text:
←5.I.1911 Pamiętnik

10.I.1911

Stanisław Brzozowski 11.I.1911→

Gdy wydaje się nam niesłusznem lub przynajmniej dowolnem twierdzenie, że katolicyzm jest najbardziej bezpośrednią i głęboką formą, w jakiej żyje obecnie w naszej kulturze świat klasyczny, kultura grecko-rzymska, niech zważy, że rysem wyróżniającym myśl katolicką od innych postaci myśli jest to, że najkonsekwentniej uznaje ona życie nasze, życie konstruktywne ludzkości, kościoła za organ prawdy.

By dojść do jakiejkolwiek bądź łączności z bytem, jednostka musi wżyć się w ludzkość, jako konstrukcyę, jako formę, mającą w sobie więcej, niż cokolwiekbądź innego w świecie z archetypu, formy bezwzględnej.

Spencer, buddyzm Lefcadia Hearn etc. etc. wszystko to są usiłowania znalezienia prawdy w drodze niezależnej od udziału w konstruktywnem życiu ludzkości.

Dlatego też pozornie tylko istnieje rzeczywistość w tych systematach. rdzenny nihilizm założeń musi przemódz.

Stosując Bla-ke’owski pathos do rozważań kościoła – możnaby twierdzić, że odłączamy się od katolicyzmu w momencie, gdy zaczynamy szacować dodatnio, lub przynajmniej względnie bardziej dodatnio obojętność wobec jakiegoś elementu wszechkonstrukcyi dziejowej, niż samą tę działalność.

Dla tego raz jeszcze miałem słuszność w dyspucie z Irzykowskim, raz jeszcze mam słuszność, że zwrot od katolicyzmu do jakiejkolwiek bądź ze znanych mi form myśli i czucia jest upadkiem: zarówno buddyzm jak Spinozyzm, Heglizm, czy Comtyzm.

Lista perpetua.

To jest bezwzględne, ale prócz katolicyzmu: kultury, jest katolicyzm, droga do świata nadprzyrodzonego.

I ta jest dla mnie zamknięta.

Nasi zwolennicy wschodu, wielbiciele buddyzmu etc. ulegają charakterystycznemu nieporozumieniu: uważają oni za zasadniczy moment zachodniej kultury, myśli, zachodniego patosu, zainteresowanie w świecie jako przedmiocie użycia (uważając empiryczne poznanie za pewną jego postać) – temu zainteresowaniu przeciwstawiają wschodnią obojętność – jako swobodę, szerz duszy – od czasu Kanta, co najmniej, ale właściwie od czasów Grecyi, Rzymu – rysem zachodnim jest zainteresowanie bezwzględne w świecie, jako przedmiocie naszego czynu, jako stworzonem przez nas dziele.

Nie to bezwzględnie jest potrzebne, byśmy żyli w takim lub innym gotowym świecie, lecz byśmy tworzyli świat, tworzyli jak największy zakres rzeczywistości uczłowieczonej.

Wskutek pomieszania tych dwóch różnych punktów widzenia – zachód tak mało jest zrozumiany, swojski u nas.

Ale Herbaczewszyzna jest nieprzenikalna dla tej myśli.

Swoboda jako niesprawiająca cierpień, anemia duszy, cherlactwo woli, żebractwo myśli, skrofuły jako religia.

Herbaczewski jest karykaturą, ale karykaturą typową.

Blondel w pierwszej części swego dzieła ustalił niewątpliwie kilka prawd fundamentalnych.

Nie sądzę, aby wyraz immanentyzm oddawał dobrze charakter najogólniejszy i zasadniczy jego myślowego wysiłku.

Ważną prawdą z liczby tych, o których dzisiaj myślę, jest jego potencyalna krytyka Schopenhauera,—dyletantów à la Pater i ówczesny – t. j.

z czasu, gdy Blondel pisał »L’Action« – Barrès.

Blondel i Barres prawdopodobnie musieli byś jednocześnie młodymi ludźmi i w stylu Blondela znać myśli i wątpliwości, ciężkie dylematy i rozdwojenia dyalektyki wrastającej w uczuciowość—stan duszy pokolenia, dla którego Kant (przeżyty jak przez Kleista), Renan, Taine ogólne wyniki biologicznego zacietrzewienia były chlebem dla duszy.

Juliusz Laforgue pozostanie niewątpliwie najwybitniejszym wyrazem młodej myśli i młodej duszy wzrastającej w takich warunkach.

To nawet jest jego patetyczne znaczenie dla nas i jeszcze na długo.

Blondel walczył niewątpliwie w dobrej sprawie, ale walczył głęboko i skuteczną bronią sumiennej przebudowy myśli, więc na powierzchnię jego praca nie przedostawała się niemal całkowicie.

Ale to pewne, że dyletantyzm, o ile wogóle zachowuje on sumienie myślowe, został tu raz na zawsze rozbity i uniemożliwiony.

Prawda, której ostrze jest skuteczne w tym kierunku, polega na tem, że nic co może być kiedykolwiek dla kogokolwiekbądź treścią świadomości, nie może być wolnem od etycznych zobowiązań dla tej jednostki.

Niema świata etycznie nieobowiązującego, lecz przeciwnie, – uniewinniającego, gdyż każda zawartość świadomości jest zawsze i) wynikiem ogólnego życia ludzkości kulturalnej 2) wynikiem naszego stosunku do tej ludzkości.

Heglizm może być uważany jako propedeutyka, jako inicyacya w stosunku do drugiego punktu, wyzwala on nas od iluzyi, związanych z nieprzygotowaniem osobistem, chorób i mirażów niedojrzałości i dojrzewania.

W każdym razie dopóki świat nie wydaje ci się rozumnym, jest to twoja wina.

Ale Heglizm utożsamiał nazbyt łatwo punkt drugi z pierwszym, a są one różne, i niekoniecznie wynika stąd, że uznajemy niedojrzałość i niesłuszność naszej subjektywnej krytyki wszech-procesu – dobroć bezwzględna tego wszechprocesu.

Byronizm jest stanowiskiem, doskonale scharakteryzowanem w Meredithowskim epigramie o Manfredzie, ale argumenty przeciwko Byronowi nie są argumentami na rzecz zrównania historyi i bezwzględnego rozumu.

Naturalnie książka Blondela będzie i nadal u nas nieznana; wszech−Feldman, wszech−Zofia Nałkowska, wszech−Lemański i wszech−Irzykowski będą w dalszym ciągu świadomie i bezwiednie bronili stanowiska absolutnej równowartościowości frazesu i bezwzględnego równouprawnienia języków.

I to jest odmiana katolicyzmu niewątpliwie, ale raczej z jego fazy dowodzącej pięknej konsekwencyi katastrof (Norwid).

Każdy myślący Polak musi dziś czuć to samo: myśli nasze butwieją w ciągu jednej nocy.

Nie znoszą zetknięcia z powietrzem i ziemią – tem powietrzem i tą ziemią, jakie są z naszej i ojców naszych zasługi– jedynym naszym gruntem.

– Czy więc istotnie nie wszystko jedno?

Rozpacz wkrada się przez każdą szczelinę; rozpacz i zniechęcenie.

Nie mam w tej chwili żadnej łączności z życiem—jestem sam, a chociaż wiem, że mogę wywierać wpływ, ta abstrakcyjna wiedza nie chce się zrealizować, stać poczuciem.

Słaby jestem człowiek, lada mnich średniowieczny był w porównaniu ze mną bohaterem – a my mówimy o przyzwyciężeniu tej etyki.

Błazeństwo Kodisowszczyzny, Niemojewskich, wiecznie gadającej Izy, poczciwego Radlińskiego, który ma całkiem niezasłużoną minę Sylena, czy może Sokratesa.

Czasami pewne postacie żyją intensywnie we mnie na chwilę; wczoraj miało to miejsce z Sokratesem.

Meredith rozwiązuje zagadnienie, jak pogodzić idealizm poetycki, idealizm nie ustępujący w rozległości perspektywy Dante’owskiemu lub Shelleyowskiemu bez pojęcia celu ostatecznego, bez wszelkiej eschatologii, apokalipsy etc.

Sorel rozwiązuje to samo zadanie w dziedzinie myśli oderwanej i etyki.

Sorel, jak się zdaje, nie rozumie własnego swego znaczenia w filozofii i niedocenia swej pracy w prawdziwie wzruszający sposób.

Gdy się ma śmiałość, jak czyni to Lemański, zarzucać całej kategoryi pisarzów brak twórczej pracy nad wyrobieniem sobie własnego moralnego świata – trzeba dać dowody, że się ten świat posiadło.

Dowodem jest rodzaj widzenia artystycznego.

Autor »Wioseczki« nie jest blizki stanu, w którym wszystek pył jego myśli stał się Buddą – mam ochotę odpowiedzieć.

Nie mogę zaprzeczyć, że mnie jeszcze zawsze rozstrajają ataki tego rodzaju.

Ale mniejsza.

Nie stoicka nietykalność, lecz przyzwyciężanie ran odczutych.

Byle na to starczyło sił.

Lubię wsłuchiwać się w ton pierwszych utworów ludzi, którzy później wyrośli nad miarę swoich pierwszych zapowiedzi.

Gdyby B l a k e zostawił tylko swoje Poetical Sketches, znalazłoby się może dla niego miejsce w lepszych i obszerniejszych antologiach poezyi angielskiej, ale zapewne nie troszczylibyśmy się wiele o niego – a przecież ten umysł, który stworzył ten zbiorek, był in potentia już glebą późniejszych dzieł.

Teraz nie trudno znajdować symptomaty.

Porównanie Poetical sketches i młodzieńczych utworów Wordswortha, nastręcza sposobności dla wielu uwag, ale myśl nasza pracuje pod predyspozycyą wiedzy, jaką skądinąd o Wordsworth’cie i Blake’u posiada.

B lak e niewątpliwie w czterech szczególniej pierwszych poemacikach o czterech porach roku o wiele intensywniej intelekualizuje przyrodę: przychodzi on do niej z silną, osobiście wibrującą myślą i w zetknięciu z nią zjawiska stają się odrazu czemś mocno zdecydowanem, ujmuje on je od-razu w perspektywie myśli, a nie tego życia, jakiem żyją one w przyrodzie, pozostawione samym sobie.

Wordsworth o wiele bardziej wsłuchuje się.

Opis dąży i u Wordswortha do pewnego stanu duszy, ale dzieje się to tu powolnym rytmem.

Dusza, jak gdyby dochodzi do pewnych stanów jedynie przez to, że stara się oddać sprawiedliwość, dorównać szerszemu życiu.

Odrazu przemaga w porównaniu do Blake’a stopień zainteresowania czystą zewnętrznością.

Blake jest o wiele więcej zajęty sobą.

Rytm od obrazu do wzruszenia, myśli, stanu woli i znów do obrazu, obieg krwi jest nieskończenie szybszy i bogatszy.

Szczęście ma tu ton pełny, silny, słoneczny.

Umysł jest silnem poczuciem tego szczęścia, własnej swej energii.

Sam przez się umysł Wordswortha jest nieskończenie mniej zainteresowanym samym sobą, nie czuć w nim w przybliżeniu nawet tego rodzaju namiętności osobistej.

Życie jako takie, jest raczej melancholijną możliwością, ale zwolna zarysowują się na jego powierzchni obrazy, widzenia, – te wywołują pewne poruszenia, wreszcie, gdy umysł przesyci się naturą .

staje się interesującym, jako taki, jako zdolny do tej harmonii dla samego siebie.

Kontemplacya jest tu czemś bardziej wartościowem.

niż to, co jest bliżej osobistego centrum.

Czegoś w rodzaju pieśni Blake’a o »miłości« nie znajdziemy tu.

Przyroda Blake’a zresztą jest przyrodą wibrującą namiętnością osobistą.

Naogół dzieła Poetical Sketches są o wiele bardziej interesujące, niż młodzieńcze utwory Wordswortha, nieskończenie większą, i absolutnie mówiąc: dużą dają one rozkosz rozważane już tylko jako utwory poezyi bez względu na Blake’a i historyczne znaczenie.

Swedenborgyanizm jest dla mnie niedostrzegalny w Poetical Sketches – natomiast pewne naiwne doktrynerstwo społeczne, i jeszcze podziemny, potencyalny ogień demokratycznego rewolucyonizmu.

Ten właśnie rys myśli, który wydaje się mi najważniejszy, najbardziej charakterystyczny jest najtrudniejszy do uchwycenia.

Czemkolwiekbądź jest świat, jakkolwiek bądź ma on być przez nas określony, trzeba pamiętać, że nasze najskrupulatniejsze, najmetodyczniej przestrzegane negacye, nie zmienią tego, że każde określenie, każda postawa jest i będzie:

1) Stanem historycznym pewnej zbiorowości ludzkiej;

2) Stanem etycznym pewnej indywidualności, i to zarówno w tem znaczeniu, że są one:

a) wynikiem pewnej przeszłości dziejowej, i

a1) wynikiem pewnego etycznego wytężenia, jak i w tem, że są one

b) podstawą dla dalszych historycznych działań;

b1) momentem określającym dalszy nasz rozwój etyczny.

W żadnym razie nie zmienimy i nie unikniemy tego, że gdy wplatamy w pasmo naszych rozumowań taki moment ontologiczny – wprowadzamy właściwie czynnik, działający w pewien sposób na nasze postępowanie historyczne i etyczne, ale pragniemy, aby sam rodzaj tego działania pozostał nierozwikłanym.

Wydawca i komentator Blake’a – Ellis określa głęboko materyę, jako »dark activity of the mind«.

S o r e l i a n a.

Są to moje uwagi, których nie mogę jednak uważać za moją własność.

Są to nierozwikłane, nawpół bezwiedne założenia myśli Sorelowskiej.

Cokolwiekbądź możemy powiedzieć o świecie, będzie to zawsze wynik pewnej historyi wypowiedziany w terminach pewnej literatury (pojmując przez tę ostatnią cala twórczość językową).

Gdy usiłujemy wytłomaczyć człowieka przez jakąkolwiekbądź teoryę świata, do którego należy człowiek i jego historya, nie możemy uczynić nic innego, jak tylko starać się zapewnić nieograniczone znaczenie pewnej historyi i pewnej literaturze.

Są to problematy obyczajowości i smaku.

Metafizyka rozwikłana rozkłada się przedewszystkim na estetykę i etykę; czy może raczej biografię i historyę etyczną.

W każdym razie świat.

ma tu przestać być tajemnicą.

Jeżeli może istnieć jakaś teorya świata, to tylko dlatego, że stanowi ona moment bardziej złożonego kompleksu – pewnego zespołu faktów psychożyciowych; by ten zespół trwał, musi on zabezpieczać swe trwanie.

Więc pojmując, jak zabezpiecza się trwanie i ciągłość różnych kompleksów ludzkich, określamy metafizycznie te określenia, które usiłowały zawrzeć w sobie całą metafizyczną istotę świata.

Sorel twierdzi, że »jego racyonalizm« przeszkadzał mu w zrozumieniu wartości pierwszych prac B(ergsona).

Sorel niekoniecznie trafnie przypisuje to racyonanalizmowi.

Idzie o to, że na jego myśli ciąży usiłowanie etycznej, heroicznej natury – tworzenia życia, czyniącego zadość naszym wymaganiom.

Nikt tak tragicznie nie pojął zagadnienia ciągłości dziejowej, jak Sorel, właśnie dlatego, że zburzył on kołysankę tak lub inaczej pojętej ciągłości automatycznej.

Ale możemy iść głębiej.

Myślimy pojęciami, określamy myśląc, czem mają być dla nas przedmioty, ale przedmiotów niema, są tylko momenty kompleksów psychożyciowych.

W logice zachodniej tkwi postulat tworzenia samych tych kompleksów.

Samorząd człowieczeństwa.

Sorel nie mógł wyrzec się wiary w wartościowość tej idei.

Czy jest to idea konieczna?

Odpowiedź musi tu być wyborem i czynem.

Ale kto ośmieli się odpowiedzieć bez obawy bombastu?

Naturalnie Prometeusz-Feldman – ale nie każdy ma jego męstwo.

Tu jest p u n k t P a s c a l o w s k i d z i s i a j.

Czy człowiek może sobie sam wystarczyć?

Czy sobie wystarcza?

Ach mój Boże, mój Boże, człowieka, któryby miał dar Sofoklesowski »stanowczego widzenia życia i widzenia w całości«.

Arnold określił Sofoklesa doskonale – ale sam dążył do tego tylko, by widzieć życie »whole and steadily«.

Empiryokrytycyzm uznaje trwanie gatunku za dowód stałości prawd przyrody.

Jeżeli przyznać prawa postulatu tego rodzaju to raczej postulat z Pascalem, Newmanem, niż Petzoldem.