text:
Podpory społeczeństwa

Akt II

Henryk Ibsen

Ten sam salon w domu radcy Bernicka.

Pani Bernick siedzi sama przy stole z robotą, Nadchodzi z prawej strony radca Bernick z laską, w rękawiczkach, z kapeluszem na głowie.

PANI BERNICK.

Powracasz już, Ryszardzie?

BERNICK.

Tak, przyjdzie tu ktoś do mnie.

PANI BERNICK.

(wzdychając).

Ach!

tak, Jan będzie tu pewnie znowu.

BERNICK.

Być może (kładzie kapelusz na stole).

Gdzież to są dzisiaj te panie?

PANI BERNICK.

Pani Rummel i Hilda nie miały czasu.

BERNICK.

Tak?

wymówiły się?

PANI BERNICK.

Miały jakieś zajęcie w domu.

BERNICK.

Ma się rozumieć...

Inne także nie przyszły?

PANI BERNICK.

Nie przyszły, zaszły jakieś przeszkody.

BERNICK.

Mogliśmy się tego spodziewać.

Gdzie Olaf?

PANI BERNICK.

Pozwoliłam mu wyjść trochę z Diną.

BERNICK.

Hm!... z Diną... z tą lekkomyślną dziewczyną... która wczoraj tak się bardzo z Janem zadawała.

PANI BERNICK.

Drogi Ryszardzie, Dina przecież nie wie o niczem.

BERNICK.

Jan przynajmniej powinien był mieć tyle taktu, ażeby nie zwracać na nią uwagi.

Gdybyś była widziała, w jaki sposób spoglądał na to Wiegeland.

PANI BERNICK.

(kładąc robotę na kolanach).

Ryszardzie, czy nie masz wyobrażenia, czego oni chcą tutaj?

BERNICK.

Hm!

On ma tam jakąś fermę, na której mu nieosobliwie idzie, a ona kładła na to nacisk, że nie byli w stanie jechać pierwszą klasą.

PANI BERNICK.

Tak, musi to być coś podobnego.

Ale że też i ona przyjechała.

Ona!

po tej krwawej zniewadze, jaką ci wyrządziła.

BERNICK.

Nie myślże już o tych starych dziejach.

PANI BERNICK.

Jakżeż mogę teraz o czem innem myśleć!

Jest on przecież moim bratem... jednak nie o niego mi chodzi... ale te wszystkie nieprzyjemności, które ciebie spotkać mogą.

Jestem strasznie niespokojna, Ryszardzie.

BERNICK.

Dlaczegóż to?

PANI BERNICK.

Żeby go nie aresztowano, z powodu tych pieniędzy, których brakowało twojej matce.

BERNICK.

Co za głupstwo!

Któż może dowieść, że pieniędzy brakowało?

PANI BERNICK.

Mój Boże!

wie o tem przecież całe miasto.

Ty sam mówiłeś...

BERNICK.

Ja nic nie mówiłem.

Co miasto może o tem wiedzieć?

Są to tylko próżne pogłoski.

PANI BERNICK.

Jaki ty jesteś wspaniałomyślny!

BERNICK.

Dajże mi pokój z temi wspomnieniami, ani wiesz sama, jak mnie dręczysz, gdy wznawiasz te stare sprawy.

(Przechadza się tu i tam, potem rzuca laskę).

Że też właśnie teraz powrócić musieli, właśnie teraz, gdy tak w mieście jak w prasie używam nienaruszonej sławy.

W dziennikach miast sąsiednich ukażą się zaraz o tem wszystkiem korespondencye.

A czy ich źle, czy też dobrze przyjmę — wszystko jedno.

Zawsze będą te rzeczy roztrząsać, tłómaczyć, wyciągać owe stare dzieje, tak jak ty to czynisz.

W społeczeństwie takiem jak nasze (rzuca na stół rękawiczki) nie mam nikogo, z kim mógłbym mówić szczerze i znaleść poparcie.

PANI BERNICK.

Nikogo, Ryszardzie?..

BERNICK.

Nikogo...

Naprzykład?...

Żeby mi też właśnie teraz na kark spadli.

Niema wątpliwości, że w taki lub inny sposób, urządzą jakiś skandal...

Osobliwie też ona.

Nieszczęście prawdziwe mieć takich krewnych.

PANI BERNICK.

Jam temu nic nie winna, że...

BERNICK.

Co masz być winna?

Czemu?...

Żeś z niemi spokrewniona... wielka prawda... na to niema rady.

PANI BERNICK.

Nie zapraszałam ich przecież, żeby wracali.

BERNICK.

Widzisz... otóż znowu.

Nie prosiłam, żeby wracali... nie pisałam wcale... nie przywoływałam!

Znam tę całą litanię na pamięć.

PANI BERNICK

(zaczyna płakać).

Ach!

bo ty jesteś taki niedobry...

BERNICK.

I to jeszcze.

Płacz, ażeby potem miano co rozpowiadać w mieście...

Dajże pokój tym dzieciństwom, Betty.

Idź usiądź sobie w ogrodzie, tu może kto przyjść.

Nie trzeba, żeby widziano panią radczynię Bernick, z czerwonemi oczyma.

Śliczna rzecz, gdyby się to pomiędzy ludźmi rozniosło...

Słyszę, ktoś nadchodzi.

(Słychać stukanie).

Proszę.

(Pani Bernick wychodzi ze swoją robotą do ogrodu, a z prawej strony wchodzi Auler ).

AULER.

Dzień dobry, panie radco.

BERNICK.

Dzień dobry.

Zapewne odgadłeś pan powód mego wezwania.

AULER.

Prokurent powiedział mi wczoraj, że pan jest niezadowolony z tego, że...

BERNICK.

Z całej gospodarki warsztatowej nie jestem zadowolony, Aulerze.

Robota się nie posuwa.

Palma" już od dawna powinna być na morzu.

Wiegeland jest bardzo uciążliwym i...

AULER.

"Palma" może być spuszczona pojutrze.

BERNICK.

Nareszcie, ale ten amerykański statek "Gazela," który tu już jest od pięciu tygodni.

AULER.

Amerykański statek?

Ja rozumiałem, żeśmy naprzód powinni skupić wszystkie siły na własny okręt.

BERNICK.

Nie dałem panu powodów tak sądzić.

Amerykana trzeba także naprawić, jak można najprędzej, ale tego nie zrobiono.

AULER.

Dno okrętu jest zupełnie przegniłe, panie radco, im je więcej naprawiamy, tem się więcej złego pokazuje.

BERNICK.

To nie jest przyczyna.

Krapp mówił mi, o co idzie.

Nie umiesz pan używać nowych maszyn, jakie sprowadziłem, albo co gorzeej używać ich nie chcesz.

AULER.

Panie radco, mam pięćdziesiątkę z górą, od pierwszej młodości przywykłem do dawnych sposobów.

BERNICK.

Dziś już nie możemy na nich poprzestawać.

Nie myśl, Aulerze, żeby mi tylko o zysk chodziło.

Na szczeście, tak bardzo go nie potrzebuję, ale ja muszę oglądać się na społeczeństwo, wśród którego żyję, na przedsiębiorstwo, na którego czele stoję Ja muszę dać przykład postępu, inaczej wszystko będzie w zastoju.

AULER.

Ja także, panie radco, pragnąłbym postępu.

BERNICK.

Tak, dla swego ścieśnionego kółka — dla robotników.

Wiem dobrze o tych działaniach.

Miewasz pan odczyty, rozmarzasz robotników, zawracasz im głowy, ale gdy idzie o postęp dotykalny, jak teraz z temi maszynami, wtedy nie chcesz pan działać, wtedy się lękasz i...

AULER.

Rzeczywiście, łąkam się i ociągam, panie radco, przykro mi, że te maszyny tylu robotników chleba pozbawiają.

Pan radca sam mówił tyle razy, że trzeba oglądać się na społeczeństwo, ale mnie się zdaje, że społeczeństwo nja także obowiązki.

Wiedza i kapitał nje powinny wprowadzać nowych wynalazków, dopóki nie wychowa się pokolenie, które ich zapotrzebuje.

BERNICK.

Za wiele czytasz i roztrząsasz, panie Auler, i to ci na dobre nie wyjdzie, to sprawia, że jesteś niezadowolony ze swego położenia.

AULER.

To, to nie, panie radco, tylko nie mogę patrzeć spokój-

nie, że te maszyny będą uczciwym robotnikom chleb odbierać, jedne mu po drugim.

BERNICK.

Hm!

gdy wynaleziono druk, zapewne wielu kopistów zostało bez chleba.

AULER.

Ach!

panie radco, czy cieszyłbyś się z tego wynalazku, gdybyś naówczas był kopistą?

BERNICK.

Nie wezwałem pana, ażeby z nim dysputować, kazałem pana zawołać, ażeby powiedzieć, że "Gazela" pojutrze wypłynąć musi.

AULER.

Ależ, panie radco...

BERNICK.

Słyszysz pan: pojutrze, jednocześnie z nowym okrętem, mam moje przyczyny, ażeby tę rzecz przyśpieszyć.

Czytałeś pan poranne dzienniki...

No, to wiesz pan, że Amerykanie znowu dopuścili się szaleństw.

Te niepohamowane hultaje całe miasto przewracają do góry nogami...

Niema nocy bez bójki w szynkowniach lub na ulicach, nie mówiąc o innych łotrostwach.

AULER.

Tak, to zły naród.

BERNICK.

I odpowiedzialność za tych zbrodniarzy spada na mnie.

Tak jest, na mnie to wszystko spada.

Te dziennikarskie pismaki lżą mię pod przezroczystą zasłoną, z powodu, że całą siłę roboczą zużywamy na "Palmę, " I ja, co mam sobie za obowiązek, przykładem oddziaływać Da moich współobywateli, mam pozwalać, by mi w oczy rzucano podobne rzeczy?

Tego znieść nie mogę, nie pozwolę, ażeby w ten sposób brudzono moje nazwisko.

AULER.

Panie radco, pańskie nazwisko jest tak poważane, że takie rzeczy i gorsze nawet zaszkodzić mu nie mogą.

BERNICK.

Nie w tej chwili, gdyż właśnie potrzebuję całego poważania i dobrej woli moich współobywateli, rozpoczynam wielkie przedsiębiorstwo, o którem pan pewno słyszałeś, więc tym ludziom zależy na tem, ażeby zachować nienaruszone dotąd zaufanie, jakiego używam, stąd mogłyby powstać największe trudności.

Chcę jakim bądź kosztem usunąć powody tych złośliwych, oszczerczych gazieciarskich artykułów i dlatego termin naznaczyłem na pojutrze.

AULER.

Panie radco, możesz pan równie dobrze naznaczyć termin na dzisiejsze popołudnie.

BERNICK.

Uważasz pan, że wymagam niepodobieństwa.

AULER.

Tak — wobec liczby robotników, jaką mamy.

BERNICK.

Dobrze, dobrze... musimy więc postarać się o innych.

AULER.

Pan chce doprawdy, więcej jeszcze dawnych robotników odprawić.

BERNICK.

Nie, o tem nie myślę.

AULER.

Bo ja sądzę, żeby to narobiło złośliwej wrzawy w mieście, zarówno jak w dziennikach.

BERNICK.

Prawdopodobnie, dlatego zostawię ich wszystkich, tylko jeśli "Gazela" nie wypłynie pojutrze, odprawię pana.

AULER.

(z wybuchem).

Mnie? (uśmiecha się).

To przecież tylko żart, panie radco.

BERNICK.

Niech pan tak nie sądzi.

AULER.

I pan możesz na prawdę myśleć o oddaleniu mnie?

Mnie, którego ojciec i dziad przez całe swoje życie pracowali w warsztacie, mnie, który sam...

BERNICK.

A któż mnie do tego zmusza?

AULER.

Panie radco, pan żądasz niepodobieństwa.

BERNICK.

Dobra wola nie zna niepodobieństwa.

Tak albo nie.

Daj mi pan wyraźną odpowiedź, albo masz odprawę.

AULER.

(przybliża się do niego).

Panie radco!

czy pan się zastanowił kiedy, co to jest odprawić starego robotnika?

Czy pan myśli, że dość mu będzie znaleść inną robotę?

Tak, tę znaleść może, ale rzecz się na tem nie kończy.

Powinienbyś pan kiedy zajrzeć do mieszkania takiego oddalonego robotnika, kiedy on wraca do domu i swoje rzeczy za drzwi wynosi.

BERNICK.

Czy sądzisz pan, że oddalam cię z lekkiem sercem?

Przecież zawsze byłem ludzkim, łagodnym pracodawcą.

AULER.

Tem gorzej, panie radco, bo moi nie przypiszą panu winy.

Nie powiedzą mi tego zapewne, bo nie będą mieli serca tego uczynić, ale będą na mnie z boku spoglądać pytająco i myśleć: Musiał on na to zasłużyć.

Widzi pan, tego — to ja znieść nie potrafię.

Jakkolwiek nizkie jest moje położenie, przywykłem jednak być zawsze uważanym za głowę rodziny.

Moje skromne ognisko stanowi także małe społeczeństwo, a tego małego społeczeństwa ja byłem podporą i kierownikiem, bo moja żona i dzieci we mnie wierzą...

I to wszystko ma runąć?..

BERNICK.

Tak, jeśli inaczej być nie może, małe musi runąć wobec większego.

Jednostka musi w imię Boga być poświęconą powszechności.

Nie mogę panu dać innej odpowiedzi i na świecie nie dzieje się inaczej.

Masz twardy kark, panie Auler!

sprzeciwiasz mi się, nie dlatego, żebyś nie mógł, ale że nie chcesz pokazać wyższości maszyn nad pracą ręczną.

AULER.

A pan, panie radco, obstajesz przy tem, bo wiesz, że gdy mnie wypędzisz, prasa będzie musiała uznać przynajmniej pańską dobrą wolę.

BERNICK.

A gdyby tak było?

Wiesz pan przecież, o co idzie, ażeby prasę przeciwko mnie rozsierdzić, albo też uczynić ją na mnie łaskawą, w chwili gdy przedsiębiorę wielki interes ogólnego znaczenia.

Proszę pana, czy mogę działać inaczej?

Zaręczam panu, że kwestya stawia się w ten sposób.

Czy mam w porządku, jak to pan nazywasz, utrzymać pańskie ognisko, albo setki może ognisk utrzymać, ognisk, któreby nigdy nie były założone i nigdy nie jaśniały żywym blaskiem, gdybym nie potrafił przeprowadzić tego, co teraz zamierzam...

Dlatego zostawiłem panu wybór.

AULER.

Skoro rzeczy tak stoją, panie radco, nie mam już nic do powiedzenia.

BERNICK.

Hm!...

Mój drogi, Aulerze, sprawia mi to wielką boleść, że się rozejść musimy.

AULER.

Nie rozchodzimy się, panie radco.

BERNICK.

Jakto?

AULER.

Biedny człowiek ma także do czegoś prawo na tym świecie.

BERNICK.

Niezawodnie,., niezawodnie...

Więc sądzisz pan, że możesz obiecać...

AULER.

"Gazela" będzie pojutrze gotową do odpłynięcia.

(Kłania się i wychodzi na prawo)

BERNICK.

Aha!

udało mi się ugiąć ten bardy kark.

Uważam to za dobrą wróżbę.

(Hilmar z cygarem w ustach wchodzi przez ogród).

HILMAR.

(na ogrodowych wschodach).

Dzień dobry, Betty, dzień dobry, Bernicku.

PANI BERNICK.

Dzień dobry.

HILMAR.

Cóż to, płakałaś, jak widzę.

Więc wiesz już...

PANI BERNICK.

O czem?

HILMAR.

O tym skandalu, który się w najlepsze odbywa.

0!

o!

BERNICK.

Co mówisz?

HILMAR.

(wchodząc).

Dwoje Amerykanów przechadza się po ulicach, pokazując się jawnie w towarzystwie Diny.

PANI BERNICK.

Czy to być może, Hilmarze?

HILMAR.

To najczystsza prawda.

Łona posuwa brak taktu tak daleko, że na mnie wołała, ale naturalnie, ja udałem, że nie słyszę.

PANI BERNICK.

Z pewnością to zauważono.

HILMAR.

Jakżeby inaczej było!

Ludzie stają, ażeby im się przypatrywać.

Dziwnym sposobem wieść rozbiegła się po mieście tak szybko jak pożar na stepie.

Wszędzie w oknach stoją ludzie i czekają na ten pochód.

Po za firankami widać głowę nad głową... o!

o!

Wybacz, Betty, że mówię o!,., o!." takie rzeczy działają mi na nerwy...

Jeśli wszystko tak dłużej pójdzie, będę zmuszony jaką podróż przedsięwziąć.

PANI BERNICK.

Powinieneś był przemówić do nich, przedstawić...

HILMAR.

Na ulicy?

Trudno, to już mi musisz wybaczyć.

Że też ten człowiek śmie się w ten sposób pokazywać w mieście...

No, zobaczymy, że mu prasa sprawi łaźnię.

Daruj mi, Betty, ale...

BERNICK.

Prasa, powiadasz, czy podchwyciłeś coś podobnego?

HILMAR.

Jest coś w powietrzu.

Gdym was wczoraj wieczór pożegnał, wstąpiłem po drodze do klubu, z powodu mojej choroby, i po milczeniu, które mnie spotkało, zrozumiałem zaraz, że była mowa

o Amerykanach.

Nadszedł na to ten bezwstydny redaktor, Hanimer, i winszował mi głośno powrotu moich bogatych kuzynów.

BERNICK.

Bogatych?...

HILMAR.

Wyraził się w ten sposób.

Ja, naturalnie, zmierzyłem go spojrzeniem, na jakie zasłużył.

O!

dałem mu do zrozumienia, że nic nie wiemy a bogactwach pana Jana Tönnesena.

"To dziwne, wyrzekł, w Ameryce zwykle przychodzi się do majątku, mając coś na początek, a pański kuzyn nie wyjechał przecież z próżnemi rękoma.

"

BERNICK.

Hm!

zrób mi tę przyjemność...

PANI BERNICK.

(zmartwiona).

Widzisz, Ryszardzie...

HILMAR.

W każdym razie zawdzięczam temu panu noc bezsenną, a on przechadza się po ulicach z najlepszą miną, jakby nigdy nic.

Dlaczegóż ten czuły krewny nie może się raz od nas na dobre odczepić?

Przyznać trzeba, że niektórzy ludzie mają twarde życie.

PANI BERNICK.

Boże!

co też ty wygadujesz, Hilmarze.

HILMAR.

Ja nic nie mówię.

Tylko ze wszystkich katastrof kolejowych, wypadków z niedźwiedziami kalifornijskiemi i czerwonoskóremi Indyanami wyszedł cało; nawet oskalpowanym nie został!...

O!

o!

otóż i on.

BERNICK.

(patrząc na ulicę).

I Olaf jest z niemi.

HILMAR.

Naturalnie, muszą przecież ludziom przypomnieć, że należą do jednej z pierwszych rodzin w mieście...

Patrz, patrz, wychodzą rozmaite facety z apteki i przypatrują się i robią swoje uwagi.

Nie, to nie dla moich nerwów.

Jakżeż wśród takich okoliczności nieść wysoko sztandar ducha?...

BERNICK.

Idą wprost tutaj.

Słuchaj, Betty, jest moją wyraźną wolą, ażebyś była dla nich jaknajprzyjaźniejszą.

PANI BERNICK.

Pozwalasz na to, Ryszardzie?

BERNICK.

Tak, tak.

I ty także, Hilmarze.

Prawdopodobnie długo tu nie zabawią...

A gdy jesteśmy pomiędzy sobą... żadnych przytyków... nie powinniśmy ich w niczem zadrasnąć.

PANI BERNICK.

Jakże wspaniałomyślnym jesteś, Ryszardzie.

BERNICK.

No, no, daj pokój.

PANI BERNICK.

Muszę ci podziękować.

Przebacz mi, żem się uniosła tylko co.

Ty to miałeś wszelkie prawo...

BERNICK.

Dobrze już, dobrze.

HILMAR.

O!

o!

(Jan Tonnesen z Diną i Lona Hessel z Olafem wchodzą przez ogród ).

PANNA HESSEL.

Dzień dobry, dzień dobry, moi drodzy.

JAN.

Obchodziliśmy, Ryszardzie, wszystkie dobrze znane nam miejsca.

BEBNICK.

Tak, słyszałem; nieprawdaż?

ileż zmian!

PANNA HESSEL.

Wszędzie widać rzeczy wielkie i piękne, których twórcą jest radca Bernick...

Byliśmy na górze w parku, który darowałeś miastu.

BERNICK.

Jakto?

i tam?

PANNA HESSEL.

"Dar radcy Bernicka" napisano nad wejściem, jesteś, doprawdy, najpierwszym obywatelem miasta.

JAN.

Posiadasz także piękne okręty.

Spotkałem kapitana "Palny".

To mój szkolny kolega.

PANNA HESSEL.

Wybudowałeś także nową szkołę.

JAN.

Tobie miasto zawdzięcza, jak słyszałem, sprowadzenie woły i zakład gazowy.

BERNICK.

Trzeba przecież coś zrobić dla społeczeństwa, w którem się żyje.

PANNA HESSEL.

Jak to pięknie i jaka-to przyjemność słuchać, w jaki sposób ludzie o tobie mówią!

Zdaje mi się, że nie mam w sobie żadnej pychy, a jednak, rozmawiając z tym i owym, nie mogłam się wstrzymać od przypomnienia, że należymy do twojej rodziny.

HILMAR.

O!

o!

PANNA HESSEL.

Znowu mówisz: o!

o!

HILMAR.

Nie, mówiłem: aha!

PANNA HESSEL.

Zapewne ci na towarzystwie nie zbywa... ale czy dziś będziemy sami?

BERNICK.

Tak, dziś jesteśmy sami.

PANNA HESSEL.

Właśnie.

Na placu spotkaliśmy niektóre z tych moralnych pań; zdawały się bardzo śpieszyć...

A myśmy jeszcze nawet z sobą porządnie pogawędzić nie mogli.

Wczoraj były tu te trzy tanie, mieliśmy także pastora.

HILMAR.

Wikarego.

PANNA HESSEL.

Mówię: pastora...

Ale cóż mi powiecie o mojem dziele?

Czy nie stał się on dzielnym chłopakiem?

Któżby w tym ; dorosłym dzikusie poznał dzieciaka, który stąd przed piętnastu laty wyjechał?

HILMAR.

Ach!...

JAN.

Lono, nie chwal mnie tak bardzo!

PANNĄ HESSEL.

Jakto?

nie miałabym być z ciebie dumną?

Boże!

Tobą przecież jednym pochlubić się mogę na tym świecie!

Wyprowadziłam cię na człowieka!

HILMAR.

O!

o!

Tak, Janie, przypomnij sobie tylko, kiedyśmy tam daleko, z pustemi rękoma zaczynali nowe życie.

HILMAR.

Z pustemi rękoma!

No, już muszę powiedzieć...

BERNICK.

Hm!

HILMAB.

Muszę powiedzieć, o!

o! (wychodzi na ogrodowe wschody).

PANNA HESSEL.

Co on mówi?

BERNICK.

Daj mu pokój, on teraz zawsze jest zdenerwowany.

Czy nie pójdziesz do ogrodu?

Jeszcześ tam nie była, a ja mam właśnie wolną godzinkę.

PANNA HESSEL.

Z przyjemnością.

Możecie mi wierzyć, iż wiele bardzo razy byłam myślą z wami w tym ogrodzie.

PANI BERNICK.

Obaczysz, i tam także są wielkie zmiany.

(Radca, jego żona i panna Hessel idą do ogrodu, gdzie podczas następnej sceny można ich widzieć od czasu do czasu).

OLAF.

(we drzwiach ogrodowych).

Wuju Hilmarze, czy wiesz, o co mię się pytał wuj Jan?

O to, czybym chciał z nim do Ameryki popłynąć?

HILMAR.

Ty dudku!

Jeszcze się trzymasz matczynej spódnicy.

OLAF.

Ale tak nie będzie zawsze.

Niech-no ja tylko urosnę!

HILMAR.

Ta, ta, ta!

Ty nie odczuwasz żadnych porywów do tych wielkich czynów, wstrząsających nerwy, które... (odchodzą razem do ogrodu).

JAN.

(do Diny, która, zdjąwszy kapelusz, stoi we drzwiach po prawej stronie i otrzepuje kurz z odzienia).

Pani się zmęczyła na tej przechadzce?

DINA.

Tak, był to śliczny spacer... nigdym na tak przyjemnym nie była.

JAN.

Czy nie przywykła pani wychodzić przed obiadem?

DINA.

Wychodzę, ale tylko w towarzystwie Olafa.

JAN.

Teraz, możeby pani chciała pójść do ogrodu?

DINA.

Nie, wolę tu pozostać.

JAN.

I ja także...

Więc to postanowione, że co rano urządzamy razem przechadzkę?

DINA.

Nie, panie Tönnesen, nie róbmy tego...

JAN.

Dlaczegóż?

przecież pani przyrzekła.

dina.

Tak... ale... potem, kiedym się namyśliła...

Nie trzeba aby pan ze mną wychodził.

JAN.

Dlaczegóż nie można z panią wychodzić?

DINA.

Bo... pan jesteś tu obcy... pan tego nie zrozumie; więc powiem...

JAN.

No, cóż?

DINA.

Nie, wolę o tem nie mówić.

JAN.

Skończ że, mnie możesz pani wszystko powiedzieć.

DINA.

Więc powiem...

Ja nie jestem taką, jak inne dziewczęta...

jest coś... jest we mnie coś takiego... i dlatego pan tego ro bić nie powinien...

JAN.

Nic nie rozumiem...

Przecież pani nie uczyniła nic złego?

DINA.

Ja nie; ale...

Nie, nie mówmy o tem dłużej; pan się dowie od innych.

JAN.

Hm!

DINA.

Radabym jednak o coś innego zapytać.

JAN.

O cóż-to?

DINA.

Czy doprawdy w Ameryce tak łatwo jest wyjść na coś porządnego?

JAN.

No, nigdzie nie jest to tak bardzo łatwo; i w Ameryce trzeba nieraz ciężko pracować.

DINA.

Czyniłabym to chętnie...

JAN.

Pani?

DINA.

O, ja wiem, co to praca; jestem zdrowa i silna, a ciocia Marta nauczyła mnie niejednego.

JAN.

Do licha!

to jedź pani z nami.

DINA.

Ach!

to żarty.

Powiedział pan to samo do Olafa.

Ja chciałabym jeszcze wiedzieć, czy ludzie tam są... tak bardzo moralni?

JAN.

Moralni?

DINA.

Chciałam powiedzieć: czy są tak... tak przyzwoici i uczciwi, jak tutaj?

JAN.

W każdym razie nie są oni tak ziemi, jak tu sądzą.

Tego się pani lękać nie powinna.

DINA.

Pan mnie nie rozumie.

Ja-bym pragnęła, żeby nie byli tak bardzo przyzwoici i moralni.

JAN.

Jakiemiż być mają?

DINA.

Ja pragnęłabym, żeby byli ot tak naturalni...

JAN.

No, takiemi to wogóle są.

DINA.

Więc dla mnie byłoby dobrze, gdybym się tam dostać mogła?

JAN.

Prawdopodobnie, i dlatego jedziesz pani z nami.

DINA.

Nie, nie z wami.

Powinnam jechać sama.

Już ja-bym miała odwagę...

BERNICK.

(na wschodach ogrodowych z obydwiema paniami).

Zostań, zostań, droga Betty, ja go zawołam; mogłabyś się zaziębić (wchodzi i szuka szału żony).

PANI BERNICK.

(z ogrodu).

Chodź z nami także, Janie; idziemy na dół do groty.

BERNICK.

Nie, niech Jan zostanie; Dino, znieś szal mojej żonie i idź z nią; Jan tu ze mną zostanie, kochana Betty.

Muszę z nim trochę pomówić o tamtejszych stosunkach.

PANI BERNICK.

No, tak, ale potem przyjdź do nas; wiesz przecie, gdzie będziemy

(pani Bernick, panna Hessel i Dina idą ogrodem na lewo).

BERNICK

(spogląda chwilę na nich, potem wraca, zamyka drzwi w głębi na lewo, przystępuje do Jana, bierze i ściska obie jego ręce).

Janie, wreszcie jesteśmy sami; dozwól, niech ci podziękuję.

JAN.

Za co?

BERNICK.

Dom, ojczyznę, szczęście rodzinne... całe moje położenie społeczne, wszystko tobie zawdzięczam.

JAN.

No, to mnie cieszy, drogi Ryszardzie.

Więc ta smutna historya obróciła się na dobre...

BERNICK

(znowu ściska mu ręce).

Dziękuję, z całego serca dziękuję.

Niktby tego nie uczynił dla mnie, co ty.

JAN.

Dzieciństwo... byliśmy obydwaj młodzi i lekkomyślni.

Jeden z nas musiał przecież wziąć na siebie winę.

BERNICK.

Należało to uczynić winowajcy.

JAN.

No, a obowiązek ten spadł na niewinnego.

Byłem bez rodziny, bez obowiązków, swobodny, gdy tymczasem żyła jeszcze twoja stara matka, przytem właśnie zaręczyłeś się potajemnie z Betty, która była w tobie rozkochaną.

Cóżby się z nią stało, gdyby się dowiedziała?

BERNICK.

Wszystko to być może, jednak...

JAN.

A właśnie wydawało się Betty, żeś ty z panią Dorff romansował.

Ażeby raz wszystkiemu koniec położyć, byłeś u niej tego wieczora,..

BERNICK.

Tak, tego nieszczęsnego wieczora, kiedy pijany mąż powrócił do domu.

Zapewne stało się to dla przywidzeń Betty, żeś tak wspaniałomyślnie przyjął na siebie cały wstyd, i wyjechałeś.

JAN.

Daj pokój skrupułom, kochany Ryszardzie.

Ułożyliśmy przecież pomiędzy nami, że tak będzie.

Musiałeś być uratowany — alboż nie byłeś moim przyjacielem?

A jak ja dumny byłem z twej przyjaźni!

Oto ja, biedny pracownik, przygnieciony ciężarem kantorowej roboty, a ty, piękny i wykwintny, powracający z dalekich podróży.

Byłeś w Paryżu, byłeś w Londynie, i mnie wybierasz na przyjaciela, choć byłem o cztery lata młodszy...

No, stało się to z powodu, żeś się starał o Betty, teraz rozumiem dobrze.

Któż się więc miał dla ciebie poświęcić?

Tembardziej, że chodziło tylko o plotki parotygodniowe, kiedy się chciało szeroki świat zwiedzić.

BERNICK.

Hm!

Mój drogi Janie, muszę ci wyznać, że ta cała historya dotąd nie jest zapomnianą.

JAN.

Jeszcze?

No, ale cóż mi na tem zależy, kiedy znowu wracam tam do mojej fermy

BERNICK.

Więc wyjeżdżasz znowu?

JAN.

Ma się rozumieć.

BERNICK.

Przecież nie tak zaraz?

JAN.

Jak można najprędzej.

Ja tylko dla Lony tu przybyłem.

BERNICK.

Tak?...

Dlaczegóż?

JAN.

Widzisz, Lona nie jest już młodą, a w ostatnich czasach zaczęła tęsknić, choć się do tego nie przyznawała (uśmiecha się), nie mogła się odważyć tak lekkomyślnego, jak ja chłopca, pozostawić bez dozoru...

Mnie wąs się puszczał przed dziewiętnastu laty...

BERNICK.

Więc...

JAN.

Ach, Ryszardzie!

teraz muszę ci uczynić wyznanie, które mnie bardzo zawstydza.

BERNICK.

Nie powiedziałeś jej przecie, jak rzeczy stoją w rzeczywistości.

JAN.

Powiedziałem.

Postąpiłem źle bardzo, ale nie mogłem inaczej.

Ty nie możesz sobie wyobrazić, czem była dla mnie Łona.

Tyś jej zawsze nie cierpiał, ale dla mnie była ona matką prawdziwą.

W pierwszym roku, kiedy nam tak było ciężko... jakżeż pracowała!

A gdym potem zachorował i długi czas nie mógł zarabiać... ona (temu nie mogłem przeszkodzić) chodziła po kawiarniach, i tam śpiewała, lub miała humorystyczne odczyty, napisała książkę, nad którą potem śmiała się i płakała, a wszystko ażeby mnie przy życiu utrzymać.

Czyż mogłem znieść teraz, ażeby usychała z tęsknoty... ona, która dla mnie pracowała i walczyła?

Nie, Ryszardzie, to było niepodobieństwem, więc powiedziałem jej: Jedź, Łono; o mnie bądź spokojną, nie jestem tak lekkomyślnym, jak sądzisz...

I ona odgadła.

BERNICK.

Jakżeż to przyjęła?

JAN.

No, ona uważała — i miała słuszność, że skoro byłem niewinnym, mogę sobie pozwolić na małą wycieczkę tutaj...

Ale bądź spokojny, Łona umie milczeć, a ja będę się strzegł podobnych wyznań.

BERNICK.

Na to rachuję.

JAN.

Daję ci na to moję rękę.

A teraz nie mówmy już o tych dawnych sprawach.

Na szczęście, jest to jedyne szaleństwo, któregośmy się dopuścili...

Teraz chcę tylko używać tych kilku dni, które tu mam spędzić.

Nie możesz sobie wyobrazić, jaki śliczny dziś zrobiliśmy spacer.

Ktoby się spodziewał, że ta mała istotka, zaledwie od ziemi odrosła, która w teatrze przedstawiała czasami aniołków... no, ale powiedz mi, co się stało z jej rodzicami?

BERNICK.

Ach, mój drogi, nic ci więcej nie mogę powiedzieć nad to, com napisał zaraz po twoim wyjeździe.

Odebrałeś przecież moje listy?

JAN.

Naturalnie, mam je nawet obadwa.

Więc ten mąż pijaczyna zostawił ją na pastwę...

BERNICK.

I potem gdzieś tam kark skręcił.

JAN.

Ona także niedługo umarła?

Aleś ty przecież uczynił dla niej wszystko, co się dało?

BERNICK.

Była dumną, nic nie zdradziła, lecz nic też przyjąć nie chciała.

JAN.

Dobrześ zrobił, żeś wziął Dinę do domu.

BERNICK.

Tak, tak, chociaż właściwie Marta to preprowadziła.

JAN.

Marta?

Tak, Marta... prawda... gdzież ona jest dzisiaj?

BERNICK.

Ona!..

Jeśli niema lekcyi, zajmuje się choremi.

JAN.

Więc Marta się nią zajęła?

BERNICK.

Miała zawsze pewną skłonność do pracy wychowawczej.

Dlatego to przyjęła miejsce w szkole ludowej.

Było to, co prawda, kapitalnem głupstwem z jej strony.

JAN.

Wczoraj wyglądała bardzo mizernie, lękam się, czy jej zdrowie na to pozwala.

BERNICK.

O, co do zdrowia, niema co powiedzieć, ale dla mnie jest to nieprzyjemne, to wygląda, jakbym ja, brat, odmawiał jej utrzymania.

JAN.

Utrzymania?

Myślałem, że posiada majątek.

BERNICK.

Ani grosza.

Pamiętasz pewno, jakie ciężkie chwile przechodziła moja matka, kiedy wyjeżdżałeś.

Pewien czas z moją pomocą interes szedł jeszcze, ale na to naturalnie spuszczać się nie mogłem i usunąłem się z firmy.

Interes źle poszedł, musiałem przejąć go cały na siebie, a przy bilansie pokazało się, że matka miała tyle co nic, więc kiedy wkrótce potem umarła, Marcie nic się nie dostało.

JAN.

Biedna Marta!

BERNICK.

Biedna?

Czemu?

Nie sądzisz przecie, by jej na czemkolwiek zbywało.

Na to nie pozwoliłbym nigdy, mogę śmiało powiedzieć, że jestem dobrym bratem.

Naturalnie, mieszka i jada z nami, a za swoją nauczycielską pensyę może się bogato ubierać.

Dla samotnej kobiety czegóż więcej potrzeba?

JAN.

Hm!

w Ameryce mamy inne pojęcia.

BERNICK.

Wierzę.

W tak podkopanem społeczeństwie, jak jest amerykańskie...

Ale tu w naszem zacieśnionem kole, gdzie dzięki Bogu do dziś dnia nie doszło zepsucie... tu kobiety zadawalają się przyzwoitem, choć skromnem położeniem.

Zresztą jest to winą Marty, od dawna mogła mieć inne, gdyby tylko zechciała.

JAN.

Masz na myśli małżeństwo?

BERNICK.

Tak, mogła wyjść bardzo dobrze, robiono jej wiele propozycyj.

I rzecz dziwna, ona bez majątku, nie młoda już... i do tego nic nieznacząca.

JAN.

Nieznacząca?

BERNICK.

Nie mam jej tego za złe.

Nawet nie chciałbym, żeby była inną.

Rozumiesz, że w tak dużym domu, jak nasz, dobrze jest mieć osobę, której we wszystkiem i w każdym wypadku zaufać można.

JAN.

Tak, ale ona?

BERNICK.

Ona?

Cóż ona?

Nie braknie jej przecież przedmiotów serdecznego zajęcia, ma Betty i Olafa, no i mnie.

Człowiek nie powinien myśleć jedynie o sobie, zwłaszcza też kobieta; wszyscy musimy w niniejszem lub większem kole działać dla społeczeństwa.

Przynajmniej ja tak robię (z prawej strony ukazuje się Krapp z aktami w ręku).

Oto masz dowód.

Czy sądzisz, że to są tylko moje własne interesy?

Wcale nie (żywo do Krappa).

I cóż?

KRAPP.

(cicho, wskazując na papiery).

Zbiorowe kontrakty kupna są uporządkowane.

BERNICK.

Doskonale!

wybornie!

Szwagrze, musisz mi teraz wybaczyć (ciszej, ściskając Janowi rękę).

Dzięki, Janie, dzięki i bądź przekonany, że zrobię dla ciebie wszystko, co w mojej mocy.

No, rozumiesz mnie!

Chodźmy, panie Krapp (wchodzą do pokoju radcy).

JAN.

(spogląda za niemi).

Hm!

(Idzie ku ogrodowi, W tejże chwili wchodzi Marta Bernick, drzwiami z prawej strony, ma koszyk na ręku).

Marta!

PANNA BERNICK.

Ach!

Janie... czy to ty jesteś?

JAN.

Czy ci tak śpieszno?

PANNA BERNICK.

Tak jest... poczekaj chwilę, zaraz tamci nadejdą (chce iść na lewo).

JAN.

Słuchaj, Marto, czy ty zawsze się tak śpieszysz?

PANNA BERNICK.

Ja?

JAN.

Wczoraj tak samo zeszłaś mi z drogi, nie mogłem ci jednego słówka powiedzieć, a dziś...

PANNA BERNICK.

Ależ...

JAN.

Dawniej byliśmy zawsze razem... my dawni towarzysze zabaw.

PANNA BERNICK.

Ach!

Janie, tyle lat upłynęło.

JAN.

Dobry Boże!

piętnaście lat nie mniej i nie więcej.

Uważasz może, żem się bardzo zmienił?

PANNA BERNICK.

Ty?

O tak, ty także... chociaż...

JAN.

Co chcesz powiedzieć?

PANNA BERNICK.

Nic.

JAN.

Nie zdajesz się wcale rada z naszego spotkania, Marto?

PANNA BERNICK.

Czekałam tak długo, Janie, czekałam za długo.

JAN.

Czekałaś na mój powrót?

PANNA BERNICK.

Tak.

JAN.

I dlaczegóż sądziłaś, że mam powrócić?

PANNA BERNICK.

Ażeby naprawić to, coś zniweczył.

JAN.

Ja?

PANNA BERNICK.

Czyś zapomniał, że przez ciebie kobieta umarła z nędzy i wstydu?

Czyś zapomniał, że przez ciebie wzrastające dziecko ma goryczą zaprawne najpiękniejsze lata?

JAN.

I ja to muszę słyszeć z twoich ust?

Marto, czyż nigdy brat twój?..

PANNA BERNICK.

Cóż mój brat?

JAN.

Czy on nigdy... no... to jest czy nikt nigdy nie powiedział jakiego słówka na moje uniewinnienie?

PANNA BERNICK.

Ach!

Janie, 'znasz przecież surowe zasady Ryszarda.

JAN.

Hm!... tak, tak, znam ja dobrze surowe zasady mego dawnego przyjaciela, Ryszarda...

Ale cóż z tego!

No, mówiłem z nim i zdaje mi się, że jego poglądy zmieniły się w niejednej rzeczy.

PANNA BERNICK.

Jak możesz tak mówić?

Ryszard pozostał zawsze człowiekiem niepospolitym.

JAN.

Rozumiałem to trochę inaczej, ale dajmy temu pokój...

Hm!

pojmuję teraz, w jakiem mnie świetle widziałaś.

Oczekiwałaś powrotu marnotrawnego dziecka.

PANNA BERNICK.

Słuchaj, Janie, powiem ci, w jakiem cię świetle widziałam (wskazuje mu coś w ogrodzie).

Widzisz to dziewczę, które bawi się na trawniku z Olafem.

To Dina.

Czy pamiętasz ten niezrozumiały list, jaki do mnie przy wyjeździe pisałeś?

Prosiłeś mnie, bym miała do ciebie zaufanie, i ja ufałam ci, Janie.

Wszystko złe, które sobie tu potem opowiadano, mogło być skutkiem chwilowego obłędu, zostało spełnione bez namysłu.

JAN.

Nie rozumiem cię...

PANNA BERNICK.

O, rozumiesz mnie dobrze..

Tylko lepiej to przemilczmy.

Musiałeś jednak odjechać, by nowe życie rozpocząć...

Więc widzisz, Janie, ja, twoja towarzyszka od dzieciństwa, zajęłam tu twoje miejsce.

Obowiązki, których nie spełniałeś, a raczej spełniać nie mogłeś, ja wzięłam na siebie.

Mówię ci to, ażebyś w tym względzie nic sobie nie wyrzucał.

Ja byłam matką dla biednego dziecka, wychowałam je, jak mogłam najlepiej.

JAN.

I na to zmarnowałaś swoje życie?

PANNA BERNICK.

Nie zmarnowałam go, tylko ty, Janie, późno wróciłeś.

JAN.

Marto!..

gdybym mógł ci powiedzieć...

Niechże przynajmniej podziękuję ci za twą wierną przyjaźń.

PANNA BERNICK.

(uśmiecha się z przymusem), Hm!...

Powiedzieliśmy sobie wszystko wzajemnie...

Cicho, ktoś nadchodzi!

żegnaj... teraz nie mogę (wychodzi drzwiami w głębi na lewo.

Z ogrodu wchodzi panna Hessel z panią Bernick),

PANI BERNICK.

(jeszcze w ogrodzie).

Na miłość boską, Lono, co się z tobą dzieje?

PANNA HESSEL.

Puść mnie, powiadam ci, muszę z nim mówić.

PANI BERNICK.

Ależ to byłby największy skandal.

Ach!

Janie, jesteś tu jeszcze?

PANNA HESSEL.

Wyjdźże stąd, czemu się dusisz w pokoju!

idź do ogrodu i rozmów się z Diną.

JAN.

Chciałem właśnie...

PANI BERNICK.

Ależ...

PANNA HESSEL.

Słuchaj, Janie, czyś się dobrze przypatrzył Dinie?

JAN.

Spodziewam się.

PANNA HESSEL.

Rozpatrz się w niej dobrze, Janie.

Oto właśnie byłoby coś dla ciebie,

PANI BERNICK.

Lono!

JAN.

Coś dla mnie?

PANNA HESSEL.

Tak... coś do rozpatrzenia.

No idź!..

JAN.

Z największą przyjemnością.

(Idzie do ogrodu).

PANI BERNICK.

Lono!

drętwieję z przerażenia.

Niepodobna, byś to powiedziała na seryo.

PANNA HESSEL.

Czemu?

czyż nie jest świeżą, zdrową, uczciwą?

Jest to jak raz żona dla Jana.

Właśnie takiej patrzeba mu tam daleko.

Ta zapełniłaby mu życie, nie tak, jak to czynić może stara przyrodnia siostra.

PANI BERNICK.

Ależ Dina!

Dina Dorff, pomyślże tylko.

PANNA HESSEL.

Myślę przedewszystkiem o jego szczęściu...

Muszę mu dopomódz, bo on sobie sam rady nie da, nie ma wyobrażenia, jak postępować z kobietami i dziewczętami.

PANI BERNICK.

Co?

on?

Jan?..

Zdaje mi się, że pod tym względem zostawił właśnie smutne dowody.

PANNA HESSEL.

Do licha, z temi głupiemi historyami!

Gdzie Bernick?

Chcę z nim pomówić.

PANI BERNICK.

Lono!

powiadam ci, nie czyń tego.

PANNA HESSEL.

Więc cóż?..

Ona mu się podoba, on jej... niechże się pobiorą.

Bernick jest człowiekiem rozumnym, wynajdzie jaki sposób.

PANI BERNICK.

Czy sądzisz, że amerykańskie nieprzyzwoitości będą tutaj cierpiane?..

PANNA HESSEL.

Głupstwo, moja Betty...

PANI BERNICK.

I że człowiek jak Ryszard, mający takie moralne zasady...

PANNA HESSEL.

Cóż znowu, nie będą one do tego stopnia niedorzeczne.

PANI BERNICK.

Co śmiesz mówić?

PANNA HESSEL.

Śmiem mówić, że Bernick nie jest moralniejszym od innych mężczyzn.

PANI BERNICK.

Więc twoja nienawiść pozostała tak głęboką aż

do tej chwili.

Więc pocóż tu przyjechałaś, jeśli jej zapomnieć nie możesz?...

Nie rozumiem prawdziwie, jak po tej bezwstydnej obeldze, którą mu wówczas wyrządziłaś, śmiesz mu się na oczy pokazać?

PANNA HESSEL.

Ach!

Betty, wówczas uniosłam się szkaradnie.

PANI BERNICK.

A jak on ci wspaniałomyślnie przebaczył, on, który w niczem nie zawinił!

Bo jeżeliś snuła jakie nadzieje, on do nich przecież nie dał powodu.

Aleś ty nienawidziła mnie także

(wybucha łzami).

Tyś nigdy nie pragnęła mego szczęścia.

A teraz jesteś tu, ażeby wszystko na mnie zwalić... ażeby całemu miastu pokazać, w jaką to rodzinę wszedł Ryszard za moją sprawą.

Ja muszę cierpieć z tego powodu, a tyś to zgóry przewidziała; to ohydnie z twojej strony

(odchodzi płacząc drzwiami w głębi na lewo).

PANNA HESSEL.

(spoglądając za nią) Biedna Betty.

(Bernick wychodzi ze swego pokoju),

BERNICK.

(we drzwiach).

Bardzo dobrze, panie Krapp, wybornie.

Poślij pan stowarzyszeniu przeciw nędzy i żebractwu pięćset marek (odwraca głowę), Lona! (przybliża się do niej).

Samą jesteś.

Czy tu Betty nie była?

PANEA HESSEL.

Nie, czy mam jej zawołać.

BERNICK.

Nie, nie, przeciwnie.

O Lono!

ty nie wiesz, jak gorąco pragnąłem mówić z tobą otwarcie... prosić cię o przebaczenie.

PANNA HESSEL.

Słuchaj, Ryszardzie, dajmy pokój sentymentom, to nam nie przystoi,

BERNICK.

Musisz mnie wysłuchać, Lono.

Wiem dobrze, iż pozory przeciwko mnie świadczą, skoro dowiedziałaś się o tem, co zaszło pomiędzy mną a matką Diny; przysięgam ci jednak, że to był tylko chwilowy obłęd, i że kochałem cię szczerze i prawdziwie.

PANNA HESSEL.

Jak sądzisz, dla jakich powodów powróciłam?

BERNICK.

Zaklinam cię, cokolwiek zamierzasz, nic nie przedsiębierz, zanim się nie usprawiedliwię, a mogę to uczynić, Lono, przynajmniej mam wymówki.

PANNA HESSEL.

Jak ty się boisz!..

Kochałeś mnie niegdyś, jak mówisz.

O tak, w listach nieraz zapewniałeś mnie o tem, może to nawet było prawdą... przynajmniej wówczas, gdy byłeś stąd daleko, wśród szerokiego, swobodnego, świata, który budził w tobie pragnienie swobody i szerszych horyzontów.

Może czułeś w sobie trochę więcej charakteru i samodzielności, niźli ma ich wielu tutejszych mieszkańców.

A potem była to tajemnica pomiędzy nami i nikt nie mógł wyśmiewać twego złego smaku.

BERNICK.

Lono, jak możesz sądzić...

PANNA HESSEL.

Ale kiedyś powrócił, kiedyś słyszał, jak żartowano ze mnie... kiedy wszyscy śmieli się z mojego zachowania się...

BERNICK.

Byłaś wówczas bardzo nieoględna.

PANNA HESSEL.

Głównie dlatego, ażeby oburzać te wszystkie wymuszone istoty obojej płci.

A potem, kiedyś poznał tę młodą, czarującą aktorkę...

BERNICK.

Było to szaleństwo, nic więcej, przysięgam ci, że w tych wszystkich plotkach, jakie opowiadano, nie było i dziesiątej części prawdy.

PANNA HESSEL.

Być może.

Kiedy jednak Betty wróciła do domu, piękna, kwitnąca, wielbiona od wszystkich..

i kiedy się dowiedziano, że odziedziczy cały majątek ciotki... ja zaś nic nie dostanę...

BERNICK.

Tu dochodzimy do rzeczy, Lono; i teraz muszę wypowiedzieć się bez ogrógek.

Nie kochałem wówczas Betty, nie zerwałem z tobą z powodu nowego uczucia.

Stało się to tylko gwoli pieniądzom.

Byłem do tego zmuszony.

PANNA HESSEL.

I mówisz mi to wprost w oczy?

BERNICK.

Tak jest.

Posłuchaj mnie, Lono.

PANNA HESSEL.

A przecież pisałeś mi, że zostałeś pochwycony niepowściągnioną miłością do Betty, odwoływałeś się do mojej wspaniałomyślności, zaklinałeś, ażebym przez wzgląd na Betty, przemilczała o tem, co było pomiędzy nami.

BERNICK.

Powiadam ci, musiałem to uczynić.

PANNA HESSEL.

Przysięgam na żywego Boga, przestaję żałować, żem się wówczas zapomniała.

BERNICK.

Pozwól mi spokojnie i chłodno przedstawić ci, jak staliśmy wtedy.

Jak pamiętasz, moja matka była na czele interesu, ale nie miała wcale do tego zdolności.

Musiałem śpiesznie wracać z Paryża do domu, czasy były krytyczne, a mojem zadaniem było doprowadzić znów interes do kwitnącego stanu.

I cóż tu zastałem?

Wprawdzie zachowana być musiała pod tym względem największa tajemnica — ale zastałem niemal zupełną ruinę.

Ta stara firma, którą trzy pokolenia utrzymały w świetności, była blizką upadku.

Cóż miałem czynić ja, jedyny jej spadkobierca?

Musiałem szuknć środka ratunku.

PANNA HESSEL.

I kosztem kobiety, uratowałeś firmę Bernick'ów?

BERNICK.

Wiesz, jak bardzo kochała mnie Betty.

PANNA HESSEL.

A ja?

BERNICK.

Wierzaj mi, Łono, nie byłabyś nigdy ze mną szczęśliwa.

PANNA HESSEL.

Więc może porzuciłeś mnie z troskliwości o moje szczęście?

BERNICK.

Czy sądzisz, że działałbym w ten sposób z samolubnych pobudek?

Gdybym był wówczas sam, jakże chętnie rozpocząłbym nowy interes na własną rękę, ale ty nie możesz zrozumieć, jak człowiek wzrasta w pojęciu odpowiedzialności za firmę, którą dziedziczy, Setki i tysiące egzystencyj od niego zależy.

Pamiętaj, że całe społe-

czeństwo, do którego należymy oboje, byłoby odebrało cios bolesny, gdyby firma Bernick'ów upadła,

PANNA HESSEL.

Czy to także przez wzgląd na społeczeństwo wiernym pozostałeś kłamstwu przez lat piętnaście?

BERNICK.

Kłamstwu?

PANNA HESSEL.

Czy Betty wie o tem wszystkiem, co miało miejsce wprzódy, w czasie twojego z nią stosunku?

BERNICK.

Dlaczegóż miałem ranić bez potrzeby tą świadomością jej uczucia?

PANNA HESSEL.

Bez potrzeby, mówisz?

No tak, jesteś przecie przemysłowcem, musisz się znać na tem, co potrzebne.

Posłuchaj mnie jednak z kolei, Ryszardzic, ja także chcę mówić spokojnie i chłodno.

Powiedz mi, czy jesteś prawdziwie szczęśliwy?

BERNICK.

W stosunkacch rodzinnych?

PANNA HESSEL.

Tak.

BERNICK.

Jestem szczęśliwy, Lono.

Nie darmo poświęciłaś się dla mnie.

Mogę nawet powiedzieć, że szczęście moje zwiększało się z każdym rokiem.

Betty jest dobrą i uległą, a z biegiem czasu nauczyła się stosować do moich pojęć.

PANNA HESSEL.

Hm !

BERNICK.

Dawniej miała pełno przesadnych wyobrażeń o miłości, nie mogła pogodzić się z tą myślą, że jej gwałtowna namiętność musi się czasem przemienić w spokojną przyjaźń.

panna hessel.

A teraz się z tem pogodziła?

BERNICK.

W zupełności.

Możesz sobie przecież wyobrazić, że moje usposobienie musiało w codziennem życiu swój wpływ na nią wywrzeć.

Ludzie muszą koniecznie swoje wymagania przystosowywać jedni do drugich, chcąc zająć właściwe miejsce w społeczeństwie.

Betty pomału przyszła do tego przekonania i dlatego to nasz dom jest teraz prawdziwym wzorem dla współobywateli.

PANNA HESSEL.

Ale ci współobywatele nie wiedzą o twoich kłamstwach.

BERNICK.

Moich kłamstwach!

PANNA HESSEL.

O tych kłamstwach, któremi żyłeś przez lat piętnaście!

BERNICK.

Cóż ty tak nazywasz?

PANNA HESSEL.

Kłamstwa!

potrójne kłamstwa!

Naprzód względem samego siebie, potem kłamstwo względem Betty a wreszcie Względem Jana.

BERNICK.

Betty nigdy nie żądała wyznań odemnie.

PANNA HESSEL.

Bo nie wiedziała o niczem.

BERNICK.

I ty nie będziesz ich wymagać przez wzgląd na nią.

PANNA HESSEL.

Naturalnie.

Potrafię znosić żarty, mam silne barki.

BERNICK.

Jan także wymagać ich nie będzie; przyrzekł mi to.

PANNA HESSEL.

Ale ty sam, Ryszardzie, czy nie pragniesz raz otrząść się z tych kłamstw?

BERNICK.

Miałżebym dobrowolnie poświęcać domowe szczęście i położenie społeczne?

PANNA HESSEL.

Jakież prawo masz do tego szczęścia?

BERNICK.

Przez łat piętnaście codzień zapracowywałem sobie na nie, zmianą życia, tem, com zdziałał i wytworzył.

PANNA KESSEL.

Uczyniłeś wiele dla siebie zarówno jak dla innych.

Jesteś najbogatszym i najbardziej wpływowym w tem mieście.

Wszyscy idą za twojem zdaniem, bo mają cię za człowieka bez skazy, twój dom jest wzorowym, wzorowem życie.

To wszystko jednak spoczywa na niepewnym gruncie i ty także na takim stoisz.

Może nadejść chwila, może paść słówko — które twoję potęgę obali, jeżeli nie zabezpieczysz się we właściwym czasie.

BERNICK.

Lono!

czegóż ty żądasz?

PANNA HESSEL.

Chcę ci dopomódz do zdobycia trwałego gruntu pod nogami.

BERNICK.

Zemsta!

Chcesz się pomścić, przeczuwałem to, ale tego nie potrafisz.

Tu, jeden tylko ma prawo głosu, a on milczy!

PANNA HESSEL.

Jan?

BERNICK.

Tak, Jan.

Gdyby kto inny chciał mnie oskarżyć, zaprzeczę wszystkiemu.

Bronić się będę wszystkiemi siłami, walczyć na śmierć i życie.

Ale ty tutaj nie zwyciężysz, bo ten jeden, co mógłby mnie zgubić, milczy — i odjeżdża.

( Rummel i Wiegeland wchodzą z prawej strony ).

RUMMEL.

Dzień dobry, dzień dobry, kochany Bernicku, musisz iść z nami do stowarzyszenia kupieckiego, wiesz przecież, że zwołaliśmy posiedzenie z powodu sprawy kolei.

BERNICK.

Nie mogę...

Niepodobna.

WIEGELAND.

Musisz pójść z nami, panie radco.

RUMMEL.

Musisz.

Są tam ludzie, którzy przeciwko nam stają, redaktor Hammer i inni nastają na przeprowadzenic linii nadbrzeżnej, upatrują interes prywatny poza nowym projektem.

BERNICK.

Wytłómaczcie im.

WIEGELAND.

Nasze tłómaczenia nic nie znaczą, panie radco.

RUMMEL.

Nie, nie, sam musisz przemówić, tobie nikt podobnego zarzutu nie zrobi.

PANNA HESSEL.

O tem jestem przekonaną.

BERNICK.

Nie mogę, mówię wam...

Jestem nie zdrów... a zresztą... muszę się wprzód namyśleć.

(Rohrland wchodzi z prawej strony).

ROHRLAND.

Wybacz, panie radco, jestem w najwyższem wzburzeniu...

BERNICK.

Cóż panu jest?

ROHRLAND.

Muszę panu jedno pytanie uczynić.

Czy młoda dziewczyna, która w twym domu znalazła schronienie, za pańskiem pozwoleniem, pokazuje się jawnie, na ulicy w towarzystwie człowieka, który...

PANNA HESSEL.

O kim to mówisz, panie pastorze?

ROHRLAND.

Który z pomiędzy wszystkich najdalej od niej trzymać powinien?

PANNA HESSEL.

Oho!

ROHRLAND.

Czy to dzieje się za pańskiem pozwoleniem, panie radco?

BERNICK.

(szukając kapelusza i rękawiczek).

O niczem nie wiem.

Przepraszam pana, śpieszę się... muszę iść do stowarzyszenia kupieckiego.

HILMAR.

(wchodząc od ogrodu, idzie do drzwi w głębi na lewo), Betty!

Betty!

chodźno tutaj.

PANI BERNICK.

(we drzwiach).

Cóż takiego?

HILMAR.

Chodź do ogrodu i połóż koniec zalecankom, jakich pozwala sobie pewna osoba względem Diny Dorff.

Mnie to zdenerwowało.

PANNA HESSEL.

Czy tak?

I cóż ta osoba mówiła?

HILMAR.

Ni mniej ni więcej, że Dina ma z nią udać się do Ameryki.

O!

o!

ROHRLAND.

Czy podobna?

PANI BERNICK.

Co mówisz?

PANNA HESSEL.

Byłoby to doskonale.

BERNICK.

Nie może być.

Musiałeś się przesłyszeć!

HILMAR.

To się sam zapytaj.

Oto idzie miła parka!

Tylko mnie w to nie mieszajcie,

BERNICK

(do Rummela i Wiegelanda ), Przyjdę... za chwilę...

(Rummel i Wiegeland wychodzą prawą stroną.

Jan i Dina przychodzą z ogrodu).

JAN.

Wiwat, Lona!

Jedzie z nami..

PANI BERNICK.

Ależ Janie!

ty roztrzepańcze!

ROHRLAND.

Czy być może!

To przerażający skandal.

Przez jakąż sztukę uwodzenia mógł pan...

JAN.

Powoli, powoli, przyjacielu.

Co to pan mówi?

ROHRLAND.

Odpowiedz mi, panno Dino!

Czy takie są pani zamiary?..

Czy to z własnej woli?

DINA.

Muszę stąd wyjechać.

ROHRLAND.

I to z nim..

z nim?

DINA.

Wskaż mi pan kogo innego, coby miał odwagę mnie z sobą zabrać.

ROHRLAND.

No, to dowiedz się przynajmniej, kto on jest.

JAN.

Milcz pan!

BERNICK.

Ani słowa więcej.

ROHRLAND.

Źle służyłbym społeczeństwu, którego mam strzedz moralności i obyczajów, byłbym odpowiedzialnym wobec tej młodej dziewczyny, w której wychowaniu brałem udział i która mi...

JAN.

Strzeż pan samego siebie.

ROHRLAND.

Powinna wiedzieć, że to jest człowiek, który przywiódł jej matkę do nieszczęścia i hańby.

BERNICK.

Panie wikary!

DINA.

On! (do Jana).

Czy to prawda?

JAN.

Ryszardzie, ty odpowiedz.

BERNICK.

Ani słowa więcej.

Dziś ani słowa więcej.

DINA.

Więc prawda!

ROHRLAND.

Prawda!..

prawda!..

I więcej jeszcze.

Ten człowiek, którego obdarzasz pani zaufaniem, nie odszedł stąd z próżnemi rękoma...

Kasa wdowy Bernick!..

Radca może zaświadczyć...

PANNA HESSEL.

Kłamco!

BERNICK.

Ha!..

PANI BERNICK.

O Boże!

O Boże!

JAN.

(z podniesioną ręką rzuca się no Rohrlanda).

I śmiesz?

PANNA HESSEL.

(powstrzymując go).

Janie, ty go nie uderzysz.

ROHRLAND.

Gwałt spełniony na mnie nic nie pomoże.

Prawda wychodzi na jaw, a to jest prawda.

Radca Bernick sam to powiedział, wie o tem całe miasto.

Teraz znasz tego człowieka, panno Dino. (krótkie milczenie).

JAN.

(po cichu chwytając Bernicka za ramię).

Ryszardzie!

Ryszardzie!

Cóżeś ty zrobił?

PANI BERNICK.

(ze łzami, stłumionym głosem).

Och!

Ryszardzie, że też ja przyniosłam ci ten cały wstyd.

ALTSTEDT.

(wchodzi szybko z prawej strony i woła, z ręką na klamce).

Chodź pan bez zwłoki, panie radco.

Kolej wisi już tylko na włosku.

BERNICK.

(nieprzytomny).

Cóż to?..

Cóż mogę ja?..

PANNA HESSEL.

Idź, szwagrze, i wspieraj społeczeństwo.

ALTSTEDT.

Tak, chodź pan, potrzebujemy całego twego moralnego wpływu.

JAN.

(do Bernicka na stronie).

Jutro musimy się rozmówić.

(Oddala się przez ogród, Bernick jakby nie wiedząc, co robi, wychodzi z Altstedtem drzwiami na prawo).

Podpory społeczeństwa

Akt III

Henryk Ibsen

Salon przy ogrodzie Bernicka.

(Bernick ze szpicrutą w ręku wychodzi rozgniewany z ostatnich drzwi po lewej stronie i zostawia je za sobą nawpół otwarte).

BERNICK.

No!

raz przecie poznał, że niema żartów.

Rózgi nie prędko zapomni

(do kogoś znajdującego się w pokoju).

Co mówisz?

— A ja ci powiadam, że jesteś nierozsądną matką, uniewinniasz go, osłaniasz jego psie figle.

Niby to nie są psie figle?

A jakże nazwiesz to, że się wykradł z domu i s rybakami popłynął na morze, powrócił dopiero o godzinie dziesiątej, a ja byłem w śmiertelnej trwodze, ja, który mam tyle innych kłopotów.

A jeszcze łotr śmiał mi grozić, że ucieknie.

Niechno sprobuje!..

Ty?

O ja wiem, że ty mało się troszczysz o jego dobro!

I sądzę nawet, że gdyby życie naraził...

Czy tak?

Ale ja tego nie chcę... piękna mi pociecha być bezdzietnym, żadnego oporu, Betty!

Będzie w kozie.

To postanowione (ktoś stuka).

Cicho!

niech się nikt nie domyśla.

(Krapp wchodzi z prawej strony),

KRAPP.

Czy pan ma chwilkę czasu, panie radco?

BERNICK.

(odrzucając szpicrutę).

Mam, mam, pan idzie z warsztatów?

KRAPP.

Prosto z warsztatów.

Hm...

BERNICK.

No?

nic przecież z "Palmą".

KRAPP.

"Palma" może jutro wypłynąć, ale...

BERNICK.

Więc idzie o "Gazelę", przeczuwałem, że ten nieugięty...

KRAPP.

"Gazela" może także wypłynąć, tylko — niedaleko popłynie.

BERNICK.

Co pan przez to rozumie?

KRAPP.

Przepraszam, panie radco; tamte drzwi stoją niedomknięte, czy tam kto jest?

BERNICK.

(drzwi zamyka).

Tak.

Więc mi pan powić to, czego inni słyszeć nie powinni.

KRAPP.

Co jest?...

Oto naczelny cieśla Auler chce, ażeby "Gazela" poszła na dno z ludźmi i ładunkiem.

BERNICK.

Boże mój!

Jak pan może coś podobnego myśleć!

KRAPP.

Inaczej tego sobie wytłómaczyć nie umiem.

BERNICK.

No, powiedz mi pan krótko...

KRAPP.

Zaraz.

Pan wie, jak powolnie szły roboty w warsztacie od czasu, jak sprowadziliśmy nowe maszyny i mamy nowych niewprawnych robotników.

BERNICK.

No tak, tak.

KRAPP.

Otóż dziś rano przyszedłszy tam, spostrzegłem, że naprawa amerykańskiego okrętu bardzo się posunęła, wielka dziura na dnie i zupełnie wygniłe miejsca...

BERNICK.

No i cóż?

KRAPP.

Pozornie są naprawione, wyglądają jakby całkiem nowe.

Słyszałem, że sam Auler całą noc pracował tam przy świetle.

BERNICK.

Więc cóż?

KRAPP.

Poszedłem to obejrzeć, ludzie właśnie byli przy śniadaniu, więc mogłem, nie zauważony przez nikogo, przypatrzyć się z zewnątrz i z wewnątrz robocie.

Przyszło mi z wielkim trudem, zejść na dno naładowanego okrętu...

Dzieje się tam źle, panie radco.

BERNICK.

Nie mogę temu wierzyć, panie Krapp.

Nie podobna mi posądzać Aulera o coś podobnego.

KRAPP.

Przykro mi, ale jest to czysta prawda.

Powtarzam, tam się źle dzieje.

Nie dano żadnej nowej belki, o ile to sprawdzić mogłem, tylko deskami pokryto i pomalowano zepsute miejsca.

Czysta fuszerka.

"Gazela" nigdy nie dopłynie do New-Yorku, pójdzie na dno jak dziurawy garnek.

BERNICK.

To niegodziwie...

Jak pan sądzi, w jakim on to celu uczynił?

KRAPP.

Może chce zdyskredytować maszyny; chce się zemścić; chce, żeby pan znów przyjął dawnych robotników.

BERNICK.

I z tego powodu poświęca życie tylu ludzi.

KRAPP.

Mówił niedawno, że załoga "Gazeli" to nie ludzie, tylko bydlęta.

BERNICK.

Być może, ale czyż nie pomyślałby o wielkim kapitale, który tym sposobem przepadnie?

KRAPP.

Auler, panie radco, nie ma sympatyi dla wielkich kapitałów.

BERNICK.

Zapewne, zapewne, jest duchem niespokojnym, przecież czyn tak niesumienny...

Słuchaj, panie Krapp, taką rzecz trzeba sprawdzić.

Nie mów pan o tem nikomu ani słówka.

Gdyby się coś podobnego rozniosło, byłaby to ujma dla naszych warsztatów.

KRAPP.

Rozumie się... jednakże...

BERNICK.

W czasie południa postaraj się pan znowu obejrzeć "Gazelę"; musimy być zupełnie pewni.

KRAPP.

Zrobi się to, panie radco, ale z przeproszeniem, co pan w takim razie zamierzasz?

BERNICK.

Naturalnie zdać odpowiedni raport.

Nie możemy przecież stać się wspólnikami podobnego czynu.

Muszę mieć czyste sumienie, a przytem to, że nie powstrzymują mnie żadne względy tam, gdzie idzie o sprawiedliwość, zrobi dobre wrażenie na prasie i całem społeczeństwie.

KRAPP.

To wielka prawda, panie radco.

BERNICK.

Ale przedewszystkiem trzeba mieć pewność.

Aż do tej chwili ani słówka.

KRAPP.

Ani słówka, a pewność, tę pan mieć będzie

( odchodzi przez ogród na ulicę ).

BERNICK.

(półgłosem).

Buntownik!

nie, to być nie może... nie do uwierzenia.

(Chce iść do swego pokoju, gdy z prawej strony wchodzi Hilmar).

HILMAR.

Dzień dobry, Bernicku.

Winszuję ci wczorajszego zwycięstwa w stowarzyszeniu kupieckiem.

BERNICK.

Dziękuję.

HILMAR.

Było to świetne zwycięstwo, jak słyszałem.

Zwycięstwo inteligentnego poczucia obywatelskiego nad samolubstwem i przesądem, Coś jak razzia Francuzów nad Kabylami...

Dziwna rzecz, iż po tem nieprzyjemnem zajściu, jakie tu miało miejsce...

BERNICK.

Tak, tak, zostaw to...

HILMAR.

Główna walka jednak dopiero będzie stoczona.

BERNICK.

W sprawie kolei?

HILMAR.

Wiesz przecie, co redaktor Hammer przygotowuje.

BERNICK.

(zdziwiony).

Nie!

Cóż to?

HILMAR.

Pochwycił obiegające pogłoski i ma napisać artykuł.

BERNICK.

Cóż to za pogłoski?

HILMAR.

O tych wielkich zakupach ziemi koło projektowanej kolei.

bernick.

Co ty mówisz?

Czy rzeczywiście rozeszły się takie pogłoski?

HILMAR.

Rozeszły się po całem mieście.

Słyszałem o tem w klubie.

Jeden z naszych adwokatów zakupił potajemnie wszystkie lasy, wszystkie kopalnie, wszystkie spadki wód.

BERNICK.

Czy nie mówią dla kogo?

HILMAR.

W klubie mówiono, że działał w imieniu zagranicznej kompanii, która zwąchała twoje zamiary i pośpieszyła się z zakupem, zanim wzrosną ceny..

Jak to nikczemnie!

BERNICK.

Nikczemnie?

HILMAR.

No tak!..

Tym sposobem wcisną się do nas obcy.

I żeby się też znalazł u nas adwokat, który się tego podjął... dla zysku.

BERNICK.

Jest to jednak dopiero pogłoska.

HILMAR.

Znalazła przecież wiarę, a jutro lub pojutrze redaktor Hammer przedstawi to naturalnie jako fakt.

Jest ogólne rozgoryczenie i sam słyszałem, jak niektórzy twierdzili, że jeśli pogłoska się sprawdzi, wymażą się z listy.

BERNICK.

Niepodobna.

HILMAR.

Tak?

A dlaczegóż to myślisz te kramarskie dusze tak chętnie brały współudział w twojem przedsięwzięciu?

Czy sądzisz, że nie oblizywali się zawczasu?

BERNICK.

Powiadam ci, że to niepodobna.

Jest przecież tyle obywatelskiego poczucia w naszem małem społeczeństwie...

HILMAR.

Tutaj!

Ty zawsze byłeś optymistą, bo innych sądzisz według siebie.

Ale ja, który jestem niezłym spostrzegaczem, mówię ci, niema tu nikogo, naturalnie nas nie rachując, nikogo, powtarzam, któryby podniósł w górę sztandar ducha (idzie ta głąb sceny).

O!

o!

otóż znowu oni.

BERNICK.

Kto?

HILMAR.

Tych dwoje z Ameryki (wygląda na prawo).

Któż tam jest z niemi?

Tak, na Boga!

to kapitan "Gazeli".

O!

o!

BERNICK.

Cóż oni mogą mieć z nim wspólnego?

HILMAR.

Ach!

to właśnie towarzystwo dla nich.

On pewno prowadził handel niewolnikami, albo też był rozbójnikiem morskim; a kto tam wie, co oni także porabiali przez te wszystkie lata.

BERNICK.

To niesprawiedliwie mówić o nich w ten sposób.

HILMAR.

Zawsze jesteś optymistą.

No, ale teraz mamy ich znowu na karku; muszę uciekać, póki czas

(idzie do drzwi na lewo.

Panna Hessel wchodzi z prawej strony).

PANNA HESSEL.

Cóż to, Hilmarze, uciekasz przedemną?

HILMAR.

Wcale nie... śpieszno mi... muszę z Betty pomówić (wychodzi drzwiami w głębi na lewo).

BERNICK.

(po krótkiem milczeniu).

Cóż, Lono?

PANNA HESSEL.

No cóż?

BERNICK.

Cóż o mnie sądzisz dzisiaj?

PANNA HESSEL.

To samo co wczoraj.

Cóż znaczy jedno kłamstwo więcej.

BERNICK.

Musisz to wszystko raz zrozumieć.

Gdzież Jan?

PANNA HESSEL.

Idzie, tylko musiał się z kimś rozmówić.

BERNICK.

Po tem, coś wczoraj słyszała, pojmujesz, że gdyby prawda wyszła na jaw, moja cała egzystencya byłaby podkopaną.

PANNA HESSEL.

Pojmuję to.

BERNICK.

Rozumie się samo przez się, że nie popełniłem przestępstwa, o którem rozniosła się pogłoska.

PANNA HESSEL.

Rozumie się samo przez się.

Któż więc był złodziejem?

BERNICK.

Złodzieja nie było wcale.

Pieniędzy nikt nie ukradł, nie brakło w kasie jednego grosza.

PANNA HESSEL.

Jakto?..

BERNICK.

Powiadam ci, ani jednego grosza.

PANNA HESSEL.

Skądże ta pogłoska, ta hańbiąca pogłoska, że Jan...

BERNICK.

Lono, sądzę, że z tobą mogę mówić jak z nikim innym.

Nic nie przemilczę.

Miałem udział w rozpowszechnieniu tej pogłoski.

PANNA HESSEL.

Ty?

Jakżeż mogłeś tak postąpić wobec tego, który dla ciebie...

BERNICK.

Zanim mnie osądzisz, pomyśl, w jakich znajdowałem się okolicznościach.

Opowiadałem ci to wczoraj.

Gdym powrócił, zastałem moję matkę uwikłaną w cały szereg nierozsądnych przedsiębiorstw... dodaj do tego różnego rodzaju klęski, wszystko złe się na' mnie waliło.

Groziła nam ruina, a ja byłem nawpół lekkomyślny, nawpół zwątpiały.

PANNA HESSEL.

Hm!

BERNICK.

Lono, możesz być pewna, że te wszystkie pogłoski szerzyły się, gdy już ty i Jan byliście daleko!

To nie pierwsza jego lekkomyślna sprawka, mówili jedni.

Dorff wymógł od niego wielką sumę za to, że milczał i poszedł w swoję stronę, powiarzali inni.

W tym właśnie czasie naszemu domowi trudno było dotrzymać zobowiązań.

Cóż dziwnego, że plotki miejskie łączyły te dwa fakty.

A ponieważ ona tu pozostała i prowadziła nędzny żywot, pomyślano, że pieniądze zabrane zostały do Ameryki, a głos ogólny ciągle powiększał domniemaną sumę.

PANNA HESSEL.

A ty, Ryszardzie?

BERNICK.

Ja uczepiłem się tych pogłosek jak deski zbawienia.

PANNA HESSEL.

I powtarzałeś je?..

BERNICK.

Nie zaprzeczałem im. Wierzyciele nas ścigali, a one służyły do ich uspokojenia.

Usuwały bowiem wątpliwość co do solidności naszej firmy, ulegaliśmy wypadkowej klęsce, ale gdyby nas nie ścigano... gdyby nam zostawiono czas... każdy odebrałby swoje.

PANNA HESSEL.

I każdy też swoje odebrał?

BERNICK.

Tak jest, Lono, te pogłoski nas uratowały i uczyniły mnie tem, czem dziś jestem.

PANNA HESSEL.

Więc kłamstwo uczyniło cię, czem dziś jesteś...

BERNICK.

Komuż ono wówczas szkodziło?

Jan miał zamiar nigdy do kraju nie wracać.

PANNA HESSEL.

Pytasz, komu szkodziło.

Spojrz w samego siebie i powiedz, czyś żadnej szkody nie odniósł?

BERNICK.

Przejrzyj nawskroś każdego cziowieka — w każdym znajdziesz jeden przynajmniej punkt ciemny, któryby chciano zataić.

PANNA HESSEL.

A nazywacie siebie podporami społeczeństwa?

BERNICK.

Społeczeństwo lepszych od nas nie posiada.

PANNA HESSEL.

A cóż na tem zależy, ażeby takie społeczeństwo miało lub nie miało podpór?

Cóż w niem ma znaczenie?

Pozór tylko i kłamstwo.

Wszakże ty, pierwszy obywatel w mieście, żyjesz po pańsku, jesteś szanowany, wpływowy — ty, coś niewinnego napiętnował przestępstwem.

BERNICK.

Czy sądzisz, że nie czuję, jak przeciw niemu zawiniłem, jestem gotów tę krzywdę naprawić?

PANNA HESSEL.

Jakim sposobem?

Czy otwartem wyznaniem?

BERNICK.

I ty mogłabyś tego żądać?

PANNA HESSEL.

Cóż innego może nagrodzić taką niesprawiedliwość?

BERNICK.

Lono, jestem bogaty, Jan może, jakie chce, postawić mi żądania,

PANNA HESSEL.

Poważ się tylko ofiarować mu pieniądze, zobaczysz, co ci odpowie.

BERNICK.

Czy znasz jego zamiary?

PANNA HESSEL.

Nie, od wczoraj jest zamknięty w sobie.

Jak gdyby to wszystko uczyniło go na raz dojrzałym człowiekiem.

BERNICK.

Muszę z nim mówić.

PANNA HESSEL.

Otóż i on.

(Jan wchodzi z prawej strony).

BERNICK.

(idąc naprzeciw niego).

Janie!

JAN.

(cofając się).

Teraz na mnie kolej.

Wczoraj dałem ci słowo, że milczeć będę.

BERNICK.

I uczyniłeś to

JAN.

Nie wiedziałem jeszcze wszystkiego.

BERNICK.

Pozwól, niech ci w dwóch słowach zbieg okoliczności objawię.

JAN.

Nie potrzeba.

Ja je odgaduję.

Firma wasza znajdowała się wówczas w ciężkich kłopotach, a kiedym się oddalił, zniweczyłeś dobre imię bezbronnego i te kłopoty zwaliłeś na mnie.

Nie będę ci tego zbytecznie wymawiać — byliśmy Obadwaj młodzi i lekkomyślni.

Ale dziś potrzeba mi, ażeby wiedziano prawdę, i ty musisz ją powiedzieć.

BERNICK.

A mnie właśnie teraz potrzeba całego mego moralnego wpływu i dlatego teraz powiedzieć jej nie mogę.

JAN.

Nie chodzi mi o bajki, któreś puścił między ludzi, ale o tamto... musisz teraz winę przyjąć na siebie.

Dina ma zostać moją żoną, i to właśnie tu, w tem mieście, chcę z nią zamieszkać.

PANNA HESSEL.

Tu?

BERNICK.

Z Diną?

Ożenić się z Diną, tu, w tem mieście!

JAN.

Właśnie tutaj.

Chcę tu pozostać, ażeby te wszystkie Kłamstwa i oszczerstwa zniweczyć.

Ale ażeby ją pozyskać, muszę koniecznie być bez skazy.

BERNICK.

Czyś pomyślał, że jeśli wezmę na siebie jedno, przyznam się tem samem także do drugiego?

Powiesz mi, iż mogę księgami rachunkowemi przekonać, iż żadne przeniewierzenie miejsca nie miało?

Ja tego zrobić nie mogę, bo nasze księgi były wówczas bardzo nieporządnie prowadzone.

Ale gdybym mógł nawet, Cóżbym na tem zyskał?

Byłbym uważany jako człowiek, który kiedyś ratował się kłamstwem a potem przez długie lat piętnaście żadnem słowem przeciw niemu nie zaprotestował.

Nie znasz naszego społeczeństwa, bo inaczej wiedziałbyś, żeby mnie to od razu zgubiło.

JAN.

Odpowiem ci tylko, że chcę mieć za żonę córkę pani Dorff i z nią tutaj zamieszkać.

BERNICK.

(ocierając pot z czoła).

Posłuchaj mnie, Janie, i ty także, Lono.

W obecnej chwili znajduję się w niezwyczajnych okolicznościach.

A są one takie, że ten cios, we mnie wymierzony, całe moje położenie zniweczy od razu — i nietylko zniweczy to położenie, ale całą wielką, bogatą w następstwa przyszłość tutejszego społeczeństwa, do którego przecież z urodzenia należycie.

JAN.

A ja, jeśli nie wymierzę na ciebie tego ciosu, zniweczę całe moje przyszłe szczęście.

PANNA HESSEL.

Mów dalej, Bernicku.

BERNICK.

Słuchajcie więc.

Idzie o tę kolej a rzecz nie jest tak łatwą, jak wam się wydaje.

Mówiono wam zapewne, że przeszłego roku krzątano się tu około budowy linii nadmorskiej.

Miała ona wielu stronników w mieście a szczególniej w prasie, ale ja potrafiłem ich obezwładnić, bo ta kolej szkodziłaby naszej żegludze nadbrzeżnej.

PANNA HESSEL.

Czy masz udział w tej żegludze?

BERNICK.

Mam.

Nikt jednak nie śmiał mnie z tej strony zaczepić, bo broniło mnie moje nieskazitelne imię.

Ja-bym wreszcie mógł ponieść tę stratę, ale dla miasta byłby to zupełny upadek.

Zdecydowano się więc na linię boczną.

Wówczas ja wywiedziałem się potajemnie, czy odnoga kolei mogła być do nas przeprowadzoną.

PANNA HESSEL.

Czemuż czyniłeś to tajemnie?

BERNICK.

Czyście słyszeli o wielkich zakupach lasów, kopalń i wód?

JAN.

Tak, uczyniła to jakaś zagraniczna kompania.

BERNICK.

W obecnem położeniu te posiadłości mają bardzo małą wartość, i zostały też tanio stosunkowo kupione.

Gdyby jednak czekano, aż się rozejdzie wiadomość o budowie odnogi kolejowej, żądanoby za nie cen bajecznych.

PANNA HESSEL.

Tak, tak więc...

BERNICK.

Teraz powiem to, co rozmaicie sądzone być może, a co w naszem społeczeństwie może tylko przedsięwziąć człowiek, mający nieskazitelne imię i szacunek powszechny.

PANNA HESSEL.

Cóż to?

BERNICK.

Ja zakupiłem to wszystko.

JAN.

Na własny rachunek?

BERNICK.

Na własny.

Jeśli odnoga kolejowa przyjdzie do skutku jestem milionerem, jeśli nie, jestem zrujnowany.

PANNA HESSEL.

To wielkie ryzyko.

BERNICK.

Rzuciłem w nie całe moje mienie.

PANNA HESSEL.

Nie myślałam o mieniu; ale gdy się to wyda...

BERNICK.

Otóż tu leży węzeł.

Z mojem nieskazitelnem imieniem, mogę rzecz całą wziąć na swoje barki, stanąć przed współobywatelami i powiedzieć: Patrzcie, na com się odważył dla dobra społeczeństwa!

PANNA HESSEL.

Społeczeństwa?

BERNICK.

Tak — i nikt nie będzie śmiał wątpić o moich najlepszych zamiarach.

PANNA HESSEL.

Jednak są ta jeszcze ludzie, którzyby jawniej od ciebie działali bez wstecznych myśli i pobocznych względów.

BERNICK.

Którzyż to?

PANNA HESSEL.

Rummel i Altstedt i Wiegeland... naturalnie...

BERNICK.

Ażeby ich sobie zjednać, byłem zmuszony przypuścić ich do interesu.

PANNA HESSEL.

I cóż?

BERNICK.

Wymówili sobie piątą część zysku do podziału pomiędzy siebie.

PANNA HESSEL.

O!

te podpory społeczeństwa...

BERNICK.

A czyż to nie samo społeczeństwo nas zmusza szukać dróg krzywych?

Cóżby się stało, gdybym nie działał w tajemnicy?

Wszyscy jeden przez drugiego rzuciliby się na przedsiębiorstwo i rozszarpaliby je, rozdrobnili, popsuli, zgubili.

W całem mieście niema nikogo prócz mnie, coby tak wielkie przedsiębiorstwo umiał poprowadzić.

W tym kraju tylko przybysze mają dar prowadzenia interesów na wielką skalę.

Moje sumienie więc jest czyste.

W moich rękach jedynie te posiadłości mogą stać się błogosławieństwem dla tysiąców, którym chleb zapewnią.

PANNA HESSEL.

Może masz w tem słuszność.

JAN.

Ale ja tych tysięcy nie znam, a tu idzie o szczęście mego życia.

BERNICK.

Idzie tu o dobrobyt twego rodzinnego miasta.

Jak wyjdą na jaw niektóre fakta, rzucające cień na lata mojej młodości, wszyscy przeciwnicy rzucą się na mnie zjednoczonemi siłami.

Nasze społeczeństwo nie przebacza podobnych grzechów.

Roztrząsanoby cale moje dotychczasowe życie, dopatrzono tysiąca drobnych okoliczności, które tłómaczonoby i naciągano zgodnie do tego, co odkrytem zostało.

Przygniecionoby mnie ciężarem pogłosek i przypuszczeń.

Musiałbym się cofnąć od przedsiębiorstwa kolejowego, a gdy ja się cofnę, ono upadnie.

Będę jednocześnie zrujnowany i zabity moralnie.

PANNA HESSEL.

Janie, po tem, coś teraz usłyszał, musisz wyjechać i milczeć.

BERNICK.

Tak jest, musisz to uczynić.

JAN.

Dobrze, wyjadę i będę milczał; ale powrócę i przemówię wówczas.

BERNICK.

Pozostań tam, Janie, milcz, a ja chętnie podzielę się z tobą...

JAN.

Zatrzymaj swoje pieniądze, a mnie wróć moje dobre imię.

BERNICK.

Poświęcając własne.

JAN.

Ty i twoje społeczeństwo załatwicie to między sobą.

Ja muszę pozyskać Dinę, Dlatego jutro odpływam na "Gazeli".

BERNICK.

(z żywością).

Na "Gazeli"?

JAN.

Tak, kapitan obiecał mnie zabrać.

Odjeżdżam więc, sprzedaję moję firmę, urządzam interesa, a za dwa miesiące będę tutaj znowu.

BERNICK.

I wtedy chcesz wyjawić...

JAN.

Wtedy niech winowajca sam odpowiada za siebie.

BERNICK.

Zapominasz, że spadnie na moje barki to także, czego nie popełniłem.

JAN.

Któż przez lat piętnaście korzystał z tych haniebnych pogłosek?

BERNICK.

Doprowadzasz mnie do ostateczności!

Otóż jeśli przemówisz, ja wszystkiemu zaprzeczę.

Powiem, że to jest spisek przeciwko mnie... zemsta... żeś powrócił, ażeby wyłudzić odemnie pieniądze

PANNA HESSEL.

Wstydź się, Ryszardzie.

BERNICK.

Powiadam, że w takiej ostateczności, kiedy idzie o moje istnienie, wszystkiemu zaprzeczę.

JAN.

Na ten wypadek mam twoje dwa listy.

Są w moim kufrze z innemi papierami.

Czytałem je dziś jeszcze, przemawiają aż nadto wyraźnie.

BERNICK.

I ty chcesz je ujawnić?

JAN.

Jeśli tego zajdzie potrzeba.

BERNICK.

I powrócisz za dwa miesiące?

JAN.

Tak się spodziewam.

Wiatr pomyślny, za trzy tygodnie będę w New-Yorku, jeśli "Gazela" nie zatonie.

BERNICK

(zdziwiony).

Zatonie?

Dlaczegożby "Gazela" miała zatonąć?

JAN.

Ja nie sądzę.

BERNICK.

(zaledwie słyszalnym głosem).

Zatonąć!

JAN.

Wiesz teraz, jak rzeczy stoją.

Urządź się stosownie i żegnaj.

Pozdrów odemnie Betty, jakkolwiek nie przyjęła mnie jak siostra.

Z Martą muszę się jeszcze zobaczyć... ona powie Dinie... ona mnie pochwali.

(Oddala się drzwiami w głębi na lewo).

BEKNICK.

(do siebie) "Gazela" (gwałtownie).

Lono, musisz temu przeszkodzić.

PANNA HESSEL.

Widzisz sam, Ryszardzie, że nie mam już na niego żadnego wpływu (idzie za Janem do pokoju na lewo).

BERNICK.

(niespokojny i zamyślony).

Zatonie?...

(Auler wchodzi z prawej strony).

AULER.

Przepraszam, panie radco...

Może przychodzę nie w porę?

BERNICK.

(zwracając się ku niemu gwałtownie).

Czego pan chce?

AULER.

Chciałbym o coś zapytać, panie radco.

BERNICK.

Dobrze, tylko prędko, o co chcesz pan pytać?

AULER.

Chciałem zapytać, czy to rzecz niezmienna i ja mam być wydalony, jeśliby "Gazela" jutro wypłynąć nie mogła?

BERNICK.

Cóż to ma znaczyć?

Wszak statek będzie pod żaglem?

AULER.

Będzie, Ale gdyby nie był, czy byłbym wydalony?

BERNICK.

Na cóż te próżne pytania?

AULER.

Chciałbym, panie radco, mieć pewność pod tym względem.

Niech mi pan powie, czy byłbym wydalony?

BERNICK.

Nie zwykłem moich słów cofać.

AULER.

Więc jutro utraciłbym moje miejsce i ten dom, obejmujący moich najbliższych, utraciłbym sposobność oddziaływania na maluczkich, stojących najniżej w społeczeństwie.

BERNICK.

Aulerze!

AULER.

Dobrze więc, "Gazela" musi wypływąć (krótkie milczenie).

BERNICK.

Słuchaj pan, nie mogę wszystkiego sam dojrzeć, nie mogę brać za wszystko odpowiedzialności, musisz mnie więc zapewnić, że naprawa uskutecznioną jest bez zarzutu.

AULER.

Miałem bardzo krótki termin, panie radco.

BERNICK.

Ale przecież naprawa jest bez zarzutu.

AULER.

Mamy teraz pogodę... lato (znowu milczenie).

BERNICK.

Masz mi pan co więcej do powiedzenia?

AULER.

Nic więcej, panie radco.

BERNICK.

Więc...

"Gazela" wypłynie...

AULER.

Jutro?

BERNICK.

Tak.

AULER.

Dobrze.

(Żegna się i odchodzi).

Bernick stoi chwilę niepewny, Potem szybko idzie ku drzwiom, jak gdyby chciał Aulera zatrzymać, zostaje

jednak z ręką na klamce pełen niepokoju, W tej chwili drzwi się otwierają i wchodzi Krapp ).

KRAPP.

(półgłosem) , Aha!

był tutaj.

Czy co wyznał?

BERNICK.

Hm...

Co pan odkrył?

KRAPP.

Czegóż więcej potrzeba?

Widać mu z oczów wyrzuty sumienia.

BERNICK.

Cóż znowu...

Tego widzieć nie można.

Czyś pan co odkrył?

tak.

lub nie?

KRAPP.

Nie mogłem się tam dostać, było już zapóźno, robiono przygotowania, ażeby okręt spuścić na morze i właśnie ten pośpiech jasno pokazuje, że...

BERNICK.

To nic nie znaczy.

Więc była już rewizya?

KRAPP.

Ma się rozumieć... ale...

BERNICK.

Widzi pan.

I nic nie zganiono?

KRAPP.

Pan wie dobrze, panie radco, jak się robią podobne rewizye, zwłaszcza w warsztatach, mających tak dobrą sławę jak naszę.

BERNICK.

Wszystko jedno.

Nie spada na nas żadna odpowiedzialność.

Panie radco, czy pan rzeczywiście nie poznał po Aulerze...

BERNICK.

Mówię panu, że mnie Auler uspokoił zupełnie,

KRAPP.

A ja jestem przekonany, że...

BERNICK.

Co to znaczy, panie Krapp?...

Mogę sądzić, że pan Aulera nie lubi, ale jeśli chcesz pan z nim walki, trzeba szukać innej sposobności...

Wiesz pan, jak wiele zależy mi na tem... a raczej zależy właścicielom statku, ażeby "Gazela" jutro wypłynęła.

KRAPP.

Dobrze, dobrze... tak się stanie, tylko wątpię abyśmy kiedykolwiek już o niej słyszeli... hm...

(Wiegeland wchodzi z prawej strony) .

WIEGELAND.

Pokorny sługa, panie radco, czy masz pan chwilkę...

BERNICK.

Jestem na usługi.

WIEGELAND.

Chciałem tylko zapytać, czy pan także jest zatem, by "Palma" jutro wypłynęła?

BERNICK.

Naturalnie.

To rzecz postanowiona.

WIEGELAND.

Tak, ale właśnie był u mnie kapitan i powiedział, że zapowiada się burza.

KRAPP.

Od rana barometr spada gwałtownie.

BERNICK.

Czy tak?

Więc można się rzeczywiście spodziewać burzy?

WIEGELAND.

Powtarzam to, co mi powiedział kapitan.

"Palma" jest w ręku Opatrzności.

Zresztą żeglować będzie po morzu Północnemi.

Przytem w Anglii towar, jakim jest naładowana, ma teraz tak Wysoką cenę, że...

BERNICK.

Na opóźnieniu ponieślibyśmy prawdopodobnie duże straty.

WIEGELAND.

Statek jest mocno zbudowany, a obok tego zaasekurowany.

Ryzyko jest daleko większe dla "Gazeli".

BERNICK.

Co pan chce przez to powiedzieć?

WIEGELAND.

Bo ona także jutro odpływa.

BERNICK.

Tak, właściciele nalegają gwałtownie, a do tego...

WIEGELAND.

No, kiedy puszcza się na morze ta stara łupina, do tego z taką załogą, byłoby prawdziwym wstydem, gdybyśmy...

BERNICK.

Dobrze, dobrze.

Ma pan pewno przy sobie papiery okrętowe?

WIEGELAND.

Oto są.

BERNICK.

Załatw to pan z Krappem.

KRAPP.

Proszę, zaraz to ukończymy.

WIEGELAND.

Najchętniej.

A potem, panie radco, zdamy się na Opatrzność, (Wchodzi z Krappem do gabinetu Bernicka.

Przez ogród wchodzi Rohrland) ,

ROHRLAND.

O tej porze pan radca w domu?

BERNICK.

Jak pan widzi.

ROHRLAND.

Właściwie przychodzę do pańskiej żony, ona potrzebuje pewnie jakiego słówka pociechy.

BERNICK.

Być może.

Ale ja także chciałbym z panem pomówić.

ROHRLAND.

Cieszy mnie to, panie radco.

O cóż chodzi?

Jesteś pan blady i znękany.

BERNICK.

Ja?

Czyż tak wyglądam?

Ach!

inaczej być nie może przy wszystkiem, co teraz na mnie spada.

Moje interesy... a potem przedsiębiorstwo kolejowe...

Słyszałeś pan...

Pozwól mi pan zadać sobie pytanie,

ROHRLAND.

Z największą przyjemnością, panie radco,

BERNICK.

Oto, co mi na myśl przyszło...

Kiedy kto stoi na czele tak wielkich przedsiębiorstw... przedsiębiorstw, od których zależy dobro i byt tysiąców... gdyby wymagały one jednej, jedynej ofiary?...

ROHRLAND.

Jak to pan rozumie?

BERNICK.

Weźmy przykład.

Ktoś chce założyć wielką fabrykę.

Wie on na pewno — bo tego nauczyła go długa praktyka — że prędzej lub później z powodu tej fabryki jakiś procent robotników życie utraci...

ROHRLAND.

Tak, to rzecz prawdopodobna...

BERNICK.

Albo też ktoś zajmuje się przemysłem górniczym.

Bierze pracowników zarówno ojców rodziny jak i ludzi bez obowiązków.

Można jednak być z góry przekonanym, że nie wszyscy z kopalni powrócą...

ROHRLAND.

Ma pan słuszność.

BERNICK.

Dobrze, a zatem ten, co powołuje do życia podobne przemysły, wić, że one niejednego pozbawią życia.

Jednak przedsię-

biorstwo przyniesie korzyść powszechną, a każde ludzkie życie okupionem z pewnością zostanie dobrobytem setek i tysiąców.

ROHRLAND.

Aha!

pan myśli o kolei, i o tych niebezpiecznych robotach i rozsadzaniach, których wymaga.

BERNICK.

Tak, właśnie myślę o kolei...

A przytem... kolej powoła do życia fabryki, przemysły górnicze.

Cóż pan o tem sądzi?

ROHRLAND.

Kochany panie radco, jesteś sumiennym do zbytku.

Ja sądzę, że skoro Opatrzność daje panu w ręce takie przedsiębiorstwo...

BERNICK.

Tak... tak właśnie...

Opatrzność.

ROHRLAND.

Nie ma pan powodu do żadnych skrupułów i możesz pan budować swą kolej.

BERNICK.

Dobrze, ale jeszcze panu przedstawię fakt poszczególny.

Dajmy na to, że jest mina założona w niebezpiecznem miejscu, Bez rozsadzenia skały kolej nie może przyjść do skutku.

Dajmy na to inżynier jest przekonany, że ten, co tego dokona, zginie, rzecz przecie musi być dokonaną i jest obowiązkiem inżyniera wyznaczyć na to robotnika.

ROHRLAND.

Hm!..

BERNICK.

Wiem, co pan powie.

Gdyby inżynier sam wziął lont w rękę i minę podpalił, byłby to wielki czyn.

Ale tak się nie dzieje.

Trzeba więc poświęcić robotnika,

ROHRLAND.

Tego u nas żaden inżynier nie uczyni.

BERNICK.

W innych wielkich krajach żaden inżynier nie pomyślałby nawet o uczynieniu tego własną ręką.

ROHRLAND.

W wielkich krajach?

Tak, wierzę.

W tych zepsutych, niesumiennych społeczeństwach...

BERNICK.

Te społeczeństwa mają swoje dobre strony.

ROHRLAND.

I pan to może mówić, pan, który sam...

BERNICK.

W wielkich społeczeństwach łatwo znaleźć miejsce na pożyteczne przedsiębiorstwa...

Tam ludzie mają odwagę nieść ofiary dla rzeczy wielkich... gdy tutaj na każdym kroku powstrzymują nas drobne okoliczności, trzymają marne względy...

ROHRLAND.

Życie ludzkie nie należy do marnych względów,

BERNICK.

Jeśli to życie stoi na zawadzie dobru tysiąców?

ROHRLAND.

Ależ pan wynajduje niemożliwe wypadki, panie radco.

Nie rozumiem pana dzisiaj.

Zapatrujesz się na wielkie społeczeństwa, lecz tam cóż znaczy życie ludzkie?

Tam traktuje się je tak samo jak kapitał.

My przecież stoimy tutaj na innem zupełnie moralnem stanowisku.

Patrz pan naprzykład na naszych budowniczych okrętowych.

Wskaż mi pan jednego z pomiędzy nich, któryby dla zysku naraził życie ludzkie, a potem pomyśl' o tych łotrach wśród wielkich społeczeństw, którzy nie wahają się wysyłać na morze jedne po drugich statki niezdatne do żeglugi.

BERNICK.

Ja nie mówię o statkach do żeglugi niezdolnych.

ROHRLAND.

Ale ja o nich mówię, panie radco.

BERNICK.

Tak...

Dlaczego?...

To niema nic z nami wspólnego, Och!

te maleńkie względy.

U nas gdyby gienerał prowadził wojsko w ogień i widział wymordowane, miałby potem noce bezsenne.

Gdzieindziej tak nie jest.

Niech pan posłucha tylko co ten stamtąd przybyły opowiada.

ROHRLAND.

Kto?..

Ten...

Ten Amerykanin?

BERNICK.

On sam.

Niechno pan posłucha, jak tam w Ameryce...

ROHRLAND.

Więc on tu jest jeszcze?

I pan mi tego nie mówi?

Chcę zaraz.

BERNICK.

ROHRLAND, Obaczymy...

Ha!

otóż i on.

(Jan Tonnesen wychodzi z pokoju na lewo).

JAN.

(mówi do kogoś przez drzwi otwarte).

Tak jest, Dino, to ułożone, ja cię nie porzucam.

Powracam wkrótce, a wówczas się porozumiemy.

ROHRLAND.

Przepraszam.

Co pan przez to rozumie?

Czego pan żąda?

JAN.

Chcę, ażeby ta młoda osoba, przed którą mnie pan wczoraj haniebnie oszkalował, została moją żoną.

ROHRLAND.

Pańską żoną?

I pan sądzi, że...

JAN.

Że ona będzie moją żoną.

ROHRLAND.

No to się państwo dowiedzą (idzie do drzwi napół otwartych).

Pani Bernick, czy pani łaskawie zechce być świadkiem... i pani także, panno Marto...

Niech Dina tu przyjdzie (spostrzega panną Hessel ) Ach!

i pani tutaj.

PANNA HESSEL.

(we drzwiach) .

Czy mam przyjść także?

ROHRLAND.

I owszem.

Im więcej osób, tem lepiej.

BERNICK.

Cóż to znaczy?

(Panna Hessel, pani Bernick, panna Bernick.

Dina i Hilmar wchodzą) .

PANI BERNICK.

Pomimo najlepszych chęci nie mogłam temu przeszkodzić.

ROHRLAND.

Ja temu przeszkodzę.

Panno Dino, jesteś nierozważną, ale nie chcę cię zbytecznie ganić!

Długi czas brakło ci moralnej podpory, jaka ci była potrzebną.

Ganię samego siebie, że ci wcześniej tej podpory nie dałem...

DINA.

Niech pan teraz nie mówi!

PANI BERNICK.

Ale cóż to wszystko ma znaczyć?

ROHRLAND.

Właśnie teraz powinienem i chcę przemówić.

Wzgląd na ciebie musi wszystkie inne względy przeważyć...

Pamiętasz przecież obietnicę, którą ci uczyniłem.

Pamiętasz także, coś mi wzajem obiecała, kiedy czas odpowiedni nadejdzie.

Teraz dłużej wahać się nie mogę i dlatego (zwracając się do Jana) ta młoda osoba, o którą się pan stara, jest moją narzeczoną.

PANI BERNICK.

Co pan mówi?

BERNICK.

Dina!

JAN.

Ona?..

pańską....

PANNA BERNICK.

Nie, nie, Dina!

PANNA HESSEL.

Kłamstwo!

JAN.

Dino, czy to prawda?

DINA.

(po krótkiem wahaniu) .

Tak.

ROHRLAND.

A więc cala sztuka uwodzenia na nic się nie zda.

Krok, który czynię, ażeby cię ocalić, niech będzie wygłoszony we wszystkich warstwach naszego społeczeństwa.

Mam przekonanie, że nikt go na złe nie wytłómaczy...

Sądzę jednak, pani Bernick, że należy ją stąd oddalić i poszukać schronienia, w któremby odzyskała spokój i równowagę.

PANI BERNICK.

Tak jest.

Chodź, Dino!

Cóż to za szczęście dla ciebie.

(Wychodzi na lewo z Diną i Rohrlandem) .

PANNA BERNICK.

Żegnaj, Janie (odchodzi) .

HILMAR.

(w drzwiach od ogrodu) .

No!

już muszę powiedzieć.

PANNA HESSEL.

(która oczyma śledziła Diną).

Nie trać odwagi, Janie.

Ja tu zostaję i zmogę pastora (wychodzi na prawo) .

BERNICK.

Teraz więc nie odpływasz na " Gazeli"?

JAN.

Właśnie odpływam.

BERNICK.

No, to nie powracasz.

JAN.

Powracam.

BERNICK.

Po tem odkryciu?

Czegóż tu chcesz jeszcze?

JAN.

Zemścić się na was wszystkich...

Zmiażdżyć, ilu będę mógł.

(Wychodzi na prawo.

Wiegeland i Krapp wychodzą z pokoju Bernicka) .

WIEGELAND.

Papiery są już w porządku, panie radco.

BERNICK.

Dobrze, dobrze,

KRAPP.

(półgłosem) .

I " Gazela" ma wypłynąć stanowczo?

BERNICK.

Stanowczo.

(Wchodzi do swego pokoju.

Wiegeland i Krapp wychodzą na prawo.

Hilmar chce iść za niemi, ale w tejże chwili z pokoju na lewo wygląda Olaf) .

OLAF.

Wuju!

Wuju Hilmarze!

HILMAR.

Co!

jesteś tutaj?

Czemu nie siedzisz na górze?

Jesteś przecież w kozie.

OLAF.

(postępując parę kroków naprzód) .

Pst!

Wuju, czy wiesz nowinę!

HILMAR.

Wiem, żeś dziś dostał rózgą.

OLAF.

(oglądając się na pokój ojca) .

Nie będzie mnie on bił więcej.

Czy wiesz, że wuj Jan jutro odpływa amerykańskim statkiem?

HILMAR.

Cóż ci na tem zależy?

Ot, ruszaj lepiej na górę.

OLAF.

Ja może także będę polował na bawoły.

HILMAR.

Dudku jakiś!

Cóż taki smyk jak ty...

OLAF.

Poczekajno tylko do jutra... obaczysz!

HILMAR.

Niezdaro! (idzie do ogrodu, Olaf ucieka do pokoju na lewo i zamyka drzwi, widząc z prawej strony wracającego Krappa) .

KRAPP.

(Idzie do drzwi Bernicka i otwiera je nawpół).

Przebacz, panie radco, że przychodzę raz jeszcze, ale spodziewaną jest wielka burza

(czeka jakiś czas i nie ma odpowiedzi ).

Czy pomimo to "Gazela" ma odpłynąć? (chwila milczenia) ,

BERNICK.

(ze swego pokoju).

Pomimo to "Gazela" odpłynie.

(Krapp zamyka drzwi i znowu wychodzi na prawo) ,


corpora: openbooks

text:
Edgar Allan Poe

Portret owalny

tłum.

Bolesław Leśmian

Zamek, do którego mój sługa zamierzył raczej siłą się przedostać, aniżeli pozwolić mi, ciężko rannemu, na nocleg pod gołym niebem, należał do rodzaju tych ogromem i melancholią obciążonych budynków, które zarówno w rzeczywistości, jak w wyobraźni mistress Radcliffe wznosiły swe zasępione czoła wśród Apeninów.

Według wszelkich pozorów — do czasu jeno i zgoła niedawno opuszczono ów zamek.

Zajęliśmy jedną z najszczuplejszych i z najmniejszym przepychem umeblowanych komnat.

Znajdowała się na wieży przyległej budynkowi.

Ozdoby miała bogate, lecz zgrzybiałe i zniszczone.

Mury powlekało obicie i świetlały na nich obfite godła heraldyczne wszelakiego kształtu oraz godna zaiste podziwu ilość obrazów nowożytnych, pełnych stylu, w ramach złotych i po arabsku wzorzystych.

Zaciekawiły mnie do głębi — zapewne pod wpływem nawiedzającej mię gorączki — zaciekawiły mnie do głębi owe obrazy, wiszące nie tylko na widocznych powierzchniach muru, lecz i po niezliczonych zakątkach, których nie mogła uniknąć dziwaczna architektura zamku.

Koniec końcem — ponieważ noc już nadchodziła — kazałem Pedrowi zawrzeć ciężkie okiennice komnaty, zapalić stojący u mego wezgłowia olbrzymi, kilkuramienny świecznik i odsłonić całkowicie kotary z czarnego aksamitu, ozdobione frędzlami a okalające moje łóżko.

Życzyłem sobie tych wszystkich przysposobień w tym celu, abym mógł w razie bezsenności uprzyjemnić sobie czas na przemian już to oglądaniem obrazów, już to odczytywaniem niewielkiej książki, którą znalazłem na poduszce, a która zawierała opis i ocenę wspomnianych obrazów.

Czytałem długo i długo.

Oglądałem nabożnie i w skupieniu.

Godziny upływały — odlatujące i uroczyste, i głucha północ nadeszła.

Położenie świecznika zdało mi się niedogodne i, nie chcąc budzić pogrążonego we śnie sługi, wyciągnąłem z wysiłkiem dłoń i utwierdziłem świecznik tak, aby pełnią promieni rozwidniał karty książki.

Wszakże mój czyn wytworzył wręcz niespodziane skutki.

Promienie mnóstwa świec (a była ich spora gromada) padły na wnękę komnaty, którą jedna z kolumn mego łóżka przysłaniała dotąd głębokim cieniem.

W rzęsistym świetle postrzegłem obraz, który uszedł dotąd mej uwagi.

Był to portret młodej dziewczyny w okresie dojrzewania i posiadającej już niemal urok kobiety.

Bystrym rzutem oka dotknąłem malowidła i zwarłem powieki.

Czemu?

Na razie sam nie rozumiałem, czemu?

Lecz podczas gdy powieki moje były zamknięte, badałem pośpiesznie przyczynę, która mię zniewoliła do zamknięcia powiek.

Był to odruch mimowolny dla wygrania na czasie i pochwycenia myśli — dla upewnienia siebie samego, że oczy mię nie mylą, dla uciszenia i przysposobienia duszy do spokojniejszych i trafniejszych oglądań.

Po kilku chwilach znów z uporczywością spojrzałem na obraz.

Nie mogłem wątpić, mimo żądzy zwątpienia, żem go już uprzednio wypatrzył z niezmierną dokładnością.

Pierwszy bowiem pocisk światła na owo płótno rozwiał skostniałość majaczeń, która zawładnęła moimi zmysłami, i od razu mię wytrzeźwił.

Był to, jakom już powiedział, portret młodej dziewczyny.

Była to jeno — głowa aż po ramiona włącznie, wszystko w tym stylu, który fachowcy nazywają stylem *winietowym* — sposób malowania przypominał wielce Sully'ego — w ulubionych jego głowach.

Ramiona, piersi, a nawet kończyny prześwietlonych włosów tajały niepochwytnie w rozwiewnym, lecz głębokim cieniu, który stanowił tło całości.

Rama była owalna, bogato złocona i ozdobna w stylu mauretańskim.

Jako dzieło sztuki obraz ten był tak godny podziwu, że nie można było chyba znaleźć mu nic równego.

Lecz bardzo być może, iż ani wykonanie dzieła, ani nieśmiertelne piękno samej twarzy nie były tym, co mię tak nagle i tak gwałtownie wzruszyło.

Jeszcze mniej mam powodów do przypuszczeń, że moja wyobraźnia, wymykając się swemu półsnowi, zwidziała w tej twarzy — twarz pewnej żyjącej osoby.

Postrzegłem od razu, że odcienie rysunku, styl winiety i widok ramy rozwiałyby niezwłocznie podobną mrzonkę i uchroniłyby mnie od chwilowych nawet przywidzeń.

Bezpodzielnie i zapalczywie oddany tym rozmyślaniom, godzinę niemal całą trwałem, na wpół leżąc, na wpół siedząc, z oczyma przykutymi do portretu.

Wreszcie — odgadłem istotną tajemnicę jego oddziaływań i upadłem na łóżko.

Domyśliłem się, że *czar* malowidła polega na żywotności wyrazu, który jest bezwzględnym równoważnikiem samego życia, a który od pierwszego wejrzenia przejął mię dreszczem i ostatecznie — stropił, ujarzmił, przeraził.

Z głębokim strachem usunąłem świecznik na dawne miejsce.

Ująwszy w ten sposób oczom oglądania przedmiotu mych głębokich wzruszeń, chwyciłem gwałtownie do rąk książkę, która zawierała ocenę i opis obrazów.

Trafiwszy z miejsca na numer, którym był oznaczony portret owalny, przeczytałem niejasną i osobliwą opowieść i tę poniżej podaję:

„Była to młoda, niezmiernie rzadkiej urody dziewczyna — zarówno powabna, jak wesoła.

Przeklęty jest ów dzień, gdy ujrzała i pokochała, i poślubiła — malarza.

On — zapalony, namiętnie oddany pracy, surowy i już w swej sztuce mający — oblubienicę.

Ona — młoda dziewczyna, niezmiernie rzadkiej urody — zarówno powabna, jak wesoła: nic, jeno — światło i uśmiech, i swawolność młodego jelonka.

Kochała i wielbiła rzecz wszelaką.

Nienawidziła jeno sztuki — swojej rywalki.

Przerażała ją jeno — paleta i pędzle, i inne dokuczliwe narzędzia, które ją pozbawiły widoku kochanka.

Straszakami były dla tej pani nawet te słowa malarza, w których zdradzał chęć utrwalenia na płótnie swojej młodej małżonki.

Lecz była pokorna i posłuszna i całymi tygodniami trwała — przesłodka — w ciemnej a górnej komnacie na wieży, kędy światło jeno od sklepień sączyło się na bladość płótna.

Wszakże malarz całą swą chlubę widział w tym dziele, które z godziny na godzinę, z dnia na dzień powstawało.

A był to człowiek — pełen zapału i dziwny, i zamyślony, i tak zapodziany w marzeniach, że *nie chciał* postrzec, jak światło, tak ponuro wpadające do wnętrza tej samotnej wieży, niszczy zdrowie i ducha jego żony, która widomie nikła dla całego świata, z wyjątkiem jego osoby.

Mimo to uśmiechała się wciąż i wciąż — bez skargi, gdyż widziała, że malarz (który wielką cieszył się sławą) z płomienną i żarliwą uciechą oddaje się swej pracy i trwa w niej nocami i dniami, aby przenieść na płótno tę, która go kocha, lecz która z dnia na dzień coraz bardziej niszczeje i marnieje.

I doprawdy — ci, którzy oglądali portret, półgłosem zaznaczali podobieństwo, jako skutek wielmożnego cudu i jako dowód nie tylko niezmiernej potęgi samego mistrza, lecz i jego głębokiej miłości dla tej, którą tak przedziwnie odtwarzał na obrazie.

Po pewnym jednak czasie, gdy trud dobiegał do końca, nikt nie miał dostępu do wieży, mistrz bowiem oszalał w swych wysiłkach i rzadko odrywał oczy od płótna, nawet w celu przyjrzenia się obliczu swej żony.

I *nie chciał* dostrzec tego, że barwy, które gromadził na płótnie, były *odjęte* obliczu tej, co przed nim siedziała.

A po upływie wielu tygodni, gdy już praca była na ukończeniu i brakło zaledwo jednego rzutu pędzlem po wargach i jednej plamy na oku, dusza w piersiach pani tliła się jeno jak płomyk w lampie.

I wówczas pędzel dokonał swego rzutu — i plama na oku spoczęła — i przez jedno mgnienie mistrz trwał w zachwyceniu przed dziełem spełnionym, lecz w chwilę potem, gdy przedłużył jeszcze swe oglądanie, zadrżał — i zbladł — i wręcz się przeraził!

I głosem wzburzonym krzycząc: — »Zaiste!

*To życie* samo!« — odwrócił się znienacka, aby zaoczyć swoją kochankę.

Ta wszakże już nie żyła”.

-----