corpora: openbooks

text:
Bolesław Prus

Na Saskiej Kępie

Bardzo byłbym rad poznać nazwisko i mieszkanie tak płochej osoby, która by poważyła się twierdzić, że panna Maria nie jest najprzyjemniejszą szatynką, jakie istniały kiedykolwiek między jej imienniczkami, posiadały szare oczy, 50 tysięcy posagu w listach zastawnych i ubierały się w suknię koloru zgniłego siana?

Powtarzam: rad bym bardzo poznać tak lekkomyślną osobę, nie dlatego, broń Boże, aby okaleczyć lub nadwyrężyć jakąś część jej ciała, lecz po prostu dlatego, aby ją spytać: czy nie sądzi przypadkiem, że wahadłowy chód pani Radczyni (mamy) nie jest dość majestatyczny albo, że szczupły pan Radca (ojciec) nie jest dostatecznie napełniony godnością i powagą, która rozciąga się od najniższego punktu jego obcasów do najwyższego punktu jego kapelusza, nadaje politurowy blask jego łysinie i omal że nie wytryskuje spoza stojącego i silnie wykrochmalonego kołnierzyka?

Szczęściem dla naszego miasta, w Warszawie podobnych gburów nie ma.

Toteż nie dziw, że szanowni Radcostwo i ich ponętna jedynaczka, idąc wzdłuż nadwiślańskiego wału ku stacji czółen, przewożących na Saską Kępę, spotykają w drodze same tylko fizjognomie, wyrażające głęboki podziw lub szczerą sympatię dla tak dobranej rodziny.

Nie dziw też, że dobranej tej rodzinie towarzyszy pan Karol, brylant młodzieży, najwykwintniejszy z Karolów, jacy kiedykolwiek nosili ciemne marynarki, jasne spodnie, bogate fryzury i wzmacniali naturalne wdzięki obfitymi dozami fiksatuaru i wonnych olejków.

Nie dziw wreszcie, że świetne to grono doskonałych osób znakomicie ubawić się może na Saskiej Kępie, choć niestety!

Akompaniuje im blady i uczony a daleki kuzyn panny Marii, pan Adolf, który z jednakowym chłodem traktuje majestatyczność pani Radczyni, jak stojące kołnierzyki pana Radcy, jak pędzelkowate wąsiki pana Karola, a w końcu: wdzięki i posag uroczej panny Marii.

Wykwintny Karol zbyt jest pewny swego stanowiska, aby miał lękać się bladego i obojętnego Adolfa, niemniej jednak irytuje go ten pedant.

Radca i Radczyni okazują za dużo uprzejmości zimnemu kuzynowi, a panna Maria bardzo często rumieni się pod jego wzrokiem, chociaż… i cóż to znaczy!…

Nic, a przynajmniej prawie nic.

Ludzie mówią wprawdzie, że pan Adolf skończył uniwersytet, że posiada dużo nauki, taktu i zdrowego rozsądku, lecz mówią i to, że pana Adolfa więcej zajmują obrazy á vol d'oiseau, niż piękność panny Marii i jego własna powierzchowność — tymczasem on, pan Karol…

On przecież jest urzędnikiem i bierze 400 rubli pensji, on ma kompletną i świetną a zawsze modną garderobę, umie grać trzy sztuczki na fortepianie, tańczy jak anioł, a nade wszystko posiada bardzo ładne mebelki i platerowaną cukiernicę.

Co za porównanie!…

Toteż pan Karol nie wątpi o ostatecznej porażce swego przeciwnika wobec panny, jak nie wątpi i o tym, że gdyby sam Apollo chciał w końcu XIX wieku przedzierzgnąć się w postać ludzką, wówczas niewątpliwie pożyczyłby od niego, to jest od pana Karola, nie tylko fryzury i wąsików, lecz nawet lakierowanych kamaszy z guzikami i okrągłego kapelusza z wentylatorem.

Mimo to przystojnego Karola dręczy blady Adolf, dręczy go tym więcej, że panna Maria jest dziś w złym sosie, prawdopodobnie z powodu obecności chłodnego kuzyna.

Toteż pan Karol jak najusilniej i, we własnym przekonaniu, jak najszczęśliwiej stara się neutralizować ten zgubny wpływ, wije się jak pijawka między towarzyszami i przedmiot swoich marzeń bawi najwykwintniejszą i najdowcipniejszą rozmową.

— Oto już zbliżamy się do kresu naszej wędrówki — donosi uprzejmy Karol.

— Za chwilę wyminiemy Solny Magazyn, młyn parowy i staniemy przy czółnach…

Jak Wisła opadła!…

Czy nie lęka się pani, abyśmy nie musieli przechodzić jej suchą nogą?

— Nie lękam się — uspokoiła go panna Maria.

— Uważam, że bardzo wiele osób idzie w tamtą stronę; będziemy mieli zatem dość liczne, lubo niekoniecznie przyjemne towarzystwo…

Policja powinna by zabronić kąpieli przy brzegu, po którym tyle dam przechodzi…

Otóż i stacja…

Co za tłum!… jakie mnóstwo czółen i żagli!…

Cha!

Cha!…

Cha!

Słyszę harmonijkę…

Czy nie obawia się pani, abyśmy nie dostali miejsca…

— Nie obawiam się — upewnia znowu wytrwałego mówcę panna.

W tej chwili grono nowych przyjaciół naszych dotarło do stacji, położonej u stóp parowego młyna.

Stacja jest to dość brudny i błotnisty brzeg, zawalony stosami belek, gromadą pustych beczek, ogromną kupą drobnego żwiru i ciągle zmieniającym się tłumem amatorów na Saską Kępę, którzy przybywali z miasta, gapili się, wsiadali na czółna, ciesząc się przy tym wszystkim niewymownie i gadając niemiłosiernie.

Przez ten czas grzeczny pan Karol odczytuje pannie wypisane na żaglach statków tytuły i stara się jak najpopularniej objaśnić różnice między Jowiszem a Izabellą i Pod Kogutem, tudzież między *Zygmontem*, *Szybkobiegiem*, a *Salomońską Extrum*.

— Proszę pana!…

Proszę państwa!… — wołali przewoźnicy — Zara odjeżdżam!…

Do kompanii!…

Zara odpływam!…

Już mam kilka osób!…

Graj, Władziu!…

— I granie nie pomoże!… — odparł siedzący w jednym z czółen Władzio, o którym trudno było powiedzieć, czy więcej w tej chwili pracuje nad wydobyciem dźwięków z potężnej harmonijki, czy też nad utrzymaniem w równowadze swej własnej postaci, którą z dziwnym uporem ciągnęła do siebie woda.

Lecz mimo piękną, choć nie dosyć wyraźną grę wielkiej harmonijki, mimo wymowne nawoływania przewoźników, mimo niecierpliwości reszty towarzystwa, systematyczny Radca nie śpieszył się z powierzeniem kruchemu statkowi swoich i swej rodziny losów.

Natomiast, jako człowiek lubiący i umiejący badać, dostrzegł on, że pewien mały chłopiec w barchanowych majtkach i przyszytym do nich takimże spencerku, co czas jakiś uderza o puste beczki butami, trzymanymi w ręku.

Dostrzegł również, że z rozmaitych otworów młyna parowego wydobywają się w dość regularnych odstępach czasu syczące prądy pary, i że z ogromnej kupy żwiru także dość regularnie stacza się na dół jakiś pełnoletni mężczyzna, usiłujący w niewiadomych celach dostać się tą drogą na górę.

— Proszę państwa na *Zygmonta*, bo zara odpływam! — przerwał dumania Radcy kapitan tak nazwanego statku.

— Panie Radco, już czas!…

Mężu…

Ojczulku, siadajmy!… — uzupełnili razem blady Adolf, tudzież małżonka i jedynaczka czcigodnego myśliciela.

Na te hasła pan Radca poprawił stojący kołnierzyk, podniósł ostro zakończoną brodę ku niebu i postawił nogę na krawędzi *Zygmonta*.

— Na *Izabelę*, wielmożny panie!…

Do kompanii!… — wezwał Radcę inny kapitan, i otóż Radca postawił nogę na krawędzi Izabeli.

— Diabła warta, panie, ta skorupa, *Paryska Gondola*, to migdał!… — odezwał się trzeci kapitan, a Radca, uznając zapewne słuszność tej uwagi, wsiadł do *Szybkobiega*.

Damy i dwaj satelici młodszej z nich nie omieszkali naśladować tego przykładu.

Dokonawszy tak prostej, a jednak płodnej w następstwa czynności, pan Radca rozejrzał się po łódce i dostrzegł za sobą damę tak grubą jak rzeźnik, z mężem tak chudym jak pasternak, przy sobie jakiegoś telegrafistę z bardzo cienką szpadą i jeszcze cieńszym głosem, a przed sobą młodzieńca w kolorowej chustce na szyi i nicianych rękawiczkach, poważnie siedzącego obok pewnej starej damy z pieskiem, zwanym Pikol, który zadowolenie swoje z tak przyjemnego sąsiedztwa ogłaszał szczekaniem, przypominającym ostatnie chwile suchotników.

— Spychaj! — krzyknął kapitan *Szybkobiega* na obdartego chłopca, stojącego w drugim końcu łodzi, po czym obaj, oparłszy nogi na brzegach statku, a lewe ramiona na długich drągach, wyciągnęli się jak charty, ale bez dalszych następstw.

— Nie rusza się! — zauważył niedaleko siedzący pan Karol, a Radca bardzo uroczyście poprawił swój kołnierzyk.

Zapewne na widok tej tak stanowczej manifestacji kapitan zdjął zakurzone buty i wszedł po kolana w rzekę.

Szczupły Radca zauważył przy tej sposobności, że nogi kapitana wyglądają tak, jak gdyby w okolicach Warszawy nie istniała ani kropelka wody, choć znowu całe zachowanie mężnego żeglarza było takie, jak gdyby korytem Wisły płynął najczystszy spirytus i gwałtem wlewał się w gardła właścicieli mniejszych i większych żaglowców.

Po kilkuminutowych nadwodnych i podwodnych usiłowaniach wioślarzy, para z młyna buchnęła silniej, niż zwykle, barchanowy chłopiec uderzył w beczkę butami głośniej, niż kiedykolwiek, pełnoletni mężczyzna z kupy żwiru stoczył się na dół szybciej, niż poprzednio, damy krzyknęły, ładny Pikol zawył, a *Szybkobieg* wypłynął ku środkowi Wisły, skąd, po kilku bardzo umiejętnych obrotach w kółko, kilkunastu prysznicach, spowodowanych uderzeniem wioseł o wodę, podróżni nasi dojechali do Saskiej Kępy bez żadnego szczególnego przypadku.

Wykwintny Karol, który w czasie żeglugi był jednym z tych, co najciszej siedzieli i najostrożniej (zapewne przez troskliwość o damy) badali głębokość wody, otóż uprzejmy Karol prawie najpierwszy dotknął nogą lądu i z niesłychaną elegancją podał rękę wysiadającej pannie Marii.

Nieszczęściem jednak, dziewica, niewątpliwie zatopiona w kontemplowaniu przymiotów pana Karola, nie dostrzegła jego ruchu i wyskoczyła z łodzi, oparta bardzo poufale na ramieniu zimnego Adolfa.

Tym sposobem przystojny i pełen dobrego tonu nasz bohater musiał poprzestać na połączonym z niejakimi trudnościami wysadzeniu Radczyni i podziwianiu bardzo kształtnej nóżki uroczej Mani, który to widok dziwnie mocno rozdmuchał w nim dawno już tlejące matrymonialne projekta.

Szczęśliwy Karol ani na chwilę nie wątpił, że ekspozycja nóżki była wyłącznie przeznaczona dla niego, i że najwłaściwiej postąpi, oświadczając się pannie Marii albo zaraz na huśtawce, albo między podaniem raków i pieczonych kaczek z mizerią.

Ale cóż to?…

Piękna Maria nie puszcza ręki bladego kuzyna…

Zwiesza się na niej…

Ba!

Coś nawet szepce do ucha jej właścicielowi?

Jest to już zbyt wyraźne kokietowanie pana Karola, który z tych oznak sprawiedliwie wnosi, że bądź co bądź nie należy dłużej trapić biednej dziewczyny, lecz nieodwołanie dziś jeszcze oświadczyć się jej…

Tymczasem para kuzynów rozmawiała z sobą w sposób następujący:

*Ona*: Czy koniecznie musisz iść do tego nieznośnego przyjaciela?

*On*: Wiesz przecie, moja droga, że jest chory i nie widziałem się z nim już od kilku tygodni…

*Ona*: Szkaradny jesteś, mój Adolfie!…

Wracajże przynajmniej prędko, bo umrę z nudów…

*On*: Spodziewam się, że pan Karol nie pozwoli na to?…

*Ona*: Acha!

Prawda… że mamy tu i pana Karola…

Po ostatnich słowach blady kuzyn żegna towarzystwo, z którego panna Maria przesyła mu najpiękniejsze spojrzenie, pani Radczyni ukłony dla chorego przyjaciela, a pan Radca upomnienie, aby najpóźniej za godzinę przyszedł „pod Dąb” razem ze swoim przyjacielem.

Gdyby godziło się stosować wyrażenia nieprzyzwoite do ludzi eleganckich, to powiedzielibyśmy, że przystojny Karol głupiał coraz bardziej, widząc i słysząc to wszystko.

Przebóg!

Skądże znowu pochodzi poufałość panny i ta pewność kuzynka, który uroczą i posażną dziewicę obojętnie wystawia na zaloty najpiękniejszego młodzieńca w Warszawie?

Zdumiony Karol przegląda się w swoich lakierowanych kamaszach, lecz poznawszy, że mu nic z wdzięków nie ubyło, staje obok panny i razem z nią, naturalnie pod bacznym dozorem troskliwych rodziców, puszcza się ku najsławniejszej restauracji na Saskiej Kępie.

*

Uwolniwszy się od powagi Radcy, majestatu Radczyni i elegancji ładnego Karola, począł pan Adolf rozmyślać nad sposobami wynalezienia przyjaciela, który od kilku tygodni bawił tu na letnim mieszkaniu.

Dzięki wywieszonej przy drodze z woli wysokich władz gminnych tablicy, na której stało: „Wieś Saska *Kempa*, gmina Wawer, domów 28, ludności 164 itd.” p. Adolf nie mógł żadną miarą wątpić o tym, że znajduje się na Saskiej Kępie, jak również i o tym, że w całym obszarze wiedzy miejscowych władz administracyjnych niewiele więcej znajdzie dla siebie objaśnień.

Gdzie tu więc szukać?…

Jeżeli pójdzie w stronę Pragi, znajdzie łąkę, na niej trochę krów, starego i kulawego pastucha, kilku pijaków i sznur amatorów, ciągnących piechotą, wózkami i dorożkami ku miejscu wspólnej zabawy.

Jeżeli drogą równoległą od Wisły będzie szedł w górę rzeki, zobaczy po prawej ręce gęsty i ciemny gaj drobnych wierzbek i ogromnych topoli nadwiślańskich, wyrastających z piasku, a zaś po lewej chruściane płoty, ogrody warzywne i owocowe, budowle kryte słomą lub gontami, stogi na słupach, huśtawki, karuzele i altanki.

Czekać na miejscu także się nie opłaci; tu bowiem zamiast chorego przyjaciela spotka gromadę bardzo zdrowych i krzykliwych gości, nieustannie wysiadających z czółen, błąkających się między wysokimi drzewami, lub niknących we wnętrzu wiejskich domków.

Cóż miał zatem robić?

Naturalnie nic innego, tylko, naśladując zwykłych śmiertelników, razem z nimi wstępować do willi dla zasięgnięcia języka.

Oto stacja pierwsza.

Chałupa, w dni świąteczne zmieniająca się w salon, a zbudowana dla ochronienia od częstych powodzi na pagórku.

Około bramy dwóch bardzo zemocjonowanych przyjaciół trzyma w objęciach trzeciego, na którego obliczu maluje się wielkie zniechęcenie do świata i znikomych rozkoszy.

Na desce, przyczepionej do czterech sznurów, przywiązanych do belki, opartej na dwu słupach, kołyszą się dwaj młodzieńcy z tak dziką energią, jakby mieli zamiar w jednej chwili pozbyć się wspomnień o ciepłym piwie, które już wypili, a zarazem przygotować miejsce na dozy, które jeszcze chcą wypić.

Z wnętrza willi dolatuje brzęk szkła, fortepianu i chaotyczny tupot danserów.

Na zapytanie o chorego przyjaciela p. Adolf odbiera odpowiedź, że w tym miejscu piwo jest lepsze od drozdowskiego i że ostatni wylew naraził gospodarza na bardzo dotkliwe straty.

Stacja druga.

Na huśtawce dwie damy kołyszą się bardzo wstydliwie i gorzko narzekają na wiatr, który zawsze i wszędzie myśli tylko o zakłopotaniu płci pięknej.

Na karuzeli kręci się kilkoro dzieci i mężczyzna w pewnym wieku, który usiłuje łapać floretem kółka, lecz za pierwszym rzutem trafia w kapelusz jakiegoś eleganta, za drugim godzi w oko swej własnej żony, a za trzecim jest ściągnięty z konia i obsypany wymówkami, między którymi laski i pięści dość ważną odgrywają rolę.

W sali gra fortepian i skrzypce, które stara się zagłuszyć pracująca w sąsiedniej altanie liczna orkiestra kozacka.

Taktowny pan Adolf szybko ustępuje z miejsca, w którym obecnie między kilku przyjaciółmi wszczęło się małe nieporozumienie, spowodowane niewłaściwym użyciem kufla.

Stacja trzecia.

Słychać przyjemny głos fletu, wspomaganego przez trąbę, śpiewającą tylko dwoma basowymi tonami.

Okna sali zapełnione są gośćmi, którzy nie bez uczucia lekkiej zazdrości podziwiają zręczność pląsających tancerzy.

Chłodny p. Adolf, umieściwszy się obok innych, spostrzega naprzód dwóch mężczyzn, walcujących tak, jakby nogami ubijali kapustę; dalej jakąś parę, której piękniejsza połowa zdaje się opierać brodę na czole połowy silniejszej; potem znowu parę tańcującą bez żadnych oznak szczególnych; potem dwie damy, usiłujące okazać, że lekceważą sobie wszystkich tancerzy męskich, a wreszcie jakąś miłą panienkę, zwieszoną na szyi pewnego młodzieńca, w którym pan Adolf poznaje bardzo dobrą znajomość.

Młodzieniec, dostrzegłszy taktownego Adolfa, mocno rumieni się, zapewne ze zmęczenia, puszcza na środku nierównej podłogi swoją ponętną tancerkę, wybiega do przyjaciela, wita go najserdeczniej, upewnia go za pomocą bardzo silnych argumentów o cnocie miłej panienki, a wreszcie donosi, że wspólny ich przyjaciel chory mieszka na końcu Saskiej Kępy, w domku, otoczonym wysokimi drzewami, gęstymi zaroślami i bardzo piękną łączką.

Opowiedziawszy to wszystko, wraca do sali po miłą i cnotliwą panienkę i uroczyście wyrzekając się tańców w kółku plebejuszowskim, prowadzi ją do innej willi, aby tam dokończyć niespodzianie przerwanego walca, a zacząć polkę albo oberka, o ile figurują w repertuarze miejscowych muzyków.

Spory kawałek czasu upłynął, nim p. Adolf, wyminąwszy wiele ogrodów, gaików, pól i łączek, na których: „pod wszelką odpowiedzialnością lub karą policyjną zabrania się chodzić lub wydeptywać trawę”, znalazł wreszcie rezydencję chorego przyjaciela, a przed nią małego kota z sierścią bardzo dokładnie oskubaną przez psy, kilka prosiąt również oskubanych i starą kobietę, stojącą z rękoma założonymi na brzuchu.

Nastąpiła wymiana pytań i objaśnień:

— Czy tu mieszka pan X?…

— Może i tu, abo co? — zagadnęła kobieta.

— Chciałbym się z nim zobaczyć.

— Tera nie można, bo pan wyszed do lasu.

— A możebyście go poszukali?

— Kto go ta bandzie sukoł!

— A czy prędko wróci?…

— I tego nie wiadomo.

Moze prandko, a może nie prandko, kto go ta wi!…

Po długich certacjach, w ciągu których dobra kobiecina wyraziła obawę, aby domu przy święcie nie okradziono, znalazł się wreszcie posłaniec po chorego przyjaciela, a p. Adolf, zaleciwszy, aby go w stosownym czasie wezwano, odsunął się dla chwilowego odpoczynku, o kilkadziesiąt kroków od domu między zarośla.

Jakoż prędko wynalazł odpowiedni pagórek, zdjął nieco przyciasne kamasze i zwróciwszy twarz ku niebu, wpadł w głębokie zamyślenie, połączone z głośnym chrapaniem.

*

Jeżeli istnieje raj ziemski, to jest nim niezawodnie kolonia „pod Dębem”.

Cudna ta miejscowość, obok win „we wszystkich gatunkach”, limonady, biszofu, piwa kulmbaskiego, kilku altanek, mnóstwa stolików i ławeczek, lokaja we fraku, dwu huśtawek i jednej karuzeli, posiada jeszcze strzelnicę z dwiema tarczami i wiatrówką, tudzież kanał z czółnem, w którym doskonale można by jeździć, gdyby nie brakło wody.

Wykwintny Karol bawi tam już z półtorej godziny, wespół z szanownym Radcą i jego damami i stara się rozproszyć ich niepojętą melancholię swoim niezrównanym dowcipem, swoją zręcznością w używaniu huśtawki, a wreszcie całą swoją osobą ze wszystkimi nieocenionymi jej przymiotami.

Przy tym piękny Karol nie zasypia gruszek w popiele i już po raz trzeci stara się upewnić pannę Marię o swojej czułej sympatii.

W tej chwili na przykład widząc, że kuzynka gospodyni kraje ogórki, mówi:

— Czy pani lubi mizerię, panno Mario?

— Tak sobie!…

— O, bo ja lubię, a szczególnie pokrajaną pięknymi rączkami…

Jakże zazdroszczę tym, którzy mają ukochaną żonę przy boku…

— Ach, mamo!

Dlaczego ten nudny Adolf nie przychodzi? — przerywa urocza Mania.

Pan Karol triumfuje, rozumie bowiem aż nadto dobrze, co znaczy ten dziewiczy wybieg.

— A możebyśmy się na karuzeli pokręcili trochę? — pyta poważny Radca.

Damy wahają się, lecz gdy elegancki Karol dowodzi im, że dla serc sympatyzujących ze sobą nie ma większej przyjemności, niż razem kręcić się w kółko, ulegają i całe towarzystwo zajmuje miejsca na rozkosznej machinie.

Niewiele już brakowało do zupełnego kompletu osób, ostatnią więc ławkę wolną zajęła pani Radczyni z córką, za nimi na kasztanowatym koniu umieścił się Radca z powagą ministra skarbu, a przed nimi bułanego konia opanował p. Karol.

Że jednak nie zdawało mu się dość przyzwoite siedzieć tyłem do dam, usiadł więc do nich obliczem, a tyłem do końskiej głowy.

— Niech pan tak nie siada — ostrzegł go maszynista od karuzeli — bo można zlecić!…

— Panie Karolu! — powtórzyła przestrogę ponętna Mania — niech pan dobrze usiądzie…

— Ruszaj! — zakomenderował mężny Karol.

— O pani! — dodał — mógłbym na jedną chwilę wyrzec się…

Nim dokończył, machina weszła w ruch, i w tej samej chwili ładne wąsiki p. Karola zetknęły się z ogonem bułanego konia, nogi młodzieńca zakreśliły w powietrzu wdzięczną linię krzywą, a cała postać naszego bohatera znalazła się na ziemi z obliczem zwróconym ku najwyższemu punktowi sklepienia niebieskiego.

W tej pozycji pan Karol dostrzegł szybko przelatujące nad nim buciki panny Marii, potem obcasy pana Radcy, dalej trzewiki dwu panienek, później kamasze jakiegoś obywatela, a następnie kilka rozmaitych sztuk wszelkiego innego obuwia.

Na krzyk dam zatrzymano karuzelę, a zręczny pan Karol, powstając jak gdyby nigdy nic nie zaszło, uchwycił w pośpiechu za nogę jakąś pensjonarkę, zawadził głową o jednego z czterech koni i odszukawszy swój wentylacyjny kapelusz, rozkazał się wytrzepać parobkowi.

W kilka minut po tym drobnym wypadku, który dziwnie przyczynił się do podniesienia poziomu ogólnej wesołości, znajomi nasi siedzieli w przezroczystej altanie.

Radca obstalował kaczki, a elegancki Karol od kwestii kaczek bardzo szczęśliwie przeszedł do kwestii dwu serc sympatyzujących z sobą.

— Mój Boże! — przerwała mu panna Maria — już prawie słońce zachodzi, a Adolfa jeszcze nie ma…

Przecież bez niego nie będziemy jedli podwieczorku?…

— A to dlaczego? — odparł bardzo stanowczo Radca, widocznie czujący pewną słabość do kaczek.

— Jeżeli lepiej bawi się z przyjacielem, niż z nami, no…

To niechże się bawi!…

Domyślny Karol zrozumiał, co to znaczy i z lekka zatarł łokieć lewej ręki, noszącej prawdopodobnie ślady konnej jazdy.

— Panie Karolu! — zaczęła znowu Mania z lubym uśmiechem.

— Czy nie zrobiłby pan nam małej grzeczności?…

— Jestem do usług pani…

— Czy… nie byłby pan łaskaw poszukać Adolfa?… — dodała z jeszcze ponętniejszym uśmiechem dziewica.

— Byłabym panu bardzo obowiązana….

— Maniu… — wtrącił surowo Radca.

— Zapewne, że to niegrzecznie — uzupełniła Radczyni — gdyby jednak pan był łaskaw…

Dziwne uczucie, podobne do wbicia podwójnej szpilki, przeszyło serce Karola.

Skąd ta troskliwość o bladego i obojętnego kuzyna, a wreszcie, gdzie on ma go szukać?…

Nie było jednak rady, pełen więc dobrego tonu nasz przyjaciel wstał z wdziękiem i rozpoczął poszukiwania przedwstępne.

Los mu pomógł, zaraz bowiem w bufecie spotkał pewnego znajomego Adolfa, który w towarzystwie miłej panienki, tytułowanej kuzynką, przyszedł zobaczyć, jak też tańczą „pod Dębem”.

Znajomy ten doniósł, że przy innej willi (gdzie także przypatrywał się tańczącym), spotkał Adolfa, szukającego mieszkania chorego przyjaciela, którego bardzo dokładny adres dał i panu Karolowi.

Zdobywszy adres, piękny Karol zasięgnął od jakiegoś tubylca wiadomości o kierunku drogi, przy czym nie omieszkał zadać mu kilka innych pytań:

— Czy… uważasz, mój przyjacielu, czy w tych stronach nie trafiają się jakie dzikie zwierzęta?…

— Jakoś nie słychać, choć kto ich tam wi!… — odpowiedział tubylec.

— Hum!…

A czy… to jest… czy nie błąkają się tu jakie włóczęgi, ludzie podejrzani?

— Gdzie ta ich brakuje!… — odparł badany.

Nie umiemy powiedzieć, o ile oświadczenie to zachęciło pana Karola do poszukiwań, pewne przecież jest, że bohater nasz po krótkim namyśle dodał:

— A czy nie mógłbyś, mój przyjacielu, pójść ze mną w tamtą stronę…

Tak dla pokazania drogi?…

— Jo tam ni mam casu!… — ofuknął tubylec i poszedł dalej.

Nic już nie pozostawało panu Karolowi, tylko także wyruszyć w swoją stronę, co uczynił, pogwizdując jakąś wesołą aryjkę.

Ledwie jednak wysokie drzewa zakryły przed nim restaurację „pod Dębem,” kiedy nagle przystanął, ostrożnie obejrzał się dokoła i… wydobył z kieszeni długi składany nóż, który niezwłocznie otworzył.

Zadrżałby ten, kto by mógł zobaczyć uśmiechniętą zwykle twarz Karola, wówczas gdy ściskał błyszczącą stal w białej i delikatnej ręce…

Biedna Maria!…

*

Słońce zachodzi, oblewając ziemię i kłębiące się chmurami niebo światłem koloru rozpalonej miedzi.

Między zwieszonymi liśćmi drzew, wśród ciszy poprzedzającej burzę, rozlega się trwożliwy pisk ptaków, cichy brzęk komarów i dalekie odgłosy wesołej zabawy.

Na zielonym wzgórzu, otoczonym gęstymi krzakami i potężnymi topolami, zwrócony bladą twarzą ku niebu, śpi głęboko jakiś młodzieniec, należący, ile z ubrania sądzić można, do dostatniej klasy społeczeństwa.

Obok niego, bliżej głowy, leży kapelusz, bliżej zaś nóg kamasze, które zdjął z powodu gorąca.

Biedna Maria!…

Nagle na tej samej drobnej, szmaragdowej łączce ukazał się jakiś cień w jasnych spodniach, ciemnej marynarce, okrągłym kapeluszu z wentylatorem, z błyszczącym nożem w ręce….

Zobaczywszy śpiącego, cień zadrżał, na chwilę stanął, zbliżył się, pochylił nad śpiącym, wykonał kilka ruchów i znikł w zaroślach…

O biedna, biedna Maria!…

*

Niebo zaczęło się coraz więcej zachmurzać, a goście coraz liczniej opuszczać restaurację „pod Dębem”, gdy systematyczny Radca, ogryzłszy ostatnią kostkę zgładzonej dla niego kaczki, zakomenderował odwrót do miasta.

— Ależ ojczulku! — prosiła prawie ze łzami Mania — jakże możemy odjechać bez Adolfa?…

Przy tym i pan Karol jeszcze nie wrócił…

— A, to trudno!…

Ja temu nie winienem, żeś się uparła z wysłaniem Karola — odpowiedział Radca.

— Zresztą nic im się nie stanie, nie są dziećmi…

No, w drogę, moje panny, bo nas burza zaskoczy!…

W tej chwili między drzewami ukazał się pan Karol, którego twarz prawdopodobnie skutkiem zapadającego mroku wyglądała dziwnie ponuro.

— Cóż Adolf?…

Czy nie znalazł pan Adolfa?… — zapytała niespokojnie panienka.

Zdawało się, że wykwintny młodzieniec zrozumiał w tej chwili zgrozę straszliwego pytania: „Kainie, gdzieś podział brata?”

— Och!… — przerwał niecierpliwy Radca — pewno nawet mieszkania nie znalazł…

No, chodźmy!…

— Tak… zabłądziłem…

Nie znalazłem!… — odpowiedział pan Karol, jakby dławiąc się wyrazami.

W tej chwili zahuczał daleki grzmot, elegant drgnął, a całe towarzystwo ruszyło ku Wiśle.

— Co się panu stało, panie Karolu? — spytała nagle pani Radczyni — pan masz mankiet zakrwawiony?…

— No, no…

Chodźmy, chodźmy!… — zrzędził Radca.

— Kto spadł w takim pędzie z karuzeli, ten mógł sobie całą nawet koszulę zakrwawić…

Nikt nie wątpił o słuszności tego objawienia, bo z jakiej racji miał wątpić?

Lecz rumiana twarz p. Karola staje się teraz trupio blada…

Czy może pan Karol jest zbyt wrażliwy na błyskawice i grzmoty, coraz częściej po sobie następujące?

A może myśli, że i teraz jeszcze na pewnym szmaragdowym pagórku leży jakiś człowiek z bladą twarzą i zaciśniętymi pięściami?…

Wśród gwałtu tłoczących się gości, znajomi nasi zdobyli łódkę i opuścili Saską Kępę.

Ujechawszy kilkanaście kroków, widzieli oni u brzegu inne czółno, którego weseli pasażerowie dysputowali z sobą bardzo krzykliwie i tytułowali się bardzo poufale.

Oho!…

Nie koniec na tym, widać bowiem spadający w wodę kapelusz, za którym skacze naprzód jeden mężczyzna, za nim drugi, a kiedy pierwszy usiłuje wejść na statek, wśród klątw i śmiechów przybywa im do towarzystwa jakaś dama…

Teraz słychać nawet oklaski; jeden… drugi, i otóż rozpoczyna się rzęsiste brawo, w którym biorą udział ręce kilku osób i fizjognomie kilku innych…

Ale płynący znajomi nasi, prawie że nie zważają na tę rozrywkę bliźnich, pozostałych na brzegu, bo błyskawice świecą i grzmoty huczą ze wszech stron.

To też pełen godności Radca i majestatyczna Radczyni modlą się gorliwie, biedna Mania ledwie hamuje łzy, a wykwintny Karol?…

Wykwintny Karol, siedząc na brzegu łodzi i drżąc na całym ciele, ostrożnie wydobywa z kieszeni duży składany nóż i… puszcza go w wodę!…

— Panie! — woła ktoś siedzący z tyłu — panu coś wypadło…

Czy nie klucz?…

— To nóż — objaśnia ktoś drugi.

— Dobrze zrobił — chwali trzeci — znać wie, że w czasie burzy źle chodzić z żelastwem….

Podróżni zaczynają się śmiać, uśmiechają się nawet Radca i Radczyni, uśmiecha się i smutna Mania, a pan Karol wygląda tak, jakby chciał za swoim nożem pójść w wodę.

Nareszcie wylądowali; czas już był wielki, bo połowa nieba sczerniała jak węgiel i dmuchnął wicher gwałtowny.

Szczęściem, spotkano dorożkę, która za stosowną zapłatą podjęła się odstawić znajomych naszych do domu.

*

Dobrą już godzinę syczał w mieszkaniu Radcostwa samowar, nim z burzą spadli państwo mogli z usług jego skorzystać.

Razem z wejściem ich w bramę, lunął deszcz i zahuczały pioruny, uprzejmy więc gospodarz musiał zaprosić wielbiciela swej jedynaczki na wieczór.

Lecz obecność eleganckiego Karola nie ożywiła bynajmniej towarzystwa.

Radczyni mruczała pacierz, Radca opatrywał okna, Mania wzdychała, a wykwintny ich gość pił herbatę, jeżeli szczękanie zębami o brzeg szklanki może się nazwać piciem.

Wtem na schodach usłyszano łoskot…

Na ten odgłos panna Maria zerwała się od stołu, pan Karol zsiniał, a w otwartych drzwiach ukazał się…

— Adolf! — zawołała panna.

— Adolf! — powtórzył Radca z małżonką.

Trudno zgadnąć, czy to skutkiem nagłego zjawienia się bladego kuzyna, czy też skutkiem prawie współczesnego uderzenia piorunu, elegancki Karol stracił zupełnie przytomność.

Fioletowe usta jego były otwarte, oczy szklane.

— Tak późno, kuzynku!… — szepnęła z najsłodszą wymówką panna.

— Nie mogłem wcześniej, bom musiał wysuszyć kamasze, które mi „ten pan” rzucił w błoto — odpowiedział chłodny Adolf, wskazując zmartwiałego Karola.

— W błoto?…

A to jakim sposobem?… — pytał zdumiony Radca.

— Czekając na mego przyjaciela, zdjąłem kamasze, bo mnie piekły, i zdrzemnąłem.

Wtedy „ten pan” przyszedł, obejrzał mnie, a myśląc zapewne, że śpię…

— W jakimże celu? — dziwił się znowu Radca.

— W bardzo prostym — odparł nielitościwy Adolf — ażeby mnie ośmieszyć w oczach narzeczonej…

— Ciebie?…

„Ten pan”? — przerwała uszczypliwa Mania.

— „Ten pan”, który się tak grzmotów boi, że aż rzucił swój scyzoryk do wody?

Po takim dictum „temu panu” wyjaśniło się nagle dużo ciemnych tajemnic.

Nie czekając więc dalszego ciągu, chwycił kapelusz i znikł z pokoju wśród śmiechu pozostałych osób.

Na schodach jednak ocknął się, a wiedząc, że pioruny niekiedy uderzają w ludzi szybko biegnących po ulicy, wszedł do skromnej komóreczki stróża, aby tam przeczekać ulewę.

-----


corpora: wikisources-pl

text: Bodloch, badloch, botuch (niem. Badetuch), prześcieradło kąpielowe.


text: Adcytacja (z łac), w dawnych sądach znaczy przypozwanie do sądu osób, niepowołanych przez powoda, których wpływanie do sprawy uznane zostało przez sąd za potrzebne.


text:
Bartoszewski Walenty, jezuita, z pierwszej półowy XVII wieku.

Z prac jego są znane: Rozmowa, albo lament duszy i ciała potępionych, 1609 roku.

Pobudka na obchodzenie nabożne świętości rocznej, trjumfu i pompy Ciała Bożego, dana 1614 r.; Parthenomelica albo pienia nabożne o Najświętszej Pannie, 1613 z nutami; Dowód processiej nabożnej Ciału Bożego, 1615; Pienia wesołe dziatek, 1611, ułożone na przyjazd króla do Wilna po wzięciu Smoleńska; Monodia po zejściu Adr.

Wojtkowskiego; Emblema cnót panom Kiszkom, 1614; Trenodie albo nagrobne plankty..... na pamiątkę zejścia Elżbiety Wesslówny, małżonki P. Sapiechy, 1615; Bezoar z łez ludzkich czasu, za morowego powietrza utworzony, 1624, składa się z 23 pieśni.


text:
Agryppa Kastor, pisarz kościelny za Hadrjana, pisał przeciwko Bazylidesowi, ale z jego pisma pozostało tylko nader krótkie podanie treści u Euzebjusza (H. E. IV 7).

Podług tego, Agryppa to właśnie odkrył oszustwo Bazylidesa, wydając jego naukę potajemną.

Zarazem podał on wiadomość o pismach Bazylidesa, o jego komentarzu na Ewangelję i na fałszywe księgi prorockie, jakiemi się posługiwał.

Przywodzi on, jako charakterystyczny rys tego heretyka, nadawanie przezeń swoim prorokom nazwisk barbarzyńskich (jak Barkabbas, Barków i t.

p.), co czynił on bezwątpienia dla tego, aby zaimponować Grekom i Rzymianom, niezadowolonym ze swojej religji, a ciekawie chwytającym za religijne podania obcych, barbarzyńskich ludów.

Z nauki Bazylidesa wspomina on o jego obojętności co do pożywania mięsa bałwanom ofiarowanego i co do zaparcia się wiary w czasie prześladowania.

Ewangelja, do jakiej Bazylides pisał komentarz, a o której nic pewnego nie podają współcześni, prawdopodobnie nie była ewangelją kanoniczną; tém bardziej, że Orygenes, Hieronim i Ambroży wyraźnie mu wyrzucają używanie ewangelji apokryficznej Philosophumena Pseudo-Orygenesa (lib.

7, p.

243), objaśniają, że kacerz ten przez ewangelję rozumiał w ogóle poznanie rzeczy nadludzkich, i to w duchu zupełnie niechrześcjańskim, bo w połączeniu z heretycką kosmologją.

Ta zaś różni się od pojęć innych gnostyków przez to, że odrzuca emanację, a przyjmuje ewolucję.

Z pierwotnego, zarodkowego bytu, który już zawierał w sobie niezmierzoną pełność i rozmaitość wszechświata, tak jak jaje pawie zawiera w sobie całe bogactwo kolorów tego ptaka, rozwinęły się różne, samodzielne w sobie światy, ze szczegółowemi swemi na czele bóstwami, podległemi najwyższemu, zupełnie nieznanemu Bogu.

A ponieważ nikt nie wie, co ponad nim leży, przeto w tej niedoskonałości spoczywa potrzeba zbawienia.

Udzielenie tej wiadomości rodzi radość, i dla tego owo udzielenie czyli objawienie nazywa się u B. ewangelją, której tyle jest rodzajów, ile jest sfer rozmaitych światów.

Prawdopodobnie tedy komentarz Bazylidesa zawierał po prostu wykład jego systemu, a nie był objaśnianiem żadnej ewangelji.

(Hagemann).


text:
Mieszkanie w Tatrach.

Nie można się tu spodziewać hoteli ani domów zajezdnych na usługi publiczności, bo dwie karczmy: jedna drewniana koło kościoła Zakopańskiego, a druga murowana w Kuźnicach służyć może tylko na przypadkowy nocleg, lecz za to gospodarze Zakopańscy chętnie wynajmują swoje domki na mieszkanie przybyłym gościom, mieszcząc się sami przez ten czas w jakiej tylnej izdebce.

Od kilku lat jednak zamożniejsi górale zaczęli stawiać obszerne domy gościnne wyłącznie ku temu poświęcone, lecz bez żadnej obsługi, gdzie gość samemu sobie zostawiony.

Mieszkanie w chatach włościańskich ogranicza się na jednej obszernej, czystej izbie, lub dwóch sobie podobnych, przeciwległych, przedzielonych sienią.

Pojawiają się od pewnego czasu, za przykładem Macieja Sieczki, izdebki na piąterku, zwaném tu zwyżką, także gościom do wynajęcia stosowne.

Płaci się z mieszkania wraz z obsługą miesięcznie od 6 do 10 i 15 guldenów, stosownie do obszerności i wymagań wprowadzającego się gościa; cena się podwyższa przy najmie na czas krótszy n. p. na tydzień płaci się od 1½ gld. do 2 gld.; pożądańsi są tu goście dłużej bawiący, bo są stali i ciągłego dostarczają zarobku lub kupna.

Izb do wynajęcia w Zakopaném koło kościoła jest przeszło 50, a na Bystrém 9; wszystko to w 35 domach oprócz gościnnych pokoi w Jaszczurówce.

Okna w chatach tatrzańskich są zawsze na południe zwrócone i okratowane, drzwi mocne, z dobremi zamkami, lecz niskie, iż nieprzyzwyczajeni do tego przy wchodzeniu lub wychodzeniu schylać się musimy, zapomnienie zaś bolesnemi uderzeniami w wierzch głowy opłacając.

Ponieważ góral sam sobie budowniczym i wszelakim majstrem bywa, więc też w mieszkaniu jego nie trudno o łóżka, ławki, stół, stołki, półki na ścianach i t. d.

Wnętrze chaty.

Z pościeli dostarczają grubych prześcieradeł na pokrycie siana i kilka poduszek, ze sobą jednak trzeba wziąć kołdry lub koce, poduszki zwykłe lub skórzane.

Opału do gotowania dostarcza gospodarz, lecz przy dłuższym pobycie dobrze dać sobie kupić drzewa na sążnie lub fury.

Pełna fura czyli wózek góralski drzewa młodego kosztuje mniej więcej 80 centów, zaś sążeń[1] drzewa w łupkach 4 guld.

Kto bawi całą rodziną miesiąc cały w Zakopaném, to mu pół sążnia drzewa suto na wszelki opał wystarczy.

Obsługa jest tam łatwa i chętna; jeźli rodzina gospodarza liczna, to jest się kim posłużyć, gdy jej zaś brak, to z sąsiednich chat zaraz się znajdą dziewuchy do obsługi za bardzo taniém wynagrodzeniem, czego przykład widzimy, że po żętycę[2] o milę[3] w góry do szałasu gotowa każda za 10 centów biegnąć tak chyżo, aby ją jeszcze ciepłą przynieść.

Nowy nabywca Zakopańskich dóbr[4], jak mnie wieści doszły, ma zamiar budować domy gościnne z wszelkiemi wygodami, co jeżeli się sprawdzi, będzie bardzo pożądanym nabytkiem, bo ściągnie do Tatr takich gości, których brak wygód odstrasza od podróży w nasze Alpy.

Przypisy

↑ sążeń wiedeński to ok 1,9 m, czy chodzi tu o objętość 6,8 m³?

↑ zob. żentyca

↑ ok. 7,5 km

↑ W 1870 r. Dobra Zakopiańskie kupił Ludwik Eichborn, wcześniej należały one do węgierskiej rodziny Homolacsów.


N i e ( obecnoś ć) pam i ęci hi s t or ycznej w kul t ur ze ponow oczes nej

Andrzej Radomski Lublin Nie (obecność) pamięci historycznej w kulturze ponowoczesnej Tematem swego wystąpienia uczyniłem pamięć historyczną.

Powodów mojej decyzji jest kilka.

Najistotniejszym wydaje się zmiana statusu pamięci historycznej we współczesnych społeczeństwach Zachodu.

Nie jest już ona czynnikiem integrującym społeczeństwo.

Nie ma też jednej pamięci historycznej.

Ulega ona pluralizacji, z jednej strony i swoistej prywatyzacji, z drugiej strony.

I ten stan swoistej „schizofrenii” związanej z pamięcią historycznej stanie się przedmiotem poniższych uwag.

Z jednej strony będę akcentował zjawisko wycofywania się pamięci z publicznej przestrzeni ku jej zindywizualnemu przeżywaniu, doświadczaniu, interpretowaniu czy kreowaniu, a z drugiej pojawieniu się (w przestrzeni publicznej) różnych pamięci – grup wcześniej marginalizowanych czy wręcz wykluczanych.

Do podstawowych metodologicznych wymogów badania naukowego (i nie tylko zresztą) należy definiowanie kluczowych pojęć, jakimi się w tekście posługujemy.

Zatem w dalszym ciągu przez ‘pamięć historyczną’ będę rozumiał: wyobrażenia jednostkowe i grupowe funkcjonujące w różnych społecznościach - odnoszące się do przeszłości (ale nie chodzi tu o znajomość faktów ustalanych przez akademicką historiografię)1.

Zauważmy, że swoistą podstawą dla istnienia pamięci historycznej jest istnienie świata z historią, a przynajmniej wiara w jego istnienie.

Na marginesie zauważmy, że i historiografię można traktować jako zapis pamięci o minionych wydarzeniach (tak, jak na przykład czynili to starożytni Grecy).

II Problemy z pamięcią historyczną, swoista utrata pamięci czy w ogóle niechęć do historii jest wytworem naszych czasów i ma być jedną z cech nowej epoki kulturowej zwanej ponowoczesnością.

Świat z historią był/jest charakterystyczny dla społeczeństw nowoczesnych i przednowoczesnych.

Jego odkrycie sięga czasów antycznych (w zachodniej chronologii).

1 Jest to najczęściej stosowane w polskiej nauce określenie pamięci historycznej, np. Andrzej Szpociński: Współczesne społeczeństwo polskie wobec przeszłości, w tegoż (red.): Różnorodność procesów zmian.

Transformacja niejedno ma imię, ISP PAN, W-wa, 2004, Bartosz Korzeniewski: Teoria kultury a badania nad pamięcią społeczną, w: Kultura Współczesna, nr 2, 2007 1

Aby wyspecyfikować jego cechy posłużmy się opowieściami będącymi dziełem M. Eliadego.

W powszechnej opinii antropologów, religioznawców, archeologów czy historyków życie ogromnej rzeszy społeczeństw w przeszłości (a i obecnie też – choć w szczątkowej już formie) organizowały tzw. mity.

Zdaniem Eliadego:” mit opowiada historię świętą, opisuje wydarzenie, które miało miejsce w okresie wyjściowym [...]

Inaczej mówiąc: mit opowiada, w jaki sposób, za sprawą dokonań Istot Nadnaturalnych, zaistniała nasza rzeczywistość [...]

To właśnie na skutek interwencji Istot Nadnaturalnych człowiek jest tym, kim jest obecnie [...]

Mit staje się modelem pouczającym o wszelkich znaczących czynnościach ludzkich.

Gdy misjonarz-etnolog C. Strehlow pytał Australijczyków Arunta, dlaczego odprawiają niektóre ceremonie, oni odpowiadali mu niezmiennie: ponieważ przodkowie to przykazali.

Plemię Kai zaś z Nowej Gwinei odmawiało zmiany właściwego sobie sposobu życia i pracy, tłumacząc to następująco: tak czynią Nemus (mityczni przodkowie) i my czynimy w ten sam sposób” ( Eliade 1998: 11-12).

Zatem, podstawowa funkcja mitu polega, w interpretacji Eliadego, na przedstawianiu pouczających modeli dla wszystkich rytuałów i ważnych czynności: sposobu odżywiania, zawierania związków małżeńskich, dla pracy, wychowania, sztuki czy wiedzy.

W tych społecznościach, zauważa rumuński badacz, tubylcy rozróżniają mity prawdziwe od baśń czy legend, które nazywają historiami fałszywymi.

Przy czym przez ‘historie fałszywe’ rozumieją oni zachowania nie będące wzorem do naśladowania.

Te pozytywne wzorce kreślą bowiem mity („historie prawdziwe”).

Mity zatem przekazują człowiekowi to wszystko, co odnosi się do jego egzystencji.

Człowiek należący do społeczności „mitycznych” postrzega siebie jako rezultat określonych wydarzeń mitycznych.

Stąd, taki człowiek nie tylko musi pamiętać o „historii” mitycznej własnego plemienia, ale co jakiś czas musi reaktualizować znaczną jej część:” dla człowieka społeczności archaicznych to, co się wydarzyło ab origine, może się powtórzyć dzięki rytuałom, toteż bardzo istotna jest dlań znajomość mitów.

Nie tylko dlatego, że wyjaśniają mu one świat i jego sposób bycia w świecie [...] dzięki mitom dowiadujemy się nie tylko, w jaki sposób rzeczy zaczęły istnieć, ale także poznajemy, gdzie można je odnaleźć i jak sprawić, by pojawiły się ponownie, gdy zaginą” (Eliade 1998: 19).

Również, jak zauważa Philippe Aries, w obrębie świata Zachodu – spore populacje ludzkie żyły, jak to określa, bez historii.

Był to przypadek społeczności rolniczych i to aż do XIX wieku.

Były one „zanurzone” w folklorze – tj. w stałości i powtarzalności tych samych mitów, przekazywanych z pokolenia na pokolenie, w powtarzalności tych samych obrzędów w ramach cyklicznie powtarzających się dorocznych ceremonii.

W ich ramach odrzucano „historię”, ponieważ była one zbiorem wydarzeń nieprzewidzianych, które nigdy nie powrócą i w ten sposób przeciwstawnych zwyczajowi (Aries 1996: 94).

W starożytnych 2

Indiach wypracowano światopogląd, którego zasadniczym elementem była wizja świata odnawiającego się w określonych cyklach czasowych.

Rządzi tu zasada wiecznego powrotu: trwanie rzeczywistości, jej okresowe zniszczenie i odnowa.

Ten wieczny powrót, w myśli hinduskiej, zakładał powrót do istnienia z łaski ‘karmanu’ – prawa powszechnej przyczynowości.

Także w starożytnej Grecji rozpowszechniony był mit wiecznego powrotu i co za tym idzie koncepcja cyklicznego odnawiania się świata.

W starożytnym Izraelu wypracowano światopogląd religijny, a w jego ramach koncepcję czasu, która następnie stała się podstawą do uformowania się pojęcia historii będącej cechą charakterystyczną kultury zachodniej przez ponad dwa tysiące lat.

Światopogląd religijny izraelitów (skodyfikowany w zbiorze świętych ksiąg zwanym: Starym Testamentem) rysował wizję świata rządzonego przez Boga Jahwę, który:” realizował pewien plan i że odbył on z przodkami długą drogę, zanim na tej drodze Izrael stał się Izraelem.

To uświadomienie sobie, iż o powstaniu Izraela nie zadecydowało jakieś jedno wydarzenie, lecz, że poprzedziła je długa droga, to znaczy historia, ma znaczenie niemal epokowego odkrycia” (Von Rad 2003: 40).

Zatem, Bóg izraelitów nieustannie interweniuje w świat.

Poszczególne ziemskie wydarzenia są objawem jego woli.

Izraelici są tym kim są, a świat jest taki a nie inny – ponieważ określił ich/go ciąg wydarzeń, rozgrywających się z woli Boga:” upadek Samarii nastąpił w historii i upadek ten nastąpił za wolą i sprawą Jahwe: była to teofania nowego typu, nie znana niegdzie indziej: to była interwencja Jahwe w historię.

Była więc ona czymś nieodwracalnym i niepowtarzalnym.

Upadek Jerozolimy nie powtarza upadku Samarii: zagłada Jerozolimy ukazuje nową teofanię, nowy gniew Jahwe" (Topolski 1976: 74).

Były więc owe wydarzenia nieodwracalne i następne, które się pojawią też takie będą.

W ten sposób zrodziła się inna wizja czasu – jako nieodwracalnego, ciągłego i biegnącego w jednym kierunku oraz obiektywnego.

Wszystkie wydarzenia rozgrywające się w tego typu czasie określa się Historią.

Nie ma już ona charakteru cyklicznego (jak np. u starożytnych Greków).

Ma jednak swój kres.

Poprzednie zaprezentowane tu światopoglądy kres świata sytuowały w przeszłości.

W myśleniu izraelitów:” Gdy przyjdzie Mesjasz, świat zostanie ocalony raz na zawsze, a historia przestanie istnieć [...]

O ile przedtem „historię” odrzucano (jako wydarzenia przypadkowe – przyp. A. R.), ignorowano lub znoszono poprzez okresowe powtarzanie aktu stworzenia i poprzez okresową regenerację czasu, według koncepcji mesjanicznej historię trzeba wytrzymać, gdyż ma ona funkcję eschatologiczną, ale wytrzymać ją można tylko dzięki temu, że pewnego pięknego dnia – osiągnie kres [...]

historia zostaje zniesiona w perspektywie przyszłości.

Okresową regenerację aktu stworzenia zastępuje się jedną jedyną regeneracją, która dokona się w przyszłym illo tempore” (Eliade 3

1970: 267-272).

Zasadnicze zręby światopoglądu hebrajskiego zostały następnie wchłonięte przez światopogląd chrześcijański – skodyfikowany w Nowym Testamencie.

Jednakże, o ile w hebrajskiej wizji świata rzeczywistość jest teofanią Boga – to w koncepcji chrześcijańskiej mamy jak gdyby dwie równoległe historie, ściśle jednak ze sobą powiązane.

Ów specyficzny dualizm został najpełniej zaprezentowany przez Św. Augustyna (w Państwie Bożym).

Dokonał on rozróżnienia dziejów na: historię działań boskich (historia sacra) i historię działań ludzkich (historia profana) zależną od woli Boga – w ten sposób, że określone wydarzenia na Ziemi (realizowane ludzkimi rękoma) były nastawione na osiągnięcie z góry ustalonego prowidencjonalnego sensu (boski cel świata).

W okresie oświecenia wielkie światopoglądy religijne zaczęły być wypierane przez świeckie – określanymi jako wielkie narracje bądź metanarracje.

Tak więc światopoglądy te, które narodziły się w oświeceniu i później (np. w XIX w.

Marksizm) zachowały ramowo wizję historii i czasu, wypracowane w tradycji judeo-chrześcijańskiej.

Oto bowiem w ich ramach, postulowano istnienie jakiegoś nadrzędnego celu, który miał być punktem dojścia ludzkości (np. społeczeństwo obywatelskie, jak chciał Kant, emancypacja czy komunizm).

Ów cel, z punktu widzenia ziemskiego (matematycznej chronologii), był ponadhistoryczny i ponadczasowy.

Ponadto wspomniane światopoglądy zachowały jakby dwusferową wizję rzeczywistości.

Obok bowiem świata zmysłowego (związków metonimicznych, przyczynowo-skutkowych czy Lebensweltu) miał istnieć inny świat: praw natury, rozwijającego się Ducha, Idei czy marksowskich prawidłowości rozwoju, który to (w większości przypadków) usytuowany był w innej, jakby sferze i w innym porządku czasowym (teleologicznym).

Ludzki Rozum miał odkrywać owe cele czy tendencje (np. miary postępu) aby następnie ludzkość wiedziała ku czemu ma kroczyć.

Tak więc wszystkie światopoglądy charakterystyczne dla cywilizacji zachodniej (począwszy od judeo- chrześcijańskiego, a skończywszy na wielkich modernistycznych narracjach) zwierały/ją: a) wizję rzeczywistości, która ma się spełnić w bliżej nieokreślonej przyszłości, b) ideę rozwoju – czyli ciągłego przybliżania się do owego punktu docelowego, c) koncepcję czasu – jako ciągłego, nieodwracalnego, biegnącego od jakiegoś punktu w przeszłości (od stworzenia świata np.) do określonego punktu docelowego w przyszłości, d) dwusferową przestrzeń (co najmniej): świat działań ludzkich oraz sterującą (przynajmniej częściowo nimi) sferę Absolutu, Ducha, Idei, Natury, Praw (np. dialektyki) czy Struktur.

Dla ludzi żyjących pośród tego typu przekonań (jak powyżej wyliczyłem) zaczął tedy liczyć się ów ich ziemski świat codziennego życia (wydarzenia, fakty czy zjawiska).

Dla społeczeństw sterowanych innymi przekonaniami światopoglądowymi Lebenswelt był nie istotny – dlatego, że ich życie było 4

określone przez mity, które należało znać i co jakiś czas odtwarzać za pomocą określonych rytuałów czy obrzędów.

Mieliśmy tam zatem do czynienia z jakąś wiedzą, ale odnoszącą się do sfery pozaludzkiej zwykle (najczęściej też oralną).

W społecznościach zachodnich mógł się natomiast narodzić inny typ wiedzy, która swego przedmiotu refleksji nie ograniczała tylko i wyłącznie do świata, powiedzmy, boskiego – ale w jej optyce znalazł się świat człowieczy (ludzkie czyny).

One to bowiem miały urzeczywistnić (z bożą pomocą) ów cel ostateczny.

Ważne tedy stało się ich upamiętnianie i przekazywanie dorobku minionych pokoleń dla następców – albowiem to, że jesteśmy tym kim jesteśmy jest konsekwencją historii !

II Świat zachodni w wieku XX, a zwłaszcza w jego II połowie zaczął wyzwalać się z „objęć” historii.

Ważną cezurą w tym procesie okazały się lata 90 ubiegłego stulecia.

Korzenie owego zjawiska sięgają jednakże końca wieku XIX.

Jednym z pierwszych myślicieli toczących boje z historią był Fryderyk Nietzsche (uważany za jednego z prekursorów myślenia postmodernistycznego i co za tym idzie ponowoczesności – chodź w wielu aspektach po uszy tkwiący jeszcze w modernizmie).

Wyróżnia on trzy rodzaje historii (pamięci historycznej): monumentalną, antykwarską i krytyczną.

Dwa pierwsze są, jego zdaniem, bezużyteczne dla życia. (i tu o trzecim) We współczesnej myśli filozoficznej czy kulturoznawczej już na porządku dziennym spotyka się stwierdzenia o końcu historii, o świecie bez historii czy wręcz o erze posthistorii.

Zatem wydaje się, że nastała swojego rodzaju moda na walkę z Historią i świadomością historyczną i co za tym idzie: pamięcią historyczną.

Zauważmy na początek, że walka z Historią i świadomością historyczną ma już, jak wspomniałem, ponad stuletnią tradycję! (na Zachodzie, rzecz jasna).

Co więcej (paradoksalnie), można zaryzykować stwierdzenie, że została ona jakby zaprogramowana już u twórców pojęcia ‘historyczności’ (w judeochrześcijańskim znaczeniu).

Jeśli bowiem historia ma się wypełnić – to wówczas nastanie czas posthistoryczny.

Ta tendencja została następnie podtrzymana przez twórców idei historii powszechnej (najgłośniejszymi był tu chyba Kant i Hegel), która się zrealizuje gdy nastanie jakiś idealny ustrój – np. era społeczeństwa obywatelskiego (Kant) bądź ‘Duch’ uzyska samoświadomość (Hegel).

Niedawno znalazł się inny myśliciel Francis Fukuyama, który ogłosił koniec Historii – wobec zwycięstwa, w skali światowej, liberalnej demokracji i rozpowszechnienia się „technologii kapitalistycznej”, będącej efektem min. zachodniego przyrodoznawstwa.

Z drugiej strony mamy walkę z Historią – ale z zupełnie innych pobudek.

5

Oto w oświeceniu, jak wiadomo, podstawowym składnikiem świeckich światopoglądów stała się idea postępu.

Postęp ów rozumiano zarówno w znaczeniu ekonomicznym, jak i etycznym.

Ten drugi wariant zakładał, że ludzkość będzie się doskonalić moralnie.

Jednakże okazało się, że ta nadzieja nie tylko nie ziściła się, ale późniejsze wydarzenia doprowadziły nawet do wzrostu cierpienia i nietolerancji.

Odrzucono więc ideę Historii jako postępu.

Zaczęto natomiast rozumieć tę kategorię jako następstwo zmian – niczym nie uwarunkowanych (ani rozwojem Ducha, Rozumu, ponadindywidualnego Podmiotu utożsamianego z ludzkością, praw, logiki czy, w ogóle, realizacją jakiegoś sensu).

Doprowadziło to, z jednej strony do zajmowania się epokami historycznymi samymi w sobie (wykrywanie jakiejś idei – określającej swoistość danej epoki, jak np. u Burchardta), a z drugiej:”z rozważań historycznych zostaje usunięte wyobrażenie celu dziejów, natomiast wprowadza się pojęcie życia jako strumienia żywiołowych, nie ukierunkowanych przemian [...]

Historia widziana jest jako żywiołowy rozwój czy też ciąg przemian ogarniających całość kultury i życia społecznego.

W tym rozwoju występuje cierpienie jako składnik wszelkich nowatorskich poczynań” (Kuderowicz 1983: 195).

Taką wizję historii preferowała tzw. filozofia życia (Schopenhauer, Dilthey czy Simmel).

Najpełniejszy wyraz znalazła jednakże u F.

Nietzschego, który przekreślił całkowicie wyobrażenia o tzw. sprawiedliwości historycznej i moralnej sensowności dziejów.

W jego próbie budowy zrębów nowej, postchrześcijańskiej cywilizacji wiedza historyczna, jak wspomniałem nie jest zbyt użyteczna.

Dzieje bytu dla niego – to dzieje woli mocy.

Od historii krytycznej domagał się aby akcentowała właśnie ten fakt – jako pewną stałą zasadę: ‘wieczny powrót tego samego’ (niczym nie uwarunkowanego tworzenia przez wolę mocy).

Ów motyw wyzwalania się (emancypacji) spod określonych światopoglądów (który zapoczątkował Nietzsche) towarzyszył refleksji filozoficznej przez cały dwudziesty wiek (począwszy od frankfurtczyków, a skończywszy na francuskim poststrukturaliźmie).

Tacy francuscy historycy i filozofowie, jak Foucault, Lyotard, Derrida, Deleuze czy Baudrillard są nieufni wobec wszelkich całości, systemów, struktur.

Najradykalniejsi z nich (Deleuze i Baudrillard) głoszą hasło wyzwolenia się spod panowania jakiejkolwiek kultury – na rzecz w sumie nieograniczonej autokreacji.

Na cenzurowanym, w związku z tymi nawoływaniami, musi także znaleźć się i historia – jako pewna całość.

U Foucaulta następuje jej „rozdarcie”, a u Deleuza czy Baudrillarda – „rozproszenie” (co faktycznie równa się jej unicestwieniu).

Pamięci historycznej (jej kultywowaniu) nie sprzyja także ogólny charakter ponowoczesnej rzeczywistości.

Z punktu widzenia rzeczonej problematyki można by wskazać na następujące jej cechy, czyli ponowoczesności: 1) we współczesnych społecznościach 6

Zachodu „obumierają” światopoglądy chrześcijańskie, oświeceniowe i modernistyczne (choć te ostatnie, w niektórych praktykach, jeszcze się nieźle mają), 2) Światopoglądy te nie waloryzują już więc (albo robią to w niewielkim stopniu) określonych działań – podejmowanych w innych praktykach ludzkich, 3) W ich miejsce nie pojawiły się nowe światopoglądy – zakładające dwusferową wizję świata i, których wartości byłyby powszechnie respektowane.

Przekonania światopoglądowe uległy prywatyzacji albo zanikły (jest to min. efektem liberalnych demokracji – nieuprzywilejowujących żadnych określonych wielkich narracji).

Zanika tedy praktycznie światopoglądowa sfera kultury, 4) ludzkie działania są teraz bardziej motywowane przez wartości i reguły wywodzące się z praktyk gospodarczych – a zwłaszcza z praktyki konsumpcyjnej.

„Nakłania” ona poszczególne jednostki i grupy do zdobywania i konsumowania nie tylko określonych produktów, towarów czy rzeczy – ale także wiedzy czy wytworów praktyki artystycznej, a nawet (sic!) religijnej, 5) bezpośrednio, owe nowe wartości werbalizuje teraz: praktyka reklamowa – będąca jakby przedłużeniem praktyk gospodarczych, a na pewno ściśle z nimi związana.

To ona „sugeruje” i perswaduje, że sensem życia we współczesnych kulturach Zachodu jest konsumpcja, rozrywka (rozumiana jako szukanie coraz to nowych wrażeń) oraz emancypacja od wszelkich przekonań światopoglądowych, które odciągały ludzi min. od masowej konsumpcji, 6) W konsekwencji, również sfera symboliczna współczesnych kultur zachodnich ulega pewnemu ograniczeniu – następuje i tutaj coraz bardziej zauważalna prywatyzacja wartości i reguł.

Jest to szczególnie widoczne w ramach praktyk: artystycznej, obyczajowej, naukowej (współczesna humanistyka zwłaszcza).

Co więcej, współcześni filozofowie namawiają ludzi do autokreacji (jest to ich forma buntu przeciw totalizującemu charakterowi kultury masowej i popularnej), co tylko wzmacnia tendencje do indywidualnej partycypacji nadawczo- odbiorczej w wyżej wymienionych praktykach, 7) można zaryzykować stwierdzenie, że to właśnie praktyka reklamowa zaczyna być podstawową sferą kultury symbolicznej we współczesnych społeczeństwach Zachodu – będąc podporządkowaną potrzebom praktyk gospodarczych, a zwłaszcza praktyce konsumpcji.

Zresztą, poszczególne praktyki regulowane przez kulturę symboliczną też przyjmują wartości, które wcześniej były zarezerwowane dla praktyk gospodarczych.

Bowiem i w praktyce edukacyjnej czy artystycznej na czoło wysuwają się takie wartości, jak: zysk, skuteczność, konsumpcja czy kult nowości, 8) Kultura Zachodu staje się zatem kulturą bez symboli, kulturą jednowymiarową, związków metonimicznych – określających: jak w okolicznościach praktycznie-uchwytnych osiągać praktycznie uchwytne cele (wartości) za pomocą praktycznie uchwytnych środków czy reguł.

Zatem, wydają się być, że podstawowymi powodami zmniejszenia roli historii i pamięci 7

historycznej mogą być: 1) rezygnacja z respektowania światopoglądów o totalizującym charakterze – konsekwencją czego jest porzucenie wizji świata z historią, 2) walka z uniwersaliami – co pociąga także zanegowanie istnienia takiego ponadjednostkowego bytu jakim jest historia, którą początkowo się rozbija na historie (Foucault) albo rozprasza na indywidualne działania czy akty mowy (Deleuze czy Rorty), 3) nowe wizje kultury jakie się dziś propaguje akcentują, że świata sam w sobie nie posiada Historii – jest ona bowiem (jej idea) tylko konstruktem, 4) co więcej, proponowane nowe formy partycypacji w ponowoczesnych kulturach – polegające na wręcz nieograniczonej autokreacji, przekreślają właściwie możliwość świata z historią, który mógłby ograniczać emancypacyjne dążenia człowieka, 5) wiedza historyczna może być w tym wypadku pre-tekstem do wytworzenia kolejnych tekstów czy opowieści.

Wybór którejś z nich będzie indywidualną sprawą każdej jednostki, która będzie miała możliwość porównania ich ze sobą i zdecydowania się na taką, która wyda się jej najbardziej użyteczną ze względu na cele, jakie sobie stawia (mogą w grę chodzić i inne kryteria, np. estetyczne), 6) współczesny człowiek Zachodu nie chce już być obciążony jakimiś szczególnymi zobowiązaniami wobec przeszłości (nie mówiąc już o jakiejś idei obiektywnej, którą trzeba by realizować), ani też nie widzi większego sensu aby podtrzymywać w ogóle pojęcie przeszłości czy, powiedzmy, linearnego czasu.

Ma do dyspozycji olbrzymie archiwum (świat tekstów), z którego może tworzyć nowe sensy i do tego, generalnie, nie jest mu potrzebny świat z Historią.

Zacytujmy tu pogląd współczesnego teoretyka historii Keitha Jenkinsa:”nadal bowiem istnieje wyraźne oczekiwanie – zwłaszcza wśród postmodernistów – iż skoro nastąpił kres nowoczesności (i kształtowanych przez nią historii), to możemy się spodziewać, że jednym ze składników ponowoczesności będą ponowoczesne historie.

Takie właśnie myślenie kryje się za upartym żądaniem historyków modernistów, by postmoderniści wyjaśnili, jak dokładnie wyglądałaby historia ponowoczesna?

[...]

Lecz dlaczego miałaby ona jakoś wyglądać?

Czemuż miałaby istnieć?

Jeśli bowiem krytyki ponowoczesne pokazały, iż przeszłość może zadowolić każdego, jeśli może ona dostarczyć argumentów na poparcie wszystkiego w ogólności, a więc niczego w szczególności, jeśli w dodatku ponowoczesne sceptycyzmy, relatywizmy oraz pragmatyzmy śmiertelnie osłabiły wiedzę historyczną, wówczas naprawdę powstaje pytanie [...] z jakiej racji w ogóle mamy zaprzątać sobie głowę jakąś historią [...] dlaczego mielibyśmy nadal zajmować się historyzacją jakiejś przeszłości?

Będę więc dowodził, iż równie dobrze możemy zapomnieć o historii i żyć w bogatych imaginariach, które proponują teoretycy ponowoczesności”(Domańska (red.) 2002: 249-251).

Hans Ulrich Gumbrecht dodaje:” twierdzenie, iż można uczyć się od historii straciło 8

moc przekonywania […] uprawomocniające dyskursy o funkcjach historii stały się jedynie skostniałymi rytuałami.

Być może brakowałoby nam ich ozdobnego patosu, gdyby zniknęły z podręczników historii i mów inauguracyjnych; może byłoby nam smutno, gdyby przeszłość przestała być tematem teleturniejów oraz punktem odniesienia niektórych polityków.

Niemniej jednak w sytuacjach praktycznych nikt już nie polega na wiedzy historycznej” (Domańska (red.) 2002: 187).

III W poprzednim fragmencie zostało ukazane zjawisko ucieczki przez ponowoczesność od historii.

Tymczasem, jak się obserwuje współczesną zachodnią rzeczywistość to „rzuca się w oczy” wszechobecność historii.

Jest ona w praktyce politycznej, edukacyjnej, artystycznej, religijnej, programach naukowych, popularnonaukowych oraz pieczołowicie pielęgnowanych muzeach i innych miejscach pamięci.

Co więcej, mamy od pewnego czasu do czynienia ze zjawiskiem walki o pamięć historyczną toczoną w obrębie coraz bardziej spluralizowanych i wielokulturowych społeczeństw państw zachodnich.

W tej więc części zostaną ukazane zasadnicze przejawy obecności pamięci historycznej oraz charakter tych przejawów.

Oczywiście najprostszym wytłumaczeniem tego stanu rzeczy byłoby stwierdzenie, że nie wszyscy przecież żyją w ponowoczesnym świecie (co istotnie ma miejsce).

Niemniej nas tu przede wszystkim interesuje (nie)obecność pamięci historycznej w ponowoczesnych rzeczywistościach i jej uwarunkowania.

I temu aspektowi zostanie poświęcona dalsza część tekstu niniejszego.

Oto najważniejsze jej przejawy: a)rezultaty naszego myślenia o historii przejawiają się poprzez budowanie pomników, nazywanie ulic bohaterami z przeszłości, uznawaniu poszczególnych obiektów za zabytki, symbolice oddziałów wojskowych czy instytucji, wystroju wnętrz i architekturze, b)w dalszym ciągu dużą wagę przywiązujemy do obchodów świąt – np. narodzenia Chrystusa, tzw. rocznic historycznych – np. zburzenia Bastylii czy bitwy grunwaldzkiej, w prawnych zakazach naruszania określonej wizji historii – np. karanie za głoszenie poglądów o nie istnieniu obozów koncentracyjnych w Auschwitz, przepraszamy obce państwa bądź narody za zbrodnie popełnione w dalszej lub bliższej przeszłości2, c)wiedza historyczna stanowi w dalszym ciągu niezbywalny element wszelkich systemów oświatowych i wychowawczych – począwszy od szkolnictwa podstawowego, a skończywszy na poszukiwaniu tzw. rodowodów historycznych różnych instytucji, organizacji czy 2 Są to przykłady zaczerpnięte z książki Marcina Kuli: Krótki raport o użytkowaniu historii, PWN, W-wa,

2004 9

prywatnych osób, d)wiedza i pamięć historyczna stale jest obecna w praktyce artystycznej; dużą popularnością cieszą się powieści historyczne, a zwłaszcza pewna odmiana zwana historiograficzną metapowieścią, w rodzaju: ‘Imię Róży’ Umberto Eco, ‘Niewidzialne Miasta’ Italo Calvino czy ‘Terra Nostra’ Carlosa Fuentesa.

Niezwykła jest popularność filmów rozgrywających się w tzw. świecie z historią.

Tytułem przykladu można tu wskazać ostatnie superprodukcje: ‘Gladiator’, Aleksander’, ‘Troja’, czy nasze’Ogniem i Mieczem.

Historia jest stale obecna w różnego typu produkcjach telewizyjnych.

Swoistym fenomenem jest funkcjonowanie telewizyjnych kanałów tematycznych poświeconych tylko i wyłącznie historii na czele z: Dicovery Civilisation i History, Wreszcie, historia stała się ulubionym tematem gier komputerowych i sieciowych, e)w ostatnich latach mamy do czynienia z pewnym zjawiskiem, które określa się najcześciej stylem retro.

Przejawia się on min. w tym, że tworzy się różnego rodzaju przedmioty (np. instrumenty) według starodawnych receptur i wykonuje się za ich pomocą różnego rodzaju czynności (np. koncerty), toczy się bitwy w strojach z epoki, odtwarza się wystrój np. przedwojennych kafejek, w których serwuje się potrawy przyrządzone według starych przepisów, a odpowiedni nastrój zapewnia muzyka puszczana z patefonu.

Dla jednych wzmiankowane zjawisko jest tylko pewną nową modą, a dla innych może być wyrazem pewnej nostalgii za utraconą przeszłością.

f)Ponowoczesność umożliwia zaistnienie w publicznym dyskursie wielu grupom, które wcześniej były marginalizowane bądź wręcz wykluczane z przestrzeni politycznej (i także innych).

Te grupy chcąc odzyskać czy ukształtować własną tożsamość skierowują wzrok ku przeszłości.

Jednym słowem chcą one mieć własną historię.

Im więc zależy na pielęgnowaniu pamięci i na szukaniu korzeni własnej przeszłości.

Klasycznymi przykładami takich grup są kobiety, mniejszości religijne, etniczne czy seksualne.

Dotychczasowa historiografia – zarówno wydaniu akademickim, jak i podręcznikowym miała charakter eurocentryczny, rasistowski, antykobiecy.

Wychwalała osiągnięcia białych mężczyzn żyjących w różnych epokach, a pomijała wkład kobiet, mniejszości etnicznych, homoseksualistów oraz innych grup prześladowanych lub wyłączonych.

Umacniała w ten sposób rasistowskie i seksualne stereotypy, zamiast pomagać dzieciom i młodzieży w ich przezwyciężaniu (Appleby, Hunt, Jacob 2000: 13).

Historia zatem ma jeszcze sporą rolę do odegrania.

Dla wielu jednostek i grup ma ona decydujące znaczenie, jeśli idzie o ich poczucie własnej podmiotowości.

Stąd:” z perspektywy socjologicznej można by mówić nie o śmierci wielkich narracji, lecz o ich rozmnożeniu, gdyż coraz więcej grup postrzega siebie jako podmioty aktywności historycznej 10

w sferze publicznej.

Na przykład feminizm drugiej fali zainspirował kilka różnych wizji czasu historycznego.

Jedna z jego najbardziej znanych narracji opowiada o rosnącej wolności kobiet.

Inna ważna narracja stanowi wersję mitu Upadku, twierdząc, iż autentyczne doświadczenie kobiecości możemy znaleźć jedynie w kondycji sprzed Upadku (natura, organiczność, faza preedypalna), która poprzedza właściwy ponowoczeności podział na podmiot i przedmiot […]

Mity początku czy wizje utopii mogą wzbudzać radosne poczucie solidarności i tworzyć bądź cementować związki między członkami grup upośledzonych.

Poruszające opowieści mogą przyczynić się do wywołania zmian społecznych”( Domańska (red) 2002: 296-297).

IV Pora na podsumowanie.

We współczesnych społecznościach Zachodu dominują wartości ponowoczesne.

W ponowoczesnych rzeczywistościach ludzka energia skupia się na permanentnej konsumpcji (masowej bądź zindywidualizowanej).

Większość poszczególnych grup społecznych respektuje zasady liberalnej demokracji i reguły wolnego rynku (i to nie tylko w praktyce gospodarczej).

Nie pojawiają się żadne poważniejsze alternatywy.

Nie ma więc poważnych sił, które by dążyły do zmiany status quo.

Współczesna nauka i filozofia przekonują nas, że żyjemy w rzeczywistości postmetafizycznej, jednowymiarowej, związków metonimicznych – żeby poprzestać na tych najczęściej stosowanych określeniach.

Zaniknęły respektowane w skali masowej światopoglądy, ideologie, systemy religijne.

Ludzie zdają się żyć w „wiecznej” teraźniejszości”.

Jako styl życia propaguje się, obok wspomnianej konsumcji czy poszukiwania nowych wrażeń, także autokreację: wobec dominujących form kulturowych.

Historia, jako składnik wielkich narracji (religijnych i świeckich) podzieliła/dzieli ich los.

Nie waloryzuje już ona żadnych poważniejszych działań (grupowych i indywidualnych).

Współczesne państwa Zachodu przestały ingerować w wybory światopoglądowe obywateli czy konsumentów.

Nie propaguje się więc także jednej wizji historii i pamięci historycznej (wpływ na to ma także osłabienie w ostatnich dekadach roli samego państwa).

Historia i pamięć ulegają relatywizacji, pluralizacji i „prywatyzacji”.

Dodatkowo owe zjawiska wzmacnia tworząca się na naszych oczach tzw. Inteligentna Rzeczywistość – bedąca wytworem XX wiecznych technologii elektroniczno-telekomunikacyjno-cybernetyczno- informatycznych oraz inżynierii genetycznej.

Ów świat ze swej niejako natury funkcjonuje poza czasem i przestrzenią.

Zatem bywalcy ponowoczesnych światów, jak i Inteligentnej 11

Rzeczywistości nie czują się ukształtowani przez Historię, nie są zmuszeni do realizacji jakiś wielkich idei – więc nie pamiętają!

Historia jednakże ciągle gdzieś „migocze”: jako składnik tożsamości wczorajszych zmarginalizowanych czy wykluczonych.

Nade wszystko jednak historia i pamięć zostały wciągnięte w logikę funkcjonowania liberalnego społeczeństwa i reguł wolnego rynku.

Na pamięci można zarobić.

Stała się ona elementem marketingu gospodarczego czy politycznego (spektakularnym tego przykładem może być projekt stworzenia makiety obozu zagłady w Tarnowie dla turystów).

Obchodzenie rocznic jakiś wydarzeń skonwencjonalizowało się.

Stało się także elementem konsumpcji, rozrywki i karnawału.

Paradoksalnie, Inteligentna Rzeczywistość, z kolei, umożliwia (poprzez swe potężne bazy danych) zachowanie praktycznie całego dziedzictwa ludzkości – we wszystkich jego wymiarach.

Jednakże owo dziedzictwo jest „miksowane” przez uczestników tej rzeczywistości.

Przejawia się to w różnego rodzajach filmach (np. Matrix czy Gwiezdne Wojny), grach komputerowych, sieciowych.

Niezależnie od tego każdy może sobie teraz układać własne historie (jako elementy ponowoczesnych ‘imaginariów’) – jak to proponują min. wzmiankowani wyżej: Jenkins i Rorty.

Literatura: 1.

Appleby Joyce, Hunt Lynn, Jacob Margaret, 2000, Powiedzieć prawdę o historii, Warszawa, 2.

Aries Philippe, 1996, Czas Historii, Gdańsk, 3.

Domańska Ewa, 2002, Pamięć, Etyka i Historia, Poznań, 4.

Eliade Mircea, 1970, Sacrum, mit, historia, Warszawa, 5.

Elidae Mircea, 1998, Aspekty Mitu, Warszawa, 6.

Grabski Andrzej, Feliks, 2003, Dzieje Historiografii, Poznań, 7.

Kuderowicz Jerzy, 1983, Filozofia Dziejów, Warszawa, 8.

Topolski Jerzy, 1976, Świat bez historii, Warszawa, 9.

12

13


text:
Czasopisma polskie do r. 1830.

Znajdujący się w bibljotece Jagiellońskiej w Krakowie rękopis pod tyt.

Relationes publicae.... z wiadomościami politycznemi z różnych krajów od r. 1568 do 1573 przekonywa, że już w w.

XVI istniał w Polsce zwyczaj udzielania sobie tego rodzaju nowin i donoszenia o wypadkach i zdarzeniach, zaszłych w różnych częściach kraju.

Magnaci, w następnych czasach biorący udział w życiu publicznem, posiadali swoich korespondentów (najczęściej księży jezuitów lub pijarów) w głównych miastach kraju i sąsiednich stolicach, którzy za zapłatę (wynoszącą około 100 dukatów rocznie) zbierali wszelkie nowiny polityczne i opisywali wydarzenia.

Nietylko panowie, ale i magistraty większych miast odbierały takie gazety pisane, które chciwie czytano i przepisywano sobie, bo zawierały zwykle mnóstwo wiadomości o intrygach i skandalach, których w druku starannie wówczas unikano.

To też prawie do końca bytu Rzplitej istniała w Polsce obszerna literatura gazet pisanych niezależnie od drukowanych.

Innego rodzaju były od czasów Batorego drukowane: Listy, Nowiny, Relacje, Opisy i t.

p., wychodzące w Krakowie i w obozach, gdzie królowie i hetmani miewali podróżne drukarnie.

Takie opisy współczesnych wypadków, a niekiedy pieśni i wiersze w obozach składane, rzadko nad arkusz obszerniejsze, dziś do białych kruków należące, bo przez nikogo nie zachowywane, były poprzednikami stałych czasopism.

Liczba ich w swoim czasie była znaczna, a wymienił niektóre Wiszniewski w „Historyi literatury" (t. VIII str. 45); Maciejowski w „Piśmiennictwie polskiem" (t. II str. 677); Wojcicki w „Bibliotece starożytnych pisarzów"; Szajnocha w „Bibliotece naukowego zakładu Ossolińskich" r. 1848 t. II str. 206; Siarczyński w „Obrazie wieku Zygmunta III" (t.

I str. 180 i 320).

Wychodziło ich najwięcej za Zygmunta III i Władysława IV nietylko w Krakowie i z obozów, lecz i po innych miastach Rzplitej.

Dopiero za Jana Kazimierza pierwszy raz zjawiła się próba właściwego czasopisma, gdy od 3 stycznia 1661 r. zaczął wychodzić tygodniowo w Krakowie „Merkurjusz polski".

Od owego to czasu do r. 1830 czyli w ciągu lat 170 - ukazało się ogółem przeszło 320 czasopism polskich lub w języku łacińskim, które poniżej w porządku alfabetycznym wymieniamy: 1) Acta litteraria Regni Poloniae M. D. Lithuaniae, wydawał po łacinie Mitzler przez 2 lata (1755 - 1757 w Warszawie, 4 zeszyty na rok), pomieszczając w nich rozbiory i doniesienia dzieł nowych, życiorysy sławnych Polaków i rozprawki z nauk przyrodzonych; 2) Acta Societatis Jablonovianae, 1767; 1771 - 1839; 3) Acta instit.

clinici Univ.

Vilnen.

Wilno i Berlin, 1804 - 12, roczników VI, pod red. Franka; 4) Addytament do Gazet ob.

Kurjer Polski 1759 - 60; 5) Almanach lubelski, Warszawa 1815 - 16, tomów 2, wyd.

Urmowski; 6) Annales Juris

prudentiae, Lwów 1810 - 11, red. Rosberski; 7) Astrea, pamiętnik narodowy, Warszawa 1821 - 25, w zeszytach 2 razy na miesiąc, wyszło tomów 5, redagował Grzymała, poświęcając pismo literaturze, poezyi, sztukom pięknym i historyi; 8) Awizy różne cudzoziemskie z poczty i extraordynaryjne z Krakowa 1686 - 1699, wydawał je jakiś profesor akademii za przywilejem królewskim, t. j. mający wyłączne do tego prawo, przy ulicy św. Anny, w kamienicy pod Czarnym orłem.

Były to kartki luźne, osobne z wiadomościami krajowemi, a osobne z zagranicznemi.

Krajowe były starannie podawane i są nadzwyczaj ciekawe; jeżeli wiadomości zagranicznych brakowało, to redaktor donosił, że niemasz żadnych ciekawości.

Od nowego 1700 r. zmieniły Awizy swój tytuł na Gazety.

W w.

XVII wychodziły także: Awizy gdańskie, grodzieńskie, z Brześcia, ze Lwowa, z Warszawy, z pod Rygi i. t.

d.; 9) Awizki czyli doniesienia tygodniowe, Warszawa 1786, wyd.

Dufour; 10) Biblioteka fizyko-ekonomiczna, Warszawa 1788, tomów 4; 11) Biblioteka warszawska literatury zagranicznej i narodowej, zawierająca w sobie między innemi wiadomości statystyczne, tudzież o wzroście przemysłu krajowego i t.

d., nakładem i drukiem Groella, Warszawa 1788, tomów 3, z których ostatni zatytułowany Dziennik warszawski, bo widocznie pod tym tytułem pismo miało dalej wychodzić; 12) Biblioteka geograficzna, tomów 12, Wrocław 1808; 13) Biblioteka handlowa, pismo zeszytowe, wydawał Kazimierz Kontrym w Warszawie 1829 - 30; 14) Biblioteka klassyków łacińskich, wyszło we Wrocławiu od r. 1806

do 1839 t.

6.

15) Biblioteka Naukowego Zakł.

Imienia Ossolińskich, Lwów 1828 - 48; 16) Biblioteka polska, pamiętnik poświęcony umiejętnościom, historyi, literaturze i rzeczom krajowym, numerami dwa razy na miesiąc pod redakcją Fr. Sal.

Dmochowskiego, wyszło tomów 7 w latach 1825 - 27.

W niej to Dmochowski wydrukował głośny artykuł „Pierwszy pogląd na utwory nowej szkoły poezyi naszej", w którym przyznał im wartość, a nawet ku oburzeniu starszych literatów wyżej stawił nad płody szkoły klas., dopominając się jednak o zachowanie klasycznej poprawności stylu i karcąc surowo miernych naśladowców Mickiewicza.

Ważne są także w niej zapiski bibljograficzne Chyliczkowskiego; 17) Biblioteka romansów, powieści, Warszawa 1820 - 26, pod redakcją W. Maleckiej; 18) Biblioteka romansów nowych, tomów 17, Warszawa 1830, pod red. F. S. Dmochowskiego; 19) Polnische Bibliothek, Danzig 1718, zeszytów 10, wydanych przez Lengnicha; 20) Polnische Bibliothek, Warszawa 1787 - 8, zeszytów 9, wydanych przez Steinera; 21) Bronisława czyli pamiętnik Polek, Warszawa 1822 r., wyszły 4 numery pod redakcją Małeckiej, pismo wznowione jeszcze r. 1827; 22) Bałamut petersburski, pismo humorystyczne, wychodziło w Petersburgu od r. 1830 - 1835 pod redakcją Bułharyna, Rogalskiego Adama, Sękowskiego Józefa i Konarskiego Michała; 23) Courrier de Pologne, 1776 - 79; 24) Ćwiczenia naukowe, Warszawa 1818, pod red

. Skomorowskiego; 25) Codziennik polski, polityce, rolnictwu, handlowi i przemysłowi poświęcony, Warszawa 1823, pod red. Maleckiego; 26) Ceres czyli dziennik rolniczy, Warszawa 1823 - 25, pod red. Bogumiła Flatta; 27) Chwile spoczynku, dziennik mód, Warszawa 1827; 28) Co tydzień, Poznań 1798, pod red. arcybiskupa Ignacego Krasickiego; 29) Co kto lubi, Warszawa 1824, tomów 3, pod red. Hil.

Zalewskiego; 30) Czasopis księgozbioru im. Ossolińskich, 1828 - 34; 31) Dodatek do Gazety Korrespondenta, Warszawa 1800 - 1810; 32) Dodatek rolniczo-przemysłowy i handlowy do Gazety Poznańskiej, Poznań 1806; 33) Dodatek urzędowy do Gazety lwowskiej, Lwów 1811 - 61; 34) Dekada polska, dziennik polityczny i literacki pod red. Heltmanna, Piątkiewicza i Bronikowskiego, Warszawa 1821; 35) Dzienne doniesienia, Warszawa 1807, dwa razy w tydzień; 36) Doniesienia obozowe, z czasów Władysława IV; 37) Dostrzegacz nadwiślański, Warsz.

1823 - 24, pismo wydawane w dwuch językach, polskim i żydowskim przez starozak.

Eisenbauma; 38) Dostrzegacz ekonomiczny i polityczny lubelski, Lublin 1816; 39) Dekameron polski, pismo literacko-polityczne, nie bez zalety, wydane w 3 tomach r. 1830 przez J. K. Ordyńca; 40) Dziedzilja, Płock 1824, red. Zdziarski; 41) Dzieje dobroczynności krajowej i zagranicznej z wiadomościami ku wydoskonaleniu jej służącemi, Wilno 1820 -1824, pod redakcją Kazim.

Kontryma, ks. Mich.

Olszewskiego, Mik.

Malinowskiego, Leona Rogalskiego, Chlebowskiego, Marcinowskiego i Ant.

Ed. Odyńca.

Pismo to pomieszczało doskonałe rozprawy historyczne i dzieje zakł. dobroczynnych w byłej Rzplitej; 42) Dziennik damski, (tygodnik), Warszawa 1830; 43) Dziennik departamentowy krakowski, Kraków 1812 -16; 44) Dziennik departamentowy łomżyński, 1812; 45) Dziennik departamentowy warszawski, 1814 - 16, pod red. Kurzewskiego; 46) Dziennik dla dzieci, Warszawa 1830, pod redak.

Chrzanowskiego i Jachowicza; 47) Dziennik doniesień, przy Gońcu Krakowskim, Kraków 1829; 48) Dziennik ekonomiczny zamojski, Zamość 1803 - 4; 49) Dziennik gospodarczo-rolniczy, Warszawa 1812; 50) Dziennik gospodarski krakowski, 1806 - 7; 51) Dziennik handlowy i ekonomiczny, Warszawa 1786 - 93, tomów 10 (w roku 1793 miał tytuł: „Dziennik rolniczo-ekonomiczny handlowy").

W r. 1786 zawiązane w Warszawie Towarzystwo handlowe, ze znakomitych ludzi złożone, poczęło wydawać to czasopismo miesięcznymi poszytami p. t.

„Dziennik handlowy, zawierający w sobie wszystkie okoliczności czyli ogniwa całego łańcucha handlu polskiego".

Pismo to szczególnie protegowane i hojnych mające prenumeratorów, po rozwiązaniu się rzeczonego Towarzystwa wychodziło nakładem redaktora Podleskiego.

Dziennik jak na swoje czasy był wyborny, a pomieszczał między innemi i rozprawy pisane przez Tad.

Czackiego; 52) Dziennik Konfederacyi generalnej Królestwa Polskiego, Warszawa 1812, red. Krępowiecki; 53) Dziennik medycyny, chirurgii i farmacyi (Wilno 1822 - 30) był kontynuacją Pamiętnika farmaceutycznego, przez Towarz. lekarskie wileńskie wydawany; 54) Dziennik Nadwiślański, pod red. Krępowieckiego wychodził w Warszawie r. 1822; 55) Dziennik obwieszczeń rząd.

i pryw.

dla Król.

Pols., Warszawa 1827 - 28; 56) Dziennik ogrodniczy wychodził kwartalnie w Krak.

r. 1829 pod red. Stan.

hr. Wodzickiego; 57) Dziennik patryotyczny polityków, którego wyszło tomów 12 pod red. Onyszkiewicza i Marcinkiewicza we Lwowie 1792 - 97; 58) Dziennik podróży lądowych i morskich, Warszawa 1824, tomów 4; 59) Dziennik powstania narodu, wychodził w Warszawie od września do października r. 1794; 60) Dziennik powszechny krajowy, Warsz.

1828 - 37; 61) Dziennik praw Xięstwa warszawskiego, Warsz.

1808 - 12; 62) Dziennik praw Król.

Polsk., od 1816 - 70; 63) Dziennik praw wolnego miasta Krakowa, 1816 - 47; 64) Dziennik praw tyczących się nominacyi urzędników, Warszawa 1809 r.; 65) Dziennik rozporządzeń rządowych wolnego, niepodległego i ściśle neutralnego m.

Krakowa, 1816 - 26; 06) Dziennik rządowy woln. m.

Krakowa i jego okręgu, 1816 - 21; 67) Dziennik rządowy Rzplitej Krakowskiej, 1822; 68) Dziennik Towarzystwa królewskiego rolniczego, Warszawa 1812; 69) Dziennik uniwersalny i rozmaite wiadomości, 1793 lub 1794; 70) Dziennik urzędowy Departamentu Opolskiego, Opole 1816 - 38; 71) Dziennik urzędowy Województwa Augustowskiego od r. 1817, a następnie gubernii Augustows. do r. 1865; 72) Dziennik urzędowy wojew.

Kaliskiego od r. 1816; 73) Dziennik urzędowy wojew.

Krakowskiego, 1819 - 1838; 74) Dziennik urzędowy wojew.

Lubelskiego, 1818 - 38; 75) Dziennik urzędowy wojew.

Mazowieckiego, 1818 - 38, później gubernii Mazow.; 76) Dziennik urzędowy wojew.

Płockiego, 1817 - 38; 77) Dziennik urzędowy wojew.

Podlaskiego, Siedlce 1818 - 38, później od r. 1839 gub.

Podlaskiej; 78) Dziennik urzędowy wojew.

Sandomierskiego, od 1818 - 38, a od r. 1839 gub.

Sandomierskiej; 79) Dziennik warszawski; taki tytuł nosi wydany r. 1788 trzeci tom ówczesnej „Biblioteki warszawskiej"; 80) Dziennik warszawski, założony przez Mich.

Podczaszyńskiego od maja 1825, starannie redagowany przez Ordyńca i Mochnackiego.

Wyszło 8 tomów do r. 1830, zawierających między innemi ważne rozprawy o literaturze i filozofii Mochnackiego, dzieje bibljotek przez J. Lelewela i t.

d.; 81) Dziennik wielkopolski, wychodził w Kaliszu od grudnia 1830 do czerwca roku następnego; 82) Dziennik zdrowia, Warszawa 1801 - 2; 83) Dziennik wileński, zał. r. 1805 przez ks. Stan.

Jundziłła, Jędrzeja Śniadeckiego i Józ.

Kossakowskiego, wychodził 2 lata, a potem od r. 1815 - 30 wychodziło po kilka tomów rocznie, tak że komplet obejmuje ogółem t.

64 z treścią pierwszorzędnej doniosłości dla owej epoki; 84) Domownik, pismo redagowane w Warszawie przez Wandę Malecką od 3 maja 1818 do 1 maja 1820, ale dla braku funduszów nie drukowane, tylko obiegające w rękopiśmie; 85) Feriae Varsavienses, Warszawa 1818 - 20; 86) Flora, rocznik damski na r. 1821, wydany w Warsz. przez Godebskiego; 87) Flora polska, czyli rozrywki przyjemne i pożyt.; 88) Gazeta, Warsz.

1700 - 2; 89) Gazeta codzienna, narodowa i obca, Warszawa 1818 - 19; 89a) Gazeta grodzieńska, podług Sobieszczańskiego już od r. 1775, a podług Estreichera w latach 1779 - 80, wyd.

A. Tyzenhauz; 90) Gazeta korespondenta warszawskiego i zagranicznego, Warszawa 1792 - 1831, od 1818 do 1829 z dodatkiem liter.ackim p. t.

Rozmaitosci; 91) Gazeta krajowa, (później: Gazeta wolna warszawska, później Gazeta warszawska, 1794, pod red. Włodka, Dmochowskiego i F. X. Lesznowskiego; 92) Gazeta krakowska, 1794 - 1849; 93) Gazeta literacka wileńska, 1806; 94) Gazeta literacka, która wychodziła tygodniowo w Warszawie, 1821 - 20, pod red. Chłędowskiego; 95) Gazeta litewska, Wilno 1804; 96) Gazeta lwowska, 1811 - 71; 97) Gazeta polska, Mińsk lit.

1812; 97a) Gazeta narodowa i obca, Warszawa, 1791 do 4 sierp.

1792 pod red. Mostowskiego, Niemcewicza i Weissenhofa (ustała z rozkazu konfederacyi Targowickiej); 98) Gazeta narodowa wileńska, za rozkazem najw.

Rady, Wilno 1794; 99) Gazeta obywatelska i patryotyczna warszawska, Warszawa 1794; 100) Gazeta ogrodnicza, Lwów 1830; 101) Gazeta polska, Warszawa 1826 - 31; 102) Gazeta powszechna literacka, Wilno 1806; 103) Gazeta Prus południowych, 1794 - 1806; 104) Gazeta poznańska, 1806-15 (przeobrażona r. 1806 z Gazety Prus południowych); 105) Gazeta Wiel.

Ks. Poznańskiego, od 1815; 106) Gazeta rządowa, Warszawa 1794 i później pod tymże tytułem w r. 1807; 107) Gazeta warszawska, pierwotnie p. t.

Wiadomości warszawskie zaczęła wychodzić

w r. 1774, obchodziła stuletni jubileusz swego istnienia w r. 1874; 108) Gazeta wiejska, 1817 - 19; 109) Gazette deVarsovie, 1758 - 64; potem 1791 - 2 i w r. 1807; 110) Gazety, Kraków 1700 - 2; 111) Gazety polskie i Gazety cudzoziemskie, 1734 - 36; 112) Gazety wileńskie wychodziły w różnych latach od r. 1761 - 94; 113) Gębacz, Wilno 1822; 114) Goniec krakowski, dziennik polityczny, historyczny i literacki 1828 - 31, w r. 1830 dodawano tygodnik Wanda; 115) Goniec lubelski, Lublin 1830-31; 116) Goniec płocki, Płock 1830 - 31; 117) Haliczanin, Lwów 1830, tomów 2, red. Chłędowski; 118) Inwalid ruski, wychodził po polsku w Petersburgu od r.

1817 - 22 w drukarni Głównego sztabu Jego Cesarskiej Mości pod red. Markianowicza; 119) Izys polska, Warszawa 1820 - 28, pod red. Korwina, Lelowskiego i Mochnackiego, wyszło tomów 18; 120) Journal littéraire, Varsovie 1735 - 53 i w roku 1760; 121) Journal Littéraire de Pologne, Varsovie 1754; 122) Journal Littéraire de Varsovie, 1777 - 78; 123) Journal polonais, Varsovie 1770 (miesięcznik); 124) Journal de Varsovie, 1807 - 8; 125) Jutrzenka, Rocznik poezyi, Warszawa 1824 - 25; 126) Krakowskie Kointelligencye, Kraków od sierpnia 1769; 127) Kolęda krakowska (z kalendarzykiem), 1759 - 77; 128) Kolęda warszawska (z kalendarzykiem), 1753 - 93 i 1827 - 28; 129) Kolumb.

Pamiętnik opisom podróży poświęcony.

Warszawa 1828 - 29, tomów 8; 130) Korespondencya bankowa, pomagająca kredytorom, Warsz.

1793 - 94; 131) Korespondent warszawski, Warsz.

1792; 132) Korespondent krajowy i zagraniczny, w r. 1793, a w r. 1794 od Nr 36 Korespondent narodowy i zagraniczny, następnie w latach 1795 - 97: Koresp. warszaw.

i zagraniczny, a od r. 1798 do 1828, t. j. przez lat 30: Gazeta Korespondenta warszaw.

i zagranicznego; 133) Kronika, Warszawa 1819; 134) Kronika codzienna, Kraków 1823; 135) Kronika literatury polskiej (przy Gaz.

Polskiej), Warszawa 1828; 135a) Kurjer cudzoziemski, Warszawa 1735; 136) Kurjer krakowski, płci pięknej i literaturze poświęcony, Kraków 1827; 137) Kurjer litewski, Wilno 1759 - 1831.

Dodawano osobno „Wiadomości literackie" (1760 - 63), „Wiad.

cudzoziemskie" (1762), „Gazety wileńskie" (1761 - 64); 138) Kurjer lubelski, Lublin 1830 - 31; 139) Kurjer dla płci pięknej, Warszawa 1823; 140) Kurjer polski, Warszawa 1729 - 90, wychodził zatem przez lat 70 z różnymi dodatkami, np. Supplement do Gazet polskich, Addytament do Gazety, Uprzywilejowane wiadomości z cudzych krajów; 141) Kurjer polski (codzienny), Warszawa 1829 - 31, pod red. Mochnackiego, Żukowskiego, Majewskiego, Józ.

Hubego; 142) Kurjer extraordynaryjny warszawski, 1760; 143) Kurjer warszawski, 1761 - 64, z różnymi dodatkami, w roku 1765 zmienił tytuł na „Wiadomości warszawskie"; 144) Kurjer warszawski, od r. 1821 (dotąd istniejący); 145) Krakus, Kraków 1822 - 23; 146) Lech, dziennik polski poświęcony literaturze, dziejom ojczystym i współczesnym, Warszawa 1822 - 23; 147) Listy literackie, Warszawa 1807; 148) Listy litewskie, 1812, wyszło nrów 12 pisanych przez Niemcewicza; 149) Lwowskie tygodniowe wiadomości, 1786; 150) Dwanaście Łokci śmiechu, (miesięcznik humorystyczny), Warszawa 1792; 151) Magazyn anegdotów, Warszawa 1786 - 87, tomów IV; 152) Magazyn literatury polskiej, Gdańsk i Piotrków 1805; 153) Magazyn warszawski pięknych nauk, Warszawa 1784 - 85,

tomów 8; 154) Magazyn wesołych i moralnych zabaw, Wilno 1812; 155) Melitele (noworocznik Ant.

Edw.

Odyńca, wydany w Warszawie roku 1829 i w Lipsku r. 1837); 156) Mercurius Polonicus, Lechiopoli 1697 - 98; 157) Merkuryusz polski ordynaryjny, Kraków (później Warszawa) od 3 stycznia 1661 wydawał Al. Gorczyn i Merkuryusz polski extraordynaryjny, Kraków 1661, tenże Gorczyn; 158) Merkuryusz historyczny i polityczny, Warszawa 1736 - 37, tomów 12; 159) Merkury, dziennik polityczny, handlowy i literacki, Warszawa 1830 - 31; 160) Miesięcznik połocki, Połock 1818; 161) Miesięcznik warszawski (litografowany), Warszawa 1818; 162) Miscellanea Cracoviensia, Kraków 1814 - 15 i 1829, red. J. S. Bandtkie; 163) Momus, Warszawa 1820, tomów 3, pisał genjalny aktor polski Aloizy Żółkowski.

Żółkowski wydawał najprzód „Gazetę pisaną", t. j. krążącą tylko w odpisach (1711 - 19), następnie skłoniony przez wydawców „Tygodnika warszawskiego", przemienił ją w „Momusa", wychodzącego co tydzień i dołączanego do „Tygodnika"; 164) Monitor warszawski, Warsz.

1765 - 84, red. ks. Bohomolec; 165) Monitor różnych ciekawości, Kraków 1795, red. J. Przybylski; 166) Monitor, Warsz.

1824 - 28; 167) Motyl, pismo perjodyczne tygodniowe z rycinami, Warsz.

1828 - 31 (od maja 1829 r.

„Motyl" zmienił swój tytuł na „Tygodnik"), wydawcą był książę Lubecki; 168) Mrówka poznańska, Poznań, 1821 - 22; 169) Mucha warszawska, Warsz.

1822; 170) Muza nadwiślańska, dzieło poświęcone pięknej literaturze, Kraków 1823; 171) Muzeum małe dla pilnych dzieci, Warszawa 1830; 172) Novalia ordinaria sive relationes novalium, Warszawa 1646; 173) Nowiny polskie, Warszawa 1729; 174) Nowiny (luźno wydawane w Krakowie) w latach: 1557 - 1645; 175) Nowiny lubelskie, Lublin 1567; 176) Nowiny pewne z Rakuz, Kraków 1620; 177) Nowe wiadomości ekonomiczne i uczone, Warszawa 1758 - 60; 178) Nowy pamiętnik warszawski, Warszawa 1801 - 1805; 179) Orzeł biały, Warszawa 1819 - 20, tomów 13; 180) Pamiętnik farmaceutyczno-chirurgiczny, Wilno 1820 - 21; 181) Pamiętnik fizycznych, matematycznych i statystycznych umiejętności, z zastosowaniem do przemysłu, Warszawa 1830; 182) Pamiętnik galicyjski, Lwów 1821; 183)

Pamiętnik gospodarczy i naukowy lubelski, Lublin 1817; 184) Pamiętnik historyczno-polityczny, ekonomiczny, przypadkowy, ustaw, osób, miejsc i pism (miesięcznik, tomów 21), Warszawa 1782 - 92 (ustał z rozkazu Konfederacji targowickiej); 185) Pamiętnik historyczno-polityczny, Warszawa 1795; 186) Pamiętnik krakowski nauk i sztuk pięknych, 1830; 187) Pamiętnik lekarski, Warszawa 1828 - 30, 188) Pamiętnik lwowski, Lwów 1816; 189) Pamiętnik magnetyczny wileński, Wilno 1816 - 18 i 1826- 28; 190) Pamiętnik dla młodzieży polskiej, Warszawa 1830; 191) Pamiętnik naukowy (dalszy ciąg „Ćwiczeń"), Warsz.

1819 - 22; 192) Pamiętnik dla płci pięknej, Warsz.

1830; 193) Pamiętnik pierwszy, Warszawa 1772; 194) Pamiętnik rolniczy warszawski, 1817; 195) Pamiętnik sandomierski, Warszawa 1829 - 30, tomów 2, red. Ujazdowski; 196) Pamiętnik umiejętności sztuk i nauk, Warszawa 1824 - 26; 197) Pamiętnik warszawski, 1809; 198) Pamiętnik warszawski, czyli Dziennik nauk i umiejętności, Warsz.

1815 - 21, tomów 21; 199) Nowy pamiętnik warszawski, 1801 - 5; 200) Pamiętnik warszawski, 1822 - 23, red. Brodziński, Skarbek, Skrodzki; 201) Pamiętnik warszawski umiejętności czystych i stosowanych, 1829 - 30; 202) Pamiętnik warszawski umiejętności moralnych i literatury; 203) Pamiętnik zagraniczny, naukowy, historyczny i polityczny, Warsz.

1816; 204) Pamiętnik zagraniczny, Warsz.

1822; 205) Pamiętniki Towarzystwa lekarskiego wileńskiego, Wilno 1818 - 1821; 206) Pamiętniki woźnego cenzury, Warsz.

1830, Nrów 17; 207) Pasztet nie z truflami, ale z facecyjami, Warsz.

1822, Nrów 7; 208) Pątnik narodowy, Lwów 1827; 209) Patryjota polski, kartki tygodniowe zawierający, Warsz.

1761 - 63(?); 210) Piast, czyli Pamiętnik technologiczny, Warsz.

1829 - 34; 211) Pielgrzym nadwiślański, Warsz.

1822 - 23; 212) Pielgrzym polski, Lwów 1822 - 23; 213) Pielgrzym z Tęczyna, Kraków 1823; 214) Pismo miesięczne poznańskie, Poznań 1823; 215) Pismo miesięczne Prus południowych, 1802 - 1806; 216) Pismo perjodyczne korrespondenta, Warsz.

1794; 217) Pismo tygodniowe o stanie politycznym, Warsz.

1772; 218) Pismo tygodniowe medyczne, Grodno 1792; 219) Pismo uwiadamiające Galicyi, Lwów 1783 - 84; 220) Polak patryjota, dzieło nowe perjodyczne Towarzystwa uczonych (pamiętnik gospodarczo-polityczny), Warsz.

1785; 221) Polichymnia, Lwów 1827; 222) Posiedzenie publiczne uniwersytetu warszawskiego, 1818 - 29; 223) Potpouri (ciąg dalszy Momusa), Warsz.

1821 - 23, pisał Żółkowski; 224) Powieści i romanse z dzieł celniejszych, Wilno 1827 - 29; 225) Primitiae phisico-medicae, Leszno i Celichów 1751 - 53; 226) Przewodnik polski, Warsz.

1829; 227) Przewodnik warszawski (tygodnik), 1788 - 92; 228) Przyjaciel ludu, dzieło perjodyczne, Warsz.

1794; 229) Przywil.(owane) wiadom.(ości) z cudzych krajów, 1730; 230) Pszczoła polska, Lwów 1820; 231) Pszczółka krakowska, Kraków 1819 - 22; 232) Pszczółka polska, Kraków 1823; 233) Pustelnik z Krakowskiego przedmieścia, Warsz.

1818; 234) Pustelnik z ulicy Pikadylli, Warsz.

1822 - 23; 235) Relacje z lat: 1620 - 1769, drukowane przeważnie w Warszawie i Krakowie; 236) Relata refero, Gazeta polska (tygodnik), Warsz.

1729; 237) Rocznik instytutów religijnych i edukacyjnych, Warsz.

1824 - 30; 238) Rocznik ogrodniczy, Wilno 1830 - 44, Strumiłły; 239) Rocznik teatru polskiego we Lwowie, 1814 - 17, 1822 - 23, 1845 - 54; 240) Rocznik teatru narodowego warszawskiego, Warsz.

1809 - 17 i w Poznaniu 1816 (także p. t.

Kalendarz teatralny 1780 r. wydany przez ks. Ad. Czartoryskiego); 241) Rocznik Towarz. dobr., Warsz.

1816; 242) Rocznik Towarz. dobr., Kraków od r. 1816....; 243) Rocznik Tow. naukowego krak. od r. 1817....; 244) Rocznik wojskowy Królestwa Polsk., Warsz.

1817 - 30; 245) Rocznik Tow. ekonomicz.

Prus połudn., Poznań 1806; 246) Rocznik Tow. warsz.

Przyjaciół nauk, Warszawa 1807 - 30, tomów 21; 247) Rocznik (czy Rok) fizyczno-moralny, Warsz.

1792 - 93; 248) Rozmaitości (dodawane do Gazety Lwowskiej) od r. 1817; 249) Rozmaitości (dodawane do Gazety korespondenta warszawskiego) 1818 - 27; 250) Rozmaitości naukowe, Kraków 1828 - 29; 251) Rozmaitości ofiarowane dziatkom, Warszawa 1828 - 29; 252) Rozmaitości warszawskie, Warsz.

1828; 253) Rozmowy w ciekawych i potrzebnych, w filozoficznych i politycznych materjach, w Kolleg.

Nobilium War.

Schol.

Piar miane, Warsz.

1760 - 62; 254) Rozmowy o leśnictwie, Warsz.

1821; 255) Rozrywki dla dzieci, Warsz.

1824 - 28, tomów 10, pod red. Tańskiej (Hofmanowej); 256) Rozrywki dla dobrych dzieci, Warsz.

1829, red. Malecka; 257); Rozrywki literackie prozą i wierszem, Poznań 1824 - 25; 258) Rozrywki przyjemne i pożyteczne, Kraków 1826 - 27; 259) Sarmatka, pismo dla Polek, Warsz.

1830; 260) Seryjarz posłów i projektów do prawa na sejm grodzieński, Warsz.

1784 - 85 (miesięcznik prawa politycznego); 261) Skarbiec dla dzieci (miesięcznik), Puławy 1830; 262) Sławianin, tygodnik dla rzemiosł, Warsz.

1829 - 30; 263) Śmieszek, Warsz.

1827, tomów 4; 264) Suplement do gazet wileńskich, Wilno 1761; 265) Sybilla nadwiślańska, Warszawa 1821, Grzymała; 266) Sybilla sarmacka wskrzeszona, Warsz.

1830, Grzymała; 267) Sylwan, Warsz.

1820 - 46, tomów 21; 268) Teatr rozmaitości, Warsz.

1830; 269) Teatr wileński, 1828; 270) Telegraf (polityczny), Kraków 1821 (dodatek do Pszczółki kr.); 271) Themis polska, Warsz.

1828 - 30, tomów 8, Hube; 272) Tygodnik dla dzieci, Warsz.

1829; 273) Tygodnik muzyczny (pod red. Kurpińskiego), Warsz.

1821; 274) Tygodnik petersburski, Petersburg 1830 - 58, red. Parczewski i Przecławski; 275) Tygodnik polski i zagraniczny, Warsz.

1818 - 20; 276) Tygodnik wileński, 1804, red. Olszewski, Starzyński, Izbicki; 277) Tygodnik wileński, 1816 - 22, tomów 13, red. Szydłowski; 278) Uwagi różne fizyfizyczno-chemiczne Tow. warszawskiego, Warsz.

1769 (tak tytuł pisze Estreicher, zaś Sobieszczański: Różne uwagi); 279) Uwagi tygodniowe, Warsz.

1768 - 69; 280) Wanda, tygodnik mód i powieści, Kraków 1830; 281) Wanda, tygodnik polski, Warsz.

1820 - 22; 282) Wanda, tygodnik warszawski, 1826, red. Godebski; 283) Warszawianin, tygodnik mód, Warsz.

1822 - 23; 284) Weteran poznański, Poznań 1825; 285) Wiadomości brukowe, Wilno 1816 - 22; 286) Wiadomości różne cudzoziemskie z Krakowa, Warsz.

1679, 1698, 1699; 287) Wiadomości rożne cudzoziemskie, Kraków 1700; 288) Wiadomości cudzoziemskie, Wilno 1762; 289) Wiadomości z Krakowa, 1798; 290) Wiadomości ekonomiczne, albo magazyn, Warsz.

1758; 291) Nowe wiadomości ekonomiczne uczone, albo magazyn wszystkich nauk, Warsz.

1760; 292) Wiadomości handlowe, Warsz.

1829 - 36 (z dodaniem w r. 1830 „Biblioteki handlowej" poszytami); 293) Wiadomości literackie, Wilno 1760 - 63; 294) Wiadomości literackie, Lwów 1760 - 62 (miesięcznik); 295) Wiadomości lwowskie tygodniowe, 1786 - 87; 296) Wiadomości uprzywilejowane z cudzych krajów, Warsz.

1730 - 67 (dodawano je do Kurjera polskiego); 297) Wiadomości uprzywilejowane warszawskie, 1761 - 63; 298) Wiadomości warszawskie, 1765 - 74; 299) Wiadomości warszawskie, lwowskie, litewskie z Krakowa, 1698; 300) Wiadomości do udoskonalenia rozumu, Warsz.

1782 - 86; 301) Wybór pisarzów polskich, Warsz.

1803 - 1808, wyd.

Mostowskiego, tomów 26; 302) Wybór podróży znakomitszych, Warsz.

1805, tomów 12; 303) Wybór podróży najciekawszych, Warszawa 1830, tomów 9; 304) Wybór powieści moralnych i romansów, Warsz.

1804; 305) Wybór powieści wierszem i prozą, Warsz.

1809; 306) Wybór wiadomości gospodarskich, Warsz.

1786 - 88, red. Świtkowski; 307) Zabawa literatów, Przemyśl 1790; 308) Zabawy obywatelskie, miesięcznik polityczno-ekonomiczny, Warszawa 1792 - 3, red. Świtkowski; 309) Zabawy obywatelskie (miesięcznik), Kraków 1805; 310) Zabawy przyjemne i pożyteczne, Warszawa 1769 - 77, tomów 16, pod red. Naruszewicza i Albertrandego; 311) Zabawy przyjemne i pożyteczne, Warsz.

1803 - 1806, pod red. Godebskiego, tomów 5; 312) Zbiór książek pożytecznych, Warsz.

1829 - 36, tomów 18; 313) Zbiór pamiętników o dawnej Polsce, Warsz.

1822 - 30 i 1833, tomów 6, pod red. Niemcewicza; 314) Zbiór pisarzów polskich, Warsz.

1828 - 33, tomów 19; 315) Zbiór pism ciekawych, służących do poznania różnych narodów, Lwów 1795 - 96, tomów 6 (miesięcznik); 316) Zbiór pism, tyczących się powstania Królestwa Polsk., Kraków 1812: 317) Zbiór powieści różnych autorów, Wilno 1825; 318) Zbiór rzeczy ciekawych i pożytecznych, Wilno 1828; 319) Zbiór różnego rodzaju wiadomości, Warsz.

1770; 320) Zbiór tygodniowych wiadomości uczonych, Kraków 1784, tomów 4; 321) Ziemomysl (dla dzieci), Warsz.

1830, tomów 4.

Z powyższej liczby dzienników, czasopism i wydawnictw zbiorowych perjodycznych w okresie czasu od r. 1660 do 1830, wypada: na Warszawę 188, na Kraków 42, na Wilno 29, na Lwów 22, na Poznań 9, na Lublin 6, na Gdańsk, Grodno i Płock po 3, na Kalisz i Petersburg po 2, a na Wrocław, Przemyśl, Leszno, Łomżę, Kielce, Zamość, Siedlce, Puławy, Piotrków, Opole (szląskie) i Połock, po jednem.

Na samą zaś Warszawę wypada prawie dwie trzecie ogólnej liczby polskich wydawnictw czasopiśmienniczych.

O ile wydawnictwa te stanowią ciekawe zwierciadło współczesnego sobie życia i stosunków krajowych, a zarazem są niewyczerpanem dotąd należycie źródłem dziejowem, o tyle ze smutkiem zaznaczyć tu musimy, że żadna z bibljotek polskich nie posiada kompletnego ich zbioru.

Nasi ludzie możni, t. j. ci, dla których byłoby najłatwiej o czas, miejsce i pieniądze dla tworzenia podobnych zbiorów bibljotecznych, z nielicznymi wyjątkami, nie rozumieją potrzeby i obowiązku uczestniczenia w takich pracach kulturalnych dla swego społeczeństwa.


text:
203.

Dziewczę!

Niech twych żądz nie bodzie

Drżączka tych, co przez otchłanie

Mkną na nowych prawd szukanie.

Przodem puść ich butne łodzie.

Tobie, w ciszy i w pogodzie

Miłość niech za Wiedzę stanie.

Do tych, co są sercem twoi,

Ty, w czystości uczuć wzrosła,

Obyś szła z godnością posła,

Co przy Świętej sprawie stoi —

Jak Joanna z sercem w zbroi,

Gdy liliowy sztandar niosła.


corpora: CEN

text:
6 maja 2010 o godzinie 10:36 czasu lokalnego, po 172 miesiącach od zamknięcia z powodu poważnego wycieku chłodziwa, reaktor powielający Monju został ponownie włączony, podała Japońska Agencja Energii Atomowej.

Monju, po japońsku mądrość, jest reaktorem typu FBR (fast-breeder reactor), tj. powielającym, o maksymalnej o mocy elektrycznej 246 MW (termicznej 714 MW).

Jedynym tego typu w Japonii.

Jako paliwa używa się w nim plutonu, zamiast najpowszechniej stosowanego uranu.

Dzięki temu paliwo nie ulega wypaleniu jako takiemu, a staje się paliwem dla innych reaktorów (skąd termin powielający).

Jest jedynym reaktorem pracującym w elektrowni atomowej Tsuruga.

Moc Monju będzie stopniowo zwiększana do 8 maja.

Wtedy też zacznie oddawać część mocy do sieci energetycznej kraju.

Rzecznik JAEA, Daisuke Iizuka, wyjaśnił, że ponowne włączanie reaktora do sieci jest operacją skupiającą się przede wszystkim na na bezpieczeństwie.

Do 2013 roku reaktor będzie przechodził różnego rodzaju testy i dopiero wtedy będzie pracował z pełną mocą.

Idea reaktora powielającego jest rozwijana w Japonii od końca lat 60. i cały czas stanowi priorytet w badaniach nad energetyką jądrową, gdyż daje szanse na uniezależnienie się od dostaw uranu zza granicy.

Japonia używa obecnie 54 reaktorów jądrowych na uran, który musi importować.

Budowę Monju rozpoczęto w 1983 w celu zastąpienia eksperymentalnego reaktora Joyo, który pracował do 1977 roku.

Monju został włączony 29 sierpnia 1995, ale już 4 miesiące potem (8 grudnia) uległ poważnej awarii.

Z wtórnego obwodu chłodzenia reaktora (nie mającego bezpośredniego kontaktu z reaktorem) wyciekła ponad tona ciekłego sodu.

Nikt nie został poszkodowany ani nie było skażenia radioaktywnego, jednak operator reaktora postanowił zataić skalę zniszczeń, których można było uniknąć dzięki lepszej konstrukcji instalacji i szybszej reakcji na usterkę.

Japońska Agencja Energii Atomowej przeprowadziła analizę projektu elektrowni oraz przegląd procedur bezpieczeństwa, które okazały się nie wystarczające.

Operator zmodyfikował elementy instalacji do których agencja zgłosiła zastrzeżenia, m.in. odpływy ciekłego sodu i czujniki wycieku

Agencja przyznaje, że 14 lat przerwy to więcej niż przypuszczano.

Rzecznik wyjaśnia jednak, że było ku temu wiele powodów, przede wszystkim bezpieczeństwa.

Instalacja każdego nowego czy wymienionego elementu wymagała badań sejsmicznych i inspekcji bezpieczeństwa.

Dużo czasu zajęło także przywrócenie zaufania okolicznych mieszkańców i lokalnych władz do placówki.

Przez ostatnie 10 lat JAEA przeprowadziła ponad 1000 spotkań z mieszkańcami pobliskiego miasta Tsuruga, w prefekturze Fukui.

Ponad 40 000 okolicznych mieszkańców osobiście odwiedziło elektrownię.

Rząd Japonii szacuje, że komercyjne reaktory powielające wejdą do użytku około roku 2050.


text:
Sobota, 14 kwietnia 2007 roku, będzie "Dniem Otwartym" w urzędach skarbowych całego kraju.

Urzędy będą czynne w godz. od 9:00 do 13:00.

Termin rozliczenia się z fiskusem mija 30 kwietnia.

Jutro mamy okazję złożyć w urzędzie skarbowym PIT czy otrzymać potrzebne nam informacje do złożenia zeznania podatkowego - mówi rzecznik resortu finansów Kuba Lutyk i podkreśla, że jak co roku wielu podatników zwleka z rozliczeniem się do ostatniej chwili.