text:
Aleksander Fredro

Zemsta

Nie masz nic tak złego, żeby się na dobre nie przydało.

Bywa z węża dryjakiew, złe często dobremu okazyją daje.

And.

Maks.

Fredro

OSOBY:

* Cześnik Raptusiewicz

* Klara — jego synowica

* Rejent Milczek

* Wacław — syn Rejenta

* Podstolina

* Papkin

* Dyndalski — marszałek Cześnika

* Śmigalski — dworzanin Cześnika

* Perełka — kuchmistrz Cześnika

* Mularze, hajduki, pachołki etc.

Scena na wsi.

AKT PIERWSZY

/ Pokój w zamku Cześnika, drzwi na prawo, lewo i w środku, stoły, krzesła etc., gitara angielska na ścianie.

/

SCENA PIERWSZA

/ Cześnik, Dyndalski /

/ Cześnik w białym żupanie, bez pasa i w szlafmycy siedzi przy stole po prawej od aktorów stronie, okulary na nosie, czyta papiery — za stołem, trochę w głębi, stoi Dyndalski, ręce w tył założone.

/

CZEŚNIK

/ jakby do siebie /

Piękne dobra w każdym względzie —

Lasy — gleba wyśmienita —

Dobrą żoną pewnie będzie —

Co za czynsze!

— To kobiéta!…

Trzy folwarki!

DYNDALSKI

CZEŚNIK

Arcymiła, ani słowa.

/ kładzie papiery /

Cóż, polewki dziś nie dacie?

/ Dyndalski wychodzi.

/

Długoż na czczo będę czekać?

/ po krótkim milczeniu /

Nie — nie trzeba rzeczy zwlekać —

/ Dyndalski, spotkawszy we drzwiach hajduka niosącego na tacy wazkę, talerz, chleb itd., odbiera od niego i wraca, zawiązuje serwetą pod szyję Cześnikowi, potem podaje talerz z polewką, co wszystko nie tamuje rozmowy.

/

Qua opiekun i qua krewny,

Miałbym z Klarą sukces pewny;

Ale Klara młoda, płocha,

Chociaż dzisiaj i pokocha,

Któż za jutro mi zaręczy!

DYNDALSKI

/ nabierając na talerz /

Nikt rozumny, jaśnie panie,

Rzecz to śliska.

CZEŚNIK

/ obracając się ku niemu /

Na toż bym się, mocium panie,

Kawalerstwa dziś wyrzekał,

/ uderzając w stół /

By kto… niech go piorun trzaśnie!

Długo będzie na to czekał,

/ po krótkim milczeniu, biorąc talerz /

Ma dochody wprawdzie znaczne —

Podstolina ma znaczniejsze;

Z wdówką zatem działać zacznę.

/ po krótkim milczeniu /

Bawi z nami — w domu Klary,

Bo krewniaczka jej daleka,

Ale mnie się wszystko zdaje…

DYNDALSKI

Ona czegoś więcej czeka.

CZEŚNIK

/ parskając śmiechem /

Ona czegoś… więcej… czeka…

A bodajże cię, Dyndalu,

Z tym konceptem!

— Czegoś czeka!

/ śmieje się /

Tfy!… jakżem się uśmiał szczerze!

Czeka! — bardzo temu wierzę.

/ jedząc i po krótkiej chwili /

Jeszczeć młoda jest i ona,

Ależ wdowa — doświadczona —

Zna proporcją, mocium panie,

I nie każe fircykować,

Po kulikach balansować.

/ po krótkiej chwili /

No — nie sekret, żem niemłody,

Alem także i niestary.

Co?

DYNDALSKI

/ niekoniecznie przystając /

CZEŚNIK

/ urażony /

DYNDALSKI

Z mego wieku…

CZEŚNIK

/ kończąc rozmowę /

/ Chwila milczenia.

/

DYNDALSKI

/ skrobiąc się poza uszy /

Tylko że to, jaśnie panie —

CZEŚNIK

Hę?

DYNDALSKI

Pan zaś, mówiąc między nami,

Masz pedogrę.

CZEŚNIK

/ niekontent /

DYNDALSKI

Kurcz żołądka.

CZEŚNIK

DYNDALSKI

Rumatyzmy jakieś łupią.

CZEŚNIK

/ zniecierpliwiony /

Ot, co powiesz, wszystko głupio.

—

Ten mankament nic nie znaczy:

Wszak i u niej, co w ukryciu,

Bóg to tylko wiedzieć raczy;

I nikt pewnie się nie spyta,

Byle tylko w dalszym życiu

Między nami była kwita.

SCENA DRUGA

/ Cześnik, Dyndalski, Papkin /

/ Papkin po francusku ubrany, przy szpadzie, krótkie spodnie, buty okrągłe do pół łydki; tupet i harcopf, kapelusz stosowany, pod pachą para pistoletów; zawsze prędko mówi.

/

PAPKIN

Bóg z waszmością, mój Cześniku.

Pędząc cwałem na rozkazy

Zamęczyłem szkap bez liku;

Wywróciłem się sto razy,

Tak że z nowej mej kolaski

Gdzieś po drodze tylko trzaski.

CZEŚNIK

A ja za to ręczyć mogę,

Że mój Papkin tu piechotą

Przywędrował całą drogę;

A na podróż dane złoto

Gdzieś zostawił przy labecie.

PAPKIN

/ pokazując pistolet /

Patrz, Cześniku — poznasz przecie…

CZEŚNIK

Cóż mam poznać?

PAPKIN

Wypalony!

DYNDALSKI

/ na stronie, odchodząc /

PAPKIN

Gdzie, do kogo, milczeć muszę,

Lecz nie karty są przyczyną,

Żem się w drodze spóźnił nieco.

Ani ziewnął, na mą duszę!

Tak z mej ręki wszyscy giną!

CZEŚNIK

/ poprawiając w mowie /

Wszystkie.

PAPKIN

CZEŚNIK

PAPKIN

Waszmość nigdy nie dasz wiary.

CZEŚNIK

Bom niegłupi, mocium panie.

PAPKIN

Ach!

co widzę, tu śniadanie.

CZEŚNIK

Ha, śniadanie.

PAPKIN

Już to sześć dni i sześć nocy

Nic nie miałem na języku.

CZEŚNIK

Jedz i słuchaj!

PAPKIN

/ siada po drugiej stronie stołu, jak do siebie /

Strzelam gracko, rzecz to znana.

CZEŚNIK

Rzecz to znana, iż w mej mocy

Kazać zamknąć waszmość pana

Za wiadome dawne sprawki.

PAPKIN

/ zastraszony /

Zamknąć!

po co?

CZEŚNIK

PAPKIN

Czyż nie znajdziesz lepszej sobie?

CZEŚNIK

Cicho!

ciszej!

Ja to mówię,

By odświeżyć w twej pamięci,

Nim powierzę moje chęci,

Coś mnie winien, a ja tobie.

PAPKIN

Ach, co każesz, wszystko zrobię.

Byłbym zaraz dopadł konia…

Bom jest jeździec doskonały:

Niechaj będzie wzięty z błonia,

Dzik to dziki, lew to śmiały —

W moim ręku jak owieczka,

Bom jest jeździec doskonały.

CZEŚNIK

A bodajżeś!…

PAPKIN

Kładłem nawet w strzemię nogę,

Kiedy nagle wielka sprzeczka

Przedsięwziętą spaźnia drogę;

A ta była w tym sposobie:

CZEŚNIK

Słuchaj!…

PAPKIN

Mina tęga, włos w pierścienie,

Głowa w górę — a wejrzenie!

—

Niech truchleje płeć zdradziecka!

CZEŚNIK

Słuchaj!…

A wtem jakaś księżna grecka;

Anioł!

bóstwo!

zerk z karety —

Giną za mną te kobiety!

—

Zerk więc na mnie — zerk ja na nią,

Koniec końcem pokochała,

Zawołała et caetera…

Książę, tygrys, ludzi zbiera…

CZEŚNIK

/ uderzając w stół, aż Papkin podskoczył w krześle /

Ależ cicho!

PAPKIN

CZEŚNIK

A bezbożny ty języku!

I tyrkotny, i kłamliwy.

PAPKIN

Nadtoś żywy, mój Cześniku.

Gdybym także, równie tobie,

Namiętności nie brał w ryzy,

/ uderzając w rękojeść szpady /

Ostrze mojej Artemizy…

/ uprzedzając uderzenie w stół Cześnika /

Proszę mówić.

CZEŚNIK

/ po krótkiej chwili /

Kupił ze wsią zamek stary…

PAPKIN

Fiu! — mój ojciec miał ich dziesięć.

CZEŚNIK

/ uderza w stół i mówi dalej /

Tu mieszkamy, jakby sowy;

Lecz co gorsza, że połowy

Drugiej zamku — czart dziedzicem.

/ Przestrach Papkina.

/

Czy inaczej?

— Rejent Milczek —

Słodki, cichy, z kornym licem,

Ale z diabłem, z diabłem w duszy!

PAPKIN

Jednak zgodnie, jak sąsiady…

CZEŚNIK

Jeśli nie ja mymi psoty,

Nikt go stąd już nie wyruszy.

Nie ma dnia bez sprzeczki, zwady —

Lecz potrzebne i układy.

Pisać? — nie chcę do niecnoty.

Iść tam? — ślisko, mocium panie:

Mógłby otruć, zabić skrycie.

A mnie jeszcze miłe życie,

Więc dlategom wybrał ciebie:

Będziesz posłem tam w potrzebie.

PAPKIN

Za ten honor ściskam nogi!

Wielki czynisz swemu słudze,

Ale nazbyt jestem srogi:

Zamiast zgody, wojnę wzbudzę,

Bo do rycerskiego dzieła

Matka w łonie mnie poczęła;

A z powicia ślub uniosłem,

Nigdy w życiu nie być posłem.

CZEŚNIK

Czym ja zechcę, Papkin będzie,

Bo mnie Papkin słuchać musi.

PAPKIN

Lecz porywczy w każdym względzie,

Jak sąsiada Papkin zdusi,

Jak mu kulą łeb przewierci,

Jak na bigos go posieka —

Któż natenczas sprawcą śmierci?

Kogóż za to kara czeka?

CZEŚNIK

Biorę wszystko na sumienie.

PAPKIN

Chciej rozważyć.

CZEŚNIK

Teraz inne dam zlecenie:

Mości Papkin — ja się żenię.

PAPKIN

Ba!

CZEŚNIK

/ przedrzeźniając /

PAPKIN

I w tę sprawę chętnie spieszę.

Powiedz, gdzie mam błysnąć chwałą;

Mamże zostać dziewosłębem?

Mamże zmusić zbyt zuchwałą?

Mamże skłonić zbyt nieśmiałą?

Mamże, jeśli cudzą żoną,

Jej tyrana przeszyć łono?…

CZEŚNIK

Cóż, u diabła, za szaleństwo!

PAPKIN

Znasz, Cześniku, moje męstwo.

CZEŚNIK

Słuchaj: mówiąc między nami,

Bez mej chluby, twej urazy,

Więcej niż ty, mój Papkinie,

Mam rozumu tysiąc razy.

/ Papkin chce przerwać, co Cześnik znakiem wstrzymuje.

/

Lecz rozprawiać z niewiastami,

Owe jakieś bałamutnie,

Afektowe świegotanie —

Niech mi zaraz łeb kto utnie,

Nie potrafię, mocium panie.

Ty więc musisz swą wymową…

PAPKIN

Jest już twoją — daję słowo —

Chcesz, przysięgnę — masz już żonę,

Bo ja szczęście mam szalone:

Tylko spojrzę, każda moja,

A na każdą spojrzeć umiem.

Idę.

CZEŚNIK

PAPKIN

CZEŚNIK

Podstolina…

PAPKIN

CZEŚNIK

/ zatrzymując go /

Tu ją czekaj.

PAPKIN

Za godzinę jest gotowa.

CZEŚNIK

/ odchodząc /

Ja potrafię ci odwdzięczyć.

PAPKIN

Za Cześnika można ręczyć.

SCENA TRZECIA

PAPKIN

/ sam /

Cześnik wulkan — aż niemiło.

Gdybym krótko go nie trzymał,

Nie wiem, co by z światem było.

/ po krótkim myśleniu /

Lecz nie będę ja tu drzymał

I w podziele tak się zwinę:

Jemu oddam Podstolinę,

Malowidło nieco stare;

Sobie wezmę śliczną Klarę.

Już od dawna mam nadzieję,

Że jej serce mnie się śmieje.

Już by para z nas dobrana

Zaludniała Papkinami,

Gdyby Cześnik, jakby ściana,

Nie stał zawsze między nami.

/ po chwili /

Znak dać muszę, że tu jestem;

Niechaj lubym śpiew szelestem

W lube, drogie uszko wpadnie —

Ach, jak anioł śpiewam ładnie!

/ śpiewa przy angielskiej gitarze /

„Córuś moja, dziecię moje, co u ciebie szepce?

Pani matko dobrodziejko, kotek mleko chłepce;

Oj kot, pani matko, kot, kot,

Narobił mi w pokoiku łoskot.

Córuś moja, dziecię moje, co u ciebie stuka?

Pani matko dobrodziejko, kotek myszki szuka;

Córuś moja, dziecię moje, czy ma ten kot nogi?

Pani matko dobrodziejko, i srebrne ostrogi;

SCENA CZWARTA

/ Papkin, Podstolina ze drzwi prawych.

/

PODSTOLINA

Wszak mówiłam — albo koty,

Albo Papkin nam się zjawił.

PAPKIN

Żartobliwej pełna weny,

Podstolino!

pół anioła!

Kolosalny wzorze cnoty

Pośród hemisfernej sceny,

Strojny w miłość, lubość, wdzięki!

Pozwól kornie ugiąć czoła

I na śniegu twojej ręki

Złożyć ustek wyciśnienie.

/ całuje w rękę /

Sługa, służka uniżony.

PODSTOLINA

Cóż sprowadza w nasze strony?

PAPKIN

Miłe wszystkim nam zdarzenie.

PODSTOLINA

Tym zdarzeniem?

PAPKIN

PODSTOLINA

Moje?

PAPKIN

Mieć u siebie na wieczerzy

Lorda Pembrok, kilku panów,

Cały tuzin szambelanów,

Dam niewiele, ale jakich!

PODSTOLINA

Któż z kim swata?…

PAPKIN

Za mąż idzie piękna Hanna.

Ten zapewnia, ów nie wierzy,

Ale każdy z ócz mych czyta.

Wtem miledi, bóg-kobieta,

Lecz w zazdrości diablik mały,

Wciąż mnie szczypiąc pod serwetą,

Na pół z płaczem dwakroć pyta:

„Skąd masz styczność z Hanny losem?”

Ach, spokojną bądź w tej mierze —

Szepnę w uszko wdzięcznym głosem —

Przyjaciela Hanna bierze.

PODSTOLINA

Ależ kogo?

powiedz, kogo?

PAPKIN

Wszyscy wybór chwalą zgodnie…

Bo nie chwalić jakże mogą!

PODSTOLINA

/ na stronie /

Ha, rozumiem…

PAPKIN

I majętny, i stateczny.

PODSTOLINA

Od Cześnika ma zlecenie

I zachodzi tak z daleka

Tam, gdzie go się dawno czeka.

Głupi mędrek.

PAPKIN

/ na stronie /

Ona zerka, ona wzdycha —

Czy nie myli się w osobie?

Może we mnie… dałżem sobie!

A to plaga, boska kara:

Do mnie młoda, do mnie stara.

Jeszcze zerka… czy szalona!

Tu żartować nie ma czego —

Zjadłbym śledzia z rąk patrona,

A mnie po co, na co tego!

To już dłużej trwać nie może.

/ do Podstoliny /

Pozwól pani: Cześnikowi

Gratulację niechaj złożę.

PODSTOLINA

Więc to jego mam być żoną?

PAPKIN

Jakież czynisz zapytanie?

Bajkęż by to rozgłoszono?

PODSTOLINA

Bajkę dotąd…

PAPKIN

Wkrótce prawdą — czy się mylę?

PODSTOLINA

Ciekawości skądże tyle?

PAPKIN

Gdyby Cześnik rozogniony,

Wskroś przejęty twymi wdzięki,

Drgnął miłością i rzucony

Do nóg twoich, błagał ręki?

PODSTOLINA

Cieszyłby się z odpowiedzi.

/ odchodzi w drzwi prawe /

PAPKIN

A że w każdej diablik siedzi,

Co pustoty rozpoczyna,

Jeno wspomnisz zapowiedzi!

Bo kto mądry, niech mi powié:

Po kaduka Podstolina

Daje rękę Cześnikowi?

SCENA PIĄTA

/ Papkin, Cześnik wychodzi ze drzwi lewych już ubrany.

/

CZEŚNIK

Cóż u czarta!

ty spokojny,

Kiedy Rejent mnie napada

I otwartej żąda wojny?

Lecz godnego ma sąsiada!

Dalej żwawo! — niech, kto żyje,

Biegnie, pędzi, zgania, bije!

PAPKIN

Cóż się stało?

CZEŚNIK

Mur graniczny, trzech murarzy!

On rozkazał!

on się waży!

Mur graniczny!

— Trzech na murze!

Trzech wybiję, a mur zburzę!

Zburzę, zniszczę, aż do ziemi.

—

PAPKIN

/ zmieszany, niechcący powtarza /

Zburzę, zniszczę…

CZEŚNIK

Zbierz więc ludzi — ruszaj z niemi!

I jeżeli nie namową,

To przemocą spędź z roboty —

Ty się trzęsiesz?

PAPKIN

Ale czekaj — słuchaj wprzody

Mojej szczytnej, pięknej ody.

CZEŚNIK

Co?

PAPKIN

A jeżeli żądza boju

Nie umilknie na głos Muzy…

CZEŚNIK

/ grożąc /

Zostań.

— Ale!…

/ odchodzi /

PAPKIN

/ idzie za nim ze spuszczoną głową /

SCENA SZÓSTA

/ Odmiana sceny.

Ogród, kawał muru całego, od lewej strony ku środkowi prosty, od środka w głąb sceny załamany i w połowie zburzony, przy tej części mularze pracują.

Po lewej stronie zupełnie w głębi za częścią całego muru baszta albo róg mieszkania Rejenta, z oknem.

Nieco na przodzie po prawej stronie podobny róg mieszkania Cześnika.

Altana po lewej stronie na przodzie.

Klara przechodzi scenę.

Wacław, wszedłszy wyłomem, skrada się wzdłuż muru i pokazuje się powtórnie w altanie przy Klarze.

/

/ Klara, Wacław /

WACŁAW

Bliskie nasze pomieszkania,

Bliższe serca — ach, a przecie

Tak daleko na tym świecie.

KLARA

Jakież nowe dziś żądania

Chmurzą jasność twego czoła?

Nigdyż granic, nigdyż miary —

Nicże wstrzymać cię nie zdoła,

Nawet miłość twojej Klary?

WACŁAW

Widzieć ciebie jedną chwilę,

Potem spędzić godzin tyle

Bez twych oczu, twego głosu —

I mam chwalić hojność losu?

KLARA

Wspomnij, wspomnij, mój kochanku,

Jakie były twe wyrazy,

Gdy zaledwie parę razy

Zeszliśmy się na krużganku.

„Pozwól, droga, kochać siebie,

O nic więcej łzy nie proszą;

Z mą miłością stanę w niebie

Bogiem, będę żył rozkoszą!”

WACŁAW

Co mówiłem, nie wiedziałem.

KLARA

Kochaj — rzekłam — ja nie bronię;

Ale wkrótce, gdyś z zapałem

Cisnął w swoich moje dłonie:

„Kochasz ty mnie, droga Klaro?”

—

Zawsześ mnie się, zawsze pytał,

Chocieś w oczach dobrze czytał.

WACŁAW

Któż by nie chciał dać pół życia,

By mógł wyssać do upicia,

Wyssać duszą z ust twych słowa,

Które jeszcze uśmiech chowa!

KLARA

Niech tak będzie — rzekłam w końcu:

Kocham — bom też i kochała.

/ udając jego zapał /

„Co za szczęście, rozkosz, radość!

Dzięki niebu, ziemi, słońcu!…”

Tym życzeniom czyniąc zadość,

Już natura zubożała

Więcej dla cię nic nie miała.

WACŁAW

Prawda, wyznać się nie boję,

Dopełniła wtenczas miary;

Lecz gdy zwiększa miłość moję,

Czyż nie winna zwiększać dary?

KLARA

Za dni parę rzekłeś luby:

„Ach, to okno, ach, ta krata

Będą źródłem mojej zguby.

Patrz, jak różdżka różdżkę splata,

Jak ku sobie kwiat się skłania,

Któż nam, Klaro, tego wzbrania?”

WACŁAW

Miałżem w myśli mych zamęcie

Zimną kratę brać w objęcie?

KLARA

Usłuchałam cię, Wacławie:

Dzień w dzień schodzim się w altanie,

Lecz i razem co dzień prawie

Nowe od cię mam żądanie —

Tobiem szczęście życia winna,

Ty nawzajem — chętnie wierzę;

Czemuż twoja miłość inna

Coraz nową postać bierze?

Kiedy rozkosz być przy tobie

Aż przepełnia serce moje,

Ty, niewdzięczny, w tejże dobie

Tłumisz tylko niepokoje.

WACŁAW

Ach, obecność mnie zastrasza,

Bo tak dotąd czynim mało,

By zapewnić przyszłość całą —

A przyszłością miłość nasza.

Z twoim stryjem ojca mego

Ciągłe sprawy, sprzeczki, kłótnie

Nic nie wróżą nam dobrego;

Raczej mówią, iż okrutnie

Będziem kiedyś rozdzieleni,

Jeśli…

KLARA

Ty czy ja tu pomóc mogę?

WACŁAW

Tylko twoja wola zmieni,

Co się zdaje nie do zmiany.

KLARA

Mówże, słucham.

WACŁAW

Że cię kocham nad te nieba,

Że przy sobie żyć pragniemy,

To oboje dobrze wiemy;

Nie oboje, czego trzeba,

Aby zniszczyć to ukrycie,

W którym pełza nasze życie,

I nie truchleć, czy dzień szczęścia

Nie poprzedza dnia żałoby.

KLARA

Czegóż trzeba?

mów!

WACŁAW

KLARA

O szalony, gdzież sposoby?

WACŁAW

W twojej woli.

KLARA

W woli ojca, powiedz raczej.

WACŁAW

Co zawadza, to się mija,

Gdy nie może być inaczej.

KLARA

A, rozumiem!

— Nie, Wacławie,

Gdzie mnie zechcesz, znajdziesz wszędzie

Zawsze twoją — prócz w niesławie.

WACŁAW

Ależ, Klaro, moją żoną…

KLARA

Któż to, powiedz, wiedzieć będzie,

Czyś poślubił wykradzioną…

Co za hałas?

— Słyszę kroki!

Coraz bliżej!… idź bez zwłoki!

WACŁAW

Jedno słowo.

KLARA

WACŁAW

Jak nie zmienisz, żyć przestanę.

KLARA

/ z czułością, jakby poprawiając /

Przestaniemy — jeśli zechcesz.

WACŁAW

Pomyśl tylko, Klaro droga…

KLARA

/ wytrącając go prawie /

Ale idźże, idź, dla Boga!

/ przechodzi scenę /

SCENA SIÓDMA

/ Papkin, Śmigalski, kilku służących z kijami, później Rejent i Cześnik w oknach.

/

PAPKIN

Panie majster, proszę waści

Przyzwoicie, grzecznie, ładnie,

Nie murować tu z napaści,

Bo mu na grzbiet co upadnie.

/ po krótkim milczeniu /

Wy zaś drudzy, dobrzy ludzie,

Którzy młotki, piony, kielnie

W niepotrzebnym dzisiaj trudzie

Używacie arcydzielnie,

Idźcie wszyscy precz, do czarta!

/ po krótkim milczeniu /

Będzie, widzę, rzecz uparta!

Ta hołota, jakby głucha,

Mego słowa ani słucha.

—

No, Śmigalski!

Nie trać czasu —

Ściągnij za kark!

weź narzędzie!

Grzecznie, ładnie, bez hałasu,

Niech wszystkiemu koniec będzie.

Nic się nie bój — ja za tobą.

/ Śmigalski posuwa się ze służącymi ku mularzom, Papkin cofa się za róg domu.

/

ŚMIGALSKI

Precz!

precz!

REJENT

/ w oknie /

ŚMIGALSKI

Cześnik, pan mój, kazać raczy,

Aby muru nie kończono.

CZEŚNIK

/ w oknie /

Tak jest, każę, bo mam prawo.

Dalej naprzód, dalej żwawo!

/ Śmigalski posuwa się naprzód, Papkin, który był wyszedł, znowu się cofa za róg domu.

/

REJENT

Jakie prawo?

CZEŚNIK

Mur graniczny, tak zostanie.

REJENT

Ależ luby, miły panie,

To szaleństwo z waszej strony —

I mur będzie naprawiony.

CZEŚNIK

Wprzódy trupem go zaścielę.

REJENT

/ do mularzy /

Kończcie śmiało, przyjaciele,

Gardźcie ze mną próżnym krzykiem.

CZEŚNIK

Chcesz więc bójki?

REJENT

Mój sąsiedzie, luby, miły,

Przestań też być rozbójnikiem.

CZEŚNIK

Co!

jak!

— Żwawo!

bij, co siły!

/ Śmigalski ze swoimi ludźmi wstępuje na mur, mularze cofają się tak, że bójka zostaje zakryta częścią muru całego.

/

REJENT

Panie majster — ja w obronie.

Nic się nie bój — niechaj bije,

Kiedy go tam swędzą dłonie.

Dobrze!

dobrze! — po czuprynie —

Ot-tak — lepiej! — co się wlezie!

—

Nic się nie bój! — niechaj bije,

Niechaj bije!

świat nie zginie!

Ja Cześnika za to skryję,

Gdzie nie widać ziemi, nieba!

CZEŚNIK

/ wołając za siebie /

Hej!

Serwacy!

daj gwintówkę,

Niechaj strącę tę makówkę —

Prędko!

/ Rejent zamyka okno.

/

CZEŚNIK

No, Śmigalski!

dosyć będzie,

Daj półzłotka albo złoty

Baserunku dla hołoty,

Ale zabierz im narzędzie.

Dosyć, dosyć na dziś będzie.

/ zamyka okno /

/ Po odejściu wszystkich Papkin obejrzawszy się, że już nie ma nikogo, mówi ku murowi.

/

PAPKIN

Ha!

hultaje, precz mi z drogi,

Bo na miazgę was rozgniotę —

Nie zostanie jednej nogi —

A mam diablą dziś ochotę!

Wielu was tam?

chodź tu który!

Nie wylezie żaden z dziury?

O wy łotry!

o wy tchórze!

Jutro cały zamek zburzę.

SCENA ÓSMA

/ Papkin, Wacław /

WACŁAW

/ stanąwszy tuż za nim /

Jutro?

/ Papkin zdejmuje kapelusz.

/

Które pewnie z przyszłą dobą

Zrówna z ziemią wyrok srogi?

—

Wolę jeńcem iść za tobą!

PAPKIN

/ wkładając kapelusz na bakier /

Pardon mówisz?

WACŁAW

PAPKIN

Znasz me męstwo?

WACŁAW

PAPKIN

Boisz mnie się!

WACŁAW

PAPKIN

Pójdziesz za mną?

WACŁAW

PAPKIN

Któż ty jesteś?

WACŁAW

PAPKIN

Lecz czym jesteś?

WACŁAW

Jestem… jestem…

PAPKIN

/ chwytając za broń /

WACŁAW

…

Komisarzem mego pana.

PAPKIN

Co?

Rejenta?

WACŁAW

PAPKIN

Czy to, proszę, rzecz słychana!

Ledwie szlachcic na wioszczynę

Z pękiem długów się wydrapie —

Już mieć musi komisarza.

Dziw się potem, gdy się zdarza,

Że wołają: „Sto tysięcy!

Kto da więcéj!”

A jak krzykną po raz trzeci,

Jakby z procy szlachcic leci

I do swego komisarza

Idzie w służbę za szafarza.

Ale chodźmy.

/ na stronie /

Wielką radość jeńcem sprawię,

I zapewne do mnie powié,

Gdy mu zdobycz mą przedstawię:

„Niechaj Klara twą zostanie.”

Chodź, mój jeńcze.

WACŁAW

AKT DRUGI

/ Pokój jak na początku aktu pierwszego.

Cześnik siedzi przy stoliku.

/

SCENA PIERWSZA

/ Cześnik, Papkin wchodzi, za nim Wacław, który zostaje przy drzwiach.

/

PAPKIN

/ rzucając się w krzesło /

A bierz licho takie znoje!

Ledwie idę, ledwie stoję —

Ależ bo to było żwawo!

Diablem gromił w lewo, w prawo —

Ledwie żyję.

— Każ dać wina,

A starego.

— Wyschła ślina —

Pot strugami ciecze z czoła —

Któż me dzieła pojąć zdoła!

CZEŚNIK

Ja, bom widział.

PAPKIN

Gracko?

—

CZEŚNIK

PAPKIN

Z tyłu, z przodu, nic nie znaczy,

Dobry rycerz wszędzie straszny.

CZEŚNIK

Ta bezczelność…

PAPKIN

Bezczelności trzeba było,

Aby walczyć z taką siłą.

CZEŚNIK

Waszeć kłamiesz, mocium panie…

PAPKIN

Tylko słuchaj, słuchać warto:

Chciałem zdobyć rusztowanie,

Lecz skoczyłem tak zażarto,

Żem się znalazł z drugiej strony,

Przyciśnięty, otoczony

Mularzami, pachołkami,

Hajdukami, pajukami,

A — kroć kroci!

Jak się zwinę!

Jak dwóch chwycę za czuprynę!

Dalej żwawo młynka z niemi —

Jak cepami wkoło młócę.

Ile razy się obrócę,

Po dziesięciu ich na ziemi.

Tak mi rosła wciąż mogiła,

A gdy z murem równa była,

Otworzyłem obie dłonie

I stanąłem na tej stronie.

Lecz co jeszcze…

CZEŚNIK

PAPKIN

Podziwienia rzecz jest warta,

Że uniosłem z sobą jeńca —

Teraz, panie, czekam wieńca.

CZEŚNIK

/ spostrzegłszy Wacława /

Cóż to znaczy?

PAPKIN

/ ocierając czoło /

Pana Milczka w jasyr wziąłem.

CZEŚNIK

A to po co? — jakim czołem?

PAPKIN

Ja zabieram, co się zdarza.

CZEŚNIK

/ do Wacława /

Waszeć z Bogiem ruszaj sobie

I uwiadom swego pana,

Że jak w jakim bądź sposobie

Mnie zaczepka będzie dana,

To mu taką fimfę zrobię,

Iż, nim rzuci wkoło okiem,

Wytnie kozła pod obłokiem.

—

Waść się wynoś szybkim krokiem.

PAPKIN

Poświęć się tu czyjej sprawie!

Walcz jak Achil, radź jak Kato,

Pozazdroszczą twojej sławie

I sto czartów dadzą za to.

WACŁAW

/ do Cześnika /

Przebacz, panie, słów niewiele,

Które wyrzec się ośmielę:

Jesteś gniewny na sąsiada,

Że ci czasem na zawadzie…

CZEŚNIK

Czasem?

— Zawsze!

WACŁAW

CZEŚNIK

Niech nie słyszę o tym gadzie.

WACŁAW

Czy nie byłoby sposobu,

Ustąpiwszy ze stron obu,

Zapomniawszy przeszłe szkody,

Do sąsiedzkiej wrócić zgody?

CZEŚNIK

Ja z nim w zgodzie?

— Mocium panie,

Wprzódy słońce w miejscu stanie!

Wprzódy w morzu wyschnie woda,

Nim tu u nas będzie zgoda!

WACŁAW

Dzisiaj umysł niespokojny

Za porywczo sąd wyrzeka…

CZEŚNIK

Od powietrza, ognia, wojny,

I do tego od człowieka,

Co się wszystkim nisko kłania,

Niech nas zawsze Bóg obrania.

WACŁAW

Lepiej nisko niż nic wcale.

CZEŚNIK

Brednia!

WACŁAW

CZEŚNIK

WACŁAW

Nie broń, panie, mieć nadziei…

CZEŚNIK

Bronię, do kroć sto tysięcy!

I niech o nim nie wiem więcej,

Ni o jego

/ ironicznie zmierzając do Wacława /

Bo się obom, mocium panie,

Jakem szlachcic, co dostanie.

/ Odchodzi w drzwi środkowe /

SCENA DRUGA

/ Papkin, Wacław /

PAPKIN

Diabeł pali w tym Cześniku.

WACŁAW

Chcieć ich zbliżyć czasu szkoda.

PAPKIN

Mało zysku, dużo krzyku.

WACŁAW

Tych dwóch ludzi — ogień, woda.

PAPKIN

Cóż, paniczu, będzie z nami?

WACŁAW

Ha, zostanę tu w niewoli.

PAPKIN

Brałem jeńców tysiącami,

Co zawiśli od mej woli;

Bom lat dziesięć toczył boje,

Gdzie się lały krwawe zdroje,

Tak, że wkoło na mil cztery

Jak czerwone było morze.

—

Tam zyskałem i ordery,

I tytuły, i honory;

Ale tego być nie może.

Zbyt to szczytne dla nas wzory;

Dziś utarczka jest igraszką,

A twa wolność będzie fraszką.

WACŁAW

Ja w niewoli tu zostanę.

PAPKIN

Prawo wstrzymać jest mi dane,

Alem zawsze był wspaniały,

Przyjmę zatem okup mały.

WACŁAW

PAPKIN

Znaj więc wielką moją duszę:

Jesteś wolny — idź do diaska.

A za wolność dasz, co łaska.

WACŁAW

Ja zostanę tu w niewoli.

Ale Cześnik nie pozwoli.

WACŁAW

Kto mnie ujął, niech mnie trzyma.

PAPKIN

Ale, bratku, sensu nié ma;

Nie daj grosza, a idź sobie.

WACŁAW

I pół kroku stąd nie zrobię.

PAPKIN

Idź, bom gotów użyć broni.

WACŁAW

/ zawsze z flegmą /

A ja tylko własnej dłoni.

PAPKIN

Cóż za człowiek, u kaduka!

Samochcący guza szuka

I mnie jeszcze go nagoni.

/ do Wacława /

Bój się Boga — idź do czarta.

WACŁAW

Nie, nie pójdę — tu zostanę.

PAPKIN

A to jakaś ćma uparta!

WACŁAW

/ pokazując na sakiewkę /

Ale patrz no, bratku, co to?

PAPKIN

Brzęknij tylko.

WACŁAW

PAPKIN

WACŁAW

Będzie twoim.

PAPKIN

WACŁAW

Ale darmo nikt nie daje.

PAPKIN

Wielka prawda!

— Cóż wypada,

Abym zrobił?

Gdyż zostaję

W położeniu arcyciasnym:

Za procentem moim własnym

Trzeba jeździć jak w konkury,

A w kieszeni, panie bracie,

Albo pustki, albo dziury.

WACŁAW

Kocham Klarę.

PAPKIN

WACŁAW

I chcę zostać tu przy Klarze.

PAPKIN

To źle.

WACŁAW

/ chowając sakiewkę /

PAPKIN

/ zatrzymując mu rękę /

Ale Cześnik w tym zamiarze

Będzie pewnie działać sprzecznie.

WACŁAW

Niechaj nie wie.

PAPKIN

WACŁAW

Niech mnie przyjmie.

PAPKIN

WACŁAW

/ brzęcząc złotem /

Tu początek, koniec w głowie.

PAPKIN

A jak Cześnik na mnie wsiędzie?

WACŁAW

Nic nie znaczy.

PAPKIN

/ wzruszając głową /

I dla Klary — komisarza.

WACŁAW

Jestem Wacław.

PAPKIN

O dla Boga!

I w tym domu!

Waszmość obu nas naraża,

Oba idziem na praszczęta.

/ Wacław brzęknął sakiewką.

/

Brzęczy pięknie…

WACŁAW

Jeśli w służbie tu zostanę.

PAPKIN

Ha!

spróbuję…

/ chce wziąć sakiewkę /

WACŁAW

/ odsuwając /

Lecz pamiętaj, że z mej wieży

Szybko kulki na dół lecą —

Fiut z wiatrówki — Papkin leży…

Gdyby zdradzić chęć go jęła.

PAPKIN

W skrytym toku tego dzieła

Tak postąpię, jak należy,

Nie zważając na przymówkę.

Ale, Waciu, jak mnie kochasz,

Dzisiaj jeszcze spal wiatrówkę.

WACŁAW

Nie trać czasu.

PAPKIN

/ na stronie /

Diabeł nadał tryumf taki!

Coraz głębiej włażę w biédę.

W moim jeńcu mam rywala —

Przykro z bliska — gorzej z dala —

Tamten zamknie, ten zastrzeli —

A bodaj cię diabli wzięli!

/ wracając ode drzwi /

A sakiewka?

WACŁAW

PAPKIN

W samej rzeczy?

WACŁAW

/ Papkin wychodzi środkowymi drzwiami.

/

SCENA TRZECIA

/ Wacław, Klara /

KLARA

Co wyrabiasz, o mój Boże!

Trzeba by mi być w rozpaczy,

Żebym tylko czasu miała.

WACŁAW

Co się stało?

co się dzieje?

KLARA

Jeszcze mi się w oczy śmieje!

Ja wiem wszystko, bom słuchała —

Chcesz tu zostać.

WACŁAW

KLARA

Miej rozsądek.

WACŁAW

Kiedy już jest dowiedzione,

Że rozsądku zwykłą drogą

Niezawodnie połączone

Losy nasze być nie mogą.

Po cóż w dawnej trwać kolei?

Dalej żwawo manowcami,

Gdzie zadnieje brzask nadziei,

Gdzie mniej ciemno jest przed nami!

Nie rzucajmy na bok okiem,

Bo przepaści pewnie wkoło,

Ale w niebo wzniósłszy czoło,

Śmiałym naprzód idźmy krokiem.

A jeżeli stałość będzie

Towarzyszyć w naszym pędzie,

Mimo sporu, przeszkód wielu

Dojdziem przecie kiedyś celu.

KLARA

Dobrze mówisz, idźmy śmiało!

Prostą drogą zyszczym mało,

Przekonałeś, przyjacielu;

Lepiej mówisz niż dziś rano,

Gdyś ucieczkę z sobą radził.

Ale nużby cię poznano?

Nużby Papkin ufność zdradził?

WACŁAW

Nie patrz w przepaść, moja droga,

Tu do serca nachyl skronie:

Prędko zniknie każda trwoga,

Gdy w miłości wzrok utonie.

KLARA

Zostań zatem w imię Boże,

Masz ode mnie pozwolenie.

WACŁAW

Twoje, Klaro, nie pomoże,

Lubo z życiem równie cenię.

KLARA

I do stryja trafim może,

A to wolą Podstoliny.

Bo wiedz, iż w tej właśnie chwili

Miłość sobie oświadczyli —

Ona skromna, raczka spiekła,

Ale rączkę mu przyrzekła.

Ująć ci ją łatwo będzie,

Pochlebiając w każdym względzie.

Chwal bez miary rozum, cnoty,

Piękność, kształtność jej osoby,

A czym zechcesz, w naszym domu

Tej zostaniesz jeszcze doby.

WACŁAW

Z komisarza na pisarza!

Zły coś pozór stąd wynika!

Ależ znowu, wszak się zważa

Honor służby u Cześnika.

KLARA

Biegnę, powiem Podstolinie,

Że ktoś z prośbą tu ją czeka.

/ podając mu rękę /

Miej nadzieję — złe przeminie —

Chwila szczęścia niedaleka.

SCENA CZWARTA

WACŁAW

Przed godziną z trwogi mdleje,

Za godzinę — wzorem męstwa.

To nie widzi podobieństwa,

To ma więcej niż nadzieję.

—

O płci piękna, luba, droga!

Twoja radość, twoje żale

To jeziora lekkie fale:

Jedna drugą ciągle ściga,

Ta się schyla, ta się dźwiga,

Ale zawsze w blasku słońca,

Zawsze czysta i bez końca!

—

A my dumni władcy świata,

Mimo siebie pochwyceni,

Za tym cieniem, co ulata,

Całe życie, z chwili w chwilę,

Przepędzamy jak motyle.

SCENA PIĄTA

/ Wacław, Podstolina z drzwi prawych.

/

PODSTOLINA

Gdzież suplikant?

— O cóż prosi?

WACŁAW

/ z niskim ukłonem /

Tu jest natręt.

PODSTOLINA

WACŁAW

/ jeszcze nachylony /

Zbyt się winnym może stanie,

Iż tak śmiało wzrok podnosi…

Ha!

PODSTOLINA

WACŁAW

/ po krótkim milczeniu /

PODSTOLINA

WACŁAW

/ z pomieszaniem /

Nie wiem wprawdzie…

PODSTOLINA

WACŁAW

Ty więc jesteś Podstoliną?

PODSTOLINA

Nie wiedziałżeś?

WACŁAW

/ jak wprzódy /

/ na stronie /

Co tu mówić! — z jakiej roli?

—

PODSTOLINA

Nie wiedziałżeś, że podstoli

Czepiersiński, mąż mój trzeci,

Niech nad duszą Bóg mu świeci,

Zaślubiwszy mnie na wiosnę,

Już w jesieni leżał w grobie?

WACŁAW

Tak, tak, przypominam sobie.

PODSTOLINA

Oddał ducha na mym łonie.

WACŁAW

/ roztargniony /

Oddał? — tak, tak, oddał pewnie.

PODSTOLINA

Zapłakałam zrazu rzewnie:

Nie mieć męża mocno boli;

Lecz i smutek w czasie tonie.

WACŁAW

Więc utonął pan Podstoli…

PODSTOLINA

Któż powiada?

WACŁAW

Dobrze.

— Zatem odejść muszę.

PODSTOLINA

/ zatrzymując go /

Co on myśli?

co on gada?

Ty szalejesz, na mą duszę!

WACŁAW

To być może.

PODSTOLINA

/ czule /

Ja cię zamknę, drogi książę.

WACŁAW

Ach, nie powtórz tego słowa!

Patrz, jak wstydem cały płonę

Za studenckie przewinienia.

Ni tytułu, ni imienia

Wacław dalej nie zachowa.

Bo te były —

PODSTOLINA

WACŁAW

PODSTOLINA

Wszystko?

WACŁAW

PODSTOLINA

I nie księciem?

WACŁAW

PODSTOLINA

Cóż za powód?

WACŁAW

Szał młodości — chęć pustoty —

Jednym słowem, coś bez celu

Jak to każde głupstwo prawie.

PODSTOLINA

Ależ miłość twa, Wacławie?

WACŁAW

/ na stronie /

Siedźże teraz w wilczym dole!

PODSTOLINA

Ten rumieniec na twym czole

Jak tłumaczyć?

— Ja czekałam,

W całej Litwie cię szukałam,

Lecz o księciu Radosławie

Nikt nie wiedział, nie mógł wiedzieć.

WACŁAW

Byłem… młody…

PODSTOLINA

/ powtarzając ironicznie /

Ale biegły w swojej sztuce.

WACŁAW

Tego nie wiem.

PODSTOLINA

WACŁAW

A to jakie?

PODSTOLINA

WACŁAW

Żem się zmienił, być to może;

Trudnoż kochać nieustannie!

Lecz gdy karcić mnie wypada,

Cóż przystoi zmiennej Annie?

—

Nie szukałaś zbyt daleko,

Nie czekałaś czas zbyt długi —

Podstolemu spadło wieko,

Już ci Cześnik na usługi,

I niech dzisiaj Cześnik ziewnie,

Jutro krajczy będzie pewnie.

Ja wyrzutów ci nie robię,

Owszem, owszem, szczęść ci Boże,

Lecz co czynić wolno tobie,

Niechże każdy czynić może.

Gdym więc zmieniał czucia moje,

Szedłem tylko w twoje ślady;

I zdradzaliśmy oboje,

Lub też wcale nie ma zdrady.

PODSTOLINA

Jestem wdową, mój Wacławie.

WACŁAW

Ja żonaty jestem prawie.

PODSTOLINA

Któż ty jesteś, ty zbyt znany?

WACŁAW

Wacław Milczek.

PODSTOLINA

Tu, w tym domu…

WACŁAW

/ kończąc /

PODSTOLINA

Jestem trwogą wskróś przejęta —

W oczach ciemno — serce bije —

Jak cię Cześnik tu odkryje!…

Jak rywala pozna w tobie!…

WACŁAW

Ach, nie znajdzie go już we mnie.

PODSTOLINA

Nie zapieraj się daremnie:

Wszak błagałeś Podstolinę,

By do ciebie wyjść raczyła.

Czegóż żądasz?

WACŁAW

Jeśli sam wiem.

— Bywaj zdrowa!

PODSTOLINA

Zawsze jeszcze dawna głowa!

Stój, nie odchodź!

WACŁAW

Wziąłeś, wziąłeś mnie w niewolę!

PODSTOLINA

Tyś kochany był jedynie;

Nad sto książąt ciebie wolę!

—

Do mych komnat chodź w ukrycie,

Tam bezpieczny będziesz, luby,

Bo cię broni moje życie,

Bo z obrony szuka chluby.

SCENA SZÓSTA

/ Podstolina, Wacław, Klara z drzwi prawych.

/

WACŁAW

/ ujrzawszy Klarę, boleśnie /

Ach!

KLARA

/ wesoło /

PODSTOLINA

WACŁAW

KLARA

/ do Podstoliny /

Czegóż żąda?

PODSTOLINA

KLARA

/ na stronie /

Dobrze idzie — już z nim trzyma.

/ głośno /

Nie powinnam może wiedzieć?

WACŁAW

O, dlaczego!

PODSTOLINA

Jest interes jegomości,

Działać trudno bez rozwagi.

Zatem, proszę, nie mów słowa,

Że o jego wiesz bytności —

Później całą rzecz wyłuszczę.

WACŁAW

/ cicho do Podstoliny /

Ja odejdę.

PODSTOLINA

/ podobnież /

/ głośno /

Proszę z sobą waszmość pana!

Jego sprawa zawikłana,

Muszę przejrzeć dokumenta.

/ do Klary, całując ją w czoło /

A Klarunia niech pamięta

Nie powiadać nic nikomu.

KLARA

Nikt się w tym nie dowie domu.

PODSTOLINA

Bo nad miarę nam zaszkodzi;

Później powiem, o co chodzi.

/ odchodzi kiwnąwszy na Wacława, który ze spuszczoną głową odchodzi za nią w drzwi prawe /

KLARA

/ sama /

Śmieszniejszego cóż być może,

Jak gdy zwodzić chce zwiedziony!

Ach, jak Wacław w swej pokorze

Zdał się wzywać jej obrony!

Ledwiem, ledwie śmiech wstrzymała,

Ale hola, hola, panno!

Do tryumfu nie masz prawa;

Choć początek dobry miała,

Nie wygrana przeto sprawa.

SCENA SIÓDMA

/ Klara, Papkin /

PAPKIN

Jak w dezertej Arabiji

Złotosiejny wzrok Febowy

Niesie skwarem śmierć liliji,

Aż nakłoni białej głowy;

A zebrana na błękicie

Płodorodna kropla rosy

Wraca zwiędłej nowe życie

I unosi pod niebiosy —

Równo-władna, równo-czynna

Prezencyja twoja miła,

Starościanko miodopłynna,

/ z ukłonem /

Dla twojego sługi była.

Jużem bliski był zwiędnienia,

Gdy twe oko wszystko zmienia.

Oby kiedyś dały bogi,

Abym niosąc odwet drogi,

Nim czas raźniej machnie kosą,

Był twym żarem, był twą rosą.

/ ukłon głęboki /

KLARA

/ ironicznie całą tę scenę, oddając niski ukłon /

Równie z rytmu jak z oręża

Tak sławnego dostać męża

Jest zaszczytem białogłowy;

Ale każdy dziś młodzieniec

Miłosnymi, czczymi słowy

Zwykł przeplatać ślubny wieniec,

Trudno zawsze dawać wiarę.

PAPKIN

Czyż nie wierzyć, wielkie nieba!

Że się kocha piękną Klarę?

Czyliż na to przysiąg trzeba?

KLARA

Że się kocha — nie potrzeba;

A że zawsze równie będzie

I przysięga nic nie znaczy.

PAPKIN

Ach, na serca mego grzędzie

Niech twe ziarnko bujać raczy:

A zadatek ten twój mały

Puści korzeń wiecznotrwały.

KLARA

W dawnych czasach rycerz prawy,

Lubo zdobion wieńcem sławy,

Lubo staczał krwawe boje,

Nim oświadczył miłość swoję —

Ku czci drogiej swej kochanki

W turniejowe wjeżdżał szranki,

Tam na kopią dzielnie gonił,

Po dziesięciu zsadzał z koni,

I dopiero gdy się skłonił

Wziąć nagrodę z lubej dłoni,

Błagał, aby sercu miła

Kochać mu się pozwoliła —

By mu wolno pod jej barwą

Kruszyć kopie, miecze ścierać,

Dla niej tylko żyć, umierać!

PAPKIN

Z tego stroju i z tej broni

Marsowego znać piastuna,

Co w rycerskiej zbiegł pogoni

Od bieguna do bieguna.

Oby moja Artemiza,

Światu groźne to żelazo,

Krwią jak gąbka napęczniałe,

Przemówiło choć tą razą

Wam na wiarę, mnie na chwałę —

/ z coraz większym zapałem /

Gdzie na skale gród kamienny,

Gdzie działami mur brzemienny,

Gdzie bagnetów ostre wały,

Gdzie sklepienie z dzid i szabli —

Tam był Papkin — lew zuchwały!

Strzelec boski! — rębacz diabli!

Jęk, szczęk, krzyk, ryk, śmierć dokoła —

Tu bezbronny pardon woła,

Tu dziewica ręce łamie,

Matka płacze, dziecię kwili,

Ale spada moje ramię:

Ci, co żywi, już nie żyli.

/ Klara parska śmiechem.

/

Przebacz zapał zgrozo-krwawy

Rycerskiego uniesienia,

Ale widzisz: dość mam sławy,

Brak mi tylko pozwolenia,

Bym w fortunnych stanął rzędzie,

Których celem Klara będzie.

KLARA

Więc zezwalam.

PAPKIN

/ klękając /

KLARA

Hola!

teraz lata próby,

W nich dowody posłuszeństwa,

Wytrwałości i śmiałości.

PAPKIN

O królowo wszechpiękności!

Ornamencie człowieczeństwa!

Powiedz: „W ogień skocz, Papkinie” —

A twój Papkin w ogniu zginie.

/ wstaje /

KLARA

Nie tak srogie me żądanie:

Klejnot rycerskiego stanu

Pastwą ognia nie zostanie.

Lecz powtarzam waszmość panu:

Posłuszeństwa, wytrwałości

I śmiałości żądam próby.

PAPKIN

W każdej znajdę powód chluby.

KLARA

Posłuszeństwa chcąc dać miarę

Milczeć trzeba sześć miesięcy.

PAPKIN

Nic nie gadać?

KLARA

Wytrwałości zaś dam wiarę,

Gdy o chlebie i o wodzie…

PAPKIN

Tylko, przebóg, niezbyt długo.

KLARA

Rok i dni sześć.

PAPKIN

/ boleśnie /

/ z ukłonem /

Ale zawsze twoim sługą.

KLARA

Zaś śmiałości — w tym sposobie

Da mi dowód, kto dać zechce:

W oddalonej stąd krainie

Jadowity potwór słynie,

Najmężniejszym trwogą bywa,

Krokodylem się nazywa.

Niech go schwyci i przystawi,

Moje oko nim zabawi;

Bom ciekawa jest nad miarę

Widzieć żywą tę poczwarę.

To jest wolą niewzruszoną —

A kto spełni, co ja każę,

Ten powiedzie przed ołtarze,

Tego tylko będę żoną.

/ ukłoniwszy się, odchodzi w drzwi prawe /

SCENA ÓSMA

PAPKIN

/ po długim milczeniu /

Krrrokodyla!

/ ironicznie /

Co za koncept, u kaduka!

Pannom w głowie krokodyle,

Bo dziś każda zgrozy szuka.

To dziś modne, wdzięczne, ładne,

Co zabójcze, co szkaradne!

—

Dawniej młoda panieneczka

Mile rzekła kochankowi:

„Daj mi, luby, kanareczka” —

A dziś każda swemu powié:

„Jeśli nie chcesz mojej zguby,

Krrokodyla daj mi, luby!”

/ po krótkim milczeniu /

Post, milczenie — wszystko fraszka,

Straży przy mnie nie postawi.

—

Ale potwór nie igraszka,

Czart, nie Papkin go przystawi.

/ idzie ku drzwiom prawym i spotyka się z wybiegającym Wacławem /

Ha!

WACŁAW

PAPKIN

WACŁAW

/ rzucając mu sakiewkę /

PAPKIN

/ chwytając sakiewką /

/ Wacław odchodzi.

Po krótkim milczeniu.

/

Wiem?

— Nic nie wiem!

— Czy zostaje,

Czy odchodzi, za co daje,

Nie wiem wcale.

— Wiem, że złoto,

Wiem, że dając zrobił ładnie,

Ale nie wiem, od Cześnika

Czy mi na kark co nie spadnie.

—

Wiem, jak zdradzę zalotnika,

Że z wiatrówki dmuchnąć gotów,

Ale nie wiem, nie wiem wcale,

Czy na końcu z tych obrotów

Od Cześnika łeb ocalę.

—

Wiem i nie wiem — sprawa diabla:

Tutaj kulka, a tu szabla —

Jednak dobrze rzekł pan Benet:

/ podrzucając sakiewkę /

Beatus, qui tenet.

SCENA DZIEWIĄTA

/ Papkin, Cześnik z drzwi środkowych.

/

CZEŚNIK

Winszuj, waszmość, mi sukcesu!

Dzisiaj moje zrękowiny:

Już finalnie, bez regresu

Słowom dostał Podstoliny.

PAPKIN

Ja wiem, jak to przyszło drogo:

Wszak ci moją to robotą.

CZEŚNIK

O!

waściną!

— Patrzcie no go!

Mnie się waszeć pytaj o to.

/ oglądnąwszy się /

Tak mi się tam w dobrą chwilę

Nawinęła snadnie, mile,

Dała zezek, umizg taki,

Żem posunął w koperczaki.

—

Ona daléj w ceregiele —

Ni siak, ni tak, tędy, siędy,

A ja sobie coraz bliżej,

Śród chychotek, śród gawędy

Bliżej… bliżej… cmok!

nareszcie —

/ dobrodusznie /

A!

zrobiłem wstyd niewieście;

Jak alkiermes wskróś spłonęła —

Mnie konfuzja ogarnęła —

Tak że wziąwszy za pas nogi,

Chciałem drapnąć za trzy progi.

—

Wtedy ona, mocium panie,

Zawołała: „Stój, Macieju —

Niech się twoja wola stanie,

Ja przyjmuję ją w pokorze —

Masz ten pierścień — szczęść nam Boże!”

PAPKIN

Daj go kaci!

wielka sztuka!

CZEŚNIK

/ w złości /

Z rewerencją, u kaduka,

Bo…

/ wskazuje drzwi /

PAPKIN

Jakie by to były spory,

Gdybym nie miał krwi zimniejszej —

Ale mówmy o ważniejszej

Teraz rzeczy.

CZEŚNIK

PAPKIN

Ów młodzieniec od Rejenta,

Co mnie długo popamięta,

Bardzo prosi, czy nie może

Przy waszmości zostać dworze.

Zdatny, zwinny, wierny będzie,

Lecz co z tego?

/ tajemnie /

Że za kołnierz nie wyleje.

CZEŚNIK

Nie wyleje czy wyleje —

Miejsca u mnie nie zagrzeje:

Bo nie będę z ziemi zbierał,

Co Milczkowi z nosa spadnie…

Chyba gdyby się opierał,

Chciał zatrzymać samowładnie,

Wtedy przyjmę na przekorę.

Będziesz mógł to poznać snadnie,

Bo imprezę inną biorę:

Za dzisiejszą mą swawolę

I że w murze gdzieś tam dziura,

Gotów pieniać mnie szlachciura —

Więc krzyżową skończyć wolę,

Pójdziesz wyzwać, mocium panie;

Circa quartam i niech mi stanie

U trzech kopców w Czarnym Lesie,

/ do siebie /

Jak mu utnę jedno ucho,

A czej z drugim się wyniesie!

PAPKIN

Lepiej pisać.

CZEŚNIK

Tam objaśnień, tam namowy,

Tam potrzeba tęgiej głowy.

PAPKIN

Muszę przyznać się waszmości:

Od ostatniej mej słabości

Tak zgłupiałem!

CZEŚNIK

PAPKIN

Zatem…

CZEŚNIK

PAPKIN

Miejże, człeku, Boga w duszy,

Nie wysyłaj nieboraka;

Nim mu w lesie utniesz uszy,

Mnie tam spotka hańba jaka —

Wszakżeś mówił dzisiaj rano:

„Miłe mi jest jeszcze życie,

Gotów otruć, zabić skrycie.”

CZEŚNIK

Skrycie — nie, na boskim świecie!

PAPKIN

/ niekontent /

Ej tam, co tam!

CZEŚNIK

Mnie pod nosem łba nie utnie.

PAPKIN

Diabeł nie śpi.

CZEŚNIK

PAPKIN

/ pokazując powieszenie /

A nużby mnie…

CZEŚNIK

Taką bym mu kurtę skroił!

PAPKIN

Diabliż mi tam po tej kurcie,

Jak zadyndam gdzie na furcie.

CZEŚNIK

/ głaszcząc go /

Wiesz co, Papciu — spraw się ładnie,

A w kieszonkę grubo wpadnie.

/ całuje go w czoło i odchodzi w drzwi lewe, Papkin, ze skrzywioną twarzą i kiwając głową, w drzwi środkowe /

/ Pokój Rejenta.

/

SCENA PIERWSZA

/ Rejent siedzi przy stoliku i pisze.

Dwóch mularzy przy drzwiach stoi.

/

/ Rejent, MULARZE /

REJENT

Mój majstruniu, mówcie śmiało,

Opiszemy sprawę całą;

Na te ciężkie nasze czasy

Boskim darem takie basy.

Każdy kułak spieniężymy:

Że was bito, wszyscy wiemy.

MULARZ

Niekoniecznie.

REJENT

Mój majstruniu.

MULARZ

REJENT

Czegóż jeszcze wam nie stało?

Bo machano dosyć raźnie.

MULARZ

Ot, szturknięto tam coś mało.

DRUGI MULARZ

Któż tam za to skarżyć zechce!

REJENT

Lecz kto szturka, ten nie łechce?

MULARZ

Ha!

Zapewne.

REJENT

MULARZ

Oczywiście.

REJENT

Porachują kości w grzbiecie,

Ten jest bity — wszak to wiecie?

A kto bity, ten jest zbity?

Co?

MULARZ

Ten jest zbity.

REJENT

To rzecz jasna, moi mili.

MULARZ

Ta, już jakoś tak wypada.

REJENT

/ napisawszy /

Skaleczyli?

MULARZ

REJENT

Nie, serdeńko?

MULARZ

REJENT

Znak, drapnięcie?

MULARZ

/ pomówiwszy z drugim /

REJENT

A drapnięcie, pewnie wiecie,

Mała ranka, nic innego.

MULARZ

Tać, tak niby.

REJENT

Jednym słowem, rana wszelka

Skąd pochodzi?

MULARZ

REJENT

Z skaleczenia.

MULARZ

REJENT

Mieć więc ranę tyle znaczy,

Co mieć ciało skaleczone:

Że zaś raną jest drapnięcie,

Więc zapewnić możem święcie,

Że jesteście skaleczeni,

Przez to chleba pozbawieni.

MULARZ

O!

to znowu…

REJENT

Jesteś, bratku, i z przyczyny,

Że ci nie dam okruszyny —

/ pisze /

Zatem, zatem skaleczeni,

Przez to chleba pozbawieni,

Z matką — żoną — czworgiem dzieci.

MULARZ

Nie mam dzieci.

DRUGI MULARZ

REJENT

Co?

nie macie? — nic nie szkodzi —

Mieć możecie — tacy młodzi.

MULARZ

Ha!

DRUGI MULARZ

REJENT

Teraz jeszcze zaświadczycie,

Że nastawał na me życie.

Stary Cześnik, jęty szałem,

Strzelał do mnie.

MULARZ

REJENT

Wołał strzelby.

DRUGI MULARZ

MULARZ

Wołał wprawdzie: „Daj gwintówki!”

—

Lecz chciał strzelać do makówki.

REJENT

Do makówki… do makówki…

No, no, dosyć tego będzie —

Świadków na to znajdę wszędzie —

Nie brak świadków na tym świecie,

Teraz chodźcie — bliżej!

bliżej!

—

Znakiem krzyża podpiszecie.

—

Michał Kafar trochę niżej —

Tak, tak — Maciej Miętus — pięknie!

—

Za ten krzyżyk będą grosze,

A Cześniczek z żółci pęknie.

MULARZ

Najpokorniej teraz proszę,

Coś z dawnego nam przypadnie.

REJENT

Cześnik wszystko będzie płacił.

MULARZ

Jakoś, panie, to nieładnie…

REJENT

Byleś wasze nic nie stracił.

MULARZ

Tum pracował…

REJENT

/ popychając ich ku drzwiom /

Bo się poznasz z moim progiem.

MULARZ

Tu zapłata, każdy powie…

REJENT

/ popychając ku drzwiom /

Idź, serdeńko, bo cię trzepnę.

MULARZ

/ we drzwiach /

Ależ przecie…

REJENT

/ zamykając drzwi /

Dobrzy ludzie, bądźcie zdrowi!

/ wracając /

Czapkę przedam, pas zastawię,

A Cześnika stąd wykurzę;

Będzie potem o tej sprawie

Na wołowej pisał skórze.

Lecz tajemne moje wieści,

Jeśli wszystkie z prawdą zgodne,

Tym, czym teraz serce pieści,

Najboleśniej go ubodnę.

SCENA DRUGA

/ Rejent, Wacław /

REJENT

Wczas przychodzisz, drogi synu,

Pomówimy słówek parę.

—

/ siada i daje znak synowi, aby usiadł /

Z niejednego twego czynu

Niezachwianą wziąłem wiarę,

Iż wstępując w moje ślady,

Pobożności kroczysz drogą;

Że złe myśli, podłe rady

Nigdy zwieść cię z niej nie mogą.

Rade temu serce moje,

Quandoquidem już przy grobie,

Żyję tylko jeszcze w tobie.

/ ociera łzy /

Sekatury — gorzkie znoje,

W nieustannej alternacie

Składam kornie ciebie gwoli

Przy Najwyższym Majestacie;

Bo ja tylko, moje dziecię,

Do fortunnej twojej doli

Aspiruję jeszcze w świecie.

WACŁAW

Łaski ojca dobrodzieja,

Acz nieczęsty, dowód drogi.

REJENT

W tobie jedna ma nadzieja,

Lecz zazdroszczą mi jej wrogi;

Syna z ojcem chcą rozdzielić,

Chcą się smutkiem mym weselić.

Złego ducha pną mamidła,

Twej młodości stawią sidła.

WACŁAW

Nie rozumiem.

REJENT

Starościanka…

WACŁAW

Tę ubóstwiać…

REJENT

WACŁAW

Jeśli była tajemnica,

To dlatego, żem chciał wprzody

Do sąsiedzkiej skłonić zgody.

REJENT

Mnie z Cześnikiem?

— O mój Boże!

Któż jej więcej pragnąć może

Niż ja, człowiek bogobojny.

WACŁAW

Zezwól zatem, abym z Klarą…

REJENT

Być nie może żadną miarą;

Cześnik burda, ja spokojny.

WACŁAW

Lecz cóż Klara temu winna,

Że czasami stryj szalony?

REJENT

Czy tam winna, czy niewinna,

Innej waści trzeba żony;

I, serdeńko, będzie inna.

WACŁAW

Ach, mój ojcze, wyrok srogi…

REJENT

Nieodmienny, synku drogi.

WACŁAW

Moja dola, rzekłeś przecie,

Jednym celem na tym świecie.

REJENT

Bóg to widzi i ocenia.

WACŁAW

Ja ją kocham.

REJENT

/ z uśmiechem /

WACŁAW

Nie przeżyję rozłączenia.

REJENT

Ja się tego nie przestraszę.

WACŁAW

I przysięgam.

REJENT

/ surowo /

/ ze słodyczą /

Co los spuści, przyjąć trzeba:

Niech się dzieje wola nieba.

—

Lecz, serdeńko, gdyś tak stały,

Gdzież dawniejsze twe zapały?

Milczysz — jakże?

/ ironicznie /

Jak o wszystkim wie ten stary!

WACŁAW

Młodość… może…

REJENT

Była quondam ta jedyna!

Ta wybrana!

Ta kochana!

Teraz bawi u Cześnika.

WACŁAW

/ z pośpiechem /

Zaręczona Cześnikowi.

REJENT

Póty temu nie uwierzę,

Póki sama nie odpowié.

WACŁAW

Nie odpowié?

Podstolina?

REJENT

Zapytałem ją w tej mierze;

A jeżeli Bóg dozwoli,

Przyjmie rękę mego syna.

WACŁAW

Lecz nie przyjmie syn jej ręki.

REJENT

Syn posłuszny, Bogu dzięki.

—

Intercyzę przyłączyłem,

Gdzie dokładnie wyraziłem:

Która zerwać zechce strona,

Ta zapłaci sto tysięcy.

WACŁAW

Moje szczęście warte więcéj.

REJENT

Szczęściem będzie taka żona.

WACŁAW

Wprzód mogiła mnie przykryje…

Lecz i Cześnik jeszcze żyje,

On nas spali w pierwszym pędzie.

REJENT

/ z flegmą, jak zawsze /

Ha! — to Cześnik wisieć będzie.

Niech się dzieje wola nieba,

Z nią się zawsze zgadzać trzeba.

WACŁAW

Ojcze!

REJENT

WACŁAW

Topisz w sercu syna twego.

REJENT

Nie ma złego bez dobrego.

WACŁAW

Zmień twój rozkaz.

REJENT

WACŁAW

/ rzucając mu się do nóg /

Ach, litości!

REJENT

Patrz, ja płaczę.

WACŁAW

/ wstając /

REJENT

Nie, serdeńko, być nie może.

WACŁAW

Ja z rozpaczy oszaleję.

REJENT

Patrz, ja płaczę… ani słowa!

—

Cnota, synu, jest budowa,

Jest to ziarno, które sieje…

Jeszcze diable młoda głowa.

SCENA TRZECIA

REJENT

Co skłoniło Podstolinę,

Wdówkę tantną, wdówkę gładką,

Za takową iść gadzinę,

To dotychczas jest zagadką;

Ale wątpić nie wypada,

Iż zamienić będzie rada.

/ prostując się /

Acz i starość bywa żwawa,

Wżdy wiek młody ma swe prawa.

Ale Cześnik, gdy postrzeże,

Iż na dudka wystrychnięty,

Może… może… strach mnie bierze,

Apopleksją będzie tknięty…

Niech się dzieje wola nieba,

SCENA CZWARTA

/ Rejent, Papkin /

PAPKIN

/ wsuwając się trwożliwie /

Wolnoż wstąpić?

REJENT

PAPKIN

/ z najniższym ukłonem i nieśmiało /

Pana w domu i Rejenta

Widzieć w godnej tej osobie

Chluba wielka, niepojęta

Spada na mnie w tejże dobie,

Jak niemylnie pewnie wnoszę?

REJENT

/ pokornie /

Tak jest — sługa uniżony.

Wolnoż mi się w odwet spytać,

Kogom zyskał honor witać?

PAPKIN

Hm!

pokorna coś szlachciurka,

Z każdym słowem daje nurka —

Niepotrzebne miałem względy.

/ śmielej /

Jestem Papkin.

/ Rejent wskazuje z ukłonem krzesło na środku stojące.

Papkin przypatruje się z uwagą Rejentowi, który jak zawsze z założonymi na piersiach rękoma, nieporuszenie w miejscu stoi.

Papkin mówi dalej na stronie.

/

Skończę wszystko bez pomocy.

/ głośno, wyciągając się na krześle /

Jestem Papkin — lew północy,

Rotmistrz sławny i kawaler —

/ okazując gestem wstęgi orderowe /

Tak, siak, tedy i owędy.

Mądry w radzie, dzielny w boju,

Dusza wojny, wróg pokoju.

Znają Szwedy, muzułmany,

Sasy, Włochy i Hiszpany

Artemizy ostrze sławne

I nim władać ramię wprawne.

Jednym słowem, krótko mówiąc,

Kula ziemska zna Papkina —

Teraz, bratku, daj mi wina.

REJENT

/ po krótkim wahaniu, na stronie /

Nemo sapiens, nisi patiens.

/ Dostaje butelkę spod stolika kilimkiem nakrytego, patrzy w nią do światła, nalewa lampeczkę i podaje Papkinowi, który mówi, co następuje.

/

PAPKIN

O!

Brat szlachcic tchórzem podszyt!

—

Po zleceniu od Cześnika

Może sobie udrę łyka.

/ nakrywa głowę — pije /

Cienkusz!

/ pije /

/ pije /

REJENT

/ na stronie /

PAPKIN

Istna lura, panie bracie,

Cóż, lepszego tu nie macie?

REJENT

Wybacz, waszmość, lecz nie stało.

PAPKIN

Otóż to jest szlachta nasza!

/ ze wzgardą /

Siedzi na wsi — sieje, wieje —

Zrzędzi, nudzi, gdera, łaje.

A dać wina — to nie staje.

/ idzie do stolika, nalewa sobie.

Rejent nieporuszony prowadzi go oczyma /

Albo jeśli przyjdzie flasza,

Samą maścią już przestrasza;

Potem prosi: „Jeśli łaska” —

Nie proś, nie nudź, hreczkosieju,

A lepszego daj, u diaska!

REJENT

Ależ mości dobrodzieju…

PAPKIN

/ pijąc /

Mętne, kwaśne nad pojęcie —

Istna lura, mój Rejencie!

REJENT

Cierpliwości wiele trzeba;

Niech się dzieje wola nieba.

PAPKIN

Zwiedź piwnice wszystkie moje,

Gdzie z pół świata masz napoje,

Gdzie sto beczek stoi rzędem!

Jeśli znajdziesz co takiego,

Dam ci, bratku, konia z rzędem.

REJENT

/ z ukłonem /

Pozwól spytać, panie drogi,

Gdyż nie znana mi przyczyna,

Co w nikczemne moje progi

Marsowego wiedzie syna?

PAPKIN

/ rozpierając się na krześle przy stoliku /

Co?

Chcesz wiedzieć?

REJENT

PAPKIN

Więc staję tu, wiedz, niecnoto,

Z strony jaśnie wielmożnego

Cześnika Raptusiewicza,

Co go ranka dzisiejszego

Twych służalców sprośna dzicza,

Godna jednak pryncypała,

W jego zamku napaść śmiała.

REJENT

Mówże, waszmość, trochę ciszéj,

Jego sługa dobrze słyszy.

PAPKIN

Mówię zawsze podług woli.

REJENT

Ależ bo mnie głowa boli.

PAPKIN

/ jeszcze głośniej /

Że tam komu w uszach strzyka

Albo że tam czyj łeb chory,

Przez to nigdy w pieśń słowika

Nie odmienią głos stentory.

REJENT

/ słodko /

Ależ bo ja mam i ludzi.

Każę oknem cię wyrzucić.

/ Papkin w miarę słów Rejenta wstaje z wolna, zdejmując kapelusz.

/

A tam dobry kawał z góry.

PAPKIN

O, nie trzeba.

REJENT

Hola!

PAPKIN

REJENT

Pan jak piórko stąd wyjedzie.

/ do służących /

Czekać w czterech tam za drzwiami!

PAPKIN

Ale na cóż to, sąsiedzie,

Tej parady między nami?

REJENT

Teraz słucham waszmość pana.

/ sadzając go prawie gwałtem /

Bardzo proszę — bardzo proszę —

/ siada blisko i naprzeciwko /

Jakaż czynność jest mu dana?

/ nie spuszcza z oka Papkina /

PAPKIN

Jesteś trochę nadto żywy:

Nie wiedziałem, Bóg mi świadkiem,

Że tak bardzo masz słuch tkliwy —

Przestrzeż, proszę, gdy przypadkiem —

Jakieś słówko głośniej powiem.

REJENT

Czy się prędko rzeczy dowiem?

PAPKIN

/ bardzo cicho /

Zaraz — Cześnik bardzo prosi…

REJENT

Hę!

PAPKIN

/ na znak potakujący Rejenta mówi dalej /

To jest… raczej Cześnik wnosi,

Że, by skończyć w jednej chwili

Kontrowersją, co… zrobili…

/ nie mogąc uniknąć wzroku Rejenta, miesza się coraz więcej /

Dobrze mówię… co zrobili…

Kontrowersją… jak rzecz znana…

Że tak… to jest… że… sprzy… sprzyja…

/ odwracając się, na stronie /

A to jakiś wzrok szatana,

Cały język w trąbkę zwija.

REJENT

Ja nie jestem pojąć w stanie,

Waszmość prawisz zbyt zawiło.

PAPKIN

/ wstając /

Bo to… bo te… wybacz, panie,

Wino trochę mocne było.

A nie jestem zbyt wymowny…

/ ciszej /

Czy tych czterech jeszcze stoi?

REJENT

Jednym słowem — mój szanowny,

Dobry sąsiad czego żąda?

PAPKIN

Lecz się poseł trochę —

REJENT

/ kończąc /

Bądź, serdeńko, bez obawy.

PAPKIN

Więc Cześnika prośba niesie,

Abyś waszmość circa quartam

U trzech kopców w Czarnym Lesie

Stanął z szablą do rozprawy.

REJENT

/ ironicznie /

Stary Cześnik jeszcze żwawy!

PAPKIN

/ ośmielając się /

Ba!

To wszyscy wiedzą przecie,

Że niemylne jego ciosy —

Wszakże w całym już powiecie

Pokarbował szlachcie nosy,

Tylko jeszcze…

REJENT

PAPKIN

/ oglądając się na drzwi /

Prawda, ciszej.

— Cicho zatem

Jego grzeczną prośbę wnoszę

I dołączam moją własną

O odpowiedź krótką, jasną.

REJENT

Tę listownie mu udzielę,

Ale jakże się to zgadza:

Wszak ci jutro ma wesele.

PAPKIN

/ śmielej /

Tamto temu nie przeszkadza:

Rano pierścień — w pół dnia szabla —

Wieczór kielich — w nocy…

REJENT

PAPKIN

Prawda, cicho.

/ na stronie /

Ani mrumru.

— Czy mnie licho

Tu przyniosło w takie szpony!

REJENT

Wielkiż afekt przyszłej żony?

PAPKIN

Fiu!

fiu!

fiu!

— Taż z miłości

Trzykroć na dzień wpada w mdłości —

Cześnik, także rozogniony,

Jak gromnica ku niej pała —

Będzie para doskonała.

A że wierna w każdej sprawie,

Ręce, nogi w zakład stawię.

SCENA PIĄTA

/ Rejent, Papkin, Podstolina /

PODSTOLINA

Otóż jestem na wezwanie

W twoim domu, mój Rejencie,

Co dowodem niech się stanie,

Żem zmieniła przedsięwzięcie.

Nie straciłam na namyśle

Niepotrzebnym czasu wiele —

Bo ja rzadko kiedy myślę,

Alem za to chyża w dziele —

I nie mówiąc Cześnikowi:

Mój staruszku, bądźcie zdrowi,

Milsze od was są sąsiady —

Podpisuję twe układy

I w minucie tutaj staję.

—

/ oddając papier złożony /

Waszmość panu jeden daję,

Drugi odpis u mnie będzie.

Gdy więc pewność w każdym względzie

I wzajemnie dane słowa,

Witam ciebie jak synowa.

REJENT

Wielki splendor na mnie spływa,

Moja pani miłościwa,

I fortuna w złotej nawie

Żagiel dla mnie swój rozpięła,

Gdyś chętliwie i łaskawie

W twoje skarbne serce wzięła

Najkorniejsze prośby moje.

Tak jest, pani miłościwa,

Wielki splendor na mnie spływa;

A na szczepu mego trzaski

Jeszcze większy spłynąć może,

Bo chcesz z arcywielkiej łaski

Mego syna dzielić łoże.

Niechże mi tu wolno będzie

Na tej lichej, własnej grzędzie,

Polecając waszmość pani

Trwałej przychylności zdroje

I powolne służby moje,

Do maluczkich upaść nóżek,

Jako sługa i podnóżek.

/ całuje ją w rękę /

PAPKIN

Co ja słyszę!

Co, u kata!

Zdmuchnął żonę Cześnikowi

I z nią syna swego swata!

Wszak ci Cześnik, gdy się dowie,

Jak szczupaka go rozpłata.

PODSTOLINA

Nie myśl jednak, mój Rejencie,

Że to z gustu do odmiany

Wzięłam inne przedsięwzięcie;

Syn twój, Wacław, był mi znany,

Bardzo znany — jednym słowem,

Na cóż mam się kryć w tej mierze:

Był kochany — kochał szczerze.

PAPKIN

/ klaskając w palce /

Tędy droga!

PODSTOLINA

Papkin tu?

PAPKIN

Aż go Anna zoczyć raczy.

PODSTOLINA

/ do Rejenta /

Waszmość cierpisz tego człeka?

/ do Papkina /

Precz mi z oczu!

PAPKIN

/ z pośpiechem /

REJENT

Wasze!

PAPKIN

REJENT

PODSTOLINA

On to zdradną swą wymową

Mnie, zbyt słabej, mnie, kobiecie,

Opłakane wyrwał słowo.

PAPKIN

Ja?

PODSTOLINA

Szłabym biedna w moc tyrana.

PAPKIN

/ do siebie /

Dzień feralny!

REJENT

/ do Podstoliny /

Ale teraz moje zdanie,

Że gdy Cześnik nie wie jeszcze

O nam chlubnie zaszłej zmianie,

Lubo w piśmie rzecz umieszczę,

Dobrze będzie, gdy z twej strony

Papkin weźmie zapewnienie

I powtórzy to, co w liście.

PAPKIN

Chce mnie zgubić, oczywiście!

REJENT

Daj mu, pani, twe zlecenie,

A ja skreślę słówek parę.

/ odchodzi /

SCENA SZÓSTA

/ Podstolina, Papkin /

PAPKIN

/ odprowadzając go oczyma /

Podstolino!

mam dać wiarę?

Co to znaczy?

gdzie sumienie?

REJENT

/ ukazując głową w drzwiach /

Proszę ciszéj.

PAPKIN

/ na stronie /

I przez mury czart ten słyszy.

/ cicho do Podstoliny /

Ach, co robisz, Podstolino?

Z twej przyczyny wszyscy zginą —

Czyliż Cześnik ci nie znany?

On nie zniesie tego sromu,

On pochodnią i żelazem

Śmierć wyrzuci w wasze ściany,

Gruz zostawi z tego domu.

Bój się Boga, chodźmy razem

/ oglądając się i odprowadzając coraz dalej na stronę /

Ach, ty nie wiesz, gdzieś przybyła…

W jakiej strasznej jesteś toni…

Cicho!…

Gdyby nie w tej dłoni

Artemizy groźna siła,

Już by… sza!…

Niech Bóg nas broni!…

Dalej we drzwi i na schody.

PODSTOLINA

/ wyrywając się /

Wolna droga.

PAPKIN

Czterech stoi.

PODSTOLINA

Pożegnanie dla Cześnika:

Kłaniaj mu się bardzo grzecznie,

Powiedz oraz, jak mą duszę

Zbyt boleśnie żal przenika,

Że się tak z nim rozstać muszę —

Niech porywczo mnie nie gani…

PAPKIN

Banialuki, moja pani,

Tych ode mnie nie usłyszy.

SCENA SIÓDMA

/ Podstolina, Papkin, Rejent /

REJENT

Ciszéj z łaski.

PAPKIN

REJENT

Oto jest list do sąsiada…

PAPKIN

Ambasada diable śliska!

REJENT

Żegnam.

PAPKIN

/ w ukłonach /

Za przyjęcie dzięki składa.

/ Ukłony i ceremonie aż do końca sceny.

/

REJENT

Nie ma za co.

PAPKIN

REJENT

/ odprowadzając go /

Sługa, sługa uniżony.

PAPKIN

Proszę wrócić.

REJENT

PAPKIN

Suplikuję.

REJENT

PAPKIN

Nie pozwolę.

/ Drzwi otwierają się i widać czterech pachołków.

/

REJENT

PAPKIN

O, bez wszelkich ceremonii.

REJENT

/ do pachołków /

Panu temu wskazać drogę.

PAPKIN

Ściskam nóżki — trafić mogę.

REJENT

Wziąć pod ręce — nie bez laski —

Schody ciemne — macać trzeba —

PAPKIN

Ściskam nóżki — zbytek łaski.

—

/ z ukłonem, jednym susem za drzwiami się znajduje, drzwi się zamykają, słychać łoskot, jak gdyby kto zleciał ze schodów.

/

/ Podstolina idzie ku Rejentowi.

/

REJENT

/ wracając /

Niech się dzieje wola nieba,

AKT CZWARTY

/ Sala w domu Cześnika.

Oprócz drzwi bocznych jedne większe w głębi, po prawej stronie od kaplicy, stoły po obu stronach, na stole po prawej stronie kałamarz i co trzeba do pisania, butelka i para kieliszków, w głębi przybijają girlandy.

/

SCENA PIERWSZA

/ Przy podniesieniu kurtyny Dyndalski stoi przy siedzącym Cześniku, trzymając dwie karabele, trzecią Cześnik ogląda podczas pierwszych wierszy.

W głębi Śmigalski i Perełka.

/

CZEŚNIK

/ trzymając karabelę /

No, Śmigalski!

Czas przyspiesza,

Dalej, dalej na deresza:

Inwitacją nieś piorunem

I spełń gładko me rozkazy.

—

Powtórz wszystkim po trzy razy,

Że na jutro, ja, pan młody,

Na weselne proszę gody.

Rozumiesz?

No!

Ruszaj z Bogiem.

—

/ Śmigalski odchodzi.

Po krótkim milczeniu.

/

Hej, Perełka!

waść mi jutro

Nie zaglądaj do blaszanki,

Bobym waści przypiekł grzanki,

Jutro sztukę pokaż światu:

Nie żałować, mocium panie,

Cynamonu i muszkatu,

I wszelkiego aromatu,

Aby było, jak należy.

Masz do ryby szafran świeży

I bakalii po dostatku —

Niechże będzie dobrze, bratku.

PEREŁKA

Jakaż cyfra, jaśnie panie,

Na pośrodku stołu stanie?

CZEŚNIK

M.H. — M.H. — Maciej, Hanna.

W górze serca, w dole Vivat,

A z konceptem wszystko wszędzie.

PEREŁKA

Jaśnie panie, dobrze będzie.

/ na znak odchodzi /

CZEŚNIK

/ po krótkim milczeniu, oglądając karabelę /

Długo Papkin coś nie wraca.

Rejent siedzi jak lis w jamie,

Skąd wykurzyć — ciężka praca;

Lecz wyciągnie moje ramię,

Jeśli jakie, mocium panie,

Korowody robić zechce.

DYNDALSKI

Ba! — bo kto bądź nieuroku

Z jaśnie panem w szranki stanie,

Tego wcześnie coś w nos łechce.

CZEŚNIK

/ oddając jedną, a biorąc drugą karabelę /

A łechtliwej diable skóry

Ci z palestry ichmościowie;

Nie dotrzyma żaden kroku,

Chociaż wyjdzie czasem który.

DYNDALSKI

Ba!

CZEŚNIK

/ dobywając szabli /

Pod Słonimem, Podhajcami,

Berdyczowem, Łomazami

Dobrze mi się wysłużyła.

Inna też to sprawa była!

Młódź, acz dzielna, w boju dziarska,

Prym dawała starszym w radzie,

Tak jak w poczet Bóg nas kładzie.

Ale teraz to się staje,

Że od kury mędrsze jaje.

/ po krótkim milczeniu /

Tęga głownia, mocium panie —

Lecz demeszkę przecie wolę.

/ odmieniwszy szabli /

Ej, to śmiga! — jakby wrosła —

Niejednego ona posła

Wykrzesała z kandydata;

Niejednemu pro memoria

Gdzieś przy uchu napisała:

/ machając /

„Jak się wznosi, ledwie błyśnie —

Oddaj się Bogu, jak świśnie!”

SCENA DRUGA

/ Cześnik, Papkin /

/ Dyndalski pomógłszy przypasać karabelę Cześnikowi, odchodzi w drzwi lewe.

/

CZEŚNIK

Jesteś przecie…

PAPKIN

/ kapelusz na bakier, ale włosy i suknie trochę w nieładzie /

Pozwól kapkę.

To mi sprawa!

/ nalewa sobie i pije /

Toż mu pieprzu w nos natarłem,

Aż mu urósł na trzy piędzie!

CZEŚNIK

Toż to teraz pływać będzie!

PAPKIN

Lecz ten Rejent sztuczka żwawa,

I szatańska przy tym postać;

Omal, omal żem nie musiał

Artemizy z pochew dostać.

Lecz się bałem, mówiąc szczerze,

Bo jak zwącha moje ramię,

Czart ją chyba zdzierży w mierze.

CZEŚNIK

Jak ten nequam ostro kłamie!

Lecz cóż Rejent?

będęż wiedzieć?

—

PAPKIN

Przyjął grzecznie — prosił siedzieć —

Dodał wina, zieleniaka —

CZEŚNIK

Otruł pewnie…

PAPKIN

CZEŚNIK

Nie, nie…

PAPKIN

PAPKIN

Otruł, mówisz?

CZEŚNIK

Nie ma żartu, mocium panie.

PAPKIN

Mnie bez tego… coś tu pali.

CZEŚNIK

Jakże przyjął me wyzwanie?

Cóż?

/ Milczenie.

/

/ Papkin osłupiały, nie patrząc się, oddaje list.

/

Aha!

z listu się dowiemy.

/ czyta /

Co, co, co, co!

/ prędko /

/ postępując w największej złości ku Papkinowi, za każdym krokiem krzyczy „co!”, jakby nie mógł słów znaleźć /

/ Papkin cofa się aż za stolik, po lewej stronie stojący.

/

Co, co, co, co!

PAPKIN

CZEŚNIK

Podstolina…

/ płaczliwie sens kończąc /

CZEŚNIK

Do Rejenta…

PAPKIN

/ jak wyżej /

CZEŚNIK

Do Rejenta… do Rejenta?

I chce… chce pójść…

PAPKIN

/ truchlejąc /

CZEŚNIK

I tyś milczał, ćmo przeklęta!…

Ale krótka będzie sprawa…

O płci zdradna!

czci niewarta!

Obyś była jak ta karta

W moim ręku teraz cała.

/ mnąc list /

Tak, tu…

PAPKIN

/ wpadając w mowę, na stronie /

CZEŚNIK

Utarłbym cię w proch z kretesem —

Ale czasu nie chcę tracić.

Do weselnej sarabandy

Muszę skrzypka im zapłacić —

Niech im zagra, a od ucha!

Aż się Rejent w kółko zwinie!

Pozna szlachcic po festynie,

Jak się panu w kaszę dmucha!

Hola, ciury!

Hej, dworzanie!

Dalej za mną, mocium panie!

/ wychodzi środkowymi drzwiami /

SCENA TRZECIA

/ Papkin, później Dyndalski.

/

PAPKIN

/ po długim milczeniu krzywi się, potem macając się po brzuchu /

Tu coś boli.

— Oj!

aj!

piecze —

Ach, to wino!

takie męty!

O zbrodniarzu!

O przeklęty!

Taką piękną niszczysz różę!

/ Dyndalski wychodzi z drzwi lewych.

/

Ach, Dyndalsiu, cny człowiecze!

Ach, powiedzcie, czy być może?

DYNDALSKI

Co, czy może?

PAPKIN

Ten w Rejenta czart wcielony,

Dziś trucizną mnie zabija?

DYNDALSKI

Ej, gdzie znowu!

PAPKIN

DYNDALSKI

Kto by się tam i łakomił

Na waszmości nędzne życie!

PAPKIN

Nic nie będzie zatem złego?

DYNDALSKI

Ej, nie.

PAPKIN

DYNDALSKI

Ha, to znowu co innego.

Jaśnie panu wszystko w świecie

Tak jest znane, jakby komu,

Mój paniczu, w własnym domu.

Otruł! — proszę! — co za psota!

PAPKIN

Jakaż wasza teraz rada?

Robić, począć co wypada?

DYNDALSKI

Ha!

/ zażywa /

/ wychodząc w drzwi środkowe /

Proszę, proszę, to niecnota!

SCENA CZWARTA

PAPKIN

/ rzucając się na krzesło /

Umrzeć, umrzeć!

Wielkie nieba!

/ po krótkim milczeniu /

Lecz gdzież była moja głowa!

Jam go beształ, mieszał z błotem,

On traktament miał dać potem;

I ten pośpiech jego wielki,

Z jakim wziął się do butelki,

Z jakim nalał lampkę całą.

Jeszcze że mi było mało!

—

Tak, połknąłem, mam truciznę,

Już się z tego nie wyśliznę,

Więc testament mój ułożę —

/ z płaczem nieprzesadzonym /

Potem kupię wieczne łoże,

Potem pogrzeb swój zapłacę —

Potem — Requiescat in pace.

/ Papkin, ocierając często z łez oczy, pisze czas jakiś.

/

SCENA PIĄTA

/ Papkin, Cześnik, Dyndalski /

CZEŚNIK

Hola, hola, nie tak zrobię —

Wszystko to są z mydła bańki —

Lepszą zemstę przysposobię,

Ale trzeba zażyć z mańki.

Bylem syna dostał w siatkę,

Mam dla niego dobrą klatkę;

A tatulem się nie straszę,

Potem o tem…

/ do Papkina /

PAPKIN

/ nie oglądając się /

Ja testament teraz piszę.

CZEŚNIK

Niechże o tym już nie słyszę,

Bo do czubków odwieźć każę.

PAPKIN

Czy tak?

—

/ do siebie /

/ Papkin przenosi się do stolika, po lewej stronie będącego.

/

CZEŚNIK

/ do Dyndalskiego /

Siadaj waść tu — zmaczaj pióro,

Będziesz pisał po mym słowie.

DYNDALSKI

Stawiam tytle niezbyt skoro.

CZEŚNIK

Właśnie babskiej trzeba ręki.

Życie w zakład, gaszka złowię —

Dobrze będzie.

DYNDALSKI

/ usiadłszy bokiem do widzów naprzeciwko Cześnika i wkładając okulary /

CZEŚNIK

Teraz trzeba pisać właśnie

Jakby Klara do Wacława.

DYNDALSKI

O!

o!

CZEŚNIK

DYNDALSKI

/ podnosząc się /

Panie, wszak to despekt dla niej.

CZEŚNIK

Co się waszeć o to pyta!

Maczaj pióro — pisz i kwita.

/ Dyndalski siada wyprostowany na brzeżku krzesła i macza pióro, Papkin w ciągu tej sceny pisze, czasem wstaje, przechodzi się w głębi, macza pióro u stolika, przy którym Cześnik siedzi, znowu siada, ciągle płacząc, wszakże bez przesady.

/

CZEŚNIK

Tylko że to, mocium panie,

Aby udać, trzeba sztuki.

Owe brednie, banialuki,

To miłosne świegotanie…

/ myśli /

Jak tu zacząć, mocium panie?

DYNDALSKI

Cnym afektem ulubiony…

CZEŚNIK

O… o… o… o!…

Jak od żony —

A tu trzeba pół, ćwierć słowa,

Ni tak, ni siak — niby owa:

„I chciałabym, i boję się”.

O! — już wiesz — no! — na tym sztuka…

Lecz nie waści w tym nauka.

Pisz waść:

/ nuci /

/ nuci dyktując /

/ pokazując palcem na pismo /

Co to jest?

DYNDALSKI

/ podnosząc się, jak to za każdą razą, kiedy mówi do Cześnika /

CZEŚNIK

DYNDALSKI

A capite, jaśnie panie.

CZEŚNIK

/ przez stół patrząc /

„B”? — to kreska — gdzież dwa brzuszki?

DYNDALSKI

Jeden w spodzie, drugi w górze.

CZEŚNIK

/ dostając okularów /

Cóż u czarta.

/ bierze papier /

/ Tu Papkin nachyla się przez Cześnika, chcąc zmaczać pióro, ten go odtrąca mówiąc co niżej, potem prowadzi go oczyma aż na miejsce.

/

Czy go!…

/ Papkin odtrącony odchodzi, przystępując z tylu do stolika stąpa na nogę Dyndalskiemu.

/

DYNDALSKI

CZEŚNIK

/ przypatrując się pismu /

Kto pomyśli, może zgadnie.

No, no — pisz waść — a dokładnie.

/ dyktuje /

Bardzo proszę… mocium panie…

Mocium panie… me wezwanie…

Mocium panie, wziąć w sposobie,

Mocium panie… wziąć w sposobie,

Jako ufność ku osobie…

Mocium panie, waszmość pana;

Która, lubo mało znana…

Która, lubo mało znana…

/ pokazując palcem /

Cóż to jest?

DYNDALSKI

Lecz w literę go przerobię.

CZEŚNIK

Jak mi jeszcze kropla skapie,

To cię trzepnę tak po łapie,

Aż proformę wspomnisz sobie.

—

Czytaj waść.

/ Dyndalski obciera pot aż po karku.

/

DYNDALSKI

/ czyta /

Bardzo proszę, mocium panie,

Mocium panie, me wezwanie,

Mocium panie, wziąć w sposobie,

Mocium…

CZEŚNIK

/ wyrywa i drze papier /

Z taką pustą mózgownicą!

„Mocium panie” — cymbał pisze!

DYNDALSKI

Jaśnie pana własne słowo.

CZEŚNIK

Milcz, waść! — przepisz to de novo,

„Mocium panie” opuść wszędzie.

DYNDALSKI

/ chcąc zbierać kawałki /

Z tych kawałków trudno będzie.

CZEŚNIK

Pisz de novo — pisz, powiadam —

Mózgu we łbie za trzy grosze!

Siadaj! — siadaj, mówię.

DYNDALSKI

CZEŚNIK

I powtarzaj.

/ dyktuje /

Moć…

/ zatyka sobie usta /

DYNDALSKI

/ powtarzając napisane /

CZEŚNIK

/ zrywając się /

Z tym hebesem nie pomoże;

Trzeba zrobić to inaczej.

—

Nawet lepiej będzie może,

Gdy wyprawię doń pacholę

Z ustną prośbą.

— Tak, tak wolę.

—

Słuchaj.

— Idź mi…

Ależ, ale!

Rejentowicz od nikogo

Nie jest u mnie znany wcale.

PAPKIN

/ obojętnie /

Wszyscy go tu poznać mogą,

Wszak był rano.

CZEŚNIK

Komisarzem co się mienił?

PAPKIN

Nie inaczej.

CZEŚNIK

W me komnaty ćwik się wkrada,

A ten milczy, nie powiada!

PAPKIN

Abym milczał, dał to złoto.

CZEŚNIK

/ biorąc się za głową /

O dla Boga!

ty niecnoto!

PAPKIN

Kto już na pół w grobie stoi,

Twego gniewu się nie boi.

/ rzucając sakiewkę na ziemię /

Cóż ten kruszec w takiej porze!

CZEŚNIK

Milcz mi, wasze!

PAPKIN

Na cóż mi się przydać może?

—

/ Kiedy Dyndalski chce podnieść sakiewkę, Papkin go uprzedza, kończąc mowę.

/

Chyba tylko do kieszeni.

CZEŚNIK

Cicho, cicho, bez hałasu.

Teraz na to nie ma czasu —

Ale jakem szlachcic prawy,

Zdasz mi poczet z twojej sprawy.

/ do Dyndalskiego /

Wasze idź mi — wypraw Rózię,

Niech do Milczka wkraść się stara,

Niech młodemu Wacławowi,

Paniczowi — no wiesz? — powié,

Że go prosi panna Klara,

By nie mówiąc nic nikomu

Chciał na chwilę przyjść łaskawie —

Aby nie był wżdy w obawie,

Bo Cześnika nie ma w domu.

No, rozumiesz?

DYNDALSKI

CZEŚNIK

Sam tymczasem zwiń się skrzętnie:

Kilku ludzi u wyłomu

Postaw w krzakach.

— Jeno nogą

Gaszek będzie za granicą,

Łapes capes — niech go chwycą;

A pójść nie chce — związać mogą.

DYNDALSKI

Ależ despekt, jaśnie panie,

Tak postąpić jakby z ciurą.

CZEŚNIK

Wasze byłeś, jesteś rurą.

—

Jak rozkażę, tak się stanie.

/ chce odejść /

PAPKIN

/ zastępując drogę /

Cześniku.

CZEŚNIK

PAPKIN

/ podając pióro /

CZEŚNIK

Idź do kata!

/ odchodzi z Dyndalskim w drzwi środkowe /

PAPKIN

/ sam, powtarzając /

„Idź do kata!”

Wdzięczność ludzi, wielkość świata —

Każdy siebie ma na względzie

A drugiego za narzędzie.

Póki dobre — cacko, złoto;

Jak zepsute — ruszaj w błoto.

SCENA SZÓSTA

/ Papkin, Klara z drzwi prawych.

/

PAPKIN

O mych myśli ty bogini!

O ty jedna litościwa!

Pasmo życia jad przerywa,

Ale serce, jakby w skrzyni,

Miłość k'tobie zawsze kryje.

KLARA

Cóż się stało?

PAPKIN

Już nie żyję.

—

Byłbym przywiózł krokodyla,

Byłbym zyskał twoją rękę;

Lecz ostatnia przyszła chwila,

Dziś rycerską kończę mękę.

KLARA

Stracił zmysły do ostatka.

PAPKIN

Ten testament wręczę tobie:

Racz posłuchać, jakby matka,

I zapłakać na mym grobie.

/ czyta, łzy często ocierając /

Ja, Józef Papkin, syn mego ojca Jana Papkina…

/ czule /

Jana, Jana — Jan mu było

/ czyta /

Będąc zupełnie zdrów na ciele i umyśle, ale nie mogąc wiedzieć, kiedy umrę…

Oczywiście.

bo jestem otruty przez rejenta Milczka w lampce wina…

robię ten testament, czyli ostatnie rozporządzenie mojego ruchomego i nieruchomego majątku.

Nieruchomym rozporządzać nie mogę, bo żadnego nie mam…

Nie mogę…

Ruchomości zaś rozdaję.

— Tej, którąm zawsze kochał, czcił, szanował i ubóstwiał, JW-ej Klarze Raptusiewiczównie, starościance zakroczymskiej, daruję angielską gitarę i rzadką kolekcyją motyli, będącą teraz w zastawie.

— Artemizę…

Cześnikowi dać ją chciałem,

Ale teraz przemazałem.

Artemizę dostanie najdzielniejszy rycerz w Europie, pod warunkiem, aby pomnik postawił na mym grobie.

— Z resztą ruchomości chcę być pochowany (ociera łzy).

— JW.

Cześnika zaś i JW.

Starościankę, jako egzekutorów testamentu, suplikuję, aby moje wszystkie długi, jakie się tylko pokażą, nie płacili, gdyż chcę przez to braciom moim różnego stanu i wyznania zostawić po sobie pamiątkę.

Józef Papkin

Józef Papkin incognito —

Na tytuły miejsca nie ma —

Weź więc — i co tu wyryto,

Niech twa pamięć wiecznie trzyma.

SCENA SIÓDMA

/ Papkin, Klara, Wacław z drzwi lewych.

/

WACŁAW

Klaro, Klaro, co się dzieje!

Los nas ściga nazbyt srogo —

Wszystkie drogie nam nadzieje

W jednej chwili przepaść mogą.

KLARA

Mów ostrożnie.

WACŁAW

/ spojrzawszy na Papkina /

Podstolina w naszym domu —

Bo plan ojca niewzruszony

Ją zaślubić mnie przymusza.

KLARA

Przebóg!

WACŁAW

Bez litości i bez sromu,

Nie zważając me wyznania,

Jego woli ucho skłania.

KLARA

Ach, Wacławie, nie mam władzy

Mówić, radzić w tej potrzebie,

Bo truchleję tu o ciebie.

—

Ach, ty nie znasz mego stryja!

W porywczości nie ma granic.

WACŁAW

Nie lękaj się nadaremnie:

Komisarza wszak zna we mnie.

PAPKIN

O, komisarz teraz za nic.

WACŁAW

Więc zdradziłeś?…

PAPKIN

WACŁAW

A, niegodny!…

KLARA

/ wstrzymując go /

Nie powiększaj mojej trwogi.

WACŁAW

Niech przynajmniej go ukarzę.

KLARA

Śmierć zadajesz twojej Klarze.

PAPKIN

Kto już w grobie jedną nogą,

Na tym groźby nic nie mogą.

WACŁAW

Co on mówi?

KLARA

Uchodź, uchodź, nie trać chwili.

PAPKIN

O, i moja taka rada,

Bo się właśnie Cześnik sili

Zwabić cię tu w swoje szpony —

Poczt hajduków rozstawiony

Chwyci, zwiąże cię w potrzebie.

KLARA

Jeszczeż mało to dla ciebie!

WACŁAW

Lecz jak będzie?…

KLARA

/ w trwodze /

WACŁAW

Dziś wieczorem…

KLARA

WACŁAW

To, com mówił…

KLARA

/ prosząc /

WACŁAW

/ idąc ku drzwiom lewym /

Idę teraz, lecz z powrotem…

SCENA ÓSMA

/ Klara, Papkin, Wacław, Cześnik, Dyndalski, hajduki z różnych stron.

/

CZEŚNIK

/ zastępując w drzwiach lewych /

Hola, hola, mocium panie!

—

Objechałem jak bartnika.

WACŁAW

I cóż złego mi się stanie?

Widzę dużo przeciwnika,

Lecz nie myślcie, że się boję.

—

/ do Cześnika /

Jeśliś zbójca — masz mię, stoję.

Ale jeśliś człowiek prawy,

Jaką taką daj szablinę —

W Bogu wiara, że nie zginę.

CZEŚNIK

Lubię, chłopcze, żeś mi żwawy —

Lecz nie o tym teraz mowa,

Daj więc baczność na me słowa:

Rejent wykradł narzeczonę

I chce tobie dać za żonę;

Miałby tryumf w tym sposobie,

Lecz ja umiem radzić sobie —

Lub do turmy pójdziesz na dno,

Gdzie, że siedzisz, ciężko zgadną,

Albo — rękę oddasz Klarze.

—

A jeżeli Starościanka

Pójść nie zechce do ołtarza,

Jest tu druga jej bratanka,

Tej za ciebie pójść rozkażę.

—

Tobie żonka jakby nimfa,

Podstolinie grochowianka,

Rejentowi tęga fimfa,

A mnie zemsta doskonała —

Tak się skończy sprawa cała.

/ Milczenie.

/

WACŁAW

Ale…

CZEŚNIK

WACŁAW

Zaraz…

CZEŚNIK

WACŁAW

/ do Klary /

Mamyż wierzyć?

KLARA

/ do Cześnika /

Ślub brać dziś?

CZEŚNIK

/ Klara obraca się ku Wacławowi jakby o odpowiedź.

/

WACŁAW

CZEŚNIK

Zatem rękę daj dziewicy —

Nie od tego, widzę, ona.

Pleban czeka już w kaplicy

Dalej żwawo.

/ na stronie /

/ Odchodzą do kaplicy.

/

PAPKIN

/ testament w ręku /

O fortuno tygrysico!

I trucizna, i wesele —

To za wiele!

to za wiele!

/ Odchodzą do kaplicy.

/

SCENA DZIEWIĄTA

DYNDALSKI

/ zbierając kawałki swojego pisma /

Jak co sobie ubrda w głowie,

To i klinem nie wybije.

Żebym pisał, co się zowie,

Jak już długo z Bogiem żyję,

Tegom jeszcze nie powiedział;

Grzechem prezumpcyja taka —

Ale jednak rad bym wiedział,

Czemu dzisiaj zszedł na żaka?

Co on sobie — tylko proszę —

Mógł do tego „B” upatrzyć?

Co nie staje tej literze?

Czy brak w kształcie, czy brak w mierze?

Ot, krzyż Pański, a ja znoszę.

/ siada i składa kawałki /

SCENA DZIESIĄTA

/ Dyndalski, Rejent /

/ Rejent wchodzi, oglądając się na wszystkie strony.

/

REJENT

/ kładąc rękę na ramieniu Dyndalskiego, który go nie widział /

Dobry wieczór, panie bracie.

Cóż to, dżumę w zamku macie?

Żywej duszy.

— Nie ma komu

Odpowiedzieć, pan czy w domu.

DYNDALSKI

Jest, do usług.

REJENT

Cześnik wyzwał mnie na rękę:

Acz nie moja to zabawa,

Rzekłem jednak: wola nieba,

I wyszedłem, i czekałem,

Tak, czekałem nadaremnie.

Może wróżył zbyt zuchwale,

Że mu Rejent nie dotrzyma?

Ale Rejent był na dziale,

Zucha tylko jeszcze nié ma.

DYNDALSKI

Ej, łaskawy mój Rejencie,

Nie wyzywaj go na cięcie,

Bo jak machnie po pętlicach,

Zdywiduje jak Bóg Bogiem.

GŁOSY W KAPLICY

Wiwat!

wiwat!

Państwo młodzi!

REJENT

Któż wesele tu obchodzi?

DYNDALSKI

Rejentowicz.

REJENT

/ jak oparzony /

CZEŚNIK

/ za sceną /

Hej, Dyndalski!

tam do czarta!

Okulbaczyć mi dzianeta!

/ wychodząc /

Już kaducznie przeszła czwarta.

SCENA JEDENASTA

/ Rejent, Cześnik /

/ Cześnik przyszedłszy na przód sceny spostrzega Rejenta, staje jak wryty.

Rejent kłania się nisko.

Czas milczenia, oko w oko patrzą.

Cześnik chwyta za szablę, to samo i Rejent.

Czas jakiś zastanowienia.

Cześnik zdaje się walczyć z sobą.

Dyndalski wybiega do kaplicy.

/

CZEŚNIK

/ na stronie /

Nie wódź mnie na pokuszenie,

Ojców moich wielki Boże!

Wszak gdy wstąpił w progi moje,

Włos mu z głowy spaść nie może.

/ Odpasuje i rzuca karabelę na stół.

Rejent zawiesza czapkę na rękojeści swojej szabli.

/

Czego żądasz?

REJENT

CZEŚNIK

Ha!

ha!

rozkosz mi jedyna!

Będziesz zadość miał z tej strony —

Ale z żoną czy bez żony?

REJENT

/ wstrzymując się /

To… za wiele…

CZEŚNIK

Tyś mi ukradł moją wdowę,

By ją zmienić na synowę —

Jam zatrzymał twego syna,

By mu sprawić tu wesele —

Masz więc byka za indyka.

SCENA DWUNASTA

/ Ciż sami, Klara, Wacław, Papkin, Dyndalski, dworzanie, kobiety, wszyscy z bukietami wychodzą z kaplicy.

/

WACŁAW

Ach, mój ojcze!

KLARA

Niech się skończy ta zawiłość!

WACŁAW

/ klękając /

Przebacz, ojcze, i wzajemną

Pobłogosław naszą miłość!

REJENT

Wstań, serdeńko, i chodź ze mną.

SCENA TRZYNASTA

/ Ciż sami, Podstolina /

PODSTOLINA

Mamże wierzyć, co się dzieje,

Wacław z Klarą —

REJENT

PODSTOLINA

Tak jest, wierzę, już się stało!

—

Więc wam powiem — i niemało.

Chciałam za mąż pójść czym prędzéj,

By nie zostać całkiem w nędzy —

Ów majątek zapisany

Na czas tylko był mi dany,

A w istotnym wiecznym darze

Dziś przypada szczęsnej Klarze.

REJENT

Dwa majątki — kąsek gładki —

Coś stryjowi żal tej gratki.

CZEŚNIK

Zamienił stryjek

Na siekierkę kijek.

PODSTOLINA

Ale przez to dziś nie tracę:

U Rejenta sto tysięcy…

KLARA

Nie — ja z mego to zapłacę.

/ Podstolina przechodzi na prawą stronę.

/

KLARA

/ do Rejenta /

Nie opieraj się już więcéj,

Swego gniewu zwalcz ostatki,

Pobłogosław twoje dziatki.

/ klęka z Wacławem, któremu podaje prawą rękę /

REJENT

Niech się dzieje wola nieba,

/ daje krzyżyk i podnosi klęczących /

PAPKIN

/ do Wacława /

Mogęż przestać na twym słowie?

Ręczysz pewnie za me zdrowie?

/ na znak potakujący — do Cześnika /

Teraz wzywam waszmość pana!

Każ nam przynieść roztruchana,

Niech nam zagrzmią i fanfary,

Wypijemy pierwszej pary!

/ przechodzi na lewą stronę i drze testament /

CZEŚNIK

Niechże będzie dziś wesele,

Równie w sercach, jak i w dziele —

/ podając rękę Rejentowi /

Mocium panie, z nami zgoda.

/ Rejent przyjmuje rękę z niskim ukłonem.

/

WSZYSCY

Zgoda!

zgoda!

WACŁAW

/ wstąpiwszy na środek tak, że Klara po jego prawej, podaje rękę Cześnikowi, on zaś ojcu po lewej, i posuwając się na przód sceny /

Tak jest, zgoda,

A Bóg wtedy rękę poda.

-----

Tekst opracowany na podstawie: Aleksander Fredro, Zemsta, wyd.

6, Wydawnictwo Łódź, Łódź 1975

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Dariusz Gałecki, Janusz Maciejewski, Aleksandra Sekuła


corpora: sejm

text:
Projekt z dnia …………

2013 r.

z dnia……………………………2013 r.

Proponowane zmiany legislacyjne mają na celu ochronę interesów pokrzywdzonych.

Jest również reakcją na pojawiające się problemy ofiar w uzyskaniu możliwości wejścia na drogę sprawiedliwości wobec swoich oprawcó


corpora: openbooks

text:
Juliusz Słowacki

Czynu — czynu naród czeka.

Lecz ty wiesz, bez ducha gminu

Niesłychanym Bożym czarem:

Takim duchem i sztandarem

A ty, jasny jakiś panie,

Wieszcze rymy, jako cugi

Jak Owidiusz Faetonem

I rozesłał swoje sługi,

Honor myślom, z których błyska

Bo są światu, jak zjawiska,

Jako jutrznia są różowa,

Stopom ludu podścielona,

By gościńce Irydiona

Taką była dawniej dana

Myśl, jak mara niespodziana,

Z piersi naszej wychodziła

Nie duch duchem, lecz osobą;

Kiedy gore świat cierpieniem,

Do zbolałych serc nie wnika,

Któż i gdzie zagroził nożem?

Możeś spotkał się z upiorem,

I sokoły w mgle, jak duchy?

Może tobie zastąpiły

Jeszcze co?

ani zamachu —

Był krzyk: stójmy!

był krzyk strachu.

Otrząśnięci z wieków pleśni,

Chatom — niby aniołowie;

I świat cały od nich zgore…

Kiedyś ze sto was tysięcy

Dziś — i ten nie został z wami

Więc się bój: — bo duch się wdziera

Zewsząd i podważa wieże.

Słaby, mówisz, rzeź wybiera;

Może nam przyniesie w dłoni

Jeno wszczynający ruch,

Wieczny rewolucjonista,

Pod męką ciał — leżący duch!

Odpuść nam nasze winy!

Niech będzie Twoja wola na ziemi i w niebie;

Przez nas czyń Twoje czyny!

Niechaj się Twoje imię na wysokościach święci,

Niech się święci trzy razy!

Dla naszych ran i zmazy.

A duchaśmy nie dali;

Gdyby z grobowca wstali.

Jak gołębie: „nie ciśnij” —

Duchy, jak gołębice, rozleciały się w chmury;

Zatrwóż!

niech wrócą!… błyśnij!

Brat pozna swego brata

I wejdzie nieśmiertelność, jako anioł, w człowieka

I staniem ludem świata!…

-----


corpora: CEN

text:
Kolejne kraje naciskają na Brytyjczyków aby realnie zajęli się problemem ustalenia budżetu Unii Europejskiej.

We wtorek zrobią to państwa Grupy Wyszehradzkiej (Polska, Czechy, Słowacja, Węgry).

Rozmowy będą dotyczyć przede wszystkim sytuacji finansowej w latach 2007 – 2013.

Od fiaska szczytu UE w czerwcu, sprawa budżetu nie posunęła się naprzód.

Według czerwcowych propozycji Polska miała dostać 62 mld euro, co nie przeszkadzało Brytyjczykom.

Chcieli oni natomiast ograniczyć pieniądze na wspólną politykę rolną, czym wkroczyli na ścieżkę wojenną z Francją, która zacięcie broni CAP.

Wielka Brytania zapowiadała szumne przewodnictwo Unii, tymczasem istnieje realna groźba że sprawa budżetu może być rozwiązana dopiero w zimie za przewodnictwa Austrii.

Jeszcze gorszy scenariusz to taki, kiedy budżet w 2007 roku nie będzie uchwalony i państwa członkowskie nie będą miały dostępu do unijnych miliardów.

Cierpliwość tracą też Niemcy.

Minister finansów tego kraju po spotkaniu ze swoim odpowiednikiem z Czech powiedział że byłoby nie w porządku gdyby Wielka Brytania nie zrobiła nic w sprawie budżetu i przekazała sprawę Austrii.


text:
Obywatele Unii Europejskiej uważają psy i koty za zwierzęta do towarzystwa, dlatego Unia Europejska wprowadziła zakaz importu na jej terytorium futer i skór tych zwierząt.

Ubrania i produkty wykonane z psiego i kociego futra znajdują się w wielu europejskich domach.

W Chinach zwierzęta te hodowane są w klatkach i - jak twierdzi duński dziennik Politiken - ze skóry obdzierane są żywcem.

Ich futro i skóra następnie sprzedawane są jako "królicze", "sztuczne" lub "egzotyczne".

Marcus Kyprianou z wydziału zdrowia i ochrony konsumentów Komisji Europejskiej twierdzi, że zakaz jest bezpośrednim wynikiem żądań obywateli Unii, którzy wysyłali do komisji tysiące listów w tej sprawie.

Unia Europejska jest potężnym rynkiem; oczekuje się, że zakaz mocno uderzy w tę dziedzinę przemysłu chińskiego.

Przepis dotyczy jednak tylko kotów i psów, gdyż europejczycy uważają te zwierzęta za domowych przyjaciół; inne zwierzęta - między innymi młode fok - nie zostały objęte tą ochroną.

Zakaz obejmuje tylko zorganizowany import, nadal dozwolony jest import na użytek prywatny.


corpora: wikisources-pl

text:
Bazyli (herszt bogomiłów).

Na początku w.

XII cesarz Aleksy Komnen odkrył nową sektę, która się utworzyła w kościele greckim pod nazwą bogomiłów, a która w samej nawet stolicy zaczęła się rozszerzać.

Eutymjusz Zigabenus w swojej Panoplii (p. II tit.

23) wyprowadza ich nazwę od dwóch wyrazów bulgarskich: Boh, Bóg, i milui, zmiłuj się, którego to wyrażenia ci heretycy często używali.

Głową tej sekty był niejaki Bazyli, lekarz, który pod habitem mnicha przez lat 52 głosił swoje błędy.

Na podobieństwo Manesa, miał on 12 swoich apostołów.

Skoro odkryto te sektę, cesarz Alexy kazał schwytać kilku jej członków, którzy na torturach wydali apostołów i miejsce pobytu mistrza.

Gdy pochwycono mistrza i stawiono go przed Komnenem, ten udał, że pragnie być uczniem sekciarza, skutkiem czego wydobył wszystkie od niego tajemnice sekty.

Skoro skończył on swoje wyznania, podniosła się zasłona i Bazyli ujrzał sekretarza, który spisywał jego słowa.

Weszła zaraz i siła zbrojna, a za nią patrjarcha Mikołaj Gramatyk i biskupi.

Bazyli bronił swojej nauki, i ani łagodność, ani tortura nie zdołały go skłonić do wyrzeczenia się błędu (Anna Comnena, Alexiad.

l. XV.

Joh.

Zonarae, Annales, Lutet.

1567 p.

171, 1).

Następnie badano po kolei wszystkich podejrzanych o sprzyjanie jego nauce.

Jedni przyznali się, inni zaś wszelkiego w herezji zaprzeczali udziału; cesarz oświadczył wówczas, że wszystkich każe spalić, ale ci, co się za prawych chrześcjan wydają, wstąpić powinni na stos, na wierzchu którego był krzyż umieszczony, a stronnicy Bazylego stanąć mieli na innym stosie.

Było to wszelako tylko podejście, i pierwszych uwolniono, po surowém napomnieniu, drugich zaś skazano na wieczne więzienie; tylko sam Bazyli został spalony.

Błędy bogomiłów są podobne do manichejskich i paulicjańskich.

Zigabenus streszcza je w sposób następny: Księgi Mojżesza i cały porządek starotestamentowy jest dziełem Satanaela (tak nazywali szatana), gdyż, według św. Pawła, prawo pomnożyło grzechy.

Z ksiąg św. przyjmowali tylko następujące, które dzielili na 7 części: 1) Psalmy; 2) XVI Proroków; 3 — 6) Cztery Ewangelje; 7) Dzieje apostol., Listy i Objawienie św. Jana.

Słowa przypowieści: Mądrość zbudowała sobie dom, wyciosała sobie siedm filarów (9, 1) miały usprawiedliwiać ten podział.

Boga wyobrażali sobie w ludzkiej postaci, ale mimo to bezcielesnej.

Ojciec zrodził Syna w r. 5500, Syn Ducha św., a ten Judasza i wszystkich Apostołów, według św. Mateusza 1, 2.

Syn i Duch powrócili do Ojca.

Satanael był pierworodnym Boga, potężniejszym niż Logos, ale Bóg go strącił, z powodu jego pychy, wraz ze wspólnikami jego grzechu, na ciemną ziemię.

Obdarzony potęgą twórczą i władzą, Satanael stworzył drugie niebo i oddzielił wodę od lądu, co miało popierać opowiadanie św. Mateusza (4, 8); gdyż szatan nie mógłby ofiarować Bogu wszystkich skarbów ziemi, gdyby te doń nie należały!

Satanael utworzył później człowieka z wody i ziemi i usiłował ożywić swój twór, ale gdy mu się to nie udało, prosił Boga, aby tchnął życie w jego dzieło: Pan go wysłuchał i tym sposobem człowiek ma dwóch stworzycieli.

Następnie Satanael, pod postacią węża, spłodził z Ewą Kaina i jego siostrę bliźniaczkę Kalomenę; dla tego to Pan Bóg odjął Satanaelowi potęgę twórczą, ale mu pozostawił władzę nad stworzeniami.

Ażeby zbawić upadłą ludzkość, Bóg zrodził Logos, albo Jezusa Chr., nazywanego inaczej Michałem archaniołem.

Logos weszło do ciała Marji Dziewicy prawém uchem, wzięło zeń ciało pozorne i spełniło wszystko to, co jest opisane w Ewangeljach.

Cierpienia jego były tylko pozorne.

Po swojém Zmartwychwstaniu, uwięził on Satanaela i zepchnął w głąb tartaru; sam zaś wstąpił do nieba i przez niego właśnie ludzie otrzymją łaskę konieczną do tego, aby doszli aż do Ojca.

Należy szanować złe duchy; w każdym człowieku przemieszkuje jeden duch taki i pozostaje w naszych zwłokach, aż do dnia zmartwychwstania, a naówczas skazany będzie na męki, wraz z potępionemi.

Bogomiłowie utrzymywali nadto, że posiadają Ducha św., że rodzą Logos, nauczając innych, że po śmierci ziemskie swe zwłoki zamienią na nieskazitelne szaty Chrystusowe, i że wnijdą do królestwa Ojca, pod wodzą aniołów.

Chrzest z wody uważali za chrzest Janowy; ich zaś chrzest, chrzest prawdziwy, odbywał się bez wody, przez kładzenie Ewangelji św. Jana, wezwanie Ducha św. i śpiewanie Ojcze nasz.

Eucharystja była podług nich ofiarą złych duchów, zastępowali ją więc przez odmawianie czwartej prośby z modlitwy Pańskiej.

Odrzucali cześć krzyża i obrazów, nawet cześć Bożą w kościołach, gdyż Bóg nie mieszka w świątyniach, czynionych ręką ludzką.

Co do ich moralności, zarzucano im obłudę, pychę, pogardę wszelkiej nauki i rozpustę.

Post cenili wysoko i zachowywali go trzy razy na tydzień; wielką wagę przyznawali Modlitwie Pańskiej, ale odrzucali wszelką inną modlitwę; nie zawierali związków małżeńskich i nie jadali pokarmów mięsnych.

Cf. Mich.

Pselli, Περὶ ὲνεργείας δαιμόνων διὰλογος, ed.

Hasenmüller, Kil.

1688.; J.

Ch. Wolff, Hist.

Bogomil.

diss.

III Vit.

1712.; Engelhardt, die Bogomilen, Erlangen 1832; J. L. Oederus, in Prodromo hist. Bogomilorum.

Goetting.

1743.

(Fehr.).


text:
Bielina, herb polski w dwuch odmianach.

Pierwsza, podług zapiski sądowej łęczyckiej z roku 1388 i radomskich z lat 1428 i 1434, przedstawia strzałę przekrzyżowaną wewnątrz podkowy.

Odmiana tego herbu, bez krzyża, zowie się Sudkowicz.

Druga odmiana Bieliny zowie się Koniowaszyja i przedstawia w polu czerwonem półksiężyc, a na nim białą głowę konia z szyją.

Prawdopodobnie herb ten powstał z herbu Kobylagłowa, jakiego używają Strzeżywoj i Stefan Kobyległowy, ziemianie szląscy w r. 1278.

(Piekosiński, Potkański, Helcel).