text:
Krzak dzikiej róży

Jan Kasprowicz

Towarzystwo Wydawnicze, Lwów, 1907

JAN KASPROWICZ

KRZAK DZIKIEJ RÓŻY

POEZYE

WYDANIE DRUGIE ZMIENIONE

NAKŁADEM TOWARZYSTWA WYDAWNICZEGO

LWÓW

Księgarnia H. Altenberga

ul. Karola Ludwika WARSZAWA

Księgarnia E. Wende i Sp.

Krakowskie-Przedm.

W wydaniu niniejszem, drugiem, pominięto poemat «Na wzgórzu śmierci», ponieważ wszedł on był już poprzednio do cyklu «Moja pieśń wieczorna».

W zamian za to dodano obecnie kilka utworów nowych i nieco przekładów.

Jan Kasprowicz.

W CIEMNOŚCI SCHODZI

MOJA DUSZA.

I.

Wierzyłem zawsze w światła moc,

Władnącą nad mrokami,

A przecież nieraz wiarę tę

Gorzkiemi zlewam łzami.

I wstaje z morza gorzkich łez

Zjawisko wnet olbrzymie,

Nachyla ku mnie smutną twarz,

A Rozpacz mu na imię.

Nachyla ku mnie bladą skroń,

Źrenicą wabi ciemną,

Zamyka w uścisk, ach!

i świat

Zamyka razem ze mną.

II.

W ciemności schodzi moja dusza,

W ciemności toń bezdenną,

Pól elizejskich już nie widzi,

Zawisła nad Gehenną.

W górze nad losem mojej duszy

Boleje anioł biały,

A tutaj szyki potępieńców

Szyderczo się zaśmiały.

Szydzą z mej duszy potępieńce,

Że cząstka jasnej mocy,

Co rodzi słońca, nie ma władzy,

By złamać berło nocy.

III.

Zazdroszczę nieraz tym, co w grobach leżą,

Owianych trawy szeleszczącą ciszą:

Dusze ich, rozbrat wziąwszy z ciał odzieżą,

Jęków ziemskiego bolu już nie słyszą.

Na lotnych skrzydłach wielki przestwór mierzą,

Melodjami sfer wonnemi dyszą;

W twarz zórz i słońca zapatrzone świeżą,

W promiennych blaskach pyłem blasków wiszą.

A tylko czasem schodzą na mogiły,

Oblane światła miesięcznego falą,

Cicho po trawie aksamitnej depcą

I dla tych bytów, co, stargawszy siły

W przebojach z życiem, na swój los się żalą,

Melancholijną pieśń ukojeń szepcą.

IV.

O niezgłębiona duszy toni,

Ty w ciasnej piersi mórz ogromie!

Na burzę wichr już głucho dzwoni,

Już gwiazd iskrzących gasi płomię.

Już ci palcami strasznej dłoni

Demon nawałnic sięgnął do dna —

O zachmurzona duszy toni,

Przed chwilą jeszcze tak pogodna!

Zrywasz się, jęczysz, szukasz broni,

Wał bijesz wałem śród tej męki,

Łkasz żądzą ciszy — cóż ci po niej?

W pieśń się zmieniają twoje jęki!

I pieśń ta huczy, pieśń ta dzwoni,

W rytmicznych falach okrąg nurza:

I przestwór słucha tej symfonji,

Którą-ć wyrwała z głębin burza.

Z dziwu wichr staje w chmur pogoni,

Tylko melodją razem dyszy:

O nawałnicą śpiewna toni,

Czemu tak bardzo żądasz ciszy?!

V.

Z głębin przestworu, z ciemnych chmur,

nad wilgotnemi łany,

Jak srebrny opar wstaje duch

z promieniem wokół głowy:

Rośnie w mych oczach, niebios tór

rozjaśnia mgłą owiany,

Strząsa ostatni śniegu puch

z swej sukni lazurowej.

Uderza w róg swój: szumi bór

i szumią rzek bałwany,

Ziemia wytęża wszystek słuch

i rychło na dąbrowy,

Na senne niwy wiedzie chór

swych dzieci rozśpiewany,

Błogosławiących twórczy ruch,

okrytych w liść majowy.

I moja dusza chłonie wraz

ten hymn, budzący zioła,

Rwie się do wonnych światła fal,

lecz widzi poniewoli,

Że się w liść świeży, jak ten las,

naodziać już nie zdoła.

Mrok ją ogarnia, mrok i żal:

skarży się swojej doli:

I duch, co życia przywiódł czas,

gasi swój blask u czoła

I razem z nią w bezmierną dal

szumi pieśń melancholji.

VI.

VII.

Życia ogromne morze grzmi przedemną,

A ja na brzegu stoję zadumany,

Lękam się nawet spojrzeć na bałwany,

Oczy mam tylko w dal utkwione ciemną.

Łódź na mnie czeka...

Wrą żywiołów boje,

Głosem trytonów wzywając w odmęty,

A ja się wiosła nie imam: przeklęty,

Samotny żeglarz, bez odwagi stoję

Pół sen, pół jawa — oto dzień żywota,

Pędzon na żwirach pustego wybrzeża,

O które fala daremnie uderza,

Daremnie z hukiem srebrne piany miota.

Pancerne statki wyruszyły w drogę:

Warczą ich koła, z paszcz buchają dymy,

Płyną po głębiach, jak ptaki-olbrzymy,

Precz poza sobą zostawiwszy trwogę.

A ja, w dal mając zatopione oczy,

Na jawie przędę z mgieł obrazy senne,

By okryć niemi to morze bezdenne,

Co z takim szumem swoją wieczność toczy.

Na karku tylko dreszcz mi usiadł blady

I rwie mą przędzę bezlitosną dłonią:

Chwila, a w chmurach pioruny zadzwonią,

Mego wybrzeża wstrząsną się posady.

Chwila, a orkan porwie swe obroże,

Z nóg i z rąk swoich ciężkie pęta zrzuci

I w zaślepieniu szaleństwa wywróci

Z granic kotliny rozszalałe morze.

Cały ten ogrom z łożyska wyważy:

Ku niebu wzdmie się ta pierś Lewiatana,

By, płomieniami błyskawicy zlana,

Opadnąć z jękiem tonących żeglarzy...

Topi się ołów przestworza!

Z łoskotem,

Z trzaskiem i sykiem już się woda pali!

Błogosławiony, kto ginie w tej fali,

W walk żywiołowych rozognieniu złotem.

Błogosławiony, kto pochwycił wiosło

I jak bohater puścił się w swej łodzi

Na wichr, co nad nim dziką pieśń zawodzi,

Na toń, co pod nim w dziki szał urosła!

Błogosławiony, kto z swej ludzkiej duszy

Umie wykrzesać pokrewieństwo burzy,

Swe błyskawice w głębinach zanurzy,

Swojemi grzmoty przestworza poruszy!

Zalewasz brzeg mój, rozhukany wirze?!

Piekielna mściwość twe skrzydła rozpędza?

Zalej go!

zalej!

wszak na nim śni nędza,

Co swoje własne, gnuśne stopy liże!...

Zalej go!

zalej!

z ciałem Prometeja

W piarg się rozpadły zębate opoki!

Wybrzeże piasek zasypał głęboki:

By stężał w turnię, znikła już nadzieja!

Zalej go!

zalej!

ten mój brzeg przeklęty,

Bezpłodny, pusty i jak rozpacz nagi:

Więzi mnie na nim trwożny brak odwagi,

Gdy w krąg żeglarze spieszą na odmęty.

O niema łódko, a przecież wymowę

Strasznych demonów mająca!...

O wiosło,

Coś się ze ziemi, jak gigant, podniosło

I idziesz na mnie, na senną mą głowę!

Falo, wiodąca wciąż ze sobą wojnę!

Śmiałe, po falach wciąż krążące statki!

Żagle, rozwiane niby kwiecia płatki!

Maszty, w flag tysiąc różnobarwnych strojne!

Życia ty morze, tak grzmiące przedemną,

Gdy ja, na brzegu stojąc zadumany,

I wzrok mam tylko w dal utkwiony ciemną —

Gdy ja, w dal mając zatopione oczy,

VIII.

IX.

Modlitwo moja, cicha i bez słów,

Ku gwiazdom płyniesz z mej znękanej duszy!

O swej tęsknicy złotym gwiazdom mów,

Niech je twój smętek do żalu poruszy,

Modlitwo moja, cicha i bez słów.

Z głębin powstajesz, a ku wyżom mkniesz

Na skrzydłach dziwnie tajemniczej mocy;

Niema-ś, a jęczysz, jak zraniony zwierz,

Rozbrzmiewa wokół wielki płacz sierocy,

Gdy, wstawszy z głębin, ku wyżynom mkniesz.

Łowisz po drodze głuche szumy drzew,

Które wiatr bujnej pozbawił korony:

Przygnębiający, pogrzebowy śpiew,

Na strunach żałob jesiennych zrodzony,

Łowisz po drodze z serca nagich drzew.

Nad brzegi idziesz spochmurniałych wód,

Na żółte łąki, na zwiędłe ścierniska,

Mgłą się opijasz, przejmuje cię chłód,

Co z ziół zeschniętych siwy szron wyciska

Ponad wodami spochmurniałych wód.

Odlatujący ścigasz ptactwa klucz

Śledzisz, czy bracia w drodze się nie znużą;

Żałość wyziera z twych poblakłych ócz,

Gdy spoczniesz w gnieździe, rozrzuconem burzą,

W gnieździe, skąd ptactwa precz uleciał klucz.

Porywasz szepty z spiekłych ludzkich warg,

Wnikasz do wnętrza złamanego człeka,

Niedomówionych lub przycichłych skarg

Żywisz się strawą: radości daleka,

Chłoniesz szept bólu z spiekłych ludzkich warg.

Modlitwo moja, cicha-ś i bez słów,

Choć jesteś sercem głośnych jęków świata,

Który, ścigany przez złowróżbny huf

Nędz nieodstępnych, ku gwiazdom ulata

Z tobą, modlitwo cicha i bez słów.

Na ziemię bożą wielki upadł cień,

Widma rozpaczy po jej ścieżkach suną,

Powietrze pełne ich wymownych drżeń,

Że mrok się rozlał nad zagasłą łuną,

Że na tę ziemię wielki upadł cień.

W wiekowych bojach zwątlał zastęp dusz,

Zgłuchły zwycięzkich pochodów tententy;

Z dróg się podnosi suchy, biały kurz,

Ale z pod ciężkich stóp orkanu wszczęty,

Co w boju wieków pobił zastęp dusz...

Długie westchnienie krwawych, przeszłych lat,

Zgasłych na polu przygasłej już chwały,

Oto mój pacierz!

Nie cząstka, lecz świat

W jego cichości zamyka się cały

Długiem westchnieniem krwawych, przeszłych lat.

Sil się, milcząca modlitwo, ach!

sil,

Abyś w sferycznej swej drodze nie padła,

Straszną rozterką tych dzisiejszych chwil...

O jak gorzkiego potrzeba ci jadła —

Sil się, niesyta modlitwo, ach!

sil!...

Beznadziejnością nadchodzących dni

Wzbieraj w ogromy skargi niebosięgłej,

Niemej, a głośnej!

Dusza o tem śni,

By wzruszyć globów płomienistych węgły

Beznadziejnością nadchodzących dni.

Zginąć, nie patrzeć na ten wielki ból,

Który rozsadzi ziemię na atomy,

Nim szczęście zdąży wzrosnąć śród jej pól!

O ciało słabe, o duchu znikomy:

X.

1.

Tęsknię ku tobie, o szumiący lesie!

Ku twoim pieśniom, które wiew wiosenny

W bezmierny przestwór na swych puchach niesie,

Ulata duch mój, sam w melodje plenny.

Syt jestem ziemi, z tej kaźni codziennej

Trosk jej i cierpień, o szumiący lesie,

W akordy hymnów pierwotnych brzemienny,

Jak więzień z kajdan, tak ma dusza rwie się.

Jest zapomnienie w twej pieśni; jest lube,

O rozśpiewany, o szumiący lesie,

W fali twych tonów rozpłynięcie bytu;

Jest w nich tajemne przeczucie, że zgubę

Tego, co duszy wybawieniem zwie się,

Chowają w sobie dziedziny błękitu...

2

Struny twej harfy, o szumiący lesie,

Dech ów porusza, co był w onej porze,

Gdy pod budowę wszechświata przyciesie

Pramistrz w niezmiernym układał przestworze —

Gdy kształty bytów święte Słowo boże

Przybierać jęło.

O szumiący lesie,

Rozlewne dźwięków przedwiekowych morze!

W on czas, gdy żywioł za żywiołem rwie się.

Kiedy Tworzyciel blask swój i swe cienie

I cichość swoją i swój rozgwar niesie

W pustą bez słońca i bez nocy głuszę —

To samo w on czas spłodziło nasienie,

O rozśpiewany, o szumiący lesie,

Dwie siostry bliźnie: twą i moją duszę.

3.

Dlatego dzisiaj, o szumiący lesie!

Ma dusza wnika w twą duszę, rozumie,

Chociaż ludzkiego ciała ogniem zwie się,

Choć ludzkim śpiewa językiem, w twym szumie

Akord najcichszy...

A gdy w drzew twych tłumie,

O rozśpiewany, o szumiący lesie,

Wichr się rozgości w swej szalonej dumie

I burzycielskim swoim tchem rozniesie

Twe liście świeże, przerywając ciszę

Trzaskiem konarów, i ma dusza gnie się

I swą koronę wraz z twemi kołysze

I razem z tobą, o jęczący lesie,

Jęczy i jęk swój razem z twoim splata

W echo tych cierpień, co ranią pierś świata...

4.

O rozśpiewany, o szumiący lesie!

Wiem-ci ja dobrze, że ten wichr, choć zrywa

Twe i me łono, choć ból z sobą niesie,

Że snać go dusza nie wytrzyma żywa,

Nie jak wróg na nas z dzikim świstem spływa,

Ale najszczerszym przyjacielem zwie się,

Bo najszumniejsze melodje dobywa

Z mej i twej lutni, o rozgrany lesie!

A jednak dzisiaj — niech wierzchołki twoje

Ten tajemniczy, cichy wiew porusza

W pieśń, co ma w sobie zapomnienia zdroje,

Co rozpłynięciem jest bytu.

Niech rwie się

Świat ten!

Spokoju spragniona ma dusza,

O słodką ciszę szeleszczący lesie!

XI.

Z WIRCHÓW I HAL.

I.

Z ALP.

Na jeziorze Czterech Kantonów.

I.

Rozbłękitnioną płyniemy topielą...

Na jej zwierciadło snać się niebo zwali,

Ciężkie od blasków, co się po niem ścielą,

Lejąc szmaragdy wskroś stopionej stali.

Naokół góry, naodziane zielą

Marzących świerków, kąpią szczyty w fali;

Czasami śnieżne kopy się zabielą,

Lub zaczernieją granity w oddali.

Wietrzyk zawiewa i wraz z szumem wody

Duszę sennemi melodjami pieści,

W żar jej piekący słodkie niosąc chłody.

I głębia, pełna tajemniczych wieści,

Ciągnie ją k’sobie na nieznane gody —

Precz od trosk ludzkich, od ludzkiej boleści.

II.

Barwami tęczy jezioro się mieni:

Słońce południa stapia się w lazury,

W szmaragd i turkus w tej wodnej przestrzeni,

W złota ciecz skrzącą, w rubinów purpury.

W fioletowe mgły spowite góry,

W wstęgach śniegowych, w podszyciu zieleni,

By koronkowe, Raj więżące mury,

Z swych tajemniczych wabią nas półcieni.

Przestworza cisza przedziwna zalega...

Czasem głos ludzki zerwie się z nad brzega

Pieśnią wesołą, lub się głuchym gwarem

W statku zagnieździ.

Ale duch nie słyszy,

Co mówią ludzie: zbratany z bezmiarem,

Światłem i falą płynie w Raj tej ciszy.

III.

Majestatyczne, opieśnione wody!

Skalne olbrzymy strzegą waszej toni,

Z której promienny wyszedł duch swobody,

Co ludzkiej piersi od spodlenia broni.

Cóż, że się zbiera naokół ich skroni,

Którą srebrzyste opasały lody,

Burza szalona?

Grom się z niej wyłoni,

By w nic się rozbić o kamienne grody.

O święte fale!

niech ten duch wasz w mojej

Spragnionej piersi będzie nakształt zdroi,

Które w rozpaczy dniach laska Mojżesza

Z skał wydobyła — tą cudowną mocą,

Co zbawia ludy; niech walczących rzesza,

Czerpiąc z tych źródeł, nie padnie przed nocą.

IV.

Negacjo życia, znikczemniała, marna,

Wiążąca ducha, co się rwie w błękity,

Jako te śniegiem naodziane szczyty,

Które powstrzymać pragnie chmura czarna

W pięciu się dumnych ich turni!...

Nie powiem,

Choć się zbudzona wyobraźnia sili,

Co dziś jest we mnie — to jedno, że zdrowiem

Pierś ma oddycha w tej wspaniałej chwili.

Negacjo życia, stwarzająca karły!

Wobec tych cudów wielkiego Żywota,

Co płodzi granie i głębie jeziora,

Gaśnie twych oczu szklannych blask umarły,

Znika oblicza twego bladość chora,

Bo Raj przed tobą otwiera swe wrota...

V.

Wlokła się dusza z skrzydły zmęczonemi,

Smętna i z skargą na ten los, co łamie

Wszystkie szlachetne wysiłki tej ziemi,

Pragnącej spocząć aż tam!

w Raju bramie.

Nędz i walk ludzkich apostazji znamię

Wyniesie z sobą, że ją krzyk oniemi

Kupczących w świętym człowieczeństwa chramie.

I z rezygnacją swój bardon wojenny,

Jak zagaszoną rzuciła pochodnię,

Myśląc, że na nic pieśń się już nie przyda.

A dziś znów powiał nad głową półsennej,

Broniąc jej z pola uchodzić niegodnie,

Urok Przyrody i duch Winkelryda.

VI.

O duchu boży, z wirchów tych krzesanic,

Z wód tych głębiny do tak bujnych lotów

Przynaglający człowieka, że za nic

Ma one drogi, skąd niema powrotów!

Gdzież twa ojczyzna?

Nie uznajesz granic,

Kreślonych ręką zuchwałych despotów:

Do piersi ludzkich, jak do swych kochanic,

Schodzisz z miłością, tam masz dom swój gotów.

W blaskach południa, w sinych mgłach północy,

Co się zwieszają nad zmrożoną ziemią

Ciężkim ołowiem, twoje iskry drzemią.

Ale jak długo nieraz świat ten czeka,

Byś je rozżegnął tchem swej wielkiej mocy

I ich płomieniem rozgrzał pierś człowieka!

VII.

Wiej, płyń — nie przejdzie ten twój ruch bezpłodnie —,

Tocz się, pierś ludzką swem tchnieniem rozpieraj,

Pokoju ciche przybytki otwieraj,

Koj miłująco, pieść i głaszcz łagodnie.

A jeśli trzeba, Samsona pochodnie

Rozpal, na kłamstwo żelazem nacieraj,

Mów „żyj!“ jednemu, drugiemu „umieraj!“

Aż wzniesiesz cnotę, a zniweczysz zbrodnię.

Niejedno zginie, co, na pozór żywe,

Oddawna stoi nad śmierci krawędzią,

Bo nie chce wchłaniać twych światła potoków...

Wszystko, co spełnisz, cne i sprawiedliwe:

Wszakże ty jeden masz prawo być sędzią

I wykonawcą swych świętych wyroków...

VIII.

Cóż, że w zamęcie dziejowych orkanów,

Gdy się nad światem stęsknionym rozjarzy

Blask twój, wiew jakiś przygasi go wraży,

Jęk budząc nowy śród zdeptanych łanów?

Cóż, że z twej klęski szydzi śmiech szatanów,

Aż nawet w sercu natchnionych pieśniarzy,

Twojej świątyni stróżów i kapłanów,

Wiarę w twą siłę mróz zwątpienia warzy?

Przemijający to tryumf, choć wieki,

Płodne w łzy gorzkie, w klątwę i w krwi rzeki,

Trwa nieraz orgja radości piekielnej.

Lecz czem są wieki w Żywota łańcuchu?

Czem chcą, niech będą, ty je przetrwasz, duchu,

Bo, idąc z Boga, jesteś nieśmiertelny!

IX.

Na szare turnie cichy półmrok pada

I zwolna spływa po granitów zrębie,

Otula świerków rozwełnione stada,

Ściele po toni swe puchy gołębie.

Jakaś się chmurka ściera na skał zębie,

Wietrzyk tajemne wieści opowiada,

Seledynowe zasypiają głębie,

Nagich krzesanic zasypia gromada.

I oddech grani i oddech jeziora

W srebrne, powiewne, lekkie mgły się zmienia,

Chcące oplatać duszę w swoje sidła.

Lecz do spoczynku ona dziś nie skora:

Zrywa się naprzód bez lęku i drżenia —

Widać, że nowe przybyły jej skrzydła.

X.

Żegnajcie wody!

Z rozwartemi oczy,

Czujny, a świeży, duch mój precz ulata

Tam!

gdzie się niebo ze szczytami brata,

Gdzie się lawina z hukiem gromów toczy.

Gdzie szumem kaskad groźny twórca świata,

Dech prabytowy, w wiecznych śniegach broczy —

W promieniach życia albo w śmierci mroczy —,

Tam płynie dusza, w moc i hart bogata.

Żegnajcie wody!

Wyżej!

coraz wyżej

Pójdzie — do niebios granic się przybliży,

Przez skal urwiska, przepaściste lody,

Kogo tych waszych głębin wiew owionie:

Taką ma siłę duch, co wasze tonie

Wziął za mieszkanie — wielki duch swobody.

XI.

Ozwał się z dolin dzwon i po przestworze

Srebrnemi dźwięki, jak po fali, płynie:

W tej uroczystej wieczoru godzinie

Pnie się po graniach, pełza po jeziorze.

Raz jeszcze dusza patrzy ku głębinie:

W półśnie się modli głębia i w pokorze

Turnie, opadłe na świerkowe łoże,

W półśnie się modlą na ten dzwon w dolinie.

Wokół przenika jakieś tchnienie boże

Tę kryształową wolności świątynię —

Dusza od modłów wstrzymać się nie może:

Cała się w ciszę półsenną owinie

I w uroczystym modli się wieczorze —

Z dzwonem, co echem gdzieś w bezmiarach ginie...

Na Teufelsbruecke.[1]

I.

Czekamy słońca... jedna wielka chmura

Świat pochłonęła i dżdżem w oczy bije

Wędrowcom, światła spragnionym; ponura

Mgła pierś nam ciśnie, chwyta nas za szyję,

Dreszcz wlewa w kości...

Szarych kłębów góra

Zaległa przepaść, a wśród nich się wije

Z szumem i hukiem bielsza mgła...

Wichura

Coraz to grubszy piętrzy wał i kryje

W dżdżystej kurzawie i tę bielszą wstęgę:

Huk tylko słychać, syk i szum w mgle ciemnej,

Kłąb tylko widać za kłębem — bez końca.

Cóż nam rozwieje dzisiaj tę potęgę

Chmur kotłujących?

Byłbyż trud daremny,

Co nas tu przywiódł?...

Ach!

czekamy słońca...

II.

Mgły z mgłami wiodą jakiś straszny taniec,

Hukiem i szumem mgła im w takt przygrywa;

W krąg cały przestwór — istny rozpasaniec —

Przy tej muzyce w mgławych pląsach pływa.

Nic nam innego promienny kaganiec

Nie wskaże dzisiaj?

Patrz!

patrz!

mgieł przędziwa

Rwą się — z ich głębin czarny, skalny szaniec

Swoje potworne czoła wydobywa:

Wśród opoczystych ścian żelazne bramy,

Nad niemi lufy armatnie „Witamy“

Szepcą z otworów...

I jeden i drugi

Zjawia się żołnierz, warowni obrońca...

A tam odsłonią krzyż wilgotne smugi,

W dżdżach wykąpany...

Ach!

czekamy słońca...

III.

Huk, szum i syki i mgła czarnopłowa,

Pochłaniająca cały świat...

Z jej toni

Naraz się widmo straszliwe wyłoni,

Z mgieł ma ramiona i z mgieł jego głowa.

Słania się, rośnie...

Któż to, co się chowa

W tych czarcich pianach?

co te chmury goni?

Patrz!

jakaś czerwień ocieka mu z dłoni:

Krew z dżdżem zmieszana...

To duch Suworowa!

Słania się, rośnie, falą mgieł się zbliża,

Gdzie na opoce bieleje znak krzyża,

Staje i rzęży: „Jam jest twój obrońca!“

A krzyż na zimnym, zwilgotniałym złomie,

Wpół przysłonięty, leży nieruchomie...

Mrok się powiększa...

Słońca!

słońca!

słońca!...

Jungfrau.

I.

Granitów srebrny zrąb

w przewiewnych fioletach,

Na czole mając tkań,

sprzędzoną z śniegów mlecznych,

Pnie się w niebieską głąb

po mgieł sinawych grzbietach,

By symbol wiecznych trwań

i prawd strzelistych, wiecznych.

Nie wstrząśnie żaden grom

tą Jungfrau niebopienną,

Ni halny wichr, co bór

za jednym tnie zamachem:

Zaledwie lodu złom

gdzieś strąci w toń bezdenną,

Lub zwinne elfy gór,

kozice, przejmie strachem,

Tak stoi wieków wiek

ten prawd strzelistych, wiecznych

I wiecznych symbol trwań,

choć w przepaść gdzieś bezdenną

Grom strąca lodu zwał,

las ginie, giemza kona.

Przy szumie kaskad, rzek,

w powodzi skier słonecznych

Tak przędzie sobie tkań promienną,

Milczących pani skał,

ta Jungfrau niewzruszona.

II.

Wsłuchany w dźwięki dum,

płynących z cierpień harfy,

Z pragnieniem wiecznych prawd,

z wiecznego żądzą bytu

Manfredów idzie tłum,

gdzie Jungfrau z chmurnej szarfy

Śnieżysty przędzie haft

na skroniach swego szczytu.

Stanęły u jej stóp

prometejowe rzesze,

Z rozdartych leją łon

ból świata i ból własny:

„Gotuje-li nam grób,

czy z głazów swych wykrzesze

Niszczący wszelki skon

żywota promień jasny?“

Tak płynie dźwiękiem harf,

które wiecznego bytu

I wiecznych żądzą prawd

Manfredów stroją rzesze,

Rozpacznych odgłos mąk,

pijących krew im z łona.

A Jungfrau z chmurnych szarf

na skroniach swego szczytu

Śnieżysty przędzie haft

i mgławy włos swój czesze

Na nieb bezbrzeżny krąg

i milczy, niewzruszona.

III.

Wiecznego trwania znak,

wiecznego symbol życia

Zarzucił mgławy kask

na promieniste oczy;

Kamienny ginie szlak

śród śnieżnych chmur pokrycia,

Słoneczny gaśnie blask,

co lśnił po grzbietach zboczy.

„Ledwie w połowie dróg!

Za stadem giemz bez drżenia

Biegliśmy, a tu lód

i mgły i wiew mogilny!

Kto zbawi, Czart czy Bóg?

O mocy Przeznaczenia!“...

Tak on Manfredów ród

w rozpaczy łka bezsilnej.

Zwolna się wieczny byt,

znak wiecznych prawd z tej mroczy

Dobywa: chłodny blask

skał nagość opromienia...

Wędrowców zginął ślad...

Tam nowe spieszą grona...

I strojna w śnieżny szczyt

i w wieńcu śnieżnych zboczy,

Zrzuciwszy chmurny kask,

z spokojem Przeznaczenia

W bezkresny patrzy świat

ta Jungfrau niewzruszona...

Na lodowcach Aletschu.

Towarzyszowi podróży,

dr. J. Czermakowi.

I.

Sniegu i lodu srebrzyste bezmiary,

Wśród nich, jak wyspy, straszne sterczą złomy;

W górze niebieskich kryształów ogromy,

Rozpłomienione słonecznemi żary.

Fioletowe zniknęły opary —

I wzrok nasz, cudów przedwieku łakomy,

Ma tuż w nagości dziewiczej widomy

Znak bożej siły, źródło wielkiej wiary.

I z ciał tych naszych, zawisłych bezwładnie

Na opoczystych urwiskach, ulata

Duch, zachwycony, nad śnieżne przestworze —

Nad czarne szczyty, śmiejące się zdradnie

Obliczem z lodu, i klęka w pokorze

Gdzieś przed nieznanem źródłem tego świata.

II.

Milczący szliśmy zamarzłym dunajem,

W skok przekraczając kotliny bezdenne,

Bramice śmierci dla człeka, promienne

Wrótnie żywota dla tych sił, co wzajem

Zwalczają siebie, wieczyste a plenne

W zmian nieskończoność.

Nad tych lodów krajem,

Nad tą kuźnicą drzemią szczyty senne,

Ciche, błyszczące.

I my błędni stajem

Z dziwu i słuch nasz tężymy w tej ciszy

Głębie bezmierne.

I patrz!

duch nasz słyszy

Onego Ducha, co miał moc, by w tumy,

Nieb sięgające, pospiętrzać opoki...

Strach!...

Czy nie zerwą dziś się jego szumy,

By świat ten wkoło zwalić, strącić w mroki?!...

III.

Zpoza gór czarnych, zza śnieżnych przełęczy

Szum dolatuje: O lodów pokłady,

O skalne zręby łamią się kaskady,

A tam! — lawina głuchym hukiem jęczy.

Ach!

szum ten duszę przygniata i męczy:

Nie zwykła ona chadzać temi ślady...

Lecz patrz!

u stóp się macierzanka wdzięczy

W mchach, których głaźne nie pocięły grady.

A tu — rumianek naszych pól...

I z drogi

Straszliwej grozy, przejmującej trwogi

Dusza na skrzydłach znużonych uchodzi

W kraj łąk i lasów rodzinnych.

Lecz błogi

Sen rychło rzuca i wraz z Śmiercią brodzi

W kaskad, przepadlisk i lawin powodzi.

Ze szczytu Eggishornu.

I.

Zrzuć cielesne z siebie brzemię,

odsłoń wzrok z śmiertelnych błon

I patrz, duszo: w śniegach białych

to nie głaźny sterczy mur,

To przedwiecznych piewców plemię

niezdobyty ma tu schron,

To druidów skamieniałych

spoczął tu olbrzymi chór.

W promienistym dyademie,

zasłuchany w boży dzwon,

Który w plazmach sił ospałych

budzi czujny życia wzór,

Z niebiosami łącząc ziemię,

wieki tutaj duma on,

W płaszczach z lodu okazałych,

w wieńcu z blasków albo chmur.

I, zaklęte w te przestworza,

szumi ciągle z dawnych lat

Echo hymnów eonicznych,

które chór ten w bezkres słał,

Gdy z pierwocin wstawał łoża

mnogokształtny, rojny świat.

Płynny dźwięk tych tchów rytmicznych

niemym jest dla ludzkich ciał:

Ty ma duszo, córko boża,

żeś się zbyła ziemskich szat,

W tych milczeniach ustawicznych

czujesz wielkich głosów zwał:

II.

Chwała-ć, Duchu, jasny, święty!

chwała dziś i w przyszły czas,

Iżeś przebił mrok chaosu

i słoneczny stawił gród;

Iżeś wniknął w mgieł odmęty,

wywiódł z nich i śnieg i głaz.

Zieleń drzewa, miękkość wrzosu,

zapach róż i błękit wód.

Że do swego przez cię losu

jest przykuty wszelki płód,

Żeś dał gwiazdom obieg kręty,

horyzontom zorzy pas,

Żeś użyczył burzom głosu,

grom zlał z błyskiem w jeden cud,

Że z żywota zgon poczęty

zmieniasz w żywot, pełen kras.

Ale w tem jest dziw nad dziwy,

że rozdrabniasz własny byt

Na cząsteczek miljony,

wprawiające wszechświat w ruch,

Ach!

a wszędzie — w ziołach niwy,

pośród fal i skalnych płyt,

W płazach, w wirchach, w duszy onej,

co w hymn bliźni wszystek słuch

Wytężyła w kształt cięciwy,

jesteś, niby szczytów szczyt,

Jeden, cały, niezdrobniony —

jeden Wszechświat, jeden Duch!...

III.

Tak przedwiecznych ech kapele,

tak melodje pierwszych tchów

Rozlewają się w bezmiarze,

jak brzęczące roje pszczół...

Naodziani w śnieżne biele,

w blaskach lodu wkoło głów,

Przysłuchują się pieśniarze,

śród zaklętych drzemiąc kół.

Matterhorny, Miszabele

chłoną dźwięki własnych słów,

Aletsch, Eiger z Mnichem w parze —

Duch ich ciała w jedno skuł —,

Jungfrau, pierwsza w tym kościele,

w którym spoczął wieczny huf,

Finsteraarhorn w groźnym czarze,

wpół w gleczerach, we mgłach wpół.

Słucha dusza i w tych dumach

rozpoznaje hejnał swój,

Którym brzmiała przed wiekami,

gdy ją boży wywiódł dech,

Aby mknęła w bratnich tłumach

na życiowy, wieczny bój.

I Maerjelen z lodu krami,

jak demonów zimny śmiech,

I, wśród lasów, w cichych szumach

harmonijny tocząc zdrój,

Słucha Rodan, wraz z lasami,

tajemniczych, świętych ech...

Jezioro Maerjelen.

I.

Z szczytu patrzałem na twe zimne tonie,

Na nieruchomą zieleń twych przezroczy,

Lśniących, jak szmaragd, w olbrzymiej koronie

Wichrów lodowych i piarżystych zboczy.

O Maerjelen!

niebo wokrąg płonie,

Całe w ozdobie płomiennych warkoczy,

A na błękitnym twych głębin wygonie

Stado kier białych w cichej fali broczy.

Na Wyspie Zmarłych snąć jest kryształ taki,

Gdzie dusze, wziąwszy rozbrat z znojną ziemią,

Zmywają z siebie doczesność i potem,

Wielkich tajemnic przeniknąwszy szlaki,

Dla ciał zamknięte, jak łabędzie drzemią,

Oszołomione swym nowym żywotem.

II.

Przedziwna cisza...

Ni wiew nie zawionie,

Żwir się po graniach czarniawych nie stoczy,

Śnieg w tę spokoju milczącą harmonję

Z hukiem z swej paszczy nie wypadnie smoczej.

Czułem, że skryta gdzieś w przestworów łonie

Śmierć, na twej tafli magicznemi oczy

Spoczywająca, i me ciepłe skronie

Otula zwolna chłodem swych zamroczy.

I zdało mi się, że to ziemskie życie,

Kiedym tak patrzał w twe nieme zwierciadło,

Niby strzęp jaki ze mnie już opadło,

Żem jedną z kier tych, co na twojej płycie,

Od gleczerowych urwane wybrzeży,

Śnią w swojej czystej, nieśmiertelnej śnieży.

III.

Głębie przestworu w błękitnej oponie —

Ni jednej chmurki wędrowiec nie zoczy;

Słońce, wpatrzone w to ciszy ustronie,

Snać swego kręgu z miejsca nie potoczy.

Rajską za sobą wiodąc eudemonję,

Niezmierną dalą ciężka senność kroczy:

Lodowe szczyty śnią na nieboskłonie,

Bór nadrodański śni w fioletów mroczy.

Tajemnym blaskiem Maerjelen się mieni,

Gładkie, milczące, ujęte, jak w ramy,

W skał i gleczeru spadziste krawędzie...

Dusza się kąpie w lustrzanej zieleni,

A kry te białe, bez skazy, bez plamy.

Drzemią, jak śnieżne, uśpione łabędzie.

Szlakiem symplońskiej drogi.

I.

Szlakiem symplońskiej drogi,

po żwirów siwej wstędze,

Snującej się krawędzią

przepastnych, stromych ścian,

Płomienny rozlew słońca

w łyskliwej swej potędze

Pod stopy się nam ściele,

jak dywan, srebrem tkań.

Nad nami Mont’ Leone,

w iskrzystą strojny przędzę,

Majestatycznie władnie,

niby cesarski pan,

Co imię swe na wieki

zapisał w bytów księdze,

Opancerzony grozą,

blaskami chwały zlan.

Jest-li w nim ludzkie życie,

w tym dumnym Mont’ Leone,

Zaklęte czarów mocą

w rozsiadły kolos skał,

Że tak spogląda na nas,

jakby nas przygnieść chciał?

że tak w wędrowców stronę

Szle po wierzchołkach lasów

dreszcz wlewający szum,

Jak echo zbrojnych dum?

II.

Źrenice mgłą zachodzą,

w ten straszny szczyt wpatrzone:

To nie kopuła śniegu,

to już nie martwy głaz —

Ja tytan, świat walący,

ruszył się Mont’ Leone,

A za nim płynną rzeką

ciemny się ruszył las.

Na czole spochmurniałem

zwycięzcy ma koronę;

Rubiny krwi w niej błyszczą

słonecznych tęczą kras,

I skrzydła lśnią u ramion,

rozwarte, rozpierzone,

Nad legią, co zalała

symplońskiej drogi pas...

Powiewa szmat proporców,

radośnie grzmią fanfary;

Wojenna nuta płynie

nakształt dźwięczących fal —

Z mosiężnych surm klangorem

w błękitną płynie dal.

Sam tylko wódz milczący;

utopił wzrok w bezmiary

I sunie, zadumany,

na czele wiernych sług

Ten bitew wielki bóg...

III.

Dlaczego w nim źreniczne

przygasły dzisiaj żary?

Wesele jego wojów

dlaczego ma w nim grób?

Wszakże podważył ziemię,

porządek zburzył stary,

Połowę świata rzucił

do swych kamiennych stóp!

Wszak spieszy jego pycha

po świeże znów ofiary?

Z pożogi i posoki

wyniesie świeży łup!

Wszak pić on dziś nie idzie

z hańby piołunnej czary,

Lecz z sławą promienistą

wieczny zawierać ślub?...

Rycerski duch ludzkości,

który zapładniał wieki,

Który sam jeden stawiał

i walił kościół swój,

W nim znalazł znów wcielenie,

wystąpił w nim na bój...

Więc czemu, gdy tak w przestwór

zapatrzył się daleki.

Nie uśmiech go rozjaśnia,

lecz smutku mrok swa dłoń

Kładzie na jego skroń?...

IV.

Grzmi, huczy tłum wojenny,

jak huczą grzmiące rzeki,

Kaskadą spadające

z szczytów symplonskich gór;

Sam tylko wódz oniemiał,

rozwarłszy dwie powieki

Nad szklaną ócz martwotą,

jak konający tur.

Czyżby przeczuwał dzisiaj,

że nowe krwi rozcieki

Przemienia w żal i jęki

ten tryumfalny chór?

Że świat zpod jego groźnej

wyrywa się opieki,

Że ludom gdzieś prześwieca

innego bytu wzór?

Że inny duch ogłosi

ludzkości swe orędzie,

Nie ten, co w ręku dzierży

rozpłomieniony miecz;

Że imię jego: Miłość,

a hasło: „koj i lecz“!...

Że ludzkość, pobratana,

okalać już nie będzie

Światłością swojej glorji,

jak za ginących dni,

Siewaczy łun i krwi?

V.

Raz jeszcze on narodom

narzuci się na sędzię,

By rozciąć węzeł dziejów

przy huku dział i kul;

Raz jeszcze w swym pochodzie,

w szalonych burz rozpędzie,

Zdruzgocze miast bramice,

stratuje zasiew pól.

Raz jeszcze spieszy k’niemu,

na krwawej szukać grzędzie

Wrzosów ze zbawczym miodem

zgnębionych rojny ul.

A potem — czyż przeczuwa,

że mrok już sieć swą przędzie,

Że padnie w niej, jak nędzarz,

ten wszechpotężny król?

Zapatrzył się bóg wojny

w dalekie gdzieś przestwory.

To nie słoneczne blaski!

To jakby chmurny śnieg!

A środkiem straszna rzeka

znaczy swój zmarzły bieg.

A tylko tam, gdzie zmierzchy

swe mgławe kreślą tory,

Jak gdyby — nie dla niego!

—

jęły się płonić już

Przebłyski nowych zórz!...

VI.

W powietrzu się rozwiały

dzwoniących surm klangory —

Rozwiały się na zawsze...

Darmo wytężasz słuch...

Na darmo wzrok wytężasz:

Tłum zginął różnowzory

I wódz się w mgłę rozpłynął,

co wiódł ten zbrojny ruch.

W ciała wędrowców wrócił

duch, do rozmarzeń skory,

Urokiem chwał umarłych

tak przepojony duch...

I tylko Mont’ Leone,

owity w ciemne bory,

Skrzy się w promieniach słońca,

w śnieżysty strojny puch.

W dali Aletschu wstęga,

w sinawe ścięta lody;

Naokół pasma szczytów

drzemią w błękitnych mgłach;

Nad nimi strop niebieski

rozpiął lazurów dach.

Z gardzieli skalnych lecą

siklawic huczne wody,

A przy nich cicho szepce

w roztęskniający wtór

Szumny symploński bór.

Na jeziorach włoskich.

I.

Cicho pobrzmiewa po jeziornej toni

Melodja świateł w przesłoniętą mgłami

Dal, co nad wodą tak się wiewnie kłoni,

Jakby całować ją chciała...

Przed nami

Niebo w promiennej z głębiną harmonji:

Zlewa się, stapia, zestraja dźwiękami

Barw swych i błysków tęczowej urody

Z każdą kropelką, z każdym nurtem wody.

Cicho płyniemy w marzeń dal — bez końca...

Cicho płyniemy w zadumań ogrody...

Z takiej to fali i z takiego słońca

Wyszła, miłosne światu sprawiać gody,

Jasnością włosów złocistych okryta.

Rozpromieniona, naga Afrodyta.

II.

Z takiego żaru i z takiej przeźroczy

Kształt się urodził niewieściego ciała,

Co w sobie lilje z różami jednoczy

I wonią dyszy i rozkwiciem pała

I, lazurowe otwierając oczy,

Topi w ich głębiach, jak ta toń wspaniała,

Wszystkie świetliste czary szczęsnej ziemi,

Oślepiające skry siedmiobarwnemi.

A gdy rozchyli miękkich ust korale,

Głos z nich płynący twą duszę oniemi:

Zmilknie w tym słodkim zasłuchania szale

I, głodna szeptu, który tchy ciepłemi

Na twarzy nieci rozkoszy wypieki,

Jego-by tylko chciała słuchać wieki.

III.

Z takich rozemdleń szklistego jeziora,

Z takiego blasków słonecznych rozgrania

Wyszła bogini, jak poranku pora,

Kiedy się ze mgły rosistej wyłania —

Wyszła cudniejsza, niżeli Aurora,

I, cała z żądzy, z tęsknoty kochania,

Biegła na uścisk czekać Anchizowy

Do ocienionej, szumiącej dąbrowy.

Na mchy tu świeże ta piękna upadnie...

Z okiem przymkniętem, z ramieniem u głowy

Rzeźbiona nagość spoczywa bezwładnie,

Mając na wargach półuśmiech różowy,

Aż „on“ swą miłość z jej miłością splecie

W wielkiej, jedynej rozkoszy na świecie...

IV.

Cicho płyniemy kryształów głębiną,

Odbijającą niebieskie lazury...

Granice wody i nieba gdzieś giną

Śród mgieł powiewnej, a przejrzystej chmury,

Co dal zasnuwa w przędzę srebrno-siną;

Po brzegach siedzą zadumane góry,

A na ich piersiach jasny puch zieleni

W złotem się słońcu, jak aksamit, mieni.

Od gór tych wonne tchnienie ciszy wieje;

Omdlała senność, rozlana w przestrzeni.

Ogarnia ducha, że duch senny mdleje:

Naokół słodki, dźwięczny głos syreni

Upajającą pieśń blasków wydzwania

O szczęśliwości, co idzie z kochania.

V.

O szczęśliwości, co w zakątek głuchy,

Zdala od krzyków i zabiegów świata,

Znosi rozmarzeń najwiewniejsze puchy

I z nich dla siebie ciche gniazdo splata

I, zleniwiałe ułożywszy ruchy,

Śpi, obojętna, że tam gdzieś Zatrata

Bierze się z Życiem za bary, że jęki,

Mnogie, jak trawy, rosną z pod jej ręki.

A tylko czasem, gdy w gmach jej spokoju

Przedrą się z zewnątrz nazbyt głośne szczęki.

Echa uderzeń broni, echa boju,

Co na krwi łanie trwożne rodzi lęki,

Wstaje, zdziwiona, i z rozpaczną mocą

Rzuca pytanie w okrąg: po co?!... po co??...

VI.

Po co się zrywać w spienione odmęty

Walki, wszczynanej o tysiączne złudy,

Które prawdami zwie ten świat, przejęty

Kłamstwem i fałszem?

Po co siać swe trudy

Na jego roli, gdzie niepewne sprzęty,

A jeśli wzejdzie jaki krzew, to wprzódy.

Nim się rozwinie, nienawiść go zsiecze,

Przenikająca wszystkie chęci człecze?!

Rozstrój swe drogi po tych polach znaczy,

A za nim słabość i wątłość się wlecze;

Upiór zwątpienia i widmo rozpaczy

Swą bezlitosną rozciągają pieczę

Nad owem sercem, co się w wir tej burzy,

Jak ptak w gradowe obłoki, zanurzy...

VII.

Legje roboczych starły już swe moce,

Spiesząc na zagon nieuchwytnych rojeń;

Krew się polała, padły łzy sieroce,

A chwasty rosną na miejscu uznojeń

I tylko wiecznie ta gwiazda migoce,

Co, mając w sobie jak gdyby upojeń

Tęgość trującą, pcha wciąż nowe siły

Za swemi błyski na kraniec mogiły.

Oblany ogniem niezdrowych rumieńców.

Jak liść, z topoli opadły, przegniły,

Długie już wieki leci tłum szaleńców,

Ginąc po drodze, którą mroki śćmiły,

Choć mu się zdaje, że przed nim bez końca

Smug swój rozwija złota jasność słońca.

VIII.

Na co po grobach śpieszyć do kościoła,

Który obrazem jest fatamorgany,

Kiedy nas miłość w swój przybytek woła,

Na fundamencie pewnym zbudowany!

Kolumnadami opasan dokoła,

Kararyjskiemi gmach ten błyszczy ściany,

Kwiatów wzorzystych girlandą owity,

W fali, patrz!

kąpie swoje greckie szczyty!

Rozczarowania na co i boleści

Szukać gdzieś w sferze chmurami zakrytej,

Kiedy nadziei spełnienie się mieści

W drżących objęciach jasnej Afrodyty?

Na co szturmować, gdzie kłam zasiadł w gości,

Gdy wszystka prawda jest tylko w miłości?

IX.

W tem na obliczu wypalonem piętnie —

Żywych rumieńców jedwabnej purpurze, —

W tych ciepłych wargach, chylących namiętnie

Do pocałunków swe rozkwitłe róże;

W tem przyspieszonem, urywanem tętnie

Dwóch æądz, grających w nieskłóconym chórze —

W ciał rozkochanych przedziwnej harmonji,

Szczęście i prawda jedyna się chroni.

A gdy pod tchnieniem miłosnego żaru

Oko swój ogień powieką przysłoni,

Omdlewającą z rozkoszy nadmiaru,

Nie pomrok dusze zatapia w swej toni,

Tylko ta cicha, rozmarzona senność

W rajów nieznanych wiedzie je promienność.

X.

O pieśni ciała!

o porywająca

Pijanych tobą na szału krawędzie!

Jest coś w twych dźwiękach z letniego gorąca,

Gdy ten swój lazur nad ziemią rozprzędzie;

Śród rozegranych akordów tysiąca

Masz tony, miękkie, jak puchy łabędzie,

Masz brzmienia, słodkie, jak oddech pieszczoty

Dwóch żądz, złączonych namiętnemi sploty...

Błogosławiony, kto ciebie usłyszy,

O pieśni oczu, gasnących z tęsknoty,

Ust, odrętwiałych w pożądania ciszy,

Ramion i piersi!...

Rajski hymnie złoty!

Tak odbijają szczęśliwość twe głosy,

Jak ta głębina odbija niebiosy!

XI.

Cicho nasz statek jasne wody kraje...

Cicho pobrzmiewa zdradny śpiew syreni...

Po brzegach świecą cytrynowe gaje

I wille świecą w złocistej zieleni...

Czasem przed nami ciemny cyprys staje,

Lub gdzieś na gzemsie róża się czerwieni,

Albo z pod łuku marmurowej bieli

Krzew oleandru karminem wystrzeli.

Jaki tu spokój!

Ludzie czyż wymarli?

Lub czy też bramy z błękitnej topieli

Wyrosłych zamków na wieki zawarli

Przed gwarem świata?

Czyżby wyjść nie śmieli

Z trwogi, że rozdźwięk skądkolwiek przypłynie

W te ich zaklęte miłości świątynie?

XII.

Grają miljony blasków po jeziorze,

Odbijającem niebieskie lazury;

Cicho nasz statek jasne wody porze,

To chaty mija, oparte o góry,

Po skał krawędziach wiszące w przestworze,

To w skrach skąpane pałaców marmury...

Przybił do brzegu...

Na pomost przystanka

Wyszła i czeka jednej z will mieszkanka.

Płyniemy dalej...

A skrzącemi oczy

Patrzy za nami ta piękna niebianka,

Ściga nasz statek po wody przeźroczy...

Czyż on jej może przywieść miał kochanka?

Płyniemy dalej w tę głębię promieni,

W której pobrzmiewa zdradny śpiew syreni...

II.

Z TATR.

I.

Na szczycie.

Na krawędzie przepaści, ponad turnic załomy,

Tu, gdzie orły jedynie tulą skrzydła znużone,

Hej wspięliśmy się dumnie i w błękitów ogromy

Wzrok topimy zuchwały i dłoń wznosim po słońca koronę.

W ten krąg złoty wpatrzeni, w znak sił naszych widomy,

Zakochajmy się w sobie!

wszak jesteśmy, jak blaski wcielone!

Tak nam duszę rozpiera tężna szczytu ponęta

Tem szaleństwem radości, że zrywamy już pęta,

Co nas łączą z brzemieniem nędz padolnych, tak wczoraj odczutem...

A od nizin, zasłanych pobitemi zbożami,

Po sinawej mgieł fali płynie powiew za nami,

Jakby echo jękliwe, i do serca się wkrada wyrzutem...

II.

Orzeł.

Królewski, dumny ptak

w majestatycznej pysze

Na turniach uwił tron,

skrzesanych ręką burzy:

Stąd, w słońca lecąc szlak,

w błękitach się kołysze,

Przecina niebios skłon,

lub w chmurach się zanurzy.

Ziemia w pogardzie dlań,

w granice zwarta ciasne!

W nieskończoności głąb

na zawsze snać się rzuci...

Już traci z ócz swą grań,

z ócz traci gniazdo własne,

Na ten skalisty zrąb

snać nigdy już nie wróci!

Leć, duszo, za nim w ślad

z uwielbień skrą w źrenicy!...

Cóż to?...

Rozpaczny ból

powietrze krzykiem trwoży...

To orzeł z wyżyn spadł

i wpił się w kark kozicy!...

Popłynął krwawy zdrój

po śniegów runi świeżej...

Ha!

ten obłoków król,

słonecznych pan przestworzy,

Żyje, jak zwykły zbój,

i z mordu i grabieży...

Wiatr halny.

I.

Huczy nademną halny wiatr...

Daleki

Wprzód mnie dochodzi szum i świst, a potem

Z jakimś pogwarem, z trzaskiem i łomotem

Ciężar się kładzie na wysmukłe smreki.

Od razu kłody o grubości snopów

Gną się w mych oczach, jak źdźbła lichej słomy:

Tak igra niemi głuchy, niewidomy

Gość, co od skalnych wlecze się przekopów.

Idę, wciąż idę po jęczącym borze...

I choć spotykam pnie, wyrwane z ziemi,

Ten szał, w błękitnym zbudzony przestworze,

By giąć i walić, strachu mi nie wlewa

Do głębi wnętrza: Radbym siły swemi

Zmierzyć się z wichrem, jak te wielkie drzewa.

II.

Miałem-ci w sobie ongi moc czuwania,

A dzisiaj senność ogarnia mi ducha:

Gdzie życie wrzało, tam dziś pustka głucha,

Gdzie słońce było, chmura blask przysłania.

Jakowaś boleść, jakaś zawierucha,

Co słabym bytom pewną śmierć wydzwania,

Niech, jak halnego wiatru straszne grania,

Wstrząśnie istotą moją: Jest-li krucha,

To po niej żalu nie będzie...

A jeśli

Nieprzełamana wyjdzie z tych zapasów,

To razem z wichrem taki szlak zakreśli,

Że zetnie na nim smreki swym oddechem,

Sił pozbawione dla idących czasów,

A to, co mocne, odpowie jej echem.

III.

O wichrze halny!

Cóż, że przelękniona

Chowa się koza przed twojej potęgi

Wiewem niszczącym?

Sam orzeł, co kręgi

Toczy podniebne, tuli się do łona

Szczelin turniowych, bo królewskich skrzydeł

Jędrna rozpiętość nie wytrzyma próby...

Strącaj kozice, ty posłańcze zguby,

I orły chwytaj w oka swoich sideł

I miażdż o skały, i, jak łan, pokosem

Bór położywszy, hucz szaleńczym głosem —

Razem z mą duszą hucz i świszcz radośnie:

Cóż, że z ginących strumień krwi popłynął?

Wszak niema szczęścia tam, gdzie życie rośnie?!

Niech świat przepada, na to on, by zginął!...

IV.

Jego przemocy, po których zagłada

I ból pospiesza, duch się mój wykrada,

Świeżo uskrzydlon, żądny łez i trwogi

A od hal bujnych płynie jęk złowrogi —

Rozpacz łkająca, że wichr pobił stada

I porozrzucał koleby...

I blada,

Z włosem rozwianym i z drżącemi nogi,

Postać juhasa przed oczy mi stanie...

I, niby orzeł z podciętemi pióry,

Krwią skraplający swe rodzime granie,

Duch mój do smreków tuli się bezwładnie...

I naprzód czuje strach i żal ponury,

A potem znowu — senność go opadnie...

Krzak dzikiej róży

w Ciemnych Smreczynach.

I.

W ciemnosnireczyńskich skał zwaliska,

Gdzie pawiookie drzemią stawy,

Krzak dzikiej róży pons swój krwawy

Na plamy szarych złomów ciska.

U stóp mu bujne rosną trawy,

Bokiem się piętrzy turnia śliska,

Kosodrzewiny wężowiska

Poobszywały głaźne lawy...

Samotny, senny, zadumany,

Skronie do zimnej tuli ściany,

Jakby się lękał tchnienia burzy.

Cisza...

O liście wiatr nie trąca,

A tylko limba próchniejąca

Spoczywa obok krzaku róży.

II.

Słońce w niebieskim lśni krysztale,

Światłością stały się granity,

Ciemnosmreczyński las spowity

W blado-błękitne, wiewne fale.

Szumna siklawa mknie po skale,

Pas rozwijając srebrnolity,

A przez mgły idą, przez błękity,

Jakby wzdychania, jakby żale.

W skrytych załomach, w cichym schronie,

Między graniami w słońcu płonie,

Zatopion w szum, krzak dzikiej róży...

Do ścian się tuli, jakby we śnie,

A obok limbę toczą pleśnie,

Limbę, zwaloną tchnieniem burzy.

III.

Lęki!

wzdychania!

rozżalenia,

Przenikające nieświadomy

Bezmiar powietrza!...

Hen!

na złomy,

Na blaski turnic, na ich cienia

Stado się kozic rozprzestrzenia;

Nadziemskich lotów ptak łakomy

Rozwija skrzydeł swych ogromy;

Świstak gdzieś świszczę z pod kamienia.

A między zielska i wykroty,

Jak lęk, jak żal, jak dech tęsknoty

Wtulił się krzak tej dzikiej róży.

Przy nim, ofiara ach!

zamieci,

Czerwonem próchnem limba świeci,

Na wznak rzucona świstem burzy...

IV.

O rozżalenia!

o wzdychania!

O tajemnicze, dziwne lęki!...

Ziół zapachniały świeże pęki

Od niw liptowskich, od Krywania.

W dali echowe słychać grania:

Jakby nie z tego świata dźwięki

Płyną po rosie, co hal miękki

Aksamit w wilgną biel osłania.

W seledyn stroją się niebiosy,

Wilgotna biel wieczornej rosy

Błyszczy na kwieciu dzikiej róży.

A cichy powiew krople strąca

Na limbę, co tam próchniejąca

Leży, zwalona wiewem burzy...

Taniec zbójnicki.[2]

Baco nasz!

baco nasz!

Dobrych chłopców na zbój masz!

A nasze ciupagi

Ciętsze, niż ten nagi,

Biały pałasz wraży

Orawskich husarzy!

Hej!

Dobrzy chłopcy w domu nie usiedzą,

Pomkną lasem, pomkną skalną miedzą,

Do bielonej polecą Orawy

Na biesiady, na krwawe zabawy,

W ślady za orłami

Polecą turniami,

Z wyostrzoną bronią

Kozice przegonią!

Hej!

Ani my porteczek, ani my cużeczki,

Kiej wypasać musim te cudze owieczki,

A hań !

za wirchami, za naszemi hory

Pełne złota, srebra spichrze i komory!

Hań!

odmierzowają dukaty na beczki,

Kiej my ni porteczek, ani też cużeczki!

Hejże, chłopcy, hej!

Z wirchów, hal i kniej!

Za bukowy las,

Za bór jaworowy,

Hań-ci czeka nas

Pieniążek gotowy —

Na cużeczki,

Na porteczki

Złota, srebra w bród!

Hejże, chłopcy, hej!

Wyszły na polany

Liptowskie barany:

Do liptowskich trzód

Kany droga?

Kany?

Kany idzie perć —

Przez życie czy śmierć?...

Z buczaka na pniaka

Z jedliczki na smrek,

To droga junaka,

To-ci jego bieg!

Wirszyczkami,

Turniczkami

Idzie jego perć

Na życie, czy śmierć!

Hej!

∗

Hej-że, chłopcy, hej!

Już w dolinach ptacy pieją,

Już się buczki zielenieją,

Na Świnnicy, na Zawracie,

Naszym zamku, naszej chacie,

Biały śnieżek ginie!

Poza buczki, poza las!

Aż ślebodny znajdziem czas

W uherskiej dziedzinie!

∗

A ty, frajereczko,

Nie żoruj tak wiele!

Powrócim do domu,

Sprawim ci wesele.

Przy srebrnym miesiączku,

Przy złotej zorzycy

Pohulają z tobą

Junacy, zbójnicy.

Pohulają z tobą

Orłowie, sokoli,

Oddasz im wianeczek,

Główka cię zaboli.

Przy szumnym Porońcu,

Dunajcowej fali,

Oddasz im warkoczyk,

Serce się rozżali:

W malinowym gaju,

Hań!

w limbowym lesie

Wietrzyk żałość twoją

Rozwieje, rozniesie!

Niech serce-ć nie płacze,

Niech nie boli głowa:

Dla ciebie w Koszycach

Żyd korale chowa;

Miszkołackie kupcy

Mają aksamity

I jedwab mięciutki,

Kożuszkiem podbity.

Zlecim do Budzina,

Spadniem do Orawy

Po białe talarki,

Po dukacik krwawy!

Sądeckiego piwa

I krakowskiej wódki

Przyniesiem na żałość,

Na te twoje smutki.

Nie bywaj tak luta,

Nie bywaj tak rzewna:

Kolebkę urobim

Z zamorskiego drewna,

A na krańce świata

Powędrują nóżki,

By ci trusie piórka

Przynieść na poduszki —

Hej!

Hej-że, chłopcy, hej!

Poza buczki, poza haść,

Pójdziem, chłopcy, zbijać, kraść,

Pójdziem w orli szlak!

Hej!

Posiejemy strach!

Hej!

Zatrwoży się Lach,

Liptak skrzydła stuli,

Jak trafion od kuli

Ścierwożerczy ptak!

Zagrzmim jak siklawy,

Spadniem do Orawy,

Zaszumim jak las,

Peszt usłyszy nas!

Hej, nie zoruj, matko miła,

Kiedyś po to nas zrodziła,

Ażeby za nami

Grzmiano strzelbiczkami!

Hej, nie lutuj, ojcze nasz,

Że nas, synów, po to masz,

Ażeby za nami

Szumiano szablami!

A wy, bracia, bratowie,

I po waszej też głowie:

Przy orawskim murze

Zawiśnie na sznurze,

W podwórcu w Kubinie

Od toporca zginie,

Na wiśnickiej wieży,

Jak gnój, się uleży —

Hej!

Poza buczki, poza haść,

Hej-że, chłopcy, zbijać, kraść!

Wirszyczkami,

Turniczkami,

Zielonymi upłazami!

Hej!

Sam Janosik nas powiedzie

Z pałaszem na przedzie!

Wirszyczkami,

Turniczkami,

Za orłami,

Kozicami,

Od krzaka do krzaka,

Z buczaka na pniaka:

Z niejednego pana

Zrobimy żebraka!

A jak przejdzie drogą

Nagi, z bosą nogą,

Wygłodniały „swój“,

Zna-ci zakon zbój:

Sukna da na cuhę —

A będzie-ć to sztuczka

Od buczka do buczka, —

Kołacz za pazuchę,

Na kierpec talara,

Bo to nasza wiara,

To nasz prawy brach!

Hej-że, chłopcy, hej!

Potokami,

Jeziorami,

Wirszyczkami,

Turniczkami,

Z buczaka na pniaka!

Posiejemy strach!

Hej!

Zatrwoży się Lach!

Hej!

Liptak skrzydła stuli,

Ścierwożerczy ptak,

Gdy nas w orli szlak,

Z pałaszem na przedzie,

Janosik powiedzie!

Ach!

Dziś nam tonąć w łzach:

Janosik nie żyje,

Czarny dół go kryje,

A pałasz ten rdzawy,

Co wiódł do Orawy,

Na wysokiej horze

Zacięty w jaworze —

Hej!!..

Baco nasz!

Baco nasz!

Dobrzy chłopcy, zbójnicy,

Zbójnicy,

Hań!

w zamkowej świetlicy

Każą sobie pięknie grać,

Wino z beczki szumnie lać!

Szumnie lać!

Hej!

Płynie wina złoty zdrój —

Szubienice ujrzał zbój:

Jakżebym ja wiedzieć chciał,

Na którejbym wisieć miał,

A od spodku po sam wirch

Powybijać bym ją dał —

Hej!

Dukatami, talarami,

Aby jasność była z nami,

Jasność, jak w świetlicy —

Powybijać bym ją dał,

Gdybym wisieć miał

Na tej szubienicy!

Hory, nasze hory,

Wy nasze komory!

Bukowe listeczki

Nasze poduszeczki!

Hory, nasze hory,

Smreki a jawory,

Wyście ocieniły

Zbójnickie mogiły!

Kiej nas szubienica

Orawska ominie,

Kiej mamy umierać

W ojczystej dziedzinie,

Torbeczką przepaszem

Grzbiecik pochylony,

W suchą rękę weźmiem

Toporek stępiony,

Każem się prowadzić

Pod wirchy, na hale,

Tam już ostateczne

Wypłaczemy żale.

Tam złożymy kości

Na świeżej polanie,

Choćby je rozniosły

Kruki a hawranie.

Tam już ostateczną

Zakończymy pracę,

Jak one zbójniki,

Słynni polowace.

Czy nam pod kościołem,

Czy nam pod Krywaniem,

Święta ziemia naszem

Ostatniem posłaniem!

Pan Bóg patrzy w jasność,

Patrzy w ciemną głuszę:

Z najskrytszego żlebu

Pozwie naszą duszę.

A zawsze-ć jest lepiej,

Ty zbójnicki człeku,

Spocząć ci pod turnią,

Przy buczku i smreku!

Hej!

Z Orawskiego zaniku chłopcy pozierają,

Czy się popod Tatry buczki ozwijają!

Ozwija się buczek, jawor się ozwija,

A chłopcom w ciemnicy biały dzionek mija!

Mija biały dzionek i nocka im schodzi —

Skarżą się swej doli junakowie młodzi:

Na skrwawionych nogach zberczą im kajdany,

Nie wskoczą na turnie, na skaliste ściany!

Nie zmierzą niedźwiedzia, nie strącą kozicy,

Obwisną im ręce hań!

na szubienicy.

Żorują junacy: O mamiczko luba!

Iżem cię nie słuchał, przyszła na mnie zguba;

Żem się nie oglądał na twój wieczek stary.

Dziś mnie opatrują orawskie husary.

Tak mnie opatrują, że aż krew się leje,

Jako z tej zwierzyny, strzelonej śród knieje!

Więdnie limba, więdnie na skalnem urwisku

Biadają junacy w orawskiem zamczysku:

Wysłali panowie orawskich husarzy,

By nas oblec w mundur, a nas mundur parzy!

Wysłali z łańcuchem, z grubymi powrozy.

Żeśmy na turniczkach wystrzelali kozy.

Wysłali za nami do lasu, do boru.

Żeśmy im nie chcieli sługiwać u dworu.

Wysłali z rozkazem, byśmy wypasali

Te pańskie kierdele na góralskiej hali!

—

Panowie, panowie, husarscy hersztowie,

Niech wam takie sprawy nie chodzą po głowie!

Panowie, panowie, ostańcie panami,

Ale my nie będziem waszymi sługami!

Na zbój wyruszymy, duszyczka pohula,

Zabierzem pieniążki, zaniesiem do króla:

Hej!

królu, ty królu, wielki nasz hetmanie,

Masz-ci te pieniążki, spraw se wojsko za nie!

Wysztyftuj regiment, huf wysztyftuj zbrojny

I spiesz do śmiertelnej z nieprawością wojny!..

Stawiają w Orawie szubienic na rzędy,

Ku naszym dziedzinom husaryja w pędy!

Ku naszym dziedzinom husaryja sadzi,

Zejdą się z dziewczyną, dziewczyna nas zdradzi.

Powiedz-że mi, powiedz, ty frajerko miła,

Cóżem ci uczynił, żeś mnie tak zdradziła?

Dla ciebiem w kotliku przynosił dukaty,

A tyś mnie wepchnęła za żelazne kraty!

Dla ciebiem rabował koralików sznury.

Tyś mnie na spętanie wtrąciła w te mury!

Potom ci przynosił jedwab, aksamity.

Abym w te łańcuszki dzisiaj był spowity?

A bodaj-że we mnie piorun był uderzył

W oną złą godzinę, kiedym ci zawierzył!

A bodajś, dziewczyno, na wieki przepadła,

Żeś mi zgotowała te na kark zawadła!...

Nie ciesz się, tej głowy nie noś-że tak górnie,

Jeszcze nas zobaczą wirszyczki a turnie!

Jeszcze nas na świecie oczy twe zobaczą,

Lecz nad tobą ojciec i matka zapłaczą!

Słyszycie te szumy, słyszycie te huki?

Jakgdyby się granie rozpadały w sztuki!

Czy to się Dunajec z drogi swej zawrócił

I huczne swe fale pod te ściany rzucił?

Hej!

to nie Dunajec wody swe tu ciska;

Płynie on, jak dawniej, popod Kościeliska!

To końskie kopyta tętnią tak po moście,

Na orawski zamek harni jadą goście,

Z pałaszem, na przedzie,

Janosik ich wiedzie!

Hej!

Panowie, panowie,

Husarscy hersztowie,

Teraz nie po naszej, lecz po waszej głowie!

Hej!

Tańczą już zbójnicy

W zamkowej świetlicy.

Każą sobie pięknie grać.

Wino z beczki szumnie lać!

Hej!

A gdy się napiją,

Gdy się natańcują,

Te dźwierze wybiją,

Kajdany rozkują!

Hej!

Zamczysko podpalą na wsze cztery wiatry,

Aż się zczerwienieją nasze siwe Tatry!

Taki ogieniaszek pod mury podłożą,

Że w tę nockę ciemną pomkniemy, jak w zorzą!

Pomkniem na swobodę!

My junaki młode —

Hej!

W tę skalną zagrodę!

Wirszyczkami,

Turniczkami,

Zielonymi upłazami.

Od krzaka do krzaka,

Hej!

Łańcuch nasz rozkuty:

Nie pójdziem w rekruty

Ani też w parobki

Wiązać cudze snopki

Ani na wysłudze

Paść barć barany cudze!

Na wirchy, a turnie

Poniesieni się górnie,

Gdzie schodzą na paszę

Te kozice nasze!

Na wanty, na czuby,

Hej!

orełku luby,

Ptaku bystropióry,

Poniesieni się w chmury!

Wirszyczkami,

Turniczkami,

Z buczaka na pniaka!

Hej!

Posiejemy strach!

Hej!

Janosik na przedzie

Szyknie nas powiedzie,

Pałaszem wywinie,

Aż wszystko złe zginie —

Hej!

W szczęśliwej godzinie —

Hej!

Z pałaszem na przedzie,

Ach!

Janosik nie żyje,

A pałasz ten rdzawy,

Co nas wiódł z Orawy,

Na wysokiej horze

Ach!...

NAD PRZEPAŚCIAMI.

I.

Mirjaniowi.

I.

Olbrzymie baszty stromych skał

Spadają w głąb bezdenną,

Gdzie fale mgławic wicher zwiał

W toń nieruchomą, senną.

W słońcu goreje szczytów skroń,

Smug opałowy spada

W mgieł nieruchomą, senną toń,

Gdzie śmierć spoczywa blada.

Lśni się w opalach wiewny puch

Mgły błękitnawo-mlecznej,

A ponad śmiercią ludzki duch

Zawisł, jak blask słoneczny.

Ciała przytulił ogrom skał,

W przepaściach śmierć pod nami,

A duch, zrzuciwszy brzemię ciał,

Zawisł nad przepaściami.

II.

Na głaźnych stokach drzemie las

W błękitnej mgieł oponie —

W ten południowy, cichy czas,

Co wokół żarem płonie.

Wczoraj tu szalał błysk i grom,

Burza waliła kłody,

Dziś towarzyszy cichym snom

Szept wysrebrzonej wody.

Wczoraj z tych bezdni wyszła śmierć,

Opoki pod nią drżały,

A dziś się skrada na jej perć

Sierpniowy wiew nieśmiały.

Lśni niezmącona jezior toń

Pośród urwistych zboczy,

Gdzie wczoraj śmierci groźna dłoń

Gasiła blask przezroczy.

Jako źrenica szklana lśni

Tej ekstatycznej duszy,

Co pragnie przejrzeć tajnię dni

W przyszości strasznej głuszy.

Co pragnie przeciąć gruby len,

Rozedrzeć mgieł okrycie,

Otaczające — wieczny sen,

Czy też wieczyste życie?...

III.

Nad przepaściami ludzki duch

Zawisnął nieruchomy,

Wpatrzony w światła ciągły ruch,

W słonecznych nieb ogromy.

Wokół jasności taka moc

Wypełnia widnokręgi,

Jakby świat nie znał, czem jest noc,

Czem skryte jej potęgi.

Na miękką zieleń halnych łąk,

Na kamieniste ławy

Blask z niewidzialnych płynie łąk,

Perłowy lub złotawy.

Skrzy się i pali każdy głaz,

Siklawa ognie ciska,

Bór rozbłękitniał, tęczy pas

Wiesza się na urwiska.

Tonie w światłościach ludzki duch,

Jak nurek w mórz głębinie;

Zlewa się razem wzrok i słuch

Granica zmysłów ginie.

Co było przedtem mocą barw,

Śród falistego drżenia

Staje się dźwiękiem setnych harf,

W melodję się przemienia.

Ponad przepaście, ponad żleb,

Gdzie śmierć cierpliwa drzemie,

Rozbrzmiały hymny jasnych nieb

I ogarniają ziemię.

Ponad łańcuchy lśnistych gór

Płynąc falami słońca,

Śpiewa anielski, wieszczy chór.

Że trwaniom niema końca.

Śpiewa — a pieśń ta jako chrzest,

Odradzający wiarą —,

Że tylko życie prawdą jest,

A śmierć jest złudną marą.

Śpiewa, akordów dziwny tok

Śląc nad promienne drogi,

Że złudą tylko cień i mrok,

Że płód to ludzkiej trwogi.

Że prawdą światło, pełne łask,

Że nad tych dni zamętem

W spokój swój każdy łączy blask

W Wieczystem, w Niepojętem.

I dalej śpiewa złota pieśń,

Mknąc znikającym łanem,

Że widomego świata cieśń

Rozszerza się w Nieznanem.

W nieznanem oku ziemskich dusz,

Spowitych w ciał osłony,

Ćmiące niezgasłych odblask zórz,

Z bożego tchu zrodzony.

Ale kto starga przędzę ciał,

Ten, pijąc z czar zachwytu,

Będzie świadomość jasną miał

Bezkresowego bytu...

IV.

Mgieł opałowych wiewny len

Otula strome głazy,

A duch nad mgłami zapadł w sen,

W promienny sen ekstazy.

Ponad skalisty wzniósł się loch,

Nad śmierci żlebne cienie,

Stracił zprzed oczu ciała proch,

Wieczności ma widzenie.

Kroplą dżdżu wrócił do swych mórz,

Do pierwotnego łona:

Granice czasu znikły już,

Gdzież przestrzeń określona?

W bezmiarze świetlnych tęcz i łun,

W błękitów, w barw bezkresie

Cicho sferycznych nuta strun

W słodkich się szumach niesie.

Przesłodkich szumów żaden zgrzyt

Nie skłóci w tym bezmiarze,

Gdzie bezkresowy twórczy byt

Rozlewa swe miraże.

Gdzie tajemniczy, wielki „On“,

Obcy ziemskiemu oku,

Wysnuwa z siebie plonów plon

W nieustającym toku.

Gdzie „On“, co jeden jest i wraz

Miljonem jest miljonów,

Wchłania znów w siebie w ciągły czas

Pierwiastki swoich plonów.

I, niby świetlny, wiewny puch.

Wzniósłszy się do tych szczytów

We śnie ekstazy, ludzki duch

Stapia się z bytem bytów.

Ale jak kropla blask ma swój

W blaskach wielkiego morza,

Gdy na nie ogni złoty zdrój

Poranna zleje zorza:

Tak duch swem własnem światłem lśni,

W światłości tej bezkresie,

Co jest początkiem ziemskich dni,

Co źródłem życia zwie się.

Dziwnych zespoleń święty chrzest

Natury mu nie zmienia:

On czuje rozkosz, że on jest,

I rozkosz ma tworzenia.

On ma świadomość swoich sił,

On wie, że wnika wszędzie,

Że mu początek obcy był,

Że końca mieć nie będzie.

On w skojarzeniu widzi tem,

Że, jako on, świadomie

Wypełnia ogrom swoim tchem

I mieści się w atomie.

W ten bezgraniczny wszedłszy chram,

On dzisiaj czuje w sobie,

Że żyje dalej w nim, co tam

W ponurym legło grobie:

Słońca i gwiazdy, które już

Zagasły ludzkim oczom,

Ognie rozpierzchłych dawno zórz

W nim swoje blaski toczą.

Długich pokoleń rojny tłum,

Co zginął w czasu fali,

Zgniłych już dębów zgłuchły szum

W nim ciągle żyje dalej.

Barwy zdeptanych dawno ziół,

Traw pokoszonych wonie,

Wody, po których został muł,

Wciąż żyją w jego łonie.

Myśl, co rozparła ludzki mózg,

I instynkt, co był w płazie,

Wielkie uczucie, co od rózg

Zginęło jak w ekstazie;

Wola i zmarły odruch ciał,

Bytów materja wszystka,

Szept, co go z wargi powiew zwiał,

Przelotne drgnięcie listka:

Cały ten bezmiar, bezlik ten

Życioświadczego ruchu,

Co tam snąć w wieczny zapadł sen,

Tu wiecznie żyje w duchu.

I on, zlan z bytów bytem on,

On, co w tworzenia niebie

Wysnuwa z siebie plonów plon

I znów go wchłania w siebie —

On, co na słońca wzniósł się perć,

Zrzuciwszy ciał okrycie,

On wie, że złudą li jest śmierć,

A zasię prawdą: życie!

V.

Ponad olbrzymie baszty skał,

Nad śmierci mgławe cienie

Duch się unosi — duch, co miał

Wieczności przywidzenie.

Wzniósł się, jakgdyby w blasku zórz,

Nad przepaść, nad głęboką,

A tam od dołu innych dusz

Ciche się cienie wloką.

Pną się w promienny, stromy szczyt,

Nad żleby, ponad granie —

W górę, gdzie wieczny dzierży byt

Nad śmiercią panowanie.

Tak się leniwie pną w ten smug,

Z słonecznych skier utkany,

Jakgdyby miały u swych nóg

Ciężary i kajdany.

Tak się czepiają ostrych ścian,

Tak przytem kurczą ręce,

Jak pod pieczeniem krwawych ran,

Jak w boleściwej męce.

Tak odwracają błędny wzrok,

Snąć bielmem przysłonięty,

Jakgdyby wrogów czarny tłok

Nastawał im na pięty.

Nieraz się potkną, tak się pnąc

Tą przepaścistą percią,

Opiłe winem szczytnych żądz,

By górę wziąć nad śmiercią...

Nieraz się potkną — wtedy śmiech

Rozlega się w przestworzu

Tysiącem strasznych, dzikich ech,

Jak echa burz na morzu.

Jak przeraźliwe echa burz,

Gdy z nieb padają gromy,

A wielkie statki idą już

Na drzazgi i na złomy.

To śmierć wysłała z swoich nor

Widm rozpętane moce

Na ten urwisty, skalny tor,

Skąd wieczny byt migoce;

To niepewności straszny ptak

Bije ciemnemi pióry:

Cień jego pada na ten szlak,

Co wiedzie w jasne góry.

Wyrzut się zrywa, niby szał,

Zadaje duszom razy,

Że obłamują kwiat swych ciał

O te krzemienne głazy.

Że pnąc się w sfery marnych złud,

Nie pomną w swej podróży,

Iż ten nadludzki, płonny trud

Rozkwitom ciał nie służy...

I wraz świadomość w ślad tych mąk,

Niby potworna żmija,

Ten swój oślizły pręży krąg,

W dusze się żądłem wpija.

Wpija się w duszę olbrzym wąż,

Ze swojej rad zdobyczy,

Wysysa wszystką siły miąż

I syczy, syczy, syczy...

Syczy, że wieki ziemski lud

Wyprawiał swe wybrańce

Do tych tajemnych życia wrót,

Na te zawrotne krańce.

I że już długich wieków wiek,

Wspinając się daremnie,

Upadał w przepaść słaby człek,

W jej nieprzejrzane ciemnie.

Że do padolnych tylko niw

Przyrosły byt człowieka:

Tu on kwitnący, tu on żyw,

Aż — końca się doczeka...

I syczy, syczy potwór-gad

Na tej przepastnej perci,

Że wszystko: człowiek, zwierz i kwiat

Podlega jednej śmierci.

Że śmierć nad wszystkiem tron ma swój,

Owity w groźne cienie,

Że zmienia wszystko w rozkład, w gnój

I w mrok i w zapomnienie.

Tak syczy... syczy... na ten syk,

Wijący się u zboczy,

Trwoga wyrzuca z siebie krzyk,

Z ust białą pianę toczy.

Rozpacz, idąca, niby straż,

W ślady błędnego grona,

Wykrzywia z śmiech u bladą twarz,

Wykręca swe ramiona...

VI.

Rozpacz i trwoga i ów płaz —

Straszna świadomość końca —

Zmieniają w zamęt cichy czas

Południowego słońca.

Syk, krzyk, płacz, jęk i szału śmiech

I westchnień szept głęboki

Leją się ciężką falą ech

Na szczyty i na stoki.

Z każdego żlebu ciemnych gór,

Z każdej przepaści mgławej

Jęk się dobywa: wzdycha bór

I płacze pas siklawy.

Potok odbrzmiewa jęków tchom,

Cały w łkających pianach;

Szaleje głazów szary złom,

Skacząc po zdartych ścianach.

Z opocznych szczelin, z skrytych jam,

Z wnętrza ponurej puszczy,

Jak długie pasmo mgławych plam,

Snuje się widmo tłuszczy.

Snuje się, wzmaga, gęsty kłąb

Wypełnia przestwór cały;

Szczytów zszarpanych zniknął zrąb,

Znikły urwiste skały.

Swiat[3] na nie spłynął, wszystek świat

Po tych przestworach sunie —

Za nim tysiące idą lat

W rozwianym w krąg całunie.

Swiat[3] tutaj spłynął...

Łzy do stóp

Zlewają się zmroczone:

Ten płacze ojca, a ten w grób

Najdroższą niesie żonę.

Temu już w piersi zbrakło tchnień:

Na wieki żegna dziecię!

Rośnie łez fala... straszny dzień!...

O świecie!

świecie!

świecie!

Twojej boleści gdzie jest kres?

Gdzie raju ciche niwy?

O świecie!

świecie!

ziemio łez,

O świecie nieszczęśliwy!...

Fala łez rośnie...

W bezmiar mórz

Ta fala łez wyrosła...

Chwila — a świat pochłonie już —

A gdzież jest łódź?

gdzie wiosła

Bez łodzi, wioseł, w smutku dal

Posępny orszak płynie

Po tym bezmiarze słonych fal,

Po wzdętej łaz głębinie.

Trumny porywa gorzki wir,

W bolesną pędzi sferę;

Za niemi żywy płynie kir

I jęczy „Miserere“.

Płynie — ach!

dokąd?

gdzież jest kres?

Kiedyż się ból twój prześni?

O świecie!

świecie!

ziemio łez!

Kraju pogrzebanej pieśni!

Wielkiego cmentarzyska,

Gdzie myśli ludzkiej kres jest dan,

Gdzie fosfor prawdy błyska.

Gdzie myśl, co biegła w słońca wyż,

Ku niezgłębionej treści,

Płacząc całuje drogi krzyż

I słania się z boleści.

Gdzie myśl, odziana w czarny len,

W żałoby to okrycie,

Przestaje pytać: wieczny sen,

Czy też wieczyste życie?

VII.

Cisza... sierpniowy jasny dzień

Otula widma szczytów

Wiewną powłoką ciepłych tchnień,

Idących z nieb błękitów.

Na stromych stokach lśnistych gór,

Wsparty o głaźne ściany,

Sni, marzy, drzemie cichy bór,

W błękitne mgły odziany.

Czasem się ozwie dusza drzew

I zcicha coś poszepcze,

Gdy je pogładzi cichy wiew,

Co skalne trawy depce.

Potok, w słonecznych złocie skier,

Szemrze w kamieńnem łożu;

Falami cichy idzie szmer,

Rozpływa się w przestworzu.

Między szczątkami zdartych pni,

Między szaremi ławy

W cichej kotlinie szkliwość lśni:

Milczące, ciche stawy.

Znieruchomioną, dziwną krucz

Mają te wód źrenice:

Snać kryje głębia stawnych ócz

Niezgadłą tajemnicę!...

Głaz niewidzialna rzuca dłoń...

I głaz szczytowy spada

W przepaści cichą, mgławą toń,

Gdzie śmierć spoczywa blada.

Ponad przepaścią, której głąb

Pomroka mgieł schowała,

Na skał wirchowych wszedłszy zrąb,

Leża śmiertelne ciała.

Do ciał powrócił ludzki duch —

Dziwną przebywszy drogę,

Spojrzał w przepastnych mgławic puch

I czuje trwogę — trwogę...

II.

Wieczności wielki, głęboki, nieobjęty sen...

Wieczności

Wielki, głęboki, nieobjęty sen,

Co ducha ciszą mami,

Ogarnął cichy świat

W południa skwarny czas...

Nad przepaściami,

Gdzie Śmierć, owita w mgieł jedwabny len,

W błękit rozwiewnych szat,

Z Strachem i Lękiem gości,

Swych promienistych kras

Błękitny rozprzędł len

Wielki, głęboki, nieobjęty sen

Wieczności...

Ciężkość upalnych tchnień

Złożył na góry cichy sen wieczności,

Wielki, głęboki, nieobjęty sen,

Kochanek wielkich, a głębokich dusz,

Których powszedniość nie plami,

Spadł na olbrzymy gór...

Na ten zaklęty, tajemniczy mur,

Łączący bramy powstających zórz

Z mogiłą słońca,

Gdzie braknie życia róż,

Upadł głęboki, nieobjęty sen

Wieczności...

Nad przepaściami,

Z Strachem i Lękiem gości,

Śpi w tych upalnych tchnień

Sierpniowy dzień —

Ach!

śpi bez końca

Snem nieprzespanych snów

Kamienny huf...

Na stokach sennych gór —

Nad przepaściami,

Spi[4] ciemny bór —

W promieniach słońca

Śpi...

Śród tych upalnych tchnień,

Które w sierpniowy dzień

Śle nań głęboki, cichy sen wieczności,

Od końca do końca

Wypełniający przestworza,

Śpi ciemny bór...

Śpi niby mgławy cień

Tej dziwnej Śmierci, co w przepastne głębie,

W wielkich tajemnic morza,

Każe się nurzać ludzkiemu duchowi:

A ten w nich przestrach łowi

Lub ukojenie...

Jak śmierci mgławy cień,

Tak się na skalnym zrębie,

Na stokach gór,

Położył bór

I śpi.

Wczoraj w te jego cienie

Wtargnęły hordy burz:

Szalał błyskawic nóż,

Cięły topory gromów,

Z trzaskiem padały pnie

W strącony wichrem piarg,

W kamienny potok złomów...

Dziś jeszcze gdzieś tam schnie

Ostatnia kropla łez,

Któremi płakał bór,

Dziś ledwie gdzieś śród gór

Znalazły cichy kres

Echa tych głośnych skarg,

Któremi jęczał bór...

A dziś już cichy, nieobjęty sen,

Wypełniający przestworza,

Kroplą swojego morza

Upoił bór...

Dziś już na stokach gór,

Na przepaścistym zrębie,

Gdzie za całunem mgławych chmur

Śmierć ma swe głębie,

Śpi cichy bór...

Wieczności wielki, nieobjęty sen,

Od końca do końca

Na mgłach błękitne porozwieszał tęcze —

Opalów morza,

Barw miliony,

Odblaski słońca,

Którego ludzkie nie przeniknie oko,

Rzuca szeroko, głęboko...

Wibracye dźwięków, promieniste tony,

Których śmiertelne ucho nie dosłyszy,

Rozlał w swej wielkiej, południowej ciszy

Na senne lasy, wirchy i przełęcze,

Wieczności sen nieobjęty...

Nad przepaściami,

Gdzieś w głuszy,

Czeka na sprzęty.

Swój promienisty, lśnisty rozprzędł len

Wieczności dziwny sen...

Zwierciadłom jezior daje tajemnicze

Błękity oczu tej duszy,

Co za granice — hen!

—

Ludzkich dostrzeżeń

Umie mu spojrzeć w oblicze,

Wiecznych z nim godna sprzymierzeń...

Na stawów zeschłe łożyska

Srebro swych blasków ciska.

Na kwiat głazami pocięty,

Na świerk, umarły, zeschnięty.

Rzuca promienny swój len

Wieczności sen

Nieobjęty...

III.[5]

Nie było bytu, ani też niebytu...

Nie było głębi powietrznego morza,

Która wypełnia od szczytu do szczytu

Bezmiar przestworza...

Cóż się ruszało i pod czyją pieczą,

Zanim nadany kres był wszystkim rzeczom,

Zanim przepaści stały się widzialne,

Zanim turnice wystrzeliły skalne —

Nieb sięgające opoki —,

Nim ląd się oddzielił od wody?

O wiecznie świeży i młody,

Wartki, jak rzeka,

A jak ocean, głęboki

Duchu człowieka,

Ty, od początku do końca

Mknący ku treści,

W której się koniec i początek mieści:

Gdzież miało swoje ukrycie

To, co się kryje, ponure i senne?

W promieniach słońca,

W wiecznym kochanku, zakochane życie

Gdzież miało blaski promienne?

Nim się początek urodził z początku,

Zanim się stało

To, co się stało; zanim w przemian wątku

Łączyła byty łączność, dzieliła rozdzielność,

Ni śmierć nie władła, ani nieśmiertelność,

Nad zmrokami nocy

Dzień jeszcze nie miał rozświtowej mocy,

Ani też białość dnia w swą brała moc

Ta czarna noc:

Ciemność jedynie

W ciemności legła głębinie,

Próżni ogromy

W próżni przybytek miały niewidomy.

Nad wszystkiem i nad niczem było tylko Jedno,

Wszystkiego i niczego niedosięgłe sedno,

Spokój i tętno,

Bezruch i ruch.

O duchu ludzki, wychowan w mądrości,

Która z Jednego w twoje wnętrze spływa

I, niegasnąca, żywa,

Dopóki pragniesz, w twojem wnętrzu gości

i niegasnące, żywe ryje piętno

Na twoim bycie,

Że zwiesz się: duch,

Że zwiesz się: życie —

duchu ludzki, zwrócony obliczem

Ku onej treści,

Ty wiesz, że Jedno w wszchpotężnej[6] mocy —

Stało nad wszystkiem i niczem,

Nad próżnią próżni i nad nocą nocy...

A może nie wiesz!?...

A ponad bezmiary

Pustki i ciemni, nad bezgranicami

Uczuło Jedno w bezmiarze

I w bezgranicach swojego istnienia

Palącą miłość...

Byłoż istnieniem, czego duch człowieka

Nie umie pojąć, acz pełen jest wiary,

Czystej, przejasnej, jak Gangesu rzeka,

Wielka i święta,

Pełna jest świetlnych opali,

Kiedy jej wody spromienia

Słońce południa?

Opiłość

Narkotycznego uczucia powali,

O Jedno, wszystkich przed tobą —

W pobożnym żarze,

Jako pokosy zbóż,

Wszyscy już leżą:

Tylko się zlituj nad nami,

Niewiadomości zdejm pęta,

Niech twoja moc niepojęta

Będzie pojętą dla dusz!...

I ona dobą,

Która się stała porą por, macierzą

I dnia i nocy i pełni i nowiu

I gwiazd i słońca i świtów i zórz,

W owem bezmiernem pustkowiu,

Gdy Jednem miłość owładła,

Na ciemnię jasność upadła:

Nasienie nasion, wszechnasienie ducha,

Zapładniający żar...

I ciemnia głucha

Zmienia się w światłość i gwar...

Tak przyszła siła,

Co byt z niebytem spoiła,

Z łącznością rozdzielność,

Ze śmiercią nieśmiertelność...

O duchu ludzki, urodzony z siły,

Co nad krawędzią mogiły

Śród cmentarnego pola

Zmartwychwstające postawiła życie,

Ty wiesz, że jest przedział w wszechbycie —

Tutaj: przyroda, tam: siła i wola,

Tutaj: spoczynek, tam dotąd: dążenie —

O duchu ludzki, nasienie

Duchów, idących z zwróconem obliczem

Ku onej treści,

Ty wiesz, kto stanął nad wszystkiem i niczem

Ty wiesz, skąd wyszło stworzenie...

A może nie wiesz?!...

On jeden,

Co ma w niebiosach swój Eden,

W słonecznej skąpany ulewie,

On, w promienistym siedzący Edenie,

On wie sam jeden, kto wóz świata wdrożył,

On wie, skąd wszystko wzięło się stworzenie —

Bądź On je stworzył, bądź On go nie stworzył...

On wie sam jeden.

— A może On nie wie?!...

IV.

Waruno!...

Ręce się moje podnoszą ku tobie,

Wielki Waruno,

Porannej zorzy rozkrwawiona łuno,

Strugi promieni lejąca po globie!...

W twą stronę —

Ku twym wyżynom, o słońce,

Wzlatują myśli moje utęsknione,

A niespokojne, wciąż się poza siebie

Obracające,

Czy nie mkną za niemi

Nagie, wychudłe od dzikiej chciwości

Upiory mroków...

Kiedy na niebie

Blask twój zapłonie

Falą iskrzących potoków

Ponad posępnem cmentarzyskiem ziemi,

Kryjących w sobie zgasłych wieków kości —

Ku twej słonecznej koronie

Ze snu rozwarte kiedy spojrzą oczy,

Czemu nie radość rozdźwięcza mą duszę

W błogosławieństwa święty hymn, w ochoczy

Wielbnych melodyj szał,

A tylko w wnętrzu wciąż przytłumiać muszę

Skryte, tajemne, natarczywe lęki?

Traw twoich pęki

Lśnią szmaragdami, zaścielając miękki,

Wonny, puszysty kobierzec dla ciał,

Zaróżowionych pragnieniem rozkoszy!

Na toś w nie ogień swego życia wlał,

Na toś je z ziemią wielką żądzą skuł,

Ażeby więdły z trawami,

By blakły z barwą ziół,

By opadały razem z liśćmi drzew,

Nim zdążył przebrzmieć rozpoczęty śpiew?

Zanim nad nami

Zdoła się stoczyć w grób czerwonych mórz

Żar twego słońca, światło twoich zórz,

Czemu nas ręka niewidzialna płoszy?

Czemu nas spycha w cień,

W chłodną, wilgotną toń,

W przygniatającą cieśń,

Nielitościwy, straszny, srogi boże,

Twa niewidzialna dłoń?

O życie!

O rytmie krótkich, urywanych tchnień,

Których największy arcymistrz nie złączy

W pełną, zamkniętą, harmonijną pieśń!

A ty, na szczycie,

Spokoju mając zgotowane łoże,

Srebrnym, przejrzystym naodzian obłokiem,

Słonecznem śmiejesz się okiem,

O płomienisty, a tak zimny boże!

Gdy oddech mięknie śród starganych łon,

Gdy krew się sączy

Z palców, silących się uderzać w lutnie,

By z tych przez ciebie naciągniętych strun

Wydobyć ton,

Co się nie urwie, nim się z tonem zleje,

Ty z głębi cichych, przedwieczornych łun

Wychylasz cichą twarz —

Cichą okrutnie!

O wielki smutku nasz!

O wyczerpanie wszystkiej naszej siły,

O w oceanu głąb schodzące zorze!

Któż ci jest miły?

O kogo ty dbasz?

Czyje wypełniasz nadzieje,

O bezgranicznie obojętny boże?!...

Mglistą świadomość człowieka

W swoim bezdennym pochłaniasz Erebie,

Jak ten ostatni blasków promień mgławy

W swe bezgraniczne zatapiasz ją morze,

Zamykające się nad nią bez wrzawy,

Bez burz, bez gromów, bez pomruku fal,

Bez rozplenionych pierścieni,

Zanim się mogła stać świadomą siebie!

W nieogarniętą, w niedosięgłą dal,

Która jest pełna ciebie,

Twych żywych ogni i twych martwych cieni,

Podnoszą ręce się moje...

Mrok na nie ścieka —

Mrok na nie zlewa swych ołowiów zdroje...

O ciemnią nocy posępny pogrzebie!

Drogo nieznana!

o drogo daleka,

Ginąca w ciemni przepastnej otchłani!

Widma tułacze —

Potworne strachy, lęki i rozpacze,

Oślepłe, głuche, o piersi zapadłej,

Gęsto twe brzegi obsiadły:

Oblazłe z włosów czaszki pożółkniałe

Biją o czaszek nawałę

I pięść o pięść się rani

I z zachrypniętej krtani

Okrzyk bezdźwięczny kracze

Twą nieśmiertelną chwałę,

O słońce!

o życie!

O ty gasnących zórz wieczornych boże!

O ty posępny pogrzebie!

O ty nieznana, o daleka drogo!...

Mnogo

Globów ognistych —

Ty wiesz: tak mnogo, że milion rozumów,

Lat miliony liczących, nie zdoła

Wyczerpać miary — rozsiałeś dokoła

W tym pełnym ciebie przestworze...

W błękicie

Dnia słonecznego, o promienny boże,

I w nocy roztoczach mglistych,

O ty pomroków panie,

Krążą śród szumów,

Niedosłyszalnych dla ucha,

Te światy.

I każdy z nich ma swe zorze,

Co gasną,

Każdy blaknącą ma swą jutrznię własną,

Swych słońc zachodnich każdy ma szkarłaty

I swe przepastne otchłanie...

Życia i śmierci ty harmonjo głucha!...

Na szczycie

Swoich ogromów, pomiędzy ogromy

Siadłeś, Waruno, i patrzysz na ziemię,

Na pył ten marny, na proch ten znikomy,

Na to robactwo, na te lwy, na trawy,

Na wód kropelkę, na plemię

Ptaków i ludzi,

Na krwawy.

Na nieopłatny znój...

Zabłysły zorze —

Na łan zorany spłynął blasków zdrój,

Pieśń skowrończana ze snu siewcę budzi...

Ziarna wyrosły w twoich deszczów rosie,

Kłosy dojrzały w cieple twego słońca:

Orkanny tabun twój

Przebiegł po roli i stratował siew...

O zmilkły pieśni skowrończanej głosie!

O ty zdeptany ugorze,

Na którym sterczy zwiędły, czarny krzew —

Oset żałoby...

Bez końca

Wicher uderza o wierzchołki drzew...

Czerwone liście padają na groby

Głucho, bez dźwięku...

Upiorne dusze obiegły rozdroże...

Patrzą... gdzie patrzą?...

Suną... dokąd suną?...

O lęku!...

O ty słoneczny, o jasny Waruno!...

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

Zmartwywstanie[7] swych nadzieji,

XI.

XII.

Tylko — Zewsów[8] nie spotyka ...

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

XIX.

MONA LIZA

Mona Liza.

I.

Śmiejesz się do mnie tym dziwnym uśmiechem

w oczach i ustach, który — nie wiem — cnotą,

czy też ponętnym przykuwa mnie grzechem:

tak mi się w serce strzałą wbija złotą.

Pod jego czarem z młodzieńczą ochotą —

u dusz ranionych z niezwykłym pośpiechem —

rwałbym się znowu ku tym wyżnym lotom,

gdzie dech nasz z bożym zlewa się oddechem.

Lecz mnie już błękit niebieski przeraża,

w nieskończoności tonący — bezdenny

i bezgraniczny baldachim ołtarza,

ustawionego w mistycznej świątyni,

gdzie, jako obraz daleki i senny,

wielka miłości ofiara się czyni.

II.

Śmiejesz się do mnie...

Spoglądam w twe oczy

i twoje usta, niecierpliwie chłonę

ten dziwny uśmiech, co w sobie jednoczy

i ciernie cnoty i grzechu koronę.

I żary na mnie buchają czerwone,

dusza ma ogniem, niby krwią, się broczy —

tajemną w Sais rozdzierani zasłonę,

by zginąć w światła ślepiącej roztoczy.

Zabójcze światło!

Do głębi przewierci,

człeku, twe wnętrze, ale nie rozświeci

zagadki bytu, która w niem się chowa.

Przy tobie stanie — li zdawkowej Śmierci

posępne widmo, straszydło na dzieci,

albo też Boleść, tak, jak Śmierć, zdawkowa.

III.

O Mono Lizo!

Niema w sercu mojem

ni jednej chwili, gdzieby twe powieki,

pełne tajemnic, zbratały z spokojem

mą duszę!...

Śmiej się!

Śmiej się!

Niech w daleki

Popłyną przestwór nieuchwytne rzeki

mgławic miesięcznych, darzące ukojem

serca, znużone ciężarem opieki,

którą ich raczy świat ten!...

My nad znojem

Staniemy zdrowi i silni!...

W ramiona

ty weź mnie słodkie!...

Wesoła i pusta,

przytul do ust mych swe motyle usta!

Na piersiach twoich niech pierś moja skona!

Niech wokół wszystko skona, prócz rozkoszy,

której nam światło z Sais nie wypłoszy...

IV.

O Mono Lizo!

Nie wiem, czemu nasze

zeszły się drogi i czy dzień kto zbliży,

gdy pójdą w rozstaj, ani tem się straszę,

że na tych drogach wyrośnie rząd krzyży...

Wszystko mi jedno!

Po powszednią paszę

ambrozji żądny duch mój się nie zniży:

Kocham twe ciało!

Ku niemu się łaszę,

wróg Nazaretów świętych i Assyży.

Żądliwie śledząc barwnych szat obrzeże,

okalające twoje łono mleczne,

rękę mą drżącą w twoje kładąc włosy,

im tylko ufam i w nie tylko wierzę,

o Mono Lizo, me pragnienie wieczne!

o Mono Lizo, mój wzlocie w niebiosy!

V.

Śmiejesz się do mnie, czy śmiejesz się ze mnie?...

Na ustach twoich uśmiech tajemniczy

nad przepaściste prowadzi nas ciemnie,

gdzie siwy starzec ziarnka piasku liczy...

Jest-li lęk taki w niedostępnej dziczy,

w którą się słońce przedziera daremnie,

jaki ma śmiech twój, skażon czy dziewiczy –

śmiech twoich oczu? — ja nie wiem...

Na Lemnie

czy na Golgocie — tam, gdzie ludzie żyli

i tam, gdzie marli, niema takiej chwili,

iżbym nie pragnął sięgać ku zasłonie

Z Sais, a zawsze, w mroku czy przeźroczu

mych dni doczesnych, muszę cofać dłonie,

o Mono Lizo, przed śmiechem twych oczu...

FRAGMENT

— — — — — tak, jestem na świecie

Jak szron, co zwarzył bławat, pozostały

Z dawnej korony jasnej i wspaniałej

Serdecznych uczuć...

Ponoć już do końca

Będę jak człowiek wcześnie strupieszały,

Wskroś obojętny na złoty żar słońca —,

Z tej winy nie oczyści mnie żaden obrońca!

Tak!

sam to widzę, że jestem ostatni

Z najostatniejszych!

że straciłem skrzydła,

Co dawniej rwały mnie z poziomej matni

Ku empirejskim niebiosom...

Wędzidła

Nakłada na mnie lada czerń obrzydła

I lada zawód hamuje me loty;

I tak mnie ziemskie okiełzały skrzydła,

Że nie odczuwam „wyższej“ już tęsknoty,

Że łoże swoje ścielę zdaleka od cnoty.

Wszak nawet miłość, ta twórcza potęga,

Czystych rumieńców na moje oblicze

Już nie wylewa...

Wszak mi już nie sięga

Do głębi serca żadna Beatrycze...

Jeśli się we mnie zapalą te znicze,

Wtedy, o zgrozo!

ściekami kałuży

Pragnę je zgasić!

O wtedy słodycze

Nie płyną dla mnie z lilji albo róży,

Mnie wtedy zapach zielska trującego durzy.

Jedno mi tylko zostało uczucie,

W które się robak nie wgryzł u korzeni;

Nie ma do niego przystępu zepsucie,

Co tak się w grobie mojej duszy pleni;

Ze wszystkich potęg, co dziś znikły w cieni

Płonnych pożądań, jedna postać żywa

Jeszcze się dla mnie, jak ów dzień, promieni,

Jeszcze mi źródło żywota odkrywa,

I szczęściem mnie obdarza, sama nieszczęśliwa.

Nie potrzebuję wyciągać swych ramion

Za uchodzącem widmem tej postaci;

Nie potrzebuję drżący i bez znamion

Męskiego hartu, co się w złudach traci,

Płakać, choć nikt mi łzy tu nie zapłaci

Próżno wylanej; o!

prośbą daremną

Nie potrzebuję jęczeć: „Wy, bogaci

W promień duchowie, pozostańcie ze mną

Sieroctwa mego chmurę rozerwijcie ciemną!..“

Ona jest przy mnie!

Ona, Litość wielka,

W ucieleśnionych objęciach mnie trzyma;

Jak chemicznego rozczynu kropelka,

Wżera się w serce swojemi oczyma!

Piecze ta rana i pierś się rozdyma

Od tłumom sytym nieznanej boleści;

Lice blednieje, jak trawa, gdy zima

Swe przyjście pierwszą śnieżycą obwieści,

Jak kwiat ostatni, żywej pozbawiony treści...

I rozmiłowan w dziewicy bolesnej,

Jak ów kochanek, gdy go złamią zmysły

U stóp wybranej, — jak ów powój wczesny,

Kiedy się czepia gałęzi, obwisłej

Nad jego kwiatem, z którego wytrysły

Zdroje zapachów, zwracam się w jej stronę,

Chwytam się rąk tych, co mi czoło ścisły,

Otwieram usta i oddech jej chłonę,

Choć jeszcze bardziej pali piersi rozpalone...

Padam na ziemię i znów się podnoszę,

W pas obejmuję i patrzę w te oczy,

Gdzie tak piekące skrzą mi się rozkosze,

Całuję usta, gładzę splot warkoczy,

Co się po szyji by wąż jaki toczy,

Zginam ku sobie i do serca tulę,

Choć od ran strasznych we krwi własnej broczy,

Na krągłych piersiach rozrywam koszulę,

Upajam się nagością, jak pogańscy króle...

I z warg mych bladych płyną słowa pieśni,

Nie wyśpiewanej dziś jeszcze do końca,

Rozczerwienionej, jak kolor czereśni,

Kiedy dojrzeje pod działaniem słońca:

Dziś mnie w swojego przemieniłeś gońca,

O ty jedyna, o kochanko moja!

Przez ciebie stał się ludzkich łez obrońca

Ze mnie, słabego!

Gdzie miecz mój i zbroja!?

Do walki staję chętny, dłoń mnie wiedzie twoja!..

Z wszystkich gwiazd uczuć, co na duszy niebie

Zgasły przedwcześnie, jak meteoryty,

Mam jeszcze, gwiazdo najjaśniejsza, ciebie!

Blask twój, z krwi, z jęków, z łez, z głodu uwity,

Pierś uszlachetnia, przemienia w błękity

Głębię ponurą, w której zatopiłem

Zadanie życia mojego, przeżyty,

Chory, złamany, przesycony zgniłem

Powietrzem naokoło!..

Zgrzeszyłem!

Zgrzeszyłem!

Zgrzeszyłem brakiem płomienistej wiary,

Ty mnie oczyszczasz z śmiertelnego grzechu!

Niech mnie odbiegną wszystkich pragnień mary!

Niech ulatują w szalonym pośpiechu!

Ty w ducha mego dojrzałym orzechu

Pozostań jądrem nietkniętem!

Potęga

Łzą zroszonego, jak cyprys, uśmiechu,

Co z ócz twych tryska, niech mi w serce sięga

I spaja jego karby, gdy je świat rozprzęga.

O zostań przy mnie, dopóki duch boży

Z niebios zamglonych nie spłynie na ziemię

W dnia jutrzejszego promienistej zorzy;

Duch, co nędzarzy naodziewa plemię,

Co karmi głodnych, z ramion zrzuca brzemię

Nadmiernej pracy, koi łzy dokoła

Ach!

i zamyka źródła krwi, co ciemię

Szermierza, piewcy, myśli apostoła

Uwalnia z ostrych cierni, wieńcząc w kwiat ich czoła.

I dziś od świata nie pragnę nic więcej,

Choć mnie dotychczas samym poił jadem,

Jak ciągle poi tysiące tysięcy,

Tylko, gdy strojna w zniszczenia dyadem,

Śmierć złoży dłoń swą na mem czole bladem

I, co znikome we mnie, zamknie w grobie,

Niech dobry człowiek idąc mogił śladem,

Nad moją w szczerej wyszepce żałobie:

„Tu leży, co wziął Litość za kochankę sobie...“

PRZEKŁADY

Ofelia

z Jana Artura Rimbaud’a.

I.

Niby nenufar, w gwiazd drzemiących gronie

Biała Ofelia cichą płynie rzeką,

Płynie powoli w swym długim welonie,

Gaj się gdzieś wrzawą obzywa[9] daleką.

Smutna Ofelia, fantom cichy, biały,

Lat przeszło tysiąc falą płynie czarną;

Lat przeszło tysiąc rozkoszne jej szały

Słodko ku wiewom wieczornym się garną.

Wiatr pieści łono i w kwiatów kielichy

Kwef jej rozwija, drżący śród głębiny;

Nad jej ramieniem rząd wierzb płacze cichy,

Nad sennem czołem wiotkie gną się trzciny.

Naokół dyszą pomięte lilije,

Z gniazd, rozbudzonych przez nią śród rogoży,

W lękliwe skrzydła ptak jakowyś bije,

Gwiazdy hymn szepcą tajemniczy, boży.

II.

Blada Ofelio, jak śnieg piękna świeży,

Dziecię umarłe, w dal niesione wodą:

Wiatr, co od wielkich gór norwezkich bieży

Cicho cię z gorzką zapoznał swobodą.

Nieznany poszept, chłoszczący twe włosy,

Dziwne przynosił szumy twojej duszy;

Serce słyszało natury odgłosy

W drzew rozżaleniach, w jękach nocnej głuszy!

Pierś twą zbyt ludzką rozbił fal potokiem

Wielki krzyk morza w kwietniowy poranek,

U stóp twych klęczał w milczeniu głębokiem

Biedny szaleniec, pobladły kochanek.

Co za sen: Niebo, Miłość, Wolność!..

Biedna!

Jak ogień śniegom, takim on był tobie!

W twych wielkich wizyach zmarły słów twych sedna,

W nieskończoności wzrok twój zagasł grobie.

III.

A zaś poeta mówi, że w pomroce

Gwiezdnej ziół szukasz, któreś pozrywała,

Że mu na fali, jak lilia, migoce

W długim welonie Ofelia biała.

Biedni ludzie w kościele

Kruki

z Jana Artura Rimbaud’a.

Gdy szron osrebrzy nasze łany,

Kiedy zapadłe, senne sioła

Na Anioł Pański dzwon zawoła,

Nad zmarłym światem rozbujany:

Niech z Twoich niebios, Panie Boże,

Spłynie k’ nam drogich kruków morze.

O dziwne wojska!

wrzasku dziki!

We wasze gniazda wichr uderza!

Lećcie na zźółkłe wód wybrzeża,

Na dróg krzyżowych rozstajniki!

Gdzie się wądolne rowy kładą,

Rozpierzchłe, łączcie się gromadą.

Po polach Francyi, gdzie się pleni

Wczorajszych zmarłych grób przy grobie,

Kołujcie w smutnej swej żałobie,

By człowiek baczył o jesieni.

Twój krzyk, żałobny ty nasz ptaku,

Niech nas przy wielkim skupia znaku.

Zaś piegż majowych śpiew radosny

Na wierzchach dębu, co w zaklęty

Pokładł się wieczór, jak maszt ścięty,

Zostawcie tym, o święci wiosny,

Których wśród leśnych gdzieś gałęzi

Snąć beznadziejna klęska więzi.

Pożegnanie

Jedwabne, kosztowne stroje

z Wiliama Blake’a.

Jedwabne, kosztowne stroje,

Me śmiechy wesołe i pieśnie

Miłość mi wzięła jak swoje;

Rozpaczy ręka zbyt wcześnie

Cisami już grób mi osłania:

Taki jest koniec kochania.

Twarz jego piękna, jak nieba,

Gdy kwiat rozwija się młody;

Trzeba-ż uroków twych, trzeba

Temu, co zimny, jak lody?

Miłości-ć on grobem, tam rzeszą

Miłości pielgrzymi spieszą.

Tu rydel mój i motyka,

Śmiertelna tu moja koszula;

Gdy dół mój gotów, niech dzika,

Straszna się burza rozhula!

Zimna położę się w grobie:

Już, wierna miłości, po tobie!

Piosnka

z Wiliama Blake’a.

Taneczny lubię tok,

Łagodny, miły śpiew,

Gdzie lśni się dziewcząt wzrok,

Gdzie szepcą usta dziew.

Lubię dolinny śmiech,

Radości słodki miód,

I wzgórza, pełne ech,

Wesołych pełne trzód;

Lubię obejścia chat

I ogród, syty kras,

Gdzie rośnie wonny kwiat,

Gdzie owoc czeka nas.

Dębowy lubię stół

Pośród dębowych pni,

Kędy siadają wkół

Mieszkańcy naszej wsi.

Każdego druhem zwę,

Lubię sąsiadów rój,

Lecz ciebie tylko chcę,

Dziewczę, ty skarbie mój...

Rozkosz miłości

z Dantego Gabryela Rossetti’ego.

Włos jej, rozplecion, gdy cieniem okala

Twoje oblicze; rąk białe lilije,

Oplatające wieńcem twoją szyję;

Jej uśmiech drżący, słodka blasków fala

W oczach, co miłość przywołuje zdala;

Jej szept, gdzie błogie przypomnienie żyje,

Wrząca jej warga, co, gdy twa się wpije

W jej kark, powieki i lica, rozpala

Jeszcze się bardziej: Cóż większą rozkoszą

Może być nadto?

Jeden tylko jeszcze

Skarb jest bogatszy: ufne serca dreszcze,

Ducha bijące skrzydła, co się wznoszą

I opadają łagodnie, gdy w locie,

W pokrewnych skrzydeł utoną tęsknocie.

Przystań serca

z Dantego Gabryela Rossetti’ego.

Czasem, jak dziecko, pada w me ramiona,

Miłości szuka w skrzydeł mych przystani,

Twarz łzy zlewają ciche: widać na niej,

Że niewymownym bolem przepełniona.

I ja, gdy dusza w ciężkiej walce kona,

Szukam przytułku w objęciach mej pani:

Twierdzą przeciwko wszystkiemu, co rani,

Odczarowaniem zła jest czar jej łona.

oto miłość, co światłem jest nocą,

Cieniem w południe, swoimi hejnały

W sen nas kołysze, dnia odbija strzały.

Lica jej w pieśni, jak księżyc, się złocą

I nasze duchy, jak z księżycem fale,

Wzajemne dźwięki szlą z nią razem w dale.

Najwyższe zwycięstwo

z Dantego Gabryela Rossetti’ego.

Duchy miłości, przechodzące drogą,

Widzą mą lubą na miłosnym łanie

Snu; naokoło słychać głębin łkanie,

Moje li oczy na to patrzeć mogą.

Szczęście, dalekie dotąd tym rozłogom,

A jednak bliskie, teraz przy mnie stanie.

Miłość snać westchnie, że w jej żniwobranie

Los świętą chwilę skosił dłonią srogą.

Ręka, co ongi szydziła z tęsknoty,

Dzisiaj oplata moją szyję; długą

Włos rozpuszczony oblewa mnie strugą.

Gdy ongi płonną budził żądzę złoty

Pukiel; i nakształt pobitego króla,

Dziś się jej serce do mego przytula.

Cisza południa

Światło duszy

z Dantego Gabryela Rossetti’ego.

Jest-li kobieta równie ukochana?

Lub czy się tobą do syta napoi

Pragnąca miłości?

Blask w źrenicy twojej

Drży po największej rozkoszy: owiana

Mrokiem aleja lśni tak blaskiem rana

Gdzieś na swym końcu...

Zagasnąć się boi

Głodny twój ogień: miłość ze swych zdroi

Taki wylewa żar, niewyczerpana!

Jako wędrowiec chłonie świetność słońca

W chwili południa, jak go łan gwiaździsty

Przykuwa nocą i wschód promienisty,

Nowe siejący dziwy, tak bez końca,

Pełna światłości promieni, twa dusza

Wzrokiem i głosem miłość mą porusza.

Ostatnie żary

z Dantego Gabryela Rossetti’ego.

Jakiż to wieczór letni teraz płonie

W twem i mem wnętrzu odblaskiem zdobytej,

Słodkiej rozkoszy, gdy niebieskie szczyty

Blask łagodniejszy pokrył, kiedy w stronie

Zachodu żary zagasły?...

W twem łonie

Niech serce bije spokojniej: ukryty

W porcie miłości jest nasz duch; spowity

W sen, przeciw troskom pewne znalazł bronie.

Zima nam daje mgliste dni, bogata

W mrok, lub je tylko krótkiem słońcem zlewa,

Co śniegu strząsa proch z nagiego drzewa.

Nasz dzień był druhem promiennego lata:

Słońce, dla naszej młodości łaskawsze,

Dało nam radość i spokój na zawsze.

Sonet

z Dantego Gabryela Rossetti’ego.

Sonet to pomnik, który wieczność Duszy

Stawia minionej, a nie zmarłej chwili.

Dbaj, aby wszyscy jego pełnię czcili,

Czy żal cię zgnębi, czy żałość poruszy.

Tnij go w hebanie, jeśliś w mrocznej głuszy,

W kości słoniowej, gdy ci dzień się mili;

Niechaj ma zawsze blask przeczystych lilij,

Gdy twarz ich rosa perłami opruszy.

Sonet to pieniądz, który z jednej strony

Odsłania duszę, zakrywa ją z drugiej,

Bądź jest na haracz życia przeznaczony,

Kiedy miłości wyświadcza usługi,

Bądź jest postrachem Śmierci, gdy go w ręce

Charona rzucasz po przebytej męce.

Kiedy cię widzieć najlepiej?

z Dantego Gabryela Rossetti’ego.

Mszę odprawiają u twych lic ołtarza

Na cześć miłości, która się wyraża

W twojej postaci, blaskiem dnia uroczej?

Czyli też wówczas, gdy w wieczornej mroczy

Wymowną słodycz niemy uścisk stwarza,

Gdy w zmierzch spowity całunek rozżarza

Niesytą duszę i z twoją jednoczy?

Gdybym już nie miał spotkać się z twem tchnieniem,

Ani, o luba!

droga!

z twoim cieniem,

Ani z obrazem źrenic twych na wiosnę,

W jakiejżby wówczas szalały zawieji

Pośród zwiędłego liścia mych nadzieji

Niezgiętej śmierci skrzydła bezlitosne!

Geniusz w piękności

z Dantego Gabryela Rossetti’ego.

Geniuszowi równe jej oblicze,

Wspaniałe serce Danta i Homera

Ani Michała rylec nie zawiera

Dźwięków, tak dziwnych, jak to tajemnicze

Cudo.

Daremnie hojne dary liczę,

Które dla wiosny płodne Życie zbiera;

Wobec jej cienia na ścianie nie szczera

Wszelka jest piękność, wszystko jest zwodnicze.

Jako u ludzi, którzy poetami

Byli za młodu, nigdy nie przygłuszy

Czas jednej struny, dźwięczącej dla duszy

Krewnej, tak żądło lat, co jadem plami

Powab mniej pełny, czarom jej urody

Przemożnym żadnej nie przyniesie szkody.

E tenebris

z Oskara Wilde’a.

Zstąp ku mnie, Chryste!

Podaj ręce boże,

Albowiem tonę w orkannej zawieji,

Jak ongi Szymon ginął w Galilei,

Na nawałnicą smaganem jeziorze.

Kraj ogłodzony moje serce!

Gorze!

Wino-m żywota wylał bez nadziei;

Jeśli dziś stanę u boskich wierzei,

Czuję, żem skazan na piekielne łoże...

„Śpi, lub, jak Baal, wyruszył na łowy,

A na Karmelu od rana do nocy

Darmo imienia wzywają prorocy...“

Nie!

zanim Zachód spadnie purpurowy.

Płaszcz ujrzę bielszy od ognia, miedziane

Stopy, twarz znojną i na dłoniach ranę.

Vita nuova

z Oskara Wilde’a.

Stałem nad morza bezowocną tonią:

Twarz mą i włosy skrapia rozbryzg fali;

Dzień konający purpurą się pali

Długich promieni; wichry groźnie dzwonią.

Krzyk mew ku brzegu przypływa z oddali —

„Biada!“ zawołam z uznojoną skronią,

Ziarna się dla mnie z pól tych nie wyłonią,

Choć na mój żywot ciągły trud się wali“.

Sieć ma porwana, a jednak raz jeszcze

Chcę ją zarzucić, może mnie wybawi

Połów dotychczas ukryty w głębinie.

I w tem, o chwało!

o rozkoszne dreszcze!

—

Żar srebrnych członków nad morzem się jawi,

W nim mej przeszłości straszna męka ginie.

Przypisy

↑ Na Teufelsbruecke pod Andermatt spędziliśmy w zimnej dżdżystej chmurze dzień cały: od czasu do czasu mgła się przerzedzała, odsłaniając olbrzymie, czarne granie, zmienione ręką ludzką na fortecę.

Na jednej z tych imponujących, a groźnych ścian widnieje w białem obramowaniu wielki krzyż, wyryty w skale.

Straszliwy wodospad Reussy, niezwykle koło Teufelsbruecke szerokiej, rozpryskującej się pod nami z nieopisanym szumem i hukiem, wyglądał w chmurze tej na wstęgę mgły nieco bielszej od tła ogólnego.

W miejscu, obok którego staliśmy, oparci o kamienną balustradę mostu, wpatrzeni w ten potężny, niedający się przedstawić obraz przyrody, wsłuchani w ogłuszający huk i szum, odbyła się słynna w dziejach bitwa Suworowa z wojskami Napoleona I. Prawdziwie, niepodobna pojąć, jak istoty ludzkie mogły opanować żywioł, szalejący śród gładkich, spadzistych, nieb sięgających brzegów — Powyższe sonety słabem są tylko odbiciem obrazu widzianego i wrażeń doznawanych.

Mgły ustąpiły dopiero pod wieczór i wtedy to mogliśmy sobie zdać sprawę z tego groźnego piękna, jakie w tem miejscu stworzyła przyroda.

↑ Z motywów pieśni ludu zakopiańskiego.

↑ 3,0 3,1 Błąd w druku; powinno być Świat

↑ Z motywów wodyckich.

↑ Zeusów.


corpora: wikisources-pl

text:
Achor (zasmucenie), dolina w Palestynie, o kilka godzin drogi od Jeruzalem, niedaleko Jordanu, w pobliżu Jericho i Galgal.

Nazwę swoją otrzymała od kary Achana, który po zdobyciu Jerycha, choć na miasto to rzucone było anatema, przyswoił sobie i ukrył wiele kosztowności i przez to ciężką klęskę na Izraelitów ściągnął.

Na rozkaz boży był on w tej dolinie ukamienowany i spalony.

(Joz.

7, 25; cfr.

Joz.

15, 7.

Iz.

65, 10.

Oz.

2, 17).


text:
6. epilog

baldur otworzył oczy rano

pięć lat już temu arkusz bielił się spod pięści

w taki sam świt

gdy cichły czarne maszyny

ulwcześnie cię wieńczonym nazwano

jasny jedyny

nie żałuj wstąpiłeś w mit