oddziału po..

Twarł.go, ale, i w przestronnym rviejskim dbmu, przy sum zastawioniń stole, w towarzystwie całej masy ludzi, żołiieizy i cywilów, star/chi młodych, dostojnych pń i uroczych dziewcząt.''

Nie wy$ądało to bardzo konspiracyjniÓ.

ł |ea""ł czuliśmy się''całkiem Śłriir.r- nie, bryry..jski mundur (bo byliśmy * batilediessach) zdawał się rzeczą tak samo naturalĘ jak w Anglii.

Na samym wstępii przekonaliśmy się na-macalnie, że noc vi okupowan.j rok..

j..t aqt9rlqły 7 sesji naukowej.

Red. A. Massalski, S. Medycki, Kielce 1999, s. 90-91; W, Zaleski, Dziąłanią zbrojne i konspiracja nahemi Częstochow- ńiej w latach 1939-1947, s. 120; Z. Zielińsń, Orfu Ziemi Częstoihowskiej, Częstochowa 1999, s. 76,82).

__ .l5.

APC, Inspektorat AK w Częstochowie, sygn.

25, k. 11, RozkazKa/Gra L.

272/20114 z 20.11.1944 r.

_ 56.

Przesłuchiwany później ptzezbezpiekę, Wencel zeznawal, że ,,1lośćczłoŃów oddziafu była następująca: od, pńdziemika 1943 r. do matca 44r.

27-mil ludzi, od marca 1944 r. do pażdziemika 44 r. 160, od pńdziemlka 1944 r. do rozbrojenia przez Atmię Czerw[oną] 33 ludzi.

[...]

W listopadzie 1944 r. batalion zostal rozpuszczony, zoŚtałó 2 oddzia§, u mnire było 36 ltldzi, a pod dowódźwem [...]

,,Basa; I..,) 23 |udzi".

IpŃ Ka 021838, t.

2,k. 202, Protokół przesfuchania Stanisława Wencla z 3.02.1945 .,: 9.d.

Zob.

tez: A. Pospieszalskl, Z misją brytyjską w Polsce, w: Drogi cichociemnych..., s. 477; teńe, Z misją brytyjską w Polsce, ,,Zesz{ty Historyczne"..., s.229; teńe, Operacja Freśon..., s. 7; J. Bines, Op"rońo, Freston..., Saffron Walden 1999, s. 47; N. Davies, Powstanie..., s. 588.

_ 57: A. W. Gała, NiepodlĘościowe podziemie..., s.

l7; Z. Zielińskl,OrĘ Ziemi Częstochowsbiej..., s. 88-92,95.

110

polska.

Moi brytyjscy towarLvsze byli bardzie.i zdumieni niż ja58, Poniewź na okJes zimowy w oddziałach pozostali rylko dobrze umundurowani i uzbrojeni żołnięrze, a dowództwo przed odbiorem tak wźnych gości wyposńyŁo ich dodatkowo w nowe mundury, broń i amuńcję59, płk H.,d,o" jń na wstępie miał powiedzieć: Kiedy startowaliśmy t...

J żegnła nas polska,kompania wojsk regularnych, po wylądowaniu wita nas_polska kompania parry- ,ńrk^.

Ńi.

*ia"ę''*iędzy nimi różniffo, Oficerowie angielscy dyskutowali z żołnierzami AK, starając się zorientować w ich nasirojach i stosunku do nadchodącej ,Ąrmii czerwonej, rozmawiali z przedstawicielami Armii Ludo_ wej, chcieli też iawiązaćŁ+ul"S9 z Narodowymi Siłami,Zbroj- ńi 6"ra"o interesowała ich nrygada Świętokrzyska6''), Ro1- rriawiający z przybyszami por. ,,Twaidy" nie poznał konkretnń celów''mLji,''którą osłaniał, ZdąiyŁ się jednak zorientować, żę zadaniem ''jej byŁÓ obserwować działalność AK, zapoznać się z pi".*-i, "".,ro;"-i i sytuacją polskich partyzantów, ,Twardy" podej rzewał .r"#., ł. piObo*ano osiągnąć.

porozumienie między ir"ąd.- Londyńskim a komunistami (w grudniu 1944, r, PK§7N przeksztłcił się w Rząd Tymczasowy), Po wojnie relacjonował: Charakterichzamiarów,iakizainteresowaniebyłoróżnolite, pocłąwszy od naszego tj. polskiego zyciątytowania, a skończyw- szy na zarnter..o*"[i,ih polirycznyó, \7ypyrywali się,o wszyst- kÓ, a nie rylko mnie, ale kogo spotkali, obojętnie czy to był patty- zant, wieśniak czy robotnik, inteligent,_ cry Akowiec, czy Becho- wiec, NSZ-towiec, Al--owiec, [",] -chodziło im przede wszystkim o nasz ogólny stosunek do Rosji62, 58.

A. Pospieszalski, Z misją brytyjską_w_Polsry, w: Drogi cichociem- ,y"t."..,''r. ąli;''iĆńi, Z -Xią irytyiŚń w Polsce, ,fleszyĘ Historyczne"",, s.229.

59.

Z. Zię|ińsk:, 7 Ęwizja..., s.98, 60.

Z. Walter-Ianke, W Armii Krajowej", 61.

A. Pospieszalski, Operacja Freston",, s,7, _ Ći.

iPN ii, ,ys".

Óabg ńkta operacyjne.- Wencel Stanisław, t, 2,u, Ź,t.-lll-, ńńirrl" W"rr"iu Stanisława pieudo ,,TwarĄ", b,d, 111

Rozmawiali tal<ze z.rosyjskimi skoczkami oraz ze zbiegłymi jeńcami rosyjskimi, znajdują,q,mi się w oddziale63.

vr aniu ao Y]I ,!94!

r.

,,Twardy'''' .otnymł ,orń odprowadzenia misji w okolice Lasów Rędzińskich w powiecie radlmszczańst i-.

ćięr- szy spf7ęt 3djo*y pozostawiono w Ęjówce w lasach złoio.

potockich.

Zabrano ze sobą dwa standardowe aparaty radiowe, dzięki którym utrzymywano codzienną łącznośĆ z Londynem.

Trasa przemarszu przrbiesł^ * pobliżu miejscowości: Przyrów, Dąbrowa Zielona, Cielętniki, Sikursko i Żytno do Wiyri., gdł: ł".

całonocnym marszu zakwaterowarró i.h w majątkuZofii Rubac|o*:j, Na miejscu p.rzęjł ich dwudziesropię.io- osobowy oddział.

bojowy ppor.

jar.fi Koteckiego .:[ryirty"uł.

l am .tez uczestniry |pii sqo$ali się z dowódcą 27. pp Ąr. Franciszlciem Polkowskim,,Stefanem".

Następnie io.rrli''ao ńi K3tarzyn9w,_ gdzie w dworku Dembowski.}"

*rpOl.ri. z innymi oficerami Ak (wg relacji zbigniewa zielińskiejo obecni Ji.ii 63.

Tarnże.

_ 61..lPN Ka 021838, , Akta operacyjne - Wencel Stanisław.

t.

3. k. l05.

,Płl*,* r"::łuchania podejrzaliego \łencla Stanisława i)3. i d.

1 95;; iPŃ 11 Y11o,1.:.1kĘoperacyjne - Yęn::§t""isław, t.

4,k 3-4, Protokół prze-sluchanta Staruslawa Wencla z 23,10,P.r.]; Report on the British obsżrverMission..., s. 226-227; A.

_PospieszalŚlr",''Z ńxją Urytyirń; b;ń;,'';,Drogi cichociemnych..., s. 477iteńe, Z rNiq b;ńyisĘ"; F"ir";,-,i;LńH.istory-czne"..., s- 229: teńe, operacja rrćsion.,.,''ś.7i Wspomnien|i, iłń niego P ospieszalsĘęso,.., 2.

1 92 (Polpi9szalski podaje, ż.''.uł;;;Y ;;;;- marsz odbył się z 29 na 3_0 grudnia); J-.

Bines, Operaiion Freston.,., Śułrroo Y:l{=^ lS99 z |.

49; Z..

Zięliński, aryryisia Misja Wojsko;.

ŚÓEFRESTON l944/1945,,,Niepodległość i Pińięć'' 2007i tv r, ś. roi-ioi.

s.

Wencel podczas przesłuchań w -UB zemaw ał, że rozkaz został wvdanv ŁTj1 p.p§ {vsm1l1a Zywockiego ,,Wujka", który miał być dowóócą Ź.

DywlzJl.

Piechoty.

Nie znajduj.e.

to- jednak potwierdzenia w -zródłach (zob.przyp.46, atakże., Z. Zielińsk,:,7 Dywizja,.., s. 20-2l; J. Rell. st*ńiń organizacyjne SZP-ZWZ-AK olcręgu Radomsko-Kielecńeso i ori"iiri"ii z:nt:crowq,|ych, w,.

Armia Krajowa Olcręg Radomsko-Kieńcki.,...: r3--iÓ: Z. Zywoc|,l w czasie ,,Blltzy'''' został,miańowany aowOOcą powŚ":ń": iŚ.

DP.- nie_udało,się jej o§tatecTie_sformować.

Był dowóóą I;#d;ń Radom j Ę'' *uO,,_ Radomskiej (J. Rell, Struktury..''., s. 68-69; W. borzobo- |2t!: KJo(!?,,.

Okręg Radoms ko- Kielecki ZWZ-A K 1 93 g- t g;4 5, Warszawa 1 988, s., 439).

_Najprawdopodobniej były partyzant pomylił ppń Zvg-*t" !w99Ę9so ,,Wujka" z faktycznym itow-Oacą Z.

Or płk. ńi.or"ń-C*ńKawińskim,.

_noszącym tlkz9_.

pŚeudonim,,Wujek'''' irrł.

N"y-Xrr".*i.",K?rgłaq Główna..., s.

l l7).

Nió można natomiaŚt wykiuczyć, Ź";;;;;;i.;misji, która miała mieć swoją zasadniczą część nu poal.gtfr Żyr*''tń-, terenie, nie objął on nad całością dowództwa- urat< 3eani''t na td o.*"ao*.

l12

być m.in. dowódca 74.pp, a także dowódcy mniejszych jednos- tek kpt. Florian Budniak ,,,Ą,ndrzej" i por. Miecąrsław Tar- chalski ,Marcin"65) przywitali Noory Rok66.

Rankiem l I 1945 r. oddziŃ ,,''§7''arty", osłaniający misję, stoczył walkę ze zb|iżĄącą się do dworku Dembowskich w Katarzynowie niemiecką kolumną pancerną, składającą się z 3-5 czołgów, transporterów i motocyklistów.

Podczas ewakuacji misji zginął jeden z żołnierzy osłony, kpr.

Janusz ,,Newada"67.

§7 ręce Niemców dostały się bagaże i jedna radiostacja.

Sami uczestnicy misji i oddziŃ ,,''§7arty" zdołali jednak przedrzeć się do lasu68.

Do ochrony Brytyjczyków dołączył oddział por. Ka- rola Kutnickiego ,,Kruka".

''§(/'' dniu 3 stycznia w leśniczówce Zacisze w nadleśnictwie Gidle, kilka kilometrów od Małego Jackowa, członkowie misji ,,Freston" spotkali się z Komendan- tem Głównym AK gen. Leopoldem Okulickim ,,Niedźwiad- kiem" i płk. Romanem Rudkowskim ,,Rudym", kt6ry był nieformalnym członkiem misji.

Przybyli też: dowódca Olrręgu ,Jodła" AK płk Jan Zientarski i szef sztabu Komendy GłównejAK płk Janusz Bokszczanin ,,Sęk".

Rozmawiano na temat aktualnej spuacji w lraju, omawiano położenie Armii lGajowej i jej relacje z Narodowymi Siłami Zbrojnymi i Armią Ludową69.

Kluczowa ocrywiście była postawa wobec ZSRR.

Płk Hudson zapamięałl.

65.

Z. Zielińskt, BryĘjska Misja Wojskowa..., s. 160-161.

Od 1.01.1945 r.

Mieczysław Tarchalski byl kapitanem, zob. Z. Szymczyk, Mieczysław Tarchalski (1903-198l).

Przyczynek do represji komunisĘcznych AK, ,,Niepodległość i Pamięć" 2006, nr 1, s. 8ó.

66.

Report on the British Obserl,er Mission..., s. 22''l; Wspomnienia Antoniego Pospieszalskiego..., s.

l92.

67.

Tamże; Z. Zielński, Brytyjska Misja Wojskowa..., s.

l61-162; Ten- że, Baza leśnych ludzi, Warszawa 2005, s. 15; J. Kotecki, BryĘjska Misja Obserwacyjna <Freston>.

Relacja oficera plutonu Osłony AK <Warta>, ,,ZeszyĘ Historyczne Stowarzyszenia Klubu Kawalerów Orderu Wojen- nego Virtuti Militari" 2006, nr 4, s. 16; J. Bines, Operation Freston..., Saffron Walden 1999, s. 53. ó8.

Gen. Okulicki do gen. Kopńskiego, 5.01.1945 r., AK w dok., t, V, s.228-229.

69.

J. Kotecki, Brytyjska Misja Obserwacyjna.,., s. 16; T. Drozd, Operacja SOE..., s. 182; A, W. Gała, Niepodległościowe podziemie..., s. 18; A. K. Kunert, Okulicki Leopold, w: Słownik biograficzny konspiracji war- szawskiej 1939-1944, t. II, Warszawa 1987, s. l4l.

l13

Jedyną wątpliwością Dowódry Armii Krajowej w stosunku do komunizmu jest jego służebna rola w §tosunku do Rosji.

AK ma dosl dobre stosunki z radzieckimi oficerami, ale on osobiście nie miał szrzęśda w radzieckim świecie.

Stwierdził, ze tragedią dla Polski będzie, jeśli rosyjskie projekry są ograniczone do nĘ samej, ale jest mocno przekonany, że po pokonaniu Niemiec (co jest kwestią najvłyzĄ kilku miesięry) Brytyjczyql i Amerykanie bęĄ zmuszeni do ogromnego wysiłku, by pokonać rosyjsĘ agresję.

Cokolwiek by się działo, .LK zamierza zachować własną tozsa- mość.

Polary nie mają urazy do Wielkiej Brytanii, ale po ''§7''ar- szawie zdali sobie sprawę, że nie mogą liczyć na pomoc ma- terialną70.

Z ko|ei Antoni Pospieszalski wspominał: [Gen. Okulicki] wskazał na przykłady, jak współpraca z Armią Czerwoną po wykonaniu zadania kończyła się z reguły tra- gtcznie dla żołnierzy AK.

Dlatego w nadchodzącej ofens/wie so- wieckiej zmobilizowane oddziły AK będą nadal wspierać sĘ rosyjskie, ale nie ma mowy o otwarĘ współprary i dekonj- pirowaniu się wobec Rosjan.

Z chwiląobjęcia terenu przez wojska rosyjskie, oddziały Armii }Gajowej będą po prostu rozwiązane71.

Podczas spotkania Komendant przeprowadził inspekcję oddziałów i wydał rozkaz o prz''lznaniu oficerom i żołnierzom Krzyży Virtuti Militari i Krzyży Yalecznych72.

Bryryjscy członkowie misji zdali sobie sprawę z grory sytuacji, w jakiej znalęź|i się Polacy73.

Ponieważ dokumenty przęsŁanę przęz Brytyjczyków stronie sowieckiej informowĄ o §ześciu jĄ czŁon- kach, a na skutek odwołania Aluna Morgana powstał wakat, postanowiono w skład grupy włącryć polskiego oficera.

''§7ybór padł na por. Szymona Zarembę ,Jerzego", na którym ciryył wyrok śmierci łvydany przez AL, Po rozstaniu z gen. Okulickim 70.

A. Pospieszalski, Operacja FRESTON, mszp, b.d., Archiwum Stu- dium Polski Podziemnej w Londynie, sygn.

2.1.1.5.1 , cyt. za: A. Przemys- ki, Ostatni komendant generał Leopold Okulicki, Lublin 1990, s. 186-187.

7l.

Wspomnienia Antoniego Pospieszalskiego..., s.

l93.

72.

Z. ZięIińskt, 7 Dywizja,.., s. 23-24.

73.

Dali temu wyraz we wspomnieniach opublikowanych po wojnie.

P. Solly-Flood, Pilgrimage to Poland, ,,Blackwood''s Magazine" 195l, nr 165''7; P. Kemp, No Colours or Crest, London t958.

Zob.

też; A. Pospieszalski, Operacja Freston..., s. 8.

114

uczestnicy operacji ,,Freston" wyruszyli na kolejne spotkania z innymi przedstawicielami władz konspiracyjnych.

Oficerem łącznikowym międry misją a Komendą Główną AK został por. Józef Kowalski ,yĄlg1"74.

Członkowie misji ,,Freston" intensywnie zbierali informacje na temat działalności różnych ugrupowań wojskowych (NSZ i AL) i polirycznych.

Przeprowadzili szereg rozmów także z ludnością cywilną, gościli w dworkach, gajówkach i wiejskich chatach.

Spotykali się z przedstawicielami AL, NSZ; rozmawiali z ucho&źcarrti z''§7arszawy.

Rolę tłumacza pełnił kpt. Tonny Curię, czyli zakonspirowany por. Antoni Pospieszalski.

Ekspedycja nadal pozostawała więc pod osłoną oddziału AI(5.

''W''szystkie tę spotkania pozwoliĘ na sporządzenie raportu, który był własną obserwacją Brytyjczyków stosunków póliryc"nych, społecznych i militarnych na ziemiach polskich.

Był to raport niezależny od przekazów polskiego podziemia i zu- pełnie r6żny od oficjalnych informacji strony sowieckiej.

Jednak ze wzg|ędu na szczupte możliwości misji, przedstawiony w nim obraz jest odwzorowaniem stosunków panująrych na małym obszarze dziŃania wysłanników bryryjskich76.

Już podczas spotkania z misją gen. Okulicń zauwńył, że dalsze przebywanie Brytyjczyków w Polsce, podobnie jak następn/ch planowanych misji, może skończyć się dla nich tragicznie.lW depeszy z 5 stycznia pisŃ: Dnia 3.1. spotkałem się z Misją BrytyjsĘ.

Zapoznalem ptlł, kownika Hudsońa z poŁożeniem i uzgodniłem z nim dalsą współ- Pracę.''

Zabezpieczenie bezpieczeństwa Misji, nie przygotowanej do pracy konspiraaJjnej, nipotyka na duże trudności i jest bardzo wątpliwe.

Drugi napad może się skofucryć gonej.

Pułkownik Hudson zgodzł się ze mną, że w tĄ sytuacji po- byt oficerów bryryjskich u nas jest bardzo trudny i prosił ze 1ryej strony o wysłanie do jego dyspozycji mjr.

Kennedy [Romana Ko- werskiego] i Krystyn| [Krystyny Skarbek-Giżyckiej,,Follstone"], 115

Propozycja zaniechania pomysłu wysyłania do Polski następnych misji brytyjskich, m.in. o Ęptonimach: ,,Flam- stead" (dla Okręgu AK lGaków, z dowódcą kpt. Marchantem)i ,,Fernham" (dla Okręgu AK łńdź, z dowódcą mjr.

Paulem Harkerem i zakonspirowanym Polakiem kpt. Andym Kennedym - Andrzejem Kowerskim)78 wzbudziła zaskoczenie Polaków w Londynie.

tlważano, że właśnie w obliczu mapcej się niebawem rozpocąć ofensywy obecność Brytyjczyków jest jak najbardziej pożądana79.

Jednak jak pokazały wypadki następnych dni, to właśnie lepiĄ znĄąq, realia gen. Okulicki miał rację.

Z rozmovły z płk. Hudsonem musiał zdać sobie sprawę z ogromu proble- mów, z jakimi prryszło się zmierzyć polskiej konspiracji, która w obliczu przejścia ziem polskich spod jednej okupacji w drugą, musiała w osamotnieniu walczf dalej8o.

Do por. ,,§[arry" miał powiedzieć: ,,§[iecie poruczniku, zawiodłem się, nie mamy na kogo liczfi"8l.

Mimo wsrystko członkowie misji kontynuowali przygotowania do dalszych działań.

Kolejnym celem miały być llryprawy do Radomska i Częstochowy, ale już w ubraniach cywilnych i z fałszywymi dokumentami82.

Kiedy rozpocz$a się ofensywa sowiecka, cała ekspedycja znalazła się na tyłach Armii Czerwonej.

§7tedy, na prośbę członków misji, osłaniający ją oddział AK, oddalił się.

Dowódca 77.

Gen. Okulicki do gen. Kopańskiego, 5.01.1945 r., AK w dok., t. V, s.228-229.

78.

Dowódcą trzeciej grupy miał być Ęr Klauber.

Zob.

T. Drozd, Operacja §OE..., s.

l80; J. Zamojskt, Misja <Freston>..., s. 2l2.

79.

Gen. Kopński do gen. Okulickiego, 10.01.1945 r., AK w dok., t. V, s. 230.

80.

19 I t945 r. rozwiązano Armię Krajową i tworzono strukfury or- ganizacji,,Nie".

Najprawdopodobniej w tym celu ló stycznia gen. Okulicki spotkał się w Krakowie z Emilem Fieldorfem,Nilem''; i DelĘatem Rządup Kraj Janem Stanisławem Jankowskim.

Zob, A. Przemyski, Ostatni komendant..., s. 190-191.

81, ż.

Zielińsk| 7 Dywizja..., s.24.

_ 82.

A. Pospieszalski, Operacja Freston..., s.9; Wspomnienin AntoniegoPospieszalskiego..., s. 193.

Il6

zresztą zerv 8o rozwiązAł83.

Zosta|i sami.

Próba nawiązania łączności z gen. Okulickim w majątku Katarzynów nie udała się.

Niemożliwe stało się więc uczestniczenie w ewentualnym spotkaniu polskiego dowódcy z Rosjanami.

''Wobec czego członkowie misji ,,Freston" postanowili doprowadzić do swojego spotkania z Armią Czerwoną.

''§7cześniej przebrano Srymona Zarembę ,Jerzego" w ubrania angielskie i przemianowano, tym- czasowo, na Aluna Morgana.

''W''ten sposób w sldad grupy wszedł koĘny zakonspirowany Polak8a.

''§7'' dniu L6 stycznia grupa się rozdzię|iła, Curie i Solly-Flood pojechali do Żytna pod Radomskięm, do majątku Stefana Siemieńskiego po znajdującą się tam radiostację.

Reszta pozostała w Katarzynowie.

Jadący po radiostację człoŃowie misji, poprzez napotkany patrol, weszli w kontakt z Arnią Czerwoną.

Za,więziono ich do kwatery dowódry, miesa:ącą się właśnie w Zytnie.

Tam też po rez pierwszy zostali przesłuchani.

Następnęo dnia, już pod eskortą przewieziono ich do Katarzynowa, gdzie przebywła reszta członków misji wraz z płk. Hudsonem.

Okazało się, że i ci zdązy|i już spotkać Rosjan.

Teraz wszystkich razem pod strażą zawieziono do dowództwa w Zytnie, Tam, po rozmowach w sztabie wojsk sowieckich, skonfiskowano im sprzęt radiowy i broń.

Zostali aresztowani - podejrzewani o szpiegostwo.

Byli traktowani podejrzliwie i arogancko.

Jeśli więc dodatkowym zadaniem mis.ii było obserwowanie spotkań jednostek AK z Armią Czerwoną, a takźe nacisk na Rosjan w celu odpowiedniego traktowania Polaków jak sojuszników, to wyshnniqbryqjsq ponieśli porażkę.

2l stycznia uczestników operacji ,,Freston" przewieziono do Radomska, a nazajutrz do Jędrzejowa, gdzie przebywali pod strażą, bez możliwości kontaktu z miejscową ludnością.

Stamtąd, 26 stycznia, do więzienia w Czptochowie.

Uwięzieni wystosowali list protestacyjny do marszałka Iwana Koniewa.

Jednak pewnie nie pismo i dumna postawa uwięzionych, a|e raczĄ starania ambasady brytyjskiej w Moskrłrię odniosĘ pozytywny skutek.

Po rozmowach członków misji z oficerami sowieckimi więzienie I|7

zamieniono na areszt domowy i postanowiono o przewiezieniu ich do Mo^skwy.

Do grupy przyłączono wtedy człowieka przebra- nęgo za oficera AK.

Mistyfikacja szybko v,rysła na jaw i okazŃ się on austriackim dezerterem Manfredem Zenkerem.

Co cieka- w5, mimo zgloszenia tego faktu straznikom (członkowie misji obawiali się prowokacji), postanowiono, że pojedzie on w podróż razęm z Brytyjczykami.

§7 efekcie, 11 lutego wszysry -zostali przętran§Doftowani drogą lotnicą do Mielca.

Nie wiadomo, ay Ęryp"4H.-, .cry t9ż na ten fakt oczekiwano, ale właśnie tegbdnia zakończyŁa,się konferenĄa w Jałcie.

Ewentualny, ostatecz;y(wcześniej, przed oddaniem się w ręce Rosjan składano meldunń radiowe) raport płk. Hudsona nie mógł się na nic zdać.

Jeśli w 9sóle Bryry''czycy chcieli go wyko rŻystać jako argurrrent w {rsku9ji z Rosjanami.

§7 Mielcu uczestnicy misji mieli-możliwośćkontaktu z Polakami.

ZauwĄli, jak bardzo mŃym autołFtetem leszlrŁ się rząd lubelski i że wszystki e deq,zje są uzalezniane oddyrektyw sowieckich.

_Przebywali tam krótko, bo już 13 lutegoprzetransportowano ich samolotem do Lwowa, gdzie na lotnisku zaobserwowali amerykańskie sarnolory, w ry; bombowce i transportowce.

''W''reszcie następnego dnia udali się w podróż koleją przez Kijów do Moskwy, §dzie znaleźli się iankiem 17 lutego85.

§7 końcu, po zwolnieniu z aresztu, decyz--1ą NK§rDs6, oddano ich bryryjskiej misji wojskowej w Moslcwie,-astamtąd 16 marca zostali odesłani ol<rężną drogą do Londynu, por, ń^ku, Teheran, Kair i Gibraltar.

''W'' §7ielkiej Brytanii znaleźli się 21 marca87.

Tam uczestniry operacji ,,Freston" zostali przyjęci przsz 85.

A.

P9spieszalsl<l, Z misją brytyjslą w Polsce, w: Drogi cichociem- nych..., s. 482-483; teńe, Z misją bryĘjslą w Polsce, ,,ZÓsryty Histo- ryczne"..., s.233-236;teńe, Operacja Freston..., s. 9-13; Wspońnienia An- toniego Pospieszalskiego..., s. 194-197; Report on the Brltish Observer Mission..., s. 231-236; J. Bines, Operatión Freston..., Saffron Walden l999, s. 75-8l; N. Davies, Powstanie..., s. 590-591.

..

86. NKWD_1 rolskie podziemie.

Z <teczek specjalnych> Józefa W. Sta-lina, red,.

A. Fitowa, KrŁŁO* 1998, s. l5a, Rapórt liomisarza"ludowego spraw wewrrętłznych ZSRR Ł. P. Berii i komisarza ludowego bezple- czeństwa pństwowego ZSRR W. N. Mierkułowa dla J. W. Sńtna i''W.

Jtt.

Moł_o!oy1 doĘczący przebiegu śledawa w sprawie aresźowanych Pola-ków z 20 IY 1945 t.

87.

A. lospieszalski, Z misją brytyjską w Polsce, w: Drogi cichociem- W4-:, s. 484; teńe, Z misją brytyjrlą w Polsce, ,,ZeszyĘ Historyczne''''..., s. 236; N. Davies, Powstanie..., s. 59l.

Jeszcze 20 kwiińia Beria i Mier- 118

ministra wojny ekonomicznej Roundela Selborne''a, a późniĄ przez Stanisława Mikołajrryk^ i przedstawicieli polskiego rządu emigraryjnego8l.

ŻoŁnierze ci byli jńwyzbyci wszelkich ńudzeń .o ło losu Polski89.

Jeden z uczestników misji por. Srymon Zaremba, podający się za Aluna Morgana, musiał jeszcze pozostać w Moskwie - Rosjanie zorientowali się w mistyfikacji i zńąda|i dodatkowych informacji na jego temat.

Ze względu na słabą znajomość jęryk^ angielskiego Polak pozostał jeszsze jakiś czas w ambasadzie brytyjskie.i, przezył dwa zamaĘ NK§7D na swoje zycie i dopiero po poł roku wraz z ambasadorem udał się drogą lotniczą do Londynu9o.

Kiikuosobowa grupa obserwatorów wojskowych nie zdołła wpłynąć na bieg wydarzeń w Polsce.

Było to niemożliwe.

So-*i.ii *ypi.rali Ńiemców i realizowali stalinowskie plany pod- porządkowania Polski.

Jeden z uczestników misji ,,Freston An- ioni Pospieszalski, zakonspirowany pod nazwiskięm Tonny Curie (Rosjanie nie zdołali dowiedzieć się, że był Polakiem), słusznie ocenił jej dzińa|ność jako bezowocną91 .

Zresztą, zgodniez przewidywaniami gen. Okulickiego, takżę kolejn9 misje_ nie miał szans powodzenia - Rosjanie aresztowaliby ich członków i wysyłali do Londynu.''§7 lurym 1945 r. na konferencji w Jałcie §fielka Trojka usta- Itła zasńy powojennej organizacji świata.

Polskę pozostawiono w sowieckiej -sferze wpływów, przesądzając tym samym o losie żołnierzy'',łrK.

Czarny scenariusz się sprawdzał.

Dowódca ,Joily" płk J""- Zientarski,,Ein",,,MieczysŁaw", 21 lutego depeszowaP2 kułow byli przekonani, że ,,Obecnie grupa Hudsona znajduje się w Moskwie''i zńatwla swój wyjazd do Anglii", NKWD i polskie podziemie",, s.

l54.

88.

J. Bines, Operation Freston..., Saffron Walden 1999, s. 89, 89.

A. Pospiesza\ski, Operacja Freston-.-, s. 14.

90.

A. Posilieszalski, Z misją brytyjską w Polsce,w: Drogi cichociem- nych..., s. 484; teńe, Z misją brytyjską w Polsce, ,,Zeszlty_ Historyczne"",, s''.

236; Z. Zielifrski, Brytyjska Misja Wojskowa-.,.s. 163; teńe, Jedni z najdzielniejszych.

ŻołniórŻÓ 74 Górnoślqskiego Pulku PiechoĘ W!

l,|19_, tóSS Zł Pułku Armit Krajowej 1944-1945, Warszawa 2006, s. 242-252; J, Btnes, Operation Freston..., Saffron Walden 1999, s. 88.

9i.

A. lospieszalski, Z misją brytyjską w Polsce,w: Drogi cichociem- nych.,,, s. 475; teńe, Z misjq brytyjską w Po_Isce, ,,Zeszyty_ Historyczne"",, s''.

227 ; Wspomnienia Antoniego Pospieszalskiego..., s, 1 89, 92, D€pesza z 2l II |945 r. nadana 25 II 1945 r.

I19

do gen. Okulickiego: Na terenie ołręgu wsrystkie więzienia są już zapełnione żołnierzami AK.

Aresztowania trwają w dalszym ciągu.

iiczę się, ze po pierwszĄ fali aresztowań indywidualnych i rozpracowaniu nas może nastąpić masówka aresztowań.

[...]

Po deqzji Ęmskiej duże rozgoryczenie do Aliantów, y.-.

li.

mniej nastrój jest wrogi wobec tymczasowego rządu lubelskiego i ZSRR.

Nadal przebiji wiara, że iprawa nasŹa bę&i.

inaczej rozwiEzana, a Rząd nie dopuści do rozbioru Polski i podporządkowania się Rosji93.

Nadzieje się nie spełniły, aresztowania żołnierzy AK przez NK§trD nasilały się9a, rząd londyński stracił poparcie aliantów, 1,wllka zbrojna, mimo ofiarności i bohaterrt*", zakońcryła sięHę:ką Historia misji brytyjskiej miała jeszczejeden epilog.

§7 |949 r.

Departament III Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicz- nego zlecił §7ojewódzkiemu Urzędowi Bezpieczeństwa Publicz- nego w Katowicach rozpracowanie agenturalne, mieszkająrych na podległym mu terenie, członków ,,Dowództwa Lotnictwa KG AK"95.

§7 ślad za qrm zlecono u§talenie miejsc zrzutów96.

Historia lądowania w Bystrzanowicach Brytyjczykiw w ramach misji ,,Freston" pojawiła się w aktach operacyjnych w grudniu I,95I r,, jednak bez większego echa97.

V 1952 r. zaczęto spraw- dzać miejsca zrzutów pod kątem możliwości ich wyko- rrystania98.

Prowadzono w tym celu sprawę pod Ęptonimem _ *__2]a D"p_._.za plk.

Zientarskiego o prześladowaniach oficerów AK ptzez}tKWl z 21.a2.1945 r., W. Sławwicki, Wspomnienia sprzed 50 la.

W wywiadzie _organbacyjnym II Komendy Konspiracyjnego Wojska Polsbiego formacja KWP lłyptonim <Gaje>, Częstochówa t§qSls.

142-143.

94.

A. Skrzypek, Mechanizmy uzależnienia..., s. 70-71.

95. IPN Ka032/22, Akta administracyjne..., cz.

1,k. 176, Pismo V-ce Dyrektora Departamentu III MBP do Śzefa WUBP w Katowicach z 16.12.1949 r. 96. IPN Ka032122, Akia administracyjne..., cz, l,k. l81, Pismo Dy- ryktorą Departamentu III MBP do Naczelnika Wydziafu III WUBP wKatowicach z 25,03,1950 r. 97. IPN Ka 032/22, Akta administracyjne..., cz. l, k. 92, Informator ,ZD" - Doniesienie agenfuralne z t7.12.195l r.

_ _ 98: IPN Ka032122, Akta administracyjne..., cz.

1,k.228, Telefonogram2C 106152 Departamenfu III MBP do Naczelnika Wydz.

III WUBP wKatowicach z 10.04.1952 t.

I20

"Monopol-V''99.

Dość dobrze rozpracowano struktury często-chowsńego oddziału lotniczego, pr.:y tą okazji nłlerb"*T9 i9 współprĘ kilku dawnych żdrnierzy AK.

Najprawdopodobniej jediak, poza plotkami, nie natrafiono na próby wykorzysrywania zrzutowisk pó wojnie.

Sprawdzano, czy miejsca te nie są cza§em wykorrystywan e przez opozycję poliryczną, np. 40 przerzutu lu- dzi naZachód.

Staranoiię zabezpieqyć je przed taką ewentual- nością poprzez dalszą rozbudowę siatki agenturalnej na poziomie gmin-i-póprzez kontakt zMi|iĄą ObywatelsĘ, w celu kontroli dawnych zrzutowisklm.

Misja nadal wzbudza spore zainteresowanie.

''§( 1995 r. ambasador §7ielkiej Brpanii zaprosił kilkunastu żołnierry ,AK, ochraniających niegdyś misję ,,Freston", na spotkanie z kr_ólową Elżbietą''tt.

V -"1., ZOO3 r. w nadleśnictwach Złoty Potok, Gidle i Radomsko przebywała delegacja oficerów z Kwatery Głównej NATO, oddano honory i złożono kwiaty na cmentarzachlOt.

Jarosław DURKA 99. IPN KaO32l22, Akta administracyjne..., cz.

1, k. 142-143, Plan ope- raryjnych przedsięwzięć do sprawy obiektowej pod krypt.

,łI9non9|-\r'' ,ńóoają"y do zibezpieczeni-a bytych zrzutowisk z okresu okupacji na terenie powiatu częstochowskiego z 5.02.1954 r. l00: IPN Ka 032/22, Akta administracyyrc..., cz. l, k. 267, PismoWUBP w Stalinogrodzie [Katowicach] do PUBP w Zawierc|l z 7,02.1g54t.; tamże] k. 142--150.

Plan operacyjnych przedsięwzięć do sprawy obiektowej pod krypt.

,Jvlonopol-V''... z 5.02-1954 r. 10l.

Z. Zielński, Baza..,, s.

|5,342-343- I2l