corpora: wikisources-pl

text:
←Tom II Rozdział dwudziesty Faraon

Tom II

- Tyżeś to - nagle odezwał się Ramzes?

- Tyżeś to jest Musawasa, mądry wódz libijski?

- Jam jest twój sługa - odparł zapytany i znowu rzucił się na ziemię.

Gdy mu kazano wstać, książę mówił:

- Czyń, jak chcesz - rzekł Mentezufis - gdyż bogowie dali ci mądrość godną członka najwyższej rady.

Odezwały się trąby i bębny i rozpoczęto pochód triumfalny.

- Nakłoń, panie, ucha twego...

Od czasu kiedy opuściłeś miasto Pi-Bast, zaszły tam dziwne wydarzenia...

Twoja kobieta, Kama Fenicjanka, uciekła z Grekiem Lykonem...

- Z Lykonem?... - powtórzył książę.

- A tenże nikczemny Lykon?...

- Jest to wielki zbrodniarz - mówił Pentuer - zbrodniarz, jakich niewielu wydała ziemia...

Książę ledwie rzucił okiem na wędrujący zwierzyniec i pytał kapłana:

- A Lykon schwytany?...

- Teraz powiem ci najgorszą rzecz, nieszczęśliwy panie - szeptał Pentuer - Pamiętaj jednak, aby nieprzyjaciele Egiptu nie dostrzegli smutku w tobie...

Następca poruszył się.

- Twoja druga kobieta, Sara Żydówka...

- Czy także uciekła?..

- Zmarła w więzieniu...

- O bogowie!...

Któż śmiał ją wtrącić?...

- Sama oskarżyła się o zabójstwo syna twego...

- Co?...

Wielki krzyk rozległ się u stóp księcia: maszerowali jeńcy libijscy wzięci podczas bitwy, a na ich czele smutny Tehenna.

Ramzes miał w tej chwili serce tak przepełnione bólem, że skinął na Tehennę i rzekł:

- Stań przy ojcu twoim Musawasie, ażeby widział i dotknął cię, że żyjesz...

Na te słowa wszyscy Libijczycy i całe wojsko wydało potężny okrzyk; ale książę nie słuchał go.

- Syn mój nie żyje?... - pytał kapłana.

- Sara oskarżyła się o dzieciobójstwo?...

Czy szaleństwo padło na jej duszę?...

- Dziecko zabił nikczemny Lykon...

- O bogowie, dajcie mi siły!... - jęknął książę.

- Hamuj się, panie, jak przystało na zwycięskiego wodza...

- Czyliż podobna zwyciężyć taką boleść!...

O niemiłosierni bogowie!...

- Dziecko zabił Lykon, Sara zaś oskarżyła się, ażeby ciebie ocalić...

Widząc bowiem mordercę w nocy, myślała, że to ty sam byłeś...

- A ja ją wygnałem z mego domu!...

A ja zrobiłem ją służebnicą Fenicjanki!... - szeptał książę.

Teraz ukazali się egipscy żołnierze, niosący pełne kosze rąk uciętych poległym Libijczykom.

Na ten widok książę Ramzes zasłonił twarz swoją i gorzko zapłakał.

Zdziwienie Ramzesa jeszcze bardziej wzrosło.

- Czyńcie - rzekł - jak uważacie za potrzebne.

- A jeżeli nie wydadzą nam ciała?...

- Tylko przygotujcie stos, a resztą sam się zajmę.

Grecy wyszli, książę posłał po Mentezufisa.

góra strony


text:
←Środa Pamiętnik pani Hanki

Miałam dzisiaj bardzo urozmaicony dzień.

Z rana telefonował Jacek.

Telefonował z Krakowa, gdzie bawi z jakimś szwedzkim ministrem, który zwiedza Polskę.

Rozmowa była zupełnie stereotypowa, na zasadzie uprzejmości i małżeńskiej troskliwości.

Miałam co prawda wielką ochotę powiedzieć mu coś cieplejszego, ale należało utrzymać styl.

Może i oczekiwał, że powiem mu coś o tej rudej, bo bardzo szczegółowo wypytywał, kto bawi w Krynicy.

Umyślnie mówiłam mu bardzo długo o Romku.

Niech ma za swoje.

O Romka zawsze był zazdrosny.

Dostałby szału, gdybym powiedziała mu o liście, który dziś rano otrzymałam.

Zlitowałam się jednak nad nim.

Więc ten list.

Przyniesiono mi go wraz ze śniadaniem.

Romek pisał:

Zaczynam bez nagłówka, gdyż nie mam prawa użyć tych słów, które mi się cisną pod pióro.

A słów konwencjonalnych użyć nie chcę, nie mogę.

Już idąc do Ciebie wczoraj, chciałem się z Tobą poważnie i ostatecznie rozmówić.

Przekonałem się jednak, że przerasta, to moje siły.

W Twojej obecności tracę panowanie nad nerwami i nad sobą, co doprowadza do tak karygodnego zachowania się, jak moje wczorajsze.

Najusilniej i najserdeczniej przepraszam Cię za to.

Gdyś mnie przywołała do porządku, zrozumiałem, że jedynym ratunkiem dla Twojej czci i dla mego honoru, to jest dla dwóch świętości, które najbardziej cenię na ziemi, będzie natychmiastowe opuszczenie Twego pokoju.

To jednak nie załatwiło niczego i pozostawiło mój dramat, moją tragedię nie dokończoną.

Pragnę, muszę ją skończyć w ten czy w inny sposób.

Niestety, nasze zapatrywania na życie różnią się diametralnie.

Nie mysi, że jestem tak naiwny.

Zdaję sobie sprawę z tego, że nie jestem Ci całkiem obojętny.

Przykro jest pisać o tych rzeczach, ale czuję się do tego zmuszony.

Otóż poznałem, że sama pragnęłaś zbliżenia między nami, zbliżenia takiego, które uwłaczałoby zarówno Twojej godności, jak i mojej miłości ku Tobie.

Pragnęłaś, a raczej zdawało Ci się, że pragniesz.

Znam Cię zbyt dobrze, by to rozumieć.

W Twojej jasnej duszy, w Twoim dziewczęcym świecie wyobraźni, coś niegodnego może zjawić się tylko jako przelotny i przypadkowy gość, jako kaprys, wynikający z przekory, jako przemijający bunt przeciw tym regułom moralnym, w których wyrosłaś i które stały się Tobą.

Jestem mężczyzną i moim obowiązkiem jest wiedzieć to wszystko, gdyż ja i tylko ja za wszystko ponoszę odpowiedzialność.

Tym surowiej potępiam siebie za to, że dałem się przez moment opanować szaleństwu.

Było to z mojej strony słabością nie do przebaczenia.

Ale błogosławię tę chwilę, gdyż – może piszę to zbyt śmiało – przyniosła mi iskierkę nadziei.

Daruj, że mówię otwarcie.

Przekonałem się, że żywisz dla mnie nie tylko przyjaźń i sympatię, jak mówiłaś, ale masz – i jeszcze raz proszę o wybaczenie tego słowa – masz i pociąg do mnie.

Do śmierci nie zapomnę tej cudnej chwili, gdyś drżała w moich ramionach.

Nie zapomnę Twoich zamkniętych powiek i rozchylonych ust.

To jednak nie mogły być tylko zmysły.

Nie mam wprawdzie w tym kierunku szczególniejszego doświadczenia, ale przysięgam Ci, że jest niepodobieństwem tak przeżywać tę chwilę szaleństwa, jak myśmy ją przeżyli, i nie rozumieć, że dla nas obojga oznacza to coś znacznie większego niż zwykły pociąg zmysłów, niż to, co w nas jest najmniej ważne.

Mówię: dla nas obojga.

I jestem tego pewien.

Jedyna!

Zaklinam Cię na wszystko, co dobre i piękne, zaklinam Cię na Ciebie samą!

Zajrzyj w swoją duszę i zapytaj siebie, czy to nie jest rodzące się w Tobie uczucie głębsze, ważniejsze i istotniejsze niż wszystko, co przeżywasz.

Jeżeli mi odpowiesz, że nie wiesz, że jeszcze nie wiesz, zostawię Ci tyle czasu, ile sama zechcesz.

Nie naglę Cię.

Jeżeli będziesz mogła odpowiedzieć mi twierdząco, natychmiast wyjedziesz na wieś, do swoich rodziców, a ja zajmę się formalnościami unieważnienia Twego małżeństwa.

Mam nadzieję, że w Rzymie załatwię to dość prędko.

Mam tam przez krewnych mojej śp. Matki duże stosunki.

Przez całą noc nie spałem, spalając się w tych marzeniach.

Ale teraz już jestem przytomny i błagam Cię, byś gruntownie i poważnie zastanowiła się nad swoją decyzją, która będzie dla mnie wyrokiem.

Do jutra, do godziny dwunastej będę oczekiwał Twojej odpowiedzi.

Jeżeli nie otrzymam żadnej, zrozumiem to jako odpowiedź odmowną.

Wyjadę i nie zobaczę Cię już nigdy w życiu.

Jakże trudno jest wybrać słowa do zakończenia takiego listu, gdzie równie dobrze można napisać śmiertelne i krótkie „Żegnaj”, jak i pełne radosnego oczekiwania „Do jutra”.

Całuję Twoje ręce.

Całuję z najgłębszą czcią i miłością.

Niezmiennie i na zawsze Twój

Roman

Miałam łzy w oczach, gdy skończyłam czytanie tego listu.

Tak pięknie jeszcze nikt mnie nie kochał.

To doprawdy nieszczęście, że on ma te swoje zasady.

Jestem pewna, że czulibyśmy się zupełnie szczęśliwi.

Nie pojmuję, jak można tak sobie utrudniać życie.

Przecież człowiek żyje nie dla zasad, tylko właśnie zasady powinny służyć życiu.

Biedny Romek!

Oczywiście nie odpiszę mu ani słowa.

Tak będzie najlepiej.

Rozwód z Jackiem jest czymś nie do pomyślenia.

W gruncie rzeczy przecież tylko jego jednego kocham.

Nie wyobrażam sobie życia bez Jacka.

Gdybym go nawet musiała stracić, nie wyszłabym jednak za Romka.

W mojej naturze, jak w każdej wybitniejszej indywidualności, leży głód swobody.

Natomiast Romek ze swoją zazdrością, z zasadami i z całym tym bagażem uniemożliwiałby mi korzystanie z tej wolności, z jakiej korzystałam zawsze, odkąd zostałam mężatką.

Nie.

Nic mu nie odpiszę.

Poślę mu tylko kwiaty.

To będzie ładnie.

Kiedyś, kiedy oboje z Jackiem będziemy już starzy, pokażę mu list Romka.

I inne listy.

Musi przecież kiedyś się dowiedzieć, ile wdzięczności jest mi winien za to, że nie chciałam go opuścić.

W Krynicy robi się trochę nudnawo.

Wszyscy panowie są do niczego.

Siedzą obłożeni stosami gazet i maja ponure miny.

Na próżno ich zapewniam, że wojny nie będzie.

Komu jak komu, a mnie mogliby uwierzyć.

Gdyby zanosiło się na wojnę, Jacek by pierwszy o tym wiedział i przyjechałby po mnie.

Hitler zajmie Austrię i wszystko na tym się skończy.

Jedyne, co mnie martwi, to point de reveries dla Ottona Habsburga.

On jest taki przystojny.

W ubiegłym roku byłam mu przedstawiona w Mentonie.

Wyobrażam sobie, jak wspaniale wyglądałby w stroju koronacyjnym.

Nawet mu to powiedziałam.

W ogóle to nie jest dobrze, że wszędzie porobiono republiki.

Niech mi kto powie, po jakim prezydencie zostanie Wersal, Sans-Souci, Windsor czy chociażby Wilanów i Łazienki.

A poza tym te wszystkie malownicze uroczystości dworskie, mundury, tytuły.

To wszystko jest bardzo piękne.

W rezultacie, chociaż nie ma monarchii, w republikach też wprowadzono przy prezydentach ceremoniały dworskie.

Mój ojciec mówi, że to jest idiotyzm.

I bardzo się irytuje, ilekroć w towarzystwie z tego się wyśmiewają.

Twierdzi, że to jest smutne, a śmiech oznacza pewną formę pobłażania.

Tu autorka pamiętnika przytoczyła kilka przykładów, które uznałem za nadające się do skreślenia, mogłyby bowiem dotknąć niektóre głowy państwa względnie ich małżonki, doprowadzając do konfliktów międzynarodowych.

Zresztą, przytaczanie podobnych rzeczy w druku jest zupełnie zbędne, skoro i tak krąży na ten temat mnóstwo anegdot.

(Przypisek T.D.M.)

Moim marzeniem byłoby jeszcze być na dworze angielskim.

Obiecał mi to zresztą hrabia Edward.

Wtedy jeszcze gdy mówiło się o przeniesieniu Jacka na stałe do Holandii.

Bal dworski, to musi być coś wspaniałego.

Ogromnie się cieszę, że pani Simpson nigdy na takim balu nie będzie.

Nie cierpię jej.

Ponieważ p. Renowicka, jak sama dalej wyznaje, nie zna osobiście p. Simpson, a raczej księżnej Windsoru, uważałem, że będzie lepiej, gdy jej osobiste zdanie o tej damie pozostanie nadal jej wyłączną własnością.

(Przypisek T.D.M.)

Miałam dzisiaj dziwną niespodziankę.

Zginęła mi gdzieś fotografia Betty.

Przeszukałam wszystko, przewracając rzeczy do góry nogami.

Jak kamień w wodę.

Zupełnie nie rozumiem, w jaki sposób to się stało.

Przy przenosinach zginąć nie mogła, gdyż umyślnie sama przeniosłam chusteczki i sprawdziłam, że fotografia między nimi była.

Czyżbym przez pomyłkę w pośpiechu wzięła tę właśnie chusteczkę, w której ją ukryłam?...

Wydaje mi się to jednak niemożliwe.

Jutro ponowię poszukiwania.

Na szczęście wówczas dostałam dwie odbitki.

Namówiłam p. Larsena, by pojechał do Krakowa zwiedzić Wawel i tak dalej.

Przy sposobności przywiezie mi pończochy w lepszym gatunku, niż tu można dostać.

To niewiarygodne, jak szybko niszczą się porządne pończochy.


text:
as, es, ‘jedynka w kostkach i kartach’, »kość zmyli esem«, »tyle mu es, co i zyz«, Potocki.

Franc. nazwami zastąpiliśmy dawne polskie, t.j. czeskie, niemieckie nazwy maści i figur (wino, czerwień, żołędź, dzwonki, wyżnik, niżnik, kralka).

Odwieczna jest gra w kostki, gdy gra w »pisane« (malowane odręcznie) karty dopiero od 16. w. się rozeszła.

Otóż u kostek zwały się z niem. rzuty: es, tuz, dryja (również nazwa herbowa), kwader, cynek i zez; ‘tuz’ (= Daus), ‘dwójka’, ale w kartach zastępował i esa, jako malowany o dwu okach, bo dwójka sama w kartach nie miała znaczenia; stąd ‘tuz’ i ‘as’ jedno i to samo.

Dama, walet, dyska, nefka zastąpiły dawne polskie nazwy, jak i atut, adut, franc. à tout (‘na wszystko’), kozerę (p.).

Es, Esse niem., pochodzi od łacińsk. as, jedynki monetarnej.


text:
Z Moskwy do Irkutska

Juliusz Verne

W pół godziny potem Michał i Nadia już byli za murami Tomska.

Tej nocy korzystając z ogólnej orgii i pijatyki oficerów, pewna liczba jeńców mniej bacznie strzeżonych zdołała umknąć z obozu tatarskiego.

Nadi udało się być obecną egzekucyi Michała.

Nie krzyknęła ani razu, nawet wtedy kiedy gorąca szabla paliła oczy Michała.

Instynktownie czuła że ona to powinna być przewodnikiem syna Mady Strogoff.

Chwilami serce w jej piersi zamierało, ale myśl jedna i ciągła dodawała jej energii:

– Ja będę psem niewidomego! – mówiła sobie.

Przed Iwanem Nadia ukryła się w cieniu.

Czekała na oddalenie się tłumu.

Michał jako nędzarz nieszkodliwy pozostał sam.

Widziała jak wlókł się do matki, nachylił nad nią, pocałował w czoło, powstał i usiłował uciekać.

Po chwili oboje ręka w rękę schodzili z pochyłej doliny, nakoniec udało im się wymknąć wyłomem muru.

Jedyna tylko droga prowadziła do Irkutska, nie można się było omylić.

Nadia pospiesznie prowadziła Michała.

Prawdopodobnie po kilku godzinach orgii przednie straże tatarskie znów puszczą się w stepy i mogą im przeciąć ucieczkę.

Ważnem więc było aby wyprzedzić ich w Krasnojarsku o pięćset wiorst oddalonym od Tomska, aby jak najpóźniej opuścić bity gościniec.

Droga uboczna nieznana, była to dla nich śmierć niezawodna.

Jakim sposobem Nadia przetrwała trudy nocy z 16 na 17 Sierpnia?

Jak jej sił wystarczyło na pochód tak długi?

Jak pokrwawione stopy aż tam ją zaniosły?

My tego pojąć nie możemy.

Nie ulega jednakże wątpliwości, że w dwanaście godzin po opuszczeniu Tomska, Michał z swą towarzyszką wchodził do miasta Semilowskoje, przebywszy wiorst pięćdziesiąt.

Michał nie przemówił ani słowa.

Nie Nadia jego lecz on Nadię prowadził za rękę, ale dzięki tej wskazówce postępował ze zwykłą swą pewnością.

Miasto było prawie puste.

Mieszkańcy przed Tatarami schronili się do Jenisejska.

Dwa lub najwyżej trzy domy były zaledwo zamieszkałe.

Wszystko co miało jakąkolwiek wartość wywieziono z miasta.

Podróżni nasi musieli tutaj wypocząć kilka godzin.

Potrzebowali posilić się i przespać.

Dziewczyna poprowadziła Michała na koniec miasta.

Wprowadziła go do oprożnionego domu.

Stara drewniana ławka stanowiła całe umeblowanie.

Nadia patrzyła na swego niewidomego towarzysza takim wzrokiem, jakim dotąd nie patrzyła nigdy.

Nie wdzięczność, nie litość malowała się w jej oczach, więcej nad to oboje.

Gdyby Michał nie był pozbawionym wzroku, byłby wyczytał poświęcenie i czułość bezgraniczną.

Powieki niewidomego zaczerwienione od gorącej szabli, do połowy zakrywały mu oczy zupełnie suche.

Błona oczna była trochę ściągniętą, źrenica nadmiernie rozszerzona, barwa oka pociemniała, rzęsy i brwi zupełnie spalone; pozornie jednak przenikliwy wzrok młodzieńca z swojej siły nic nie utracił.

Jeżeli nic nie widział, jeżeli był zupełnie ciemnym, to dla tego jedynie iż nerw optyczny gorącem szabli został ostatecznie zniszczonym.

W tej chwili Michał wyciągnął rękę.

– Nadia, czy ty jesteś tutaj?

zapytał.

– Tak Michale jestem przy tobie i nie opuszczę cię nigdy.

Usłyszawszy po raz pierwszy swoje imię z ust Nadi Michał zadrżał.

Domyślił się że towarzyszka jego wszystko wiedziała, kim był i jaki węzeł łączył go z Marfą.

– Nadia, ciągnął dalej, trzeba nam się rozłączyć!

– Rozłączyć?

I dla czegóż to Michale?

– Nie chcę być przeszkodą twojej podróży.

Twój ojciec czeka cię w Irkutsku!

Powinnaś połączyć się z ojcem!

– Mój ojciec przekląłby mię gdybym cię opuściła po tem coś dla mnie uczynił!

– Nadia!

Nadia!

wołał Michał przyciskając jej rękę do serca, ty o twoim ojcu tylko myśleć powinnaś!

– Michale!

tobie jam więcej aniżeli ojcu memu potrzebna!

Czy wyrzekasz się swojej podróży do Irkutska?

– Nigdy!

wykrzyknął Michał głosem przekonywającym, iż dawna energia nie opuściła go wcale.

– A jednak niemasz już tego listu!…

– Listu ukradzionego mi przez Iwana…

A więc obejdę się bez niego!

Obeszli się ze mną jak ze szpiegiem, jak szpieg będę teraz działał.

Pójdę do Irkutska, opowiem wszystko co widziałem i słyszałem, a przy sięgam na Boga że kiedyś wróg mój twarz w twarz spotka mnie na drodze swojej.

Ale muszę go wyprzedzić w Irkutsku, muszę wpierw od niego tam się dostać!

– I ty mówisz aby się rozłączyć Michale?

– Ci nędznicy wszystko mi zabrali!

– Ja posiadam kilka rubli i oczy zdrowe!

Mogę patrzeć za ciebie Michale i zaprowadzić tam gdzie sam zajść nie możesz!

– A jak pójdziemy?

– Piechotą.

– A z czego będziemy żyć?

– Z jałmużny.

– Pójdźmy Nadia!

– Pójdźmy!

Młodzi ludzie nie nazywali się już siostrą i bratem.

Wspólna nędza zbliżyła ich jeszcze do siebie.

Po godzinie wypoczynku opuścili dom.

Nadia użebrała w mieście kilka kawałków czarnego chleba.

Uczyniła to bez wstydu i upokorzenia bo żebrała dla zaspokojenia głodu i pragnienia wspólnego.

Większą część posiłku Nadia oddała Michałowi.

Spożywał chleb podawany mu przez nią kawałkami, pił z czarki którą ona do ust mu poniosła.

– A ty czy jesz Nadia?

zapytał.

– Jem Michale, odpowiadała dziewica ograniczając się tem co Michał pozostawiał.

Podróżni nasi puścili się w dalszą drogę do Irkutska.

Dziewczyna wszelkiemi siłami zwyciężała utrudzenie.

Gdyby Michał mógł ją widzieć, może zbrakłoby mu odwagi iść dalej.

Ale Nadia nie żaliła się, nie westchnęła nawet ani razu, a Michał szedł ciągle prędko.

I dlaczego?

Czyż miał nadzieję wyprzedzić Tatarów?

Był ciemny, pozbawiony pieniędzy, a gdyby mu zabrakło Nadi, pozostawałaby mu śmierć niehybna!

Ale jeżeli zdołają przybyć do Krasnojarska, może nie wszystko jeszcze stracone, bo rząd uwiadomiony kim był w istocie, Michał nie omieszka przyjść mu z pomocą.

Tak więc Michał szedł ciągle, prawie nic nie mówiąc, nieustannie zajęty rozmyślaniem.

Trzymał rękę Nadi.

Od czasu do czasu zapytywał:

– Dla czego nic nie mówisz Nadia?

– Po co nam rozmowa Michale?

rozmyślajmy razem!

odpowiedziała dziewczyna, usiłując głosowi swemu odjąć wszelką cechę znużenia.

Ale chwilami czuła iż serce bić ustaje, nogi chwieją się pod nią, krok zwalnia; pozostawała w tyle.

Wtedy Michał zatrzymywał się i patrzył w nią bacznie, jak gdyby wieczna noc wzroku jego nie mroczyła.

Pierś jego podnosiła się, przyciskał silniej rękę towarzyszki i szedł dalej.

A jednak Opatrzność tego dnia po tylu udręczeniach, miała im zesłać chociaż chwilowy wypoczynek.

Po dwugodzinnej wędrówce Michał zatrzymał się.

– Czy droga zupełnie pusta?

zapytał.

– Zupełnie.

– Czy nie słyszysz za nami turkotu?

– W istocie coś słyszę.

– Jeżeli to Tatarzy musiemy się ukryć, przypatrz się.

– Poczekaj Michale!

odpowiedziała Nadia, cofając się na zakręt drogi.

Michał pozostawszy sam słuchał.

Wkrótce powróciła Nadia.

– To wózek powiedziała.

Jakiś młody człowiek powozi.

– Sam jeden?

– Sam jeden!

Zawahał się.

Czy należało się ukryć?

Czy też przeciwnie prosić właściciela o miejsce na wózku, jeżeli już nie dla siebie to przynajmniej dla niej?

On oprze się tylko o wóz, będzie go popychał w razie potrzeby bo miał siłę jeszcze, ale czuł doskonale jak siły Nadi już brakowało.

Od ośmiu dni na nogach, siły jej wyczerpać się musiały.

Czekał więc.

Wkrótce pokazał się wózek.

Była to ciasna kibitka, mogąca w ostateczności pomieścić trzy osoby.

Zwyczajnie do kibitki zakładają trzy konie, lecz ta zaprzężoną była tylko w jednego.

Przy młodzieńcu leżał pies.

Nadia w człowieku poznała Rossyanina o twarzy powolnej, łagodnej, budzącej zaufanie.

Jechał powoli nie zmuszając konia do szybszego biegu, jak gdyby droga była zupełnie spokojna, a on nie lękał się spotkania Tatarów.

Nadia i Michał usunęli się na bok.

Kibitka stanęła, młodzieniec uśmiechnięty patrzył na dziewczynę.

– A dokąd to?

zapytał zdziwiony.

Dźwięk tego głosu nie był obcym Michałowi.

Przypomnienie to musiało być uspokajającem, bo twarz jego rozjaśniła się.

– No dokądże idziecie?

powtórzył młodzieniec zwracając się do Michała.

– Idziemy do Irkutska, odpowiedział tenże.

– Oh!

ojczulku chyba nie wiecie ile wiorst do Irkutska?

– Wiemy.

– I idziecie piechotą?

– Piechotą.

– No przypuszczam jeszcze ty, ale panienka?

– To moja siostra.

– Tak twoja siostra ojczulku.

Czy sądzisz że ona zajdzie do Irkutska?

– Przyjacielu, odpowiedział Michał podchodząc, Tatarzy nas obdarli, nie posiadam ani jednej kopiejki nie mogę cię wynagrodzić, lecz jeżeli zabierzesz moją siostrę, ja piechotą pójdę za wózkiem, będę biegł jeżeli potrzeba, nie opóźnisz się przezemnie ani o godzinę.

– Bracie!… ja nie chcę!… ja nie chcę!

Panie brat mój jest niewidomy!

– Niewidomy!

odpowiedział wzruszony młodzieniec.

– Tatarzy wypalili mu oczy.

– Wypalili oczy?

Oh!

biedny ojczulku!

Ja jadę do Krasnojarska.

Wsiadajcie oboje, wszyscy się zmieścimy.

Wreszcie pies mój może pójść piechotą.

Tylko ja jadę powoli, szanuję mego konia.

– Jak się nazywasz przyjacielu?

– Nazywam się Mikołaj P*.

– Nie zapomnę tego nazwiska.

– Siadaj więc biedaku, Twoja siostra przy tobie w głębi wózka, ja na przodzie będę powoził.

Jest dużo słomy, będzie wam jak w gniazdeczku.

No, Serko zrób nam miejsce!

Pies nie dał się prosić.

Byłto zwierz rassy syberyjskiej, popielaty, zdający się przywiązanym bardzo do swego pana.

Po chwili już Nadia i Michał siedzieli w kibitce.

Michał wyciągnął rękę szukając ręki Mikołaja.

– To moich rąk szukasz zapewne.

Masz je obiedwie ojczulku.

Uściśnij je jeżeli ci to może sprawić przyjemność!

Kibitka ruszyła.

Koń nie zachęcany wcale szedł powoli.

Lecz jeżeli Michał nic nie zyskiwał na czasie, przynajmniej Nadia mogła wypocząć cokolwiek.

Siły dziewczyny były tak wyczerpane, że wkrótce snem kamiennym zasnęła.

Towarzysze ułożyli ją jak mogli najwygodniej.

Michała wzruszała dobroć towarzysza, a jeżeli ani jednej łzy nie uronił to jedynie dla tego, że rozpalona szabla wypaliła ostatnią.

– Ładna dziewczyna, powiedział Mikołaj.

– Ładna.

– I to chce być silnem, na odwadze jej nie zbywa, ale w gruncie rzeczy to słabe biedactwo?

Czy zdaleka idziecie?

– Z bardzo daleka.

– Biedni ludzie?

Bardzo bolało zapewne jak ci oczy wypalano!

– Okrutnie powiedział Strogoff odwracając się do Mikołaja, jak gdyby pragnął go zobaczyć.

– Nie płakałeś?

– Płakałem.

– I ja płakałbym także.

To straszne nie módz widzieć tych których kochamy!

Ale oni cię widzą.

To zawsze pociecha!

– Tak, może!

Powiedz mi przyjacielu czy nigdy mnie nie widziałeś?

– Ciebie ojczulku?

Nie, nigdy.

– Bo dźwięk twego głosu nie jest mi obcy.

– Ah!

odparł Mikołaj z uśmiechem.

Mój głos znany ci!

Może dla tego pytasz aby się dowiedzieć zkąd jadę.

Powiem ci zaraz.

Jadę z Koływania.

– Z Koływania?

Więc ja cię widziałem.

Byłeś na stacyi telegraficznej.

– Może być.

Mieszkałem tam.

Byłem urzędnikiem przy telegrafie.

– I pełniłeś swój urząd aż do ostatniej chwili?

– To było właśnie moim obowiązkiem.

– Było to w dniu kiedy Francuz i Anglik z rublami w ręku dobijali się o miejsce przy kratce.

Anglik dyktował ci pierwsze wyrazy z biblii.

– Być może ojczulku, ale nie pamiętam.

– Jakto!

nie pamiętasz tego?

– Nigdy nie czytuję przesyłanych depeszy.

Moim obowiązkiem zapominać je, daleko mniej ambarasu nie wiedzieć.

Ta odpowiedź charakterystyczna najlepiej odmalowała Mikołaja P*.

Jednak kibitka posuwała się tak powoli, że Michał byłby pragnął koniecznie jej bieg przyspieszyć.

Koń szedł trzy godziny, potem godzinę odpoczywał.

Tak musiało być nieodmiennie.

W czasie przystanku koń pasł się, podróżni posilali się w towarzystwie wiernego Serko.

Prowizye kibitki byłyby wystarczyły dla osób dwudziestu przynajmniej.

Po jednodniowym wypoczynku Nadia trochę sił odzyskała.

Mikołaj pamiętał o jej wygodzie.

Podróż odbywała się w warunkach znośnych, zwolna ale nieustannie.

Czasami w nocy Mikołaj zasypiał, wtedy Michał brał za lejce i przyspieszał biegu z wielkiem zadziwieniem Serka.

Z przebudzeniem Mikołaja wszystko wracało do porządku, niemniej jednak zyskano kilka wiorst dalej.

W taki to sposób przebyto rzekę Iszymsk, miasto Szimskoe, Berikylskoe, Kiuskoe, Marińsk, miasto tegoż nazwiska, Bogostowskoje i nakoniec Tchulę mały strumień dzielący Syberyę wschodnią od zachodniej.

Droga prowadziła raz przez obszerne płaszczyzny, to znów przez gęste nieskończone lasy.

Wszędzie było pusto.

Miasta wyludnione.

Wieśniacy schronili się za Jenisej sądząc iż szeroka ta rzeka zasłoni ich przed Tatarami.

Dnia 22 Sierpnia kibitka przybyła do Aczyńska, to jest oddaliła się od Tomska trzysta ośmdziesiąt wiorst.

Sto dwadzieścia wiorst dzieliło ją jeszcze od Krasnojarska.

Między podróżnymi nie zaszła żadna zmiana; Mikołaj był zawsze jednakowo powolny, Nadia i Michał jednako niespokojni, myśląc o chwili rozstania się ze swoim towarzyszem.

Michał kraj przebywany widział oczyma Nadi i Mikołaja.

Jedno i drugie opisywało mu przebywane sioła.

Wiedział czy jedzie płaszczyzną czy lasem.

Mikołaj lubił gawędkę i dzielił się chętnie wrażeniami z Michałem.

Pewnego dnia Michał zapytał jaka pogoda.

– Dość ładna ojczulku, ale to już ostatnie dni lata.

Jesień krótko trwa na Syberyi i wkrótce nastanie zima.

Może Tatarzy zawieszą swoje działania wojenne?

Michał pokręcił głową.

– Nie sądzisz tak ojczulku.

Myślisz że przeniosą się do Irkutska?

– Lękam się tego.

– Tak… masz słuszność.

Zły człowiek jest w pośród nich, ten nie zezwoli na ostudzenie zapału.

Czy słyszałeś o Iwanie?

– Słyszałem.

– Wiesz co, to nikczemnie, być zdrajcą własnego kraju!

– Tak to nikczemnie odparł spokojnie Michał usiłując pokryć wyrażenie.

– Ojczulku, ciebie nie dosyć oburza Iwan.

– Wiesz mi przyjacielu, nikt go więcej odemnie nienawidzić nie może.

– Niepodobna, przerwał Mikołaj, niepodobna Ja skoro pomyślę o Iwanie, o złem jakie wyrządza taka mnie złość ogarnia że gdybym go miał…

– Gdybyś go miał przyjacielu?…

– Sądzę że zabiłbym go.

– A ja jestem pewnym tego, odparł spokojnie Michał.


corpora: openbooks

text:
Jan Andrzej Morsztyn

Na zegarek ciekący

Ten piasek we szkle, co jako na wieży

Znacząc godziny, nie przestając bieży,

Był kiedyś Tyrsis, którego wesoły

Wzrok Jagny spalił w piaszczyste popioły.

Świadczy i teraz piasek niestateczny,

Że kto się kocha, ma niepokój wieczny.

-----


text: Chrzęsłka, chrzęstłka, chrzęstek, chrzęstka, chrząstka.


text:
Anglo-Saksonowie (Nawrócenie ich na chrześcjaństwo).

Od czasu wyjścia legjonów rzymskich z Brytanji (ok. 409 r.), ciągłe napady Piktów i Szkotów zagrażały niezależności tego kraju, tém więcej, że drobni królowie brytańscy, bezustannemi wojnami domowemi, napady najezdników wiele ułatwiali.

Jeden z takich książąt brytańskich, Wortygera[1], powołał na pomoc dwóch wodzów jutlandzkich, braci Hengista i Horzę.

Coraz nowe zastępy Germanów przybijały do brzegów Brytanji i wezwani z początku, jako sprzymierzeńcy Brytańczyków, przeciwko tym ostatnim wkrótce zwrócili swój oręż.

Po 150 latach zaciętej walki, germańscy przybysze zajęli większą część wyspy i założyli na niej kilka królestw, znanych w historji pod nazwiskiem Heptarchji.

Zwycięzcy Germanowie należeli przeważnie do plemion Anglów i Saksonów, zkąd poszła zbiorowa ich nazwa Anglo-Saksonów; byli między nimi także Jutowie i awanturnicy z innych germańskich plemion.

Wszyscy przybysze byli poganami i oddawali cześć Wodanowi, Frydze, Torowi i innym bóstwom.

Od Wodana królowie ich wywodzili swój początek; byli oni zarazem najwyższymi kapłanami swych ludów.

W poświęconych gajach sprawowano ofiary na cześć bogów; w niektórych miejscach znajdowały się stare ołtarze i świątynie: były to po większej części dawne chrześcjańskie kościoły, zabrane ujarzmionym Brytańczykom.

Religja ta nie wywierała wcale dobroczynnego i uszlachetniającego wpływu na umysły jej wyznawców; krwawe wojny, prowadzone przez Anglo-Saksonów z krajowcami, zwiększały jeszcze barbarzyńską dzikość Germanów; nie więc dziwnego, że było u nich obyczajem posyłać na sprzedaż, nietylko jeńców wojennych, czy to krajowców, czy rodaków, lecz nawet własne dzieci.

W Rzymie, pewnego dnia, pobożny jeden zakonnik, przechodząc przez rynek, zobaczył wystawionych na sprzedaż młodych Anglików: piękne było ich oblicze, białe ciało, sploty gęstych włosów pokrywały ich skronie.

Zapytał się o kraj, z którego pochodzą: byli to pogańscy Anglowie, z prowincji Deiry, w Brytanji, ich król nazywał się Aela.

Zaraz też powstał w duszy świątobliwego męża zamiar nawrócenia Anglów: takie anielskie oblicza, wyrzekł głośno, powinny się stać współdziedzicami aniołów, powinny ujść gniewu Bożego (de ira, Deira), powinny głosić radosne alleluja (Aella, alleluja).

Zakonnik ten już gotował się do wyjazdu na daleką północ, gdy lud rzymski, którego był on ulubieńcem, sprzeciwił się temu.

Tym zakonnikiem był późniejszy (od r. 590) Papież Grzegorz I W.

W 596 wysłał on do Brytanji czterdziestu zakonników, z niedawno założonego klasztoru św. Andrzeja; na czele missjonarzy stał opat Augustyn.

W 597 r. przybyli ci missjonarze do Brytanji i wylądowali na wyspie Thanet, należącej do króla Kentu, Etelberta.

Król przyjął ich przychylnie; o religji chrześcjańskiej miał on już poprzednio niejakie pojęcie, gdyż żona jego, Berta, była chrześcjanką i pod tym tylko warunkiem wyszła za Etelberta, że on jej w wyznawaniu religji chrześcijańskiej żadnych przeszkód stawiać nie będzie.

Stanąwszy na ziemi brytańskiej, missjonarze zawiadomili króla o celu swojej podróży i jemu pierwszemu zwiastowali nowinę słowa Bożego.

W kilka dni po tém, przybył do nich Etelbert i dał im uroczyste posłuchanie, pod dębem, na otwartem polu, z obawy, aby nie uległ ich czarom.

Missjonarze wyszli na jego spotkanie w uroczystej procesji, na czele której postępował srebrny krzyż i chorągiew z wyobrażeniem Zbawiciela; po odśpiewaniu psalmów, śmiało i prosto wyłożono królowi cel posłannictwa.

Missjonarze osiągnęli to, czego pragnęli, gdyż Etelbert zgodził się na głoszenie nowej nauki swoim poddanym, obiecał misjonarzom pomoc i opiekę, sam wszakże, pomimo że piękną się wydała mu mowa kapłanów chrześcjańskich, nie chciał wyrzec się wiary swych przodków.

Królowa Berta wzięła missjonarzy pod szczególną swą opiekę: za jej staraniem oddano Augustynowi i jego towarzyszom, od czasów brytańskich istniejący kościół św. Marcina, pod Canterbury, ówczesną stolicy[2] królestwa Kentu.

W tym kościele odprawiało się jeszcze poprzednio nabożeństwo dla królowej Berty i przy nim, jak przy kolebce chrześcjaństwa w Anglji, ustanowione było sufragaństwo przez arcybiskupa Teodora.

Wkrótce wielu Saksonów przyjęło naukę Chrystusa; sam król, w Zielone Świątki 597, przyjął Chrzest św. i tego samego roku na Wielkanoc 10,000 ludu poszło za przykładem Etelberta przyczém nie uciekano się do żadnego przymusu, gdyż missjonarze od razu z tém wystąpili, że nawracanie się na religję chrześciańską powinno być tylko dobrowolne.

Jeszcze przed końcem 597 r., Augustyn, z polecenia Papieża, otrzymał święcenie biskupie z rąk arcybiskupa arelateńskiego.

Etelbert zgodził się na to, aby Canterbury było siedzibą arcybiskupa, oddał do jego rozporządzenia dawniejszy brytański kościół, pod wezwaniem Zbawiciela, zamieniony teraz na katedrę, w której Augustyn, ze swymi towarzyszami, zaprowadził wspólne, klasztorne życie, tak samo jak poprzednio przy kościele św. Marcina.

Etelbert zbudował własnym kosztem, za murami Canterbury, kościół i klasztor, pod wezwaniem św. Apostołów Piotra i Pawła i przeznaczył go na chowanie ciał zmarłych królów i arcybiskupów kanterburyjskich.

Papież, ucieszony szybkiemi postępami missji, przysłał Augustynowi palljusz arcybiskupi i nowych pracowników, pomiędzy którymi byli: Mellitus, Justus, Paulinus i Rufinianus.

Ci przywieźli z sobą wiele kościelnych aparatów, świętych naczyń i książek.

Jednocześnie zawiadomił go Papież o zamiarze, który zresztą nie doszedł w zupełności do skutku, stopniowego urządzenia dwunastu biskupstw na południu, z metropolją w Londynie i dwunastu na północy, z metropolją w Yorku; wszyscy jednak biskupi mieli ulegać Augustynowi, który winien być stróżem prawdziwej wiary.

Na różne zapytania, stawione przez Augustyna Stolicy Apostolskiej, taka nastąpiła odpowiedź: dochody kościelne powinny być podzielone na cztery części: dla biskupa, duchowieństwa, ubogich i na budowę i utrzymanie kościołów; biskupi ze swymi klerykami powinni żyć wspólnie; tylko ci duchowni, którzy otrzymali niższe święcenia, mogą wstępować w związki małżeńskie; do kościoła angielskiego mogą być wprowadzone, nietylko zwyczaje Kościoła rzymskiego, lecz i innych, jeżeli nie masz w nich żadnych zdrożnych zboczeń; zakazane są małżeństwa w pierwszém i drugiém pokoleniu, jak również z macochą i wdową po bracie; dopóki nie będzie więcej biskupów w Brytanji, Augustyn sam, bez assystencji, może dopełniać konsekracji biskupiej; w stosunku do biskupów gallijskich nie przysługuje mu żadna jurysdykcja; ale co się tyczy brytańskich biskupów, obowiązkiem jego jest czuwać, aby nieumiejętnych nauczano, słabych wspierano, a przewrotnych na drogę prawdy

wprowadzano.

— W inném swém piśmie do missjonarzy, Papież zaleca, aby starych świątyń pogańskich nie rujnowano, lecz aby je na chrześcjańskie kościoły zamieniono.

— Na początku VII w. większa część mieszkańców Kentu wyznawała już religję chrześcjańską i Augustyn uważał za konieczne wyświęcić swego współpracownika Justa, na biskupa w Rochester, gdzie mu Etelbert wystawił i uposażył katedrę, pod wezwaniem św. Andrzeja.

Tegoż roku rozpoczęło się nawracanie królestwa Essex, którego władca Sabaret był synowcem Etelberta.

Do tego kraju przybył Mellitus, wyświęcony na biskupa przez Augustyna.

Sabaret i poddani jego przyjęli chrześcjaństwo i na pamiątkę zbudowali katedrę św. Pawła w Londynie; Sabaret i Mellitus mieli wspólnemi siłami wystawić tak słynne później opactwo Westminster.

Jednakże, po śmierci Etelberta († 616) i Sabareta, kiedy korony królewskie odziedziczyli ich pogańscy synowie, wielu z niedawno nawróconych wróciło do bałwochwalstwa.

Eadbald, syn Etelberta, przyjął wkrótce chrześjaństwo[3] i na tę pamiątkę wystawił dwa pierwsze klasztory żeńskie w Anglji: jeden dla swej córki, drugi dla siostry, w Folkstow i Liming.

Odtąd chrześcjaństwo na silnych podstawach stanęło w Kent.

Syn i następca Eadbalda, Earkonbert, pierwszy z anglo-saksońskich królów wyraźnie zabronił wyznawania religji pogańskiej i pod surowemi karami nakazał przestrzeganie 40-dniowego postu.

W Essex chrześcjaństwo na nowo zakwitło dopiero od 653, kiedy król tego kraju, Siegbert, idąc za namową króla Nortumbrji, Oswio, odstąpił bałwochwalstwa i, razem ze swoimi dworzanami, przyjął Chrzest św. z rąk biskupa Finana.

Kapłan Cedd, wyświęcony przez Finana na biskupa londyńskiego, był właściwym apostołem Essexu i założył klasztory: w Lestingay, Tillaburg i Ithancester.

R.

684, kiedy żółta febra srożyła się w Brytanji, pewna część mieszkańców Essexu wróciła do pogaństwa; Sebbi wszakże, ówczesny rządca Essexu, wsparty przez króla Mercyi, Wulfera, zdołał podtrzymać chwiejący się Kościół Chrystusów.

Augustyn um.

26 Maja 604 r., ostatnie nawet chwile życia poświęciwszy rozprawom z prałatami brytańskimi, których tak gorąco apostoł Anglji pragnął przywieść do zgody.

Oddawna już bowiem, przed przyjściem Anglo-Saksonów, Brytańczycy należeli do Kościoła katolickiego, w pewnych jednak punktach karności kościelnej różnili się od nauki rzymskich missjonarzy.

Chrześcjaństwo przyszło do nich, nie w skutek jakichś stosunków, ze wschodu, o których historja nic nie wie, lecz Rzymu[4], z czasów zawisłości wyspy od cesarstwa; sami brytańscy pisarze: Nennius, Giraldus Cambriensis, Galfrid z Monmouth, a nadewszystko Gildas, mówią zawsze o Rzymie, jako o początku brytańskiego chrześcjaństwa; stwierdza się to zresztą, choćby przechowaném u nich podaniem o poselstwie brytańskiego króla Lucjusza do Papieża Eleuterjusza; być może również, iż chrześcjaństwo przyniesione zostało z Hiszpanji lub Galji, z któremi w ścisłych stosunkach pozostawała Brytanja, za czasów rzymskich.

Że jednak, pomimo nieporozumień wynikłych między rzymskimi missjonarzami a duchowieństwem brytańskiém, nie doszło do zupełnego zerwania wspólności kościelnej, na to daje świadectwo sam Augustyn; o tém samém przekonywa biskup i wikarjusz papiezki Germanus z Auxerre, który, na prośby biskupów brytańskich, dwa razy był wysyłany do Brytanji przez Stolicę Apostolską, w 426 i 446, ażeby tamtejsze chrześcjaństwo od pelagjanizmu oczyścić.

Za dowód jedności Brytańczyków z Kościołem służyć może i to, że liczni brytańscy pielgrzymi chodzili do Rzymu (pałudniowi[5] Piktowie przyjęli naukę Chrystusa 412 r. od brytańskiego biskupa Niniana, który się kształcił w Rzymie); tę jedność stwierdza życie św. Samsona, arcybiskupa w Dol, opisano w Mabillona Acta SS.

t.

I ad a.

565, gdzie, między innemi ciekawemi wiadomościami, spotykamy i tę, że brytańscy biskupi mieli zwyczaj zjeżdżać się w dzień Katedry św. Piotra, na święcenie biskupów.

Mnich brytański Gildas, w ostrej przemowie do swoich współziomków, wspomina o hierarchji katolickiej, Mszy, sakramencie Pokuty, celibacie, pielgrzymkach do Rzymu.

Inne jeszcze dowody jedności Kościoła brytańskiego z Kościołem rzymskim, podaje nam historja (ob.

Schrödl das 1te Jahrhundert der engl.

Kirche p.

l77), a mianowicie uchwały brytańskich synodów, od 540 do 604 roku odbywanych, z których dwa, jak Girald mówi, zatwierdzono przez Rzym, obowiązywały wszystkie kościoły brytańskie (ibid.

p.

28).

Różnice, któremi się odróżniał Kościół brytański od rzymskiego, były: termin świąt wielkanocnych, opuszczenie namaszczenia przy chrzcie, tonsura w kształcie półksiężyca, używanie niekwaszonego chleba do Eucharystji, ordynacja biskupia, przez jednego tylko biskupa spełniana, przytém niektóre zakorzenione nadużycia obowiązujących przepisów, jak np. zaniedbanie celibatu.

Z tego się okazuje, że tu nie szło wcale o naukę wiary, lecz o szczegóły dyscypliny kościelnej.

które pojedyńczo i powoli z biegiem czasu się wytworzyły.

I tak: odmienny termin święt wielkanocnych powstał ztąd, że Bntańczycy ciągle liczyli podług starego rzymskiego cyklu, poprawionego przez Sulpicjusza Sewera, kiedy tymczasem w Rzymie zaprowadzono cykl djonizjański; również tonsura brytańska różniła się od tonsury wschodniej; podobnież nie używał Kościół wschodni azymów i konsekracji na biskupa, przez jednego biskupa (die lateinischen Pönitentialbücher der Angelsächsen von Dr Kunstmann, p.

4).

Augustyn więc, któremu Papież zalecił czuwać nad brytańskimi biskupami, wspierany przez króla Etelberta, udał się na granicę Walji, celem bliższego porozumienia się z celtyckiém duchowieństwem.

Miejsce, gdzie to spotkanie nastąpiło, nosi odtąd nazwę dębu Augustyna.

Tu zachęcał on ich do pomagania mu w nawracaniu Anglo-Saksonów, czegoby żądać nie mógł, gdyby Brytańczycy byli odszczepieńcami, i radził im usunąć niektóre nadużycia, a mianowicie obchodzić Wielkanoc podług porządku rzymskiego.

Brytańczycy powołując się na swoją tradycję, opierali się, a kiedy Augustyn w ich oczach pewnemu ślepemu wzrok przywrócił, uznali za jedynie dobrą drogę tę, którą im wskazywał, lecz z zastrzeżeniem, iż nie mogą odstąpić od dawnych zwyczajów (priscis moribus), bez zgody i zezwolenia swoich rodaków.

Później zebrano się na drugą konferencję.

Stawiło się wtedy siedmiu brytańskich biskupów i wielu księży i mnichów; lecz kiedy Augustyn, czy to przypadkiem, czy też zgodnie z ówczesnym zwyczajem rzymskim, nie podniósł się na ich powitanie, Brytańczycy, pomimo jego próśb i zaklinań, pomimo że żądał on teraz od nich tylko zmiany w czasie obchodzenia świąt wielkanocnych i w obrzędzie Chrztu św., odrzucili wszelkie propozycje i nie chcieli uznać go za swego arcybiskupa.

Ostatnie to wreszcie żądanie, nie miało na celu odjęcia władzy brytańskiemu arcybiskupowi w Menewji, lecz tylko przyznanie, nadanego Augustynowi przez Papieża, zwierzchnictwa nad całém duchowieństwem wyspy brytańskiej.

Beda widzi karę Bożą w tém, że, w krótce po owém zajściu, król Nortumbrji Edelfried kazał zamordować 1,200 zakonników wielkiego klasztoru brytańskiego w Bangor.

Do nawrócewia[6] Nortumbrji wielce się przyłożyło małżeństwo króla Edwina z Edilbergą, córką Etelberta z Kentu.

Eadbald, syn i następca Etelreda, wydał siostrę za Edwina, z zastrzeżeniem, że ona i jej dworzanie swobodnie będą mogli wyznawać religję chrześcjańską.

Edilberdze towarzyszył gorliwy współpracownik Augustyna, biskup Paulin.

Edwin przed ślubem obiecał zostać chrześcjaninem, jeżeli przekona się, że nowa religja jest lepszą od pogańskiej.

Paulin czynnie wziął się do nawracania mieszkańców Nortumbrji, ochrzcił córkę króla Eanfledę, a w końcu sam Edwin, po długich naradach ze swoimi tanami (magnaci), kapłanami i samym Paulinem, przyjął naukę Chrystusa, w Yorku, 627 r.

(Schrödl pp.

66—67).

Za przykładem Edwina, poszli jego synowie i lud; napływ pragnących otrzymać chrzest był tak wielki, że Paulin w przeciągu 36 dni, od świtu do nocy, zajęty był nauczaniem nawracających się.

Paulin został pierwszym biskupem Yorku; Edwin zbudował mu w tém mieście katedrę, a Papież Honorjusz udzielił mu palljusz.

Ze śmiercią Edwina (633), za którego rządów, według podania, takie bezpieczeństwo panowało w Nortumbrji, że niewiasta z niemowlęciem bez obawy z jednego końca kraju na drugi dostać się mogła, sprawa nawracania spotkała nowe i wielkie przeszkody.

Jego następcy, Osrik i Eanfrid, porzucili chrześcjaństwo i połączyli się z pogańskim władcą Mercji, okrutnym Pendą i z królem północnej Walji, srogim Ceadwallą, przeciwko duchowieństwu katolickiemu.

Po śmierci dopiero Osrika i Eanfrida r. 634, wystąpił jako zbawca Nortumbrji pobożny Oswald; ochrzczony w Irlandji; król ten, w połączeniu z irlandczykiem Aidanem, z klasztoru Hy, który otrzymał wyspę Lindisfarne na siedzibę biskupią, ostatecznie utwierdził chrześcjaństwo w Nortumbrji.

Oswio, następca Oswalda, zbudował i uposażył kilka klasztorów, między niemi klasztor w Whitby, gdzie później, w obecności samego króla, odbywały się narady nad zaprowadzeniem rachuby rzymskiej w obchodzeniu Wielkanocy, przyczém Oswio oświadczył się za rzymską praktyką, aby, jak sam mówił, nie być odpędzonym po śmierci od wrót przybytku Bożego, przez niebieskiego furtjana, św. Piotra.

Założycielem sławnych nortumbryjskich klasztorów Weremouth i Jarrow, gdzie Beda przez 60 lat swego życia kształcił się, nauczał, pisał i modlił się, był anglo-saksończyk, biskup Bennet.

Wkrótce potem, chrześcjaństwo przeszło do Ostanglji (wschodniej Anglji).

Początkiem było przyjęcie chrztu przez króla Redwalda, za namową Etelberta; lecz Redwald później wystawił świątynię, w której pomieścił dwa ołtarze: jeden poświęcony Wodanowi, drugi Chrystusowi.

Syn jego Eorpwald wyznawał religję chrześcjańską.

Dopiero za syna i następcy Eorpwalda, bogobojnego Sigeberta, który w Galji przyjął jeszcze chrzest, nastąpiło ostateczne nawrócenie Ostanglji.

Apostołem tego kraju był Feliks, rodem z Burgundji, posłany przez Honorjusza, arcybisk. kanterb.

Jego pomocnikiem był sławny w całej ówczesnej Europie, ze swoich wizji i pobożności, opat Furzeusz.

Pierwszy siedzibę biskupią obrał w Dunwich, drugiemu zbudował Sigebert klasztor Knobbersburg i założył szkołę, na wzór kanterburyjskiej.

Sigebert był pierwszym królem anglo-saksońskim, który przeniósł się do klasztoru i tam życia dokończył.

Najazd Pendy, króla Mercji, na długi czas powstrzymał postęp wiary; dopiero pod królem Anną, chrześcjaństwo na nowo zakwitło w Ostanglji.

Z Nortumbrji, staraniem króla św. Oswalda, który jeszcze na łożu śmiertelném za swój lud się modlił, chrześcjaństwo dostało się do Wessexu.

Tu głosił słowo Boże Birinus, przysłany przez Papieża Honorjusza.

Kynegil, król Wessexu, za podnietą Oswalda przyjął chrześcjaństwo.

Birinus za stolice biskupią wybrał Dorchester; po nim nastąpił frankoński biskup Agilbert, który później wróciwszy do swego kraju, przysłał na następcę synowca swego Eleuterjusza.

Mężny król Caadwalla (685—688) powołał do Wessexu znakomitego Wilfryda, a sam, zrzekłszy się korony, pielgrzymował do Rzymu, gdzie z rąk Papieża Sergjusza otrzymał Chrzest św. i wkrótce potém życie w wielkiej pobożności zakończył.

Jego następca Ina zrzekł się również korony, udał się do Rzymu i założył w tém mieście, dla biednych angielskich pielgrzymów i młodych Anglo-Saksonów, tak zwaną Schola Saxonum.

Z Nortumbrji, oprócz powyżej wymienionych krajów, chrześcjaństwo przeszło także do Mercji.

Peada, syn okrutnego Pendy, otrzymał w małżeństwo Alchfledę, córkę króla Oswio, pod warunkiem że z całym narodem swoim wyrzeknie się pogaństwa.

Po śmierci Peady w 655, Mercja przeszła pod panowanie króla Oswio; za jego rządów i za bogobojnego króla Wulfera (658—675), chrześcjaństwo ostatecznie się utwierdziło w Mercji.

Następca Wulfera, Ethelred, umarł jako zakonnik, a następca tego ostatniego, Konred, jako pobożny pielgrzym w Rzymie.

Między biskupami mercyjskiemi odznaczyli się szczególną gorliwością: Irlandczyk Diuma († 658), Jaruman, anglo-sakson († 667); znakomity Wilfryd przez czas niejaki pracował także w Mercji; Ceadda († 672), który stałą stolicę biskupią otrzymał w Lichfield.

Sussex ostatnie przeszło na chrześcjaństwo.

Po kilku bezowocnych usiłowaniach, dopiero św. Wilfrydowi udało się rozszerzyć światło nauki Chrystusowej w tym kraju.

Najpierw nawrócił się król i jego żona, następnie magnaci; naostatku zwrócił się Wilfryd do ludu, który tém łatwiej potrafił skłonić do przyjęcia chrześcjaństwa, że jednocześnie z wystąpieniem świątobliwego missjonarza, po długiej suszy spadł rzęsisty deszcz.

Król Edilwath gorliwie popierał sprawę nawracania i, po pięciu latach, chrześcjaństwo stanowczo się utwierdziło w Susex.

Tém zakończyło się i dopełniło nawracanie ludów anglo-saksońskich na wiarę chrześcjańską.

Do r. 700, głównie za staraniem arcybiskupa kanterb.

Teodora, powstało 17 anglo-saksońskich biskupstw: w Kent: Canterbury i Rochester; w Essex: Londyn; w Ostanglji: Dunwich i Helucham; w Sussex: Selsey; w Wessex: Winchester i Sherburne; w Mercji: Lichfield, Leicester, Hereford, Worcester i Syduacaster; w Nortumbrji: York, Hexham, Lindisfarne i Whithern.

Uczony i żarliwy mnich Teodor z Tarsu, w Cylicji, wyniesiony przez Papieża Witaljana na arcybiskupa kanterburyjskiego, sprawował zwierzchnią władzę (prymat) nad temi biskupstwami.

Teodor w tém tylko zbłądził, że ulegając namowom króla Nortumbrji, Egfryda, zostającego w nieporozumieniu z Wilfrydem, biskupem Yorku, tę ostatnią djecyzję, bez wiedzy biskupa, rozdzielił na trzy mniejsze, przeciw czemu Wilfryd apellował do Rzymu.

W ogóle jednak Anglo-Saksonowie wiele zawdzięczali Teodorowi (Theodors Canonensammlung und Pönitentialbuch von Kunstmann).

Odbył wiele synodów, w r. 673 w Hereford, gdzie anglo-saksońcy prałaci przyjęli rzymską rachubę do świętowania Wielkanocy; w 680 r. w Hetfield, w 684 w Twiford, gdzie bogobojny pustelnik św. Kutbert został konsekrowany na biskupa w Hexham.

Teodorowi zawdzięcza Kościół angielski, założenie wielu parafji, do czego zachęcał, nadając tanom prawa patronatu.

On przywiózł z sobą wielki zbiór łacińskich i greckich ksiąg i zakładał, przy pomocy opata Adrjana, szkoły, w których, oprócz teologji, uczono astronomji, arytmetyki, metryki, języków łacińskiego i greckiego; jeszcze za czasów Bedy żyli wychowańcy tych szkół, którzy tak dobrze językiem greckim, jakby rodowitym, mówili.

Ponieważ anglo-saksońskimi misjonarzami byli po większej części zakonnicy, którzy choć później zostali biskupami, reguły zakonnej się trzymali, ztąd poszło, że przy wielu katedrach biskupi, wraz ze swém duchowieństwem katedralném, prowadzili wspólny żywot (Schrödl, l. c. p.

15, n.).

Jeszcze za czasów pogańskich kapłani należeli do rady królewskiej, którą zawsze zwoływano, ilekroć coś ważniejszego król przedsiębrać zamierzał; kiedy więc chrześcjaństwo wzięło górę nad bałwochwalstwem, duchowieństwo wyższe zajęło w narodzie anglo-saksońskim wysokie stanowisko, na równi z aethelingami i earldormanami; niemało zaś do tego przyczyniły się osobiste przymioty pierwszych apostołów Anglji.

Spotykamy więc w Anglji, oprócz synodów, zebrania mieszane, składające się z króla, biskupów, wyższego duchowieństwa i stanów, na których stanowiono prawa, odnoszące się zarówno do rzeczy kościelnych jak i świeckich.

Na takim sejmie król Kentu, Etelbert, wydał zbiór praw w anglo-saksońskim języku, któremi, między innemi, oznaczono kary za świętokradztwo, na własności kościelnej i osobach duchownych popełnione, za naruszenie pokoju kościelnego; ustanowiono przepisy o małżeństwach, w czém niezupełnie się zgadzano z chrześcjańskiém prawem, gdyż w niektórych razach pozwalano na rozwód.

Podobnie Ina, król Wessesu, ogłosił swe prawa, nie bez udziału duchowieństwa: „Ja, Ina, z łaski Bożej król Wessexu, powiedziane jest we wstępie do praw, naradzałem się z ojcem moim Cenredem, z biskupem moim Heddi, ze wszystkimi mądrymi mężami mojego ludu i z wielu sługami Bożymi i t.

d.“ Klasztory anglo-saksońskie, z mnóstwem zamieszkujących je zakonników (Eddi mówi o kilku tysiącach zakonników Wilfryda; Weremouth-Jarrow liczyły, w 716 r., 600 zakonników), zdobyły sobie nieśmiertelną chwałę w historji, nietylko nawróceniem na chrześcjaństwo Anglo-Saksonów, lecz i znacznej części pozostałej Europy, a mianowicie Niemiec.

Wiadomem jest, jak surowe w ogóle było życie w tych klasztorach, jak z nich, oprócz chrześcjaństwa, nauki, sztuki, umiejętność śpiewu kościelnego, rękodzieła i pożyteczne wiadomości wszelkiego rodzaju rozeszły się po Angji[7] i Europie, czego główną zasługę przypisać należy owym irlandzkim i rzymskim missjonarzom, którzy tak wysoko podnieśli na ziemi brytańskiej życie klasztorne (Patrz o klasztorze karterburyjskim Schrödl p.

199, 200; o klasztorze Weremouth-Jarrow p.

188—199; o klasztorze żeńskim Berking w Essex p.

290; o Whitby p.

101—103; o Winburn, gdzie zakonnice czytały Pismo św., ojców i sobory i zajmowały się grammatyką i poezją, 342, 343).

W klasztorach przestrzegano albo regułę św. Benedykta albo św. Kolumba; pierwszą popierał szczególniej Wilfryd.

Na uwagę zasługują tak nazwane podwójne klasztory: w takich klasztorach nie wolno było zakonnikom wchodzić do mieszkania zakonnic i naodwrót; przełożona zaś miała zwierzchnictwo zarówno nad zakonnicami jak i nad zakonnikami, jedna z takich ksieni, brała udział w synodzie w Whitby, na którym radzono nad czasem święcenia Wielkanocy.

Kościół anglo-saksoński był od samego początku ściśle zjednoczony z Kościołem rzymskim, już Etelbert, król Kentu, utrzymywał korrespondecję z Papieżem Grzegorzem; późniejsi królowie w bliskich zostawali stosunkach z Papieżami.

Wielu z nich odbywało pielgrzymki do Rzymu; inni wyprawiali tam posłów i podarunki.

Uznawano powszechnie papiezki prymat, wprowadzano zwyczaje Kościoła rzymskiego, a mianowicie celibat, rzymską liturgję, rzymski śpiew kościelny, krucyfiksy i obrazy świętych.

Każdy, znający historję anglo-saksońskiego Kościoła, podziwiać musi, ile dobrego, świętego, szlachetnego i wspaniałego wydal posiew katolickiego chrześcjaństwa, rzucony ręką Augustyna.

Już to jedno daje jasne pojęcie o błogich owocach chrześcjaństwa w Anglji, że w ciągu dwóch w.

VII i VIII, 30 królów i królowych korony się zrzekło, aby Bogu tylko poświęcone życie pędzić w klasztorze, lub w odosobnieniu; że książęta, księżniczki i możni panowie opuszczali świat, aby zostać zakonnikami, zakonnicami lub pustelnikami.

Nie obeszło się i tu, wprawdzie, bez niektórych nadużyć, do czego głównym powodem było nadawanie zbyt wielkiej wagi różnicom w obchodzeniu Wielkanocy i noszeniu tonsury (bo na konferencjach Augustyna z brytańskiém duchowieństwem zawsze tylko o tych dwóch punktach wspominano), przyczém jedni powoływali się na Apostoła Jana, na Kolumba i dawne zwyczaje, kiedy drudzy opierali się na przykładzie św. Piotra i powadze Kościoła rzymskiego i częstokroć nazywali swych przeciwników quartodecimanami i obrońcami tonsury Symona Maga.

Tymczasem, za staraniom Papieża Honorjusza, zaprowadzono w połud.

Irlandji nowy rzymski cykl wielkanocny już r. 683: toż samo uczyniono w Nortumbrji, w skutek konferencji w Whitby, r. 664, gdzie obrońcą rzymskiego cyklu był Wilfryd, brytańskiego zaś Colman, biskup Lindisfarne; lecz król Oswio, powołując się na wyznanie samego Colmana, że Kolumba Kolumba nie miał takiej władzy jak Piotr, oświadczył się za cyklem rzymskim.

Odtąd datuje się zupełna jednozgodność Kościoła anglo-saksońskiego z rzymskim w obchodzeniu Wielkanocy.

R.

703 północna Irlandja przystąpiła do rzymskiego cyklu, za czém poszedł w 716 klasztor w Hy, z zależnemi od niego kościołami.

Pod koniec VII w. brytańskie duchowieństwo odstępowało zwolna od swej tonsury i rachuby wielkanocnej, szczególniej w skutek starań sławnego Aldhelma, biskupa w Sherburne.

(Źródła do tego artykułu: Historja kościoła angielskiego, Bedy; Wilhelma z Malmesbury, Księgi o czynach angielskich królów i biskupów; pisma brytańskiego mnicha Gildasa; Kronika Nenniusa; Whartona Anglia Sacra; Alforda, Kronika Kościoła anglo-saksońskiego; Handbuch u.

Lehrbuch der Kirchengeschihte von Doellinger; History of England Lindgard'a; Geschichte Englands von Lappenlerg; Erstes Jahrhundert der angelsaechsischen Kirche von Schroedl; Die lateinischen Pönitentialbücher von Kunstmann).

(Schroedl).

J. N.

↑ omyłka drukarska — jest: stolicy czytaj: stolicą

↑ omyłka drukarska — jest: Rzymu czytaj: z Rzymu

↑ omyłka drukarska — jest: nawrócewia czytaj: nawrócenia


text:
Aurora, zorza zaranna, świt, w liturgice ma to znaczenie, że Mszy św. przed aurorą, t. j. przed świtem, odprawiać niewolno, wyjąwszy tylko pasterkę.

Msze takie nazywały się antelucanae (syn.

pozn. z r. 1689) i, oprócz rubryki Mszału, różne synody nasze ich zakazywały.

Synod prowincjonalny piotrkowski z r. 1628, a przed nim list pasterski Maciejowskiego, notuje: „Sed et missa Rorate.... nunquam ante auroram cantetur.”

Przez aurorę nie rozumie się wschód słońca, lecz ten czas, który środkuje pomiędzy dniem a nocą; a to bywa różnie, w różnych czasach i miejscach.

Ztąd też nie matematycznie, ale moralnie czas ten brać należy, t. j. że dla słusznej przyczyny nie masz żadnego grzechu Mszę odprawić przed samym świtem.

Przepis ten uwzględniać należy i tam, gdzie świt jest prawie przez całą noc, albo też i tam, gdzie ciągle widno, albo ciągle ciemno przez kilka miesięcy.

W praktyce najlepiej pamiętać słowa dekretu S.R.C. z 1634 r. „tempus, in quo homines diluculo surgere solent ad opera,” to brać należy za aurorę.

X. S. J.


text:
Archierej (z grec.

Ἀρχιερεῡς — arcykapłan).

Dawny Kościół nie używał tego tytułu, niekiedy jednak dawał go samemu Zbawicielowi.

U Greków i Rossjan używa się na oznaczenie członków wyższego duchowieństwa: patrjarchów, arcybiskupów i biskupów.

Niższym duchownym tytuł ten nie służy; i dla tego nie należy go brać za jedno z nazwą archiprezbitera (grec.

protopapa, protobresbyter, ros.

protopop, protojerej).


text: człon, członek, członkować; prasłowo; cerk. człan, obok czlěn, czes. czlen obok czlanek i czlének; pierwotnie *keł-n, *czełn, *czołn, z czego czlěn i człon, człan prawidłowo; p. kolano.


text:
6. ANALIZA I SYNTEZA.

Euklides w następujący sposób określa obie metody: W analizie rzecz szukana uzasadnia się za pomocą kolejnych wniosków, prowadzących do prawdy uznanéj; w syntezie rzecz uzasadnia się za pomocą wniosków, które do niéj prowadzą od prawd uznanych.

Te niezupełne jasne określenia utrwaliły się, jak powiada Hankel[1], w tradycyi szkolnéj i późniejsze komentarze licznych pisarzy nie uczyniły ich jaśniejszemi.

Aby pokazać, na czém istotnie polega różnica obu metod, weźmy dla przykładu jedno z twierdzeń geometrycznych i dowiedźmy go metodą analityczną, a następnie syntetyczną[2].

“Niechaj będzie prosta AB, podzielona w stosunku skrajnym i średnim w punkcie C, i niechaj AC będzie część większa.

[Czytelnik zechce sam nakreślić potrzebny do tego rysunek; punkt D znajduje się po przeciwległéj stronie punktu C względem punktu A].

Jeżeli linia AD równa się połowie linii AB, mówię, że kwadrat odcinka CD jest pięć razy większy od kwadratu odcinka AD„.

1°.

Sposób analityczny.

Ponieważ kwadrat odcinka CD jest pięć razy większy od kwadratu odcinka AD, kwadrat zaś odcinka CD równa się kwadratowi odcinka AC wraz z kwadratem odcinka AD i podwójnym prostokątem, zbudowanym na odcinkach AC i AD, przeto suma kwadratów odcinków AC i AD i podwójnego prostokąta, wystawionego na tych odcinkach, równa się pięciokrotnemu kwadratowi odcinka AD.

Odejmując od wielkości równych po kwadracie z odcinka AD, otrzymujemy, że suma kwadratu odcinka AC i podwójnego prostokąta, wystawionego na odcinkach AC i AD, równa się poczwórnemu kwadratowi z odcinka AD.

Lecz podwójny prostokąt, wystawiony na odcinkach AC i AD, równa się prostokątowi, wystawionemu na liniach AC i AB, gdyż linia AB jest dwa razy większą od odcinka AD.

Prostokąt, wystawiony na odcinkach AC i BC, równa się kwadratowi, wystawionemu na odcinku AC, gdyż ten ostatni odcinek jest częścią większą linii AB, podzielonéj w stosunku skrajnym i średnim; otrzymujemy tedy, że suma dwóch prostokątów — jednego, wystawionego na liniach AC i AB, drugiego, wystawionego na liniach BC i AB — równa się poczwórnemu kwadratowi, wystawionemu na odcinku AD.

Lecz ostatnie dwa prostokąty stanowią razem kwadrat, wystawiony na linii AB; a więc kwadrat, wystawiony na linii AB, jest cztery razy większy od kwadratu, wystawionego na odcinku AD, co jest oczywiście prawdą, gdyż linia AB jest równa podwojonemu odcinkowi AD.

Twierdzenie tym sposobem jest dowiedzione.

2°.

Sposób syntetyczny.

Ponieważ kwadrat linii AB równa się poczwórnemu kwadratowi odcinka AD, kwadrat zaś, wystawiony na linii AB, równa się sumie prostokątów — jednego, wystawionego na liniach AB i AC, drugiego na liniach AB i CB, — przeto suma tych dwóch prostokątów równa się poczwórnemu kwadratowi, wystawionemu na odcinku AD.

Lecz pierwszy z tych prostokątów równa się podwójnemu prostokątowi na liniach AD i AC, drugi zaś kwadratowi odcinka AC, a więc suma kwadratu odcinka AC i podwójnego prostokąta, wystawionego na odcinkach AC i AD, równa się poczwórnemu kwadratowi odcinka AD.

Dodając do wielkości równych po kwadracie z odcinka AD i zważywszy, że kwadrat z odcinka AC, kwadrat z odcinka AC i podwójny prostokąt, wystawiony na odcinkach AD i AC, stanowią razem kwadrat odcinka CD, otrzymamy, .że ten kwadrat równa się pięciokrotnemu kwadratowi odcinka AD, co należało dowieść.

Jeżeli wprowadzimy następujące oznaczenia

AB = a, AC = b, CB = c, AD = d, CD = f,

to obie metody dadzą się w skróceniu przedstawić w sposób następujący:

1°.

Sposób analityczny.

f² = 5 d²,

f² = b² + d² + 2bd,

b² + d² + 2 b d = 5 d²,

b² = a c, 2 b d = b a,

a c + b a = 4 d²,

a(c + b) = 4 d²,

a .

a = 4 d²,

a² = 4 d²,

co jest prawdą, gdyż a = 2 d.

2°.

Sposób syntetyczny.

a² = 4 d²,

a(b + c) = 4 d²,

a b + a c = 4 d²,

2 b d + b² = 4 d²,

d² + 2 b d + b² = 5 d²,

(b + d)² = 5 d²,

f² = 5 d²,

co należało dowieść.

Porównywając obie metody dowodzenia, spostrzegamy z łatwością, że metoda syntetyczna jest najzupełniej wystarczającą, gdyż wychodząc z prawdy znanéj i kombinując ją, z innemi prawdami pewnemi i znanemi, dochodzimy w niéj do twierdzenia, którego należało dowieść; gdy tymczasem w metodzie analitycznéj, przyjmując twierdzenie nasze za dowiedzione, przychodzimy wprawdzie do prawdy uznanéj, nie mamy wszelako zupełnéj pewności, czy wychodząc i z innych założeń, różnych od przyjętego, nie doszlibysmy do tego samego wyniku.

Aby więc upewnić się, czy metoda analityczna w naszym przypadku prowadzi do twierdzenia szukanego, należy jeszcze dowieść, że gdy kwadrat odcinka CD nie jest równy pięciokrotnemu kwadratowi odcinka AD, to stąd wyniknie że poczwórny kwadrat odcinka AD nie jest równy kwadratowi odcinka AB.

W jednym przypadku można dowodzenie analityczne uważać za wystarczające, mianowicie, jeżeli wychodząc z pewnego założenia i kombinując je z prawdami poprzednio dowiedzionemi, dochodzimy do wniosku niezgodnego z prawdą: wtedy bowiem założenie musiało być oczywiście fałszywe, gdyż jest rzeczą niemożliwą, aby z prawdy, uznanéj za pewną, można było przez kombinacyą z prawdami dowiedzionemi dojść do wniosku niezgodnego z prawdą.

W tym przypadku sposób dowodzenia znany jest pod nazwą sprowadzenia do niedorzeczności (reductio ad absurdum) i jest najzupełniej wystarczający, jakkolwiek może nie posiada téj siły przekonywającéj, jaką ma sposób dowodzenia bezpośredni.

Mimo to sposób ten często był używany przez starożytnych i dopiero metody Rachunku wyższego Matematyki nowożytnéj dały nam środek zastąpienia go sposobem bezpośrednim dowodzenia.

Hankel[3] scharakteryzował metody syntetyczną i analityczną w Geometryi starożytnych i określił warunki, pod któremi są one zawsze stosowalne, w sposób następujący.

Każde twierdzenie geometryczne wyraża, że gdy pewna figura posiada pewną własność A, wtedy koniecznie i ogólnie posiada inną własność B, czyli mówiąc krótko: jeżeli jest A, to musi być i B.

Jeżeli obok tego twierdzenia zachodzi i drugie twierdzenie, mianowicie: jeżeli niema A, to niema i B, to oba twierdzenia można zawrzeć w jedném: A jest warunkiem koniecznym i dostatecznym dla B. Ponieważ wynika stąd, że gdy jest B, to jest i A, a więc w tym przypadku twierdzenie jest bezwarunkowo i ogólnie odwracalne: obie własności A i B warunkują się wzajemnie.

W przypadku gdy A nie jest koniecznym warunkiem zachodzenia B, twierdzenie “A jest B„ nie jest odwracalne i wynika z niego jedno z dwóch; “B jest A„ albo “B jest nie-A„.

W tym właśnie przypadku znajdują się wszystkie twierdzenia, w których B jest własnością podrzędną, w A zawartą, jakiej się używa często w twierdzeniach pomocniczych.

Twierdzenie zaś, wyrażające związek pewnéj własności A z inną, nie zawartą z nią logicznie, musi być odwracalne.

Twierdzenie: “Jeżeli jest A, to jest i B„ gdy nie jest odwracalne, wskazuje, że istnieje inne twierdzenie odwracalne: “Jeżeli jest A′ to jest i B′„, gdzie A′ oznacza własność ogólniejszą od własności A, lub B′ wyraża własność specyalniejszą od własności B.

Synteza przy dowodzeniu twierdzenia “A jest B„ polega na kombinowaniu twierdzeń, poprzednio dowiedzionych: “A jest D„, “D jest E„..., dopóki nie dojdziemy do wyniku “F jest B„, skąd bezpośrednio wnosimy: “A jest B„.

Analiza przy dowodzeniu twierdzenia “A jest B„ polega na kombinowaniu twierdzeń: “B jest C„, “C jest D„..., skąd wynika “A jest C„, “A jest D„... póki nie dojdziemy do wyniku “A jest E„, który jest albo fałszywy, albo wyraża pewną własność figury.

W pierwszym przypadku, jak to już powiedzieliśmy, twierdzenie “A jest B„ jest stanowczo fałszywém, w drugim zaś jest prawdziwém, ale tylko przy warunku, aby wszystkie twierdzenia użyte, poprzednio stosowane, były odwracalne.

O ile synteza przeważała u starożytnych przy dowodzeniu twierdzeń, o tyle analiza znowu miała ważniejsze znaczenie, jako droga rozwiązywania zagadnień; czytelnika, interesującego się tą kwestyą stosowania analizy do zagadnień, odsyłamy po bliższe szczegóły do dzieł Hankela i Duhamela[4], z których ostatni znaczną część pierwszego tomu swojéj książki o metodach rozumowania w naukach ścisłych poświęca analizie i syntezie starożytnych.

W Matematyce dzisiejszéj analiza i synteza utraciły znaczenie dawne i przybrały znaczenie zupełnie odmienne.

Przez analizę rozumiemy dziś zbiór metod rachunkowych, a w ściślejszém znaczeniu Rachunek wyższy czyli nieskończonościowy; synteza zaś oznacza badanie bezpośrednie form geometrycznych i foronomicznych.

Geometrya zowie się analityczną, jeżeli formy geometryczne badamy w niej pod postacią form liczbowych, im odpowiadających; syntetyczną zaś, jeżeli nie posiłkujemy się narzędziem rachunkowém i używamy jedynie konstrukcyj geometrycznych.

Gdy idzie o dowodzenie twierdzeń w którejkolwiek gałęzi nauk matematycznych, używamy bez żadnéj różnicy jednej lub drugiej drogi rozumowania, którą, starożytni starannie odróżniali, jako analizę i syntezę; dziś jednak nie przywiązujemy znaczenia do tych nazw specyalnych, gdyż analiza i synteza są obie w usługach dedukcyi, stanowiącéj przeważną metodę rozumowań matematycznych[5].

Przypisy

↑ Hankel.

Zur Geschichte der Mathematik im Alterthum und Mittelalter, 1874, str. 137—150.

↑ Przykład wzięty z Dauge'a Leçons de Methodologie mathématique 1881—1882.

↑ J. M. C. Duhamel.

Des méthodes daus les sciences des raisonnement.

Première partie.

Des méthodes communes a toutes les sciences de raisonnement.

Wydanie 3-e.

1885.

↑ O indukcyi i dedukcyi matematycznéj, patrz Wundt, Logik II.

85—114.