text:
Wróg ludu

Akt II

Henryk Ibsen

Ten sam pokój.

JOANNA, potem STOCKMANN.

JOANNA

(wchodzi z zapieczętowanym listem w ręku z jadalnego pokoju i stuka do drzwi w głębi).

Jesteś tam, Ottonie?

STOCKMANN

(w swoim pokoju).

Tylko co wróciłem (wchodzi).

Coż tam?

JOANNA.

List od twego brata (oddaje mu go).

STOCKMANN.

Aha!

zobaczymy (rozdziera szybko kopertę i czyta).

"Przysłany rękopis będzie wkrótce... (czyta dalej półgłosem).

Hm!

JOANNA.

Cóż on pisze?

STOCKMANN

(chowając list do kieszeni).

Pisze tylko, że koło południa sam tu przyjdzie.

JOANNA.

Pamiętajże być w domu.

STOCKMANN.

Bądź spokojna.

Właśnie pozbyłem się już rannych wizyt.

JOANNA.

Jestem doprawdy ciekawą, jak on to przyjmie.

STOCKMANN.

Obaczysz, nie będzie mu po myśli, że to... nie on zrobił to odkrycie.

JOANNA.

Tego się także boję.

STOCKMANN.

W gruncie rzeczy powinien się cieszyć, ale...

Jan, zawsze jest w obawie, że inni mogą także czemś przysłużyć się miastu.

JOANNA.

Byłoby najlepszym wyjściem, gdybyś, Ottonie, podzielił się z nim chwałą odkrycia.

Czy nie możnaby powiedzieć, że to on cię na ślad naprowadził?

STOCKMANN.

Co do mnie, byle zło z gruntu zostało usunięte, wszystko inne jest mi obojętne.

CIŻ i NIELS WORSE.

NIELS WORSE

(otwiera drzwi przedpokoju i zagląda ciekawie, uśmiecha się i pyta pogwizdując).

Czy to prawda?

JOANNA.

To ty, ojcze?

STOCKMANN.

Teść!

Dzień dobry, dzień dobry.

JOANNA.

Niechże ojciec wejdzie.

NIELS WORSE.

Wejdę, jeśli to prawda.

Inaczej odchodzę.

STOCKMANN.

Co ma być prawdą?

NIELS WORSE.

Ta głupia historya z wodociągami.

Czy to prawda?

STOCKMANN.

Naturalnie.

Już się ojciec dowiedział.

NIELS WORSE

(wchodząc).

Petra wstąpiła do mnie idąc do szkoły.

STOCKMANN.

Aha!

NIELS WORSE.

Tak...

I powiedziała mi, że rozpętano niedźwiedzia...

Myślałem, że ze mnie żartuje, ale to do niej niepodobne.

STOCKMANN.

Niechże Bóg broni.

NIELS WORSE.

No, no; to już nikomu zaufać nie można.

Zanim się kto spostrzeże, znajdzie się w niebezpieczeństwie.

I to rzeczywiście prawda?

STOCKMANN.

Najprawdziwsza.

Ale, niechże ojciec siada (sadza go na kanapie).

To istotne szczęście dla miasta.

NIELS WORSE

(wstrzymując śmiech).

Szczęście dla miasta?

STOCKMANN.

Tak, żem zrobił w czas to odkrycie.

NIELS WORSE

(jak wprzódy).

Tak, tak, tak.

Nigdym się nie spodziewał, żebyś własnemu bratu takiego figla wypłatał.

STOCKMANN.

Figla?

JOANNA.

Ależ ojcze!

NIELS WORSE

(opiera głową i ręce na gałce od laski i spogląda drwiąco na doktora).

Więc jakże stoją rzeczy?

Czy nie dostało się tam jakieś zwierzę do rur wodociągowych?

STOCKMANN.

Bakterye.

NIELS WORSE.

Ba, bakterye... hm!...

Jak mówi Petra, dostało się tam mnóstwo tych bakteryj, miliony czy biliony.

STOCKMANN.

No tak!

NIELS WORSE.

A przecież nikt ich dojrzeć nie może.

Nieprawdaż?

STOCKMANN.

Nie, dojrzeć ich nie można.

NIELS WORSE

(z cichym suchym śmiechem).

Jest to doprawdy najpyszniejsza sztuka, jakąś kiedykolwiek urządził.

STOCKMANN.

Jakto?

NIELS WORSE.

Nigdy i niczem nie przekonasz o tem burmistrza.

stockmann.

Obaczymy.

NIELS WORSE.

Czy sądzisz naprawdę, że będzie tak szalonym?

STOCKMANN.

Mam nadzieję, że całe miasto będzie tak szalone.

NIELS WORSE.

Całe miasto?

Tak, to być może, toby godnem było ojców miasta.

Oni chcą wszyscy być mędrszemi od nas starych.

Byli tak nieoględni, że mnie wyrzucili z rady miejskiej.

Dobrze im teraz za to.

Wymyśl im tylko zwierzę, co się zowie.

STOCKMANN.

Ależ, ojcze.

NIELS WORSE.

Słyszysz?

Co się zowie (wstaje z miejsca).

Niech tylko burmistrz i jego przyjaciele dadzą ci się wziąć, a ja odrazu złożę dwieście koron dla biednych.

STOCKMANN.

Ach!

jakby to ładnie było z twojej strony.

NIELS WORSE.

W dodatku, nie mam ich, jak wiesz dobrze, ale zrób to tylko, a na przyszłe Boże Narodzenie biedni dostaną odemnie sto koron.

CIŻ i HAUSTAD.

HAUSTAD

(wchodząc z przedpokoju).

Dzieńdobry, (zatrzymuje się).

O!

przepraszam.

STOCKMANN.

Chodźże pan bliżej.

NIELS WORSE

(drwiący).

A ten, czy także daje się na to wziąć?

HAUSTAD.

Co pan przez to rozumie?

STOCKMANN.

Naturalnie, że się da wziąć.

NIELS WORSE

Myślę sobie, ta cała historya będzie stać w dziennikach Tak Stockmanie; podobasz mi się.

Tylko dobrze odmaluj przemądrych ojców miasta...

A teraz muszę już iść.

STOCKMANN.

Zostań, ojcze, jeszcze chwilkę.

NIELS WORSE.

Dziękuję, musze iść.

Możeś i im urządzić doskonały kawał - im większy, tem lepiej... nie pójdzie im to na szkodę... (wychodzi).

JOANNA

(odprowadza go).

STOCKMANN

(śmiejąc się).

Wyobraź pan sobie, mój teść nie wierzy wcale w tą całą historyę.

HAUSTAD.

Więc on o tem mówił?

STOCKMANN.

Tak.

Zapewne pan w tej sprawie przyszedłeś.

HAUSTAD.

Ma się rozumieć.

Masz pan chwilkę czasu?

STOCKMANN.

Jestem zupełnie na twoje rozkazy, kochany Haustadzie.

HAUSTAD.

Czy masz pan odpowiedź od burmistrzat?

STOCKMANN.

Jeszcze nie; wkrótce ma tu być sam.

HAUSTAD.

Wczoraj wieczorem długo nad tem rozmyślałem.

STÜCKMANN.

I cóż?

HAUSTAD.

Pan, jako doktór, jako uczony, uważasz ten wypadek z wodociągami za fakt wyjątkowy.

Ale czy też panu na myśl nie przyszło, że jest to tylko jedno ogniwo w łańcuchu nadużyć.

STOCKMANN.

Jakto?

Proszę cię, redaktorze, siadajmy...

O, tu na kanapie.

(Haustad siada na kanapie, doktór na krześle po drugiej stronie stołu).

Więc pan sądzisz?...

HAUSTAD.

Wczoraj mówiłeś pan, że wodę psują zgniłe odpadki, w ziemi ukryte.

STOCKMANN.

Niewątpliwie; pochodzą one z zatrutych bagnisk w fabrycznej rozpadlinie.

HAUSTAD.

Daruj, panie doktorze; mnie się zdaje, że one pochodzą z innych zupełnie bagnisk.

STOCKMANN.

Z jakich bagnisk?

HAUSTAD.

Z tych, w których tkwią nasze wszystkie stosunki miejskie.

STOCKMANN.

Cóż to za mowa, panie Haustad?

HAUSTAD.

Wszystkie interesa miasta dostały się jedne po drugich w ręce grupy urzędników, przesiąkniętych biurokracyą.

STOOKMANN.

Wszyscy przecież nie są urzędnikami.

HAUSTAD.

Albo są urzędnikami, albo ich przyjaciółmi i stronnikarni.

Tylko bogaci tylko ludzie ze znanemi nazwiskami stoją tutaj na czele.

STOCKMANN.

Ci ludzie jednak są wszyscy dzielni i zdolni.

HAUSTAD.

Ojcowie miasta dali dowód swojej zdolności, gdy urządzili wodociągi tam, gdzie się obecnie znajdują.

STOCKMANN.

To było wielkiem głupstwem z ich strony, ale to się poprawi.

HAUSTAD.

Sądzi pan, że to pójdzie gładko?

STOCKMANN.

Gładko, czy nie, zrobić się musi.

HAUSTAD.

Zapewne, jeśli prasa napierać będzie.

STOCKMANN.

Nie będzie tego potrzeby.

Jestem przekonany, że mój brat...

HAUSTAD.

Wybacz mi, panie doktorze, ale ja zamierzam wziąć tę rzecz w moje ręce.

STOCKMANN.

W "Pośle ludu"?

HAUSTAD.

Tak.

Gdym objął kierunek tego pisma, miałem zamiar zerwać tę obręcz zardzewiałych pojęć, mocą których władza dostała się w ręce rdzennych, upartych mieszczan.

STOCKMANN.

Sam mi pan opowiadałeś, jak się te zamiary skończyły: "Poseł" upadł niemal zupełnie.

HAUSTAB.

Tak jest; wówczas byliśmy zmuszeni broń złożyć.

Zakład kąpielowy nie mógłby przyjść do skutku, gdyby nie utrzymał się zarząd miejski.

Teraz jednak zakład istnieje i możemy się bez tych panów obejść.

STOCKMANN.

Obejść się możemy.

Przecież winniśmy im wielką wdzięczność.

HAUSTAD.

Ta też ich nie minie.

Ale dziennikarz, należący, jak ja, do stronnictwa ludowego, nie może opuścić tak doskonałej sposobności.

Trzeba raz obalić wiarę w nieomylność rządzących.

Ten przesąd, jak i każdy inny, powinien być wykorzeniony.

STOCKMANN.

W tem zgadzam się z panem zupełnie.

Jeśli to przesąd — precz z nim.

HAUSTAD.

Nie chciałbym jednakże zbyt ostro dotykać burmistrza, bo jest on pańskim bratem.

Z drugiej strony, wiesz pan dobrze, iż prawda nie znosi żadnych względów.

STOCKMANN.

Naturalnie, to rozumie się samo przez się... przecież... przecież...

HAUSTAD.

Nie miej mi pan tego za złe; nie jestem ani samolubniejszym, ani ambitniejszym od innych.

STOCKMANN.

Któż pana o to posądza?

HAUSTAD.

Jak pan wie, pochodzę z ludu, i miałem sposobność przekonania się, że należy koniecznie obznajamiać wszystkich z kierownictwem interesów ogólnych.

To jedno tylko rozwija zdolności i poczucie obowiązku.

STOCKMANN.

Rozumiem to doskonale.

HAUSTAD.

A przytem uważam, iż dziennikarz bierze na siebie ciężką odpowiedzialność, jeśli opuszcza szczęśliwą sposobność wstrząśnięcia temi masami maluczkich, uciśnionych.

Wiem bardzo dobrze iż w obozie wielkich będzie to piętnowane nazwą buntowniczych podburzań i t. p. Ale to mnie nie powstrzyma, skoro mam czyste sumienie.

STOCKMANN.

Słusznie, słusznie, kochany Haustadzie; skoro tylko sumienie jest czyste...

Jednakże...

Pomimo to... nad tą rzeczą bardzo zastanowić się trzeba! (ktoś stuka).

Proszę.

STOCKMANN, HAUSTAD; THOMSEN wchodzi z przedpokoju, ubrany skromnie, ale porządnie, w czarnym kolorze; ma biały krawat, rękawiczki i filcowy kapelusz w ręku.

THOMSEN

(kłaniając się).

Przepraszam pana doktora, że jestem tak śmiały...

STÜCKMANN

(powstając).

Pan, panie Thomsen?

THOMSEN.

Tak.

HAUSTAD.

Czy pan do mnie?

THOMSEN.

Nie; do pana doktora.

STOCKMANN.

Czemże mogę służyć?

THOMSEN.

Czy to prawda, co mi opowiadał pan Billing, że pan stara się dla nas o lepszą wodę?

STOCKMANN.

Tak, dla zakładu kąpielowego.

THOMSEN.

Przyszedłem panu oświadczyć, iż w takim wypadku gotów jestem popierać pana całą siłą.

HAUSTAD

(do Stockmanna).

Widzi pan.

STOCKMANN.

Serdeczne dzięki.

Przecież...

THOMSEN.

Nie zaszkodzi panu mieć w odwodzie nas, to jest małego mieszczaństwa; tworzymy tu w mieście zwartą większość, jeżeli tylko chcemy, a zawsze dobrze, panie doktorze, mieć większość za sobą.

STOCKMANN.

Niewątpliwie.

Nie pojmuję przecież, żeby tu były potrzebne jakiekolwiek przygotowania.

Zdaje mi się rzeczą tak prostą, tak jasną...

THOMSEN.

W żadnym razie to nie zaszkodzi.

Znam nawskroś nasze powagi, a kto ma władzę w ręku, niechętnie idzie za cudzem zdaniem.

Może więc byłoby pożytecznem, urządzić małą demonstracyę.

HAUSTAD.

Jestem, tego samego zdania.

STOCKMANN.

Jakąż demonstracyę urządzić chcecie?

THOMSEN.

Uczynimy to, naturalnie, z umiarkowaniem, panie doktorze; staram się zawsze o wielkie umiarkowanie, bo pierwszą cnotą obywatelską jest umieć utrzymać miarę.

STOCKMANN.

Jesteś pan znany z tej strony, panie Thomsen.

THOMSEN.

Zdaje mi się, że słusznie...

A co się tyczy tych wodociągów, jest to dla nas — małego mieszczaństwa, rzeczą bardzo ważną.

Kąpiele obiecają być dla miasta złotodajną niwą, mamy wszyscy nadzieję żyć z nich; zwłaszcza też my, właściciele domów, chcielibyśmy też zakład wspierać, a ponieważ ja stoję na czele stowarzyszenia właścicieli...

STOCKMANN.

Więc?

THOMSEN.

...

A prócz tego jestem ajentem Towarzystwa wstrzemięźliwości — tak, pan doktór wie przecież, iż działam także w tym kierunku...

STOCKMANN.

Wiem, wiem.

THOMSEN.

...

Mam więc sposobność porozumiewania się z najrozmaitszemi ludźmi, a znają mnie przytem i wiedzą, że jestem rozsądny, miłujący spokój, mam pewien wpływ tutaj w mieście, przedstawiam rodzaj maleńkiej potęgi.

STOCKMANN.

Wiem o tem wszystkiem, panie Thomsen.

THOMSEN.

A więc widzi pan, z łatwością przyszłoby mi podać adres, gdyby się sprawy zaogniły.

STOCKMANN.

Adres?

THOMSEN.

Tak, rodzaj dziękczynnego adresu od obywateli z powodu, iż pan ujawniłeś rzecz tak ważną.

Ma się rozumieć, iż adres powinien być ułożony w sposób oględny, ażeby nie urazić powag i tych, co piastują władzę.

Ale jeśli zachowamy tę ostrożność, nikt za złe wziąć go nie może.

HAUSTAD.

Chociażby nawet patrzano nań krzywem okiem...

THOMSEN.

Nie, nie, nie, żadnego przytyku do powag, panie Haustad.

Żadnej opozycyi względem ludzi, którzy są nam tak blizcy.

W tym względzie mam pewne doświadczenie; to do niczego dobrego nie doprowadzi.

Jednakże umiarkowane, chociażby nawet swobodnie wypowiedziane zdanie żadnego obywatela obrazić nie może.

STOCKMANN

(ściskając mu rękę).

Nie mogę wypowiedzieć, kochany panie Thomsen, jak jestem szczęśliwy, że się współobywatele około mnie skupiają...

Czy mógłbym panu służyć szklaneczką sherry?

THOMSEN.

Dziękuję bardzo.

Nie pijam wcale spirytualiów.

STOCKMANN.

To może szklanką piwa.

THOMSEN.

Dziękuję, dziękuję i za to, panie doktorze.

Tak rano niczego nie pijam...

Teraz śpieszę do miasta, ażeby się naradzić z częścią właścicieli domów i wpłynąć na ich zdanie.

STOCKMANN.

Wdzięczny panu jestem za tę gotowość, ale doprawdy nie chce mi się w głowie pomieścić, ażeby te wszystkie zabiegi były potrzebne.

Zdaje mi się, iż rzecz powinna pójść sama przez się.

THOMSEN

(z uśmiechem).

Panie doktorze, z powagami rzeczy nie idą tak łatwo.

HAUSTAD.

Jutro w "Pośle ludu" damy im trochę bodźca.

THOMSEN.

Tylko nie zbyt silnego!

Zważaj pan na moję rady, gdyż w szkole życia nabyłem trochę doświadczenia...

A teraz żegnam, panie doktorze.

W każdym wypadku małe mieszczaństwo stanie jak mur za panem.

Będziesz miał zwartą większość po swojej stronie.

STOCKMANN.

Jeszcze raz serdeczne dzięki, kochany panie Thomsen. (ściska go za rękę).

Do zobaczenia!

THOMSEN.

Do zobaczenia, panie doktorze. (żegna się i wychodzi przez przedpokój ze Stockmanem, który go odprowadza).

HAUSTAD

(skoro doktór powrócił).

No, cóż pan na to mówi, panie doktorze?

Czyż nie czas rzucić się na to ospalstwo, na to tchórzostwo?

STOCKMANN.

Mówisz pan o Thomsenie?

HAUSTAD.

Tak.

Jakkolwiek dzielny w niektórych razach, należy do ludzi, którzy tkwią w błocie, i tacy są w większości pomiędzy nami.

Skłaniają się oni na wszystkie strony, a z powodu różnych względów i namysłów nie są w stanie kroku naprzód postąpić.

STOCKMANN.

Jednakże zdaje mi się, że Thomsen jest prawym człowiekiem.

HAUSTAD.

Są rzeczy, które stawiam wyżej jeszcze: to stałość zdania i męską odwagę.

STOCKMANN.

Hm!...

Masz pan słuszność.

HAUSTAD.

Właśnie dlatego chcę pochwycić sposobność i starać się o zjednoczenie tych, co są najwięcej warci.

Trzeba raz wykorzenić to nabożeństwo do władzy, Niedarowaną pomyłkę przy robotach wodnych należy opodatkowanym współobywatelom wykazać w najjaskrawszem świetle.

STOCKMANN.

Dobrze.

Skoro pan sądzisz, że to będzie z ogólnym pożytkiem, nie mam nic przeciwko temu.

Jednakże naprzód muszę się z bratem rozmówić.

HAUSTAD.

W każdym razie przygotuję tymczasem artykuł do "Posła"; a jeśli burmistrz nie zgodzi się z panem?...

STOCKMANN.

Jak może pan coś podobnego przypuszczać!

HAUSTAD.

Przypuszczać bardzo mogę.

Więc wówczas?

STOCKMANN.

Wówczas przyrzekam panu. (szybko).

Wówczas wydrukujesz pan mój memoryał?

HAUSTAD.

Pozwoliłbyś pan?

STOCKMANN

(dając mu rękopis).

Masz pan; weź go na wszelki przypadek.

HAUSTAD.

Dziękuję, dziękuję i żegnam, panie doktorze.

STOCKMANN.

Do widzenia, kochany Haustadzie...

Obaczysz, rzecz pójdzie gładko, sama z siebie.

HAUSTAD.

Hm!

obaczymy (żegna się i wychodzi przez przedpokój).

STOCKMANN

(idzie ku drzwiom jadalnego pokoju i zagląda).

Joanno!

A!

przyszłaś już, Petro.

STOCKMANN, PETRA, potem JOANNA.

PETRA

(wchodząc).

Tak, ze szkoły.

JONANA

(wchodząc za nią).

Nie był tu dotąd?

STOCKMANN.

Jan?

Nie, ale już wszystko obgadałem z redaktorem.

Jest on zachwycony mojem odkryciem.

Widzisz, ma on jeszcze większą doniosłość, niż sądziłem z początku.

Dał mi swój dziennik do rozporządzenia, w razie, gdybym napotkał jakie trudności.

JOANNA.

Czy potrzebowałbyś tego?

STOCKMANN.

Wcale nie; ale zawsze to pochlebne, mieć po swojej stronie niepodległą, wolnomyślną prasę.

Wystaw sobie, że i przewodniczący stowarzyszenia właścicieli domów był u mnie.

JOANNA.

Czegóż on chciał?

STOCKMANN.

Ofiarował mi także swoje poparcie.

Wszyscy chcą mnie popierać, naturalnie, gdyby to było potrzebne.

Czy wiesz, Joanno, co ja mam za sobą?

JOANNA.

Co ty masz za sobą?

Nie wiem.

Więc cóż takiego?

STOCKMANN.

Zwartą większość.

JOANNA.

Tak?

A czy to co dobrego, Ottonie?

STOCKMANN.

O, niewiuności!

Naturalnie, (zadowolony, zaciera ręce, przechadzając się tu i tam).

Jakże miło tak iść ręka w rękę ze współobywatelami, po bratersku.

JOANNA.

I zdziałać, ojcze, tyle dobrych i pożytecznych rzeczy.

STOCKMANN.

A jeszcze dla swego rodzinnego miasta.

JOANNA.

Ktoś dzwoni.

STOCKMANN.

To on! (stukanie).

Proszę.

CIŻ i BURMISTRZ.

BURMISTRZ

(z przedpokoju).

Dzień dobry!

STOCKMANN.

Jak się masz, Janie?

JOANNA.

Dzień dobry, szwagrze.

Jak się masz?

BURMISTRZ.

Dziękuję.

Tak sobie, (do doktora).

Wczoraj wieczór, już po biurowych godzinach, odebrałem od ciebie memoryał względem sprowadzanej wody do zakładu kąpielowego.

STOCKMANN.

I przeczytałeś go?

BURMISTRZ.

Przeczytałem.

STOCKMANN.

I cóż na to mówisz?

BURMISTRZ

(oglądając się).

Hm!

JOANNA.

Pójdźmy, Petro. (wychodzą na lewo).

STOCKMANN, BURMISTRZ.

BURMISTRZ

(po krótkim milczeniu).

Czyż potrzeba było robić te wszystkie dochodzenia po za memi plecami?

STOCKMANN

Dopóki nie miałem zupełnej pewności, musiałem...

BURMISTRZ

Więc sądzisz, że ją masz teraz?

STOCKMANN

O tem musiałem się dostatecznie przekonać.

BURMISTRZ

Czy masz zamiar te wszystkie dokumenta przedstawić zarządowi kąpielowemu?

STOCKMANN.

Ma się rozumieć.

Trzeba przecież coś w tych rzeczach przedsięwziąć.

A w takim razie...

BURMISTRZ

Według zwyczaju, używasz bardzo silnych argumentów w twoim memoryale.

Twierdzisz pomiędzy innemi, że zatruwamy naszych kąpielowych gości.

STOCKMANN

A czy masz na to, Janie, łagodniejsze wyrażenie?

Pomyśl tylko.

Woda zarówno do użytku wewnętrznego, jak zewnętrznego, jest zatruta.

I takiej dostarczamy biednym chorym, którzy nam się oddają w dobrej wierze i płacą dobre pieniądze, byle zdrowie odzyskać.

BURMISTRZ

W rezultacie dochodzisz do wniosku, że trzeba zbudować kanał, coby odprowadził cały ten brud z Mühlthalu.

Rury wodociągowe także muszą być przełożone.

STOCKMANN.

Czy znajdziesz jaką inną radę?

Ja jej nie widzę.

BURMISTRZ.

Dziś przed południem byłem u budowniczego i niby żartem zacząłem mówić o twoich zamiarach, jak o rzeczy, która może kiedyś byłaby urzeczywistnioną.

STOCKMANN.

Może kiedyś...

BURMISTRZ.

Uśmiechał się z mojej mniemanej niedorzeczności — naturalnie.

Czyś też kiedy pomyślał, ileby kosztowały zmiany, przez ciebie zamierzone?

Według otrzymanych przezemnie objaśnień, chodziłoby tu o krocie koron.

STOCKMANN.

Aż tyle?

BURMISTRZ.

Tak jest; a co najgorsze, roboty trwałyby co najmniej dwa lata.

STOCKMANN.

Dwa lata, mówisz!

Całe dwa lata!

BURMISTRZ.

Co najmniej.

Cóżby się przez ten czas stało z kąpielami?

Czy je zamknąć?

Nie mielibyśmy nic innego do zrobienia, bo gdyby się rozeszła pogłoska, że woda tutejsza jest szkodliwą, nie mielibyśmy zapewne ani jednego gościa.

STOCKMANN.

Ależ, Janie, tak jest rzeczywiście.

BURMISTRZ.

I to wszystko teraz, właśnie teraz, gdy zakład nabiera sławy.

W sąsiednich miastach można także zakładać dobre kąpiele morskie.

Domyślasz się, że użytoby wszelkich sposobów, ażeby tam skierować cały napływ gości.

Tak byłoby niewątpliwie.

My zaś musielibyśmy zamknąć kosztowny zakład, a ty byłbyś przyczyną ruiny twego rodzinnego miasta.

STOCKMANN

Ja!

przyczyną ruiny!

BURMISTRZ.

Jedynie z powodu kąpieli miasto nasze ma przyszłość przed sobą; wiesz o tem równie dobrze, jak i ja.

STOCKMANN.

Więc według ciebie cóż teraz począć?

BURMISTRZ.

Nie przekonał mnie wcale twój memoryał, ażeby z tą wodą było tak źle, jak sądzisz.

STOCKMANN.

Jest jeszcze gorzej.

W każdym razie w lecie, gdy nastaną upały, będzie gorzej.

BURMISTRZ.

Jak mówiłem, zdaje mi się, że przesadzasz bardzo.

Zdolny lekarz musi się przystosować do warunków, w jakich się znajduje, i uważać je za konieczne.

Umieć przeciwdziałać i zapobiegać szkodliwym wpływom, skoro się te w sposób wyraźny okażą.

STOCKMANN.

I dlatego?...

Cóż dalej?...

BURMISTRZ.

Zaprowadzone wodociągi są faktem spełnionym i naturalnie muszą być jako takie uważane.

Jednakże, prawdopodobnie, w czasie właściwym, zarząd weźmie pod uwagę niektóre ulepszenia, o ile na to pozwolą fundusze.

STOCKMANN.

Wyobrażasz sobie, że ja wezmę udział w podobnym podstępie?

BURMISTRZ.

Podstępie!...

STOCKMANN.

Tak jest: to byłby podstęp, oszustwo, kłamstwo, a nawet przestępstwo przeciw całemu społeczeństwu.

BURMISTRZ.

Jak to już zaznaczyłem, nie mogłem dojść do przekonania, by istniało tu rzeczywiste niebezpieczeństwo.

STOCKMANN.

To niepodobna!

Przedstawiłem stan rzeczy w sposób tak uderzający, tak prawdziwy, tak słuszny, sam to widzisz dobrze, Janie, tylko przyznać nie chcesz.

Tyś to zdecydował, gdzie ma stać zakład kąpielowy, jak mają być przeprowadzone rury, i dlatego-to nie chcesz uznać tej przeklętej pomyłki.

Ba!

Czy sądzisz, żem cię nie przejrzał?

BURMISTRZ.

A gdyby rzeczywiście tak było?

Gdybym się nawet upierał przy moich pomysłach, czynię to w interesie miasta.

Bez moralnej powagi niepodobna mi prowadzić interesów w sposób, jaki uważam za pożyteczny dla ogółu.

Dlatego — dla wielu innych przyczyn, zależy mi na tem, ażeby twój memoryał nie był przedstawiony zarządowi zakładu kąpielowego.

Dla dobra powszechnego musi ta rzecz pozostać między nami dwoma.

Później sam ją poruszę, tymczasem działajmy po cichu, jak można najlepiej, ale nic, nic zgoła z tych fatalnych okoliczności nie powinno wyjść na jaw.

STOCKMANN.

Ale tego już, kochany Janie, ukryć niepodobna.

BURMISTRZ.

To być musi i pozostanie ukryte.

STOCKMANN.

Mówię ci, że to niepodobna; już zbyt wielu ludzi wie o tem.

BURMISTRZ.

Wiedzą już o tem obcy?

Któż to?

Przecież nie ci panowie z "Posła"?

STOCKMANN.

I ci także.

Swobodna, wolnomyślna prasa postara się o to, byście swój obowiązek spełnili.

BURMISTRZ

(po krótkiem milczeniu).

Jesteś w najwyższym stopniu nierozważny, Ottonie.

Nie pomyślałeś, jakie to wszystko może mieć skutki dla ciebie samego.

STOCKMANN.

Skutki dla mnie?

BURMISTRZ.

Dla ciebie i twoich.

Tak jest.

STOCKMANN.

Co chcesz powiedzieć?

BURMISTRZ.

Sądzę, iż zawsze postępowałem z tobą jak dobry brat, pomagałem ci we wszystkiem.

STOCKMANN.

Niezawodnie i jestem ci też wdzięczny z całego serca.

BURMISTRZ.

Tego nie żądam; po części czyniłem to także dla samego siebie.

Miałem zawsze nadzieję, że potrafisz zapanować nad sobą, skoro byłem ci pomocnym i wpłynąłem na poprawę materyalnych warunków twego losu.

STOCKMANN.

Jakto?

Więc tylko przez wzgląd na samego siebie?...

BURMISTRZ.

Mówiłem: po części.

Przykro jest urzędnikowi, gdy jego najbliżsi kompromitują się ciągle.

STOCKMANN.

I uważasz, że ja się kompromituję?

BURMISTRZ.

Tak, niestety... sam nie wiedząc o tem.

Masz usposobienie niespokojne, skłonne do walki.

A przytem nieszczęśliwy zwyczaj jawnego pisania o wszystkich możliwych i niemożliwych rzeczach.

Zaledwie zdarzy się gdzie jaki wypadek — musisz zaraz z tego zrobić artykuł do dziennika, albo też nawet całą broszurę.

STOCKMANN.

Bo jest obowiązkiem obywatelskim, mając nowy pomysł, podzielić się nim z publicznością.

burmistrz.

A cóż publiczności po nowych pomysłach?

Starczą, jej doskonale te dobre i stare, do których przywykła.

STOCKMANN.

I wyznajesz to — tak otwarcie?

BURMISTRZ.

Tak, bo raz otwarcie muszę z tobą mówić.

Unikałem tego dotąd, gdyż znam twoję gwałtowność; ale teraz, Ottonie, muszę ci prawdę powiedzieć.

Nie masz wyobrażenia, jak sobie sam szkodzisz swoją szaloną nieoględnością.

Stajesz naprzeciw zwierzchnikom, nawet przeciw zarządowi — oskarżasz ich w oczy — i zdaje ci się, że jesteś pomijany, prześladowany.

Ale czy znasz nieznośnego współobywatela, któryby się mógł czego innego spodziewać?

STOCKMANN.

Co?

ja mam być nieznośnym?

BURMISTRZ.

Tak jest, Ottonie, jesteś nieznośnym współpracownikiem.

Odczułem to dobrze: nie masz względu na nic.

Zapominasz

zupełnie, że mnie tylko zawdzięczasz swoje stanowisko lekarza kąpielowego.

STOCKMANN.

Nie, ono się z prawa należało mnie, a nie koniu innemu.

Ja pierwszy przyszedłem do przekonania, że miasto może stać się wybornem miejscem kąpielowem.

A wówczas, utrzymywałem to, ja jeden.

Przez całe lata sam byłem tego zdania i walczyć musiałem za tym pomysłem, pisałem a pisałem...

BURMISTRZ.

Temu nie przeczę.

Wtedy jednak nie był jeszcze czas właściwy, tam, w twoim zapadłym kącie sądzić o tem nie byłeś w stanie.

Ale gdy tylko nadeszła stosowna chwila, wziąłem wespół z innemi całą rzecz w ręce.

STOCKMANN.

Tak, ażeby mój cały wspaniały plan zepsuć.

Pokazuje się teraz cała wasza mądrość.

BURMISTRZ.

Według mego zdania, pokazuje się tylko teraz, żeś sobie wynalazł nowy cel walki.

Rzucasz się na twoich zwierzchników, według swego dawnego zwyczaju.

Nie możesz nad sobą znieść żadnej władzy, widzisz każde złe w tych, co zajmują wyższy urząd, uważasz ich za osobistych nieprzyjaciół i przeciwko nim gotów jesteś zawsze używać każdej broni.

Ale teraz przedstawiłem ci, jak ważne interesa miasta i twoje własne w grę wchodzą i mówię ci to, Ottonie, że będę nieubłaganie obstawał przy mojem żądaniu.

STOCKMANN.

A to żądanie...

BURMISTRZ.

Skoro tak otwarcie mówiłeś z niepowołanemi o tych smutnych okolicznościach — które powinny być uważane, jako tajemnica zarządu — naturalnie ukryć ich niepodobna.

Pogłoski rozejdą się, to rzecz pewna, a nieprzychylni będą je rozpowszechniali za pomocą różnych dodatków i przeobrażeń.

Potrzeba więc, ażebyś ty wystąpił jawnie przeciw tym pogłoskom.

STOCKMANN.

Ja!

W jaki sposób?

nie rozumiem cię?

BURMISTRZ.

Oczekiwanem jest od ciebie ogłoszenie, iż przy powtórnych poszukiwaniach przekonałeś się, jako rzeczy wcale tak źle nie stoją, jak z początku.

STOCKMANN.

Aha!

oczekujesz tego?

BURMISTRZ.

Następnie, oczekiwanem jest jawne wypowiedzenie z twojej strony, zupełnego zaufania do zarządu, oraz wyrażenie przekonania, że potrzebne środki ku usunięciu jakichkolwiek braków, przedsięwzięte będą.

STOCKMANN.

Ale wy tego wykonać nie możecie, dopóki trzymacie się tej fuszerki.

Takie jest moje zdanie, Janie.

BURMISTRZ.

Jako urzędnik, nie masz prawa mieć własnego zdania.

STOCKMANN

(zdumiony).

Ja!

nie mam?

BURMISTRZ.

Jako urzędnik, powiadam.

Jako człowiek prywatny — Mój Boże, to zupełnie co innego.

Ale jako podwładny, nie masz prawa wypowiadać zdania, będącego w sprzeczności ze zdaniem zwierzchników.

STOCKMANN.

Idziesz za daleko!

Jakto, jako doktór, jako człowiek nauki, ja, nie miałbym prawa?!...

BURMISTRZ.

Rzecz, o którą tu idzie, nie jest rzeczą czystej nauki, jest to raczej rzecz natury złożonej, techniczno ekonomicznej...

STOCKMANN.

Do dyabła, to mi wszysto jedno, wymawiam sobie prawo swobodnego wypowiadania się we wszystkich okolicznościach na świecie.

BURMISTRZ.

Tylko nie o kąpielach, tego ci zabraniam.

STOCKMANN

(prawie z krzykiem).

Wy mi zabraniacie, wy!... co...

BURMISTRZ.

Ja ci zabraniam, ja, twój najwyższy zwierzchnik.

A kiedy ci czego zabraniam, słuchać mnie musisz.

STOCKMANN

(miarkując się).

Janie, doprawdy, gdybyś nie był moim bratem...

STOCKMANN, BURMISTRZ, PETRA, JOANNA.

PETRA

(otwierając drzwi).

Ojcze, nie powinieneś pozwalać, aby ci takie rzeczy mówiono.

JOANNA

(śpiesząc za nią).

Petra!

Petra!

BURMISTRZ.

Aha!

podsłuchiwano.

JOANNA.

To było niepotrzebne, mówiliście tak głośno, że...

PETRA.

Ja słuchałam.

BURMISTRZ.

W gruncie rzeczy wolę, że tak jest.

STOCKMANN

(zbliżając się do niego).

Mówiłeś o zakazach i posłuszeństwie.

BURMISTRZ.

Zmusiłeś mnie do przemawiania w ten sposób.

STOCKMANN.

Więc ja mam w jawnem ogłoszeniu własnym słowom zaprzeczyć?

BURMISTRZ.

Uważamy za rzecz niezbicie potrzebną, ażebyś ogłosił objaśnienie w tym sensie.

STOCKMANN.

A gdybym nie usłuchał?...

BURMISTRZ.

Wtedy, ażeby uspokoić publiczność, sami damy to objaśnienie.

STOCKMANN.

Dobrze, ale wówczas wystąpię przeciwko wam.

Obstaję przy mojem przekonaniu i będę dowodził, że słuszność jest po mojej stronie.

A wówczas?

Cóż wówczas uczynicie?

BURMISTRZ.

Nie taję przed tobą, że wówczas dostałbyś dymisyę.

STOCKMANN.

Co?

PETRA.

Ojciec dostałby dymisyę!

JOANNA.

Dymisyę!

BURMISTRZ.

Tak, dymisyę, jako lekarz kąpielowy.

Widziałbym się zmuszony sam wnieść żądanie twego uwolnienia.

STOCKMANN.

Śmielibyście to uczynić.

BURMISTRZ.

Zmusiłbyś nas sam do tego.

PETRA.

Stryju, podobne postępowanie wobec takiego człowieka jak mój ojciec, jest oburzające.

JOANNA.

Petro!

BURMISTRZ

(patrząc na Petrę).

A!

już sobie tutaj pozwalają wypowiadać o mnie sądy.

Tak, naturalnie (do Joanny).

Pani bratowo, ty jesteś najrozsądniejszą w tym domu, staraj-że się użyć całego wpływu na męża, ażeby mu przedstawić, jakie skutki oporność miałaby tak dla jego rodziny...

STOCKMANN.

O moję rodzinę nikt prócz mnie, troszczyć się nie ma prawa.

BURMISTRZ

....

Tak dla jego rodziny, mówiłem, jak dla jego rodzinnego miasta.

STOCKMANN.

Ja tylko, ja jeden pragnę, prawdziwego dobra miasta.

Chcę odkryć braki, które prędzej czy później, na jaw wyjść muszą.

Pokaże się wkrótce, kto z nas dwóch więcej je kocha.

BURMISTRZ.

Ty, co w twem zaślepieniu chcesz pozbawić miasto najważniejszego źródła dochodu...

STOCKMANN.

Ależ człowieku!

to źródło jest zatrute.

Czyś zmysły postradał!

Z brudu czerpiemy zarobek, a nasze całe kwitnące społeczeństwo żyje kłamstwem jedynie.

BURMISTRZ.

Czcze wyobrażenia — jeżeli nie coś gorszego.

Kto może miotać tak nikczemnie oszczerstwa na swoję rodzinne miasto, jest wrogiem społeczeństwa.

STOCKMANN

(przyskakując do niego).

I ty śmiesz!

JOANNA

(rzucając się pomiędzy nich), Ottonie!

PETRA

(rzucając się ojcu na szyję).

Uspokój się, ojcze!

BURMISTRZ.

Nie mam tu więcej nic do czynienia.

Jesteś ostrzeżony.

Zastanów się nad tem, coś winien sobie i swoim, Żegnam (wychodzi).

STOCKMANN, JOANNA, PETRA, później FRYDERYK I WALTER.

STOCKMANN

(chodząc po pokoju).

Znosić takie rzeczy!

I to jeszcze we własnym domu!

JOANNA.

To rzecz niegodna...

PETRA.

Och!

z tym stryjem...

STOCKMANN.

To moja własna wina, trzeba mu było dawno zęby pokazać.

JOANNA.

Ależ, Ottonie, twój brat ma siłę.

STOCKMANN.

A ja mam prawo.

JOANNA.

Tak, prawo, prawo.

Co znaczy prawo wobec siły?

PETRA.

Matko...

STOCKMANN.

Jakto, w swobodnem społeczeństwie?

Prawo musiałoby ustąpić sile?

JOANNA.

Zastanów się, Ottonie, gdybyś dostał dymisyę...

Twoja rodzina, twoje dzieci...

PETRA.

Matko, nie myśl jedynie o nas.

STOCKMANN.

Więc mam z nikczenmem tchórzostwem poddać się bratu, jego przeklętym żądaniom i prawdzie zaprzeczyć!...

Nie miałbym odtąd w życia jednej szczęśliwej chwili.

JOANNA.

Niech nas Bóg strzeże od szczęścia, jakie byłoby naszym udziałem, jeśli zostaniesz przy twojem postanowieniu.

Nie miałbyś znowu żadnego stałego dochodu, ani środków utrzymania.

Sądziłam, żeśmy dostatecznie tego losu doświadczyli.

Nie zapominaj o tem, Ottonie, i pomyśl, o co tu idzie.

STOCKMANN

(zaciska pięści, walcząc z sobą).

I takiemi to sposobami śmie ten biurokrata uciskać uczciwego człowieka!

To ohydne, Joanno.

JOANNA.

Tak, to prawdziwa hańba, tak z tobą postępować, ale na świecie trzeba znieść niejedne niesprawiedliwość...

Spójrz na chłopców, Ottonie, patrz na nich.

Co się z niemi stanie!

Nie, ty tego nie uczynisz.

WALTER I FRYDERYK

(weszli właśnie do pokoju niosąc szkolne książki).

STOCKMANN.

Moje dzieci.

(Stoi przez chwilę, potem z silnem postanowieniem).

Nie, nie, choćby świat cały miał się zapaść, nigdy nie ugnę karku pod tak haniebne jarzmo (idzie do swego pokoju).

JOANNA

(idąc za nim) Ottonie!

co ty zamyślasz?

STOCKMANN

(we drzwiach).

Chcę mieć prawo śmiało spojrzeć w oczy moim dzieciom (wchodzi do siebie).

JOANNA

(wybuchając łzami).

Niech się teraz Bóg nad nami zmiłuje!

PETRA.

Nie płacz, matko, ojciec postępuje tak, jak postępować musi.

(Chłopcy zdziwieni pytają, co się tu dzieje, Petra daje im znak, ażeby milczeli),

Wróg ludu

Akt III

Henryk Ibsen

Redakcya Posła ludu.

W głębi drzwi wchodowe, na prawo w tejże ścianie drugie drzwi szklane, przez które widać drukarnię.

W prawej ścianie trzecie drzwi: Na środku pokoju duży stół, przykryty papierami, dziennikami, książkami.

Na lewo blizko sceny okno, a przy niem biurko, z wysokiem krzesłem.

Przy stole kilka foteli, około ścian, gdzieniegdzie krzesła.

Cały pokój ciemny i niemiły.

Meble stare, krzesła mają pokrycie brudne i podarte.

W drukarni widać kilku pracujących zecerów, dalej ręczną prasę w ruchu.

(Haustad siedzi przy stole i pisze.

Niedługo wchodzi Billing z rękopismem doktora w ręku, drzwiami z prawej strony).

BILLING.

No, powiedzieć muszę...

HAUSTAD

(pisząc).

Czyś go pan przeczytał?

BILLING

(kładąc rękopism na biurku).

Czytałem.

HAUSTAD.

Nieprawdaż, że doktór trochę ostro występuje.

BILLING.

Każde słowo trafia, jak uderzenie młota, z druzgoczącą siłą.

HAUSTAD.

Bo też tacy panowie nie upadają od pierwszego razu.

BILLING.

Z pewnością nie, ale my uderzać będziemy, dopóki nie upadną.

Kiedym ten rękopism czytał, zdawało mi się, że słyszę w oddali wrzącą rewolucyę.

HAUSTAD

(odwracając się).

Pst!

Byle tylko Thomsen coś podobnego nie usłyszał.

BILLING

(ciszej).

Thomsen to tchórz, ma zajęcze serce, nie posiada ani iskry męskiej odwagi.

Tym razem jednak, pan swoję rzecz przeprowadzi?

Wydrukujesz pan rozprawę doktora?

HAUSTAD.

Jeżeli tylko burmistrz nie ustąpi.

BILLING.

To byłoby bardzo przykre.

HAUSTAD.

Na szczęście, jakikolwiek obrót rzeczy wezmą, możemy z tego skorzystać.

Jeżeli burmistrz nie skłoni się do zamiarów doktora, będzie miał na karku całe małe mieszczaństwo, ze stowarzyszenia właścicieli domów; a jeśli go posłucha, to poróżni się z bogatemi akcyonaryuszami, którzy dotąd popierali go najsilniej.

BILLING.

Tak, tak, bo ci z pewnością będą musieli wyłożyć poważną sumę.

HAUSTAD.

Możemy być o tem przekonani, a wówczas zrobi się wyłom w tym zaklętem kole i będziemy mogli dzień po dniu ostrzegać publiczność, że burmistrz pod żadnym względem nie odpowiada swoim obowiązkom i wszystkie urzędy miejskie, wymagające zaufania ogólnego, będą musiały przejść w ręce wolnomyślnych.

BILLING.

Rzeczywiście, sprawy korzystniej dla nas obrócić się nie mogły.

Widzę to, widzę dobrze, iż jesteśmy w przededniu miejscowej rewolucyi (ktoś stuka).

HAUSTAD.

Pst! (głośno) Proszę.

CIŻ I STOCKMANN (wchodzi przez drzwi na lewo w głębi).

HAUSTAD

(idąc naprzeciw niemu).

Ach!

pan doktór.

I cóż?

STOCKMANN.

Drukuj, panie redaktorze, drukuj.

BILLING.

Wiwat!

STOCKMANN.

Drukuj pan, mówię.

Wojna w mieście, panie Billing.

BILLING.

Wojna?

Spodziewam się, że pójdzie na noże — na śmierć i życie.

STOCKMANN.

Ten memoryał będzie forpocztą, matu już w głowie materyał na cztery lub pięć innych.

Gdzież Thomsen?

BILLING

(woła we drzwiach drukarni).

Thomsen, prosimy na chwilkę.

HAUSTAD.

Cztery lub pięć artykułów, o tej samej materyi?

STOCKMANN.

Broń Boże!

O zupełnie innych rzeczach, ale to wszystko poczyna się od tych robót wodnych i jedno drugie wywołuje.

To tak, jak kiedy kto poruszy stary budynek.

BILLING.

Tak, okazuje się konieczność, zburzenia go całego.

CIŻ I THOMSEN.

THOMSEN

(wchodząc z drukarni).

Zburzenia całego!

Pan doktór nie chce przecież burzyć budynku kąpielowego?

HAUSTAD.

Broń Boże!

Tego się pan nie bój.

STOCKMANN.

Nie, chodzi nam zupełnie o co innego.

Co pan mówi, redaktorze, o mojej rozprawie?

HAUSTAD.

Prawdziwe arcydzieło.

STOCKMANN.

Nieprawdaż?

No, to mnie cieszy.

HAUSTAD.

Rzecz przedstawiona jest tak jasno, tak przekonywająco, iż bez fachowego wykształcenia, można ją doskonale zrozumieć.

Kto tylko zdolny jest myśleć, niezawodnie podzieli pańskie zdanie.

THOMSEN.

Tak uczynią wszyscy rozsądni ludzie.

BILLING.

Rozsądni czy nierozsądni.

Jednem słowem całe miasto.

THOMSEN.

W takim razie, możebyśmy się odważyli na odbitkę.

HAUSTAD.

Artykuł ukaże się jutro.

STOCKMANN.

Nie zwlekaj pan ani jednego dnia...

Panie Thomsen, uważaj, ażeby nie było błędów w korekcie.

Każde słowo ma swoje znaczenie.

Jeszcze o tem pomówię, gdy tu zajrzę, ażeby ją sam przejrzeć...

Nie mogę wypowiedzieć, jak pragnę widzieć mój artykuł w druku, jak pragnę go rozpowszechnić.

BILLING.

Rozpowszechnić... tak... lotem błyskawicy.

STOCKMANN.

Po całym świecie, ażeby pojęcia wszystkich nieświadomych rozszerzyć, Trudno sobie wyobrazić, co mnie dzisiaj spotkało, chciano mi odebrać najświętsze ludzkie prawa.

BILLING.

Jakto?

ludzkie prawa?

STOCKMANN.

Chciano mnie upokorzyć, poniżyć do rzędu marnych tchórzów; żądano, ażebym własny zysk przeniósł nad najświętsze przekonanie.

BILLING.

Boże odpuść, to za wiele.

HAUSTAD.

Ach!

tak, można się zawsze podobnych rzeczy spodziewać.

STOCKMANN.

Ale ze mną, to się nie uda, pokażę im to czarno na białem.

Teraz jednoczę się z "Posłem" i dzień po dniu będę ich prażyć, tak gwałtownemi artykułami...

THOMSEN.

Tak, ale... to przecież...

BILLING.

Wiwat!

Będzie wojna!

będzie wojna!

STOCKMANN.

Ja ich zmiażdżę, zniszczę i wszystkie ich twierdze zburzę, w oczach myślącej publiczności.

THOMSEN.

Tylko proszę, z umiarkowaniem, panie doktorze.

BILLING.

Cóż znowu z umiarkowaniem?...

Nie szczędzić dynamitu.

STOCKMANN

(nie zważając, mówi dalej).

Bo teraz widzicie, nie idzie już tylko o roboty wodne i kanał.

Cale społeczeństwo musi być oczyszczone i zdezinfekowane.

BILLING.

Zdezinfekowane.

Otóż to słowo właściwe.

STOCKMANN.

Precz z całą lataniną, precz z fuszerką, i to na wszystkich polach.

Dziś otworzyły się przedemną nieskończone horyzonty.

Potrzeba nam młodszych, świeższych chorążych, nowych dowódców na wszystkich forpocztach.

BILLING.

Słuchajcie, słuchajcie!

STOCKAMNN.

A jeśli tylko wszyscy podamy sobie ręce, rzeczy pójdą tak gładko, jak okręt spuszczony z warsztatu.

Czy nie tak?

HAUSTAD.

Co do mnie, sądzę, iż teraz wszystkie urzędy miejskie powinny przejść w ręce tych, którym się z prawa należą.

THOMSEN.

A jeśli tylko działać będziemy z umiarkowaniem, zdaje mi się, że nie będzie żadnego niebezpieczeństwa.

STOCKMANN.

Któż u dyabła troska się o niebezpieczeństwo!

To, co czynię, czynię w imię prawdy i sumienia.

HAUSTAD.

Jesteś pan człowiekiem, zasługującym na wszelkie poparcie.

THOMSEN.

Ma się rozumieć, doktór jest prawdziwym przyjacielem miasta.

BILLING.

Doktór Stockmann jest szczerym przyjacielem ludu.

THOMSEN.

Sądzę, iż stowarzyszenie właścicieli domów przyswoi sobie te słowa.

STOCKMANN

(wzruszony ściska ich za ręce).

Dziękuję, dziękuję, kochani wierni przyjaciele...

Jakąż radością są dla mnie takie słowa...

Mój pan brat dał mi zupełnie inną nazwę.

Oddam mu ja to z procentem...

Teraz jednak muszę iść, mam zajrzeć do jednego biedaka...

Jak mówiłem, przyjdę znowu z powodu rękopismu, proszę mi nie wykreślić żadnego wykrzyknika, a nawet dodajcie ich z pół tuzina.

Dobrze, dobrze, żegnam, żegnam (obustronne pożegnania, panowie odprowadzają doktora do drzwi).

HAUSTAD.

Może to być dla nas nieopłacony współpracownik.

THOMSEN.

Tak, dopóki będzie się trzymał spraw kąpielowych.

Gdyby jednak posunął się dalej, nie byłoby rzeczą rozsądną iść za nim.

HAUSTAD.

Hm!

Jednakże to samo z siebie przyjdzie.

BILLING.

Bo też jesteś pan tak strasznie ostrożny.

THOMSEN.

Strasznie ostrożny!

tak, kiedy idzie o tutejszych potentatów, jestem rzeczywiście strasznie ostrożny.

W tych rzeczach nauczyłem się wiele w szkole doświadczenia.

Ale gdy idzie o wyższą politykę, gdy chcesz pan stawać w opozycyi z rządem, obaczysz, czy ja się boję.

BILLING.

Uchowaj Boże, tego się pan nie boi.

Z tem wszystkiem jest w pana charakterze pewna dwoistość natury.

THOMSEN.

To rzecz łatwa do zrozumienia.

Jestem sumiennym człowiekiem!

Gdy kto tutaj napada na rząd, nie ponosi stąd żadnej szkody, bo ludzie biorący w nim udział, wcale się nie troszczą o to, co piszą w gazetach, mimo to, pozostają na swych stanowiskach.

Ale powagi lokalne — te mogą utracić posady, a ich miejsce mogą zająć ludzie niezdolni, którzyby rządzili ze szkodą właścicieli domów i innych.

Dlatego to w małej polityce, dobrze trzymać się tego, co jest.

HAUSTAD.

A cóż pan myśli o politycznem kształceniu ogółu, za pomocą samorządu?

THOMSEN.

Kiedy kto ma jaki interes i chce go dobrze prowadzić, nie ma czasu o czem innem myśleć.

HAUSTAD.

No, to nie chciałbym nigdy mieć żadnego interesu.

BILLING.

Słuchajcie, słuchajcie!

THOMSEN.

Hm! (pokazując na biurko).

Tam, na redakcyjnym miejscu, zasiadał przed panem naczelnik fundacyi Steinhoff.

BILLING

(spluwając).

Fi!

taki odstępca.

HAUSTAD.

Nie jestem chorągiewką na dachu — i nie będę nią nigdy.

THOMSEN.

Polityk nie powinien się niczego zarzekać, panie Haustad.

A pan, panie Billing, słyszałem, że dopiero w ostatnich czasach zmieniłeś zdanie, bo starałeś się o miejsce sekretarza magistratu.

BILLING.

Ja?

HAUSTAD.

Czy to prawda?

BILLING.

No tak; ale pan rozumiesz przecież, iż czyniłem to tylko na złość tym panom.

THOMSEN.

Mnie się to nie zdaje, ale gdy mi kto zarzuca tchórzostwo i niestateczność, mogę mu odpowiedzieć: Polityczna przeszłość drukarza Thomsena jest wszystkim wiadomą.

Nie dopuściłem się nigdy zmiany przekonań, stałem się tylko umiarkowanym.

Serce moje należy zawsze do ludu; nie przeczę jednak, że się trochę skłaniam ku ludziom, dzierżącym władzę - to jest władzę lokalną.

(Idzie do drukarni).

BILLING, HAUSTAD.

BILLING.

Wartoby go się pozbyć.

HAUSTAD.

Czy znasz kogo, coby nam forszusował papier i druk?

BILLING.

Przeklęta rzecz, brak potrzebnego kapitału.

HAUSTAD

(siadając przy biurku).

Ach!

gdybyśmy go mieli, to...

BILLING.

Gdyby się zwrócić do doktora Stockmanna!

HAUSTAD

(przerzucając papiery).

Poco?

on przecież sam nic nie ma.

BILLING.

Tak, ale za nim stoi teść, Niels Worse, stary "lis," jak on go nazywa.

HAUSTAD

(pisząc).

Czy wiesz pan na pewno, że on co ma?

BILLING.

Wiem na pewno, a część jego pieniędzy musi koniecznie spaść na rodzinę przybranej córki.

Doktór Stockmann musi przecież myśleć o przyszłości swoich dzieci.

HAUSTAD

(obracając się nawpół).

Rachuj pan na to.

BILLING.

Rachować?

Ja naturalnie na nic nie rachuję.

HANSTAD.

Bo też nie życzyłbym panu tak czynić.

A na ten urząd sekretarza magistratu możesz pan także nie rachować, bo zaręczam, że go nie dostaniesz.

BILLING.

Czy sądzisz pan, żem o tem nie wiedział?

Owszem wolę nawet, żem go nie otrzymał.

Takie odrzucenie dodaje ochoty do walki — żółć się burzy; a to się przyda w takim zapadłym kącie, jak nasz, gdzie tak rzadko zdarza się jaka podnieta.

HAUSTAD

(pisząc).

Ach!

tak, tak.

BILLING.

No...

Nie długo pan o mnie usłyszy...

Tylko teraz muszę zredagować zaproszenia na zebranie stowarzyszenia właścicieli domów (wychodzi na prawo).

HAUSTAD, potem PETRA.

HAUSTAD

(przy biurku trzymając pióro, mówi powoli).

Hm!

tak... tak idą rzeczy (ktoś stuka).

Proszę!

PETRA

(wchodzi drzwiami na lewo w głębi).

HAUSTAD

(powstając).

Ach!

to pani!

PETRA.

Przepraszani najmocniej.

HAUSTAD

(przysuwa jej fotel).

Racz pani usiąść.

PETRA.

Dziękuję, zaraz odchodzę.

HAUSTAD.

Pani zapewne w interesie ojca?

PETRA.

W moim własnym (wyjmuje książkę z kieszeni płaszcza).

Oto angielska powieść.

HAUSTAD.

Jakto?

Oddajesz mi ją pani?

PETRA.

Bo nie mogę jej przetłómaczyć.

HAUSTAD.

Przecież obiecałaś mi to pani wyraźnie.

PETRA.

Bom jej jeszcze nie czytała i prawdopodobnie pan nie czytał jej także?

HAUSTAD.

Nie, pani wić, że po angielsku nie umiem.

PETRA.

Otóż dlatego, chciałam panu powiedzieć, że trzeba szukać czego innego (Madzie książkę na stole).

Ta powieść nie jest wcale stosowna dla "Posła ludu".

HAUSTAD.

Dlaczego?

PETRA.

Bo jest w zupełnej sprzeczności z poglądami pańskiemi.

HAUSTAD.

O!

co do tego...

PETRA.

Nie rozumiesz mnie pan.

Opiera się ona na tem, że nadprzyrodzona siła opiekuje się na ziemi tak zwanemi dobremi ludźmi, i wszystko dla nich na lepsze układa — wszyscy zaś tak zwani źli, są ukarani.

HAUSTAD.

Ależ to bardzo ładnie.

Właśnie publiczności podobają się takie rzeczy.

PETRA.

I pan chcesz ją takiemi raczyć?

Sam przecież ni wierzysz w to ani trochę i wiesz dobrze, iż w rzeczywistości dzieje się inaczej.

HAUSTAD.

W tem pani ma słuszność, jednak redaktor nie może zawsze postępować, jakby pragnął.

W mniej ważnych rzeczach, trzeba się stosować do pogląda czytelników.

Głównem zadaniem jest polityka, przynajmniej w dziennikarstwie, a byle czytelnicy pozostali mi wierni, w kwestyi postępu i swobody nie dbam o resztę.

Kiedy zaś w odcinku znajduje się powieść moralna, chętniej wierzą temu, co zawiera sam tekst, jest to dla nich pewnem ubezpieczeniem.

PETRA.

Fi!

Jak można zastawiać takie sidła na czytelników!

Nie możesz pan być tak podstępnym.

Przecież nie jesteś pająkiem.

HAUSTAD

(uśmiechając się).

Dziękuję pani za dobre o mnie wyobrażenie.

W rzeczywistości są to poglądy Billinga, nie moje.

PETRA.

Billinga?

HAUSTAD.

W każdym razie w tych dniach wypowiadał podobne zdania.

Jemu właśnie szło o to, ażeby ta powieść była drukowaną w odcinku "Posła".

Ja nie znam jej wcale.

PETRA.

Jakżeż może pan Billing ze swemi wolnomyślnemi poglądami?..

HAUSTAD.

O, Billing jest wielostronny.

Jak słyszałem, stara się o miejsce sekretarza w magistracie.

PETRA.

Nie wierzę temu, panie redaktorze, jakżeżby on mógł coś podobnego zrobić?

HAUSTAD.

Niech go pani sama o to zapyta.

PETRA.

Nigdy bym nie przypuściła czegoś podobnego o panu Billingu.

HAUSTAD

(patrząc na nią badawczo).

Nigdy!

Więc to dla pani jest niespodzianką?

PETRA.

Tak.

A może też... i nie.

Ach!

doprawdy, sama tego nie wiem.

HAUSTAD

(uśmiechając się).

Droga pani, my dziennikarze nie wiele jesteśmy warci.

PETRA.

Pan rzeczywiście tak sądzi?

HAUSTAD.

A przynajmniej w wielu razach.

PETRA.

Tak, w zwyczajnych okolicznościach, ale teraz, kiedy bronicie wielkiej sprawy.

HAUSTAD.

Pani mówi o sprawie ojca?

PETRA.

Tak jest, sądzę, że dzisiaj musisz się pan czuć człowiekiem ważnym, człowiekiem mającym znaczenie.

HAUSTAD.

Ja też to czuję.

PETKA.

Nieprawdaż?

Podjąłeś się wielkiego zadania, bronić prawd nieuznanych i śmiałych przekonań.

Już to samo, że pan stoisz nieustraszony na wydatnem stanowisku i dajesz glos człowiekowi zelżonemu...

HAUSTAD.

Szczególniej gdy tym człowiekiem zelżonym... hm... nie wiem dobrze, jak go mam nazwać.

PETRA.

Kiedy jest człowiekiem tak szlachetnym, chcesz pan powiedzieć.

HAUSTAD

(ciszej).

Szczególniej, kiedy jest on ojcem pani.

PETRA

(z nagłem zdziwieniem).

A więc dlatego?

HAUSTAD.

Tak, Petro — panno Petro.

PETRA.

Więc taki jest główny powód pańskiego działania?

Nie idzie panu o rzecz sarnę?

Nie o prawdę?

Nie o gorące, wielkie przekonania mego ojca?

HAUSTAD.

Naturalnie, rozumie się samo przez się, że o to także.

PETRA.

Nie, wygadałeś się, panie redaktorze, i teraz ci już nie wierzę.

HAUSTAD.

Nie możesz mi pani brać za złe, że przedewszystkiem idzie mi o miłość dla pani.

PETRA.

Mam panu za złe, że nie byłeś szczerym względem mego ojca.

Słysząc pana trzeba było wierzyć, że panu idzie nadewszystko o prawdę i dobro ogółu.

I ojciec i ja wierzyliśmy panu, a pan nie jesteś takim, jakim się być wydawałeś, i tego to nie przebaczę panu — nigdy.

HAUSTAD.

Nie powinnaś pani wypowiadać tego tak ostro, zwłaszcza też teraz.

PETRA.

Dlaczego?

HAUSTAD.

Bo ojciec pani nie może się obejść bez mego poparcia.

PETRA

(mierząc go wzrokiem).

Więc jesteś pan także i takim?

Fi!

HAUSTAD.

Nie, nie, nie, powiedziałem to tak, tylko w żalu.

Nie możesz przecież pomyśleć o mnie coś podobnego?

PETRA.

Już ja wiem, co mam, myśleć.

Żegnam pana.

THOMSEN

(wchodzi z drukarni szybko i tajemniczo).

Do dyabła, panie Haustad (spostrzega Petrę).

O, źle!

petra.

Zostawiam książkę, daj ją pan komu innemu do tłómaczenia (idzie ku wyjściu).

HAUSTAD

(idąc za nią).

Ależ pani.

PETRA.

Żegnam (wychodzi).

THOMSEN.

Panie Haustad (Haustad nie słyszy; głośniej).

Panie Haustand!

HAUSTAD.

Co takiego?

Ach!

to pan.

THOMSEN.

Burmistrz jest w drukarni.

HAUSTAD.

Burmistrz?

THOMSEN.

Tak, i chce z panem mówić.

Przyszedł tylnemi drzwiami — nie chciał, by go widziano.

HAUSTAD.

Czegoż on chce?...

Nie, czekaj pan, ja sam (idzie do drzwi od drukarni, otwiera je, wita się i prosi burmistrza, aby wszedł).

Bacz, panie Thomsen, ażeby nikt...

THOMSEN.

Rozumiem, rozumiem (wychodzi do drukarni).

HAUSTAD, BURMISTRZ, potem THOMSEN.

BURMISTRZ.

Nie spodziewałeś się pan mnie?

HAUSTAD.

Właściwie nie.

BURMISTRZ

(oglądając się).

Jesteście tu panowie dobrze urządzeni, bardzo wygodnie.

HAUSTAD.

O, co do tego...

Proszę... (odbiera kapelusz i laskę od burmistrza).

Niechże pan raczy usiąść.

BURMISTRZ

(siadając przy stole).

Dziękuję.

HAUSTAD

(siada takie przy stole).

BURMISTRZ.

Miałem dziś wielką — bardzo wielką nieprzyjemność, panie redaktorze.

HAUSTAD.

Tak?

No, przy tylu urzędowych obowiązkach...

BURMISTRZ.

Dzisiejsza nieprzyjemność pachodzi od lekarza kąpielowego.

HAUSTAD.

Ach!

tak, od doktora?

BURMISTRZ.

Napisał on o zarządzie kąpielowym rodzaj sprawozdania z powodu niektórych braków.

HAUSTAD.

Ta..

ak?...

BURMISTRZ.

Czy panu o tem nie mówił?

Zdaje mi się, że wspominał...

HAUSTAD.

Tak właśnie, powiedział słów parę, które...

THOMSEN

(z drukarni).

Gdzież się podział ten rękopism?

HAUSTAD

(gniewnie).

Hm!

tam leży na biurku.

THOMSEN

(znalazłszy go).

Dobrze.

BURMISTRZ.

Ależ, to właśnie jest.

THOMSEN.

Tak, to sprawozdanie doktora, panie burmistrzu.

HAUSTAD.

Więc to o tym pan mówił?

BURMISTRZ.

O tym samym.

Cóż pan o nim sądzi?

HAUSTAD.

Nie jestem fachowym... a przytem czytałem go pobieżnie.

BURMISTRZ.

A chcesz go pan drukować w swoim dzienniku?

HAUSTAD.

Nie odrzuca się artykułów tak znanego człowieka.

THOMSEN.

Ja się nie mieszam do redakcyi dziennika, panie burmistrzu.

BURMISTRZ.

Naturalnie.

TH0MSEN.

Muszę drukować wszystko, co mi w rękę dają.

BURMISTRZ.

Jest to w porządku rzeczy.

THOMSEN.

Więc muszę...

(Idzie do drukarni).

BURMISTRZ.

Nie, pozostań pan jeszcze chwilkę, panie Thomsen.

Wszak pan zezwala, panie redaktorze...

HAUSTAD.

Proszę, i owszem, panie burmistrzu.

BURMISTRZ.

Jesteś pan człowiekiem rozsądnym i trzeźwo patrzącym, panie Thomsen.

THOMSEN.

Takie słowa, wychodzące z takich ust, są dla mnie bardzo pochlebne.

BURMISTRZ.

Człowiekiem, wywierającym wpływ na szerokie koła.

THOMSEN.

Ale przeważnie, pomiędzy małoznaczącemi ludźmi.

BURMISTRZ.

Ludzie, płacący małe podatki, są u nas — jak i wszędzie — najliczniejsi.

THOMSEN.

To prawda, panie burmistrzu.

BURMISTRZ.

Nie wątpię, że pan znasz dobrze ducha panującego w tych kołach.

Nieprawdaż?

THOMSEN.

Mogę temu przyświadczyć, panie burmistrzu.

BURMISTRZ.

Skoro więc tak chwalebna ofiarność panuje pomiędzy średnio zamożnemi obywatelami naszego miasta, to...

THOMSEN.

Jakto?

HAUSTAD.

Ofiarność?

BURMISTRZ.

Jest to rzeczą piękną, dowodem prawdziwych obywatelskich poczuć.

Ja nie śmiałbym się tego spodziewać, jednak pan lepiej znasz nastrój miasta niż ja.

THOMSEN.

Ale, panie burmistrzu...

BURMISTRZ.

A ofiara, którą miasto będzie musiało ponieść, jest niemałą.

HAUSTAD.

Miasto?

THOMSEN.

Nie rozumiem.

Wszak chodzi tylko o kąpiele!

BURMISTRZ.

Według pobieżnego obrachowania, zmiany, których sobie życzy lekarz kąpielowy, kosztować będą krocie koron.

THOMSEN.

To bardzo wielka suma, jednakże —

BURMISTRZ.

Naturalnie będziemy zmuszeni zaciągnąć pożyczkę miejską.

HAUSTAD

(podnosząc się).

Jakto!

miasto miałoby...

THOMSEN.

Z kasy miejskiej miałoby to być opłacone?

Z kieszeni biednego, małego mieszczaństwa?

BURMISTRZ.

Ależ, szanowny panie Thomsen, skądże wziąć fundusze?

THOMSEN.

To rzecz akcyonaryuszów.

BURMISTRZ.

Akcyonaryusze nie są w stanie dalszych ofiar ponosić.

THOMSEN.

Czy to rzecz niewątpliwa, panie burmistrzu?

BURMISTRZ.

Niewątpliwa.

Jeśli miasto popiera żądane ulepszenia, musi samo koszt ich ponieść.

THOMSEN.

Ależ u dyabła... przepraszam... to zupełnie zmienia postać rzeczy, panie Haustad.

HAUSTAD.

Rzeczywiście.

BURMISTRZ.

Najgorszem jednak jest to, że nas to zmusi do zamknięcia kąpieli na lat parę.

HAUSTAD.

Jakto!

zamknąć je, zamknąć zupełnie?

THOMSEN.

Na lat parę?..

BURMISTRZ.

Tak, tyle czasu co najmniej potrwają roboty.

THOMSEN.

Ależ u dyabła!

panie burmistrzu, jakże my to wytrzymamy!

Z czegóż będziemy żyć, my, właściciele domów?

BURMISTRZ.

Na to pytanie trudno, niestety, odpowiedzieć.

Jednak cóż robić?

Czy pan sądzi, że przyjedzie tu choć jeden gość, gdy się rozniesie, że woda jest zatruta, że żyjemy na zarażonym gruncie, i że całe miasto...

THOMSEN.

To wszystko jest tylko wytworem wyobraźni.

BURMISTRZ.

Pomimo najlepszej woli, nie mogłem dojść do innych przekonań.

THOMSEN.

To rzecz niedarowana, ze strony doktora Stockmanna — przepraszam, panie burmistrzu, wszak to brat pański przecież...

BURMISTRZ.

Jest to smutna prawda, panie Thomsen.

Ale niestety, mój brat całe życie postępował nierozważnie.

thomsen.

I chcesz go pan popierać w takiej rzeczy, panie Haustad?

HAUSTAD.

Któż mógł przypuścić, że...

BURMISTRZ.

Napisałem krótkie sprawozdanie o istotnym stanie rzeczy — tak jak się on przedstawia z trzeźwego punktu patrzenia; a zarazem zaznaczyłem, że niektóre braki mogą być usunięte w sposób odpowiedni zasobom kasy kąpielowego zakładu.

HAUSTAD.

Czy pan ma przy sobie to przedstawienie?

BURMISTRZ

(sięgając do kieszeni).

Wziąłem je na wypadek, gdybyście...

THOMSEN

(żywo).

Do stu piorunów, otóż i on!

BURMISTRZ.

Kto?

Mój brat?

HAUSTAD.

Gdzie, gdzie?

THOMSEN.

Wszedł przez drukarnię.

BURMISTRZ.

Rzecz fatalna.

Nie chciałbym się tu z nim spotkać, a pragnąłbym jeszcze rozmaite rzeczy omówić...

HAUSTAD

(pokazując drzwi na prawo).

Proszę, może pan tam wejdzie, dopóki...

BURMISTRZ.

Ależ!

HAUSTAD.

Jest tam tylko Billing.

THOMSEN.

Prędko, prędko, panie burmistrzu.

Idzie.

BURMISTRZ.

Cóż robić, starajcie się go pozbyć jak najprędzej (wychodzi na prawo drzwiami, które mu Thomsen otwiera i zamyka za nim).

HAUSTAD.

Znajdź sobie jakie zajęcie, panie Thomsen (siada i pisze).

THOMSEN

(bardzo pilnie przeszukuje kupę gazet, lezących na krześle z prawej strony).

HAUSTAD, THOMSEN, STOCKMANN.

STOCKMANN

(wchodząc z drukarni).

Otóż jestem znowu (kładzie kapelusz i laskę).

HAUSTAD

(pisząc).

Już z powrotem, panie doktorze?

Pośpieszcie się tam, panie Thomsen.

Dziś mamy mało czasu.

STOCKMANN

(do Thomsena).

Niema jeszcze korekty, jak słyszałem?

THOMSEN

(ciągle szukając).

Jakże to byłoby możliwem, panie doktorze?

STOCKMANN.

Pojmiecie panowie łatwo moję niecierpliwość.

Nie będę spokojny, dopóki się to nie wydrukuje.

HAUSTAD.

Hm!

To potrwa jeszcze z dobrą godzinę.

Czy nie tak, Thomsenie?

THOMSEN.

Lękam się tego.

STOCKMANN.

Dobrze, dobrze, moi drodzy; przyjdę później, przyjdę nawet chętnie dwa razy, gdy tego będzie potrzeba.

Rzecz tak ważna, dobro całego miasta — nie można tego zasypiać (chce odejść, zatrzymuje się i powraca).

Ach!

jeszcze jedno.

HAUSTAD.

Wybacz pan, ale czy nie możnaby innym razem?...

STOCKMANN.

Tylko dwa słowa.

Otóż gdy jutro przeczytają moje sprawozdanie i dowiedzą się, że ja w ciszy pracowałem przez całą zimę dla dobra miasta...

HAUSTAD.

Ależ, panie doktorze...

STOCKMANN.

Wiem, co chcesz powiedzieć; uważasz, że to był mój psi obowiązek, prosty, obywatelski obowiązek.

Tak, naturalnie, wiem o tem równie dobrze, jak pan.

Ale moi współobywatele... widzi pan, ci dobrzy ludzie, mają o mnie tak wielkie wyobrażenie.

THOMSEN.

Tak jest; współobywatele mieli do dziś dnia wielkie wyobrażenie o panu.

STOCKMANN.

I właśnie dlatego lękam się, żeby... krótko mówiąc, gdyby do panów doszło, że klasy uboższe uważają to za przypomnienie, by w przyszłości zajęły się same interesami miasta...

HAUSTAD

(podnosząc się).

Panie redaktorze, nie mogę przemilczeć, że...

STOCKMANN.

Aha!...

Domyślałem się, że są jakieś przygotowania.

Ale ja nie chcę o tem słyszeć.

HAUSTAD.

O czem?

STOCKMANN.

No, o czemkolwiek takiem: czy to ma być fakelcug, uczta, składka na honorowy upominek, lub coś podobnego.

Proszę pana, musisz mi przyrzec, że temu przeszkodzisz, i ty także, panie Thomsen.

Słyszysz pan?

HAUSTAD.

Panie doktorze, możemy panu zarówno teraz, jak i potom, powiedzieć czystą prawdę...

CIŻ i JOANNA wchodzi w kapeluszu i okryciu, drzwiami na lewo w głębi.

JOANNA

(spostrzegając doktora).

A właśnie!

HAUSTAD

(idąc naprzeciw niej).

Ach!

pani doktorowa!

STOCKMANN.

Do licha!

Joanno, czegóż chcesz tutaj?

JOANNA.

Możesz się łatwo domyślić.

HAUSTAD.

Racz pani usiąść.

JOANNA.

Dziękuję; niech się pan nie trudzi.

Proszę mi nie brać za złe, że tu przyszłam po męża; jestem matką trojga dzieci.

STOCKMANN.

Czy sądzisz, że o tem nie wiemy?

JOANNA.

Zdaje się, doprawdy, że dziś nie myślisz wcale o żonie i dzieciach; inaczej nie obstawałbyś przy tem, ażeby nas pogrążyć w nieszczęście.

STOCKMANN.

Czyś zmysły straciła, Joanno?

Człowiek, mający żonę i dzieci, ma także prawo mówić prawdę, zajmować się czynnie dobrem swoich współobywateli i oddać wielką usługę rodzinnemu miastu.

JOANNA.

Wszystko w miarę, Ottonie.

THOMSEN.

Ja to zawsze mówię: wszystko w miarę.

JOANNA.

Dlatego źle czynisz, panie redaktorze, że odrywasz mego męża od domu i rodziny i wciągasz w takie rzeczy.

HAUSTAD.

Ja nikogo do niczego nie wciągana, pani doktorowo.

STOCKMANN.

Więc sądzisz, że jabym się dał wciągnąć?

JOANNA.

A jednak tak jest.

Wiem dobrze, iż jesteś najmędrszym człowiekiem w mieście.

Ale tak się daje łatwo oszołomić, (do Haustada).

A zastanów się pan tylko, że straci swą posadę lekarza kąpielowego, jeśli wydrukuje swoje sprawozdanie.

THOMSEN.

Jakto?

HAUSTAD.

W takim razie miałby doktór...

STOCKMANN

(śmiejąc się).

A niech-no spróbują.

Nie, tego nie będą śmieli uczynić, bo widzisz, mam zwartą większość za sobą.

JOANNA.

Otóż to nieszczęście...

STOCKMANN.

Tra-la-la, Joanno!

Wróć do siebie, troszcz się o dom i o dzieci, a mnie zostaw troski o chorą ludzkość.

Jak możesz się tak niepokoić, gdy ja jestem pełen otuchy i pewny zwycięstwa. (zaciera ręce, przechadzając się tu i tam), Prawda i lud zwyciężą, o tem możesz być przekonaną.

Widzę już, jak tryumfujące mieszczaństwo gromadzi się około mnie. (zatrzymuje się nagle).

A toż co, u licha!

Cóż to jest?

THOMSEN

(spoglądając na niego).

O, biada!

biada!

HAUSTAD

(spoglądając także).

Hm!

STOCKMANN.

Wszakże tu leży najwyższa część stroju najwyższej naszej miejskiej władzy, (podnosi w górę ostrożnie końcem palców kapelusz burmistrza).

JOANNA.

Kapelusz burmistrza!

STOCKMANN.

A tu jest także jego berło.

Skądże się to tutaj wzięło?

HAUSTAD.

No, cóż...

STOCKMANN.

Rozumiem!

Był tutaj, żeby was obełgać.

Ha, ha!... dobrze trafił, a gdy mnie zobaczył w drukarni (wybucha śmiechem), wyniósł się, panie Thomsen.

THOMSEN

(szybko).

Tak, wyniósł się, panie doktorze.

STOCKMANN.

Wyniósł się, a tu leży kij i... ale gdzieżeście go, u licha, podzieli?

Ach!

tam, naturalnie.

Obaczysz, Joanno.

JOANNA.

Proszę cię, Ottonie...

THOMSEN.

Ależ panie doktorze, panie doktorze!

CIŻ, BURMISTRZ, BILLING.

STOCKMANN

(kładzie kapelusz burmistrza, bierze jego laskę, idzie do drzwi, otwiera je i kłania się kapeluszem i ręką.

Burmistrz, czerwony z gniewu, wchodzi, a za nim idzie Billing).

BURMISTRZ.

Cóż znaczą te dzieciństwa?

STOCKMANN.

Z uszanowaniem, Janie, jestem teraz najwyższą władzą miejską. (przechadza się).

JOANNA

(prawie z płaczem).

Ależ, Ottonie!

BURMISTRZ

(idąc za doktorem).

Daj mi kapelusz i laskę!

STOCKMANN.

Czy sądzisz, że mi zaimponujesz tym dumnym tonem?

Wczoraj miałeś mnie wysadzić, ale teraz ja ciebie wysadzam.

Odbieram ci wszystkie urzędy zaufania.

Czy sądzisz, żebym tego nie dokazał?

Właśnie mam za sobą nieprzepartą siłę: Haustad i Billing będą w "Pośle ludu" ciskali gromy, a Thomsen stanie przeciw tobie na czele stowarzyszenia właścicieli domów.

THOMSEN.

Ja dam temu pokój, panie doktorze.

STOCKMANN.

Uczyń to pan tylko!

BURMISTRZ.

Aha!

to pan redaktor zapewne łączy się z agitacyjnym ruchem?

HAUSTAD.

Nie, nie, panie burmistrzu.

THOMSEN.

Pan Haustad nie jest tak szalonym, ażeby dla jakiejś fantazyi gubił swoje pismo.

STOCKMANN

(oglądając się).

Cóż to znaczy?

HAUSTAD.

Pan nam rzeczy przedstawił w fałszywem świetle, panie doktorze, i dlatego wspierać pana nie mogę.

BILLING.

Wobec przyjaznych objaśnień, które dał mi tylko-co pan burmistrz...

STOCKMANN.

W fałszywem świetle?

Proszę!

Wydrukuj tylko moje sprawozdanie, a sam bronić się potrafię.

HAUSTAD.

Ja go nie wydrukuję.

Nie mogę i nie śmiem tego uczynić.

STOCKMANN.

Nie śmiesz pan?

Cóż to znowu za mowa?

Jesteś pan przecież redaktorem i sądzę, że redaktor rządzi dziennikiem.

HAUSTAD.

Nie, panie doktorze; rządzą nim prenumeratorzy.

BURMISTRZ.

Tak jest, na szczęście.

THOMSEN.

Opinia publiczna, oświecone społeczeństwo, właściciele domów i im podobni rządzą dziennikiem.

STOCKMANN

(zdumiony).

I te wszystkie potęgi ja mam przeciwko sobie?

THOMSEN.

Tak jest; wydrukowanie pańskiego sprawozdania byłoby najzupełniejszą ruiną mieszczaństwa.

STOCKMANN.

To tak. (chwila milczenia).

BURMISTRZ.

Mój kapelusz i laska.

STOCKMANN

(zdejmuje kapelusz i kładzie go wraz z laską na stole).

BURMISTRZ

(biorąc je).

Prędko się skończyła twoja burmistrzowska władza.

STOCKMANN.

Jeszcze się nie skończyła. (do Haustada).

Więc niepodobna panu drukować w "Pośle" mego sprawozdania?

HAUSTAD.

Niepodobna.

A także ze względu na pańską rodzinę...

JOANNA.

O tę niech się pan nie troszczy.

BURMISTRZ

(wyjmując rękopism z kieszeni).

Dla informacyi publiczności starczy, gdy pan to wydrukujesz.

Są tu autentyczne objaśnienia.

Proszę.

HAUSTAD

(biorąc rękopism).

Dobrze.

Zaraz artykuł będzie złożony.

STOCKMANN.

A mój artykuł nie!...

Wyobrażacie sobie, że można mi usta zamknąć i prawdę skazać na milczenie, ale to nie pójdzie tak gładko, jak wam się zdaje.

Panie Thomsen, czy chcesz pan wydrukować w osobnej odbitce rękopism na mój koszt, moim własnym nakładem?

W czterystu... pięciuset... sześciuset egzemplarzach!

THOMSEN.

Gdybyś pan niewiem co obiecywał, nie odważę się coś podobnego drukować w moim zakładzie, panie doktorze.

Ja tego nie mogę uczynić z powodu opinii publicznej; pańskiego sprawozdania nikt także nie wydrukuje w mieście.

STOCKMANN.

To mi je pan oddaj.

HAUSTAD

(oddając mu rękopism).

Proszę.

STOCKMANN

(biorąc kapelusz i laskę).

Pomimo to, ono się rozpowszechni.

Odczytam je na wielkiem publicznem zebraniu.

Niech wszyscy moi współobywatele usłyszą głos prawdy.

BURMISTRZ.

Żadne stowarzyszenie w mieście nie użyczy ci na ten cel swego lokalu.

THOMSEN.

Żadne; mogę pana o tem upewnić!

BILLING.

A także nie uczyni tego nikt z osób prywatnych.

JOANNA.

To byłoby oburzającem.

Ale dlaczegóż są oni wszyscy przeciw tobie, Ottonie?

STOCKMANN

(gwałtownie).

Dlatego, Joanno, że są to tchórze — tak jak i ty, Joanno, bo myślą tylko o sobie i swych rodzinach, a nie o dobru ogólnem.

JOANNA

(biorąc jego ramię).

Otóż ja im pokażę, jak tchórzliwa kobieta może okazać męską odwagę.

Bo teraz jestem zupełnie po twojej stronie, Ottonie.

STOCKMANN.

Brawo, Joanno, brawo!

A ja przysięgam wam, że pomimo wszystko, prawda wyjdzie na jaw.

Jeżeli nie dostanę lokalu,

najmę sobie dobosza z bębnem, będę z nim przebiegał całe miasto i czytać mój artykuł na placach i zbiegach ulic.

BURMISTRZ.

Tak szalonym nie jesteś.

STOCKMANN.

Przeciwnie — jestem.

THOMSEN.

Nikt za panem nie pójdzie.

BILLING.

Żadna żywa dusza.

JOANNA.

Trwaj przy swojem, Ottonie.

W takim razie pójdą z tobą twoi synowie.

STOCKMANN.

Świetny pomysł!

JOANNA.

Walter i Fryderyk pójdą za tobą z radością.

STOCKMANN.

Tak; i Petra także, i ty także, Joanno.

JOANNA

(uśmiechając się).

Nie, ja nie; ja z okna będą na ciebie patrzeć.

STOCKMANN

(obejmując ją i całując).

Dziękuję ci, dziękuję, moja dzielna żono...

Zbrójcie się teraz do walki, odważni panowie.

Obaczymy, czy nikczemność i tchórzostwo mają silę zamknąć usta uczciwemu człowiekowi! (wychodzi wraz z żoną drzwiami po lewej stronie w głębi).

BURMISTRZ

(wstrząsając głową, z namysłem).

Więc ją także uczynił szaloną!


corpora: wikisources-pl

text:
←Tom II Rozdział czwarty Faraon

Tom II

Rozdział piąty

Bolesław Prus Tom II Rozdział szósty→

Gdy namiestnik wskazał mu fotel i kazał odejść dworzanom, Hiram odezwał się:

- Wczoraj sługa waszej dostojności, Dagon, powiedział mi, że książę potrzebujesz stu talentów.

Zaraz wysłałem moich kurierów do Sabne-Chetam, Sethroe, Pi-Uto i innych miast, gdzie stoją fenickie okręty, ażeby wyładowały wszystek towar.

I myślę, że za parę dni wasza dostojność otrzyma tę drobną sumkę.

- Drobna! - przerwał książę ze śmiechem.

- Szczęśliwy jesteś, wasza dostojność, jeżeli sto talentów nazywasz drobną sumką.

Hiram pokiwał głową.

- Dziad waszej dostojności - rzekł po namyśle - wiecznie żyjący Ramesses-sa-Ptah zaszczycał mnie swoją przyjaźnią; znam też jego świątobliwość waszego ojca (oby żył wiecznie!) i nawet sprobuję złożyć mu hołd, jeżeli będę dopuszczony...

- Skądże ta wątpliwość?... - przerwał książę.

Fenicja, ale i Egipt...

- Co mówisz, wasza dostojność? - zapytał książę marszcząc brwi.

- Nie rozumiem twoich biadań...

- Książę wiesz, o czym mówię, skoro nie odpowiadasz na moje pytanie - odparł Hiram i powstał, jakby z zamiarem odejścia.

- Mimo to... nie cofnę obietnicy...

Będziesz, książę, miał sto talentów.

Nisko ukłonił się, lecz namiestnik zmusił go do zajęcia miejsca.

- Wasza dostojność ukrywasz coś przede mną - rzekł głosem, w którym czuć było obrazę.

- Chcę, ażebyś mi wytłomaczył: jaka to bieda grozi Fenicji czy Egiptowi...

- Nie wiedziałżebyś o tym, wasza dostojność? - pytał Hiram z wahaniem.

- Nic nie wiem.

Spędziłem przeszło miesiąc w świątyni.

- Właśnie tam można było dowiedzieć się o wszystkim...

- Wasza dostojność mi powiesz! - zawołał namiestnik uderzając pięścią w stół.

- Nie lubię, ażeby bawiono się moim kosztem...

- Powiem, jeżeli wasza dostojność dasz mi wielkie przyrzeczenie, że nie zdradzisz się przed nikim.

Chociaż... nie mogę uwierzyć, aby księcia, następcy, nie zawiadomiono o tym!...

- Nie ufasz mi? - zapytał zdumiony książę.

- W tej sprawie żądałbym przyrzeczenia od samego faraona - odparł Hiram stanowczo.

- A więc... przysięgam na mój miecz i sztandary naszych wojsk, że nikomu nie powiem o tym, co mi wasza dostojność odkryjesz.

- Dosyć - rzekł Hiram.

- Słucham.

- Nawet i o tym nie wiem! - przerwał zirytowany namiestnik.

- Nasze okręty - szepnął Hiram - ze wszystkich krańców świata ściągają do ojczyzny, ażeby na pierwsze hasło przewieźć ludność i skarby gdzieś... za morze... na zachód...

- Dlaczego? - zdziwił się namiestnik.

- Bo Asyria ma nas wziąć pod swoje panowanie.

Książę wybuchnął śmiechem.

- Oszalałeś, czcigodny mężu!... - zawołał.

- Asyria ma zabrać Fenicją!...

A cóż my na to, my Egipt?

- Egipt już się zgodził.

Namiestnikowi krew uderzyła do głowy.

- Upał plącze ci myśli, stary człowieku - rzekł do Hirama spokojnym głosem.

- Zapominasz nawet, że podobna sprawa nie mogłaby mieć miejsca bez pozwolenia faraona i... mego!

- I to nastąpi.

Tymczasem zawarli układ kapłani.

- Z kim?...

Jacy kapłani?..

Książę zbladł.

- Uważaj, tyryjczyku - rzekł - że oskarżasz o zdradę najwyższych dostojników państwa.

Po chwili wewnętrznej walki rzekł głośno:

- Niepodobna!...

I dopóty nie uwierzę temu, co mówisz, wasza dostojność, dopóki nie dasz mi dowodu.

- Nigdy! - rzekł książę.

- Jakież to wynagrodzenie musiałaby Asyria dać Egiptowi...

- Może mylę się - odparł Hiram, bystro patrząc mu w oczy.

- Ale posłuchaj, wasza dostojność...

Przysunął swój fotel do księcia i mówił zniżonym głosem:

Książę zerwał się.

- Milcz! - zawołał.

- Wolałbym zdradę najwierniejszych sług aniżeli podobną niemoc kraju!...

Egipt musiałby Asyrii oddać Azję...

Ależ w rok później sam wpadłby pod jej jarzmo, bo podpisując hańbę przyznałby się do bezsilności...

- Bluźnierco!... - zawołał Ramzes.

- Jam widział bóstwo, czułem na sobie jego rękę i słyszałem głos...

- Gdzie to było?

- W świątyni Hator: w jej przysionku i w mojej celi.

- W dzień?... - pytał Hiram.

- W nocy... - odparł książę i zastanowił się.

- W nocy - książę słyszał mowę bogów i - czuł - ich rękę - powtarzał Fenicjanin wybijając pojedyncze wyrazy.

- W nocy wiele rzeczy można widzieć.

Jak to było?...

- Byłem chwytany za głowę, ramiona i nogi, a przysięgam...

- Psyt!.. - przerwał Hiram z uśmiechem.

- Nie należy przysięgać nadaremnie.

góra strony


text:
258.

Gdy się w narodzie czyn rozstroi,

Tak, że, społeczność na wskróś chora,

Nie dziś już zda się żyć, lecz wczora —

To, nawet w całej chwale swojej,

Nie zbawi, w grób idącej Troi,

Męczeński zgon Hektora.


text:
Hong-kong, 11 lutego.

Wczoraj spacer po górach wyspy.

Widok cudowny.

Góry wyglądają nagie, choć pokryte są obecnie zżółkłą, spaloną trawą, mchami najrozmaitszymi i karłowatymi krzaczkami.

Skały tak nieregularnie obok siebie leżą, jakby je wczoraj na powierzchnię wulkany wyrzuciły.

Chiny, tj. stały ląd tylko wązką wstęgą wody od wyspy Hong - kong oddzielone; stąd skały nader dziki, nieprzystępny mają charakter.

Temperatura nieco dziś wyższa, choć wiatr bardzo jeszcze zimny, ale słońce cudne!

W nocy na górach miał być przymrozek; nie dziwota, że tak nieludzko marzłem w łóżku, mimo pledu i dwóch grubych kołder.

Rano, jako w niedzielę, Msza św. w nowozbudowanej katedrze.

Biskupa od dwóch lat niema, bawi w Ameryce; zastępuje go jeneralny wikaryusz, misyonarz, Włoch rodem.

Daliśmy na Mszę św. za duszę biednego arcyksięcia Rudolfa.

Dziś, o wpół do ósmej zrana, cichutko, spokojniutko, odbyła się Msza za arcyksięcia.

Requiescat in pace!

O 11-tej rendez-vous z mrs. jeneralnym wikaryuszem, i wizyta w zakładzie Sióstr de la Charité.

Włoska to kongregacya, fundowana w początku tego wieku przez markizę Canossa, ciotkę kardynała tegoż imienia w Weronie.

Tutaj istnieje od niedawna.

Działanie jej rzeczywiście podziwu godne.

Rząd angielski subwencyonuje ten zakon, dając 75 dolarów miesięcznie na zakład sierot i nieuleczalnych, a 25 dol. na zakład pokutnic i poprawy.

Faktycznie kosztuje jednak utrzymanie całego zakładu więcej niż dwa razy tyle miesięcznie; to »drugie tyle« muszą Siostry i sieroty zarobić; część mała tylko rozchodów pokrywają datki miłosiernych.

W zakładzie mieści się: 1) dom podrzutków, których rocznie już teraz wyżej 1000 głów oddają; 2) zakład wychowawczy sierot, rekrutujących się po największej części z podrzutków; dalej 3) pensyonat dla eksternistek; 4) przytułek dla nieuleczalnych, kalek, staruszek; wreszcie 5) szpital i dom poprawy.

Wszystko w najpiękniejszym ładzie i porządku utrzymuje tych kilka Sióstr, głównie Włoszek (z Lombardyi), kilka z Tyrolu austryackiego, kilka Angielek i przeważna część Sióstr portugalskich.

Obecnie liczy zakład summa summarum 500 osób.

Przeciętnie na jedną osobę wypadają 2 dol. miesięcznie (niecałe 5 złr. w. a.).

Niepojętej, iście żydowskiej arrogancyi dowód: konsul ad honores (Boże pożal się tych konsulów honorowych) dodał nam za przewodnika p. Adolfa Brüll'a, żydka wiedeńskiego, którego gdym pytał o jego wyznanie, odpowiedział: oh!

ich bin confessionslos!

Otóż ten pan Brüll, tak zw. kanclerz, alias scriba u pana konsula ad honores, przysyła ministrowi!

zaproszenie na tiffing!

Rozstąp się ziemio, zapadnij się morze!

Naturalnie minister nie przyjął, a pan Brüll dostanie nosa metrowego! — mówię metrowego, boć w XIX.

stuleciu: sążeń, sążniowy, to wyrazy przestarzałe W południe otrzymujemy zaproszenie od gubernatora na obiad; niestety trzeba odmówić, bo jedziemy do Kantonu, — szkoda, bo byłbym chętnie się znalazł, dla odmiany, w dobrem towarzystwie angielskiem i pewnie zobaczył piękny zbiór chińszczyzn, i może ciekawych szczegółów o kraju i ludziach się dowiedział.

O wpół do szóstej, po nieco gwałtownem, jak zwykle, pakowaniu, by być na czas gotowym, lecimy na statek; Fat - szani się nazywa, własność dziś towarzystwa akcyjnego chińskiego, budowany w Ameryce, kupiony przez Chińczyków od Amerykanów; wspaniały, ogromny, przepyszne kabiny; ma cztery piętra, zupełnie od siebie oddzielone.

W głównej sali bawialnej, a najwyższem piętrze, ogromny sztelaż, w nim karabiny ponabijane i bagnety; — to wspomnienie niedawnych czasów, kiedy chmary Chińczyków, wsiadłszy jako pasażerowie na statek, nagle napadły załogę, wycięły i zrabowały co było.

Na najniższem z tych piątr, same coolis chińskie; to wzbogacona czerń chińska, która jedzie do domu.

Piętro to z innemi zupełnie komunikacyi nie ma.

Wychodzimy na najwyższe piętro, na pokład.

Mój Boże, co za widok!

Morze wkoło zamknięte skałami, jak najpiękniejsze jezioro, ciemno - szafirowe, pogodne, spokojne!...

Skały, czarne, sine, fioletowe, niebieskie, różowe, czerwone; a jak gdzie padnie promień zachodzącego słońca — istne złoto.

Od wschodu księżyc już dawno wstał i czeka, by mu słońce także świecić pozwoliło, a wreszcie u zachodu — zapada słońce.

Ba, to łatwo powiedzieć, ale co się tam działo na niebie, w powietrzu, na morzu, na skałach!...

Tarcza złota, bo istnie złota, dukatowo - złota, to słońce, ogromne, potężne, nie razi już oka; wkoło niego złota aureola, coraz delikatniejsza, przejrzystsza; aż wreszcie wpada w złoto - różowy kolor, dalej w różowy, fioletowy, i rozpyla się zupełnie w rodzaj świetlanego pyłu, mgły, tak, że lazur nieba także świeci.

A to wszystko takie bosko piękne i świetlane, takie przezroczyste, takie nikłe, unosi się nad cudownym konturem skał, — skały w cieniu, a jednak świetlane, prawie przezroczyste, różowe od stóp do głowy.

A wreszcie morze, w którem ta cała niebiańska gra światła, te różowe skały się kąpią, odbijają.

Morze jakby samo zachwycone tem, co widzi, jak zwierciadło, równe, spokojne, ku zachodowi już nie szafirowe — bo to za ciemna, za ponura barwa, — morze także świeci, błyszczy jakimś nieopisanym, niewysłowionym, niebiesko - złotym blaskiem.

A w tej kąpieli świetlanej, u dołu, na morzu, kąpią się stateczki chińskie, o żaglach słomiano - żółtych, teraz także ozłoconych.

A w górze, w powietrzu, daleko, wysoko, wisi orzeł wspaniały!

I on się dziwi i cieszy, że ta ziemia tak piękna!

Po raz drugi od morza Czerwonego żałowałem, że nie było z nami malarza, a mianowicie Ajwazowskiego! — on jedyny byłby potrafił może przenieść na płótno te cuda, na które oniemieli z podziwu patrzyliśmy, — on jedyny potrafiłby uchwycić to powierze[1], i to światło, i na płótnie uwięzić!

— Bardzom poetyczny, ale bo jakże nie krzyczeć, widząc takie dziwy, takie cuda?

Miał stary Hübner racyę, że o takich zachodach słońca, z takiemi dziwami, z takiemi istnemi »fantazjami« światła z powietrzem i ziemią — poza Hong - kong, rzadko można mieć wyobrażenie!

Jedziemy do Kantonu na dni 3 do 4, z nami cała misja katolicka francuska.

Wszyscy z ogromnemi warkoczami, w chińskich strojach.

Najmilszy z nich, jeden młody ksieżyna, rudy, twarz wesoła, wąsik do góry, z rysów zupełnie przypomina typ jowialnego kawalerzysty francuskiego; nad tem wszystkiem czapeczka chińska, a z tyłu warkocz, suknie obszerne, pantofle.

Z tem wszystkiem bardzo poważnie i ładnie wyglądają poczciwi misyonarze.

Przypisy


text:
dereń, jak ere dowodzi, pożyczka z małorus. (z równie niepierwotnem -ń, jak w darń), już r. 1472 obok rodzimego drzonu i dracza albo gliki, t. j.

‘igły’, zapisana, więc od pnia der-, p. drzeć.

Prasłowo; bułg. drěn, serb. drijen, czes. drzin, rus.

dieren i dioren oznaczają jednak nie ‘berberys’, jak r. 1472, lecz ‘cornus’, ‘świdwę’ (dla jagód czerwonych na nią przeniesione?); dawne niem. tirnbaum', narzeczowe dirnlein, dirle, dla ‘cornus’, byłyby pożyczką od Słowian.


text:
←Kochanka sprowadzona czarami Podania i legendy polskie, ruskie i litewskie

136.

Bojaźliwy rycerz

Lucjan Siemieński Urocze oczy→

W zamku na środku Wisły, mieszkał rycerz zawołanego męztwa, co wiele bitew wygrał.

Czarownica, chcąc się na nim za coś zemścić, wyjęła mu serce, a natomiast włożyła zajęcze.

Pogany oblegli zamek, a rycerz, co zawsze szedł na czele swych znaków, schował się jak podły tchórz, w najgłębszym lochu swego zamczyska.

Dworzanie dziwili się wielce, co za powód był téj bojaźni.

Po dwóch dniach trwogi, zawstydzony, drzący i potem oblany, wsiadł na koń i zrobił wycieczkę na oblegających; lecz choć jego żołnierze pobili pogan, on pierwszy z pola uciekł.

Dworzanie i rycerstwo szydziło z bojaźliwego pana, bo go odtąd najmniejszy hałas straszył.

Raz przez otwarte okno wpadła jaskółka i skrzydłem uderzyła go w czoło, a on upadł, jakby kamieniem ugodzony i wkrótce umarł z przestrachu.

W kilka lat potém czarownicę, co mu wyjęła chrobre serce, palono; na mękach wyznała wszystko, wtedy każdy żałował zmarłego pana, któremu serce zajęcze wstyd i hańbę przyniosło, a w rychle i zgon przyspieszyło.