corpora: wikisources-pl

text:
214.

Próżną troska jest matczyna:

By jej córkę Stróż Obrończy

Tulił w jasnej z gwiazd opończy,

Gdy raz dowie się dziewczyna:

Gdzie się ziemia w niej zaczyna,

A gdzie niebo kończy.


text: cegła, cegiełka, ceglasty, ceglarz, (dawniej strycharzem zwany), cegielnia, ceglany; czes. cihla; od nas na całą Ruś; z niem. Ziegel, z łac. tēgula, od tegere, 'kryć', niby 'dachówka'.


text:
Arjanie.

Nazwa tej sekty religijnej wzięła swój początek od Arjusza, żyjącego w wieku IV po Chrystusie prezbytera w Aleksandryi, który nie uznawał bóstwa Jezusa Chrystusa i dogmatu Trójcy Świętej.

Pierwsze ślady arjanizmu w Polsce przypadają na r. 1546, a do głównych i pierwszych krzewicieli tej sekty należeli Piotr Griezka z Goniądza, Podlasianin, tudzież Stankar.

Że nie uznawali Trójcy Św. więc nazywano ich pospolicie antitrynitarzami.

Za wpływem Jerzego Blandraty, Leljusa Socyna i Piotra Statorjusa, arjanizm zagnieździł się około r. 1560 w Małej Polsce.

Wyznawali go lub sprzyjali mu: Moskorzewscy, Arciszewscy, Wiszowatowie, Niemiryczowie, Przypkowscy, Gosławscy, Niemojewscy, Lubienieccy, Morszkowscy, Oleśniccy, Stadniccy, Tarłowie, Taszyccy, Czaplicowie, Sienińscy i inni.

Najświetniejsze czasy dla arjanizmu w Polsce przypadają na ostatnie 25-lecie wieku XVI.

Staraniem Jana Sienińskiego, wojewody podolskiego, który wprzód był kalwinem, a potem chwycił się arjnizmu powstały w sandomierskiem miasteczku Rakowie szkoły arjańskie, zbór i drukarnia.

Sieniński ogłosił Raków jako przytułek wszelkich reformatorów i narodowości, ręcząc każdemu za bezpieczeństwo osoby, zachowując największą równość w pożyciu, wzajemną pomoc i braterstwo, skutkiem czego członkowie sekty arjańskiej nazywali się „braćmi polskimi”.

Mała mieścina zawrzała niepospolitym ruchem apostołów i wyznawców sekty, zbiegających się tutaj z całej Polski i zagranicy.

Szkoła rakowska, obsadzona uczonymi profesorami, liczyła po 1000 uczniów, drukarnia Sternackiego tłoczyła tu mnóstwo dzieł i broszur treści polemicznej.

Arjanie nazywali Raków „Atenami polskiemi”, a panowała tam zupełna wolność myślenia, wierzenia i pisania.

Po śmierci głównego ich mistrza Socyna, od którego zaczęto nazywać ich socynianami, wyszedł w Rakowie r. 1605 katechizm socyniański, przetłómaczony niebawem z polskiego na język niemiecki i łaciński, a ustalający zasady wyznania.

W Litwie Mikołaj Radziwiłł (Czarny), wojewoda wileński, stryj królowej Barbary, z początku podobno luteranin, potem kalwin, został przed śmiercią arjaninem.

Inni różnowiercy na zborze pińczowskim r. 1558 uznali sektę antitrynitarzy za bezbożną i heretycką.

Dysydenci litewscy, zjechawszy się na swój synod w Brześciu litewskim, potępili także Piotra z Goniądza, który przybył apostołować arjanizm na tym synodzie.

Arjanie znowu na zborze w Mordach na Podlasiu r. 1563 potępili wszystkich różnowierców, wierzących w Trójcę Świętą.

Sejm zebrany w Parczowie r. 1564 uchwalił wypędzenie z Polski cudzoziemców, wyznających arjanizm, ale prawo to pozostało na papierze.

W r. 1627. pospólstwo zburzyło arjański zbór w Lublinie.

Sejm w r, 1637 uznał za rzecz słuszną i konieczną wywołać wyznawców sekty arjańskiej z kraju.

Nie wykonano wprawdzie tego postanowienia, jednakże zbór, szkoła i drukarnia rakowska w roku 1638 upadły.

Zmarniała wkrótce i szkoła w Kisielinie, w której, po upadku rakowskiej, ogniskował się ruch umysłowy arjanów.

Gdy za Jana Kazimierza nastąpił najazd szwedzki, a Karol Gustaw, król szwedzki, był jednym z głównych orędowników protestantyzmu w Europie, arjanie polscy popełnili ciężki błąd polityczny, stanąwszy po stronie najazdu i Karola, który, jak wszystkim było wiadomo, pracował nad planem rozbioru Rzplitej.

Jenerał szwedzki Wirc, stojący załogą w Krakowie, miał głównych doradców z arjanów, którzy spełniali j ego wszelkie tajemne zlecenia, wysyłani do Prus, Szląska i Węgier.

Lubieniecki, Stegmon i Szlichtyng w pismach swoich dotykali Jana Kazimierza, który też, przystępując do odebrania Szwedom Warszawy, w czerwcu r. 1656 „ślub solenny uczynił wypędzenia arjanów z Polski”.

Jakoż, po wyparciu Szwedów z granic Rzplitej, sejm warszawski z r. 1658 wypędzenie arjanów uchwalił, pozostawiając tylko trzy lata czasu na wyprzedanie dóbr dla tych, którzy nie zechcą wyrzec się swojej sekty.

Konstytucja z r. 1659 termin wydalenia się arjanów z kraju skróciła do lat dwuch, licząc od 10 lipca r. 1658.

Pod naciskiem konstytucyi z r. 1658, niektórzy arjanie przeszli pozornie na protestantyzm lub katolicyzm.

Znaczna liczba wyznawców sekty udała się na Szląsk, gdzie nawet w latach 1661 i 1663 odbywała synody.

Niektórzy wyemigrowali do Niderlandów, Palatynatu i Prus.

W Palatynacie wyznaczył im elektor na mieszkanie miasteczko Mannheim, skąd jednak, z powodu żarliwej propagandy swej nauki, już nie przez katolików, jak w Polsce, ale przez władzę protestancką w roku 1666 zostali wydaleni.

Wielu, przyjąwszy katolicyzm i pozostawszy w kraju ojczystym, wyznawało skrycie zasady swojej sekty przez kilka pokoleń, czego dowodem jest ponawianie prawa względem arjanów w latach 1668, 1733 1764.


text:
bierwiono, bierzwiono, bierzwno, bierzmo, ‘belka’, »bier(z)wiona, bierzma w oku twoim nie widzisz«; w 15. w. birzwno, ale już w pierwszej jego połowie a dalej r. 1500 i 1532: birzmno, bierzmno u Seklucjana 1551 r., bierzmo u Reja.

Prasłowo, urobione od pierwotnego, u nas już nie istniejącego *bĭrw, ‘belka’ (bułg., serb., słowień.

brw, ‘belka, kładka’), urobionego od bĭr- (p. brać) przyrostkiem -w, jak np. werw, ‘lina’, od wĭr-, (‘wiązać’, ‘wrzeć’).

Obok pierwotnego *bĭr-w istnieje i przestawka *brĭw-, rus.

briewno (obok bierw, bierwno), czes. brzew, brzwi, ‘kładka’, brzewno, ‘belka’ (nazwa słynnego klasztoru, Brzewnowa), u nas Brwinów obok Bi(e)rzwiennej; taka przestawka w grupie: półgłoska i płynna między spółgłoskami (tĭrt, tĭlt) powtarza się nieraz, por. nasze Krwaty obok Karwatów i i.


text:
Bruno święty (18 Lipca), zakonu św. Benedykta, opat najprzód w Asti, w Ligurji, potém w Monte-Cassino, wreszcie biskup w Segni (Signia), w państwie kościelném; ztąd nazywają go Bruno Astensis, v.

Cassinensis, v.

Signiensis.

Umarł 1123 r.

Za Urbana II pisał panegiryk o Leonie IX Pap. (ostatnie wydanie streszczone ap.

Watterich, Pontificum Rom.

vitae I 95); nadto kommentarze na Penlat.

Job.

Psal.

Cant.

Apocal.

Wykład psałterza pod imieniem Brunonis Herbipolensis, ma być drugim do psalmów komentarzem Brunona z Segni.

Jego Sermones wydał Combefis (w Biblioth. concionatoria).

Dzieła jego wyszły w Wenecji 1651, 2 t.

f.; nowe wyd.

Migne, Patrol, lat.

t.

164—165.

Żywot ap.

Bollandist.

Acta SS.

18 Julii (t. IV).

Cf. Giac.

Robolti, Storia delia vita di San Bruno.

Alessandria 1859, 8-o str. 275.

X. W. K.


text:
ciskać, cisnąć, ściskać, ścisk, ciżba (z *ciszczba), uścisk, ciśnienie; cisk zamiast ‘druku’, jak u Czechów; znaczenie ‘rzucania’ pochodne, pierwotne tylko w ucisku, porównaj z wokalizacją o: ciasny (p.).

Prasłowo; cerk. tiskati, ‘dusić’, tisnąti, ‘pchnąć’, tak samo u innych Słowian (chorw. tisk uz warosz, ‘przy samem mieście’), czes. tisk, ‘druk’; i u Łużyczan ciskać, ‘rzucać’.


text:
7.

Na czerwonych aksamitnych kanapkach restauracji leżeli zabici i ranni.

Wniesiono ich tu naprędce, a krzątali się kolo nich ratujący.

Przez rozwarte drzwi płynęła lodowata fala powietrza i śniegu.

Z ulicy dolatały jeszcze odosobnione strzały, przebiegali konni, wychynął patrol wojskowy i zniknął.

Goście stali zrozpaczeni przy oknach.

Kelner, Niemiec powiedział:

— Brzeg Newy obstawiono armatami.

Jakiś pan we futrze wszedł spiesznie i oświadczył:

— Kronsztad w płomieniach.

W jednej ze sal przeznaczonych na zebrania, w zamkniętem gronie biesiadowało świetne towarzystwo zaproszone przez generała Tuszkowa, jednego z przyjaciół W. Księcia Cyryla.

Byli tam, lord i lady Elmster, Karol Somerset, hrabia i hrabina Finkenrode, reprezentaci[1] niemieckiej i austrjackiej ambasady, markiz du Caille, książęta Tołstoj, Trubecki i Szilagin z małżonkami.

W. książę i Ewa przybyli późno.

Biesiadę ukończono, usiała konwersacja ogólna, szeptały tylko ze sobą pary, a siedzący pomiędzy lady Elmster, a księżną Trubecką, W. Książę, spał.

Tak było zawsze niemal i przywyknięto do tego.

Spał sztywny, oparty plecami o fotel, powieki mu drgały chwilami, zmarszczka na czole czarna była skutkiem głębokości, a bezbarwna broda przypominała korę na pniu drzewa.

Można by go było posądzić, że udaje, by podsłuchiwać szeptów, ale przeczyło temu senne rozluźnienie mięśni twarzy, co jej nadawało wygląd lemura.

Na zbyt długiej dłoni, drgającej, jak powieki na obrusie, lśnił soliter wielkości orzecha laskowego.

Niepokój ogarnął towarzystwo na odgłos salw karabinowych.

Młoda hrabina Finkenrode wstała, spozierając ze strachem na drzwi.

Przystąpił do niej Szilagin, uśmiechnął się i jął uspokajać.

Wszedł oficer gwardji i złożył Tuszkowowi szeptem raport.

Ewa i Wriguniewski siedzieli trochę na uboczu przed wielkiem zwierciadłem, które mglisto odbijało ich postacie oraz część sali.

— Wiadomości są niestety pewne.

Któżby się tego spodziewał.

— Mówiono mi, że przebywa w Petersburgu.

Czytałam także w którejś z gazet niemieckich, że został uwięziony w Moskwie.

Ale gdzież są dowody?

Potępiać takiego Iwana Beckera, na podstawie samych tylko pogłosek, byłoby okrucieństwem równem temu, o jakie się pan sam obwiniasz.

Wiguniewski dobył z kieszeni list, obejrzał się przezornie, rozpostarł papier i rzekł:

— To pisze on z Nizzy do jednego z przyjaciół, który jest także moim przyjacielem.

Tedy wątpliwości niema, sądzę? — jął czytać zcicha i tłumaczył słowa rosyjskie na francuskie, często utykając.

— Nie jestem już tym co dawniej.

Przypuszczenia nasze i pogłoski są słuszne.

Oznajmij to wszystkim, którzy mi zaufali pod pewnymi warunkami i żywili nadzieje co do mej osoby.

Rozczarowałem was, a sam zostałem rozczarowany przez złudę.

W mojem położeniu łatwiej jest stanąć na szafocie i dać życie, niźli złożyć szczere wyznanie ii zgotować ból zawodu tym, którzy oddali mi swe serce i wiarę.

Chętnie przyjąłbym śmierć dla idei, którym już poświęciłem spokój duszy, majątek, młodość i wolność.

Skoro atoli ideje te rozpoznałem jako błędne i szkodliwe nie mogę ni przez godzinę podtrzymywać ich.

Nie boję się waszych oskarżeń i wzgardy, kroczę bowiem za swem wnętrznem światłem i wnętrznym Bogiem.

Trzy są prawdy, które mi przyświecały w nawrocie na drogę nową, a więc: grzechem jest opierać się, grzechem jest namawiać do oporu, grzechem jest przelewać ludzką krew.

Wiem, co mnie czeka, wiem jak samotnym zostanę i na jakie zostanę narażony prześladowania.

Ale gotów jestem.

Czyńcie co musicie, ja także, co muszę, uczynię.

Po długiej pauzie rzekła Ewa:

— To on, to jego głos, to dzwon, którego dźwięk budzi.

Wierzę mu, wierzę w niego!

Rzuciła ponure spojrzenie na twarz śpiącego przy rzęsiście oświetlonym siole.

Wiguniewski zdjął w dłoni list i powiedział z goryczą, tak że mu zadrżała szpiczasta broda:

— Jego trzy prawdy tyle warte co trzy dywizje kozackie.

Starczy ich, by zapełnić więzienia po tej i tamtej stronie Uralu, odebrać męstwo młodzieży naszej i pogrześć wszelkie nadzieje.

Każde z nich, to nahajka, zdolna powalić osiem, sto tysięcy zbudzonych do czynu duchów.

Okrucieństwo?

Nie, to coś gorszego jeszcze, to tragedja całego kraju.

Trzy prawdy? — roześmiał się przez zaciśnięte zęby i wydał pomruk dziki.

— Trzy prawdy i zaraz zacznie się żniwo krwi, w porównaniu z którem mord betlejemski i noc św. Bartłomieja były niewinnemi igraszkami.

Popatrz pani, ja nie płaczę.

Śmieję się.

Na cóż płacz?

Pójdę do domu zawołam popa, dam mu ten świstek i każę sporządzić zeń amulety dla tych, którzy wyczekują wyzwolenia.

Może im to wystarczy?

Ewa miała teraz twardy wyraz.

Spojrzała ponownie z uczuciem przymusu i zależności w twarz śpiącego.

Na usta jej wypełznął niezdrowy jakiś uśmiech a policzki nabrały połysku opalowego.

— Czemużby uczynić nie miał tego, co mu duch nakazuje? — spytała zwracając ku księciu uwieńczoną djademem głowę.

— Czyż nie lepiej, by wybłysnął jeden człowiek świetny, niż by setki tysięcy osięgły smutną przeciętność form życia?

Jakże pięknie powiada on.

— Kroczę za swem wnętrznem światłem i wnętrzny m Bogiem!

— Któż to potrafi?

Kto się odważy?

Teraz rozumiem co powiedział — spojrzała przenikliwie w twarz śpiącego, — że przed tem należy się korzyć.

To miał na myśli.

Przedziwne pługi, mój książę orzą tę waszą ziemię.

W poszarpanem jej ciele kłębią się ciemności, w które Trzebaby skoczyć polo, by się narodzić na nowo.

Tu jest dech, lu jest chaos, lulaj huczą żywioły, tułaj sen najstraszliwszy jest rzeczywistością, jest eposem z dawnych czasów.

Wydaje mi się że patrzę z oddali pięciu stuleci kędyś do gwiazd, a wszystko jest wizją tylko!

Powiedziała to głosem drżącym i skupionym modlitewnie smutkiem.

Ustawiczne zmiany usposobienia Ewy w ostatnich miesiącach znane były dobrze Wiguniewskiemu, toteż nie zdziwił się wcale.

Spojrzał także na śpiącego, odetchnął głęboko i rzekł:

— Wczoraj, w nocy zastrzelił się dziewiętnastoletni student Siemion Markowicz, na wieść o zdradzie Beckera.

Poszedłem na miejsce czynu i widziałem go.

Nic mówiłabyś pani w ten sposób, ujrzawszy te zwłoki.

Leżał w trumnie, mając na skroni małą, czarną rankę postrzałową, uroczy, niewinny jak dziewczynka, a jednak przepojony głębokim, nieopisanym smutkiem po stracie bezmiernej.

Umilkł, a ramionami Ewy wstrząsnął dreszcz.

Ale uśmiechnęła się, jakby trawiona gorączką, podkopującą siły moralne.

A książę ciągnął dalej oschłym tonem:

— List ten może uwieść niejednego.

Czemużby zresztą laki Iwan Becker nie miał przystroić swej renegacji szalą prawdopodobnej psychologji?

Przyznaję nawet, że nie działał świadomie, obłudnie, w nikczemnym celu.

Jest atoli prawdziwym Rosjaninem miękkim, mglistym i fanatycznym, rozszarpującym własne ciało.

Toteż transformacja jego pociągnęła za sobą wszystkie skutki planowo uprawianej zdrady.

Służąc temu, co zowie przebudzeniem wnętrznem, słaby, ślepy, ogarnięty żądzą moralnego męczeństwa, wpadł w szpony owej bestji, która po wszystkich zakątkach Europy czyha, by niszczyć bezlitośnie wszystko.

Sąd mój, proszę wierzyć, jest jeszcze bardzo łagodny.

Wiemy już niezawodnie, że nawiązał stosunki z t. zw.

Świętym Synodem i prowadzi ożywioną korespondencję z tajnym gabinetem.

Zarówno tutaj, jak i w Moskwie, Kijowie i Odessie nastąpiły szybko po sobie aresztowania, które jemu przypisać Trzeba.

W obecnej sytuacji, on tylko mógł dostarczyć materjału, bez którego nie śmianoby się na to porywać.

Są to fakty niezaprzeczalne, mówiące same za siebie.

Ewa przycisnęła rozwartą dłoń do piersi i trwała w bezruchu, zapatrzona w jakiś ciągle zmienny obraz, który obejmował wszystkie uczucia, od grozy do zachwytu.

Usta jej drżały niewysłowionem pytaniem.

Po chwili spojrzała na Wiguniewskiego szeroko rozwartemi oczyma i szepnęła poważnym tonem:

— Uczuwam palącą tęsknotę, by wyjść na jakąś wielką górę w ostęp lodu i śniegu, wyruszyć okrętem ku nieznanym morzom, albo wzlecieć aeroplanem...

Nie, nie...

Radabym pójść do lasu, gdzie stoi mała kapliczka, paść tam na ziemię i modlić się.

Czy chcesz pan odbyć ze mną tę pielgrzymkę do jakiegoś dalekiego klasztoru wśród stepów?

Zdumiał się Wiguniewski.

W słowach tych brzmiała namiętność, smutek i wyzywające jakieś zuchwalstwo, które go dotykało.

Zanim mógł sformułować odpowiedź, zbliżyli się markiz du Caille i książę Szilagin.

Śpiący otworzył, leniwo patrzące oczy.