text:
6.

Wspomnieliśmy tak kilka druków ważniejszych z zarania szesnastego wieku.

Piśmiennictwo to głównie z religji czerpie natchnienia, lub pracuje pod hasłem uszlachetnienia ludzkości.

W następnych latach idzie w tym samym kierunku, rozwija się bujnie i postępuje naprzód.

Rok 1543 bywa uważany za epokowy w wzmożeniu się tego rozwoju.

Reformacyjne natchnienia i spory wysuwają się na pewien czas na czoło.

Żywe poczucie i potrzeby religijne od r. 1551 wywoływają z kolei cały szereg przekładów Biblji.

Potem od r. 1550 aż do r. 1570 budzi się wskutek ożywionego życia politycznego między szlachtą bogata literatura polityczna[1].

Publicystyka wywoływa w tych latach całe szeregi traktatów i książek.

W końcu wreszcie tego okresu i w następnych latach po r. 1570 pojawiają się już czysto literackie utwory, nie wyłącznie natchnione chęcią pouczania, moralizowania, nawracania, lecz poczęte w głębi duszy autorów, wysnuwające z przeżyć, czy radosnych czy bolesnych, pieśń i zwierzenia.

Na ten ostatni stopień rozwoju wprowadza literaturę Kochanowski.

Łacina jeszcze nie zanika; jeżeli przyznaje polszczyźnie pewną równorzędność, nawet większe prawa, to stara się ona w niektórych zakresach osadzić mocno i dla siebie te dziedziny wyłączyć.

Jeżeli do tego czasu słyszeliśmy pewne odgłosy walki między dwoma językami, to walka ta w następnych czasach mimo rosnącej samowiedzy polszczyzny nie wstaje i w wielu szczegółach się znaczy.

Znaczy się więc w napominaniu do pokonywania trudności w polskim języku, w napominaniu do szanowania tego języka, w pewnej nieśmiałości autorów piszących w ojczystej mowie, a wreszcie w wyrzekaniu innych na zachłanność polszczyzny.

Wyrzekano niekiedy na grubość języka polskiego, jego rubaszność; mówiono o nieforemności, niesposobności i »zatrudnieniu« naszej mowy, która na dworskie mówienie, t. j. pewną wykwintność stylu i wysłowienia, długo zebrać się nie mogła.

Nikt tak często o tych niedomaganiach polszczyzny nie wspominał, jak ten, który często z niemi się zmagał, a często ich zmóc nie zdołał, — Mikołaj Rej.

Więc jeżeli w pierwszej połowie szesnastego wieku napotykaliśmy tak często wyznania autorów i drukarzy, że do rozmnożenia pisma polskiego chcieliby się przyczynić, to około połowy stulecia i w drugiej jego połowie napominania, aby Polacy język swój narodowy gorliwszą otaczali opieką, bynajmniej nie milkną, lecz powtarzają się z niemniejszą natarczywością.

Snują się one przez wszystkie Reja utwory.

W Postylli z r. 1557 jest pełno tych upominań; biada tu Rej nad »czartowskiem« zgnieceniem języka polskiego w kościele, »aby temu prostaczkowie zrozumieć nie mogli«; nad tem, że w kościele katolickim »pienie kościelne i pisma i inne nauki rozlicznemi języki były szafowane«, tylko nie polskim.

Przypomnieć warto że w protestanckim obozie często się upominano o wprowadzenie języka narodowego nawet do liturgji, jak to czynił między innymi Modrzewski; że kościół tam uchodził za głównego wroga narodowych języków, z których używania w sprawach religji miały rzekomo wypływać herezje[2].

Szlachta skarżyła się na jednym sejmiku ówcześnie: »ta też nam się wielka krzywda widzi od księży, albowiem każdy naród ma w swym języku pisma, a nam księża każą głupimi być«.

Rej w Postylli swej usiłował przekonać króla, że z częstszego używania mowy polskiej wypadnie wielka chwała i korzyść Bogu, królowi i społeczeństwu[3].

W Wizerunku z r. 1558 czytamy znów skargę: »Niedbalszych ludzi niemasz jako Polacy, a coby się w swym języku mniej kochali«.

— Wreszcie w Żywocie z r. 1568 znowu czytamy: »wszyscy narodowie językiem swym pisali; jednochmy w swym języku prawie zadrzemali«.

Szereg tych utyskiwań moglibyśmy pomnożyć wypisami z innych pisarzy.

Zaczynała się od połowy panowania Zygmunta zwolna poprawa.

Ale ci, co po polsku pisali, poczuwają się do obowiązku usprawiedliwiania swego śmiałego kroku.

Pewna nieśmiałość autorów często jest widoczna.

Uderza aż do połowy wieku ukrywanie nazwisk pisarzy w tytułach pod pseudonimami albo inicjałami.

Ani Bielski, ani nawet Rej częstokroć nie wypisywali własnego nazwiska, lub początkowemi literami nieco je przysłaniali.

W pismach poruszających sprawy i rozterki religijne taka ostrożność była może potrzebną.

A z drugiej strony w materjach religijnych i polemice religijnej język polski się zalecał, jeżeli autor chciał wśród szerszej publiczności znaleźć oddźwięk i zrozumienie.

Dlatego też Marcin Kromer, autor piszący zresztą wyłącznie po łacinie, odstąpił od tej zasady w swych pięknych Rozmowach Dworzanina z Mnichem, z lat 1551 — 54, aby skuteczniej zwalczać kacerstwo i aby do tych przemówić, co »łacińskiego pisma nie czytają«.

Zapewne teologom i uczonym nie przypadało to do smaku; dlatego później sam Kromer zakrzątnął się około łacińskiego tych Rozmów przekładu.

Kiedy Stanisław Orzechowski puścił się na polskie polityczne i kościelne traktaty, znowu to nie podobało się strażnikom Syjonu.

Sam Orzechowski mówił w Apologia pro Quincunce (Orichoviana, wyd.

Korzeniowski, str. 644): Exsecutionem atque Quincuncem vulgariter, id est patrio sermone, edidi, non sine iusta reprehensione doctorum atque prudentium, qui illos dialogos latine loqui cupiebant ardenter.

Między tymi, którzy krok Orzechowskiego ganili, był Stanisław Hozjusz.

Hozjusz już wprawdzie zamłodu, według biografji Stanisława Reszki (c. XI), po polsku się nauczył i pisał polskie kazania, ale nie wierzył, żeby trudne tajemnice religji można było w innym języku jak łacińskim roztrząsać, a niedowierzał sposobności języka polskiego.

Jeszcze później (l.

c., c. XVII) bronił nawet we Włoszech przywilejów łacińskiego języka, latinae linguae principatum.

Ale inni wiedzieli, że rękojmią wpływu i skuteczności pisma i słowa może być wyłącznie jego zrozumiałość; nowinkarze mieli to przeświadczenie i wprowadzali je w życie.

I katolikom powoli zaświtała prawda, że wpływ na pospólstwo można osiągnąć tylko w języku tego pospólstwa, a zarazem tylko w ten sposób zwalczać zarzuty wśród ludności szerzone.

Około połowy szesnastego wieku występują już pisarze, używający wyłącznie polskiej mowy.

Rej nią pisał, bo łaciny nie znał, Górnicki się do polskiej twórczości ograniczył, bo widział w polszczyźnie odpowiednie narzędzie do wyrażenia wszystkich swoich myśli i uczuć.

Autorzy też zaczynają śmiało i stanowczo uprawnienia polszczyzny stwierdzać.

Stanisław Murzynowski, szermierz protestantyzmu, ogłosił w Królewcu w r. 1550 pismo, napominające do stałości w religji, p. t.

Historja żałosna i straszliwa o Franciszku Spierze, który się dla bojaźni ludzkiej prawdy Pańskiej zaparł i dlatego jest na strach świata... skaran.

Wyznawał w niem bez ogródki: »Nie wstydzę się dla tego za nie, iż to jest polskie a nie łacińskie«.

Inni ubierali tę swoją śmiałość w inne, nie mniej silne słowa.

Kiedy biskup Andrzej Zebrzydowski w r. 1548 tłumaczył się z tego, iż do kogoś po polsku napisał, użył słów: Polonus scripsi Polona lingua et ad Polonum[4][5].

A podobne słowa występują odtąd w podobnych obronach innych autorów prawie jako formułka.

Orzechowski, posławszy w r. 1564 swoją rozprawę Quincunx posłom koronnym do Warszawy, mówił w przedmowie do czytelnika: »A jeśliże chcesz wiedzieć, czemu polskim językiem pisarz Quincunxa swego pisał tobie, wiedz, iż przeto, iż on nie chce, aby go czytał Włoch, Niemiec, Francuz, Hiszpan; Polak Polakom pisał, co Polsce zdrowego być mienił«.

— Górnicki we wstępie Drogi do zupełnej wolności odzywa się podobnie: Polak Polakom po polsku piszę... aby się co w pośrodek podało, podobnego do poratowania ojczyzny naszej«.

Walka o pryncypat łaciny różne w różnych dziedzinach przybierała kształty, którym z kolei się przyjrzymy.

Ogólnie powiedzieć można, że proza broniła się silniej przed wtargnięciem narodowych języków; na polu poezji zato oba przeciwne obozy były bardziej ugodnie i pokojowo usposobione.

Więc przedewszystkiem nie chciano dopuścić polszczyzny do teologji i rozpraw religijnych; uważano, że to byłoby prawie profanacją.

Teolodzy krakowscy stali na tem stanowisku: res sacras vernacula lingua imprimi debere negant[6], jak się wyraził magister Andrzej z Kobylina we wstępie do wydania Żołtarza Dawidowego.

A przekonanie to dzieliło wielu innych; Hozjusz wątpił, żeby rzeczy teologiczne w narodowym języku wysłowić można, a wątpił (i wątpiono) nawet wtedy, kiedy od połowy wieku następujące po sobie z kolei przekłady Pisma świętego, począwszy od Seklucjanowych[7] aż do Wujkowego, uprzystępniły i wyraziły myśli Pańskie dla ogółu Polaków.

Odmawiano językowi polskiemu zdolności wyrażania pojęć wyższych, ogólnych i oderwanych, również uważano go za niesposobny do wykładu naukowego.

Czyż Górnicki miał na myśli tę niezdolność narodu do oderwanych pojęć, kiedy w Dworzaninie twierdził, iż »Polacy chcą wszystko brać cieleśnie«?

Skargi na niedomagania języka polskiego w tym względzie powtarzają się często.

Stanisław Murzynowski pisał około połowy wieku: »Wielu mniema, żeby nie mogła być żadna rzecz pożyteczna a poważna wypisana« w polskim języku.

Skarga jeszcze w r. 1578 nie przypuszczał, żeby jakąkolwiek umiejętność można uprawiać po polsku[8].

I w tymże samym roku ks. Hieronim Powodowski, kanonik poznański, w swoim Korabiu zewnętrznego Potopu kładzie predykamenta, czyli kategorje istnienia po łacinie, »których słów naszym polskim językiem, który się więcej kuchnią niż dialektyką bawił, właśnie wyłożyć nie możemy«[9].

I to mówił kaznodzieja znany, który w swych przemowach, zarówno polskich jak łacińskich, dotykał najzawilszych problemów teologji, a mówił tak dlatego, że uprzedzenie stulecia ciężyło jeszcze na narodowym języku.

Kiedy w r. 1605 nalegał Dymitr Samozwaniec na swych preceptorów jezuickich, XX.

Czyżowskiego i Ławickiego, aby go czegokolwiek uczyli, odparli mu ojcowie, że — ponieważ nie umiał po łacinie — życzenia jego nie zdołają wypełnić; bo wykład jakiejkolwiek nauki w języku polskim natrafiłby na nadzwyczajne trudności.

Uprzedzenie przetrwało więc szesnaste stulecie, mimo że już dawno Kalwin w narodowym swym języku o teologji rozprawiał, mimo że n. p. Kromer w swoich Rozmowach ośmielił się do pisma tego »nieco greckich słów a polskich niezwyczajnych i też filozofji wtoczyć« (Rozmowa trzecia, w wyd.

Łosia str. 173).

Próżne też były biadania Górnickiego w Dworzaninie: »niewiem, czemu tak podle rozumiemy o swoim języku, jakoby łacińskich nauk w się wziąć nie mógł, co się mnie wielkie głupstwo zdaje«.

Przesąd, że teologja, filozofja i nauka powinny po łacinie przemawiać, znaczy się po dziś dzień w niektórych objawach; z dawniejszych czasów przypomnieć warto Benedykta Spinozę, co w siedemnastym wieku system swój i pojęcia wyraził po łacinie, a dalej Leibnitza, który w swych dziełach często łacinie dawał pierwszeństwo.

Zarówno uniwersytety, jak nawet szkoły średnie przechowały i hodowały przez długie wieki przeświadczenie, że dla nauki i nauczania jedynie stosownego słowa może dostarczyć łacina.

Ludzie nauki i wytwornego wykształcenia uważali ten język za jedynie godny w przemowie i księdze.

Według średniowiecznego wyrażenia, język pospolity coram clericis saporem suavitatis non habet[10].

Dlatego dziwić nas może, ale zarazem nie zdziwi, pewien list Andrzeja Patrycego Nideckiego z r. 1564 do Hozjusza.

Posyłał on wtedy Hozjuszowi z pewną nieśmiałością świeżo wydrukowanego Satyra Kochanowskiego i powiadał, że ośmielił się na tę przesyłkę, quoniam Illustriss.

Dom.

V... materna lingua conscriptos libros legere intellexi.

Ze strony Hozjusza uchodziło to wyraźnie za rodzaj ustępstwa na korzyść mowy i literatury pospolitej.

A jeżeli do wielkich osobistości prawie wyłącznie łacina znajdowała przystęp, to tem bardziej uchodziła ona za jedynie godną, aby rozbrzmiewać w świątyniach i przybytkach Bożych.

Trudno więc było wywalczyć dla kazań polskich prawa i uznanie.

Dlatego szczególnie w początkach średniowiecza kaznodziejstwo mało się rozwijało; dopiero w trzynastym wieku Dominikanie i Franciszkanie ożywili w zachodniej Europie tę dziedzinę.

My jednak spóźnialiśmy się na tem polu.

Duchowieństwo polskie nie było dosyć wykształcone, żeby samodzielnie w tej dziedzinie się odznaczyć.

Klasztory zaniemczone mogły dostarczyć jedynie niemieckich kaznodziei, a głos niemieckich kapłanów rozbrzmiewał także w miastach, przeważnie niemieckich.

Nie pomogły wiele dążenia chwalebne biskupów, jak arcybiskupa gnieźnieńskiego Jakóba Świnki, który w r. 1285 zarządził, »aby przy każdym kościele katedralnym i zakonnym jakiegobądź miejsca przełożeni szkół koniecznie język polski umieli, iżby po polsku dzieciom pisarzy przekładali«.

W piętnastym wieku trochę lepiej dziać się zaczyna: Ostroróg w swem Monumentum występował gwałtownie przeciw zaniemczaniu naszych kościołów.

Długosz jednak w bardzo czarnych kolorach przedstawia położenie rzeczy w początku piętnastego wieku: »Rzadko bardzo — mówi — w całym kościele polskim kazano po polsku do ludu, rzadko słyszano kazania objaśniające w sposób uczony prawo Boże, bo dla rzadkości nauki i ksiąg mało było takich, którzyby umiejętnie i odpowiednio kazać umieli, skoro wszyscy Polacy z wyjątkiem nielicznych albo uczonych albo zakonników, w wielkiej części obcego pochodzenia, zwracali się do światowego i świeckiego życia, stronili od nauki i unikali zachodu ewangelicznego nauczania[11]«.

Następują potem słowa pierwszorzędnej wagi dla znaczenia uniwersytetu krakowskiego: »Wreszcie założenie krakowskiego studjum usunęło to zaniedbanie i niedostatek, który trwał przez tak długie wieki«.

Odtąd kazania polskie zaczęły, według Długosza, rozbrzmiewać nietylko po miastach, lecz i po wsiach całego królestwa.

Kazań jednak polskich z piętnastego wieku znamy mało.

Działo się tutaj niewątpliwie to, co się działo w całym świecie: kaznodzieja mówił do ludu w narodowym języku, kiedy zaś następnie zamierzył słowa swe ubrać w formę literacką, natenczas przyodziewał je w szatę powszechnego, kościelnego języka i spisywał je po łacinie[12].

Z nazwisk wybija się w Polsce nazwisko Pawła z Zatora.

W r. 1454 fundował Zbigniew Oleśnicki stałe beneficium i stanowisko kaznodziei w kościele katedralnym krakowskim.

Miał on przemawiać po polsku, a Paweł z Zatora, który słynął już ze swej polskiej wymowy, wstąpił jako pierwszy na to nowe stanowisko.

Orzechowski dopatrzył się i dosłyszał w swojem pokoleniu wielkiego wzmożenia się wymowy i wymienił ze szczególnem uznaniem Dominikanów: Łukasza Lwowczyka i Malchera z Mościsk.

Sam wreszcie o swej wymowie mówił, że swoje kaznodziejskie natchnienia czerpał nie z książek, lecz z głębin myśli i serca wystraszonego o dolę ojczyzny.

»To, co się drugdy mówi albo pisze, ja mam nie tak z wielkiego czytania, albo z jakiej osobliwej nauki,... jako z ustawicznego myślenia i z bojaźni wielkiej«.

Nie teorje retoryczne, lecz osobiste uczucia zrobiły go mówcą.

Ale choć narodowe języki zdobywały swe prawa na kazalnicy, przyjętym było obyczajem, że przy wielkich i uroczystych obchodach rozbrzmiewał głos kaznodziejski po łacinie.

U nas oczywiście takie same panowały porządki; przekonamy się jednak, że często wyłamywano się z pod nich i uświęconej tradycji.

Długosz wyraźnie poświadcza, że w r. 1434 na pogrzebie Władysława Jagiełły mistrz Paweł z Zatora miał mowę po polsku, w której wyliczył pobożne i znakomite króla Władysława czyny i wszystkim słuchaczom łzy wycisnął słodką swoją wymową (suo dulci eloquio)[13].

Jak się rzecz odbyła na pogrzebie Zygmunta Starego w roku 1548, niezupełnie jest jasnem; wiemy tyle, że biskup Samuel Maciejowski po ewangelji wśród mszy, odprawianej przez arcybiskupa gnieźnieńskiego, uczynił kazanie, jak u Bielskiego czytamy, »dosyć dobre i długie«.

To samo donosi Orzechowski w Annalach i Górnicki w Dziejach w Koronie, lecz różnią się tem, że Orzechowski mówi, iż kazanie to było polskiem, Górnicki zaś, iż łacińskiem.

Więc Orzechowski w Annalach nawet przygania ten krok Maciejowskiemu (ks. I, str. 17 w wyd.

Działyńskiego), quod polonice... verba fecit quasi ea oratio ad solos Polonos nec etiam ad alienos qui aderant pertineret; sed Samueli ita tum fuerat visum, ut Polonum regem apud Polonos sermone laudaret polono[14].

— U Górnickiego tymczasem czytamy: «Kazanie na mszej wielkiej po łacinie uczynił ks. Maciejowski..., którem tak wzruszył ludzie, iż i ci, którzy nie do końca rozumieli języka łacińskiego, musieli płakać«.

Albo tedy miał Maciejowski przy tej okazji dwie mowy, jedną łacińską, drugą polską, jakby można wnioskować z późniejszych wydań Kroniki Bielskiego, albo też mowę, pierwotnie wypowiedzianą po polsku, ogłoszono następnie po łacinie, co spowodowało nieporozumienie u późniejszych dziejopisów.

Stosunki te i pojęcia zarysowały się dosyć jaskrawo przy sposobności wjazdu króla Zygmunta Augusta z Barbarą do Krakowa w r. 1549.

Według Acta actorum kapituły krakowskiej, poleciła taż kapituła Piotrowi Myszkowskiemu, aby przyjął królewską parę honorifice aliqua oratione latina..., ita tamen, ut una eademque oratione etiam ipsam coniugem regis... exciperet, quandoquidem indignum visum est professioni et ordini ecclesiastico, ut polonica aliqua oratio, nunquam alias audita, ad ipsam regis uxorem fieri deberet.

Otóż Myszkowski niezupełnie się zastosował do tych zleceń: króla powitał wprawdzie mową łacińską, ale do królowej Barbary »uczynił witanie po polsku, dobrze, mądrze i roztropnie, tak iż się wszem podobało«[15].

— Wyraźnie więc uchylano się w tej dziedzinie już chętnie od odziedziczonych a krępujących zwyczajów.

A przytem nadmienić warto, że już dawniej przełamywano w tej mierze ustalone porządki.

Kiedy Jan Konarski, biskup krakowski, składał w r. 1515 Zygmuntowi Staremu hołd po zwycięstwie nad Moskwą i szczęśliwym do ojczyzny powrocie, uczynił on rzecz do króla po łacinie, a do królowej Barbary wypowiedział polską orację.[16]

Historjografja także wydawała się dziedziną, wymagającą dostojnej, łacińskiej szaty.

Dlatego pisał po łacinie Miechowita, którego Andrzej z Kobylina na polskie przełożył, dalej Kromer i Orzechowski w swoich Annales.

Ale Marcin Bielski, stały polszczyzny poplecznik, ogłosił w r. 1551 swą Kronikę świata po polsku, za co mu wierszopis Andrzej Ciesielski dzięki składał rymami w przemowie do czytelnika na końcu dzieła:

Ten sam podał najpierwej w piśmie polskiem drogę,

Aby każdy czytając zgoił swą ułogę[17].

Górnicki, co zawsze usiłował wykazać równe prawa polszczyzny we wszystkich wiedzy zakresach, wykluczył również w swem historycznem dziele łacinę.

— Tenże sam Górnicki uprawiał także publicystykę w polskim języku: słusznie mu się wydawało, że głos doradczy w sprawach publicznych, aby był doniosłym i skutecznym, powinien być zrozumiałym dla warstw szerszych.

Pierwsi pisarze polityczni w szesnastym wieku, jak Modrzewski i Przyłuski, pisali po łacinie.

Rej jednak potrącał o sprawy publiczne po polsku, a Orzechowski i Górnicki postanowili polskiemi pismami wpływać na posłów sejmowych.

Ten sam powód skłonił Kochanowskiego do napisania po polsku swych Wróżek i Satyra, który jest najwcześniejszym utworem polskim większych rozmiarów tego poety.

Na sejmie warszawskim z r. 1563 miał on zyskiwać stronników dla popierania myśli królewskich i podkanclerzego Piotra Myszkowskiego.

Pozostaje wreszcie list i korespondencja.

Oczywiście interesa codzienne, powszednie, załatwiano doraźnem pismem, które nie dbało o literacką wykwintność.

Ale poza tem list, zarówno w starożytności jak w czasach Odrodzenia, miewał literackie uroszczenia i powstawał z myślą o nieśmiertelności.

Kiedy więc potrącał o rzeczy ważniejsze, lub do dostojnej miał przemawiać osoby, ubierał się wtedy w czasach humanizmu w mowę ozdobną i... łacińską.

Odstępowanie od tego zwyczaju, użycie języka polskiego w liście, mówiącym o poważnych sprawach i do poważnej skierowanym osoby, byłoby uchodziło za pewne uchybienie i wykroczenie przeciw formom uświęconym.

Język narodowy mógł się pojawiać w listach potocznych, okolicznościowych, dotyczących spraw, które nie miały znaczenia dla potomności, quarum memoriam nolumus transferre ad posteros[18][19].

Kiedy też Andrzej z Kobylina w r. 1539 wydawał Żołtarz Wróbla i poświęcał go pismem dedykacyjnym Piotrowi Kmicie, usprawiedliwiał on się obszerniej, że w polskim to czynił języku: »Godziło się było po łacinie ten list pisać W. M., jako panu mądremu i owszem (co rzadko się przydawa między wielkimi pany) w piśmie rozlicznem uczonemu.

Ale iż to rzecz jest polska, więcej prostym ludziom służąca, przeto miałem na to baczność, aby ten list zalecający nie tylko samym uczonym, ale też pospolitemu człowieku naszego języka był jawny«.

Kiedy więc w roku 1548 biskup kujawski Andrzej Zebrzydowski wystosował do Benedykta Izdbieńskiego, biskupa poznańskiego, list w polskim języku, obruszył się tenże na idioma polskie listu i srodze czuł się obrażonym.

Zebrzydowski obszerniej się usprawiedliwiał[20] a wkońcu dodał ową wspomnianą już, uświęconą niejako formułkę: et Polonus scripsi polona lingua et ad Polonum.

Widzieliśmy także już poprzednio, że za Zygmunta Augusta obyczaje się zmieniły, a sam król i z małżonką Barbarą i z innymi zamieniali przeważnie listy polskie.

Nie spodobał się ten nowy obyczaj najżarliwszemu szermierzowi o prawa łaciny, Hozjuszowi.

Koło roku 1555 wystosował on do Jakóba Uchańskiego, biskupa chełmskiego, obszerne, dziś zagubione pismo, wyrzucające mu pewne skłonności do nowinek i ustępstwa na rzecz innowierców.

Uchański zajmował bowiem w sprawie dopuszczenia kielicha przy eucharystji i w sporze o celibat chwiejne i dwuznaczne stanowisko, a stosunki jego przyjazne z Modrzewskim raziły niepomiernie Hozjusza.

Uchański nie odpisywał jednak długo; wreszcie wystosował swą odpowiedź w polskim języku.

Uchybienie to bardzo obraziło i rozgniewało Hozjusza.

Uchański wprawdzie tłumaczył się w swem piśmie, że niedostatecznie włada łacińskim językiem, aby myśl swoją jasno wyrazić.

Ale Hozjusz odcinał się, że Uchańskiego polskich usprawiedliwiań i wykrętów nie zrozumiał dokładnie i że łacina byłaby dlań o wiele jaśniejszą.

Zaznaczył przytem stanowczo: Aequum quidem fuerat, ut catholicus episcopus catholica hoc est latina lingua scriberet ad catholicum.

— Wyraźnie więc i treść i forma pisma Uchańskiego wywołały wielkie niezadowolenie, które się dobitnie ujawniło w słowach przytoczonych[21].

Oto kilka szczegółów z tej walki językowej.

Ludzie popierający polszczyznę i jej używanie napotykali niewątpliwie rozmaite trudności w pełnem wyrażaniu swej myśli, a nie znajdując odpowiednich wyrazów w przekazanym polskim języku, musieli tworzyć nowe, lub zapożyczać się u obcych.

Dlatego Kromer w swych Rozmowach Dworzanina z Mnichem (str. 173 w wyd.

Łosia) uniewinnia się, iż »się nieco ... greckich słów a polskich niezwyczajnych ... wtaczało«.

Dlatego inni zapożyczali się u Czechów.

Jan Małecki z Sącza, dawniej krakowski drukarz i wydawca, a potrochu także literat i autor, przesiedlił się w r. 1536 do Prus Książęcych, i zostawszy tu pastorem w Ełku, ogłaszał katechizmy i księgi nabożne dla szerzenia i ugruntowania nowej nauki.

Ponieważ zaś wytykano mu niepoprawność polskiego języka i liczne wtręty czeskie, bronił się przeciw tym zarzutom, miotanym głównie przez Jana Seklucjana.

W zapale walki[22] posunął się do twierdzenia, że »bez pomocy czeskiego języka i czeskiego Pisma św. ani sposób dokonać przekładu Biblji na polskie, bo język polski nadmiernie jest zepsutym, tak dalece, że nikt nim nie zdoła trafnie i właściwie przemawiać, ktoby języka czeskiego nie był świadomym«[23].

— Wszakże czeskie piśmiennictwo w piętnastem stuleciu wyprzedziło nasze pod względem naukowym, a czeszczyzna nawet za Zygmunta Starego była w częstem u nas używaniu i uchodziła jeszcze w czasach Górnickiego za wykwintny, »pieszczony« język, którym się lubiano popisywać.

Wszakże jeszcze Bartosz Paprocki wolał niektóre książki czeskim niż polskim pisać językiem[24].

Inni inaczej sobie radzili w trudnościach.

Orzechowski myślał o »bułgarskich« pożyczkach.

W Policji Królestwa Polskiego z r. 1566 odzywał się do czytelnika: »Przytem cię proszę, abyś się nie obrażał bułgarskiemi albo nowemi polskiemi słowy, jeśli kiedy na które w czytaniu przyjdziesz, których prze niedostatek języka polskiego w rzeczach tych, które polskim językiem nigdy przedtem w Polsce po polsku traktowane nie były, używać-em musiał.

Wszak i w polszczyznę niemieckiemi i łacińskiemi słowy drugdy tego dokładamy, czego polskim językiem wyrazić nie możemy«.

— Podobnie Budny w swym przekładzie Biblji oglądał się za prowincjonalizmami, nawet ruskiemi.

— Łacina cisnęła się gęsto pod pióra[25].

I stąd powstał ten sposób pisania i mówienia mieszany, zwany dziś makaronicznym.

W szesnastym wieku często się on pojawia, potem przez cały nieomal wiek siedemnasty grasuje.

Łacina więc zawsze pozostała przedmiotem wielkiego poszanowania; uznawano jej wyższość nad językiem polskim.

Szermierz polszczyzny, Stanisław Orzechowski, niejedno z swych dziełek wydawał następnie po łacinie[26], i tę praktykę u wielu stwierdziliśmy pisarzy i mówców.

Mowa polska mogła zapewnić wpływ doraźny, łacińska była rękojmią nieśmiertelności.

Utwierdziło się także przekonanie, że myśl każda jaśniej, dobitniej w łacinie się przedstawi; wyraził to stanowczo Jan Januszowski przy swojem tłumaczeniu na polskie mowy legata Malaspiny w r. 1596: Wiem — pisał, - że polska mowa z łacińską nie zrówna; tam bowiem słowa na wybór, i co słów, to węzłów, co w polskiem być nie może; a co większa, milsza rzecz zawsze łacińska niż polska.

Niebezpieczeństwo leżało w tej szerzącej się przewrotnej skłonności mieszania obu języków w jednych zdaniach i utworach.

Ale ostatecznie była to rzecz zewnętrzna i dosyć łatwo można było smak ten chorobliwy napiętnować i wyplenić.

Szkodliwiej i głębiej działała zbytnia przewaga łaciny przez to, że kaziła rodzimy szyk wyrazów i składnię, że naginała słowa polskie do naśladowania łacińskiego porządku myślenia i pisania.

Te naleciałości łacińskie stwierdzono u Orzechowskiego, Górnickiego, Skargi, również u Kochanowskiego, i dopiero w dziewiętnastym wieku wyborowi pisarze zdołali piśmiennictwo otrząść w wielkiej mierze z tych obcych wtrętów i wpływów.

Przypisy

↑ Por. Windakiewicz, Mikołaj Rej, Lublin 1922, str. 50.

↑ »Quod illine velut ex fontibus haeresium rivos profluere suspicantur«, — czytamy w przedmowie do wydania Erazma: De conscribendis epistolis, dokonanego przez Scharffenberga i Wietora w Krakowie r. 1523.

Przedmowa ta zwraca się do Jodoka Deciusa.

↑ Por. teraz Kolbuszewskiego, Postyllografja polska XVI i XVII w., mian.

str. 57 i 60.

↑ Korespondencja Zebrzydowskiego, wyd.

Wisłocki, nr. 377.

↑ Polonus scripsi... (łac.)

— Jako Polak pisałem w polskim języku i dla Polaka.

↑ res sacras... (łac.) — uważają, że treści religijne (święte) nie powinny być drukowane w języku narodowym.

↑ Przekład czterech ewangelistów Seklucjana, lub raczej Murzynowskiego, wyszedł w Królewcu w r. 1551.

W przedmowie do Zygmunta Augusta czytamy, że jedną z chwał tych rządów jest to, »że się dopiero za W. K. M. panowania otworzyło słowa Pańskiego językiem polskim drukowanie«.

↑ Brückner, Język polski i jego historja, cz.

I, str. 80—81.

↑ W egzemplarzu Bibljoteki Czartoryskich, str. 203.

↑ coram clericis... (łac.) — w oczach kleru nie ma smaku słodyczy.

↑ Długosz, Liber beneficiorum, I, 261.

↑ Por. Lecoy de la Marche: La chaire franc. au moyen âge, Paris 1886, str. 263, i moją Historję Uniw.

krak. I, 285 i nast.

↑ Długosz, IV, 530.

↑ quod polonice... (łac.) — to po polsku... powiedział, jakby ta mowa do samych Polaków odnosiła się, nie jednak do obcych, którzy byli obecni; tak, a co więcej Samuel wówczas zgodnie z posiadaną wizją, chwalił króla polskiego pośród Polaków słowami polskimi.

↑ Por. Baliński, Pamiętniki o królowej Barbarze, I, 219 i 222.

↑ Acta Tomiciana, III, 445.

↑ Cytuję według wyd.

z r. 1564.

— Ułoga, tyle co nałóg, niedomaganie.

↑ Por. Voigt, Die Wiederbelebung des klass.

Alterthums II, 422.

↑ quarum memoriam... (łac.) — których pamięci nie chcemy zachować dla potomnych.

↑ Pismo Hozjusza czytamy w Hosii Epistulae, nr. 1508.

Objaśnienie historyczne tego starcia, które nas wyłącznie pod względem literackim zajęło, dał prof. Kot w dziele Andrzej Frycz Modrzewski, Kraków 1919, str. 139 — 140 i 142.

↑ W Defensio verae Translationis corporis catechismi in linguam polonicam (rękopis w archiwum państw. w Królewcu, nr. 207).

↑ Por. ks. dr. Warmińskiego: Andrzej Samuel i Jan Seklucjan, Poznań 1906, str. 199.

↑ Mecherzyński, Historja języka łacińskiego w Polsce, 1833, strona 34.

↑ Podobnie działo się w szesnastym wieku we Francji; pisarze zasilali francuski swój język wyrażeniami gwarowemi, nowotworami, nawet pożyczkami z obcych zupełnie języków.

Por. o tem znakomite dzieło Ferdynanda Brunot’a, Histoire de la langue française, 1906, II, 174.

↑ Por. Orichoviana, wyd.

Korzeniowski, str. 304.


corpora: wikisources-pl

text:
Bonifacy V, rodem z Neapolu, archidjakon in titulo S. Sixti, Papieżem został 23 Grud.

619 r.

Troskliwość swoję dla rozkwitającego, ale i zagrożonego kościoła w Anglji, okazał najprzód przesłaniem listów zachęcających do Mellitusa, przeniesionego ze stolicy biskupiej w Londynie na arcybiskupią w Kanterbury, i do Justusa, bpa Rochester; następnie (624 r.) udzieleniem palljusza i rozległych praw metropolitalnych Rufusowi, który po Mellitusie nastąpił na arcybiskupów w Kanterbury.

W poprzednim, wraz z palljuszem przesłanym, liście, chwali B. staranność, z jaką Rufus uczy Etelwalda, syna Etelberta.

Były widoki, że przez małżeństwo Edilburgi, córki Etelberta, z Edwinem, królem Northumberlandu, i tego króla będzie można zyskać dla chrystjanizmu Edilburga, która przy zaślubinach zastrzegła sobie swobodne wyznawanie chrześcjańskiej religji, zabrała z sobą Paulina, wyświęconego na biskupa Yorku; a Papież, na wiadomość o tém małżeństwie, nie omieszkał nakłaniać króla Edwina do przyjęcia chrześcjaństwa, a królowę do nawrócenia męża, przysyłając do obojga listy i podarunki (Mansi, X 550 et sqq).

Nie dożył jednak B. nawrócenia Edwina, który dopiero 627 r.

Chrzest przyjął: Papież ten zaś um.

22 Paźdz.

625 r.

Za jego rządów przypada publiczne wystąpienie Mahometa.

— Anastazy (1, 119) chwali łagodność i szczodrość Bonifacego, szczególniej względem duchowieństwa, i przytacza wiele jego dekretów, dotyczących ważności testamentów, prawa schronienia w kościołach i czci świętych relikwji.

Po Bonifacym V nastąpił Honorjusz I.


corpora: sejm

text:
UCHWAŁA

SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

z dnia 10 stycznia 2014 r.

w art. 1, w pkt 11 w lit. b wyrazy „zapewniających funkcjonowanie stanowisk pracy” zastępuje się wyrazami „zapewniających możliwość świadczenia usług”;

w art. 1 po wyrazach „(Dz. U. z 1998 r.

Nr 21, poz. 94, z późn. zm.)” dodaje się wyrazy „wprowadza się następujące zmiany:”, pozostałą treść oznacza się jako pkt 1 oraz dodaje się pkt 2 w brzmieniu:

„2) w art. 15111 w § 1 wprowadzenie do wyliczenia otrzymuje brzmienie:

MARSZAŁEK SENATU

W/Z

Jan Wyrowiński

Wicemarszałek Senatu

UZASADNIENIE

Przyjmując poprawkę nr 1 Senatorowie kierowali się wymogiem zapewnienia przepisowi prawnemu należytej precyzji.

W myśl art. 15110 pkt 11 lit. b Kodeksu pracy, praca w niedzielę lub święto będzie dopuszczalna także przy wykonywaniu prac zapewniających funkcjonowanie stanowisk pracy, o których mowa w lit. a.

W art. 15110 pkt 11 lit. a nie ma jednak mowy o stanowiskach pracy, natomiast użycie zwrotu "wykonywanie prac zapewniających funkcjonowanie stanowisk pracy" pozostawia zdaniem Senatu zbyt szeroki zakres interpretacji, szczególnie niepożądanej w kontekście generalnego zakazu pracy w niedziele i święta.

Poprawka nr 2 zmierza do uzupełnienia luki prawnej powstałej po uchwaleniu analizowanej noweli.

W art. 15111 Kodeksu pracy określono zasady rekompensowania pracownikom uciążliwości związanych z pracą w niedziele i święta.

Regułą jest, że w zamian za pracę w dniu wolnym, pracodawca jest obowiązany zapewnić pracownikowi inny dzień wolny albo odpowiedni dodatek do wynagrodzenia za każdą godzinę pracy.

Rekompensata przysługuje wszystkim pracownikom świadczącym pracę na podstawie art. 15110 Kodeksu pracy - nie dotyczy jedynie systemu weekendowego czasu pracy (art. 15110 pkt 10), ponieważ zakłada się w nim pracę wyłącznie w piątki, soboty, niedziele i święta, z pozostałymi dniami tygodnia wolnymi od pracy.

W świetle takiej zasady niedopuszczalne byłoby pozbawienie prawa do świadczeń z art. 15111 pracowników obowiązanych do pracy w dni wolne na podstawie wprowadzonego niniejszą nowelą art. 15110 pkt 11 Kodeksu prac


text:
Zaczarowane koło

Akt I

Lucjan Rydel

W puszczy, przed norą Leśnego Dziadka.

W głębi jezioro, skąd dochodzą dźwięki zatopionych dzwonów; przez drzewa prześwieca czerwona łuna zachodu, ad niej odcinają się czarno pnie i gałęzie.

Mrok zapada.

Głupi Maciuś,kilkunastoletni wyrostek, w potarganej płótniance i słomianym, obdartym kapeluszu na lnianej czuprynie, boso, z kobiałką w ręku i flaszką za pazuchą — dobija się do drzwi Leśnego Dziadka.

GŁUPI MACIUŚ

Dziadku Leśny!...

He!.

Słysyta!

Śpi?

Cyli pomar w tej jamie?

A ino!

Pomarby stary!

Jego się słabość nie chyta,

To i śmierć zęby połamie,

Nim go zgryzie.

— Widno musi

Łazić po bonu...

Rozgląda się dokoła, potem zaziera przez szparę

Bez śpary

Bije światłość od łucywa,

Jest w jamie...

— A cyście głusi,

Dziadku?!...

Dobija się

LEŚNY DZIADEK

wewnątrz

Kto się tam dobywa?

A niech zaraza wydusi

Przeklęte ludzkie nasienie!

GŁUPI MACIUŚ

czeka, a potem dobija się

Otwórzta!

LEŚNY DZIADEK

wewnątrz

A kogóż niesie

Czart na moje utrapienie?!

Spokojności nawet w lesie

Nie masz przed oną hołotą!

GŁUPI MACIUŚ

po chwili, dobijając się coraz mocniej

Dziadku Leśny — puśćcie!

LEŚNY DZIADEK

Kto to?!

GŁUPI MACIUŚ

Ja.

LEŚNY DZIADEK

Co za „ja”?!

GŁUPI MACIUŚ

No ja, Głupi

Maciuś!

LEŚNY DZIADEK

otwiera drewniane okienko we drzwiach i wystawia głowę

Chłopak utrapiony!

Miasto krzyknąć imię swoje,

Dobija mi się do brony,

Mało, że drzwi nie rozłupi...

Uchyla drzwi i staje w progu.

Ogromny, zgrzybiały starzec, odziany zgrzebnym płótnem, zielonymi i pożółkłymi liśćmi, trawami i mchami — długie, siwe włosy i biała broda, spadająca do pasa, na nogach łapcie z łyka, w ręku sękaty kostur.

Stoi w progu zgarbiony, poza nim widać w głębi ciemne wnętrze jamy, oświetlone czerwono łuczywem.

LEŚNY DZIADEK

I przecz takie niepokoje

Czynisz mi po całym borze?

Wylękną się leśne łanie

I nie przyjdą pić w jeziorze,

Już ich dzisiaj nie wydoję —

Ani mi się nie dostanie

Czynsz wieczorny od wiewiórek,

Co mi przynoszą orzechy...

Spojżryj no, jak mi jaskółki

Spłoszyłeś!

Dokoła strzechy

Krążą lotem czarnych piórek...

GŁUPI MACIUŚ

Odpuśćcie mi, Leśny Dziadu!

A dyć sera dwie gomółki

Przynoszą wam i ze sadu

Kobiałkę słodkich cereśni,

I z psennej mąki dwie bułki.

LEŚNY DZIADEK

niechętnie

Od Maryny młynarzowej?

GŁUPI MACIUŚ

A lino.

Nie mogłem wceśniej,

Bo wprzódziej musiałem krowy

Gnać na odwiecerz do młyna.

Przygnałem, a tu Maryna

Daje mi to i powiada:

— „Naści kobiałkę cereśni,

Naści sera dwie gomółki

Idź z tem do Leśnego Dziada,

Ino nie zezrej po drodze.

Nie bois się?”

— „A nie boję,

Cobym się bał?”

— Więc powiada:

— „Boś głupi...”

LEŚNY DZIADEK

Głupstwo...

GŁUPI MACIUŚ

Ej, żeby ona to

Wiedziała, że ja tu chodzę

Do was, bez to całe lato...

LEŚNY DZIADEK

Czegóż twoja gospodyni

Chce ode minie za podarki?

GŁUPI MACIUŚ

Bo ja wiem?

Ja się młynarki

Boję pytać nadaremnie.

Zła jest i kij zawiły przy niej...

LEŚNY DZIADEK

Jużcić pewnie chce ode mnie,

Żebym której ze sąsiadek

Zaszkodził jaką chorobą...

Od czegóż jest Leśny Dziadek?

Niech zamówi, niech zaczyni!

Albo, że się 'jej z chudobą

I gospodarstwem nie darzy:

Krowy dają mleko krwawe,

Gadzina czegosi pada,

W sadzie wysychają drzewka...

Gdy żaden z waszych owczarzy

Nie poradził na tę sprawą,

Nuże do Leśnego Dziada!

Przyjdzie tu czasem i dziewka,

Od wielkiego strachu blada,

Kolana pod nią dygocą,

A przez paprocie się skrada.

Przyszłaś?

wiem ja dobrze — po co!

Nie pomogło lubczyk-ziele?

Nie pomogła macierzanka,

Suszona przez trzy niedziele?

Chcesz, abym zalklętą mocą

przywabił tobie kochanka!

Dziwne to stwory ci ludzie,

I głupie!

— Ja do nich z lasu

Nie wyłażę i z tej nory,

Lecz ich znam...

Siedzę w tej budzie

Tyle czasu — tyle czasu!

Idą ranki i wieczory,

Idą wiosny i jesienie,

Idą lata za latami,

Idą czasy i przechodzą,

A oni wciąż tacy sami,

Z pokolenia w pokolenie:

Jak się lęgli, takich płodzą!

— Odmienia się przyodziewa,

Jak rosochy u jeleni,

Jak listeczki te, co z drzewa

Opadają na jesieni,

A dołem zawżdy pień stary,

I gałęzie, i konary,

I rdzeń stary — do korzeni!

...

Podłe, zatraocone plemię,

Ród omierzły, a łakomy,

Zagarnęli całą ziemię

Pod te role, pod te domy...

Uwija się to, a krząta,

I rozpycha się i żre się,

Włazi do każdego kąta,

Spokoju nie masz i w lesie:

Łowy, trąby, huki, psiarnie,

Nie przepuszczą lichej samie,

Ni w łozach małej ptaszynie,

Ni rybie w jasnej głębinie!

Szumną puszczę moją drwale

Wyrębują mi zuchwale,

Krzywe kosy, zgrzytające,

Sieką moje młode poła

Na polanie i na łące...

Ściskają mnie dookoła!

Co jeno żyje na ziemi,

Zabić, zgrabić, złapać, złupić,

Przedać aa grosz, za grosz kupić;

Aż się czasem słońcu dziwię,

Że nad głowami ludzkiemi

Świecić chce jeszcze na niebie...

— Maciuś, powiedz no prawdziwie,

Rozumiesz ty, co do ciebie

Gadam?...

GŁUPI MACIUŚ

usiadłszy na ziemi, oplótł kolana rękoma i słuchał z zadartą głową i otwartymi ustami

Kajbym ta rozumiał!?

LEŚNY DZIADEK

A słuchałeś?...

GŁUPI MACIUŚ

No, słuchałem,

Boście gadali, gadali,

A bór sumiał, staniał, sumiał...

A ono dzisiaj tak wali,

Okrutnie wiali w te zwony

W owem zaklętem jeziorze...

Tom słuchał...

— No, mówcie dalej,

Dziadku Leśny!...

LEŚNY DZIADEK

urażony

Gęby szkoda!

Milczenie.

— Dzwony odzywają się głośniej.

Maciuś wsłuchuje się

GŁUPI MACIUŚ

Dziadku?!

W tej wsi zatopionej

To tak co dzień o wiecorze

Zwonami kolebie woda,

Jak dziś?...

LEŚNY DZIADEK

To nie woda dzwoni,

Jeno dzwonią topielice,

Dzwonią potępieńce oni,

Bo dziś u nich wielkie święto!

Miesiączek dziś w pełni staje,

To jeden z nich na dzwonnicę

Włazi — i tę wieś zaklętą,

I wszystkie podwodne kraje

Zwołuje... i radzi wielce,

Dźwigają się na dzwonienie

Topielice i topielce

Z dna samego, z mułu, z piasku,

I one mleczne promienie

Będą pić i w białym blasku

Śpiewać...

GŁUPI MACIUŚ

Bez to w zwony biją.

LEŚNY DZIADEK

Niech stanie miesiąc na wschodzie

I po wodach światłem strzeli,

Wychylają sine lica...

GŁUPI MACIUŚ

I z miesiąca mleko piją?...

LEŚNY DZIADEK

A piją!

GŁUPI MACIUŚ

To je na wodzie

Widno?

LEŚNY DZIADEK

Aż się od nich bieli!

Jeszcze taka topielica

To się i wodną leliją

Umai — a na topieli

Roztoczy srebrzyste włosy.

A długie!...

GŁUPI MACIUŚ

zdumiony, przykłada dłonie do policzków

O jej!

LEŚNY DZIADEK

I cmotka,

I ssie, aże ją nasyci

Miesiącowa jasność słodka,

A potem ci wniebogłosy

Śpiewa, póki miesiąc świeci.

GŁUPI MACIUŚ

O laboga!

Dziwy, dziwy!

U nas tam po wsi gadali,

Ze to słychać bywa nocą

Głos tych zwonów załośliwy,

Jaz za rzeką, ho — i dalej!

Ino co ludzie nie mogą

Nijak dorozumieć, o co

To zwonienie...

To ci wali

Okrutnie!

LEŚNY DZIADEK

Tak mi się srogo

Te zatraceńce łomocą!

Zaczyniałem ja dokoła

To jezioro moją mocą,

Ale moja moc nie zdoła,

By ucichły wodne dzwony...

GŁUPI MACIUŚ

Dziadku Leśny!

chcielibyście,

Dałbym wam wody święconej.

Nalazłem, jak organiście

Wypadła fiaska z kieseni:

Śliśmy bez las — wiecie, Dziadu?

Spił się kajsi na odpuście,

Potyka się u korzeni,

A do mnie wciąż gadu, gadu...

Jaz tam u ostatniej drogi

Jak naraz nie rymnie w chruście!

Ano — stawiam go na nogi,

Posed — poźrałem nieskoro:

Fiaska...

— Kiebyście ją wzieni

A poświęcili jezioro?!

Podaje flaszkę

LEŚNY DZIADEK

niechętnie

Święcona!? — niech obaczę;

Może ścichną zatraceni.

Jak ścichną, to nie na długo,

Przeklęte one dzwoniacze,

Bo tam woda leśną strugą

Odświeża się i odpływa...

Ano chodź!...

Stają na wyniosłym brzegu — w głębi sceny.

Jezioro dzwoni ogłuszająco.

Leśny Dziadek poświęca je; głos dzwonów lamie się, syczy, miesza, grzmi.

GŁUPI MACIUŚ

przerażony

O rany!

rany!

LEŚNY DZIADEK

Jaka to złość przeraźliwa,

Jakie ryki, jakie wycie!

GŁUPI MACIUŚ

Dziadu, Dziadu... a te piany,

A te wiry!

— O, widzicie!?

LEŚNY DZIADEK

Dojechało im do żywa.

GŁUPI MACIUŚ

Cosi w onej opętanej

Wodzie po psiemu skowyta,

Cosi skomli, cosi piska!

LEŚNY DZIADEK

Niech tam!

GŁUPI MACIUŚ

Wy się nie bota,

Dziadku Leśny?

LEŚNY DZIADEK

Dać?

a o co?!

Widzisz?

ucichły dzwoniska!

GŁUPI MACIUŚ

Ino się wody chlupocą

W ciemku...

LEŚNY DZIADEK

Jeno, że ten potępiony

Staw jest jak pęknięta miska:

Śwęcona woda odpłynie

I znowu te wściekłe dzwony

Zaczną hałasić w głębinie...

Wróciwszy, przed norą siadają — milczenie

GŁUPI MACIUŚ

po chwili

Dziadu!

tak w tym boru cicho...

Tak cichusieńko!...

LEŚNY DZIADEK

A jużci,

Odkąd w tym przeklętym stawie

Nie tłucze się ono licho

Dzwonami...

GŁUPI MACIUŚ

Ino zasuści

Wiater po łozach, po trawie

I liściem na drzewach rusy...

Strzepną się ta kajsi ptaki,

I tyla!...

LEŚNY DZIADEK

po chwili

W tej leśnej głuszy

Jest ci takie ciche gnanie,

Jakoby muzyki jakiej...

GŁUPI MACIUŚ

Ono się tak wsędy głosi

Po świecie i na polanie,

Kędy bez dzień pasę kirowy,

I kiej na połednie gonię,

To i w polach kajsi cosi

Gra i gra...

Ten gaj wierzbowy

Podle młyna i te błonie.

Wsyćko ma głos — a po rosie

Wiatrem się to nosi... nosi...

Po chwili z wolna

Wiecie wy, kiedy najwięcej?

Kiej za Jaśka pasę konie,

A tu wkoło nocka carna:

To ja se legnę pasęcy

Na serokim, na wygonie,

A tu gwiazdy jak te ziarna

Złote, ozsiane po roli...

I nic — ino pies zasceka,

I cicho — a tu powoli

Woła mnie cosi z daleka,

I załośliwość mnie chyta

Okrutna i takie smutki,

Ze nie wiem...

Bo i listo by ta

Mógł wiedzieć, co n cłowieka

Przychodzi.

A ja samiutki

Jak palic w tę nockę ciemną,

Ino się słowik nade toną

Urzewnia, i tak mi, gada:

— „Biednyś — biednyś!

Boli — boli — boli!...

Oj, tak — tak!

Żal mi cię, żal, żal, żal!

Ma-ciuś-ciuś-ciuś-ciuś-ciuś!

Biednyś!

— Oj tak!

Cierp, cierp, cierp, cierp, cierp!”

LEŚNY DZIADEK

To słowik do Ciebie gada

I powtarza twoje imię?

A inszą mowę ptaszęcą

Znaszli?

GŁUPI MACIUŚ

z miną znawcy

A znam ta co nieco.

LEŚNY DZIADEK

A wróble?

GŁUPI MACIUŚ

Wróblego stada

Śmiech posłuchać, jak to w zimie

Kole stodoły się kręcą:

Spatrzeć chcą.

Jaz za topolą

Wsyściuśkie chmarą się zlecą

I tak ta sobie świergolą:

— „Wies, gdzie psenica?

— Wiem — wiem!

— Wies?

— Wiem!

— Wies?

— Wiem!

— Lećmy, lećmy!

Mnie ćwierć, tobie ćwierć

— Mnie ćwierć, tobie ćwierć!

— Ćwierć!

ćwierć!

ćwierć!

ćwierć”.

Śmieją się obaj — milczenie

LEŚNY DZIADEK

Któż cię tej mowy ptaszęcej

Uszył?

GŁUPI MACIUŚ

A kto by?

Dyć przecie

Sam słysę, bydło pasęcy!

LEŚNY DZIADEK

A każdy cię głupim zowie?...

GŁUPI MACIUŚ

Ono tak widno być musi,

Zem głupi...

Boże na świecie!

Nie mam tego zmysłu w głowie,

Co trza!

— Jesce u matusi

To tam dobrze było wprzódziej,

Pókim miał matusię swoją,

Ale na służbie u ludzi!

Mocno trzymam — mówią: „Zdusi!”

Słabo trzymam — mówią: „Puści!”

Ino śmiechy ze mnie stroją...

Ano!...

Macha ręką

LEŚNY DZIADEK

I biją?

GŁUPI MACIUŚ

A juźci!

Nie baliby?

Młynarz stary

I Jasiek tez, i Maryna...

Oni wsyscy mają ręce...

Co mi ta?!

Ja se fujary

Na pociechę z wierzby kręcę,

To ta cłowiek zapomina

I o biciu i o głodzie.

Kiedy fujarę udłubię

I gram onemu lasowi,

I gwiazdom gram i tej wodzie

I gram wselkiemu ptakowi.

Wiecie?

ją grać straśnie lubię!

Długie milczenie

Dziadu?

Prawda?

Kwiat paproci,

Co na święty Jan ozkwita

I tak się pali a złoci,

Kieby gwiazda rodowita

Z nieba jasnego... doprawdy?

Cy jetst moc taka w tym kwiecie,

Ze kto go najdzie, to zawdy

Ma, co ino chce, na świecie?

LEŚNY DZIADEK

A czemuż ty pytasz o to?

Chciałbyś skarbów mieć baz miary?

Chciałbyś mieć koronę złotą?

Królem chcesz być?

GŁUPI MACIUŚ

z pogardą

Nie!

— Na flecie

Chciałbym grać...

Oj, miałem ci ja

Flet, a taki flet, co cudo!

I połamał mi go stary

Młynarz — połamał bestyja!

Kazali mi krowę chudą

Pogonić na jarmark w mieście.

Wizionem ci ją na postronek,

Idę, idę — jaz nareście

Słysę cudności muzyka:

Coś tak ciurka, jak skowronek!

A to ino nade drogą

Muzykant jeden wygrywa:

Dmucha, palcami przemyka,

Po takich łapkach z miosiędzy,

A to mu śpiewa i śpiewa!

Pytam go się, cy to drogo

Ta fujatflka przemykana?

— „Trza — mówi — tyla pieniędzy,

Jak za dobrego barana”.

...

Idę, a rozważam sobie,

Ze co baran, to nie krowa,

I trapię się, jak ja zrobię,

Cobym dostał tę fujarę?

Trza barana — ani słowa!...

Jaz jak raz, parobek zenie

Ku miastu baranów parę.

To Ci dobre wydarzenie!

I rzeknę mu: „Mieniajwa się,

Mnie baran, a tobie krowa...”

Wróciłem się wnetki za się

Po ten flecik przemykany...

Oj, miałem ci ja we młynie!

Ani cłowiek nie wypowie,

Jakie bicie, jakie wrzaski!

Jaz strach spomnieć!

Rany, rany!

A młynarz mi w drobne trzaski

Potłukł ten flecik na głowie...

Oj!

przez onego flecika

Wciąz cosi sumuje we mnie:

Zewsąd idzie ta muzyka,

To granie... a tu daremnie

Cłowiek se fujary struga.

I dłubię w brzozowej korze,

A myślę: nie ta, to druga,

Wygra wsyćko, jak się patrzy,

Wygra niebo, wygra zorze,

I ten miesiącek, co bladsy

Śrybła, i słonko, jak wstaje,

I nad rzeką te opary,

I wygra wsyćko, co kwitnie,

I te pola, i te gaje.

Bogać ta!

Takiej fujary,

Jak trza, ni jak cłek nie wytnie!

Wstaje i zabiera się w drogę

LEŚNY DZIADEK

Maćku, mam ja na to radę,

Jeno uważ każde słowo:

Wróć tu, kiedy czoło blade

Wschodzący miesiąc ukaże.

Przyniesiesz fujarę nową,

A wyciętą z takiej brzozy,

Co nie słyszała koguta,

Ni wód szumu.

Na wiszarze

Siadłszy, utaisz się w łozy,

A mgła, nad wodą rozsnuta,

Topielicom cię zasłoni.

A gdy miesiąc je nasyci

I zaśpiewają na toni,

Dmuchaj na fujarze swojej:

Ona głos ten w siebie chwyci,

Aże się na wskroś jej drewno

Zaklętym śpiewem przepoi.

O, już ona ci wydzwoni,

Co zechcesz, nawet i rzewną

Wypłacze tobie tęsknicę,

Jeno patrz, by cię do wody

Nie wciągnęły topielice.

Maćku, a nie dbaj nic na ta,

Gdyby ci złe zaszło drogę

Do jeziora i przeszkody

Chciało czynić lub zatartą

Groziło; wszelaką trwogę

Odrzuć — to pokusy zginą.

Wszystkoś zmiarkował?

GŁUPI MACIUŚ

A ino!

Chce go ująć za kolana

LEŚNY DZIADEK

Nie dziękuj — ruszaj do domu,

A przed północną godziną

Wróć!

GŁUPI MACIUŚ

Moście wy — nie chybię.

LEŚNY DZIADEK

woła za nim

A nie gadaj tam nikomu,

Co wiesz!...

Znad jeziora, w skokach i podrygach, biegnie Kusy.

Niziutki, na cienkich nóżkach, z grubym brzuchem i dużym łbem pudrowanym; twarz bez zarostu, nos krogulczy.

Ubrany w czerwony fraczek, obcisły i krótki, czarne spodenki do kolan, białe pończochy i trzewiki z klamerkami; na głowie trójkątny kapelusik, w ręce mosięzna laseczka z gałką.

KUSY

przydreptując i kręcąc się jak wiatr koło Leśnego Dziadka

Hup!

hup!

gic!

gic!

Witaj!

witaj, stary grzybie!

LEŚNY DZIADEK

ostro

Czego tu chcesz?

KUSY

Nic, nic!

Ale tu głupi pastuch był.

Czego chciał?

Czego chciał?

Chy, chy!

Wiem, wszystko wiem!

Bodaj zdechł, bodaj zgnił,

Nim fujarę będzie miał,

Zrobię ja się czarnym psem,

Drogą mu zalecę,

Będę szczekał, będę wył:

Hup, hup!

A z fujary nic!

I zapalę błędną świecę,

Drogą mu zastąpię,

Powiodę go na moczary:

Chlup, chlup!

gic!

gic!

W błocie go wykąpię,

A z fujary nic!

Nic nie będzie z tej fujary,

Ty spróchniałku, włóczylasie,

Borołazie stary!

LEŚNY DZIADEK

Przepadnij zasię, a zasię!

KUSY

podrygując

Nocka czarna, nocka głucha,

Pójdę, gdzie wiatry powioną,

Jedną stroną, drugą stroną...

Pójdę nocką, pójdę ciemną,

Dopadnę twego pastucha.

LEŚNY DZIADEK

Widzisz tu wodę święconą?

Nie zadzieraj diable ze mną,

I w spokoju puść to chłopię!

KUSY

A cóż to?

Na stare lata

Z ludźmi trzymasz — leśny czopie?

LEŚNY DZIADEK

Kiedyż? — od początku świata

Wy piekielni, wy nieczyści —

Kiedyż ja z wami trzymałem?!

Nasialiście nienawiści,

Nasialiście w ludziach pychy,

Latajcie po całym świecie,

Zbierajcie wszystko, co wasze,

Ale od tego, co moje,

Wara wam!

— Ten pastuch lichy

Jest mój, przeto za nim stoję!

Mój, jak wszelkie leśne ptaszę,

Co rosę pije, a śpiewa:

Mój, jak tych kwiatów kielichy,

Co nawet tnie wiedzą o tem,

Że się z nich zapach wylewa;

Mój, bo serce ma i oczy

Jasne, jak te gwiazdy w górze,

Patrzące spojrzeniem złotem:

Żadna ich żądza nie mroczy

I stoją ciche w lazurze!...

KUSY

Czysty śmiech!

Leśny Dziad

Rozmiłował się w Mazurze,

W tym głuptasie, w tym pastuchu:

Maciuś gwiazda, Maciuś kwiat.

Maciuś fiu!

fiu!...

Ty staruchu,

Darujże mu cały świat

A majątek na początek,

Skoro kochasz go tak czule,

Niechaj sobie włości kupi,

Niech intraty ma w szkatule,

A nikt nie powie — że... głupi!

LEŚNY DZIADEK

Darowałem ja mu więcej,

Niźli wszystkie skarby świata:

Darowałem jemu Pieśń!

Pójdzie za nim rzewna, śpiewna,

I tęczowa, i skrzydlata,

Czarodziejka — Pieśń!

KUSY

przekornie

A mnie za mim pójść nie wolno?

LEŚNY DZIADEK

Jeno mi zaczep to chłopię,

To cię pszczołom kąsać każę!

KUSY

Przecie ci go nie utopię,

Skoro tyle wart!

Zmyliłbym mu ścieżkę polną,

Ubłociłbym go w moczarze,

Nie bardzo!

na żart!

LEŚNY DZIADEK

Chceszli?

Mam zawołać pszczół?

Będziesz ich miał całe roje!

KUSY

Nie myśl, że się ciebie boję!

Mógłbym zaraz w stęchły muł

Wetknąć tę laseczkę,

Zionąć na nią żarem z ust

I zrobić z niej błędną świeczkę,

Co się błękitnawo pali,

I migotać tym płomykiem

Poprzez szuwar, poprzez chrust,

I tam, i sam — bliżej... dalej,

I wołaniem, świstem, krzykiem,

Zagnać Maćka na mokradła...

Już jakąś wiejską kumoszkę

Wwiodłem dziś na trzęsawisko:

Gic, gic... pluch!

Gic, gic... pluch!

Po kolana się zapadła,

Mamiłem ją także troszkę,

Po tych lasach, aż tero, blisko,

Obaliła się zdyszana,

Ledwo się w niej plątał duch.

Ale pastucha zostawię,

Skoro minie tak prosisz o to,

I polecę kopki siana

Burzyć, i pozrzucam w błoto

Bieliznę, jeśli na płocie

Suszy się gdzie zapomniana:

Jutro ludzie po tej psocie

Będą pomstować i kląć!...

LEŚNY DZIADEK

w progu

Lataj sobie, gdzie chcesz, biesie,

Hulaj aż pod nieba strop,

Z wiatrem gwizdaj, wodę mąć,

Lecz od chłopca wara!...

Wchodzi, zatrzaskując drzwi za sobą

GŁOS ZA SCENĄ

Hop!

KUSY

podrygując

Hop!

hop!

hu, hu!...

Kogoś niesie!

Przywabię go i odwabię.

I obłąkam go po lesie,

Jak tej babie!

jak tej babie!

GŁOS

bliżej

Hop!

hop!

KUSY

Hop!

— I w bok dam nura!

W innym miejscu

Hop, hop!...

To jakiś szlachciura!

Na kontuszu, na żupanie

Altembasy i jedwabie...

W bagno, w błoto go wtumanię!

Hop, hop!

Sam tu!

Mości Panie!

Wchodzi Boruta

Wysoki, bardzo chudy, przygarbiony; twarz długa, zapadnięta, śniada i wybladła — iskrzące oczy pod czarnymi, nawisłymi brwiami, nad czołem dwa sinawe guzy, uszy spiczaste i włochate; ogromne, sumiaste wąsiska czarne, równie jak podgolona czupryna.

Strój polski, cały ognistoczerwony, wisi na nim sztywnie.

Kołpak czarny, z czarną kitą, na czarnych rapciach szabla turecka.

BORUTA

wchodząc

Ty latawcze!

Błaźnie!

Smyku!

Tak powinność swoją znasz?

Nie rób huku!

nie rób krzyku!

Spojrzyj no mi lepiej w twarz,

Spojrzyj no mi na kopyto!

Wystawia lewą nogę, na którą z lekka utyka

KUSY

zdziwiony

Co ja widzę?

Toś ty nasz?

Fiut!

i ryba jakaś grubsza!

Kłania się

BORUTA

A bodajże cię ubito!

Nie znasz mnie?

Na Belzebuba!

— To ty nie wiesz, błotna mszyco,

Kto od czasów Lecha króla,

Rezyduje pod Łęczycą,

Kto po dworach z szlachtą hula?

Kto na fecie i na stypie,

przy sowitym traktamencie

Oracje z rękawa sypie?

Nie słyszałeś, wietrzykręcie,

Kto, zjechawszy na kiermasze

Lub na sejmiki, wychyla

Jednym tchem miodu antałek

I saganem jada kaszę

I zrazy, a lada chwila,

Od przymówisk i przechwałek

Wiedzie szlachtę na pałasze?

Kto więcej szlacheckich pałek

Nakarbował niźli Wasze

Wwiodłeś chamów do topieli?

Nie wiesz, ty mizerny głąbie,

Kto jest ów łęczycki śmiałek

Do szklanki, do karabeli,

Szlachcic — z końską nogą w bucie,

Diabeł, co pije i rąbie?

Nie słyszałeś, mylidrogo,

O Imci Panu Borucie?!!

KUSY

zbity z tropu

Ba!

I cóż mi tam, do kogo?

Ja na własnych śmieciach broję:

Ja mam swoje — ty masz swoje...

BORUTA

„Ty!”

— Skąd konfidencja taka

U szwaba, łyka, pludraka,

Żeby śmiał tykać szlachcica?!

KUSY

z udaną pokorą — wściekły

Zapytam się Waszmość Pana,

Czy daleko stąd Łęczyca?

BORUTA

Dość!

— A co?

KUSY

To, że Waszmości

Łaskawość aż tu zaszczyca

Mnie łyka, szwaba i pludrę,

Na mych śmieciach...

BORUTA

Łeb ci udrę —

Skrzyw się jeszcze!...

Ja nie w gości

I nie do ciebie zjechałem,

Jeno się klechy uwzięli.

Przeciw mnie w Łęczyckiem całem:

Procesjami co niedzieli

Chmarę ludu w lasy wiodą,

Zatykają swoje znaki,

Śpiewają, żegnają, kropią,

Tą święconą swoją wodą;

Ujść musiałem ma czas jaki

Przed tą persekucją popią.

KUSY

Mój Wielmożny Jasny Panie,

Ruszaj sobie, ruszaj stąd!

Tu mi Waszmość nie zostanie,

Bo przed Belzebuba sąd,

Pozwę o zgwałcenie granic!

BORUTA

Zróbmy układ...

KUSY

Za nic!

za nic!

BORUTA

Słuchaj, taki modus mam:

Szlachta mnie — a tobie cham;

Przecie masz roboty dość,

Ja ci tylko dopomogę...

KUSY

Za wic!

— Ruszaj Waszamość,

Ruszaj sobie w swoją drogę,

Bo jak nie, to wpadnę w złość,

Jeszcze ci co zrobić mogę!

Łypiąc oczyma groźnie, cofa się i biegnie z nastawionymi rogami

BORUTA

Ty mnie grozisz, biedo wściekła?!

— Czekaj!...

Chwyta go za kark i za pludry i jak piłką rzuca nim prosto w jezioro

KUSY

wystawia łeb z wody u brzegu i skomli żałośnie

Uj!

Parzy... uj..., piecze!

Święcona...

Uj!

Ratuj!...

Parzy!

BORUTA

odwraca się i wkłada ręce za pas

Jeszcze by i mnie popiekła —

Kto inny niech cię wywlecze!

KUSY

rozpaczliwie

Ratuj!...

Zgoda!

Uj... uj!

Zgoda!

Uj!

Boli... boli...

Uj!...

Parzy!

BORUTA

Podam koniec karabeli,

Ale...

KUSY

błagalnie

Klnę ci się na rogi,

Belzebuba!...

Uj!

Ta woda!...

Boruta podaje mu karabelę i wyciąga go na brzeg

KUSY

otrząsa się i parska jak pudel

Bur!...

Boli...

Boli na twarzy!

Ociera twarz

BORUTA

Święcona!?

Tu?

w tej topieli?!

KUSY

sobą zajęty

Wciąż pali!

W ręce i nogi!

Zalazła mi za pazury,

Gryzie w ślepie — w język szczypie,

Pali, świerzbi!

Aj ten świąd!

Oblezę cały ze skóry!...

Spluwa, wyciera się, otrząsa i drapie — w końcu zaczyna płakać piskliwie i ze złością

BORUTA

Nie wyj!

Ciesz się, że z kąpieli

Wylazłeś...

Lecz jak i skąd

Święcona — tutaj w jeziorze?!

KUSY

płacząc

Nie wiem... nie wiem!

BORUTA

tupie nogą

Ciszej!

ciszej!

Niech cię grom czerwony strzeli

Z tym wyciem!

— To być nie może,

Byś nie wiedział...

Figiel mniszy!

Głowę dam, że sprawka księża!

— Niech no Waść do rzeczy gada!

KUSY

drapiąc się, mówi na pół z płaczem

Świerzbi!

BORUTA

Na rajskiego węża!

Niech cię różaniec udusi!

Raz by skomleć przestał Wasze!

KUSY

Nie wiem...

Prócz Leśnego Dziada

Nikt nie bywa przy tym stawie...

nagle, uderzając się w czoło

Cap jestem!

Wszak pełną flaszę

Pokazywał mi święconej!

BORUTA

Kto?

KUSY

Dziad Leśny!...

Ja mu sprawię!

Zbiję, utopię pastucha,

Niech tylko przyjdzie w te strony —

A przyjdzie tu dziś na pewno!

— Ho, już on się nie przysłucha

Pieśniom topielic w jeziorze!...

Stłukę go na suche drewno

I tu go pod próg położę —

Niechaj się Dziad Leśny wścieka!

Wyskakuje na dach budy Leśnego Dziada

Czekam — i stąd się nie ruszę,

Aż przyjdzie...

BORUTA

A ja na połów

Idę na szlacheckie dusze...

KUSY

przydreptuje na dachu

Dzisiaj z bliska i z daleka

Zjazd na wojewódzki dwór:

Narzezała służba wołów,

Naskubały dziewki kur.

— Chy... chy — ja to wszystko wiem,

Od kuchennych czarnych kotów:

— „Miau!

miau!”

BORUTA

Idę, lecę jednym tchem

Tam się połów udać gotów...

Wychodzi — potem zaraz wraca

KUSY

z dachu

A co?

BORUTA

Silentium, rogaty!

Jakaś baba tu się wlecze,

Baczność!

Wychodzi drugą stroną

Wchodzi Młynarka.

Piękna, czarnobrewa, trzydziestoletnia kobieta, rysy kształtne, proste, wargi pełne, różane.

Ubrana po wiejsku, kraciasto, na szyi korale, na głowie czerwona chustka, spod niej koło uszu wystają końce obciętych włosów.

Na nogach ciężkie buty z cholewami.

Cała odzież zmięta, o zwłaszcza dołem ubłocona i poobrywana.

Idzie z wolna, zmęczona i zdyszana, trwozliwie rozglądając się dokoła.

MŁYNARKA

O raty, raty...

O Laboga... ludzie... ludzie!

KUSY

siedząc na dachu

Tuś mi jest?

Ho, wstała z ziemi!

MŁYNARKA

Dyć to hawok... w onej budzie.

Podchodzi lękliwie, waha się, ogląda się dokoła, puka nieśmiało i nasłuchuje chwilę.

Potem z nagłym postanowieniem

Niech ta juz raz!...

Dobija się gwałtownie i woła zdławionym głosem

Otwórzcie mi!

LEŚNY DZIADEK

uchylając drzwi

To ty, Maciuś?

MŁYNARKA

nieśmiało

Nie on — to ja!

Młynarka...

LEŚNY DZIADEK

Czego tu...?

Po co?!

Stoi tu kobiałka twoja,

Twoje bułki i gomółki,

I czereśnie...

Weź sobie to!

...

Łazi mi po borach nocą.

MŁYNARKA

błagalnie

Mój dziadusiu...

Moiście wy!

Niech się na mnie nie chamocą...

LEŚNY DZIADEK

A czego ty chcesz, kobieto?

Siedziałabyś lepiej doma,

Nie bagnem brnąć po cholewy,

Na przypiecku, pod pierzyną,

Spać, a nie tłuc się po lesie!

— Ale u was, ludzi — słoma

I sieczka we łbie, i plewy,

To was byle wiater niesie

I za byle czem — po świecie...

— Czego chcesz?

Młynarka milczy, zmieszana i zakłopotana obraca palcami korale na szyi

Przyszła — i stoi!

Czego chcesz?

gadajże przecie!

Milczenie

Cóż, nie wiedzie się chudoba?

— Czy się bydło krwawo doi?

— Schnie sad?

Czy gadzina zdycha?

— Gzy w domu jaka choroba?

...

A mówże już raz — do licha!

Młynarka, milcząc, odpowiada na wszystkie pytania przeczącym ruchem głowy — w końcu zasłania twarz rękawem, podnosząc łokieć nad głową

Ha...!

Chwyciło cię kochanie?

Prawda?

Powiedz no!...

MŁYNARKA

szeptem

A juźci!

Zakrywa twarz fartuchem i płacze

LEŚNY DZIADEK

po chwili — jakby do siebie

— Hej — kochanie gorzkie bywa.

W sercu pali, jak sól w ranie,

I mocne bywa okrutnie,

Że do śmierci nie ustanie

Żałość ona przeraźliwa...

— Hej!

czasami żądłem utnie

Z nagła utnie, jako żmija —

Czasami wzbiera powoli...

Tak, czy owak, łzy wypija

I krew — a boli i boli —

Rano, wieczór, we dnie, w nocy,

Boli z bliska i z daleka...

— Hej pod słońcem nie masz mocy,

Nie masz na niebie i ziemi

Nad kochanie, gdy człowieka

Opęta i żre, i toczy...

— Patrzę na to od wiek wieka!

Młynarko!

Młynarka podnosi twarz zapłakaną i milczy

Cóżeście niemi?

Mówcie no, otrzyjcie oczy...

MŁYNARKA

ociera oczy ręką

Cóz mam gadać?

LEŚNY DZIADEK

Przyszłaś do mnie,

Żebym ci dał jakie ziele,

By ochłódła miłość w tobie?

— Ja mocen jestem ogromnie,

Mogę wiele, bardzo wiele,

I co w mocy mojej — zrobię!

Lecz kochaniu czy podołam?

Neraz ja miłość odczynię,

Wydrę z serca i odwołam

I zadam jakiej ptaszynie;

Bierze ją w siebie słowiczek

I w miesięczną noc — do świtu,

Wyśpiewuje ją ze siebie

Przed najmilszą ze samiczek,

Lub skowronek w toń błękitu

Leci, wypłakać na niebie

Miłość, która była zdjęta

Z ludzkiej piersi i w skowrończą

Tchniona przez klątwy i cuda...

— Ale czasem się nie uda:

Pofolgować nie chcą pęta

I zgryzoty się nie kończą,

I łzy, jak biegły, tak biegą...

— Ha — sprobuję mojej siły.

Może miłość twoja minie,

Zapomnisz, kto był twój miły!

MŁYNARKA

Nie!

nie! — nie chcę, nie chcę tego!

— Niech cały świat marnie zginie,

A niech on się wróci ku mnie:

Jasinek — Moje kochanie!

Albo niechaj gnije w trumnie,

A ja z nim!...

Niech się tam stanie

Co chce — ino miech nie muse

Patrzeć, jak on po wsi lata.

Za insemi — tej dziewuse

Przymila się i zaleci,

A we masie jaz serce mgleje

I w ocach nie widzę świata,

I pali mnie, jako świeca

Przytknięta na zywe ciało...

...

Laboga!

Niechaj się dzieje

Me wiem co, bo juz o mało,

Ze się w zmysłach nie pomące!

— Oj żałość ja ino piję,

Ino te ocy patrzące

Wypłakuję!...

Płacząc, po chwili gwałtownie

Ja nie z drzewa!

Ubiję!

Ja ją ubiję,

Ocy jej wydrę!...

Przez zęby z wściekłością

Udusę

Ją i jego i sama się —

Jak zginiewa, to zginiewa,

Ale on i ja!

Oboje!

Na zatratę pójdą duse:

Dobrze!

niech się piekło pasie!

Urywa — potem nagle wybucha płaczem

Jaśku!

Ulubienie moje!

Zanosi się od zdławionego płaczu

LEŚNY DZIADEK

A bardzo was kochał wprzódziej?

MŁYNARKA

ze łzami w głosie

Moiście!

tego kochania

Sukać po świecie u ludzi!

Kaj się rusę i kaj stanę,

Bywało za mną ugania.

Dyć i bez dziesiątą ścianę

Wypatrzyło mnie chłopcysko,

Nikiej bez okno, bez śklane...

Widziałoby mu się blisko

Lecieć za mną choć za morze,

A dziś go cekam w komorze,

To mu jesce za daleko.

Kiej ocy do dnia otworzę,

To mi wilgnie pod powieką,

A jem — to nie widzę jadła,

Bo mi ocy nagła zasłania,

I nie ma tego wiecora,

Zebym się bez płacu kładła.

Legnę, to mnie do świtania

Załość dusi jako zmora...

LEŚNY DZIADEK

A cóż na to mówi młynarz?

MŁYNARKA

Dziwuje się tej chorobie,

Bo ja mu gadam, zem chora —

I w ten siwy łeb się skrobie

I zły: — „Dyć ta!

Zaś pocynas!”

— Stary!

Bez niego ja sobie

Zawiązała marnie świat

I zycia mojego skoda

I tych moich młodych lat!

LEŚNY DZIADEK

I on tak nic, od początku

Nie miarkował?

MŁYNARKA

Ani — ani!

I teraz nie ma posądku:

Cięgiem się z Jaśkiem kumpani,

— Widno nie wie, co ta w kątku

Bywało...

Toć nie dziwota,

Ze go rad trzyma we młynie:

Jaśkowi w rękach robota

Pali się — w jednej godzinie!

Juz on ta, jak nikt na świecie:

Duzy w garzści, smyśny, krzepki!

Po chwili, składając ręce błagalnie

Oj Dziadku, jak wy zechcecie,

To się wróci!

— U znachorek

Radziłam się, u owcarzy:

Na nic!

— Dawali mi „trepki

Matki Boskiej” — to się warzy,

On kwiat bez siodmy paciorek...

I lubcyk-ziele...

LEŚNY DZIADEK

A główki Macierzanek?

Młynarka głową i ręką przytakuje, że wszystko już było — na próżno

Buta świeża,

W piątek na nowiu miesiąca

Zerwana?

— A z nietoperza,

Objedzonego przez mrówki,

Ta kostka z piersi stercząca

I zaszyta do kołnierza —

I to?

MŁYNARKA

Juźci!

LEŚNY DZIADEK

I daremnie?!

Ja nic więcej nie poradzę:

To są jakieś dziwne sprawy!

MŁYNARKA

chyląc się do kolan

Dziadusiu, dyć macie władzę!

LEŚNY DZIADEK

Ha!

Jest jedno...

Urywa

MŁYNARKA

Co?!

LEŚNY DZIADEK

Ślub krwawy!

KUSY

Słuchał całej rozmowy przechylony z dachu, teraz nagle wybucha przeraźliwym, szyderskim chichotem.

Dziadek i Maryna spoglądają w górę; Młynarka, spostrzegłszy głowę Kusego, przysuwa się trwożliwie do Leśnego Dziadka

LEŚNY DZIADEK

Idź kobieto, idź ode minie...

Idź... idź...

Prędko idź...

Bądź zdrowa!

Do Kusego, wyciągając pięść

W czas się roześmiałeś, bowiem

Nie rzeknę już ani słowa:

Nie przywabię wam młynarki!

Wchodzi spiesznie do nory i zamyka za sobą drzwi.

Młynarka ucieka...

Kusy, zeskoczywszy z dachu, dogania ją i przytrzymuje za odzież

KUSY

Ślub krwawy?!

Ja ci to powiem!

MŁYNARKA

wyrywając się

Puść!

Puść!

Przechodzą mnie ciarki!

KUSY

trzymając ją

A Jasiek!

MŁYNARKA

Puść!!

KUSY

Krwawy ślub:

Wiesz ty, co znaczy to imię?

Słuchaj...

Wspina się ku niej na palcach

MŁYNARKA

nieprzytomnie, jakby odurzona

Do ucha mi suści...

Prec pokuso!

— Mgli mię!

Mgli mię!

— Puść mnie!...

Chce iść — słania się i opiera się o drzewo

KUSY

Stój kobieto, stój!

Wróci, wróci — będzie twój,

Wiemy będzie aż po grób,

Ale weź z nim krwawy ślub...

Czy chcesz?

Powiedz...?

MŁYNARKA

nieprzytomna — słabym głosem

Chcę... a juźci.

KUSY

syczącym szeptem

— Po żelezie krew ocieka...

Krwią czerwoną z nim się zwiąż,

Będzie, jako ślubny mąż...

— Po żelezie krew ocieka...

W rękę mu siekierę włóż,

Albo topór, albo nóż...

Niech zabije własną teką!

MŁYNARKA

jakby w strasznym śnie

Kogo ma zabić?...!

KUSY

Człowieka!

MŁYNARKA

O Przenajświętsa Panienko!

Kusy na to słowo, jakby odrzucony wstecz, odskakuje i zgrzytając ze złości, wraca jednym susem na dach.

Młynarka, oprzytomniawszy, porywa się i wybiega...

Wchodzi Maciuś i z fujarą w ręku idzie ku jezioru.

KUSY

z dachu

Maćku!

Maćku!

Wróć no się ty!

GŁUPI MACIUŚ

Kto woła?

KUSY

podnosząc się na dachu

Ja.

GŁUPI MACIUŚ

Tfu!

pokusa...

Idzie dalej

KUSY

Wróć się!

GŁUPI MACIUŚ

Nie chcę!

KUSY

Bo dam susa,

Siądę na kark i nie puszczę.

GŁUPI MACIUŚ

Siądź mi na kark, to za pięty

Chycę, wlazę po pas w wodę,

Wychlapię cię i wypluscę!

KUSY

Głupiś!

Ja wiem, że święcona!

GŁUPI MACIUŚ

Wieś? — to chodź!

Ja cię zawiodę

Kaj trza.

KUSY

zeskakuje z dachu — zabiega mu drogę i cofając przypiera go aż do drzwi budy

Ani kroku dalej!

GŁUPI MACIUŚ

nadrabiając miną

Ty pokuso utrapiona!

Idź, bo ci oberwę rogi,

Rozbiją ci ten brzuch gruby!

KUSY

Będziemy się mocowali,

Zgoda!

Kto kogo pokona,

Temu drugi zejdzie z drogi.

GŁUPI MACIUŚ

niechętnie

Zgoda!

KUSY

Zrobimy trzy próby.

GŁUPI MACIUŚ

Niech będzie, Mej tak być musi.

KUSY

Poszukaj sobie kamyka,

Kto swój mocniej w garści zdusi?

Schylony szuka kamienia...

Maciuś z kobiałki stojącej pod progiem wyjmuje kawałek sera

KUSY

znalazłszy

Masz?

GŁUPI MACIUŚ

Mam.

— Kamycek bielusi!

KUSY

Patrz — mój się jak z wosku gniecie.

GŁUPI MACIUŚ

A z mojego woda strzyka!

Dyć-em ja mocniejsy przecie...

KUSY

wściekły

Wygrałeś próbę z kamieniem!

Księzyc wschodzi — w jeziorze ciche dzwonienie

GŁUPI MACIUŚ

niecierpliwie

Miesiąc wstaje, zwony zwonią!

KUSY

Ha!

I gdzież twoja muzyka.

GŁUPI MACIUŚ

Święcona woda strumieniem

Odpłynęła i nad tonią,

Wnetki się imiesiącek wzniesie —

...

Topielice wśród jeziora

Zaśpiewają...

Spies się, biesie,

Druga próba, bo juz pora!

KUSY

Dobrze!

Kto z nas głośniej świśnie?

Jak świsnę, to szyszki w lesie

Opadną i woda w stawie

Aż na drzewa się rozpryśnie!

— Gwizdaj pierwszy — jesteś w prawie,

Wygrałeś próbę z kamykiem.

...

Co tam robisz?

GŁUPI MACIUŚ

obojętnie

Witkę wiję —

Z łyka...

KUSY

Co ty chcesz z tem łykiem?

GŁUPI MACIUŚ

kręcąc dalej witkę

Nic.

Obwiąze się niem coło.

KUSY

zdumiony

Czoło się obwiąże?

Czyje?

GŁUPI MACIUŚ

Twoje.

A mocno — wokoło...

Jakbyś jej rade miał na cole,

Kiej gwizdnę, to ci zawierci

W usach tak, co jaz się boję,

Ze ci pęknie łeb na ćwierci...

KUSY

nachylając głowę

Masz, wiąż...

Albo już ja wolę,

Niech i drugie będzie twoje!

GŁUPI MACIUŚ

udając

Ja chcę gwizdać!

Gwizdać musę!

Daj łeb!

Coło ci okręcę.

KUSY

Gadaj głupiemu pastusze!

Wygnałeś, biedo uparta!

GŁUPI MACIUŚ

niby ustępując

Niech ta!

Juz się nie chamęcę.

W jeziorze dzwony biją głośniej — słychać z dna przytłumiony, coraz rosnący śpiew topielic

GŁUPI MACIUŚ

Raźniej!

Do próby!

Do trzeciej!

KUSY

Czekaj!

Nie przybierzesz czarta!

— Kto kogo wyżej podrzuci?

Chodź tu: wezmę cię na ręce —

Jak Maciuś w górę wyleci,

To aż za godzinę wróci.

Chce go brać wpół ciała

GŁUPI MACIUŚ

odpychając go

Dwam wygrał — moja pierwsyzna.

KUSY

Zgoda.

GŁUPI MACIUŚ

Nadstaw diable rogi.

Kusy nachyla się — Maciuś trzyma go oburącz za rogi i patrzy w księżyc

KUSY

zniecierpliwiony

No!

GŁUPI MACIUŚ

Cart kąpany w gorącem!

Niech się ciek wprzód na tem wyzna,

Cy cię za łeb, cy za nogi

Śmignąć...

KUSY

po chwili

Cóż ty tak z miesiącem

Gadasz i gadasz oczyma?

GŁUPI MACIUŚ

A bo tam mam starowinę

Chrzestnego, co cię zatrzyma

Za łeb, kiej cię w górę kinę.

KUSY

przerażony odskakuje

Chy!...

Z pastuchem żartów nie ma!

Ucieka w podrygach

GŁUPI MACIUŚ

patrząc z pogardliwym uśmiechem

Durny bies!

A to ci dyma!

Wydobywa fujarę zza pasa i idzie ku jezioru, widać go, jak siada na brzegu, na wysokim oberwisku i zaczyna grać na fujarze, dzwony równocześnie dzwonią i słychać śpiew topielic i topielców.

CHÓR TOPIELCÓW I TOPIELIC

Miesiączek pełny już wstaje, wstaje,

Na niebo pogodne.

Budzą się, budzą zaklęte kraje,

Błękitne, podwodne,

Umarłe i chłodno.

Hej, hej!

Ty biały miesiącu!

Senni, zgłodniali,

W mule i piasku,

Pod wodą na dnie,

Myśmy czekali,

Twojego blasku —

Aż się zapali,

Na zimnej fali

I w głębię padnie...

Głodni, spragnieni

Twoich promieni,

Twojego mleka,

Co na topieli

Blado się bieli,

Skrzy i ucieka...

Gdy się napoim

Promieniem twoim,

Będziem lezeli

Syci, weseli.

Hej, hej!

Ty biały miesiącu!

Widać na wodzie, osrebrzonej księżycem, przesuwające się niewyraźnie ich ciała.

Maciuś gra, dzwony wtórują pieśniom

Leje się, leje

Mleczna, mdlejąca,

Światłość miesiąca,

Iskrami sieje

Po śliskiej fali...

Woda się mieni

Dreszczem promieni

Drgająca...

Z dali, z dali

Wiatrek wstaje,

Przez bory, przez gaje,

Przez leśne polany

I na tonie

Z cicha wionie

I zamąca

Krąg świetlany

Od miesiąca

W wodzie szklanej

Odbity.

Płyną chmury,

Przez błękity,

Przez jasne rozwieje,

A miesiączek świeci z góry,

Świeci, świeci — a nie grzeje

Hej, hej — ty biały miesiącu!

Topielcy i topielice, strojni w wodne lilie, trawy i porosty, wynurzają się z wody po szyję, po pas — trzymają się za ręce, zataczają po wodzie koła, śpiewając przy dźwiękach dzwonów i Maćkowej fujarki

Stoi w niebie wysoko

Miesiąc krągły, samotny,

Patrzy, jak rybie oko

Martwy, zimny, wilgotny...

Dokoła

U czoła

Bladego miesiączka

Świetlista obrączka,

Różana, zielona,

Ze mgieł upleciona

Korona!

Hej, hej!

Ty biały miesiącu!

Akt II


corpora: CEN

text:
Czwartkowy strajk pracowników firmy cateringowej dostarczającej posiłki do samolotów przerodził się w całkowitą blokadę czwartego terminalu podlondyńskiego lotniska Heathrow.

Do protestujących dołączyli pracownicy obsługi naziemnej lotniska, wśród nich obsługa techniczna i kierowcy autobusów.

Strajk ma zakończyć się jeszcze dzisiaj.

Jednak jak twierdzi szefostwo lotniska utrudnienia w przewozie lotniczym potrwają jeszcze kilka dni.

Strajk rozpoczęli pracownicy dostawcy posiłków, Gate Gourmet.

Związki zawodowe działające na lotnisku na znak solidarności ogłosiły całkowite zamknięcie czwartego terminalu.

Do tej pory z lotniska nie odleciało ponad 100 rejsowych samolotów British Airways.

Podobny los czeka prawdopodobnie następnych 550 lotów.

Czwarty terminal obsługuje także linie lotnicze Qantas, Sri Lanka Airlines, Finnair, GB Airways i British Med Airlines.

Samoloty tych firm także nie odleciały dzisiaj z Heathrow.

Większość lotów do Wielkiej Brytanii kierowana jest na inne lotniska europejskie, w tym port we Frankfurcie.

Bez przeszkód kursują samoloty rejsowe Polskich Linii Lotniczych LOT.

Według różnych szacunków w wyniku strajku ponad 70 tysięcy pasażerów nie może skorzystać z samolotu.


text:
Trwa hossa na warszawskiej Giełdzie Papierów Wartościowych.

W piątek, 15 czerwca, najstarsze indeksy giełdowe ustanowiły nowe, historyczne rekordy wszech czasów.

Na zakończenie sesji giełdowej indeks WIG zamknął się na poziomie 65 438,16 pkt wzrastając o 1,14 % ustanawiając nowe maksimum.

Również indeks giełdowy WIG 20 pokonał kolejny rekord.

Na zamknięciu sesji giełdowej indeks WIG20 zyskał 1,89% wobec końca poprzedniej sesji i osiągnął wynik 3 815,42 punktów, ustanawiając nowe maksimum.

Cała trójka poprawiła rekordy hossy.

Analitycy giełdowi uważają, że do końca czerwca ideksy giełdowe mogą poruszać się w trendzie horyzontalnym, a od pierwszych dni lipca może nastąpić 10-15 procentowa korekta.


text:
George W. Bush po wizycie w Czechach dotarł do Niemiec, gdzie jutro rozpocznie się szczyt grupy G8.

Na lotnisku powitał go Harald Ringstorff, premier landu w którym odbywać się będzie szczyt.

Przybyciu Busha towarzyszyli również antyglobaliści zgromadzeni na parkingu ok. 1 km od lotniska.

Ok. 1000 demonstrantów pilnowała policja z psami.

Podczas lądowania samolotu zaczęli oni krzyczeć "Bush go home" (Bush do domu).

Następnie George Bush poleciał helikopterem do Heiligendamm.

Prezydent USA jest w Niemczech czwarty raz.

W 2006 roku przybył na prywatne zaproszenie Angeli Merkel.

W tym roku jeszcze przed rozpoczęciem obrad szczytu G8 mają również się spotkać prywatnie.

Obrady przedstawicieli najbardziej uprzemysłowionych państw świata i Rosji będą dotyczyły m.in.:

* ochrony środowiska

* walki z terroryzmem

* sytuacji w Afryce, Afganistanie, Kosowie i na Bliskim Wschodzie

* programu atomowego Iranu


text:
WYROK TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO

z dnia 15 grudnia 1997 r.

Sygn. akt K.

13/97.

Błażej Wierzbowski – przewodniczący,

Zdzisław Czeszejko-Sochacki – sprawozdawca,

Stefan Jaworski,

Krzysztof Kolasiński,

Ferdynand Rymarz,

Joanna Szymczak – protokolant,

Błażej Wierzbowski

Zdzisław Czeszejko-Sochacki

Stefan Jaworski

Krzysztof Kolasiński

Ferdynand Rymarz


corpora: openbooks

text:
Władysław Tarnowski

Śpiewka powstańców

z oddziału Langiewicza

Jak to na wojence ładnie, jak to na wojence ładnie,

Kiedy ułan z konia spadnie, (bis)

Koledzy go nie ratują, koledzy go nie ratują,

Jeszcze końmi go tratują.

Kapitan pułku wymaże, kapitan pułku wymaże,

Porucznik grzebać rozkaże.

A za jego młode lata, a za jego młode lata,

Grają w trąby tra-ta, tra-ta.

A za jego trudy, prace, a za jego trudy, prace,

Grały mu kule, kartacze.

A za jego trudy, lata, a za jego trudy, lata,

Dała ognia cała rota.

A już my go pochowali, a już my go pochowali

«Requiescat» zaśpiewali.

Popamiętają Moskale, popamiętają Moskale,

Jak dostali w skórę w Skale!

Wyginęła ich połowa, wyginęła ich połowa,

Reszta uszła do Miechowa.

Z Miechowa ich wypędzimy, z Miechowa ich wypędzimy,

Aż o Radom się oprzemy.

A z radomskiej okolicy, a z radomskiej okolicy

Pójdziem prosto do stolicy.

Niech pamiętają łajdaki, niech pamiętają łajdaki

Jak dzielnie biją Polaki.

A dla naszej większej chwały, a dla naszej większej chwały,

Wiwat!

sztab i korpus cały.

A dla naszej mniejszej troski, a dla naszej mniejszej troski,

Wiwat!

pułkownik Czachowski.

-----


text:
310.

Z ustępstw na korzyść wspólnej doli,

Swobód się cennych skarbiec stawa.

Bo żadna, najgorętsza sprawa,

Tak społeczeństwa nie zespoli,

Jak, gdy są wszyscy, z dobrej woli,

Niewolnikami w służbie prawa.


text:
Znachor

Rozdział III

Tadeusz Dołęga-Mostowicz

– Zaraz zobaczymy – mruknął przodownik Kania i skinął ręką na brodacza.

– Macie jakie dokumenty?

– Nie mam.

– Sobczak, obszukaj go.

– Skądżeście się tu wzięli?

Co? – zapytał przodownik.

– Przyszedłem z Czumki w surskim powiecie.

– Z Czumki?...

A po coście przyszli?

– Fibich.

– Długoście tam robili?

– Pół roku.

– A urodziliście się też w surskim powiecie?

Brodacz wzruszył ramionami.

– Nie wiem.

Nie pamiętam.

Przodownik spojrzał nań groźnie.

– Tak.

– Więc gdzie byliście w szkole?

– Nie wiem.

– Wasze imię i nazwisko? – krzyknął zniecierpliwiony Kania.

Brodacz milczał.

– Głusi jesteście?

– No, to mówcie prawdę!

– Więc co!

Nigdy nie mieliście dokumentów?

– Nigdy.

– To się okaże.

– A gdzie wasza rodzina?

– Nie wiem.

Nie mam żadnej rodziny – z rezygnacją odpowiedział brodacz.

– A byliście sądownie karani?

– Tak jest.

Przodownik szeroko otworzył oczy.

– Gdzie?

– Za co?

Chrząknął i rozłożył ręce.

– Przenocujecie tu – powiedział Kania – a jutro odeślę was do powiatu.

Wstał i dodał:

– A teraz chodźcie tu.

– Proszę zabrać tę czapkę – oburzył się staruszek.

– Też znalazł sobie miejsce.


text: bajura, bajoro, ‘bagno’, słowo późne, może toż co banior, ‘głębia’.


text:
←Rozdział 14 Kariera Nikodema Dyzmy

Rozdział 15

Tadeusz Dołęga-Mostowicz Rozdział 16→

— Chodźmy na papierosa.

Tam Terkowski wydobył z kieszeni ogromną złotą papierośnicę i częstując Nikodema zaczął kordialnie:

— Sto lat nie widziałem szanownego pana prezesa...

Dyzma milczał, zaskoczony i pełen nieufności.

— Niczego sobie — odparł Dyzma.

— Tak.

Odświeżyłem się tam gruntownie.

— Czego ta cholera chce ode mnie — łamał sobie głowę Dyzma.

Ten naprawdę nic dosłyszał i zapytał:

— Co pan mówi?

— Spotkałem pańskiego starego znajomego.

Nikodem zacisnął szczęki.

— Kogóż to?

— Pana Windera.

Bardzo miły człowiek.

— Rejenta?...

Nie.

Nie znam.

Terkowski roześmiał się z wyraźną ironią.

Sprawa była jasna.

Wzdrygnął się.

— Bo jeżeliby teraz sprzątnąć Windera...

Dałoby się może zrobić...

To i co z tego?...

Prosić?...

O, nie, to by się na mc nie zdało.

Zbyt dobrze wiedział, co to jest Terkowski.

— Cholera!...

— Powiedz pan, że jestem chory.

— Proszę — odezwał się szorstko.

Nikodem zaśmiał się ironicznie.

Nikodem spojrzał na nią uważnie.

— Nie każdemu.

Jak kto pod ziemią ryje, jak świnia, oczernia, łże jak pies...

Chce człowieka z błotem zmieszać, wygryźć...

Oczy panny Stelli zwęziły się.

— Któż to taki?

Dyzma machnął ręką i milczał.

— Powiedz, Mistrzu, kto jest przeciw tobie?

— Co mam gadać...

— Terkowski.

Dyzma przestraszył się.

Zwariowała baba.

— Kiedy? — twardo zapytała panna Stella.

Wieczorem dla "zalania robaka" pojechał z Waredą do "Oazy", a wróciwszy do domu zasnął snem kamiennym.

— Diabła tam lubi!

— Ach, więc to przez umartwienie?

Krzepicki zapalił papierosa.

— Wracam od Reicha.

— No?

— No i co?

— Zgodził się w końcu?

Wstał, strzepnął popiół i dodał:

— Aby nie dziś.

Niech sobie zamęczają kogo innego.

Roześmiał się.

Przyszedł mu na myśl Wareda.

Wpakuję Waredę!

Powiem, że diabeł gwałtem chciał Waredy.

Ignacy podał kolację i przyniósł wieczorne dzienniki.

Dyzma odsunął je niechętnie i zabrał się do jedzenia, gdy zadzwonił telefon.

Telefonował Wareda.

Po krótkich powitaniach zapytał:

— No, czytałeś?

— Niby co? — bąknął Dyzma.

— Ale gadajże!

— No o wyjeździe Terkowskiego.

Dyzma zachwiał się na nogach.

— Ze... że... co?

Szybko rozłożył dzienniki.

Zerwał się z miejsca i zaczął krzyczeć:

— Ura!

Ura!

Ura!...

— Czy pan prezes wołał?

— Ignacy!

Dawaj wódki!

Musimy ten interes oblać!

Służący wydobył karafkę i kieliszki i nalał jeden.

— Wiesz co, Ignacy?

— Słucham pana prezesa.

Splunął i przeżegnał się.

— Pijmy, Ignacy!

— I pewno — potwierdził Ignacy.


text:
Jan Bielecki

Juliusz Słowacki

III.

BAL MASKOWY.

Oto ubogie szlacheckie komnaty,

Skromne jak niegdyś naszych przodków życie.

Ściany drewniane, po ścianach obicie,

W różne obrazy, w różne chińskie kwiaty.

5 Straszne jak mary, które roi dziécie,

Z ram poczerniałe patrzą antenaty.

A przed obrazem jedna lampa płonie,

Gdzie Matka Boska w gwiaździstéj koronie.

Noc nadchodziła, mrok zapadał szary;

10 Lecz budzą ciszę wieczornéj godziny

Głośném wahadłem po ścianach zegary.

A na dziedzińcu lipy i osiny

Szumiały smutnie — i gdzieś między szpary

Świérszcz się odzywał — I pies, stróż rodziny,

15 U wrót podwórza nieraz się odwoła,

Na psów szczekanie z pobliskiego sioła.

Siedziała Anna, przy niéj Ojciec stary

Otwiéra świętych poważne żywoty,

I czyta głośno, a spokojność wiary

20 Jak dészcz wiosenny krzepi bujną niwę,

Zamienia rospacz w uczucie tęsknoty,

I łzy zamienia w płacze nieszkodliwe;

Jako płacz dziecka, kiedy roskwilone,

Ściga za matką, chwyta za kraj szaty.

25 Wtém zaszczekały brytany zbudzone,

I nagle drzwi się otwarły komnaty.

Brzmiącą dzwonkami, obszytą w galony,

I rzekł: „Niech będzie Chrystus pochwalony!”

30 — „Na wieki wieków ” starzec mu odpowie.

A karzeł znowu nisko schylił głowy,

I rzekł: „Sieniawski, Pan mój na Brzeżanach,

A wszyscy w dziwne przybrani maszkary.”

—

— „Ha!

precz mi z oczu!”

Krzyknął Cześnik stary,

Precz!

bo na Boga”..

Lecz nie skończył mowy,

40 Upadł na krzesło i zdięty niemocą,

Już gniewu swego nie mógł wywrzéć słowy...

Była to straszna chwila przed północą.

Wokoło słychać nocnych kurów pianie,

I psy szczekały co wrót chaty strzegły.

45 Znagła zadrżały obrazy na ścianie,

Wszedł blady człowiek — lecz na powitanie

Jak zwykle Boga imienia nie chwalił;

I opatrzone w pieczęć zawinięcie,

„O córko!

córko!

to Jana pieczęcie!”

Wykrzyknął starzec, wosk rozłamał kruchy,

I znalazł słowa: „Anno!

bądź na balu...”

A daléj szaty z tureckiego szalu,

55 Wielkie ze złota ulane łańcuchy,

Perły daleko łowione w Basorze.

Anna spojrzała i zbladła: „O!

Boże

60 Jak cudny obraz oczom się odkrywa!

Czy Zygmunt z grobu wstaje, tron zasiada?

Czy znów z Wenecyi, co po morzu pływa,

Do Polski wnosi karnawału święta?...

Odkąd Batory sławną Polską włada,

65 Polak się bije, zabaw nie pamięta.

Snem mu się zdają te świetne Brzeżany.

Oto są złote Krakowskie komnaty,

Podobne kształtem, złoconémi ściany,

Strojne w atłasy i drogie bławaty.

70 Oto jest zgraja Królewska barwiona,

Szaty ma cudne, dorobione twarze;

Weszli na salę...

Ale gdzież jest Bona?

Może truciznę podaje Barbarze?...

Snują się tłumem, pomiędzy kolumny

75 Ujrzysz tu wszystkie zwyczaje, narody.

Patrz!

oto piórem błyska hiszpan dumny,

Nadto poważny, chociaż jeszcze młody;

Krzyż ma na piersiach, jak obrońca wiary,

80 A w ręku jego drżą stróny gitary.

Patrz!

oto w czarnéj zasłonie dziewica,

Z różanym wiankiem, a przy niéj młodzieniec.

Oboje widać z wysokiego stanu;

Ona zbiérała w Neapolu wieniec,

85 On się urodził w Rzymie Oceanu.[1]

A pieśni majtków i szum cichéj fali

Ukołysały umysł jeszcze młody;

I rzucił ślubny pierścionek do wody,

Poślubił morze i jak Tas się żali.

Dziwna tam maska!

dziwne jéj ubiory!

Kaszmirska szata w cudne szyta wzory,

Od szaty bije blask dyamentowy,

We włosach toną przepaski z korali...

95 Wnet się rozlega szmer wielki po sali,

Kto jest ta maska?...

Sam król nasz Batory

Niéma tak wielkich brylantów w Krakowie,

W skarbcu królewskim...

Kto jest ta dziewica?...

Próżna ciekawość, pod maską jéj lica,

100 Ani się słowem wydała w rozmowie.

Przypisy

↑ Wenecya.