corpora: wikisources-pl

text:
Berman (Isachar) ben Naftali Katz.

Sławny ten autor dzieł treści kabalistycznej urodził się na Wołyniu, w drugiej połowie XVI wieku.

W kilku miastach pełnił obowiązki rabina, głównie zaś w Szczebrzeszynie, gdzie najwięcej prac jego literackich powstało.

Dzieła Bermana taką miały wziętość u kabalistów, że wielokrotnie przedrukowywano je po różnych miastach.

Jedno z ważniejszych „Mareh Kohen—Widok Kapłana“, będące indeksem do dzieła kabalistycznego, Zoharu, wyszło drukiem pierwotnie w Krakowie 1589 r., a następnie w Amsterdamie w 1673 r., u znanego drukarza tamtejszego Uri Veibes.

Dzieło to przetłomaczył uczony niemiecki Christian Knorr v.

Rosenroth, badacz kabały, na język łaciński i wydał je w Sulzbachu w r. 1677.

Druga praca Isachara Bermana „Matnoth Kehuna — Dary kapłańskie“, komentarz do dzieła „Midrasz Rabboth“, wydaną została również w Krakowie w r. 1588 i zjednała autorowi wysokie poważanie u wszystkich.

Wkrótce też doczekała się kilku wydań, mianowicie: po raz wtóry w Krakowie 1608 roku, następnie w Pradze Czeskiej 1624 roku, w Amsterdamie u Emanuela Benbeniste 1641 roku, w Wilmersdorfie 1673 roku, we Frankfurcie nad Odrą 1698 roku i t. d.

W podeszłym już wieku Isachar Beman udał się jakoby do Palestyny i tam umarł; ma też być pochowany w Hebronie obok grobu słynnego kabalisty Eliasza de Vidas.


corpora: openbooks

text:
Bolesław Prus

Sukienka balowa

Rozdział I,w którym Artur pomyślał o damie swego serca.

Pewnego wtorku, około 2-ej w południe, zwykli śmiertelnicy, przechodząc ulicą Wierzbową, mieli nieporównaną rozkosz oglądać i podziwiać ozdobioną małpami algierkę dobrze wychowanego Artura, razem z jej właścicielem, wypełniającym wnętrze pięknej szaty na zasadzie poręczenia, złożonego w składzie futer przez dwie wiarygodne i odpowiedzialne osoby.

Z boleścią zaznaczyć musimy, że ogół mieszkańców miasta Warszawy, prawdopodobnie skutkiem roztrzepania, nie zwracał dostatecznej uwagi na naszego bohatera, a tym mniej zapytywał o rodzaj jego zajęć i nazwisko.

Raz tylko (lecz działo się to nie na Wierzbowej), jakiś zgryźliwy staruszek, potrącony przez Artura, rzucił niebacznie słówko: „Cóż to za błazen…?”

Szczęściem niedelikatne to pytanie nie dosięgło uszu młodzieńca; ten bowiem zamiast odpowiedzi, podwoił kroku i począł nucić ulubioną arię z Traviaty.

Nie podzielając nagannej obojętności współobywateli, choć w kilku wyrazach postaramy się skreślić biografię miłego chłopca.

Nie dlatego bynajmniej, aby miał odegrać jakąś wydatniejszą rolę w naszej powiastce (tacy bowiem, jak on, nigdzie żadnej nie odgrywają roli), lecz dlatego, aby przekazać potomności ukochany przez nas typ, który od wieków już istnieje i wieki jeszcze istnieć będzie.

Główną finansową podporę Artura stanowiła jego ciotka: dama sędziwa, sparaliżowana i ubóstwiająca swego wychowanka.

Ona to co dzień o pierwszej częstowała go skromnym obiadkiem i dawała mu co miesiąc rubli sześć na drobne wydatki.

Wywzajemniając się, Arturek w ciągu obiadu bawił ją bardzo groźnymi pogłoskami wojennymi, po obiedzie zaś kładł swej karmicielce miękką poduszkę pod głowę, życzył smacznej drzemki i wychodził „do biura”.

Biuro jego mieściło się w pewnej sali bilardowej, gdzie najsystematyczniej pracował od 10 do 12 z rana i od 2 do 7 po południu.

Bilard lepiej znał, niż Jan Śniadecki trygonometrię sferyczną; grał na nim stojąc, siadając i kładąc się, w tużurku i bez tużurka, słowem: jak prawdziwy artysta.

Ponieważ zaś na przeciwników wybierał zawsze młodzież niewprawną, lecz zasobną, i ponieważ, dzięki słabej pamięci, sobie niekiedy doliczał punkty, a swym partnerom ujmował — praca więc „biurowa” przynosiła mu 2 do 3 rb. na dobę.

Bez względu na tak przyzwoity dochód, Artur, hołdując wymaganiom wieku, miał długi.

Załatwiał się też z nimi w sposób ogólnie przyjęty — zaciągając dla spłacenia dawnej, nową pożyczkę „z ogonem”.

Skutkiem tych operacji długi rosły; bohater nasz jednak był pewny ostatecznego uregulowania ich przy pomocy kapitaliku, który po najdłuższym życiu sparaliżowanej ciotki miał odziedziczyć.

Pewien rodzaj ludzi nigdy nie pyta: skąd masz? — lecz: ile masz? — a ponieważ Artur był młodzieńcem nader miłej powierzchowności, i ponieważ łatwiej można mu było wykazać: oszustwo w grze, plotkarstwo i skłonność do blagi, aniżeli najmniejsze zaniedbanie form towarzyskich — dobry ten więc chłopak w najuczciwszych domach bywał przyjmowany z otwartymi rękoma, a nawet… konkurował o pewną posażną jedynaczkę z widokami wygranej!…

Wiedząc o tym, nie zdziwią się zapewne czytelnicy, skoro im powiemy, że w chwili, gdy przyjaciela naszego spotkaliśmy na ulicy Wierzbowej, jakiś bardzo przyzwoity mężczyzna zastąpił mu drogę i z najniższym ukłonem rzekł:

— Jakież to szczęście, że spotykam szanownego pana Artura!

— Witam.

Czymże mogę służyć? — zapytał uprzejmie młodzieniec.

— Powiem krótko: we czwartek żona moja i ja wydajemy wieczorek…

Znam mało przyzwoitej młodzieży, i dlatego ośmielam się prosić pana o pomoc…

— Rozumiem i chętnie służę! — odparł młodzian, któremu przemknęły w tej chwili przez myśl: polędwica z sałatą, szczupak z białym sosem i kilka gatunków win różnej narodowości.

— Gdzież szanowny pan mieszka? — zawołał rozpromieniony gospodarz balu.

— Już od tak dawna pragnąłem mu złożyć wizytę…

— W tej chwili…

To jest… — bełkotał Artur.

— Domyślam się!

Masz pan zapewne nieuporządkowany apartament.

Więc tymczasem do widzenia, a przy pierwszej sposobności…

Mówiąc to, człowiek przyzwoity czule ściskał rękę Artura, który wyglądał tak, jakby mu frazes „o uporządkowaniu apartamentów” nasunął jakąś myśl znakomitą.

Nim więc znajomy zdołał dostatecznie określić potęgę swej wdzięczności, Artur rzekł:

— Przepraszam za ciekawość…

— Owszem, panie, bardzo proszę!

— Czy państwo Gwizdalscy są także inwitowani?

— Panna Helena i jej ojciec?…

Na śmierć zapomniałem!…

Ale zaproszę ich niezawodnie, mam nawet przy sobie bilety i natychmiast poślę.

— Będę dziś u tych państwa i z całą przyjemnością podejmę się pośrednictwa.

— Pan taki łaskaw… tyle grzeczności!…

Musimy jednak wstąpić gdzieś dla napisania adresu.

Po króciutkiej naradzie, przyzwoity człowiek i elegancki młodzieniec weszli do najbliższej cukierni.

Tu przyzwoity człowiek, nachyliwszy się do subiekta, szepnął:

— Czy mogę prosić o atrament i pióro?

— Dwie erbeti!… huknął subiekt.

— Nie herbaty, panie!

Ośmielam się prosić o atrament i pióro.

Podano żądane rekwizyta, i za chwilę miły Artur schował do kieszeni bilet, na którym stało:

„M-me Kukalska, née Hebesowicz, z małżonkiem, ma honor prosić M-elle Helenę Gwizdalską, wraz z ojcem, na wieczór tańcujący o godzinie 11-tej we czwartek.”

Dobrze wychowany Artur czuł, że w sprawie zaprosin tkwi wiele nieformalności, pocieszył się jednak widokami przyszłego szczęścia, i śpiewając, poszedł ku domowi.

Rozdział II, w którym do granitowego serca pana Horacjusza przypuszczono

pierwszy atak.

W obszernym lokalu Horacjusza Gwizdalskiego, właściciela kilku pierwszorzędnych nieruchomości przy jednej z drugorzędnych ulic, bawiło się w tej chwili półtorej osoby: ładna Helunia, 20-letnia córka pana Horacego i Jaś, sześcioletni synek tegoż.

Zabawa ich była bardzo prosta.

Panna Helena zwijała włóczkę, a Jaś, siedząc na krześle, trzymał motek.

W każdej chwili jednak urozmaicała się ta niesłychanie prosta sytuacja z powodów następujących:

— Proszę Helci! — mówił Jaś.

— Czego chcesz, malcze?

— Co to tak w kłębku grzechocze?

— A prawda!…

Groch…

Następowała przerwa, w ciągu której kłębek, jak fryga, kręcił się i grzechotał w ręku Heluni, a Jaś znowu na krzesełku kręcił się, jak dwa kłębki.

Ponieważ jednak milczenie nie zgadzało się, ani z wiekiem, ani z temperamentem Jasia, dziecię więc zaczynało na nowo:

— Proszę Helci!

— Cóż tam dał Pan Bóg nowego?

— Dlaczego ja mam takie nóżki krótkie, a Helcia takie długie?

— Cicho bądź, ty mała papugo! — zgromiła go siostra.

Nowa przerwa i nowa interpelacja, zaczynająca się od sakramentalnych słów:

— Proszę Helci!

— Co powiesz?

— Tak mi się nudzi! — szepnął Jaś nieśmiało.

Dobra siostra, nie pytając o nic więcej, ucałowała chłopca, zdjęła go z krzesełka na ziemię i zwijanie włóczki odłożyła do czasów lepszych.

W tej samej chwili szczęknął pęknięty dzwonek w przedpokoju, i niebawem ukazał się elegancki Artur z szapoklakiem w ręku.

Helunia zaczerwieniła się.

— Wpadam tylko na chwilę, złożyć państwu uszanowanie i załatwić nader ważny interes — zaczął dandy, niespokojnie oglądając się dokoła, po czym zbliżył się do panny Heleny i pocałował ją w rączkę.

Helunia stała się purpurowa.

— Niechże pan siada, papa zaraz wróci.

Niewinna wzmianka o powrocie papy zachęciła eleganta do powtórzenia pocałunku.

Oczy panienki zrobiły się szkliste.

— Niech pani wyobrazi sobie, jaki mam kłopot.

Bankier X. zaprosił mnie na bal we czwartek… — pytlował Arturek.

— Pan zna bankiera X.?

— Jesteśmy przyjaciółmi, a nawet więcej… on mi bowiem zawdzięcza swoją karierę.

Poradziłem mu, aby napisał dzieło o kolejach, powiem nawet, żem mu sam udzielił kilku rad, no!

I dzieło to zrobiło mu niesłychany rozgłos.

— Musi być panu bardzo wdzięczny.

— O niewątpliwie!

W roku zeszłym wydał dla mnie kolację.

Było nas tylko trzydziestu, sama śmietanka towarzystwa.

Każdy miał za krzesłem lokaja.

Piliśmy dwanaście gatunków win, po kieliszku z butelki, samych zaś kwiatów w sali było za dwanaście tysięcy rubli.

Piękny Artur urwał nagle, dostrzegłszy, że mimo widocznej pobłażliwości, panna słucha go z niedowierzaniem.

Niezbity jednak z tropu zaczął znowu:

— Otóż bankier X. prosi mnie na czwartek, i jednocześnie państwo Kukalscy zaklinają mnie, abym w ten sam czwartek był u nich w charakterze wice-gospodarza…

— Pan naturalnie nie waha się w wyborze? — szepnęła Helunia.

— Tak jest, nie waham się, i idę do państwa Kukalskich, ponieważ pani tam będziesz…

— Ja?…

Wykwintny młodzian, zamiast odpowiedzi, podał zmieszanej pannie bilet z zaproszeniem.

— Nie wiem, czy będę mogła…

— Domyślam się! — rzekł piękny Artur z odcieniem melancholii.

— Ojciec pani pragnie, abyś unikała zebrań…

Zabawy nie mają dla niego powabu, i z tego też powodu ja, który mam nieszczęście być rozrywany w towarzystwach, nie posiadam jego względów!

Lecz trudno!…

Muszę ulec, choć czuję, że w tej grze stawiam na kartę szczęście całego życia…

Mówił to jednym tchem, z oczyma spuszczonymi ku podłodze.

Tym razem nie znająca ludzi Helunia wierzyła mu tak, jak redaktorowie niektórych pism swojej własnej nieomylności.

— Mówmy o czym innym, panie! — szepnęła przygnębiona Helenka.

Młodzian gwałtownie poprawił kołnierzyk, jakby pragnął odegnać rozpacz, która go za kark chwytała, i głosem zmienionym zaczął:

— Masz pani słuszność!

Myślmy raczej o zabawie i triumfach.

Istotnie powinienem bym być zadowolony…

Panna Klementyna zaangażowała mnie do pierwszego kontredansa, panna Łucja do dwu mazurów…

— Ha, łotry! — huknął gruby głos w przedpokoju.

— Wylewają pomyje przed samymi drzwiami, rujnują mi dom!…

Jak Pana Boga kocham, tak zaskarżę ich do policji…

Jak się masz, Helusiu!

Z tymi słowy wtoczył się do pokoju otyły człowiek, z apoplektyczną szyją i siwymi faworytami.

Na jego widok wykwintny Artur osłabł.

— Aha!

Widzę i pana Artura?…

Moje uszanowanie!…

Jak się pan tam zobaczysz z tym cukiernikiem z dołu, to mu powiedz, że go sprocesuję, z domu wyrzucę, do kryminału oddam!…

Dałem mu dwie piwnice, a on mi trzecią jeszcze, moją własną zabiera, sypie tam piasek a potem deski wyrywa!…

Miły lokator, jak Pana Boga kocham!

— Teraz posiadanie kamienicy — wtrącił skromnie Arturek — jest prawdziwym poświęceniem…

— Rozumie się! — mruknął okrutny starzec, patrząc na eleganta z pod oka.

— Wydatki masz ciągłe, a twoi lokatorowie udają tymczasem wielkich panów i komornego po trzy miesiące nie płacą…

To powiedziawszy pan Horacy (on to był bowiem) wszedł do następnego pokoju i począł krzyczeć na Jasia.

Wystraszony Artur wymownie spojrzał na Helenkę i przeze drzwi pożegnał jej gwałtownego papę.

— Dobranoc!

Dobranoc! — odpowiedział mu niechętnie stary.

Gdy młodzian znikł, pan Horacy wrócił do pokoju córki.

— Nie pojmuję, moja Helciu, jak możesz rozmawiać nawet z takim cymbałem? — rzekł ojciec.

— Ja, proszę papy, nie…

Wszyscy zresztą mówią, że on jest bardzo dobrze wychowany…

— Co mi tam diabli po jego wychowaniu, kiedy się niczym nie zajmuje i komornego nie płaci…

— On żyje przecież z hrabiami i bankierami…

— Niech sobie żyje z diabłem, byle płacił!

Ja nie kradnę, ani pieniędzy nie fałszuję, a rodzinę swoją utrzymać muszę.

Co on sobie myśli?

— Wszyscy go szanują…

On ma takie zdanie trafne…

— Co mnie po jego zdaniu, kiedy ja chcę pieniędzy!

Dwa dni jeszcze daję mu folgi, a potem wysyłam komornika, ażeby wziął go za łeb, drzwi i okna powystawiał i z ciupy na ulicę wyrzucił…

Skaranie boskie z tym elegantem!

Straszliwe groźby ojca nie przeraziły Helenki, która od dzieciństwa nasłuchała się mnóstwa pogróżek, nie widząc mimo to, aby wykonano z nich którąkolwiek.

Ponieważ zaś zaprosiny z Hebesowiczów Kukalskiej drażniły ją do wysokiego stopnia, nie tracąc więc czasu, rzekła:

— Proszę papy, państwo Kukalscy zaprosili nas na wieczór..

— Co?

Na wieczór?…

— Przecież tatko nie odmówi, bo by to było nieprzyzwoicie — mówiła Helenka, całując w rękę srogiego ojca.

Wobec tego aktu pokory, starzec zmiękł.

— Kiedyż to? — spytał.

— We czwartek, o jedenastej wieczorem.

— Co?…

O jedenastej wieczorem…

I może jeszcze tańcować będziecie do siódmej rano?…

Nigdy!

Niech diabli porwą wszystkie tańce…

Pamiętam, panna Róża Hładyszewska tańcowała raz od 2 do 7, wyszła potem na dwór, dostała tyfusu i przejechała się na Powązki…

— Ale ja, papo, nie umrę.

— Nie umrzesz, bo nie będziesz tańcowała!

— Więc papo chce, żebym się cały karnawał nudziła?

Już i tak nigdzie nie bywam!… — mówiła Helenka ze smutkiem.

Ugodzony w serce starzec siadł na fotelu i pobożnie złożył ręce na brzuchu.

Chwilę myślał a potem rzekł:

— Dobrze!

Będziesz na nim, ale tylko do pierwszej.

Helenka rzuciła się ojcu na szyję, i obsypawszy go pocałunkami, nieśmiało dodała:

— Ale wie papo, że ja nie mam sukienki…

— Przecież dzięki Bogu nago nie chodzisz! — oburzył się ojciec, lekko odsuwając ją od siebie.

— Tak, ale widzi papa, nie mam sukienki balowej…

— A ile by taka kosztowała? — spytał pan Horacy stłumionym głosem.

— Najwyżej piętnaście, a może tylko dziesięć rubli — odparło niebacznie dziewczę, nie dostrzegając na twarzy ojca symptomatów nadzwyczajnego wzburzenia.

Starzec skoczył z fotelu, jak okręt wysadzony w powietrze dynamitem, i patrząc na córkę wzrokiem, którego mógł był mu pozazdrościć Abraham w chwili, gdy podnosił nóż na syna swego Izaaka, począł mówić głosem uroczystym:

— Za wywiezienie lodu z podwórza zapłaciłem 12 rubli, za piece 18, za śmietnik 4 ruble, razem 34 ruble.

Teraz znowu zacieka mi dach nad stajniami, zepsuła się rynna u frontu, szwaczka i twój pan Artur nie płacą już kwartał za lokal… słyszałaś?…

— Słyszałam, papo — odpowiedziała przelękniona Helenka.

— A zatem… nie pójdziesz na bal!

Nie pójdziesz na bal!

Nie pójdziesz na bal!

Ja na jednodniowe fatałaszki pieniędzy nie mam.

Potem pan Horacy wyszedł, strzelając wszystkimi drzwiami po kolei.

Helenka miała ochotę rozpłakać się; uspokoiła się jednak trochę, usłyszawszy, że choleryczny starzec z odległości trzeciego pokoju miota złorzeczenia na Kukalskich, którzy wyprawiają bale, i na cukiernika, który zabrał piwnicę na piasek.

Rozdział III, w którym niespodzianie nadeszłe posiłki szturmem zdobywają

kieszeń ojca Gwizdalskiego.

Mrok już zapadał, kiedy do mieszkania owdowiałego Gwizdalskiego weszła bardzo miła panienka, imieniem Klimcia, posiadająca czarne, figlarne oczy i wielkie łaski u popędliwego starca, który, mówiąc nawiasem, nigdy nie czuł wstrętu do płci nadobnej.

Pan Horacy, usłyszawszy w przedpokoju śmiech panien i echa pocałunków, trzaskających jak pocztyliońskie baty, wybiegł z rozpromienioną twarzą i zdążył jeszcze zdjąć z gadatliwej brunetki popielicową salopkę.

Pomyślne to zdarzenie napełniło serce starego lwa bardzo sprawiedliwą dumą i uczuciem zadowolenia na cały wieczór.

Nastąpiły powitania, ukłony, szepty.

Panny, ucałowawszy się w przedpokoju, powtórzyły całusy w pokoju jadalnym, a następnie w bawialnym.

Potem wziąwszy się pod ręce, poczęły obiegać całe mieszkanie, a gwałtowny, lecz systematyczny starzec zapalił tymczasem własnoręcznie dużą lampę i rzucił parę klątw na bezczelnego cukiernika.

Gdy zajaśniało światło, rozmowa stała się ogólną.

— Moja ty, czy będziesz we czwartek na wieczorze u państwa Kukalskich? — zapytała Klimcia Helenki.

— Jesteśmy zaproszeni, ale papa nie chce! — odparła smutnie Helenka.

— Czy to prawda, panie Gwizdalski?

Stary zmieszał się.

— Ależ moja pani!…

Ja Kukalskich bardzo szanuję, Helenkę bardzo kocham, lecz każdy bal pociąga za sobą niesłychane wydatki, a czasy są ciężkie.

— Cóż to za wydatek kilkanaście rubli na sukienkę, raz na rok!

Mój ojciec jest także oszczędny, a mimo to nie odmawia mi takich małych przyjemności — mówiła Klimcia.

Czy to skutkiem wpływu gorąca, czy też argumentacji miłej brunetki, której czarne oczy posiadały blask szczególny, pan Horacy zaczął silnie potnieć.

Transpiracja ta pomyślnie oddziałała na straszliwego starca, który tym sposobem pozbył się całego zapasu gniewu i głosem jagnięcia rzekł:

— Ja przecież Helci nie żałuję…

Ileż to wszystko może kosztować?

— Tak to rozumiem! — zawołała z triumfem panna Klementyna.

— Helciu, ucałuj ojca!

Nie widzimy potrzeby opisywać entuzjazmu, z jakim Helenka dziękowała papie za jego dowody przywiązania.

Pan Horacy rozczulił się i na wniosek Klementyny obiecał dać córce na strój balowy aż dwadzieścia pięć rubli!

Po tym heroicznym czynie starzec prosił damy, aby mu pozwoliły zapalić fajkę.

Na propozycję tę panny przystały z rozkoszą i poczęły naradzać się nad suknią.

— Powiadam ci, moja najdroższa — mówiła Helenka — że nie wiem nawet, kto mi uszyje tę suknię.

— Dasz do magazynu — radziła Klimcia.

— Po co? — wtrącił pan Horacy.

— Mamy przecież w domu bardzo zdolną szwaczkę.

— Doskonale! — zawołała Helenka.

— Ona winna papie za lokal i tym sposobem najłatwiej spłaci.

Ojciec oburzył się i trzymając fajkę, jak król treflowy berło, rzekł:

— Nie lubię tego rodzaju rachunków.

Szwaczka jest biedna i musi żyć; pieniądze więc, które zarobi, oddasz jej do ręki, a moją należność wyciśnie z niej sąd i komornik!…

Obie panny wybuchnęły śmiechem, co niesłychanie obraziło Gwizdalskiego, który począł rzucać się i przysięgać, że za kilka dni wtrąci szwaczkę do więzienia na całe życie.

Uspokojono go jednak, i narady posunęły się dalej.

— Jakążbyś mi radziła suknię? — zaczęła Helenka.

— Jak to jaką? — przerwał ojciec.

— Suknia powinna być biała z przyzwoitym wcięciem.

Panny znowu w śmiech, po czym zabrała głos Klimcia i poczęła mówić obecnym o falbanach i wodach, bertach i baskinach.

Tłumaczyła dalej znaczenie fartuszka i szarfy i bardzo stanowczo domagała się, aby Helenka miała przy staniku bukiecik, a na głowie niebieskie kwiaty.

Stary z początku słuchał uważnie, w połowie jednak dyskursu począł niespokojnie spoglądać na okno, a w chwili, gdy panna Klementyna dotknęła kwestii bucików, zerwał się z fotelu i ryknął:

— On tam jest!…

Słyszę go!…

— Kto?

Co?… — spytały panny.

— Cukiernik na podwórzu!…

Damże ja mu teraz za moją piwnicę!…

I z tymi słowy pobiegł na dół.

Dziewczęta, znając Gwizdalskiego, były zupełnie spokojne o życie, zdrowie i droższy od obojga honor — cukiernika.

Nic więc dziwnego, że Helenka głosem całkiem spokojnym spytała Klimci:

— Cóż to, podobno zaangażowałaś pana Artura do pierwszego kontredansa?

— Ja? — odparła zdumiona Klimcia.

— Któż ci to powiedział?…

Z fizjonomii przyjaciółki odgadła Helenka, że piękny Artur skłamał.

Odkrycie to zrobiło jej przykrość, pocieszyła się jednak wkrótce, pomyślawszy, że zakochany młodzieniec użył tej niewinnej mistyfikacji dla obudzenia w niej zazdrości.

Niebawem wrócił i pan Horacy.

Przeprosił damy za pozbawienie ich swego towarzystwa, doniósł im, że cukiernika już na podwórzu nie zastał i poprzysiągł, że za kilka dni rozpocznie przeciw niemu proces kryminalny za zajęcie, a następnie włamanie się do piwnicy.

Nadmienił także, że musi naprawić rynnę od frontu, i że przy pierwszej sposobności wypędzi stróża, zbiwszy go na kwaśne jabłko, do którego to aktu przysposabiał już od lat dziesięciu swoją rodzinę i znajomych.

Rozdział IV, z którego okazuje się, na czym mianowicie polega szczęście człowieka.

Na facjatce jednopiętrowej oficynki, należącej do srogiego pana Horacjusza i stojącej naprzeciw jego okien, mieszkała uboga szwaczka Zosia ze swym kanarkiem.

W kwadratowej izdebce, której sufitu dotykała głowa szwaczki, stał żelazny piecyk do węgli, małe łóżeczko z Pociejowa, takiż stolik, krzesło, kufer i trochę drobnych rupieci.

Przy oknie, ozdobionym pocerowaną, lecz czystą muślinową firanką, wisiał kanarek w drewnianej klatce.

Zosia w 24-ym roku życia była już sierotą, choć przed sześciu laty miała jeszcze matkę i czworo rodzeństwa.

Cała ta rodzina, na pozór przynajmniej, odznaczała się czerstwym zdrowiem, ciążyło przecież na niej jakieś nieszczęście.

Jednego roku najstarszy brat przeziębił się, wpadł w galopujące suchoty i umarł w ciągu kilku miesięcy.

Za nim poszła matka, kobieta w sile wieku.

Później średniego brata rozszarpały koła machiny w fabryce, wreszcie młodsza siostra umarła na cholerę.

Pozostało ich tylko dwoje: Zosia i jej brat najmłodszy — Karol.

Dziewczyna zastępowała mu matkę, oddała go do terminu, opierała, karmiła, zachęcała do pracy, a wreszcie wyzwoliła na czeladnika.

Chłopak był dobry i kochał siostrę; toteż po wyzwolinach lepiej już nieco dziać im się poczęło na świecie, gdy wtem — Karol dostał tyfusu i we dwa tygodnie na ręku siostry życie skończył.

Kobiety wielkiego świata, gdy im ktoś bliski sercu umrze, wylewają dużo łez, mdleją, a wreszcie stroją się żałobnie na cześć nieboszczyka i przez czas oznaczony zachowują minę bardzo uroczystą.

Biedne te i tkliwe istoty zapatrują się na śmierć z tak tragicznego stanowiska, że niechybnie same by pomarły, lub przynajmniej powariowały, gdyby nie pocieszała ich ta jedna myśl, iż im w czarnej sukni będzie do twarzy.

Biedna Zosia tylu pielęgnowała chorych, tyle sprawiła pogrzebów, a wszystko ze swojej ciężkiej pracy, że już jej w końcu łez i czarnych sukien zabrakło.

Chodziła też, jak Bóg dał, pracowała dni i noce, i dzięki tej metodzie odpędziła od siebie zmorę rozpaczy.

Toteż kiedy promienie słońca, stopiwszy lód z okienka, rozpierzchły się po kątach izby, kiedy ręczna maszyna Zosi poczęła warczeć, a najedzony i napojony kanarek świstać, dziewczyna zapominała o smutkach, nawet o świecie całym, i zadowolona z życia, z głębi piersi śpiewała:

„W lasku Ida trzy boginie…!”

O jakże płakać musiały cienie braci, siostry i matki, pilnujące prawdopodobnie pokoiku Zosi, że duch wieku nie podsunął osieroconej dziewczynie innych jakich piosenek!

O jakże to przykro pomyśleć, że ludzie, którzy dla żołądka mają tylko chleb czarny, dla umysłu nie dostają nic, albo prawie nic, a dla serca — plewy z Offenbachowskiego wiatraka!

Wytężona praca pozwalała Zosi zarabiać rubla, a niekiedy i dwa na dobę; mogła więc jeść dziewczyna co dzień gorące kartofle, pić ciepłe mleko i… spłacać długi, przed rokiem i dawniej zaciągnięte u Żydów.

Krótko mówiąc, życie Zosi było pasmem cierpień i poświęceń, przenoszonych i dokonywanych z pogodną twarzą i niepospolitą energią ducha.

Uboga ta szwaczka mogłaby się nazywać niewiedzącym o godności swojej aniołem, gdyby… gdyby obok tego nie była opuszczoną, ładną, a więc i grzeszną dziewczyną.

Nie myślimy się tu rozszerzać nad jej występkiem; powiemy tylko, że kusiciel i wspólnik jej był młodzieńcem tyle wykwintnym, ile nikczemnym, że równie jak ona, mieszkał w domu pana Horacego i często składał mu wizyty.

Zosia z okienka swego widziała niekiedy, jak elegant wbiegał na schody gospodarza; wiedziała, że ten ma pieniądze i ładną córkę.

Wówczas zamyślała się, odkładała na bok robotę i gorzko płakała.

We środę, około 11-ej z rana, Zosia, siedząc przy swej maszynie, usłyszała jakieś ciężkie stąpania na schodach.

Za chwilę w wąskich i niskich drzwiach izby ukazał się stróż.

Zosia ścierpła, pomyślawszy o niezapłaconym komornem.

— Panno!

A jest tam panna? — zaczął stróż.

— Czego to chcecie, mój Józefie?

— Chcę, żeby panna poszła do roboty do naszej panienki.

— Cóż to za robota?

— Jakaś tam suknia do balu! — mruknął stróż.

— Mój drogi Józefie! — rzekła po namyśle szwaczka.

— Powiedzcie wy lepiej, że mnie nie ma!…

Ja się waszego pana bardzo boję…

— O!…

A to czego?

On ino taki pyskaty, ale dobry człowiek i jego bać się nie ma co.

— Ale ja mam teraz pilną robotę, za którą mi zapłacą, a on jak strąci za komorne, to i nic nie dostanę, choć mi na gwałt potrzeba pieniędzy.

— Ii…

Bo to prawda!

Tu rozmaici mieszkiwali, to zduny, to stolarze; każdy był staremu cości winien, a on nikomu nie strącał.

To dobry chłop, ino z wierzchu jeżem odziany!

Dziewczyna objaśnień tych wysłuchała z radosnym zdziwieniem.

— ”Mój Boże! — myślała — jak to ludzi posądzać nie trzeba.

Stary niby to zły, jak pies, a tu stróż go chwali, który zna się przecież na rzeczy!”

Po tym monologu ogarnęła się nieco i poszła do gospodarza.

Tam czekały ją same niespodzianki.

Gniewliwy starzec wyszedł z domu; zamiast niego zastała dwie ładne i wesołe panny, tudzież miłego, sześcioletniego chłopczyka, przy drugim śniadaniu.

Panna Helena poczęstowała ją herbatą, panna Klementyna pożartowała z nią, a mały Jaś dał jej buzi i krzesełko.

Po śniadaniu wzięto się do mierzenia i krajania.

Zapytana o cenę sukni, Zosia powiedziała 5 rubli, na co obie panny zgodziły się bez wahania.

Po czym proszono Zosię, aby uszyła suknię na jutro przed wieczorem, a przyniosła do miary z rana.

Potem obie panny pożegnały ją bardzo uprzejmie, a grzeczny Jaś pokazał jej gutaperczanego mężczyznę, który posiadał tę godną uwagi własność, że ściśnięty za którąkolwiek część ciała wydawał głos nieludzki.

Nad wyraz zachwycona szwaczka opuściła mieszkanie.

Na schodach jednak spotkała się z pewnym grubym, sapiącym jegomością, który patrząc na nią krwawymi oczyma ryknął:

— Ho!

Ho!…

To widzę moja lokatorka, która komornego nie płaci?

Za dwa dni wytoczę pannie proces, zniszczę, zrujnuję, jak Pana Boga kocham!

Wypowiedziawszy tę straszną groźbę, tłuścioch poszedł na górę, a Zosia pomyślała: — „Krzycz ty sobie, staruchu, krzycz, już ja cię teraz znam!…

Poproszę panny Heleny, to mi będzie dawać robotę i komorne mi sprolonguje, z pięciu rubli za sukienkę oddam Żydom cztery, bo mnie strasznie szarpią, a za rubla przez jakieś kilka dni będę żyła, jak wielka pani!

Oj!

potrzebnyś mi, potrzebny, mój ty rubelku, bo dziś akurat ostatnie dwadzieścia groszy wydam i jeść bym już co nie miała!”

Tak medytując, wróciła szwaczka, do swojej izdebki i z zapałem wzięła się do roboty.

Świeciło słońce przez lodem okryte szyby, warczała maszyna, śpiewał kanarek — i biedna dziewczyna czuła się szczęśliwa.

Zdawało się, że po ciasnym pokoiku chodzi uśmiechnięta nadzieja, i wołając: „A kysz!

A kysz!…” — nędzę, zmęczenie i troski zapędza do mysich jamek.

Bądź błogosławiony, o Boże, któryś nam na plac wiekuistego boju zesłał takie widziadło.

Rozdział V, w którym jest mowa o tym, co się śniło, i o tym, co

się nie śniło, pannie Helenie.

Całą środę Helenka miała leciutką gorączkę.

Jeszcze póki chodziła za sprawunkami, póki rozmawiała z Klimcią o balu, było pół biedy; ale gdy nadszedł wieczór, przyjaciółka nasza rozchorowała się na dobre.

Była to jednak tylko choroba imaginacji, a źródłem jej — oczekiwanie.

Helence zatem nie groziło nawet najmniejsze niebezpieczeństwo z wyjątkiem niewyspania się.

Z tym wszystkim Helenka około północy znalazła się w swym łóżeczku i przymknęła oczy.

Ale nie można było nawet myśleć o spaniu.

Niebieskie kwiaty, falbany, wody, berty i modestki jej sukni mieszały się w głowie naszej przyjaciółki z dźwiękami muzyki, z westchnieniami interesującego Artura i złorzeczeniami popędliwego ojca.

Zmęczona Helenka wstała ostrożnie z łóżka i zbliżyła się do okna.

Po drugiej stronie podwórza zobaczyła na facjatce inne okno, a na zamarzłych jego szybach jakiś cień, poruszający się gwałtownie.

To biedna szwaczka szyła jej suknię balową.

Była już trzecia nad ranem.

Helenka po raz drugi próbowała zasnąć, tym razem dość szczęśliwie.

Śniło się jej, że w salonie z Hebesowiczów Kukalskiej, wsparta na męskim ramieniu pięknego Artura, tańczy walca.

W sercu jej budzą się jakieś nieokreślone uczucia, pod których wpływem ona i jej tancerz dokazują cudów zręczności.

Wobec tego zachwycającego widoku, najmłodsze i najładniejsze panny siadają na kanapach, jak stare matrony, młodzież bije brawo, muzyka gra, pan Horacy wylewa łzy i na środku salonu błogosławi szczęśliwą parę.

Wybiła szósta.

Helenka ocknęła się, znowu pobiegła do okna i na szybach facjatki znowu dostrzegła cień Zosi.

Tym razem jednak cień nie ruszał się; strudzona szwaczka spała i marzyła o tym, że ją przyciska jakiś kamień straszliwie ciężki, spod którego wydobyć się nie może!…

Około dziesiątej z rana suknia już tyle była wykończona, że ją Zosia przyniosła do miary.

Bez względu na pośpiech, szwaczka zrobiła ją tak dobrze, że prócz kilku nic nie znaczących poprawek, suknia była prawie gotowa.

Obsypana podziękowaniami, szwaczka wróciła do swej izdebki kończyć robotę, Helenka zaś zajęła się ostatecznymi przygotowaniami.

Czekało ją jednak straszne zmartwienie; tarlatan bowiem, szarfa, kwiaty i buciki pochłonęły całe 25 rubli, ofiarowane przez ojca; na robotę zaś sukni, na rękawiczki i wachlarz, trzeba było jeszcze co najmniej z dziesięć rubli.

Trudno się jednak było namyślać.

Helenka więc poszła z wielkim strachem do papy i prosiła go o powyższą kwotę.

— A co? — krzyknął starzec — czy nie mówiłem, że ten głupi bal zrujnuje mnie na wieki?…

Rób, co chcesz, ale ja dziesięciu rubli nie dam!

Helenka zrobiła to, czego nie chciała, a mianowicie poczęła płakać.

Zobaczywszy to, starzec wpadł we wściekłość i dał jej pięć rubli, przysięgając na wszystkie świętości, że już ani grosza nie dołoży.

Uszczęśliwiona zwycięstwem panienka, nie myśląc o tym, co będzie później, pobiegła do miasta, i całe pięć rubli wydała na wachlarz, rękawiczki i koronkę do berty.

Gdy wróciła ze sprawunkami, ojca w domu nie było, w godzinę zaś potem szwaczka przyniosła gotową, idealnie piękną suknię.

Helenka mierzy ją — suknia jak ulana.

Mimo to w sercu panienki budzi się wielki niepokój.

Skąd tu wziąć pieniędzy, kiedy ojciec ani grosza już nie dołoży?…

A Zosia myśli sobie tymczasem: — „Jak to dobrze, żem całą noc siedziała!

Dostanę za to pięć rubli, uspokoję trochę Żydów i sama kupię sobie co zjeść, bom głodna, jak nieboskie stworzenie!”

Helenka suknię przymierzyła, zdjęła, powiesiła, ale o zapłacie mówić nic nie śmie.

Na domiar niedoli słychać na schodach kroki ojca i dzwonek w przedpokoju.

Okoliczność ta nasunęła Helence myśl fatalną, nie wahając się więc, rzekła prędko:

— Należność pani za robotę strącimy z komornego!…

Usłyszawszy te słowa, szwaczka stanęła jak piorunem rażona; jeżeli nie pobladła, to dlatego tylko, że skutkiem bezsenności i głodu była już blada, jak śmierć.

Tymczasem do przedpokoju wszedł pan Horacy w najgorszym humorze i krzyknął:

— Ten łotr znowu piasek wali do mojej piwnicy!…

Sprocesuję, zrujnuję, zniszczę, jak Pana Boga kocham.

Raz już muszę im pokazać, kto tu rządzi… raz już muszę się załatwić z tymi lokatorami, co mi życie zatruwają i komornego nie płacą!

Z tymi słowy starzec przebiegł przez pokój, nie patrząc ani na córkę, ani na szwaczkę, ani na suknię…

Przerażona i rozżalona Zosia szybko pobiegła do siebie, nie pożegnawszy się nawet z Helenką.

Stanąwszy w swej izdebce, odwróciła się do okna, i grożąc pięścią, wyszeptała:

— O wy!…

Oszukaliście mnie I…

Póki suknia nie była gotowa, częstowaliście herbatą, a dziś ta lalka nawet gadać z człowiekiem nie chce, a stary rzuca się, jak wściekły…

Mówiła to bez płaczu, głosem drżącym z gniewu.

Potem stanęła jak posąg, a wreszcie ożywiona straszną myślą, z gorączkowym pośpiechem przystąpiła do jakichś tajemniczych przygotowań.

Naprzód tedy, na arkuszu papieru napisała dużymi literami list i zostawiła go na stole.

Potem zamknęła drzwi na klucz i nakładła pełen piecyk węgli kamiennych.

Potem podpaliła węgle, zasunęła luft, zupełnie jak w starych romansach francuskich, a w końcu uklękła przy swym łóżeczku.

Niebawem ciężki, duszny, przesiąkły odorem siarki, dym począł zapełniać izbę.

Na dworze zapadał już mrok.

Rozdział VI, z którego okazuje się, jak na dłoni, że chłop strzela, a Pan

Bóg kule nosi.

Po odejściu szwaczki Helenka uczuła się bardzo niezadowolona; nad przyczynami jednak tego moralnego niesmaku nie zastanawiała się, bo i, co prawda, nie miała czasu.

Trzeba było z szafy i komody powydobywać masę szczegółów, należących do toalety damskiej i uczesać włosy, na co przecież kilka godzin nie jest za dużo.

Czytelnicy mogliby mieć do nas słuszną pretensję, gdybyśmy nie dodali w tym miejscu, że Helence przy czesaniu pomagała pewna bardzo dojrzała panienka, i że z jej porady przyjaciółka nasza w przeddzień zwinęła sobie papiloty.

Wszystkim wiadomo, że rozkręcanie i układanie loków należy do najprzyjemniejszych zajęć młodej osoby; lecz i ta rozkosz nie zdołała stłumić w sercu Helenki jakiegoś niewyraźnego a złowrogiego głosu, który przypominał jej ciągle, że wbrew słuszności i woli ojca, nie zapłaciła biednej szwaczce.

Około ósmej, Helenka była już w połowie ubrana.

Ponieważ zaś ojciec chodził po pokoju z miną bardzo zasępioną i na pytania nie odpowiadał, nasza więc przyjaciółka udała się do garderoby, celem obejrzenia po raz setny pięknej swojej sukienki.

Wtem:

— O Boże! — krzyknęła biedna panienka i o mało nie rzuciła świecy na ziemię.

— Kto mi to zrobił!

Kto mi to zrobił!?..

— To ja, Helciu!

To ja!… — szepnął w tej chwili zapłakany Jaś, wychodząc z pod kanapy, a potem dodał łkając: — Już mnie teraz Helcia pewnie nigdy kochać nie będzie!

W głosie i twarzy chłopczyka było tyle głębokiego smutku, tyle żalu, tyle łez, że dobra siostra, na pół śmiejąc się, a na pół płacząc, schwyciła go na ręce, okryła pocałunkami i najserdeczniej starała się uspokoić.

Był to bardzo piękny widok miłości rodzinnej!

Szkoda tylko, że jedynym jego świadkiem była biała balowa suknia Helenki, obficie oblana atramentem!

Tak jest, nie mylę się, niestety!…

Mały Jaś, którego siostra uczyła stawiać kreski, znudzony tym, że dziś nikt się nim nie zajmuje, uciekł do garderoby z zamiarem pisania, i mimochodem splamił suknię swej ukochanej nauczycielki.

Tymczasem pan Horacy Gwizdalski, zirytowany do wysokiego stopnia tym, że go na bal wyciągają, chodził sobie po swym gabinecie i palił fajkę, błagając niebios, aby ktoś z szanownej rodziny Kukalskich nagle zachorował, i tym sposobem, jego, Gwizdalskiego, od nieznośnej frakowej pańszczyzny uwolnił.

Od tych ponurych rozmyślań odwrócił jego uwagę jakiś hałas na podwórzu.

Już starzec miał ochotę zbadać osobiście powód zgiełku, gdy wtem skrzypnęły drzwi gabinetu i ukazał się w nich… zgadnijcie kto?

Oto cukiernik!…

Pan Horacy stał się fioletowy, lecz milczał.

— Panie! — rzekł cukiernik z miną człowieka, który nigdy do cudzych piwnic piasku nie sypał — Panie, szwaczka Zosia udusiła się czadem!…

— Co?

Co? — krzyknął pan Horacy.

— Tak, panie! — powtórzył cukiernik — a co gorsza, zostawiła ten oto list, który, gdyby wpadł w ręce niewłaściwe, mógłby pana skompromitować…

To mówiąc, oddał drżącemu Gwizdalskiemu arkusz papieru, zapisany ołówkiem, i wychodząc, dorzucił:

— Idę do tej biednej dziewczyny, może uda się ją uratować!…

Lecz starzec nie słyszał już tego, zajęty odczytywaniem listu, który obok błędów ortograficznych, zawierał co następuje:

„Bardzo mi źle jest między ludźmi, i muszę iść do swoich kochanych umarłych…

Niech Pan Bóg przebaczy córce gospodarza, która mi kochanka odebrała i jeszcze nie zapłaciła za moją krwawą pracę, tak że żyjąc dłużej, włożyćbym co w gębę nie miała.

Mego kochanka Artura zaklinam na miłość naszą, aby mi powiesił na szyi ten złoty krzyżyk, co to wziął do naprawy.

Niech sobie też schowa na pamiątkę ten złoty pierścionek, co go wziął przez żart.

Ty, matko moja, i ty siostro, i wy bracia, proście Boga, aby mi dał lekkie skonanie i na tamtym świecie razem z wami pomieścił…

Zofia…”

Przeczytawszy to, pan Horacy upadł na fotel i parę minut siedział nieruchomy.

Potem słabym głosem zawołał do siebie Helenkę.

Gdy weszła, podał jej list i kazał przeczytać.

Zrozumiawszy o co chodzi, Helenka z jękiem upadła do nóg ojcu.

Potem poczęli się całować, i przez kilka chwil słychać było tylko stłumione szlochanie obojga.

Uspokoiwszy się nieco, starzec rzekł:

— Straszny to cios dla mnie, ale przyjmuję go z pokorą.

Oboje ciężko zawiniliśmy wobec Boga i ludzi, i kara nas nie minie…

W tej chwili w dalszych pokojach usłyszano jakiś hałas.

Pan Horacy poznał głos cukiernika, który wołał:

— Ocucili ją!

Ocucili!…

Żyje!…

Żyje!…

Starzec zerwał się na równe nogi i wybiegł, wołając:

— Przynieście ją do mnie!…

Tu…

Ona tu już zostanie, wynagrodzę jej wszystko!

…

— A panu Bóg wynagrodzi! — odpowiedział cukiernik.

W kwadrans potem kilku dobrze zbudowanych ludzi przyniosło osłabioną, lecz żywą jeszcze Zosię.

Na rozkaz starca położono ją w pokoju Helenki i wezwano aż trzech lekarzy.

Lekarze obejrzeli chorą i zapewnili, że już żadne niebezpieczeństwo jej nie grozi.

Starania dokazały tego, że dziewczyna otworzyła oczy i szepnęła:

— Gdzie mój kanarek?

Na pytanie to, stróż przyniósł klatkę, w której mały ptaszek leżał nieżywy, z otwartym dziobem i skurczonymi łapkami.

Biedna Zosia gorzko zapłakała…

Około 10-ej, kiedy Zosia usnęła, starzec począł się z córką naradzać o jej przyszłości.

Postanowiono, że sierota zamieszka u nich.

Rozmowę tę przerwał turkot karety na podwórzu, po czym niebawem ukazał się w pokoju wyfrakowany, wyperfumowany i uczesany jak nigdy — Artur.

Helenka uciekła, a elegant odezwał się wesoło:

— Cóż to za lekceważenie dobrego tonu!

Już po dziesiątej, a pan jeszcze w szlafroku?…

Przyjechałem po państwa moją karetą…

Pan Horacy tymczasem wstał z fotelu, wziął pięknego młodzieńca za kołnierz i wyprowadził…

— Pan mi ubliżasz! — wołał młodzian.

W tej chwili Helenka usłyszała jakiś potężny łoskot na schodach.

Rozdział VII,

w którym pan Horacy wypowiada sens moralny.

Gdy zmęczony nieco ojciec wrócił, córka uściskała go i rzekła:

— Dziękuję ci papo!

A pan Horacy odparł:

— Pamiętaj, moje dziecko, zawsze unikać mężczyzn młodych, nie mających określonego zajęcia.

Nie zapominaj też, że lepiej sto balów opuścić, aniżeli skrzywdzić jednego ubogiego.

-----


text: Bernard (imię), stąd bernardyn, barnardyn u Reja, i bernadyn lub barnadyn, rozpodobniony; zgrubiałe: bernach; spolszczony Biernat (Biernacki) i Bernad, bernacki (jakby węgierskie co do głosowni); »prosty Biernat«, przysłowie.


text:
Arcybiskup gnieźnieński (jego prawa) w kościele używał praw metropolity, prymasa i legata urodzonego; w kraju zaś był pierwszym senatorem, pierwszym książęciem i wice królem (interrex).

Obowiązki te i godności z koleją czasów pozyskał.

Jakie władza jego miała pierwotnie granice, trudno dokładnie oznaczyć; to jednak pewna, że od swej fundacji używał praw metropolity, chociaż nigdy metropolitą, lecz zawsze ' 386]arcybiskupem się tytułował.

1.

Dytmar w swej Kronice lib.

IV.

powiada, źe Otton III ces, ustanawiając w r. 1000 arcybiskupstwo gniezn., poddał mu trzy inne biskupstwa polskie, jednocześnie fundowane, t. j.

w Kołobrzegu (biskupem został Reinbern), Krakowie (bisk.

Poppon) i Wrocławiu (bisk.

Jan); najdawniejsze zaś biskupstwo polskie, dotąd całą tę ziemię obejmujące, t. j. poznańskie (bisk.

Unger), pozostało w prowincji arcyb.

magdeburgskiego.

Powstające później biskupstwa do prowincji gnieźn. należały.

Tak więc, wyjąwszy biskupstwa warmińskiego, które Stolicy Ap.

bezpośrednio ulegało, do metropolji gniezn. różnemi czasy weszły biskupstwa: krakowskie, kujawskie, płockie, poznańskie, łuckie, wileńskie, żmudzkie, chełmińskie, inflanckie i smoleńskie; a dawniej: lubuskie, oraz sambińskie, pomezańskie i kamińskie na Pomorzu.

Pierwiastkowo ten stosunek metropolitalny nie musiał być jeszcze dostatecznie ustalony, gdyż Grzegorz VII r. 1075, w liście do Bolesława II, powiada, iż biskupi polscy nie wiedzieli, któremu z arcybiskupów mają podlegać.

Zaburzenia polityczne w tym czasie i ustanowienie arcybiskupstwa krakow. (ob.

Aaron), mogły spowodować ów nieporządek, który przecież nie trwał długo.

Arcybiskup gnieź.

używał nad swymi suffraganami wszystkich praw, służących metropolicie.

Potwierdzał biskupów, wybieranych wówczas przez kapituły i konsekrował ich, lub wybory te unieważniał, sam obsadzając wakujące stolice (Theiner, Monum.

Pol.

I.

82; Długosz, Vitae Episc.

Posn. w życiu Falenty; Olszowski, de Archiep.

Gnesn. str. 81).

Od r. 1430 Kazimierz Jagiel.

odebrał kapitułom prawo wolnego wyboru, a Stolica Ap.

zaczęła potwierdzać.

Nowo konsekrowani biskupi składali mu przysięgę wierności, której formę z r. 1448 ma Olszowski (l. c. str. 137) i ks. Fabisz (Wiadom.

o legat.

st. 88).

Wizytował też ich djecezje, śledztwa o ich życiu i gorliwości prowadził, kapituły karcił (Thein.

l. c. pod r. 1218.

I.

8; synod prow.

r. 1248, u Helcla, Starodaw.

pomn. st. 353; Vol.

leg.

I.

98), co mu nawet bulla Leona X przyznała (Const. prov.

l. 4. tit.

de privil.

et exeess. priv.

f.

322, i l. 1 tit.

de off. ordin.

f.

80); lecz sobór tryd. (sess.

24 i 3 de Ref.) pozwolił to czynić jedynie po uznaniu potrzeby na synodzie prowinc., i po zwiedzeniu wpierw własnej archidjecezji.

Te synody powinien był co trzy lata zwoływać, pod karą stu grzywien groszy pragskich monety zwyczajnej polskiej (Const. prov.

l. 1. tit.

de off. ordin), gdyby zaś nie mógł sam tego uczynić, powinien wyręczyć się jednym ze starszych biskupów, a to pod karą 200 dukatów, i oskarżonym być miał przed Stolicą Ap. (l. c. lib.

5. c.

5.; synod prow.

1577).

Powtórzyły to synody następne, zwłaszcza r. 1589 i 1628.

Do niego należało pilnować, aby biskupi odprawiali synody djecezjalne, i aby opaci byli na nich obecni.

Zaniedbujących tego ma karać, a gdyby sam nad tém nie czuwał, podobnej, jak wyżej, karze ulegnie, którą na synodzie wypłaci, pod zagrożeniem doniesienia go do Rzymu (l. c. lib.

4. tit.

de poenis.; lib.

5. c.

5; ob.

a.

Synody prowinc.).

Upomina biskupów, iżby obowiązki swe spełniali gorliwie, a zwłaszcza ustawy synodów prowinc. w wykonanie wprowadzali.

Na niedbałych ma prawo naznaczyć karę stu grzywien, poradziwszy się wpierw innych biskupów.

Niepoprawnych przed Stolicą św. oskarża; gdyby zaś tego zaniedbał, sam powinien być przez starszego biskupa Papieżowi doniesiony (l. c. tit.

de offic.

capit.).

Również karać ma stu grzywnami kapituły nie upominające swych biskupów (ibid.); część tej kary miała iść na kościoły katedralne, a druga na wsparcie uniwersytetu krakow. (synod 387]row.[1] 1589).

Na synodach prowinc. powinny były kapituły z tego obowiązku składać sprawozdanie, lub listownie, albo przez posła powiadomić arcybiskupa o wykroczeniach, lub długiej nieobecności w djecezji swego biskupa, lub jego officjała (Const. proy.

l. 1 de suppl. negl. prael.).

Miał prawo wymierzać podobnąż karę stu grzywien na biskupów, nie utrzymujących zdatnych kaznodziejów przy kościołach katedralnych i kollegjackich, ani proboszczów znających swe obowiązki (l. c. lib.

1 de off. ordin.), i na nie utrzymujących na swych dworach ludzi uczonych, którzyby wątpiących w wierze utwierdzali, nieumiejętnych nauczali; a to pod karą 500 dukat, węgierskich, na synodzie wymagalną (l. c. lib.

1. de off. ordin.

i synod prow.

1589).

Mógł ich karać 500 duk.

w złocie, za oddawanie w dzierżawę dóbr i własności kościel.

heretykom, lub podejrzanym w wierze (l. lib.

4. tit.

de haeret.).

Biskupów z zakonników i opatów, noszących suknie jedwabne lub haftowane, karał stu grzyw.

na synodzie (l. c. lib.

3. de vita et honest. cler.).

Karał, łącznie z synodem, biskupów, wbrew przepisom prawa, szafujących dobrami osób bez testamentu zmarłych (l. c. lib.

3. de successionib.

ab intest.).

Część dochodów, należącą do prałatów i kanoników, nie rezydujących w kollegjatach, może na synodzie prow.

przyznać i kazać rozdzielić między członków rezydujących (bulla Leona X. l. c. lib.

1. de elect. et ofjic.

arechidiac.).

Również mógł karami dowolnemi obkładać biskupów, biorących wprost lub ubocznie jaki datek za benedykcje, formaty, zwalnianie z cenzur i t.

p., gdyż wolno im było pobierać tylko procurationem et taxam a jure et statuto provinciali concessam (Constit.

provinc. lib.

4. de simonia).

Sprawy, w drodze apellacji sądzone, mógł arcyb.

polecić podwładnym swych suffraganów (bpów djecez.), a nawet ex antiqua consuetu dine, jak mówią nasze konstytucje synodalne (lib.

1. de consuetud.), mógł zmusić do przyjęcia tej jurysdykcji, w czém właśnie różnica od prawa ogólnego, które przymusu wyraźnie zabrania (c.

Pastorali.

de offic.

judicis ordin).

Wiele innych obowiązków arcybiskup miał wspólnych z biskupami (ob.

art. Biskup).

— 2.

Drugą jego godnością kościelną była godność prymasa państwa.

Początek jej Długosz i Kromer wywodzą od Mik.

Trąby arcyb., który ją uzyskał dla siebie i swych następców na soborze konstancjeńskim r. 1416; lecz Kromer swój błąd poprawił i z tegoż samego Długosza okazał, że tę godność dawniej już mieli arcybiskupi gnieź., co też potwierdza Statut Kazimierza W. r. 1369 (Vol.

leg.

I.

98), gdyż w nim o Jarosławie arcyb.

czytamy: auctoritate metropolitica ac primatiali visitans dioecesim crac.

Wacław Leszczyński arcyb.

od r. 1668 do tytułu: Primas Regni, dodał et Magni Ducatus Lithuaniae, z powodu, że biskup wileń.

Białłozor chciał sobie przywłaszczyć tytuł prymasa Litwy; lecz przez Leszczyńskiego zapozwany, dał mu urzędowe zrzeczenie się na piśmie (X. Przyałgowski, Żywoty bisk. wil.

II.

164).

M. Trąba zaś, widząc wdzierającego się w swe prawa Jana Rzeszowskiego, arcybiskupa lwowskiego, gdy ten pod niebytność jego ukoronował trzecią żonę Władysława Jagiełły, Elżb.

Pilecką, postarał się na tym soborze o godność prymasa i wyłączne prawo koronacji królów, czego jednak w aktach soboru nie pomieszczono.

Przez przyznanie mu tego tytułu, metropolją lwowska, ze wszystkimi jej suffraganami, poddaną została prymasowskiej władzy arcybiskupa gnieźn.

Miał więc odtąd prawo wizytować ich djecezje, na synody wołać tam prawa stanowić, dawne poprawiać, objaśniać, zmieniać i dopełniać, ale za zgodą swych suffraganów; lecz i sam wykonywać je 388]winien.

Święta stanowił na cały kraj i t. p. Ta godność czyniła go proboszczem rodziny królewskiej, ztąd od najdawniejszych czasów, albo raczej od początku chrześcjaństwa w Polsce, koronował królów i królowe, a potém prawo to jemu wyłącznie służyło, na co otrzymał przywilej Kazimierza III Jagiel.

r. 1451, na sejmie piotrkowskim (Vol.

leg.

I.

171).

Wywołało go zajście z kard. Zbigniewem Oleśnickim, bisk. krak, który, uważając swą godność kardynalską za wyższą od wszelkiej innej w Kościele, domagał się pierwszeństwa.

Aby więc prymasowi nie ubliżyć, a kardynała nie obrazić, postanowiono, iżby raz jeden, drugi raz drugi z nich do senatu wchodził; ten zaś, któryby w gospodzie został, zapytany przez posłów, zdanie swe objawić winien.

Przyłuski jednak i Sarnicki ex libro consuetudinum regni podają, że kardynał w senacie miał pierwsze miejsce, lecz arcybiskup pierwszy wotował.

Z tej też przyczyny zakazano starać się o godność kardynalską, bez zezwolenia stanów królestwa, a prymasowi tylko na zawsze prawo koronowania osób królewskich przyznano.

Potwierdził ten przywilej Zygmunt I na sejmie piotrk. d.

7 Grud.

1512. i Zygmunt August r. 1550, stanowiąc: Rex electus a nemine alio coronari debet, praeterquam a rmo archiepiscopo gnesn. secundum privilegium, quod illi per Casimirum III r.

Pol.

est concessum in a. D.

1451 (Vol.

leg.

II 593).

Później w tym samym przedmiocie Papież Sykstus V wydał bullę Pastoralis nostra sollicitudo, datowaną Romae, quinto Idus Febr.

1589, zabraniając innym biskupom wtrącać się do koronowania królów, pod karą usunięcia na zawsze z biskupstwa; nakoniec, konstyt.

r. 1786, tit.

Prerogatywy, ostatecznie to prawo arcybiskupom gnieź.

przyznała.

Gdy zaś wszczął się spór między Mik.

Prażmowskim i Jęd.

Olszowskim, arcybiskupami, a Trzebickim, bisk. krak, o miejsce koronowania króla, kougregacja Ś. K. R. kardynałów r. 1675. d.

6 Grud.

odpowiedziała: że koronowanie króla należy do arcybiskupa gnieź, choćby odbywało się w kościele katedralnym krak, na co tenże arcyb.

nie potrzebuje prosić biskupa krak. o pozwolenie (Zalaszowski, Jus R. Pol.

t.

I f.

556 i Olszow.

op.

c. str. 198).

Poprzednio już konstyt.

r. 1633, (tit.

konsens na biskupstwo krak.), zastrzegła, aby książe Jan Albert, bisk. krak. i kardynał, brat Władysława IV, króla, nie rościł sobie prawa do nominowania, ogłaszania i koronowania króla, ani przywłaszczał sobie prerogatyw, prymasom służących.

Podobne zastrzeżenie uczyniła inna konstyt.

r. 1641. (tit.

konsens na biskupstwo) względem Karola Ferdynanda, biskupa płockiego i wrocław, brata Jana Alberta.

Jeśliby prymas tych czynności odbywać nie chciał, lub nie mógł, nominacja, ogłoszenie i koronacja króla należały do biskupów wielkopolskich, kujawskiego lub poznańskiego, a to na mocy dekretu stanów państwa, d.

25 Kwiet.

r. 1576. wydanego, który podaje Karnkowski, (lib.

3.

Epistol, illustr. viror.).

Gdy bowiem arcyb.

Uchański nie chciał przyjechać na koronację króla Stefana Batorego i Anny Jagielonki, sejm jędrzejowski powołał do tego Stan.

Karnkowskiego, podówczas bisk. kujawskiego, jako pierwsze miejsce między biskupami Wielkopolski trzymającego.

Następnie wydano ustawę, objaśniającą przywilej Kazimierza Jagiel, z r. 1451: Quod rmo dno archiepiscopo volente et valente, nemo alius praeter eum, regem coronare debet, aut potest.

Quodsi vero ad id vocatus, hoc ipsum facere aut noluerit, aut non potuerit, vel etiam e vivis sublatus fuerit: is, cui hoc ipsum proxime competit, ex Majori Polonia, eadem potestate aut authoritate id perficere potest et debet.

Tej ustawy 389]w statutach państwa nie umieszczono (Heidenstein Rer.

pol. l. 2), a Sykstus V w swej bulli żadnej wzmianki o biskupach kujawskich nie uczynił (Olszow.

l. c. str. 121).

Z tego powodu Stan.

Karnkowski, jako biskup kujaw, nominował i koronował Stefana Batorego, bo arcyb.

Uchański popierał Maksymiljana.

Piotr Tylicki, także bisk. kujaw, koronował Konstancję austryjaczkę, żonę Zygmunta III, bo kard. Maciejowski nie objął jeszcze w posiadanie arcybiskupstwa.

Jęd.

Trzebicki, bisk. krak, ogłosił królem Jana III, bo prymas Czartoryski był chorobą złożony; Jan Gembicki, bisk. kuj., z zastrzeżeniem swych praw na to zezwolił, a Stef.

Wierzbowski, bis.

pozn., wymówił się.

Stan.

Dąbski, bisk. kujaw, ogłosił i koronował Augusta II, bo kard. Radziejowski trzymał z partją księcia Conti.

Stan.

Hozjusz, bisk. pozn., ogłosił Augusta III, w nieobecności arcybiskupa i biskupa kujaw., a koronacji dopełnił bisk. krak. Jan Lipski, za zezwoleniem biskupa poznań.

Ponieważ arcybiskupi gnieźn. byli proboszczami rodziny królewskiej, więc, prócz koronacji, do nich należało błogosławić ich związki małżeńskie i odbywać pogrzeby w całej prowicji.

Wiadomy jest z tego względu wynikły spór między Janem Sprowskim arcyb., a kard. Zbigniewem, o ślub króla Kazimierza Jagiel.

z Elżbietą, arcyksięźną austryjacką.

Do arcybiskupa też, jako prymasa, należało przestrzegać Panujących i karać za łamanie praw kościelnych.

Przykłady tego przytacza Olszowski (op.

c. str. 89).

— 3.

Trzecią wreszcie kościelną godnością był urząd legata urodzonego (legatus natus), uzyskany przez arcyb.

Jana Łaskiego.

Już dawno przedtém arcybiskupi gnieź, z polecenia Stolicy Ap., czasowo sprawowali obowiązki legatów; w Monumentach bowiem Theinera (t.

I str. 9) spotykamy list Honorjusza III, Papieża, z r. 1218, uwalniający arcybiskupa gniezn. od urzędu legata Prus.

Pisze jednak Kromer (lib.

7.), że już książe Henryk Kietlicz, arcyb.

gnieźn., na soborze lateraneń.

r. 1215 od Innocentego III wyjednał godność legata dożywotniego (perpetuus) dla siebie i swych następców; lecz przywilej ten musiał się zapewne odnosić li tylko do osoby Henryka, bo następcy jego nie używali ani tytułu, ani honorów (Theiner op.

c. I.

34. pod r. 1232), ani obowiązków legata nie spełniali.

Raczej więc Damalewiczowi dać wiarę należy, który (Series archiep.

gnes.

str. 7) mówi o legacji Kietlicza, że ją posiadał pro se duntaxat, dum legatus abesset.

Dopiero Jan Łaski, arcyb.

gnieźn, orator króla Zygmunta I do Papieża Leona X i na sobor lateraneń.

V, r. 1515 uzyskał bullę Pro excellenti, datowaną Romae 5 Idus Julii, zamieszczoną w Constit.

prov.

lib.

1. tit.

de offic.

ordin.

str. 82, Przyznającą wiecznemi czasy arcybiskupom gnieźn. dwie godności: prymasa i legata urodzonego, porównywając ich w przywilejach i obowiązkach z arcybiskupem kantuaryjskim, także legatem urodzonym.

Bulla ta została ogłoszoną na synodzie prow.

r. 1523.

Biskupi mile ją przyjęli i oświadczyli chęć, aby arcybiskup używał odtąd praw legata w całej prowincji, a nadto, aby wywiedział się, jaką władzę z tego przywileju legacji miał arcyb.

kantuaryjski, iżby i on jej używał, oraz wyjednał sobie obszerniejszą władzę, a przynajmniej moc rozgrzeszania od cenzur za uderzenie osoby duchownej, wyjąwszy biskupów.

Treść zaś przywileju arcybiskupa kantuar.

w Anglji, który i gnieźnieńskiemu służył, jest ta: a) kościołowi kantuaryjskiemu podlega eboraceński (York); b) gdy arcyb.

kantuar.

zwoła gdziekolwiek synod, arcyb.

yorkski ze swymi suffraganami ma być na nim obecny i ustawom jego się poddać; c) arcyb.

york. poprzysięże 390]posłuszeństwo kantuaryjskiemu; d) kantuar.

powołał na synod arcybiskupa york., oskarżonego o symonię, a gdy ten się nie stawił, wyklął go; e) władza kantuaryjskiego rozciągała się na całą Anglję i Irlandję; mógł obrzędy pontyfikalne odbywać gdziekolwiek, bez upoważnienia biskupa miejscowego, mógł w ich djecezjach święcić kapłanów, biskupów potwierdzać i konsekrować, synody zwoływać; f) święta wprowadzał; g) rozciągał interdykt na całą prowincję, lub od niego uwalniał; h) sądził sprawy całej prowincji wprost, lub na zaskarżenie, nawet bez apellacji.

Takie same były granice władzy arcybiskupa gniezn., który miał nadto inne przywileje, przyznane sobie przez Stolicę Ap., królów i synody prowincjonalne, a mianowicie: sądząc sprawy z apellacji, mógł je podwładnym swych suffraganów zlecić; nie mógł jednak powierzyć ich osobom, po za djecezją stron winnych znajdującym się, chyba, gdyby wnoszący sprawę dowiódł, że mu w tej djecezji zagraża niebezpieczeństwo śmierci, lub inne miał powody do obawy (Const. prov.

l. 1 de off. ordin.).

Nawet sprawy w Iej instancji, z pominięciem własnych biskupów, pozwala ten synod sądzić arcybiskupowi, jako legatowi; lecz wkrótce biskupi wymogli na arcyb.

Gamracie, że władzy legata przyrzekł użyć podług praw ogólnych Kościoła, a tém samém, że tylko sprawy z apellacji przyjmować będzie (c.

Pastoralis.

tit.

de off. jud.

ordin.); dawniej bowiem legaci obszerniejszą mieli władzę (c.

1. tit.

de off. legat.), lecz ścieśnił ją sobór tryd. (sess.

24. c.

20 de Refor.), i tego właśnie domagali się biskupi nasi na synodzie r. 1542 za Gamrata.

Do arcybiskupa gnieźn. powinny były iść apellacje od wyroków arcybiskupa lwowskiego, a to jedynie z jego charakteru legata Stolicy Ap.

i na zasadzie bulli Leona X, o czem Kromer (de Repub.

et Majest.

Polonor.

s. 108) i Damalewicz (Series archiep.

gnesn. str. 7); lecz ze zwyczaju, rodzącego prawo, były one zanoszone do nuncjuszów apostolskich, których zawsze miewała Polska, w charakterze legatów a latere (Syntag.

jur.

univ.

R. Pol.).

Od czasu przysyłania nuncjuszów, obowiązki arcybiskupa gnieź.

jako legata ustawały; lecz po ich ustąpieniu widziemy, że je pełnił; akta tylko powierzano jakiemu dostojnikowi duchownemu, aby je następnemu nuncjuszowi przekazał.

Tak np. gdy wyjechał nuncjusz Santa Crucio, urząd legata wykonywał arcyb.

Jan Wężyk, a po odjeździe Filonarda, Maciej Łubieński.

Ztąd, gdy w r. 1670 nuncjusz Marescotti, opuszczając Warszawę, naznaczył w swe miejsce internuncjusza Karola Sarteschi, z pominięciem arcyb.

Prażmowskiego, król Michał narzuconego internuncjusza przyjąć nie chciał, proszącemu o audjencję, odmówił jej; adwokatom, przez marszałka Branickiego, zabronił wnosić przed niego spraw, a biskupi też ze swej strony oparli się tej nunquam auditae, neque usitatae in hoc regno praxi (mówi przytomny temu Olszowski, op.

c. str. 96), i napisali do Stolicy Ap., co też podpisał i prymas Prażmowski, na to dotąd dość obojętny.

Jak na przekór, powtarzały się te spory i później, jak r. 1671, po nuncjuszu Fr. Nerli; za króla Jana III, po Bonvisim i po S. Crucio r. 1696; lecz tak królowie, jak wyższe duchowieństwo, stawali w obronie przywilejów arcybiskupów gnieźn.

Zawsze też arcybiskupi gnieź.

używali honorów swej legacji, albowiem nieprzerwanie trwali w prawie noszenia przed sobą krzyża, nawet w obec nuncjusza apost., w obec kardynała, lub króla, aż do jego pokoju, niemniej w senacie i na sejmach, chociaż arcybiskupom i prymasom nie wolno używać tego przywileju w obec nuncjusza.

(Olszowski l. c. str. 34).

— 4.

Tak wysokiemi 391]godnościami kościelnemi obdarzony był arcyb.

gnieźn., lecz więcej jeszcze blasku dodawały mu przywileje, jakiemi udarował go naród, czyniąc go pierwszym senatorem, pierwszym książęciem w Rzptej i wice królem, stróżem swobód.

Jako senator, miał po królu pierwsze miejsce, którego nie ustępował ani posłom zagranicznym, ani książętom lennym, jakimi dawniej byli mazowieccy, a później Prus i Kurlandji, ani braciom lub synom królewskim, ani kardynałowi, ani nawet nuncjuszowi; dopiero Jan Wężyk uczynił to za Władysława IV, za co publicznie był strofowany.

Słusznie więc Kromer nazywa arcybiskupa gnieźn. princeps ac os senatus.

Pierwszy dawał wota w obradach; senat przez niego przemawiał do króla.

Jeśli król przeciw prawom wykraczał, senatorowie o tém zawiadamiali arcybiskupa, a ten albo sam, albo z przybranymi senatorami upominał króla; gdyby jeszcze okazała się potrzeba, powtarzał upomnienie, w obec innych senatorów, a nakoniec wnosił na radę ;senatu (konst. r. 1607.

Vol.

leg.

II.

1035. i sejm 1609 r.

Vol.

leg.

II.

1660) ztąd Kromer zowie go: primus legum custos, plenipotentiarius reipubl.

Przykłady, że arcyb.

spełniali ten obowiązek, ob.

w Karnkowskiego De primatu senatorio R. P. str. 13.

Jeśli król w czasie prawem przepisanym, bez słusznej przyczyny, sejmu nie zwołał, arcyb., zasięgnąwszy rady innych senatorów i zezwolenie ich otrzymawszy, mógł sejm zwoływać, króla upomnieć i zastosować art. de non praestanda obedientia (konstyt.

r. 1607 tit.

konkluzje sejmu).

Król Władysław Jagiełło, w przywileju r. 1411, arcybiskupa gnieźn. nazwał vicarius regni generalis (namiestnikiem państwa); i w rzeczy samej, był tak za życia, jak i po śmierci króla, zastępcą jego naturalnym.

Za Zygmunta Starego, gdy ten bawił w Litwie, arcyb.

Gamrat prezydował na sejmie piotrk. i uchwały senatu oraz konstytucje ogłosił.

Później, za tegoż króla, chorobą złożonego, w pałacu arcybiskupim pod tymże Gamratem bywały obrady senatu.

Za Zygmunta Aug.

w podobny sposób arcyb.

Dzierzgowski prezydował na posiedzeniach (Karnkowski op.

c. str. 26).

Karnkowski za Zygmunta III, a Wężyk za Władysława IV sejmy zwoływali i na nich prezydowali.

Gdy król Henryk do Francji wyjechał, a potém gdy Zygmunt III podróż odbywał do Szwecji, arcybiskup rządy państwa sprawował.

W czasie bezkrólewia najwyższą była jego powaga; on bowiem rządy sprawował, pierwiastkowo sam, a potém zaczęto mu dodawać mniejszą lub większą liczbę członków senatu.

Po śmierci króla wysyłał uniwersały, zwoływał sejmy, a gdy u niego zebrali się senatorowie, po wspólnej z nimi naradzie, oznaczano miejsce i czas na wybór nowego króla.

W nagłych potrzebach jego obowiązkiem było radzić o Rzptej, i całości jej granic bronić.

Wtedy nawet, zwoławszy senat, mógł wojnę wydać (Const. r. 1593. f.

638. tit.

o pospolitém ruszeniu).

Poselstwa do obcych książąt wysyłał, lub od nich je przyjmował (l. c. tit.

o posłach cudzoziems. f.

638); wybranego wspólnemi głosami króla, ogłaszał, a odebrawszy od niego przysięgę, uroczyście koronował, poczém składał swój urząd, w obec senatu zaprzysięgając wierność nowemu monarsze.

Lubo tak wielką miał w czasie bezkrólewia władzę i tak wysokie, bo prawie królewskie, odbierał honory, wszyscy mu jednak ufali, bo kapłański jego charakter dawał im pewność, że po dostojność monarszą nie sięgnie.

Nikt mu też tych obowiązków nie zaprzeczał, chociaż byli niekiedy arcybiskupi, których nie lubiał senat lub stany; bo te nie do osoby, lecz do godności prymasa były przywiązane.

W jego osobie szlachta widziała 392]opiekuna swych szerokich przywilejów, jakich w Polsce używała.

Ztąd nie życzono sobie, aby ta godność długo była opróżnioną; na sejmie więc elekcyjnym r. 1674 (Vol.

leg.

IV.

258.) pozwolono nowo wybranemu królowi, przed koronacją używać pieczęci pokojowej do nagłych spraw, do których policzono nominację arcybiskupa gniezn. „aby sedes primatialis niedługo wakowała.“ Gdy jednak protestantyzm zachwiał w narodzie powagę stanu duchownego, a swawola szlachty przybierała coraz szersze rozmiary, zaczęły się podnosić głosy niechętnych, przeciwko tym odwiecznym prerogatywom prymasa (Heidenstein, Rer.

Pol.

lib.

1.).

Wtedy arcyb.

Karnkowski napisał swe dzieło: De primatu senatorio Reg.

pol., a Olszowski De archiepicopatu gnesnensi; odtąd też, t. j. od końca XVI w., spotykamy w konstytucjach sejmowych tyle przepisów, ograniczających władzę prymasa, a nawet od r. 1632 dodają mu konsyljarzy z obu stanów, gdy przedtem własną powagą, lub za poradą senatorów, sprawami publicznemi kierował.

Marszałek w. koron.

sobie usiłuje przywłaszczyć prawo zwoływania sejmów, a na niedługo przed upadkiem Rzptej, jeszcze ubliżono tej powadze, powołując prymasa Komorowskiego do sądów, o czem czytaj w Żywotach arcyb.

gn.

Bużeńskiego t.

V str. 88.

— Stosownie do swych obowiązków, arcyb.

gnieź.

nietylko w bezkrólewiu, ale i za życia króla, nawet w jego obecności, odbierał najwyższe honory.

Sam tylko w herbie mógł mieć pod krzyżem koronę; gdy zasiadał do stołu, odzywały się bębny wojenne, co w Polsce samym tylko królom czyniono; gdy szedł, lub jechał, marszałek niósł przed nim berło, nawet przy królu, do którego wprost zajeżdżał; a gdy wchodził na zamek, król go czekał i postąpiwszy kilka kroków witał, potém dworzan prymasa przypuszczał do ucałowania ręki.

Skoro wjeżdżał do miasta, w którem się sejm miał odbywać, senatorowie obecni wyjeżdżali naprzeciw niego, lub też próżne karety, dla nadania wjazdowi większej świetności, wysyłali, przy czém brzmiał odgłos trąb i kotłów; kilku senatorów odprowadzało go, gdy pierwszy raz szedł dla powitania króla, a wtedy, przy pierwszym i ostatnim stopniu schodów, przyjmowali go czekający nań podkomorzowie królewscy, którzy go do ostatniego przedpokoju doprowadzali, gdzie przy drzwiach znów od marszałków koron, i litew.

przyjęty, w ich assystencji do pokoju królewskiego wchodził; król trzy kroki ku niemu postępował, na pozdrowienie prymasa odpowiadał, dając mu rękę do ucałowania; poczém w ten sam sposób wracał od króla do swego mieszkania.

Raz tylko w każdym sejmie przyjmowany był tak prymas.

(Lengnich, Prawo posp. król.

Pol.

str. 239).

Gdy wchodził do senatu, król odkrywał głowę i nieco się schylał, a wszyscy senatorowie z krzeseł powstawali.

Jego tylko król w listach tytułował: Reverendissime in Christo Pater; a Kazimierz W. w przywileju r. 1360, przez Zyg.

Aug.

r. 1560 potwierdzonym, nazwał go Primus Princeps, i tak się też arcybiskupi mianowali, ale dopiero od Uchańskiego; o co był spór w czasie elekcji króla Henryka.

Tytuł Celsissimi nie był używany aż do półowy XVII w.

Jęd.

Olszowski mówi, że do niego pierwszego król duński tego tytułu użył.

Ktoby w obecności prymasa szpetne słowa mówił, miał zapłacić karę zwaną piętnadziesta (trzy grzywny); za wyjęcie z pochwy miecza lub korda, czy kogo rani lub nie, powinien płacić karę siedmnadziesta (14 grzywien), które bierze arcybiskup (Statut wiślicki Vol.

leg.

I.

53).

Arcybiskup utrzymywał dwór (aula) na wzór królewskiego, a prawo do tego nikomu więcej nie służyło; ztąd w służbie jego 393]zostający, nic nazywali się sługami (famuli), lecz dworzanami (familiares) i szlachtą być musieli.

Te same więc były u niego urzędy, co i na dworze królewskim.

Główniejsze zaś były: urząd kanclerza i marszałka; pierwszy prezydował na sądach duchownych, w sprawach z apellacji przychodzących do arcybiskupa, i w interessach Rzptej mu pomagał; marszałek zaś rządził całym dworem, a gdy arcyb.

ukazywał się publicznie, on niósł przed nim berło, tak jak to był zwyczaj w Polsce noszenia przed królem.

Marszałkiem arcybiskupim bywał często senator z rzędu kasztelanów.

W nieobecności marszałka koronnego, wolno mu było podnieść berło i iść przed królem.

Inne zaś urzędy dworu arcybiskupiego te były: podkomorzy, referendarz, krucyfer, ekonom, skarbnik, zakrystjan, bibljotekarz, koniuszy, kuchmistrz i inni.

Dwór arcybiskupi historycy nasi zaszczytnie zwali: aula praelatorum, cohors praetoria, juventutis in omni genere virtutis palaestra (Łubieński), popularitatis hospitalitatisque perpetua oflicina, magistra publicae disciplinae (Piasecki) i t. p.

— 5.

Prócz zaszczytnych obowiązków i wysokich honorów, arcybiskupi gniezn. udarowani byli szczególnemi przywilejami.

Mieli prawo bicia monety, która powinna była mieć kurs w całém państwie, jak królewska, a to z przywileju Przemysława II r. 1284, chociaż niektórzy utrzymują, że go już arcybiskupom udzielił Władysław Plwacz.

Potwierdził to prawo Zygmunt August r. 1564 i Jan Kazimierz r. 1666 (Damalewicz l. c. str. 18); lubo arcybiskupi podobno z niego nigdy nie korzystali.

Nowe miasteczka i miasta w dobrach swych i kościoła swego gnieźnieńskiego mógł erygować i lokować, nadając im targi i jarmarki (Kazim.

W. przywilej r. 1357 u Olszow.

str. 167, potwierdzony przez Wład.

Jag.

i Zyg.

Aug).

Wszystkie dobra arcybiskupa i jego kapituły, a nawet całej archidjecezji, i w tych dobrach poddani, wyjęci byli od sądu królewskiego i urzędów królewskich (Kazim.

W. jak wyżej, potwierdz.

Zyg.

I. r. 1548).

We wszystkich sprawach swych i swego kościoła, mógł w jakimkolwiek sądzie królestwa stawać, działać i odpowiadać, nawet przysięgę składać, przez swych pełnomocników, wydając im upoważnienie na piśmie, pieczęcią swą i swej kapituły gnieźn. stwierdzone (Kazim.

W. r. 1343. i 1357, potwierdz.

Władysław Jag.

r. 1426. i Zyg.

I. r. 1548).

Gdyby powstał spór o granice, między dobrami królewskiemi lub ziemskiemi, a arcybiskupiemi lub kapituły gniez., wtedy arcybiskup, lub jego kościół, powinien być przypuszczony ad primeitatem limitationis et designationis limitum, alias na powództwo (Kazim.

W.).

Wszelkie kary pieniężne, naznaczone dla sędziów królewskich lub Rzptej, w sprawach dotyczących granic dóbr arcybiskupich, bierze arcybiskup (Wład.

Jag.

r. 1421).

Wreszcie, konstytucja sejmu konwokacyjnego r. 1764, pomnażając prerogatywy prymasów, pozwoliła im czynić w Łowiczu wszelkie akta urzędowe, doczesnych lub pośmiertnych rozporządzeń ich osoby dotyczące się, które miały mieć tę samą moc, jakby zeznawane były przed księgami ziemskiemi lub grodzkiemi.

W zwyczaj też poszło, że każdy z królów po koronacji dawał domowi arcybiskupa pierwszą łaskę, np. wojewodztwo.

kasztelanję, starostwo i t. p.

(Olszowski l. c. str. 132; X. Bielski, Widok król.

pol. t. II.

ks. 3. str. 38).

Arcybiskup gnieźn. posiadał bardzo obszerne dobra wewnątrz kraju.

Niektórzy z nich, obok arcybiskupstwa, za dyspensą papiezką posiadali i inne beneficja.

Już r. 1232 Grzegorz IX pozwolił nominałowi arcybiskupowi, aby do czasu posiadał wsie, do beneficjum nadanego mu niegdyś przez biskupa krak. 394]należące (Theiner Mon.

P. I. 24).

W późniejszym czasie, Kurowski dwa lata trzymał biskupstwo kujawskie; Fryderyk syn Kazimierza III i Gamrat, mieli razem i krakowskie; Potocki — opactwo tynieckie, Podoski — tynieckie i paradyzkie, Ostrowski — tynieckie i lędzkie.

Obok tego, od r. 1240 każdy arćyb.

gniezn. był kanonikiem urodzonym (natus) w kapitule płockiej, i dochody ztamtąd pobierał; Konrad bowiem, książe mazowiecki, wyklęty za to, że kazał powieścić ks. Jana Czaplę, kanclerza swego i scholastyka płockiego, gdy r. 1240 został od arcybiskupa rozgrzeszony, dał mu prawem niezaprzeczoném Łowicz z przyległościami (dawniej podobno do arcybiskupów należący, lecz im zabrany), za opłatą jednej grzywny złota corocznie (od której to opłaty r. 1462 Kazimierz Jagiel.

uwolnił), i stallę kanonicką z dochodami w katedrze płockiej, co Stolica Ap.

potwierdziła.

Z oznak honorowych arcybiskupi gniezn. mają prawo noszenia purpury, co Krzysztof Szembek uzyskał dla siebie, a Adam Komorowski i dla swych następców.

Benedykt XIV wydał na to bullę Ad decorem Ecclesiae.

Romae.

d.

10 Calend.

Octob.

1749 r. X. Z. Ch.


text:
BAJKA ZAMARZNIĘTYCH OKIEN

Ci, których dusze w szarych troskach mokną.

Nie widząc czarów, jakie rzuca zima,

Niech ze mną spojrzą dziś dziecka oczyma

Na zamarznięte o poranku okno.

Lodem i szronem ściął je wiatr od pola

W koronkę pełną najdziwniejszych wzorów,

Lecz zrazu szare jest i bez kolorów,

Jak ludzkie życie i jak ludzka dola.

Dopiero skoro słońce je ozłoci

I zaróżowi się lodowa płyta,

Na szybach bajka cudowna zakwita:

Gąszcz palm, srebrzystych krzewów i paproci.

Przedziwne drzewa w srebrnych szronów chrzęście,

Których konary oplątują ljany,

Las tajemniczy, kiedyś w snach widziany,

W którym ścieżyny wszystkie wiodą w szczęście.

Tysiąc djamentów wśród liści się pali

I tylko czekasz tej cudownej chwili,

Gdy z brylantowej gąszczy twarz wychyli

Księżniczka lodów, biała Ilajali.

Lecz zanim zjawi się w srebrnej sadybie

Ta, która w mrozu powstała tęsknocie,

Drzewa i krzewy, ljany i paprocie

Tają i łzami spływają po szybie.


text:
Balet.

W rzadkiej już dziś książeczce, wydanej w Poznaniu r. 1808 p. n. „Dykcyonarzyk Teatralny“, znajdujemy pod wyrazem Balet co następuje: „Tizenhauz, Podskarbi X-wa Lit., wezwał do Grodna J. p. Ledoux z Paryża, dla uformowania baletu z pobranych do tego zamiaru dzieci rolników.

Stanisław August, protektor pięknych kunsztów, sprowadził tę szkołę tancerzów do stolicy, dodawszy drugiego rządcę J. p. Kurtz.

Pod jego okiem balet warszawski zaczął się równać obcym baletom.

Rymiński, pierwszy tancerz, był obdarzony najwymowniejszymi gestami i przyjemną postawą.

Rok 1794 zniekształtował cały porządek rzeczy, rozszedł się więc i balet.

Niedawno J. p. Ledoux chciał wskrzesić to widowisko, zebrał na nowo młodą szkołę, dawał dziecinne balety w Warszawie, odwiedził z młodzieżą Gdańsk, atoli musiał opuścić swych uczniów.

Wziął pod swoją opiekę te dzieci J. p. Bogusławski, naznaczył im dyrektora J. p. Szlancowskiego, lecz wydatki nie odpowiadały przychodom, balet przeto ostatecznie rozpuszczony został d.

1-go maja.

Panna Gurska posiadała wiele talentu i publiczność z ukontentowaniem patrzała na tę młodą tancerkę“.

Rok 1885 uważano w Warszawie za setną rocznicę utworzenia pierwszego polskiego baletu w tem mieście i z tego to powodu p. Juljan Hepen, który całe życie gromadził notatki do kroniki teatralnej i brukowej warszawskiej, uważany w tej dziedzinie za powagę, pomieścił w Kłosach (roku 1886) artykuł, w którym pisze, że balety w Warszawie były już wystawiane za Augusta III - ale przez tancerzy cudzoziemskich przy operach włoskich.

Za Stanisława Augusta, r. 1774, dyrektorem takich widowisk był niejaki Sacco; dawano zaś je w teatrze, urządzonym w pałacu Radziwiłłów (później nazwany Namiestnikowskim), na Krakowskiem Przedmieściu, gmach bowiem nowego teatru na placu Krasińskich dopiero w r. 1779 ukończony został.

Nazwiska wybitniejszych tancerzy przechowały się w tradycyi, a mianowicie: Kurtz, Rossi, Constantini i najsłynniejszy z nich w rodzaju tańca grotesco - Szlancowski, Czech rodem.

Wówczas to książę Marcin Lubomirski wystawił kosztem własnym balet „Sąd Parysa“, do którego ubiory przywieziono z Paryża, zapłaciwszy za nie przeszło 5000 złp.

Podskarbi litewski Antoni Tyzenhauz, pragnąc jednym zamachem całą Litwę w kulturę zachodnio-europejską przyoblec, sprowadził r. 1780 z Paryża do Grodna Ludwika Ledoux, który wyuczył tańczyć 60 dzieci, przeważnie włościańskich i wkrótce z nich balet uformował.

Po upadku Tyzenhauza, król sprowadził ten balet z Grodna do Warszawy i sam go opłacał.

Narodowi ci tancerze po raz pierwszy w stolicy wystąpili publicznie w balecie, układy p. Ledoux p.

t.: „Hillas i Sylwia“, dnia 16-go października 1785 r., która to data słusznie uważana jest za otwarcie pierwszego baletu polskiego w Warszawie.

Zasłynęli w nim wówczas: Rymiński, Brzeziński, Holnicki, Sitańska i Malińska.

Roku 1788 grono ich zwiększyli tancerze polscy, przybyli ze Słonima, z tamtejszego nadwornego teatru hetmana Ogińskiego.

Kiedy r. 1791 król towarzystwo tancerzy uwolnił, Bogusławski ułożył się z nimi i balety dalej dawane były obok sztuk polskich, a następnie przy nowej operze włoskiej, która do Warszawy przybyła za sprawą niejakiego Paletego.

Roku 1794 Bogusławski wyjechał z trupą swoją do Lwowa, a pozostali baletnicy, oprócz Kurtza i Rymińskiego, już kilka tylko dali do końca roku przedstawień.

W r. 1795 zmniejszone to grono tancerzy wystawiało małe balety przy komedjach polskich, pod entrepryzą Tuczemskiego.

R.

1796 balet ów odłączył się od Tuczemskiego i przystał do towarzystwa dramatycznego, utworzonego natenczas przez państwa Truskolaskich, u których do r. 1798 pozostawał, występując w sali pałacu Radziwiłłowskiego.

R.

1802 Ledoux założył szkołę baletu, z którą w czerwcu r. 1804 jeździł do Gdańska, ale w roku następnym zwinął ją, nie mogąc się utrzymać.

D.

1 maja r. 1811 otworzoną została w Warszawie pierwsza stała szkoła dramatyczna, w której uczono też tańców baletowych.

Setna rocznica założenia baletu w Warszawie, zbiegła się na scenie tutejszej z setnem przedstawieniem pierwszego, co do treści swojej, narodowego baletu „Pan Twardowski“.


text:
355.

Zdaniem starego Jegomości,

Który, choć sam się zbłaźnił w zdradzie,

Gorzkie nam prawdy w uszy kładzie:

— Nieuleczalnie wśród nas gości:

Wzorowa zgoda w niezgodności —

I niezrównany ład w nieładzie.


text:
Aischa, jedna z licznych żon Mahometa, córka Abubekera, wywarła wielki wpływ na religję i prawodawstwo mahometan, po śmierci proroka.

Styl urywkowy proroka, a bardziej jeszcze nieład, w jakim przepisy jego są umieszczone w Koranie, zrodziły mnóstwo wątpliwości, kiedy chciano wytłumaczyć i zastosować jego naukę i jego prawa.

Ponieważ Aischa żyła w najściślejszych stosunkach z prorokiem, ją tedy zapytywano ze wszystkich stron o znaczenie słów jego, o przyczyny niektórych praw, o objaśnienia pod względem moralnym, prawnym i liturgicznym.

Wykłady i zdania Aischy zbierano starannie, i one utworzyły główną część Sunny, czyli nauki tradycjonalnej, a Aischa otrzymała nazwę Nabia, to jest prorokini, jaką już jej dał był ojciec Abubeker.

Nazwę tę wzięła nie jako żona Mahometa, ale jako prawdziwa prorokini, będąc tłumaczem autentycznym słów Mahometa i zarazem dopełnicielką jego nauki.

Radzono się jej także o ścisłe znaczenie nauki innych towarzyszy Mahometa, i ztąd nazywano ją Siddika, to jest prawdomówną, oraz matką wierzących.

Czynny jej wpływ na sprawy polityczne nie należy do rzeczy naszej.

Umarła w roku hegiry 58 (a 678 po Jezusie Chrystusie), w Medynie, w 65 roku życia.

(Wetzer) X. M. G.


text:
Wincenty Korab-Brzozowski

Symbole

X

Wszystko co było, było tylko snem…

Ale sen każdy posiada znaczenie,

A ja w swym mózgu blask mam i widzenie

I o ciemnościach rzeczy — dużo wiem.

Poza zwierciadłem żyłem Wschodnich Mórz,

W dziedzinach, kędy rozmyślają magi

I marmurowe drzemią sarkofagi

Z popiołem Wieków i światłością zórz…

I mógłbym ludziom prawić wiele słów,

Jedne zabójcze, a inne rodzące…

Lecz ty, co życie masz na jawie śpiące,

Pomyślisz pewnie, że to szereg snów?

I sprzecznie powiesz: «Po co tyle słów?

Niechajże palec zamyka nam usta:

O mowo ludzka, ty jesteś tak pusta,

Kiedy nadeszła już godzina snów!…».

Więc oto milczę jak nieznany bóg,

Przybywający tajemnie w Tułaczu,

Przed którym, mimo duszy ludzkiej płaczu,

Wciąż swój zamykasz niegościnny próg!

XVII

Przestrzeń wieczności jest pusta;

Siedmiu Tajemnic orszaki

Na wieki nieme są w sobie…

— Mówimy zmarłe już usta —

A tylko śpiewne twe ptaki,

Jedne śpiewają nam w grobie…

Lecz nigdy do gniazd nie wrócą

Skrzydlaci, którzy zanucą

W grobowcu…

-----


text:
Akolita.

Grecy stoików akolitami nazywali, z powodu stałości, z jaką trzymali się swego systemu filozoficznego; gr. akolutheo znaczy posługuję, towarzyszę.

W Kościele nazwę tę z początku dawano młodym klerykom, od dwudziestu do trzydziestu lat mającym, którzy wszędzie biskupom towarzyszyli, jako usługujący i świadkowie ich postępowania, nawet w tymże samym pokoju z biskupem sypiali.

Nosili oni listy, jakie biskupi nawzajem do siebie pisywali, i dla tego w czasach prześladowania obowiązek ten był bardzo ważny i wymagał wielkiej roztropności, wierności i zachowania sekretu.

Pierwszy o nich wspomina Papież Korneljusz i rachuje ich 42 w Rzymie.

Św. Cyprjan, współczesny mu, mówi także o akolitach.

W Afryce obowiązek akolity ograniczał się na zapalaniu świec (ztąd ich nazwa ceroferarii) i podawaniu wina do Eucharystji; w Kościele rzymskim nosili nietylko eulogje, ale i Eucharystję dla nieobecnych.

Akolita Tharsitius byt ukamienowany przez pogan za to, że go schwytano niosącego ciało Zbawiciela (Mart.

Rom.

15 Aug).

Podług Ordo Rom.

(I et II p.

13, 14, 44), dawniej w Rzymie, w czasie mszy, gdy nadeszła chwila kommunji, akolici, trzymając woreczki w ręku, wstępowali na stopnie ołtarza, jedni po prawej drudzy po lewej stronie, wraz z subdjakonami, trzymającemi otwory woreczków, wówczas gdy archidjakon składał w nie chleby pokonsekrowane dla ludu.

Poczém akolici się rozchodzili: jedni szli do biskupów, siedzących po prawej ręce Papieża, drudzy szli ze swemi workami do kapłanów, znajdujących się po lewej stronie, i ci łamali dla ludu chleby nad dwiema patenami, trzymanemi przez dwóch subdjakonów (Bocquillot, Traité de la lit.

sacrée, p.

188).

I dla tego też wówczas przy święceniu akolitów podawano im worek.

Nadto, asystowali oni przy egzaminie katechumenów i odmawiali z nimi wyznanie wiary (Martene t. I.

De antiq.

eccl. rit).

Kościół grecki nie miał wcale akolitów.

Obecnie akolita jest klerykiem czterech mniejszych święceń (ob.

art. Święcenia kapłańskie), a pontyfikał obowiązki jego wylicza takie: nosić lichtarze, zapalać świece i przygotowywać do ofiary wino i wodę.

W ogóle dzisiaj akolici, tak jak inni klerycy, przygotowują się do otrzymania stopnia kapłanów i czynią przy ołtarzu posługę (jak tego chce sob. tryd.

ses.

XXIII de Reform. c.

l7), chociaż nie wyłącznie, bo ją sprawują także prości tonsuraci lub ludzie świeccy, co zresztą upoważnia dekret S. R. C. z d.

17 Sierp.

1833 r.


text:
Ananjasz (od hebr. hanan — miły był, i jah — zamiast, Jehovah — Bogu) i Safira (od syryjsk. safar — piękny był, lub od gr. σαπφειροζ — szafir).

Opowiadanie o obu tych osobach w Dz. Apostoł.

5, 1... przedstawia godzien uwagi przykład kary Bożej.

Ananjasz, żyjący w Jerozolimie, sprzedał swoją własność ziemską i z otrzymanej summy część pewną zaniósł do Apostołów, udając, że całą ze sprzedaży summę składa na rzecz potrzebujących braci; Safira, jego żona, była z nim w porozumieniu.

Gdy tedy Piotr, który, jak z opowiadania Dz. Apost. wnosić można przez objawienie Ducha Św. poznał kłamstwo, Ananjaszowi surowo jego występek wyrzucał, ten padł natychmiast trupem, podobnie jak i jego żona, która powtórzyła kłamstwo swojego męża.

Występkiem ich nie było trzymanie pieniędzy własnych, bo sprzedaż ziemi i użycie pieniędzy od ich własnej zależało woli; przewinieniem ich była hipokryzja i kłamstwo, połączone z oddaniem częściowej ich własności.

Chcieli oni uchodzić za to, czém nie byli, chcieli wydawać się przed ludźmi bratnią miłością uniesionemi i do największych ofiar gotowemi, i w tym celu użyli kłamstwa.

Kłamstwo to uważał Piotr św. za chęć oszukania Ducha św., o ile ten mianowicie przebywał w chrześcjańskim Kościele i w Apostołach, i nazywa je kuszeniem Ducha św., t.

j., że chcieli się oni tym sposobem przekonać: czy Duch św. widzi ich występek i czy go ukarać chce i może.

Doświadczyli już oni na sobie działania Ducha św., a jego świętość i moc widzieli w świętości życia kościelnego i w cudach działanych przez Apostołów; ich tedy postępek nosił na sobie cechę wielkiego zuchwalstwa.

Tego rodzaju usposobienie ducha, w jakiém hipokryzja łączy się z pogardą Bożego źródła życia kościelnego, stanowi najzupełniejszą sprzeczność z duchem Kościoła, i dla tego, gdyby się dalej szerzyło pomiędzy wiernymi, zagroziłoby życiu samego chrystjanizmu.

W surowej tedy karze, widzimy tu zamiar Boży podania straszliwego napomnienia; zresztą kara dla dotkniętych nią osób, nie przechodziła miary sprawiedliwości, kiedy w ogóle każdy grzech śmiertelny zasługuje na śmierć (Cf. Rzym.

1, 32).

Opowiadanie Dziejów Apostol.

nie pozwala w naturalny sposób tłumaczyć tego wypadku, jak to chcą niektórzy, objaśniając śmierć Ananjasza naglém wstrząśniem jego umysłu i niespodzianém odkryciem jego występku; choćby bowiem coś podobnego mogło się zdarzyć z Ananjaszem, nie mógłby Piotr na toż samo liczyć z Safirą, z taką zupełną pewnością, jaka w jego słowach leży.

Nie należy jednak zdarzenia tego tak rozumieć, jakoby Piotr, udzieloną mu Bożą mocą, śmierć sam chciał zadać, jakoby tu był cud, podobny do innych cudów, będących zarazem czynami woli Apostołów i dziełami potęgi Bożej: śmierć jest tutaj bezpośredniém dziełem Bożém, a Apostoł jest jej zwiastunem; tak rzecz rozumieć należy, zgodnie z opowiadaniem Dz. Apostolskich.

(Maier) N.


ZESZYTY NAUK OWE POLITECHNIK I GDAŃSK IEJ nr 605 Budownictwo Lądowe LXI 2001 KONFERENCJA NAUKOWA ZARZADZANIE REALIZACJĄ INWESTYCJI BUDOWLANYCH WYZWANIA I PERSPEKTYWY Gdańsk – Sopot, 11- 13 października 2007 Dariusz Kowalski1 WPŁYW REDUKCJI KOSZTÓW WYKONANIA STALOWYCH KONSTRUKCJI BUDOWLANYCH NA ICH WŁAŚCIWOŚCI EKSPLOATACYJNE I UTRZYMANIE Przedstawiono jakościowy wpływ różnego rodzaju oszczędności uzyskiwanych w początko- wych stadiach planowania i realizacji inwestycji, spotykane w obiektach o stalowej konstrukcji no- śnej.

Realne początkowe oszczędności jakie uzyskuje bezpośrednio inwestor oraz we własnym zakre- sie osiąga generalny wykonawca robót, wraz ze swoimi kooperantami, wpływają na ostateczny stan konstrukcji.

W trakcie użytkowania obiektu często konieczne są dodatkowe nakłady finansowe zwią- zane z doprowadzeniem konstrukcji obiektu do stanu gwarantującego jej bezpieczną eksploatację.

1. PROCES PRZYGOTOWANIA INWESTYCJI Realizacja wszelkich obiektów budowlanych podlega ścisłym regułom rachunku eko- nomicznego, opłacalności prowadzenia inwestycji oraz okresu jej zwrotu.

Inwestorzy ze szczególną starannością kontrolują koszty wykonywania poszczególnych prac towarzyszą- cych inwestycji począwszy od zakupu określonej nieruchomości gruntowej, pracach pro- gramowych, planistycznych, projektowych, a zakończywszy na zawarciu umowy na wyko- nanie prac budowlano – montażowych na określonej działce, będącej już w ich posiadaniu.

Wyłonienie wykonawców poszczególnych etapów prac inwestycyjnych, lub ich całości, powierzane jest zazwyczaj firmom, które okażą się najbardziej konkurencyjne – czyli naj- tańsze, w ogłoszonym przez inwestora przetargu.

Z uwagi na okresowo zróżnicowane zapotrzebowania na poszczególne usługi firm projektowych, jak i wykonawczych wiele z nich staje do takiego wyścigu o zlecenie.

Już na wstępie Inwestor, zarówno publiczny jak i prywatny, określa jako jedno z głównych kryte-riów wyboru oferty jej ostateczną cenę oraz czas realizacji zadania lub całej inwestycji.

Takie postawienie zagadnienia kosztowego inwestycji z góry skazuje wszystkich uczestników procesu budowlanego na szacowanie kosztów na najniższym możliwym po- ziomie, jak również wymaga uwzględnienia często silnej presji czasowej na realizację prac.

Przyjęte założenia, czas i wymagania prac planistycznych i projektowych mają bezpośredni wpływ na ostateczną formę realizacji obiektu budowlanego.

1 dr inż., Politechnika Gdańska, Wydział Inżynierii Lądowej i Środowiska,

186 Dariusz Kowalski Wykonawca prac budowlanych - jako ostatni z uczestników inwestycyjnego procesu budowlanego - niejednokrotnie musi skoordynować często niespójną, niekompletną doku- mentację projektową mając na względzie ostateczny cel jakim jest wykonanie obiektu i przekazanie go do użytkowania inwestorowi lub też wskazanemu przez niego użytkowni- kowi.

W trakcie prowadzenia prac inwestor, przy współpracy z projektantami, dokonuje różnego rodzaju zmian w projekcie zarówno ze względu na bieżącą zmianę przepisów formalno - prawnych, regulujące warunki techniczne jakim powinny odpowiadać obiek- ty, jak i różnego rodzaju zmiany w zakresie funkcji, przeznaczeniu obiektu, a także wpro- wadzając różnego rodzaju rozwiązania zamienne, które mają często wpływać na obniżenie kosztu inwestycji.

Przy powyższych zmianach wprowadzane są różnego rodzaju poprawki związane ze stwierdzonymi błędami, niedokładnościami i niedopracowanymi szczegółami powstałymi w opracowaniach planistycznych jak i projektowych zarówno w zakresie archi- tektury jak i konstrukcji nośnej obiektu.

Generalny wykonawca robót budowlano – montażowych w procesie realizacji określo- nej inwestycji posiłkuje się wieloma podwykonawcami, którzy wykonują na jego zlecenie określone rodzaje robót.

Generalny wykonawca robót działając w ramach ustalonej z inwe- storem ostatecznej ceny staje się pośrednikiem, który stara się wyszukać na rynku podwy- konawców mogących wykonać na jego rzecz poszczególne elementy obiektu za najniższą cenę i w możliwie najkrótszym czasie.

Etap wyboru podwykonawców dokonywany jest zazwyczaj na podstawie ofert jak i ne- gocjacji cenowych z potencjalnymi kontrahentami z uwzględnieniem ograniczeń czasowych.

Generalny wykonawca robót często nie ma bezpośredniego wpływu na prowadzenie prac budowlanych na określonym poziomie technicznym i z zachowaniem wszystkich wymaganych reżimów technologicznych wynikających z zastosowania różnorakich mate- riałów i technologii.

Ostateczni wykonawcy, poszczególnych rodzajów robót, starają się wpłynąć na zmiany w rozwiązaniach projektowych prowadzonych robót.

Część zmian wprowadzają za zgodą generalnego wykonawcy przy akceptacji nadzoru inwestora, zaś część wprowadzana jest na własna rękę w sposób niejednokrotnie nieprzemyślany i nieodpowiedzialny.

Działania takie ujawniają się dopiero w trakcie eksploatacji obiektu w postaci różnego rodzaju awarii konstrukcji, stwierdzenia niezgodności rzeczywistej konstrukcji z przyjętym projektem, lub w momencie wykonywania różnych prac związanych z przebudową obiektu czy też konstrukcji.

2. PRZYKŁADY REALIZACJI „OSZCZĘDNYCH” KONSTRUKCJI 2.1.

Projekty zamienne konstrukcji stalowych Częstym działaniem wykonawców w zakresie stalowych konstrukcji budowlanych jest poddanie dostarczonych przez inwestora opracowań projektowych procedurze potocznie zwanej „odchudzeniem” konstrukcji.

Wiąże się to z wykonaniem nowych, zamiennych, opracowań projektowych ingerujących w podstawowy projekt będący podstawą zawarcia umowy na realizację prac budowlanych (rys. 2.1).

Celem tego działania jest próba zmniej- szenia ciężaru wbudowywanej konstrukcji stalowej – a tym samym jej kosztu.

Projekty zamienne wykonywane są najczęściej przez niezależne zespoły projektowe działające w bezpośrednim porozumieniu z wykonawcą.

Wynagrodzeniem takiego zespołu jest procen- towy udział w zysku jaki powstanie w wyniku przeprowadzenia przeprojektowania kon- strukcji mających na celu zmniejszenie jej ciężaru.

Konstrukcje takie projektowane są na granicy nośności stalowych elementów konstrukcyjnych.

Wykonawcy takich opracowań,

Wpływ redukcji kosztów wykonania stalowych konstrukcji budowlanych …

187 oprócz odchudzenia konstrukcji, najczęściej nie narzucają specjalnych wymagań odnośnie jej wykonania.

Takie postępowanie powoduje, że wymagania techniczne projektu nie- jednokrotnie nie są dopasowane do potencjału produkcyjnego zarówno ludzkiego, jaki i sprzętowego jakim dysponuje wytwórca prefabrykatów konstrukcyjnych.

Odchudzone konstrukcje wymagają specjalnego nadzoru w zakresie budowlanym, spawalniczym oraz badań nieniszczących.

Jest to działanie kosztowne, a przez to często jest ono niewykony- wane lub też realizowane w bardzo ograniczonym zakresie.

Rysunek wiązara wg założeń pierwotnych Rysunek wiązara wg projektu wykonawczego Wiązar - stan faktyczny Rys. 1.

Wiązar dachowy - ewolucja zmian 2.2 Wady wykonania prac prefabrykacyjnych konstrukcji stalowych Prefabrykacja konstrukcji przeznaczonych do zmontowania w jednym obiekcie często wykonywana jest przez różnych wykonawców dysponujących różnym potencjałem zarówno ludzkim jak i sprzętowym.

Jest to przyczyną wzajemnego niedopasowania elementów składowych w momencie scalania konstrukcji.

Spowodowane jest to poziomem wykonania, dokładnością wymiarową czy też rożną interpretacją zapisów rysunkowych.

Do najczęst- szych wad procesu prefabrykacji elementów konstrukcji stalowych należy zaliczyć: - wady połączeń spawanych (rys. 2.2; 2.3), - niezgodność technologii prac spawalniczych z wymaganiami projektowymi, - brak opracowanych procedur spawalniczych dla konkretnych elementów, Rys. 2.

Przykład uszkodzenia pasa dolnego w styku spawanym Rys. 3.

Wadliwy styk spawany

188 Dariusz Kowalski - wykonywanie połączeń spawanych w miejscach nie przewidzianych projektem, w celu przedłużenia elementów składowych prefabrykatu, z wykorzystaniem odcinków elementów o dowolnej długości (rys. 1), - wykonywanie podmian materiałowych, w przypadku czasowego braku ich dostępności na składach lub u producentów, w szczególności dotyczy to kształtowników, - brak utrzymania właściwych tolerancji wymiarowych elementu i wymiarów przyłącze- niowych konstrukcji, - brak właściwego nadzoru nad realizacją prac prefabrykacyjnych (ukształtowania ele- mentów, spawania, kontroli ostatecznej, kontroli nieniszczącej złączy).

Powyżej wymienione wady wpływają bezpośrednio na jakość konstrukcji oraz na po- ziom jej bezpiecznej eksploatacji, a niejednokrotnie na niebagatelne koszty finansowe oraz utrudnienia eksploatacyjne w związku usuwaniem stwierdzonych wad (rys. 4  5).

Rys. 4.

Konieczne nakładki wzmacniające Rys. 5.

Przykładowa lokalizacja wzmocnień 2.3.

Jakość prefabrykatów montażowych konstrukcji stalowych Prefabrykaty montażowe dostarczane na plac budowy, w przypadku większości konstrukcji stalowych są elementami przeznaczonymi do scalenia z zastosowaniem połączeń śrubowych.

O jakości wykonania prac montażowych na obiekcie, i ewentualnie związanych z tym problemami, decydują dopasowanie elementów na etapie projektu oraz ich właściwe wykonanie w zakładach prefabrykacji (rys. 6; 7; 8).

Rys. 6.

Deformacje styku doczołowego Rys. 7.

Niedopasowanie elementów konstrukcji Rys. 8.

Błędy projektu i prefabrykacji

Wpływ redukcji kosztów wykonania stalowych konstrukcji budowlanych …

189 2.4.

Wady prac spawalniczych realizowanych na obiekcie Na wznoszonym, lub co gorsze, już eksploatowanym obiekcie niejednokrotnie zacho- dzi konieczność przeprowadzenia prac naprawczych wykrytych wad powstałych na etapie projektu, prefabrykacji lub montażu.

Związane jest to z koniecznością wykonania różnora- kich wzmocnień łączonych z istniejącą konstrukcją za pomocą połączeń spawanych.

Połą- czenia takie wykonywane są najczęściej w pozycjach przymusowych, często bez właściwego przygotowania elementu do spawania.

Również w takim przypadku o wyborze wykonawców decyduje czynnik ekonomiczny, który wpływa na ostateczną jakość wykonania prac.

Prace takie, często skomplikowane technologicznie, prowadzone są bez właściwego stałego nadzoru, co prowadzi do powstania wielu, często kolejnych wad.

Spotykane są przypadki, że prace takie prowadzone są bez opracowania właściwych procedur postępo- wania, bez świadomości przyszłych skutków jakie mogą one spowodować (rys. 9).

Innym zagadnieniem jest właściwy, rzetelny i kompetentny nadzór nad pracami re- montowymi.

Praktyka pokazuje często, że albo go nie ma, albo jest to tylko nadzór jedynie formalny.

a) b) c) d) Rys. 9.

Przykłady wad spawalniczych powstałych w trakcie wzmacniania konstrukcji: a) brak spoiny przy końcu nakładki wzmacniającej element, b) brak spoiny w środkowej części nakładki wzmacniającej element, c) brak spoiny z uwagi na ograniczony dostęp, d) brak szczelnych spoin łączący elementy zamykające przekroje rurowe

190 Dariusz Kowalski Innym przykładem źle pojętej „oszczędności” jest zlecanie przez inwestorów prac wykonawcom, co do których wiadomo, że nie posiadają oni właściwego wyposażenia technicznego.

Przykładem takiego postępowania jest prezentowane działanie podjęte przez jeden z zakładów cynkowniczych, który zgodził się na przyjęcie do cynkowania konstrukcji bu- dowlanej do, która nie mieściła się w posiadanych przez niego wannach cynkowniczych.

Działanie tego wykonawcy okazało się irracjonalne – pociął on istniejącą konstrukcję na fragmenty odpowiednie gabarytowo ze względu na wymiary wanien, a następnie po procesie cynkowania, połączył w całość poprzez spawanie.

Oprócz tego, że sam dokonał zniszczenia powłoki cynkowej, której jakość powinien gwarantować, to jego postępowanie przyczyniło się do dyskwalifikacji wyrobu jako nie spełniającego wymagań bezpiecznej eksploatacji konstrukcji (rys. 10; 11).

Rys. 10.

Osłabienie krawężnika wieży Rys. 11.

Przecięcia prętów podstawy wieży 2.5.

Wady prac antykorozyjnych Utrzymanie konstrukcji stalowej obiektów budowlanych we właściwy stanie technicz- nym oraz estetycznym, w pierwszej kolejności należy do obowiązków wykonawcy prac budowlanych w trakcje wznoszenia obiektu, a następnie bezpośrednio do użytkownika.

Również w tym przypadku nie należy spodziewać się chęci wydawania przez obie strony znacznych kwot finansowych na właściwe przeprowadzenie tych prac.

Problem jakości zabezpieczeń antykorozyjnych dotyczy zarówno powłok metalizacyjnych (rys. 10; 11; 12), jak i malarskich (rys. 13; 14).

Renowacja powłok malarskich stalowych konstrukcji nośnych, na eksploatowanym obiekcie, jest związana z różnymi trudnościami technologicznymi i organizacyjnymi.

Czę- stym problemem jest odpowiednie przygotowanie powierzchni konstrukcji do malowania, jak również nałożenie nowej powłoki na całej powierzchni elementu.

Wpływ redukcji kosztów wykonania stalowych konstrukcji budowlanych …

191 Należy więc dążyć do tego aby powłoki antykorozyjne był zaprojektowane i wykona- ne na jak najdłuższy czas eksploatacji, a ich lokalne uszkodzenia powinny być naprawiane doraźnie.

Rys. 12.

Wady cynkowania Rys. 13.

Niedokładności malowania konstrukcji Rys. 14.

Niedokładności malowania konstrukcji 3. PODSUMOWANIE W trakcie przygotowywania procesu inwestycyjnego jak i podczas bezpośredniej jego realizacji nie można mieć na względzie tylko jednego kryterium - jakie często stawiają sobie współcześni inwestorzy - kosztu realizacji inwestycji w chwili jej zakończenia.

W stosunkowo krótkim czasie realizacji inwestycji nie udaje się przewidzieć wszyst- kich problemów jakie będą występowały w trakcie przyszłej eksploatacji obiektu.

Często decyzje poparte jedynie doraźnym rachunkiem ekonomicznym nie biorą pod uwagę przesłanek technicznych co skutkuje ewentualnymi przyszłymi problemami eksplo- atacyjnymi.

W trakcie eksploatacji takich „odchudzonych”, „oszczędnych” obiektów wie- lokrotnie wykonuje się różnorakie ekspertyzy, projekty wzmocnień, modernizacji, a na- stępnie przeprowadza według nich różne prace modernizacyjne, które mają na celu usunię- cie wad jak i niedoróbek ogólnie rozumianego procesu inwestycyjnego.

Często prace te są bardzo kosztowne z uwagi na złożoność warunków technicznych w jakich przychodzi je realizować.

Czasami jednorazowe działanie remontowe nie przynosi oczekiwanych rezulta- tów i powoduje konieczność podejmowania kolejnych prac.

Powstałe wówczas różnorakie roszczenia finansowe użytkownika w stosunku do po- szczególnych wykonawców, i związane z tym najczęściej sprawy sądowe, również są poten- cjalnie kosztowne i niejednokrotnie nie rekompensują dodatkowych nakładów finansowych

192 Dariusz Kowalski ponoszonych z tego tytułu.

Można więc postawić ostateczny wniosek, że konstrukcja tania w trakcie realizacji okazuje się kosztowna w czasie jej eksploatacji.

Przez koszty te należy rozumieć nie tylko wydatki materialne związane z koniecznymi do wykonania pracami, ale również czas i zaangażowanie w te sprawy służb technicznych utrzymania obiektów, zarządów firm, bezpośrednich użytkowników oraz często wszystkich uczestników procesu budowlanego.

THE INFLIENECE OF THE COSTS REDUCTION OF STEEL STRUCTURES ON THE EXPLOATATION AND MAINTENANCE PROPERTIES The qualitative influence of different costs reduction during the planning and realization of steel structures is presented in the paper.

The savings obtained by investor and contractors in the beginning of building process have the influence on the final structure condition.

During the exploatation the additional expenditres are necessary to bring the structure to te proper state of safety Recenzenci: dr hab. inż. Elżbieta Urbańska- Galewska, Politechnika Gdańska dr hab. inż. Aleksander Kozłowski, prof. Politechniki Rzeszowskiej