text:
ANIELKA

SPIS ROZDZIAŁÓW:

Str.

I. Autor dokonywa przeglądu osób, mocno wierząc, że mu z tem będzie lepiej 7

II.

Czytelnik bliżej poznaje bohaterkę, jej guwernantkę, a także pieska — imieniem Karuś 14

III.

W którym jest mowa o medycynie, o celach życia ludzkiego i wielu innych rzeczach 21

IV.

Dziedzic odbywa naradę ze Szmulem, poczem jest uprzejmy dla żony, Anielki, a nawet — dla guwernantki 36

V. Weseli są zasmuceni, a smutni mają doskonały humor 49

VI.

Szmulowa karczma 70

VII.

Pan Jan jest rozmarzony, a Gajda zdumiony 83

VIII.

Dwie ucieczki 90

IX.

Trwoga we wsi, skutkiem czego Gajda płoszy wróble 104

X. Domysły matki.

Znowu wróble 112

XI.

W jaki sposób Bóg czuwa nad sierotami 118

XII.

Sprawiedliwy lituje się nad wszelkiem bydlątkiem, ale serce bezbożnych jest okrutne 129

XIII.

Folwark 135

XIV.

Smutne dnie 155

XV.

Początki choroby 165

XVI.

Pomoc nadchodzi 172

XVII.

Pod troskliwą opieką 185

Rozdział I

AUTOR DOKONYWA PRZEGLĄDU OSÓB, MOCNO WIERZĄC,

ŻE MU Z TEM BĘDZIE LEPIEJ.

A gdzie pan tego majątku?...

Rozdział II

CZYTELNIK BLIŻEJ POZNAJE BOHATERKĘ,

JEJ GUWERNANTKĘ, A TAKŻE PIESKA — IMIENIEM KARUŚ.

Ktokolwiek spożywał papierowe owoce z drzewa wiedzy o złem, dobrem i nudnem, ten nie zapomniał chyba cywilizacyjnej czynności zwanej: wydawaniem lekcji.

Upomnienie to wyszło z wąskich ust panny Walentyny, osoby, która cieszyła się szaremi włosami, szarą twarzą, szaremi oczyma i ciemno-popielatą suknią w białe kropeczki.

— Redżio... — powtórzyła Anielka i zacięła się.

Na białą twarz jej wystąpił silniejszy rumieniec, szafirowe oczy niespokojnie przebiegały ze stołu na sufit.

Aby wyjść z kłopotu szepnęła cicho:

„Reggio — wymawiaj: Redżio...“ A potem powtórzyła głośno: „Redżio... piętnaście tysięcy mieszkańców...“

— „Niedaleko tego miasta widać rozwaliny zamku Canossa...“

— Kanosa! — poprawiła ją dama popielatego koloru.

— Ależ nie Carrara, tylko Karara...

— Karara...

„Karara nieopodal od morza, łomy marmuru, słynnego z białości...“

Skończyła, dygnęła i usiadła na krześle, myśląc: „Boże!

jakie to nudne...“

Uczona dama, z której niobów ciekawie wyzierał zakurzony podkład włosienia, wzięła do ręki pióro i po głębokim namyśle napisała w dzienniczku:

„Jeografja — dość dobrze.“

Anielka siedziała z głową pochyloną, niby nie patrząc na dziennik.

Mimo to szafirowe oczy jej zrobiły się prawie czarne, kąty ust pochyliły nadół...

„I bawić “się nie pozwalają, i piszą tylko: dość dobrze — pomyślała.

— Niedługo już słońce zajdzie...“

Dama przygarnęła do siebie książkę.

— Będzie stąd — rzekła — od „Wielkie księstwo toskańskie (starożytna Etrurja)...“ aż do...

Przewróciła dwie kartki:

Aż do: „weszły w skład królestwa włoskiego...“

I nadgryzionym paznogciem zrobiła w oznaczonem miejscu kreskę.

Potem odchrząknęła i głosem łagodnym mówiła:

Anielka wysłuchała upomnienia jednem uchem.

W chwilę później spojrzała ukradkiem na zielone gałązki lipy, szeleszczącej w otwartem oknie, i — wyciągnęła rękę do książki, z zamiarem złożenia jej.

— Jeszcze nie czas! — rzekła nauczycielka.

Jeszcze minuta...

Nareszcie — zamknięty w wysokiej, ciemno-żółtej szafce zegar, pokazujący dnie, godziny i sekundy, wydzwonił naprzód cienko i prędko cztery kwadranse, potem grubo i powoli — godzinę piątą.

— Czy mogę puścić tu Karaska?...

Anielka, nie słuchając dokończenia, zawołała:

— Karuś, tu!...

I w dodatku — gwizdnęła.

— Jesteś rozpieszczona, jesteś — dzika dziewczyna! — rzekła dama uroczyście i na znak najwyższej goryczy przełknęła podwójną dozę kawy, wydając przytem szmer podobny do gulgotania.

— Karusek... zbytniku jakiś... kto słyszał, ażeby wskakiwać do pokoju oknem? — zgromiła go Anielka.

„Ale — pchajmy dalej naszą taczkę boleści i obowiązków...“

Skrzypienie szuflady obudziło nauczycielkę z marzeń.

Spojrzała na stół i zawołała:

— Co ty robisz, Anielciu?

— Składam książki.

Czy mogę pójść do mamy? — spytała, zamknąwszy stolik.

— Idźmy! — rzekła panna Walentyna, podnosząc się z fotelu.

Rozdział III

W KTÓRYM JEST MOWA O MEDYCYNIE, O CELACH

ŻYCIA LUDZKIEGO I WIELU INNYCH RZECZACH.

— Ah!

comme tu m’as effraye, Angélique! — zawołała dama, składając książkę i całując dziewczynkę w różowe usta.

— Już, dzięki Bogu, skończyłaś lekcje?...

Zdaje mi się, żeś trochę zmizerniała od obiadu.

N’es tu pas malade?

Ten pies wywróci stolik albo Józia.

Joseph, mon enfant, est-ce que le chien t’a effrayé?

— Non! — odparł malec w habicie bernardyńskim, patrząc osowiałym wzrokiem na siostrę.

— Jak się masz, Józiu?...

Dajże mi buzi! — zawołała Anielka, chwytając braciszka za szyję.

— Doucement!

doucement!... wiesz przecie, że nie można mną trząść, bo ja jestem osłabiony! — odezwał się Józio głosem żałosnym.

Potem wydłużył blade usta, nakształt ryjka, i zasłaniając się rączkami od gwałtownych uścisków siostry, pocałował ją bardzo ostrożnie.

— Jak mama ślicznie dziś wygląda!... musi mama być bardzo zdrowa?...

Patrz, Józiu, twemu chłopczykowi zagięła się kurtka dogóry — mówiła Anielka.

— En vérité, czuję się dziś lepiej.

Zjadłam po obiedzie kilka łyżeczek ekstraktu słodowego i wypiłam filiżankę mleka.

Ce chien fera du dégat partout, wypędź go, moja droga.

— Idź, Karo! — zawołała Anielka, wypędzając do ogrodu pieska, który obwąchawszy stojące w kącie wazony i blaszaną polewaczkę do kwiatów, miał obecnie chęć zająć się jednym z pantofli chorej mamy.

W tej chwili weszła panna Walentyna.

— Bonjour, mademoiselle! — powitała ją pani domu.

— Cóżto, już skończyłyście lekcje?

Jakże tam poszło?

Joseph, mon enfant, prendras tu du lait?

— Non, maman! — odparł chłopiec, kiwając głową nauczycielce.

W tej chwili wypędzony pies zaskowyczał i począł drapać we drzwi.

— Poznaję z fizjognomji, że czyta pani coś zajmującego.

Czy nie „Dumania“ Gołuchowskiego, które pani rekomendowałam? — zapytała Walentyna.

— Angelique!

ouvre la porte à cette pauvre bête!... jego krzyk rozdziera mi serce...

Czytam coś lepszego, aniżeli „Dumania,“ — czytam dziełko Raspaila, którego mi ksiądz dziekan był łaskaw pożyczyć — odparła chora.

— Zostaw, Anielciu, drzwi otwarte, niech trochę powietrza wejdzie.

Nie uwierzy pani, jakie cudowne kuracje wykonywał ten człowiek swojemi środkami.

Jestem zachwycona, i zdaje mi się, żem była zdrowsza już po przeczytaniu paru rozdziałów.

Cóż dopiero będzie, gdy zacznę to wszystko stosować!

Joseph, mon enfant, n’as-tu pas froid?

— Non, maman!

— Czy to jednak będzie dobrze leczyć się bez porady doktora? — zauważyła panna Walentyna.

— Może cię wynieść, Józiu, przed ganek? — pytała Anielka brata.

— Zobaczyłbyś ptaszki, zobaczyłbyś, jak Karusek goni motyle...

— Wiesz przecie, że ja nie mogę wychodzić na dwór, bo jestem osłabiony — odparł chłopczyna.

Nieszczęsne osłabienie było torturą biednego dziecka.

Klucznica wdzięcznie dygnęła pani domu, przyczem rozległo się skrzypienie podłogi, i skinęła głową niepatrzącej nawet na nią guwernantce.

Panna Walentyna niecierpiała Kiwalskiej od czasu, kiedy, przechodząc raz koło kuchni, usłyszała klucznicę, dowodzącą, że jej, pannie Walentynie, gwałtem męża potrzeba.

— Cóż jej to jest?

Chora dama wstrząsnęła głową, jakby przypuszczając, że Kiwalsia poluje na miejsce konającej, a klucznica wciąż prawiła dalej.

— Non — odparł chłopczyna.

— Dowiedziałaś się dziś z jeografji, gdzie leży Canossa — rzekła panna Walentyna do Anielki — a teraz masz sposobność dowiedzieć się, za co Henryk IV-ty przepraszał Grzegorza VII-go.

Przeczytasz o tem w dziejach Grzegorza VII-go, zwanego też Hildebrandem, w rozdziale: Niemcy i Włochy.

— Tak.

— A jak już wszystkie przeczytam?

Anielkę tym razem ogarnęła niewymowna tęsknota.

— Co jabym chciała robić? — spytała Anielka.

— Czy teraz, czy — jak urosnę?...

Anielka wstrząsnęła się.

— Daj mi książkę — rzekła guwernantka — znajdę ci historją Grzegorza.

Aha!

mamy znowu psią wizytę...

— Pani zupełnie nie lubi psów? — spytała nagle Anielka, głaszcząc Karusia.

— Nie.

— Ani ptaków?

— Nie — odparła rozdrażniona nauczycielka.

Ale pani nie lubi Karuska, ani małych kotków, ani...

O, jakaś ty ciekawa, moja Anielciu!... jak ciebie interesują cudze gusta!

— Więc pani gniewa się na mnie? — spytała zmieszana dziewczynka.

Wtem z odległości kilkudziesięciu kroków doleciał Anielkę cienki głosik dziecięcy:

— Malu!... malu!... maluśki!... — któremu odpowiedziało wesołe chrząkanie prosięcia.

— Nie bój się mnie!

Ja ci przecież nic złego nie zrobię.

Widzisz oto, com dla ciebie przyniosła.

Pokosztuj-no!

I włożyła dziecku do ust kawałek olukrowanego ciasta.

Dziewczyna zjadła, nie spuszczając z Anielki zdziwionych oczu.

— Masz jeszcze.

Smakuje ci — co?...

— Dobre! — odpowiedziało dziecko.

— Jak ci na imię? — spytała, głaszcząc ją po tłustych, jasno-żółtawych włosach.

— Magda.

— Tatulowe — odparła już nieco ośmielona dziewczyna.

— Żeby go choć pies nie zagryzł...

— A za co maciorę zastrzelili?

— Bo zdybał ją dziedzic w szkodzie.

— Wyście tylko jedną mieli?

— I bardzo ci było żal maciory?

— Zbił cię?

Uczuła potrzebę wynagrodzenia tylu krzywd biednej, ale czem?

Gdyby miała majątek, podarowałaby jej maciorę, sprawiła piękną sukienkę, lecz dziś — cóż jej da?

— Teraz będziesz ubrana tak, jak ja -— rzekła.

— A to jeszcze sobie zjedz — mówiła Anielka, dając jej drugi sucharek.

— Zjem aż jutro, bo to słodkie.

— A za to, że cię zbili...

Ucałowała ją.

— Ojczulku! — zawołała Anielka, biegnąc do powozu.

Anielka przestraszona milczała.

„Rozmówimy się!“ O Boże, co to znaczy?...

— A-ho!... a-ho!...

Smutno!

smutno!

W otwartem oknie na facjatce ukazała się guwernantka.

— Pewnie mnie zawoła — pomyślała Anielka.

Rozdział IV

DZIEDZIC ODBYWA NARADĘ ZE SZMULEM, POCZEM

JEST UPRZEJMY DLA ŻONY, ANIELKI, A NAWET — DLA GUWERNANTKI.

— Jakże się miewasz? — spytał żony, nie siadając nawet.

— A Józio? — przerwał ojciec.

— Nieszczęście z tem osłabieniem, które podobno zwiększają tylko twoje lekarstwa! — odparł ojciec i postąpił ku drzwiom.

— Anielcia dobrze się uczy, zdrowa? — spytał.

— Może i w niej wynajdziecie jaką chorobę?...

— Chałubiński dopiero w końcu września wraca do Warszawy.

Zresztą pogadamy o tem później.

Teraz muszę załatwić parę interesów — odpowiedział niecierpliwie ojciec i wyszedł.

— Toujours le meme! — westchnęła matka.

— Od sześciu lat po całych tygodniach załatwia interesa i nigdy ich skończyć nie może.

A ja chora, Józio chory, gospodarstwo upada, jacyś nieznani ludzie oglądają majątek, nie wiem poco?

O, ja nieszczęśliwa!

łez mi wkrótce nie stanie...

Joseph, mon enfant, veux-tu dormir?

— Non — odpowiedział chłopiec napół senny.

— Kiedy Szmul wyjdzie, pewnie mnie wtedy ojciec zawoła — mówiła do siebie Anielka.

— Pójdę już lepiej sama i poczekam, to się mama niczego nie domyśli...

— Tak stoi w naszych książkach — odparł Szmul.

— Ale, z przeproszeniem, jaśnie pan chyba mnie nie poto tu przywiózł?...

— Cha!

cha!... masz racją!...

Otóż, przystępując odrazu do rzeczy, wystarasz mi się o trzysta rubli, jutro — do południa.

— No, i cóż ty na to? — przerwał milczenie pan.

— Ale się lada dzień skończy.

— Bóg wie!

Dziedzic zaniepokoił się.

— Czy słyszałeś co nowego?

Pan aż skoczył na fotelu.

— Ich ktoś buntuje! — zawołał.

— Może być.

— Pewnie Gajda?

Dziedzic dyszał jak lew podrażniony.

— Długów jest więcej — wtrącił Żyd — i te muszą być zaraz spłacone.

— To po jej śmierci...

— Ale kiedyś umrze...

— Poradźże mi! — zawołał, stając nagle przed pachciarzem.

— Głupiś, Szmulku — rzekł dziedzic.

Dziedzic schwycił go za ramię.

— Milcz! — ofuknął.

— Potrzebuję trzystu rubli, i o nich myśl...

— I to można zrobić... — odparł Szmul.

— W jaki sposób?

— Poprosimy pani Weiss...

— Nigdy...

— To musi jaśnie pan dać zastaw, a ja od Żydków wydobędę pieniędzy.

Dziedzic uspokoił się, znowu usiadł i zapalił cygaro.

Żyd po chwilowej przerwie mówił dalej:

— Nie było pieniędzy.

Nie mogła wytrzymać w tem miejscu.

Pobiegła do swego pokoju i siedziała tam przez długi czas na krześle, czekając, aż ją wezwą, cicha, przelękniona.

Ale nie zawołano jej tak prędko.

Kolacja dziś była spóźniona, ponieważ ojciec długo rozmawiał z matką.

Tym razem ojciec miał doskonały humor.

Wszedł do pokoju, nucąc, i stanąwszy obok fotelu matki, rzekł do niej pieszczotliwie :

— Buzi!

— Assez!

assez!

Je ne veux pas écouter cela!...

Znowu interesa i pieniądze!

Ach, nie zasnę dziś...

— Nie chce mi się wierzyć — przerwała pani — aby Gabrjela wyszła za szaławiłę, który w ciągu kilku lat stracił ogromny majątek...

— Wiem!... przez karty i zabawy.

— Znowu interes i pieniądze!...

— Więc znowu zabrakło ci pieniędzy? — spytała zdziwiona pani.

Pani zasłoniła oczy chustką i zapytała żałośnie:

— Teraz nawet podpisu nie potrzeba, Meciu! — pochwycił mąż.

— Dasz mi tylko na tydzień... dwa... twój naszyjnik...

— Malheur!

malheur! — szepnęła pani.

— Łez mi już wkrótce zabraknie...

— Tylko dla odzyskania zdrowia — szepnęła.

— No, i trochę dla rozrywki! — odparł mąż z uśmiechem.

— Teatr, koncert, a nawet jakiś tańcujący wieczorek nie zaszkodzą ci.

— Buzi!...

— O, jakżebym była szczęśliwa... — rzekła pani.

— Gdybym ci mogła wierzyć...

A dziś — człowiek ten nie może dać sobie rady z kłopotami majątkowemi i u własnego pachciarza zdobywa ufność zapomocą naszyjnika!

Tak marzyła pani, ubolewając nad swoją chorobą, która w oczach jej usiłowała przyćmić blask, otaczający męża.

Wszedł lokaj.

— Proszę jaśnie pani, samowar na stole.

— Pan już jest?

— Dałem znać jaśnie panu.

— Poproś panny Anieli i powiedz guwernantce.

Lokaj wyszedł.

— Joseph, mon enfant, veux-tu prendre du thé?... śpi, biedne dziecko!...

„Okropny człowiek! — myślała, patrząc na niego, przez spuszczone rzęsy.

— Ile on ofiar unieszczęśliwił...“

„A tak rzadko w domu bywa — uzupełniła w duchu.

— Boże!

gdyby ciągle siedział, musiałabym chyba wyrzec się kształcenia tej zaniedbanej Anielki...“

— Każ mi zrobić mały kawałek befsztyku, po angielsku...

— Niema mięsa, jaśnie panie!

— Każ mi więc ugotować parę jaj na miękko — rzekł pan, topiąc w nauczycielce melancholijne spojrzenie.

Panna Walentyna uznała za stosowne odezwać się:

Słowa jej ubodły dziedzica.

— Czy jesteś, Meciu, tak słabą, że pannę Walentynę obarczasz obowiązkami kasjerki?... — spytał.

— Mais non!... — szepnęła zmieszana pani.

W duszy starej panny zbudziła się jędza.

— Nie byłoby w tem nic złego — wtrąciła z uśmiechem.

— Szmul jest kasjerem pana, ja więc mogłabym ten urząd pełnić przy pani.

Ot i dziś — mówił dalej — znalazłem ją na publicznej drodze...

— Anielkę?... — spytała razem matka i guwernantka.

— Anielce... — szepnęła matka.

Panna Walentyna, słuchając tego, była szaro-niebieska.

— Ha!

któż wie — odparła z wymuszonym chłodem — czy stosunki te nie przydadzą się jej kiedy...

— Z prosiętami?

Panu usta drgały, ale pokrył to uśmiechem.

— Panna Walentyna jest zapaloną demokratką — odezwała się szybko przerażona pani.

— Obok tego jednak Anielka tyle przy niej korzysta...

Triumfowała, pewna, że teraz przynajmniej jest zabezpieczoną od nagabań strasznego zdobywcy serc.

— Anielko!...

— Słucham tatkę...

— Przybliżże się...

O mało nie upadła.

— Proszę cię, żebyś mi już po gościńcu nie biegała... — rzekł powoli ojciec i ująwszy ją za szyję, pocałował w czoło.

A teraz pij herbatę...

Wtem przyszła jej na myśl pani Weiss, i zapał dziewczynki nagle ostygł.

WESELI SĄ ZASMUCENI, A SMUTNI MAJĄ DOSKONAŁY HUMOR.

— Może to plotki? — myślał.

— W takim razie trzebaby włościan spytać...

— Nie!... bo gotowi sądzić, że ustąpię...

— Gdyby to jeszcze była kwestja paru miesięcy...

Ale tak — dziś lub jutro sami przyjdą, a nużbym zepsuł sprawę niecierpliwością ?...

Gdyby lepiej wpatrzył się w przyszłość, możeby ujrzał tam znaki ostrzegające w formie krzyżów na grobach.

Możeby się zatrzymał, albo poszedł w innym kierunku?...

Wszyscy, zebrawszy się wieczorem około czworaków, albo między stodołami, głośno rozprawiali o tem, że „już chyba z dziedzica nic nie będzie!“

Tylko stangret, Jędrzej, który z panem od dziesięciu lat jeździł, oparłszy się na płocie, słuchał w milczeniu, palił fajeczkę, którą umiała świergotać, i czasami mruknął:

— At!

głupieśta wy...

— Abo co? — spytał go największy malkontent, gumienny.

— Bo to, żeśta głupi! — odparł Jędrzej i splunął.

— Choćby i sprzedali ten folwark, to dziedzicowi jeszcze nic nie będzie.

— W mieście, i lepiej niż tu.

— A co będzie jadł?

— Az nią, jak i z dziećmi?

— Także będą w mieście, gdzie apteka niedaleko.

A jak, czego Boże broń, ona odjedzie, to dziedzic ożeni się z taką bogatą, że za jeden jej pierścionek wieśby kupił — mówił Jędrzej.

— Może i tak!

— A ino!

— Zawdy my tu niedługo chyba popasiemy?...

Parobcy spojrzeli po sobie.

— Szczeka, czy gada prawdę? — spytał jeden.

Wówczas pewnego razu ocknął się w panu Janie mąż i ojciec, i postanowił — napisać list do bogatej ciotki, prezesowej, która na nieszczęście bawiła obecnie zagranicą.

— Czy ja potrafię? — spytała zmieszana Anielka.

— Nigdy nie widziałam babci i czegoś boję się jej...

— Jakto, ty nie potrafiłabyś listu napisać?...

— Nie wiem o czem...

Anielka poczęła mrugać powiekami.

Mimo strapienia, ojciec wybuchnął śmiechem.

— Wyborna jesteś z twoją otwartością! — zawołał.

— Jeżeli jednak nie chcesz się uczyć, aby nie obciążać rodziców, to tem bardziej proś babcię o fundusz na edukacją...

— Kiedy... nie mogę prosić...

— Więc napiszesz list do babci? — nalegał ojciec.

— Boję się jej...

— Prawda...

— Co to za jedna? — spytał pan.

— Jakaś taka, z waszecia, niby klucznica.

— Czem przyjechała?

— Gajda ją przywiózł...

Ją, kufer, pościel...

— Ten łotr?... — mruknął pan.

— Powiedz jej, niech wejdzie...

Służący wyszedł.

W sieni rozległ się dźwięczny głos kobiety, mówiącej prędko:

Ale pan zabiegł jej drogę.

— Za pozwoleniem! — rzekł.

— Z kim mamy przyjemność?...

Kobieta osłupiała.

— To Andzia, Jasiu! — rzekła pani.

— Z największą chęcią! — odparła — ale pierwej muszę się przywitać...

Meciu...

Pani, bardzo zakłopotana, wyciągnęła do niej lewą rękę.

— Chora jestem...

Oto krzesło...

— A to twoja córeczka, ta śliczna dziewczynka?...

Uściskajże mnie, dziecino, ja twoja ciotka...

Na Anielce miłe wrażenie zrobiła gadatliwa kobiecina.

Wstała z krzesełka i pobiegła z uśmiechem, aby ją ucałować.

— Anielciu!... ukłoń się pani — rzekł surowo ojciec, zatrzymując ją w połowie drogi.

— Kiwalska!

nasza klucznica — szepnęła pani.

— Łotr baba!... — mruknął dziedzic.

Oczy ciotki zajaśniały radością.

— Obiad na stole! — zameldował służący.

— Powiedz guwernantce — rzekł pan.

— Prosimy do stołu — rzekł dziedzic, zwracając się do ciotki.

— Jak pani woli...

Grzegorzu! — zwrócił się do służącego — zaprowadzisz panią do pokoju guwernantki.

Gdy ciotka wyszła, pani rzekła do męża:

Pan machnął ręką.

— Czem?

— A cóż nam to szkodzi?...

— Egzagerujesz, Jasiu! — reflektowała go żona.

Przez pewien czas Anielka siedziała cicho.

Nagle odezwała się:

— Tatku...

— Czego chcesz, moje dziecko?

-— Dlaczego tatuś nie pozwolił mi pocałować cioci?...

Ojciec zamyślił się.

— Nigdy nie widziałaś jej, nie znasz się z nią...

I znowu marzył.

Anielka usiadła bliżej ojca i pytała dalej:

— Mnie się zdaje — rzekła po upływie kilku minut Anielka — że ciocia musi być bardzo biedna...

Ojciec ruszył ramionami.

— Bieda nie upoważnia nikogo do napastowania innych — odparł sucho.

— Niech pracuje...

Nagle zerwał się, jakby przebudzony.

Siadł na kozetce, potarł czoło i bystro spojrzał córce w oczy.

— Czego znowu chcesz? — spytał ją.

— Mieliśmy list pisać do babci...

Ojciec niechętnie ruszył ręką.

— Idź sobie — rzekł.

— Nie będziesz pisać listu...

— Któż jest ten blondyn?...

— A brunetka? — spytała panna Walentyna, wciąż śmiejąc się.

— Ona?... brunetka?...

Ona jest prędzej kasztanowata!

Ciotka pokiwała głową.

— Zdrów, dobrze mu się powodzi i — zawsze panią wspomina.

— On?

mnie?... — rzekła panna Walentyna, ruszając ramionami.

Ciotka zniżyła głos.

— Pani jeszcze tańczy?

— Ja? — spytała ciotka, wskazując na siebie palcem — przecież ja jeszcze czterdziestu lat nie mam, i nie zmizerował mnie wiek, tylko praca.

Ale gdybym kiedy pobyła u jakiego uczciwego proboszcza, choć...

— Furami!

powiem pani.

On u mnie bardzo często bywa na herbacie i czyta głośno, ach!

jak płynnie, z jakim akcentem!...

Nieraz mówię mu: „Niech pan odpocznie, bo już panu gra w gardle.“ A on: „Naturalnie, żebym chciał odpocząć, ale... (i w tem miejscu niezmiernie wzdycha) niema tu osoby, któraby mnie wyręczała tak, jak dawniej panna Walentyna.“

— Ach!

niechże pani da spokój...

Nie lubię komplimentów, a tem bardziej zaimprowizowanych napoczekaniu — oburzyła się nauczycielka.

Ciotka spojrzała na nią zgorszona.

Tak mu powiedziałam, moja pani...

— A on co na to? — spytała panna Walentyna.

Uczona osoba porwała się od stołu.

Dano ciotce znać, że konie zaszły i rzeczy już są zapakowane.

— Gdzież państwo? — spytała.

— Chciałabym się z nimi widzieć i podziękować za łaskę...

— Jaśnie pan śpi, a jaśnie pani chora — odparł służący.

Uboga krewna głęboko uczuła tę nową zniewagę.

Usta jej zadrgały...

— Ślicznie panią przyjmuje familja! — odezwała się Walentyna.

— Ja zawsze będę ciocię kochać!...

— Niech cię Bóg błogosławi, poczciwe dziecko! — rzekła.

— Tyś prawdziwy aniołek...

Kwiatki, powiedzcie jej

Cel duszy mej...

Sądzićby można, że na tym świecie radość nie ginie nigdy.

Tylko, gdy w jednem sercu zaćmiewa się, w innem zapala.

SZMULOWA KARCZMA.

Kaśka za piec, Maciek za nią...

a nadewszystko i najczęściej — usłyszeć:

— Kumie, do was!...

— Pijta z Bogiem!

— Oj, da!

da!...

— Oto, mój Józik nie leżałby na podłodze — odezwała się prędko baba, ubrana z miejska.

— Czekajta ino, kumie — mówiła, udająca mieszczankę.

— Jak mój Józik wrócił jednego roku ze szkoły, więc, ino stanął na progu, a ja do niego prosto od garnków i chcę go za szyję objąć.

A on tak się żachnął (złotko moje!) i gada: „Nie widzą matula, że mam świeżuteńki mundur?“ A ja mu na to: „Widzę, synku!...“ Więc on: „To nie trza go brudnemi rękami łapać, bo na psy pójdzie.“ Więc ja gadam: „To skiń mundur, żebym cię mogła utulić przecie!“ A on: „Kiej ja i koszulę mam taką, że ją matula zababrze...“

— Czekajta ino, kumo, zara wam dokończę — ciągnęła ubrana z miejska.

— Więc ja mówię do Józika: „To se ręce umyję!“ A on do mnie: „No, to se umyjta!“ — i dobył z torebki, co ją miał przez ramię, mydło w srebrnym papierze i dał mi.

Kiej wam powiadam, że jakiem się umyła, to tak ode mnie pachniało, aż wstyd...

Baby, słuchając, kiwały głowami, a jedna rzekła:

— Co nie warto, to nie! — zawtórowały inne.

— Czekajta ino, kumo! — zaprotestowała ubrana z miejska.

— I ja żebym miała drugiego, tobym go nie posyłała, ale Józik to ho!

ho!..

Jakeśmy poszli z nim do jegomości, to mu jegomość dał książkę drukowaną po łacinie, a on tak z niej czytał i jegomości gadał co tam stoi, aż jegomość powiedział: „Żebym ja tak umiał, jakem jeszcze nie był wyświęcony, tobym nic nie robił, ino na sufit pluł!“

W tej chwili do chłopa z zamglonemi oczyma przystąpiła kobieta, mająca zamiast chustki pstry fartuch, zawiązany około szyi:

— No, Maciek!... — mówiła — idziesz ty dziś, czy nie idziesz?...

— Pójdziesz, psia wiaro! — mruknął chłop, potrącając ją łokciem.

Chłop podeszedł do kraty i wziął kieliszek.

— Maćku!...

Macieju! — błagała go żona — ustatkujże się...

— Naści... masz... chlaj!... — odparł mąż, wciskając jej kieliszek w rękę.

— Widzicie wy?... — zwróciła się żona do sąsiadów.

— Ja mu gadam, żeby nie pił, a on mnie częstuje!...

— Kiej was częstuje, to pijta! — poradził ktoś.

— Jużci że wypiję.

Cóż, mam wylać, kiej zapłacone?...

— Dawno wam tak na oczy padło? — pytał go sąsiad w wyszywanej kapocie.

— Będzie chyba piąty dzień — odparł.

— Nieprawda — wtrąciła żona — będzie w tę środę, co przyjdzie — tydzień.

— Robicie co?.... — rzekł chłop w czapce.

— I... i... takie to i robienie... — zaczął kołtuniasty.

— Pomogło wam co?

— O głupi na! — odezwała się żona.

— Jak ci tylko wygryzło i materją wypędziło, to już lepiej.

Bo żeby materja została ci w oczach, tobyś jeszcze oślepnął...

Przy stole głównym wieśniak w butach z nieuczernionej skóry zalecał się do łysego chłopa z twarzą piękną, ozdobioną długiemi, siwemi wąsami.

— Pożyczcie, Wojciechu, trzy ruble do żniw, dam wam pięć złotych i wódki postawię zaraz — mówił właściciel nieuczernionych butów.

— Dam wam dwa ruble dziś, a wy mi oddacie trzy po żniwach — odpowiedział łysy, zażywając tabakę.

— Wcale że nie tak.

Wy mi dacie dziś trzy ruble, a ja wam po żniwach oddam trzy ruble i pięć złotych.

— Nie chcę tak.

— Trzy ruble, pięć złotych i... kurę wam dodam.

— Nie chcę! — odparł łysy.

— Trzy ruble, pięć złotych, kurę i... mendel jaj.

— I pół kopy jaj! — rzekł łysy — ale postawicie wódki.

Uderzyli się w ręce na znak zgody.

— No, a za cudze pijecie?...

— Maćku! — wołała kobieta w fartuchu na szyi — a kińże ty choć raz kieliszek, idź do dom, bo nam się jeszcze dzieciska popalą...

— Oj da!

da! — wrzeszczał leżący pod ławą.

— Bywaj zdrowa, Małgoś!...

Żebym ja twemu tatulowi chciał dogodzić, tobym musiał chyba konie kraść, albo wódkę szwarcować — mówił przystojny parobek do stojącej we drzwiach dziewuchy.

— Wojciechu, do was...

— Pijta z Bogiem...

— Oj da!

da!...

— Cichojta!

słuchajta!...

— A co to?...

Będzie drugie kazanie?... — odezwał się jeden z parobków.

— Cicho tam chłopak! — wołali sąsiedzi Grzyba.

Śmiech rozległ się w izbie.

— Gada, zwyczajnie jak pijany!... — odezwał się ktoś.

— Ja nie pijany! — oburzył się Maciej, potrącając żonę.

Grzyb ciągnął dalej:

— Kto się tam zgodzi za trzy!... — odezwał się głos jeden.

— Niech da cztery, to ustąpimy...

— I pięć mało...

— Oho!...

— Dlaczego?...

— Ale cztery morgi wolelibyśta, niż trzy?... — spytał Grzyb.

— Jużci, żebym wolał... — odparł jego przeciwnik.

— No, kiej wolicie, to trza czekać...

— Słuchajta mnie, ludzie! — zawołała żona kołtuniastego — nie podpisujta!...

— O!... widzicie ją, babę!...

— Zamknij gębę, wiedźmo, nie twoja rzecz...

— Ino czyja?... — wrzasnęła.

— A cóżto twój już umarł, żebyś ty za niego pyskowała?...

— Co on tam wie! — odparła.

— Mnie słuchajta, bo ja mam rozum lepszy niż wy wszyscy...

— Czekajta ino, kumo!

spróbujeta się z moim Józikiem, jak ze szkoły wróci! — wołała z pod pieca baba, ubrana po mieszczańsku.

— Cicho tam, baby!...

A to czysta cholera, jak języki rozpuszczą!

Na ławę wlazł łysy Wojciech.

— Gódźta się, póki czas! — wołał.

— Każdy będzie miał swój kawałek ziemi, a tak co wam z tego, że wasze bydlę po cudzem harcuje?...

Lepszy swój zagon...

— Ola Boga, Wojciechu!

a dyć wy moje buty macie na nogach?... — odezwał się jeden z gromady.

— A to skąd? — zapytano.

— To ci kutwa!...

Skonfundowany Wojciech zlazł z ławy i wygrażając pięścią, wyszedł z izby.

— Damy sobie i z nim radę! — odparł Gajda.

Na środek izby wyskoczyła baba, po miejsku ubrana.

— I... i... nie najgorszy on jeszcze! — mruknął stronnik układów.

— Nawet nic złego zrobić nie może, choćby chciał, bo go nigdy w domu niema...

Grzyb zwrócił się do niego.

— Jak gospodarze chcą... — odparł arendarz dyplomata.

— Ale kto ma racją, czy ja, co mówię — czekać, czy taki, co mówi — podpisywać?

Szmul pogładził brodę i patrząc w sufit, odpowiedział:

— A wy podpisalibyśta ?

— Jakie trzy?... cztery!... — przerwało kilka głosów.

— I cztery mało!... — dodali inni.

— Zatem podpisalibyśta? — pytał dalej nieubłagany Grzyb.

Grzyb znowu wlazł na ławę.

— Dobrze!

dobrze!

— Mój nie podpisze! — wrzasnęła żona kołtuniastego.

— A dajtaże jej w łeb, Janie?

Co ona za was ma gadać?

— On?... mnie... w łeb?... — krzyczała energiczna kobieta.

— A masz!... a masz!... a wynoś się od tych pijaków!...

I wołając tak, biła męża po karku, aż wkońcu wyciągnęła go za kołtuny do sieni.

— Czekajta ino, moi ludzie, aż Józik przyjedzie.

On wam da radę! — wołała baba, ubrana po miejsku.

— Gdzie jedziesz? — spytała go żona po żydowsku.

— To może wcale nie jechać?

— Zawsze spróbuj — rzekła.

PAN JAN JEST ROZMARZONY, A GAJDA ZDUMIONY.

Przypomniał sobie Anielkę i pominął ją.

— Zatrzymam dla niej guwernantkę — szepnął pan i ucieszył się, jakby najlepszym wynalazkiem.

Guwernantka była dla niego pancerzem przeciw Anielce.

— Cóż? — zaczął pan Jan.

— Znowu twoim koniom podobała się moja pszenica?...

— Zara, jaśnie panie, ja powiem od początku prawdę — rzekł chłop, pochylając się ku ziemi.

— Jak słonko weszło, kazałem mojej dziewusze popaść koniska nade drogą, tu gdzie ugór.

A te hycle wzięły, zawróciły i poszły w pszenicę.

Może nie uszczypały jednej trawki, kiej przyszedł fornal i zajął ich.

Tak było, żebym skonania nie doczekał!

Gajda podrapał się za ucho.

— Gospodarze mówią, że za taką rzecz warcibyśmy od jaśnie dziedzica chociaż po pięć morgi na osadę — odparł.

— Jakby jaśnie dziedzic zechciał dać, tobyśwa wzięli.

— Więc idź do sądu! — rzekł dziedzic.

Chłop milczał.

— No, powiedzże, zmiłowałbyś się i opuściłbyś?...

— Więc tobie lepiej z tem, jak jest?

— To już takie pańskie ostatnie słowo? — pytał Gajda.

Gajda sięgnął za pazuchę i drżącemi rękoma wydobył skórzany woreczek.

Ma pan! — dodał, kładąc trzy ruble na ławce.

— Przynajmniej zato mojej dziewusze kości porachuję, żeby pamiętała...

„Porachuję kości mojej dziewusze!...“ — powtórzyła Anielka, i dreszcz ją przebiegł.

Biedna Magda!...

Chłop, ujrzawszy ją, zatrzymał się i patrzył ponuro na zbladłą twarz i bojaźliwe szafirowe oczy pańskiego dziecka.

— Gospodarzu!... — rzekła Anielka ledwie dosłyszalnym głosem.

— Czego? — spytał krótko.

— Gospodarzu, prawda, że wy nie będziecie bili Magdy?...

Chłop aż się cofnął.

Anielka na chwilę umilkła.

Z rozpaczą nieomal obejrzała się dokoła, a potem, jakby szczęśliwą myślą natchniona, szybkim ruchem wydobyła z poza gorsu złoty medaljonik i zdjęła go z szyi.

— Patrzcie, Gajdo...

Ta Matka Boska jest złota i poświęcona w Rzymie.

Dostałam ją od mamy...

Kosztuje bardzo dużo, więcej niż trzy ruble...

Dała mi ją mama i kazała przez całe życie nosić...

Ale macie ją, byleście nic złego nie robili Magdzie!...

Dziewczynka, trzymająca taką świętość w ręku, wzrosła w oczach chłopa do znaczenia księdza trzymającego Hostją.

Zdjął czapkę i bardzo wzruszony przemówił:

— Schowaj se panienka ten obrazik przenajświętszy.

Ja tam nie Żyd, żebym takiemi rzeczami handlował.

— Anielko!

Anielko!... — wołała panna Walentyna.

— A będziecie bili Magdę?...

— Nie.

— Z pewnością nie?...

— Niech mnie Bóg broni!... — rzekł, uderzając się w piersi.

— I nigdy?...

— Już nigdy nie będę bił małych dzieci, boby chyba Pan Bóg jaką karę na mnie zesłał...

— Anielko!

Anielko!...

— No, to bądźcie zdrowi!...

Dziękuję wam!...

I, cofając się do płotu, przesłała mu pocałunek ręką.

Rozdział VIII

DWIE UCIECZKI.

Dzięki zbiegowi przyczyn, jak: obawa uwodziciela, miłość oddalonego mężczyzny i — lato, serce panny Walentyny poczęło fermentować.

— Anielko!

Anielko!

— Panno Walentyno — zaczął melodyjnym głosem pan Jan — od kilku dni szukam sposobności pomówienia z panią...

— Wie pani? — spytał, przyczem rzucił na nią spojrzenie, od którego krew krzepła i — postąpił krok naprzód.

— Nie zbliżaj się pan!... zabraniam panu!...

— Dlaczego?... — rzekł przeciągle.

— Ależ pani... zastanów się...

— Panno Walentyno, pani się mylisz!...

— Co do pańskich zamiarów?...

O, nie...

— Ależ ja chcę...

— Co pani myślisz, u licha?...

— Myślę, że przyszedłeś pan do mnie z niegodziwemi propozycjami, które wygnały stąd biedną Zofją...

— Ależ, moja pani! — przerwał już zniecierpliwiony — Zofja, której los tak cię wzburzył, była przedewszystkiem młodszą...

Pan Jan zakipiał z gniewu.

Bywają chwile, w których szkodzi człowiekowi nawet opinja zdobywcy serc.

— Pańską kochanką nie zostanę nigdy! — chciała powiedzieć wkońcu — ale mogę być przyjaciółką i siostrą.

— Que dites-vous, mademoiselle? — spytała pani głosem zmienionym.

— Dziś wyjeżdżam od państwa...

W tej chwili weszła Anielka.

— Angelique!

as-tu offensé mademoiselle Valentine? — spytała ją matka.

— Ja, proszę mamy, zaraz przyszłam, jak tylko zawołała mnie pani... — odparła zakłopotana Anielka.

— O niegrzeczne dziecko! — wybuchnęła matka.

— Demande pardon à mademoiselle Valentine.

— Ona nic nie winna! — odezwała się nauczycielka.

— Kto inny wypędził mnie z domu...

— Mój mąż?...

Jaś?...

— Pani! — zawołała Walentyna z uniesieniem — nie pytaj mnie o nic, błagam cię!...

Ostatnią łaskę, jaką mi wyświadczyć możesz, jest ta, abyś kazała jak najprędzej po mnie zajechać.

Żegnam panią...

I wyszła, a za nią Anielka.

— Jakto, więc pani chce odjechać? — spytała zdziwiona Anielka, zabiegając jej drogę.

Panna Walentyna stanęła.

— Moje biedne dziecko — rzekła po namyśle — czuję, że nie wypełniałam względem ciebie wszystkich obowiązków, ale... nie z własnej winy!...

Jestem niespokojna o twoją przyszłość...

Zresztą — chcę ci zostawić pamiątkę po sobie.

Na odjezdnem dam ci małą książeczkę, w której wynotowałam najgłówniejsze zasady życia...

Przyrzeknij mi, że jej nie pokażesz nikomu...

— Przyrzekam...

— Jak matkę twoją kochasz, jak pragniesz jej zdrowia?...

— Tak.

— Więc pójdź za mną.

Poszły na górę.

Tam panna Walentyna wydobyła ze swej tualetki ponsowy, dość brudny kajecik i oddała go Anielce.

— Ucz się... czytaj to... pamiętaj o moich ptaszkach, które tu przychodzą do okna, a nadewszystko... ucz się...

Tak mówiąc, całowała jej usta i czoło.

Anielka wyszła, przyciskając do piersi książeczkę jak talizman.

Każde słowo wyjeżdżającej nauczycielki miało dla niej znaczenie religijnego przepisu.

Nie łkała, nie szlochała, tylko z oczu płynęły jej ciche łzy.

Serce jej ścisnęły żelazne kleszcze smutku.

Nieco zaś niżej:

„We środę dałam do prania:

Koszul dziennych 4,

„ nocnych 2,

........

I tak dalej.

— Zrobi się to — odparł mąż, patrząc w ziemię.

— Dobrze!

dobrze! — mówił pan, kręcąc się niespokojnie.

— Dowidzenia, Meciu! — przerwał mąż.

— Przedewszystkiem muszę załatwić najpilniejsze interesa, a później — pogadamy o wyjeździe do Warszawy.

Turkot powozika otrzeźwił pana Jana.

Dziedzic schwycił walizkę z papierami i wyszedł machinalnie, nie patrząc za siebie.

Na ganku spotkał Anielkę.

— Tatko wyjeżdża?...

— Na kil... na kilkanaście godzin — rzekł, całując ją.

Usta dziecka były chłodne.

— Jedź!...

— Do widzenia, tatku!

— Andrzej... jedź!...

Już wszystko minęli.

Pan Jan odetchnął.

— Mój kochany — rzekł do furmana — zdzieraj lepiej cugle, ażeby konie tak łbów nie zwieszały.

Wyglądają jak fornalskie!...

Ząb wyrwany nie boli.

Ten, który ucieka, nie czuje smutku opuszczonych.

Rozdział IX

TRWOGA WE WSI, SKUTKIEM CZEGO GAJDA PŁOSZY WRÓBLE.

— Może i tak? — odparł Grzyb i zadumał się.

— Będziecie mieli we wsi gorzelnią, młyn...

Żyd wybuchnął.

— Taki to będzie mój młyn, jaki wasz las ! — zawołał.

— Aj!

głupie ludzie, co wyśta sobie narobili...

— Abo co? — spytał zaniepokojony Grzyb.

— Ale!

Aleśta sami tego chcieli — kończył Żyd.

— Bo to prawda?

Takie postępowanie zatrwożyło gospodarzy.

— A możeby którego kłonicą przeżegnać?...

— Cóż, pójdzieta, kumie?

— Co ty kaprawcze jakiś (Samca oczy wciąż bolały), będziesz się tu wybierał?...

Ja ci dam podpisy!

Ja ci dam zgody!...

Siadaj zara i kołysz Zośkę...

— Dajcież spokój, Janie! — wołały baby.

— Walcie, kumie, póki nie zacznie prosić — radzili chłopi.

Chłopi kręcili głowami i szeptali między sobą:

— Chwat stary!...

— Jaki to u niego obrót w garści!...

— Onby jeszcze korzec pszenicy pod pachę wziął.

Delegaci poszli, baby zostały, a Samcowa zawodziła pod żarnami śpiewającym głosem:

— Jużci ma racją — rzekła jedna z bab.

— Mnie samej, żeby mnie mój dopiero w piątym roku bić zaczął, byłoby markotno.

— Oj!

biednaście wy, Janowo! — pocieszała inna baba penitentkę.

— Chłop pokorny to jak wilk, póty grzeczny, póki człowieczego mięsa nie spróbuje.

Ale jak się już raz porwał, to będzie was bijał codnia.

Gajda przeraził się, aż w ręce uderzył.

— Komu, jak komu — wtrącił Olejarz — ale wam, kumie, to się urwie.

Gajda sposępniał.

— Może się to na dobre obróci — rzekł Grzyb.

— Poprosimy dziedziczki, żeby po swego posłała i podpiszemy układ.

Jużci lepiej choćby i trzy morgi, aniżeli nic — i jeszcze prześladowanie.

— Co prawda, to prawda! — dorzucił Gajda.

— Mam pięć morgów, jakby mi trzy dołożył, miałbym osiem, i jużby człowieka nie tak w szkodę ciągnęło.

Gajda wpadł w gniew.

Przybysze ukłonili się do ziemi, ucałowali pani ręce, a Olejarz przemówił:

— Co wy mówicie? — spytała zdziwiona pani.

— Chyba wam się śniło?...

— Ale!... — mówił dalej Olejarz.

— Widzieliśmy ich wszyscy, jak szwargotały...

— To może jacy przejezdni?

Ochłonąwszy nieco ze zdziwienia, pani zamyśliła się.

— My sami mówimy, że szkoda — odezwał się Grzyb — ale cóż, kiej z nami dziedzic nic nie gadał, nawet pary nie puścił.

My, dla świętej zgody, jużbyśmy i półczwartej morgi wzięli...

— Chcemy!

chcemy! — zawołali chórem, a Samiec dodał:

— Na grób to im damy ziemi, pludrzyskom, nawet darmo...

Ale poco ony mają tu, między nas, włazić... ze swojem szwabskiem gospodarstwem!...

— Na złe idzie! — mruknął Olejarz.

— Cholera!... — zaklął Gajda.

— Ażebyśwa tak sami do niego pojechali? — spytał Grzyb.

— Nie sprzedasz ty! — mruknął Gajda, wygrażając pięścią ku dworowi.

— Oj, nie sprzedasz ty, nie!...

Rozdział X

DOMYSŁY MATKI.

ZNOWU WRÓBLE.

Matka leżąc w łóżku, albo siedząc w fotelu, czytała najczęściej książkę, a małomówny i nieruchawy Józio bawił się tem, co znalazł na stoliku.

Wówczas Anielka przypominała sobie radę guwernantki: „Ucz się!... ucz się!...“ — i pilnując się dawnego rozkładu, sama zadawała sobie lekcje: „Stąd — dotąd,“ wyuczała się ich napamięć i wydawała przed — krzesełkiem guwernantki.

To historją powszechną, to jeografją, to znowu jaką gramatykę przechodziła w ten sposób.

Ale nauki bez upomnień, pochwał i stopni w dzienniczku straciły dla niej znaczenie.

— Jestem!

słucham mamy!...

— Ja na lokaja dzwoniłam, ma chère, żeby mleka przyniósł...

— Lokaja, proszę mamy, niema...

— Ach, prawda.

Podobno siedzi w karczmie!

— I mleka niema, bo krowy dziś nie dały.

Pani zalewała się łzami.

Najmilszą jej rozrywką było karmić wróble, albo bawić się z Karaskiem.

— Czy mamie tatko mówił o tem?

— Wcale nie.

Ani on, ani Szmul, ale ja się domyślam wszystkiego.

Jacy oni paradni obaj!...

O, powinszuję Jasiowi szczęśliwego pomysłu.

Matka tymczasem marzyła głośno:

Gdy się ojca zapytam: czy przywiózł ekstrakt słodowy?

powie: — „Zapomniałem na śmierć!...

Tyle miałem interesów!...“ Dopiero, gdy się wygniewam na niego, odezwie się, triumfując: „Jutro jedziemy do Chałubińskiego, który, czuję to, że i ciebie i Józia wyleczy.“

Matka mówiła to z uśmiechem, patrząc gdzieś daleko, zapewne w stronę Warszawy.

Potem opuściła głowę na piersi i, szepcząc:

— Mon cher Jean!...

Ja wszystko odgadłam, mnie nigdy przeczucie nie myli!... — usnęła jak dziecko.

— Nie.

Czego ty tak na mnie patrzysz, Angélique?

Szczęście wróci mi prędko siły, i jeszcze zobaczysz, jak mama twoja będzie tańczyć w karnawale... cha!

cha!

cha!...

Ja tańczyć!...

Nikt nie przyjdzie.

Na drugi dzień, rano, matka była jeszcze weselsza, niż wczoraj.

— I ja — wtrącił Józio monotonnym głosem — bo ja jestem osłabiony...

Anielka, wziąwszy ze sobą kilka kawałków chleba, pobiegła na facjatkę.

Spojrzała — na gościńcu nie było nikogo.

— Pewnie mu kot ogon urwał! — pomyślała Anielka.

Zdziwiła się jednak, zobaczywszy, że wróbel ma ogon

upalony.

Potem dziewczynka obejrzała cegły.

Było ich pięć, a między niemi przestrzeń pusta, czworoboczna, w której znajdowało się trochę kaszy i dwa patyczki.

„Widocznie ktoś łapie wróble — pomyślała Anielka.

— Może parobcy jedzą z głodu?“

Rozdział XI

W JAKI SPOSÓB BÓG CZUWA NAD SIEROTAMI.

— Będą, czy nie będą układy z dziedzicem?

Sprzeda, czy nie sprzeda majątku? — tak mówiono.

Niektóre kobiety litowały się nad dziedziczką.

— Możebyśwa poszli do niej na pocieszenie? — spytała inna ze śmiechem.

— Czego kpita? — dorzuciła trzecia.

— Przecie sam Pan Bóg nakazuje smutnego pocieszyć, nagiego przyodziać i umarłego pogrzebać...

— Ej!... w takiej samotności i opuszczeniu, toby se przypomniała po polsku.

A zawdy co pociecha, to pociecha.

Liczne jak piasek gwiazdy drżały, niby dogasające iskry.

Tu i owdzie, między niemi, widać było punkciki zielonawe, błękitne lub czerwone, jak drogie kamienie.

Z pomiędzy nieruchomych świateł konstelacji wyrywała się niekiedy gwiazdka błędna i zakreśliwszy łuk na niebie, gdzieś niknęła.

— Może to anioł z pociechą od Boga? — pomyślała Anielka.

W kilka minut później, Anielka zobaczyła drugą podobną.

Ta, zakreśliwszy parę bardzo nieregularnych linij, spadła na drzewo i niedługo zgasła.

— Może ojciec przyjedzie w nocy? — rzekła do siebie.

Postanowiła czuwać jeszcze, lecz nie chcąc budzić matki, zgasiła lampę i usiadła na fotelu.

— Czy mama do mnie mówi? — spytała.

Chłop schwycił się za głowę.

— Psiakrew! — zaklął.

— A dyć to dwór się pali...

— Wstawaj! — zawołał.

— Chodź do okna! — i przeniósł ją jedną ręką jak psiaka pod okno.

Dziewczynka zaczęła krzyczeć ze strachu.

Trząsł się cały.

— Magda! — mówił stłumionym głosem.

— Leć do dworu, obudź ludzi i wołaj, że się pali.

No, idźże, ty bękarcie!... bo się tam panienka spali, ta, co ci wstążkę dała...

Jezu mój!...

Ocknijże się, nie trząś się ty...

Ona przecie nie kazała cię bić i spali się...

— Boję się, tatulu! — wrzasnęła dziewczyna i upadła na ziemię.

Na dworskim dachu ukazało się już kilkanaście pochodni gorejących.

Chłop wybiegł z chaty i począł pędzić ku budynkom, nie spuszczając oka ze dworu.

Dopadł do stajni.

— Bywaj! — krzyczał.

— Dwór się pali!... wstawajta, parobcy !

Pognał do obory i począł pięściami bić w ścianę.

— Wstawajta, ludzie!...

Ogień we dworze...

Panienka się spali....

Usłyszał około uchylonej bramy jakiś szmer i zobaczywszy rozwalonego na barłogu skotopasa, odrazu postawił go na nogi.

— Dwór się pali! — krzyknął mu w ucho.

Parobek ziewnął, przetarł oczy, zaczął przestępować z nogi na nogę i mruczeć:

— Trza bydło wygnać.

— Budź parobków!... ja polecę do dworu — rzekł Gajda i pocwałował naprzód.

Na dachu pojedyńcze płomyki zaczęły się już zlewać ze sobą.

Podwórze i ogród przybrały barwę czerwoną, ptaki zaczęły świergotać.

Tylko we dworze było cicho.

Chłop wpadł na ganek i przycisnął ramieniem mocne drzwi, które przeciągle zgrzytnęły i pękły z łoskotem.

Różowy blask oświetlił ciemną sień.

— Panienko!...

Janielciu!... — krzyczał chłop.

— Uciekajta!

dwór gore!...

— Co tam?... — odpowiedział mu strwożony głos.

— Mamę!... mamę i Józia ratujcie!...

— Uciekaj, panienko!...

— Mama!... mama!...

Szczęściem wyprowadził ją Gajda, unosząc zarazem Józia.

Potem, usadziwszy ich obok matki, wrócił do pokoju, już gorącego jak piec, i zaczął wyrzucać na ogród wszystko bez różnicy: odzież, pościel, biurko i krzesła.

— Wyprowadźcie Gajdę!... on tam jest w pokoju — zawołała Anielka, otulając matkę kołdrą.

W kilka minut później ogień, nurtujący wnętrze domu, zniżył się do wysokości murów.

Paliły się już tylko podłogi.

Wieśniacy, ochłonąwszy z przerażenia, poczęli rozmawiać między sobą.

— Skąd się ogień wziął, patrzta ino?...

— Może kto podpalił?...

— Zwyczajnie kara boska na dziedzica.

— Widzicie, jak się zestrachała pani.

— Wszystko im się spaliło.

Paru gospodarzy poszło i poczęli znosić poduszki, prześcieradła, odzienie i ułamki sprzętów, które Gajda ocalił.

Dziewki folwarczne przeprowadziły tymczasem panią i dzieci do kuchni.

Dziedziczka, ubierając się, zaczęła płakać.

A potem szepnął, patrząc w ziemię:

— Żeby mi o panienkę nie szło, nawetbym się z chałupy nie ruszył.

— Co się to dzieje? — zawołał siny z trwogi.

— Jak się jaśnie pani ma?...

Czy nic nie wyratowali?...

Ach!

takiego ognia jeszcze w naszej wsi nie było.

Jakim się to sposobem mogło zrobić?...

Żyd kiwał głową i mruknął:

— Mam i wiadomość, i pieniądze — odparł arendarz.

— Pan przysyła sto rubli.

Z tego ma być zapłacone siedemdziesiąt parobkom za kwartał, a trzydzieści dla jaśnie pani.

— Kiedyż pan wraca?...

— Beze mnie? — przerwała pani, zalewając się łzami.

— A jakże będzie z nami?...

Przez chwilę panowało przykre milczenie.

— Żartujesz chyba, Szmulu — wtrąciła pani.

— Majątek nie mógł być sprzedany...

Oparty o płot, stał Gajda i bezmyślnie patrząc na zgliszcza, mruknął: — Na nic się zdało!...

— Co na nic?... — spytał Szmul, obserwujący go zboku.

— Aha!... wy o tem mówicie?...

Ja myślałem, że o tem... — odpowiedział Szmul, wskazując na ruinę domu.

Chłop znowu zmieszał się.

Wszyscy jednozgodnie pochwalili naprzód burmistrza, później jego czujność i energją, potem jego sikawkę, a nareszcie domyślność.

Przyczyna pożaru pozostała tajemnicą.

Przypisy

Rozdział XII

SPRAWIEDLIWY LITUJE SIĘ NAD WSZELKIEM BYDLĄTKIEM,

ALE SERCE BEZBOŻNYCH JEST OKRUTNE.

— Miałem też za co tak schudnąć! — pomyślał, machnął pogardliwie ogonem i ruszył do domu.

Znowu pędził, szczekał i wył takiemi głosami, że aż się serce krajało.

Wskakiwał przedniemi łapami na okna, zaglądał za drzwi — napróżno.

Napróżno!...

Zdecydowano, że pies wściekł się.

— Karuś!

Karusek!... piesiuniu mój! — zawołała dziewczynka, klękając nad nim i usiłując go podnieść.

Ach!

jak mu było dobrze...

Wreszcie — umilkło.

Rozdział XIII

FOLWARK.

Na środku dziedzińca stała studnia z żórawiem i korytem, otoczona kałużą.

— Ach!

jak trzęsie...

A Szmul odpowiadał:

— Żeby był jaśnie pan wybudował młyn dla mnie, tobym ja teraz miał najtyczankę na resorach.

Anielka otworzyła oczy.

Stamtąd dolatywał ją głos matki.

— Więc niema u was dziewuchy?

— Nie.

— Ani parobka?...

— Szmulu! — odezwała się pani do arendarza — dam ci dwanaście rubli, a ty za to kup, co uważasz dla nas za potrzebne.

Trzebaby herbaty, choć... samowaru niema...

Ja już zupełnie straciłam głowę!

— A widzisz, nie mówiłem ci?...

Zawdy na mojem stanie! — mruczał chłop.

— O czem on mówi? — zapytała pani, siedząca przed domem.

— To wasz mąż tak lubi myśleć?

— Angélique, ma pauvre filie!... as-tu faim?...

— Nie, mamo,

Józio rozpłakał się.

— Mamo!... — rzekł niebawem — ja nie mam na czem siedzieć...

— To pochodź sobie, moje dziecko... wyjdź przed dom...

— Ja nie mogę chodzić, bo ja przecie jestem chory...

— Józiu! — odezwała się Anielka — naprawdę, pochodź sobie, będziesz zdrowszy...

— Nie będę zdrowszy — przerwał Józio gniewnie.

— Prawda, proszę mamy, że ja nie będę zdrowszy?...

Pani westchnęła.

— Moje dziecko, czy ja wiem?...

A może tobie istotnie spacer posłuży?...

— A dlaczego mama mówiła w domu, żebym nigdy nie chodził?...

— Widzisz, w domu co innego, a tu co innego...

Pobiegaj sobie trochę — odparła matka.

Nazywał się Zając.

— Co tam słychać! — zawołała pani — mówże nam...

— Czy mąż nie pisał do mnie?...

— Byłem na poczcie, ale listu niema.

Zato pani Weiss kazała się jaśnie pani kłaniać...

Anielka zbladła.

— Co za pani Weiss?

— Ja nie znam tej kobiety — przerwała pani.

Pani coś przypomniała sobie.

— Nie myślę robić znajomości z takiemi kobietami — odparła.

— Wolałabym umrzeć z głodu...

— Ach, ta pani Weiss!...

Tu znalazła wiernego Karuska, który zdechł w jej rękach.

Z początku próbowała go cucić, podnosiła, trzęsła nim.

Ale pies był ciężki, łamał się, i głowa mu opadała.

Był tak schudzony i pokaleczony, iż dziewczynka odgadła, że niema już dla niego ratunku, że go nic nie wskrzesi.

Gorzko zapłakała nad biednym psem i — co chwilę oglądając się — powoli wracała do domu.

O spotkaniu z Karuskiem nie wspomniała przed matką, lękając się jej żalu.

Odtąd poczęła ją dręczyć tęsknota, nieznana jej dotychczas.

Nieraz marzyła na jawie.

Zdawało jej się, że jest w dawnem mieszkaniu, że wyszła z niego na spacer.

Karusek biegł za nią, ale gdzieś się schował.

W domu czeka na nią panna Walentyna z lekcjami, matka siedzi na fotelu, a Józio na swoim wysokim stołku.

Wszystko jest tak, jak było dawniej: dom, ogród, sadzawka.

Potrzebuje się tylko odwrócić, aby zobaczyć; potrzebuje tylko zawołać, aby przybiegł Karusek.

Spoglądała i — widziała na czarnej wodzie wyblakłe zielone kępy, albo tatarak smutnie szumiący.

Wówczas z nieprzepartą siłą stawał jej na oczach spalony dom, bez dachu.

Okna były u góry okopcone, okiennice zwieszały się, dzikie wino około ganku wyglądało jak sploty czarnych wężów.

Szklana altanka była zdruzgotana, pokoje przepalone i zarzucone stosem głowni osobliwych form.

Drzewa, przytykające do domu, w połowie były okryte liśćmi, a w połowie — obnażone z nich — straszyły spieczonemi gałęźmi.

Oprzytomniała znowu, zbudzona krzykiem ptaka nocnego.

W przerwach — jaka tu cisza...

Przez lekką sukienkę wpijała w nią kły wilgoć bagnisk.

Czuła chłód i dreszcze.

Jak tu pusto, niema drzew, jaka wierzbina drobna...

Nie jestże to ziemia umarła i już gnijąca?...

Czy nie głodzi ona roślin i zwierząt, czy nie zabiła trojga dzieci karbowych, czy nie zabije ich wszystkich?...

Karusek, ledwie tu stąpił, zdechł!...

Słońce, które niegdyś tak ożywiało Anielkę, rzuca światło blade; niebo też nie jest równie błękitne, jak było tam nad ogrodem, jakie przeglądało się w sadzawce.

Pierwszy raz uczuła Anielka nieokreślone pragnienie oderwania się od ziemi ponad surowe mgły, do słońca jasnego i nieba tak czystego, jak nad ich domem.

Chwilami przychodziło jej na myśl, że gdyby tu drzewa posadzić, byłoby może choć trochę weselej.

Ale drzewo nie wyrasta odrazu wysokie.

Trzeba czekać całe lata, dziesiątki lat...

Tu czekać dziesiątki lat?...

Wieczorem pomogła karbowej obierać ziemniaki.

To ją rozerwało nieco, choć miała lekką gorączkę.

I matka była słabsza.

— Ja muszę napisać list do ciotki — mówiła.

— Jeżeli Jaś stracił mój posag, a jego ciotka ma pieniądze, toż powinna się ulitować nad nami.

My tu zginiemy.

Karbowy, Zając, wrócił już od roboty i siedział na progu, jak na koniu, podparłszy rękoma brodę.

Patrzył on uważnie na Anielkę i rzekł:

— A jużci!

dla państwa tu jest bardzo złe powietrze...

— I dla was złe, dla wszystkich złe! — odpowiedziała pani.

— My, tośwa już przywykli — odparł.

— Żeby tak ino miał człowiek kiedy czas odpocząć, jak się patrzy...

I westchnął.

— Ale! — wtrąciła Zającowa — jemu tylko o odpocznienie idzie.

Jużci i nam tu niezdrowo...

Troje dzieci noma umarło, a takie były rzeźkie, takie wesołe...

— Dlaczegóż nie wyprowadziliście się stąd? — zapytała pani.

Chłop posępnie rzucił głową.

— Nasze dzieci umiłowały sobie te strony i latają nad niemi, to i nam nieładnie stąd odejść...

— Co wy mówicie, człowieku?

Gdzie wasze dzieci latają?... — odezwała się niespokojnie pani.

Chłop, milcząc, wyciągnął rękę w kierunku bagien.

Wszyscy stanęli na progu i patrzyli.

Niebo było zamglone, ledwie świeciła gdzie jaka gwiazda.

Powietrze ciepłe, ale tem ciepłem zgniłem, wilgotnem.

Na dziedziniec padała czerwonawa smuga ognia, palącego się na kominie.

Żóraw studni czarno rysował się na niebie.

Za żerdziami, okalającemi dziedziniec, może o paręset kroków od domu, tliło się kilka bladych płomyków.

Niekiedy drżały, przygasały, czasem zbliżały się do siebie, podnosząc się i zniżając.

— Kiej lubią tu być, kiej im tu dobrze, to niech se skaczą! — rzekł chłop.

Wprawdzie dawniej, widząc błędne ogniki, twierdził, że to są dusze poprzednich mieszkańców folwarku.

Wprawdzie mówiła dzieciom:

— Musi to dziedzic nieporządnie robi, że tak opuścił?... — spytała go raz karbowa.

— Aa! — odparł karbowy, machając ręką.

— Albo on kiedy zrobił co porządnie?

Znam go przecie dwanaście lat!...

A potem dodał:

Kochana Meciu!

— Ależ oni już chcieli się godzić! — przerwała sobie pani.

Ja bawię u poczciwego Klemensa, ciałem tylko, bo duch mój jest z wami.

Piękne salony jego zobojętniały mi, obiadów, które pamiętasz — nie jadam.

Powiem ci otwarcie, że wprost lękam się o moje zdrowie.

Zającowi polecam, ażeby wszystkie zapasy, jakie są...

— O jakich on zapasach mówi? — przerwała sobie pani powtórnie.

— Ten człowiek nie ma serca! — szepnęła.

— Biedna kobieta — rzekła — pewnie prosi mnie o pomoc, której udzielić nie mogę...

Zaczęła jednak czytać:

Z duszy i serca kochana siostro!

Zasłyszałam od Szmula o waszych nieszczęściach.

Boże mój!

co się stało?...

Mówi Szmul, że wy teraz mieszkacie w jakiejś chałupie i nie macie ani co jeść, ani w co się odziać?...

Ach!

gdybym ja była otrzymała miejsce u czcigodnego ks. dziekana, pomogłabym wam więcej.

Ale teraz sama jestem w kłopotach i ledwie mogę wam posłać trochę gratów do przykrycia...

— Co ona pisze? — spytała pani, głęboko wzruszona.

— Ma racją — odezwał się Szmul — ona mi dała jakieś zawiniątko.

Oto tu jest...

Resztę listu zapełniały całusy, błogosławieństwa i najusilniejsze nalegania, aby siostra przyjechała natychmiast.

— Co tu robić?... co tu robić?... — szeptała.

Szmul, który obserwował ją, milcząc, odezwał się:

Pani złożyła ręce na kolana i kiwała smutnie głową.

Trzeba jechać!...

Około siódmej przyjechał Szmul i popasał.

Opuści dzieci swoje!...

Józio zaczął płakać.

— Joseph!

ne pleure pas...

Któż znowu widział?...

Mama niedługo wróci! — upominała go pani, blada jak wosk gromnicy.

— Moja Zającowa! — dodała — zostawiam wam trzy ruble...

Czuwajcie nad dziećmi...

Wynagrodzę was, bardzo wynagrodzę, gdy Bóg odmieni nasz los...

— Mamo!

my mamę odprowadzimy do lasu... — szepnęła Anielka.

— Tres-bien, mes enfants!

odprowadźcie mnie.

Mogę przejść się z wami...

Tak długo będę siedziała...

Jedź, Szmulu, naprzód...

— Tu nawet jest ładnie — mówiła matka.

— W lesie będziecie mogli zbierać sobie jagody, w domu bawcie się z kurkami i królikami.

Poprosicie kiedy Zająca, ażeby was podwiózł za las, tam zobaczycie wieś, będziecie w kościele...

— Ale mama do nas zaraz napisze? — spytała Anielka.

— Naturalnie!

Szmul jutro wróci, wszystko wam opowie...

Kupię ci papieru, atramentu i piór i przyszlę, ażebyś i ty do mnie pisała.

Szkoda, że tu tak poczta daleko...

Przyszlę wam jeszcze książeczek, elementarz dla Józia...

Ty, Anielciu, ażebyś miała rozrywkę, ucz go abecadła...

Na brzegu Szmul stanął i oglądając się, rzekł:

— Mama wróci do nas?... — szeptała.

— Mama nie opuści nas tak, jak...

Nie mogła dokończyć.

— Szmulu nawróć...

Ja nie pojadę bez nich...

Szmul zaczął perswadować.

Karbowy zsadził Józia i Anielkę z wozu.

Droga przez las z początku szła prosto.

Karbowa już poszła ku domowi, karbowy został.

— Chodźta, panicze! — rzekł.

— Pobiegajcie se po lesie i nazbierajcie jagód.

Będzie wam weselej...

O, jakaż to uciecha będzie!

Rozdział XIV

SMUTNE DNIE.

— Jakże tam, szczęśliwieśta dojechali? — spytał chłop.

Częścią z potrzeby, częścią dla zapełnienia czasu, Anielka.

Była to pierwsza poezja dziecka.

Oto, co zawierało się w niej:

Żal mi domku mojego,

Co stał nad sadzawką...

Żal ogrodu, altanki

I kasztana z ławką;

Kwiatów, które mnie codzień

Zapachem witały,

Ptaszków, co się na obiad

Do mnie zlatywały.

Żal mi ich i dlategom

Smutna.

Czasem płaczę.

Wyszłam dzisiaj na wzgórek,

Może dom zobaczę?...

Może się choć odległym

Nacieszę widokiem...

Niema nic...

Pan Bóg dom nasz

Zasłonił obłokiem.

Wtedy rozżalona pisała:

Józio siostry już nie kocha,

Zamiast cieszyć — to ją smuci,

Zamiast bawić się — to płacze ...

Nie płacz, Józiu!

mama wróci.

Przywiezie ci pudełeczek,

Ażebyś je znowu gubił;

Kupi lalkę z porcelany,

Którąś tak bawić się lubił.

Cicho.

Posłuchajmy lepiej, Czy gdzie Karuś nie zawyje...

Ach!

mój Józiu, ty nic nie wiesz, Że on, biedak, już nie żyje...

Szumi las, płaczą młode bociany,

Że im chłodno jest bez matek — choć w gniazdach.

Między kępy, tam, gdzie trzcina zaschnięta,

Szepnął matkom, że już tęsknią ich młode ...

Wnet wróciły...

O szczęśliwe pisklęta!...

Płacze matka, wzdycha ojciec stroskany:

„Oj!

nie wrócą nasze dzieci od Boga,

Jak wróciły do swych piskląt bociany.“

Lecz, nim matka bolejąca zadrzemie,

Zlecą duchy, by odwiedzić swą stronę,

Jak człek dobry puszcza ptaki zlęknione.

Dobre duchy!

zabierzcież nas, zabierzcie,

I do mamy zanieście — do mamy!...

— A cóż dzieci?...

Karbowy popatrzył na nią i odparł:

— Panicz harcuje, ale panienka bardzo chora...

— Chora?...

O, nieszczęście!...

Cóż jej jest?...

Potem dodał:

— Biedne dziecko! — szepnęła przyjezdna, ocierając oczy.

Ale na pytania karbowego żadnej nie dała odpowiedzi.

— Ciocia Andzia!... — zawołała dziewczynka, spojrzawszy na przybyłą.

Długo całowały się w milczeniu.

— Ciocia po nas, od mamy?...

Ciocia zawahała się.

— Nic, ciociu...

Muszę położyć się... — odparła Anielka.

— Co się dzieje z mamą?...

Myśmy żadnego listu nie mieli...

Ciotka obtarła nos.

— I mama pojechała?...

— W Warszawie mieszka Chałubiński — wtrąciła Anielka.

— Ale mama zdrowa? — spytała Anielka, patrząc jej w oczy.

Anielka objęła ją za szyję, i znowu poczęły całować się.

— Moja złota, kochana ciocia! — szeptała dziewczynka.

Dawno mama wyjechała?

Ciotka lekko drgnęła.

— Będzie... z tydzień.

Tak — dziś tydzień.

— Ale z Warszawy mama napisze?...

— Ciotka odjeżdża?... — krzyknęła Anielka.

Ciotka aż skoczyła.

— Trzy dni!... — powtórzyła Anielka.

— Pani chce czego? — spytała.

— Nic... uważajcie tylko na dzieci.

Rozdział XV

POCZĄTKI CHOROBY.

Anielka, ocknąwszy się, poczęła myśleć.

Więc to już zima?!

Jakim sposobem wpadła w śnieg?

Dziś mamy...

Trzeba sobie przepowiedzieć historją.

Co to było?...

Zaraz...

A!...

„Dzieło, zaledwie rozpoczęte przez Karola Martela i Pepina, rozszerzył i dokończył Karol Wielki.

Nietylko posiadał on więcej genjuszu, niźli ojciec i dziad, ale okoliczności...“

Panno Walentyno!...

— Panno Walentyno!

— Czego ty chcesz, Anielciu? — odezwał się Józio.

Józio targnął ją za rękę.

— Co tobie jest? — pytał.

— Co ty mówisz?

— Która godzina? — odparła Anielka, nie odsłaniając twarzy.

A potem mówiła jakby do siebie:

— Czy panna Walentyna...

Czy panna...

— No, Anielciu! — wołał Józio.

— Co ty robisz?...

Nie figluj tak...

Ty przecie wiesz, że ja się boję...

Anielka upadła na poduszkę, odwracając się od niego.

— Karbowa!

chodźcie-no tu — wołał Józio.

— Zobaczcie, co Anielci jest...

Anielcia uczuła, że ją ktoś łagodnie unosi na rękach, szepcząc:

— Panienko!... paniunciu!...

Otworzyła oczy.

Izba odrapana.

Przez otwarte drzwi widać sień i kawałek podwórka.

Przez małe okienko zagląda wesoło słońce i rzuca złoty blask na czarne klepisko.

Teraz Anielcia poznała karbowę, a za nią — przestraszonego Józia.

Przypomniała sobie, że jest na folwarku i że niedawno widziała się z ciotką.

— Czy tu była ciocia?

— Była wczoraj — odpowiedziała karbowa.

— A która godzina?

— Rano jeszcze, niech panienka śpi...

— Co tobie, Anielciu? — pytał Józio.

— Mnie?...

Nic...

Albo ja wiem!... — odparła z uśmiechem.

Potem dodała:

— Przecież śniegu niema na dworze?...

— Dlaczego ty tak mówisz?...

Co ty mówisz, Anielciu?...— wołał zatrwożony Józio.

— Gorączkę ma panienka — rzekła karbowa.

Pali paniuncię we środku?...

— Pali.

— I trzęsie.

— Trzęsie.

— Pić się paniunci chce?...

— O, pić!... pić!... dajcie pić!...

Prawda, zapomniałam, że mi się pić chce... — odparła Anielka.

Józio wybiegł do sieni i przyniósł garnuszek wody.

Anielka zaczęła ją pić chciwie, lecz wnet odtrąciła z obrzydzeniem.

— Gorzka woda! — szepnęła.

— Nie, Anielciu, to dobra woda!... — upewnił Józio.

— Dobra woda?...

Tak...

Ale ja nie chcę pić, tylko jeść...

Zresztą nic nie chcę...

Spać pójdę...

Chłopcu zbierało się na płacz.

Anielka wciąż bredziła.

— Karuś! — zawołała Anielka, patrząc na nich.

Króliki nadstawiły długich uszu i zobaczywszy wyciągniętą rękę dziewczynki, uciekły do swej nory, mocno rzucając tylnemi nogami.

— Karusek! — powtórzyła Anielka.

Przybiegła karbowa.

— To króliki, panienko!... cicho!... cicho!...

Nie boli paniuncię główeńka?...

Anielka, patrząc błyszczącemi oczyma w twarz karbowej, rzekła z uśmiechem:

Kobieta pokiwała głową.

— Czekaj, paniunciu, przyrządzę ci lekarstwa.

Zaraz złe odejdzie.

Włożywszy chleb i nakrywszy dziewczynkę zniszczoną kołdrą, karbowa zapytała:

— Cóż nie lepiej ci, paniunciu?

Anielka chciała odpowiedzieć, że jest jej zupełnie dobrze, lecz zamiast tego wyszeptała kilka niewyraźnych dźwięków.

Wówczas karbowa zapaliła gromnicę, nakapała wosku w garnuszek z wodą, a później kazała to wypić Anielce.

Chora machinalnie połknęła wodę, dziwiąc się jej metalicznemu smakowi.

— Nie lepiej ci, paniunciu?...

— Och!...

Karbowa postanowiła uciec się do najsilniejszego środka.

Ująwszy w obie ręce swój fartuch, zwinęła na nim trzy fałdy, mówiąc powoli i z przerwami:

Miała święta Otalja trzy córki:

Jedna przędła...

Druga motała...

A trzecia urok...

Świętym pańskim odczyniała.

Przy ostatnich słowach rozwinęła z szelestem fartuch przed oczyma Anielki.

— Nie lepiej ci, paniunciu?...

— Czy ciocia jest jeszcze?... — spytała chora.

Karbowa po raz drugi poczęła zwijać fałdy na fartuchu.

Rozdział XVI

POMOC NADCHODZI.

Tymczasem powóz stanął.

— Tee!...

Gapiu!... — zawołano z kozła.

— Niby ja?... — spytał karbowy, zdejmując kapelusz.

— Skądby zaś!...

— Ale tu powóz może się wywrócić...

— Może i może... — odparł chłop, nie wiedząc co gada.

— To bydlę! — mruknął ubrany zpańska, a potem znowu wrzeszczał:

— Musi chyba, że tak...

— Krzysztofie!

ja wysiądę... — odezwała się dama.

— Jaśnie pani pozwoli na prawo...

Jaśnie pani raczy stąpić na tę kępę...

Pani tymczasem zbliżyła się do niego i spytała:

— Dzieci są?

— Ha?

— Jaśnie pani pyta się: czy dzieci są? — powtórzył pan, ukazując mu nieznacznie tęgą pięść w popielatej rękawiczce.

— Niby naszych dziedziców dzieci? — rzekł chłop.

— Jużci są.

— Zdrowe? — spytała pani.

— Panienka to musi wcale niezdrowa.

Wciąż leży...

— Czy był tu kto?

— Była jakasić ciotka...

— Nie wiesz, czy mówiła co dzieciom o matce?...

— Mówiła, że matka, niby nasza dziedziczka, pojechała do Warszawy.

— A!...

I nic więcej?...

— Jeszcze, że się kazała kłaniać i że niedługo zabierze ich odtela...

— A!...

— To ci muszą być państwo, kiedy jeżdżą lustrzaną karytą! — myślał chłop.

— Jak się to jucha błyszczy!

Przejrzećby się można w tem dziwowisku...

— Anielciu!... — rzekła głosem łagodnym.

— Anielciu! — powtórzyła dama.

Dziewczynka uśmiechnęła się, ale milczała.

— Ma gorączkę... gada od rzeczy... — szepnęła karbowa.

Dama drgnęła.

— Krzysztofie — rzekła do onego, co był zpańska ubrany — jedź natychmiast do domu bryczką.

— Słucham jaśnie pani.

— Chcesz co powiedzieć?...

— Rób, co każę!...

— Skoro jaśnie pani każe, jadę; ale za nic nie odpowiadam! — odezwał się Krzysztof z zimnym ukłonem.

Zresztą — dodał — muszę pozwolić koniom, aby wytchnęły.

Stangret, przymocowawszy lejce do kozła, zstąpił uroczyście z wyżyn powozu na folwarczny padół płaczu i — po stangrecku założył ręce na brzuchu.

Podszedł do niego pan Krzysztof, gładzący ładnemi palcami angielskie faworyty.

— To ci dziedzictwo! — rzekł stangret pogardliwie, wyrzucając głową w kierunku odrapanej chaty.

— Musi się panu Krzysztofowi djablo przykrzyć po Warszawie?...

Pan Krzysztof machnął ręką.

Chwila milczenia.

Krzysztof odparł po namyśle:

— Jest on, coprawda, w złych interesach... no!...

Ale nazwisko, stosunki, szyk...

— Może?

— O!... — wtrącił stangret.

— Ba!... — zakończył pan Krzysztof.

To mówiąc, dotknął dwoma palcami brzegu okrągłego kapelusza.

— Dawaj!...

Bryczka zajechała z wielkim trajkotem.

— A jak naprawdę padną? — spytał frant furman.

Stojący przed oborą karbowy, zdjął oberwany kapelusz.

— Szczęśliwej drogi wielmożnemu panu! — odezwał się.

Podobało się to Krzysztofowi.

Rzekł przyjacielsko: A! — sięgnął do kieszeni i rzucając chłopu złotówkę, mówił:

Poszoł!...

Bryczka ruszyła, zostawiając chłopa, zgiętego we dwoje.

Wpadł na podwórze, obdarty i zaczerwieniony, i — nie pytając nikogo o pozwolenie — począł wdrapywać się na kozioł.

— A co to, mały?... — krzyknął stangret.

— Ja chcę się przejechać — odpowiedział Józio, chwytając za lejce.

Zaczepione konie ruszyły.

Ledwie je wstrzymał stangret; Józio wpadł w gniew.

— Ja chcę jechać!...

Ja chcę jechać!... — powtarzał.

Na ten hałas dama, która już zapytywała karbowę o Józia, wyszła przed dom.

Chłopiec biegł naprzeciw niej, wołając:

— Dlaczego on nie jedzie, kiedy ja mu każę?...

Nagle stanął i zmieszał się — zobaczywszy osobę nieznaną.

Na pani jednak hardy chłopiec, który, pomimo nędzy, dziwił się, że nie spełniają jego rozkazów, zrobił wrażenie przyjemne.

— Istny ojciec! — pomyślała dama i zbliżywszy się, czule całowała dziecko.

— Gdzie mama?... — spytał onieśmielony Józio.

— Mamy niema.

— Czy i tatki niema?

— Niema, ale wkrótce zobaczysz się z nim.

— A pani?

— Ja?... — odparła dama z uśmiechem i zakłopotaniem.

— Ja jestem wasza... krewna.

I znowu ucałowała go.

Józiowi podobał się ekwipaż, stangret w liberji i elegancki ubiór pani.

Witał ją jak dobrą znajomę, z niewidzianym u niego zapałem.

— Pani jest nasza krewna? — pytał.

— To bardzo dobrze.

Pani pewnie ciocia?...

U nas była tu inna ciocia, ale ją przywiózł chłop, i ja jej nie chcę...

Pani jest ciocia — prawda?...

— Nazywaj mnie czasem mamą... mamą chrzestną... — odparła dama, ledwie mogąc ukryć wzruszenie.

— Mama?...

Dobrze!...

Pani będzie drugą mamą...

Czy można się przejechać?

— Piotrze — rzekła pani do stangreta — przewieź panicza.

Józio wnet znalazł się obok stangreta na koźle i dotykając rękoma lejców, objeżdżał wkoło podwórze.

Wyobrażał sobie, że sam powozi i był zupełnie kontent.

— Słyszysz, a dyć mi jaśnie pani jechać każą!... — zawołała z płaczem.

— Gdzie?

— Abo ja wiem gdzie?...

Z dziećmi i tyle...

O, nieszczęście ty moje!...

Dama, usłyszawszy lament karbowej, wyszła przed sień, aby uspokoić niebogę.

Karbowy chwycił ją za nogi i począł prosić.

Pani zdziwiła się.

— Tak, w pałacu.

Dama wydobyła portmonetę.

— Dlaczego ich na nogi nie kładziesz? — spytała pani.

— Jużci prawda! — szepnęła karbowa i ozdobiła wielkiemi trzewikami swoje czerwone nogi.

Powóz ruszył noga za nogą.

— Bądź zdrów, mój człowieku! — rzekła pani do karbowego, który wyglądał jak skazaniec.

— O!

daj mi ta spokój... — wybuchnęła zniecierpliwiona kobieta.

— Co to znaczy?... — spytała ją pani, zdziwiona niespodzianym wykrzyknikiem.

— Abo idzie za karytą, jak ciele za krową, i drze się za łeb...

Głupi, czy co?...

Pani, odwróciwszy się do karbowego, zobaczyła jakąś cząstkę jego pantomin.

— No, mój człowieku — rzekła — jeżeli masz tak rozpaczać po żonie, to już lepiej, nie czekając na nią, przyjdź sam do Wólki...

— A kiej przyjść, jaśnie pani?... — spytał.

— Kiedy zechcesz.

Patrzyła na schyloną trzcinę i równy, szeroki płat bagien, upstrzonych kępami.

— Co one chcą powiedzieć?...

Anielka jęknęła.

— Co tobie, moje dziecko? — zapytała dama.

— Boję się...

Ja spadnę tam! — mówiła, wskazując ręką na sklepienie niebieskie.

O, trzymajcie mnie!...

Pani kazała podnieść budę nad powozem, i to uspokoiło nieco Anielkę.

Lecz zaledwie przejechali paręset kroków, dziewczynka zaczęła płakać i prosić:

Rozdział XVII

POD TROSKLIWĄ OPIEKĄ.

W obszernym pokoju, na fotelu skórą obitym, siedzi pan Dragonowicz, powiatowy lekarz, a obok, na taburecie, pani Wichrzycka, poufna tej damy, która zabrała do siebie Anielkę i Józia.

Rozmawiają półgłosem.

Czy ja mam, panie konsyljarzu, brać dalej te pigułki?

— Trzeba!

trzeba! — mruknął doktór.

— Od czasu, jak kolej zaprowadzili, wszystkim się przewróciło w głowach z tą Warszawą.

Suknie, panie, z Warszawy, cukry z Warszawy, medycy z Warszawy, a ty, biedaku miejscowy, idź w kąt!...

Skrzypnęły drzwi, i wyszedł przez nie młody szatyn, niewielkiego wzrostu.

Czarno ubrana pani zerwała się z taboretu, układając bladą twarz do wdzięcznego uśmiechu.

— Jakże pan konsyljarz znalazł naszą chorą? — spytała.

— Biedny aniołek!...

Widziałam w życiu mojem tysiące chorych, ale żaden jeszcze nie zrobił na mnie tak bolesnego wrażenia...

Młody doktór przerwał potok wynurzeń.

— U nas, po suszy, trafiają się niekiedy deszcze — odparł.

— A jakże szanowny kolega wczoraj znalazł chorą?

Owe: „jakże“ — stropiło Dragonowicza.

— Jak zwykle przy początkach zapalenia płuc — odparł niechętnie.

— Gorączka, dreszcze, język obłożony, puls prędki...

Innych objawów...

— A co kolega ordynował, jeżeli wolno spytać?...

Dragonowiczowi coraz mniej podobał się egzamin.

— Ordynowałem to, co zwykle w podobnych wypadkach — odburknął.

— Na nieszczęście, opiekunka chorej nie pozwala stawiać ciętych baniek...

— I słusznie! — wtrącił szatyn półgłosem.

— Hę? — spytał Dragonowicz.

— Chora jest anemiczna; krew musimy bardzo szanować...

— Więc pan dobrodziej nawet przy zapaleniu płuc nie stawiasz baniek?... — zawołał Dragonowicz.

— A to coś nowego słyszę!

I począł się śmiać, zacierając ręce.

— Tu niema zapalenia płuc...

— Jakto niema?...

A co mówi lewe płuco...

— Jakto prawe?... — krzyknął Dragonowicz.

— Ja mówię, że lewe!...

— A mnie auskultacja mówi, że prawe...

— Dobrze!... prawe!... dobrze... niech i tak będzie...

A jakże wedle swojej nomenklatury nazwiesz pan chorobę?

— Malarja! — odparł szatyn krótko, już nie patrząc na Dragonowicza.

Teraz szatyn zerwał się z fotelu.

Tymczasem młody doktór, zmęczony podróżą z Warszawy, siadł głębiej w fotelu i oparłszy głowę na ręku, począł obmyślać sposób leczenia chorej.

Wtem zasnął twardo.

Z tej komnaty wysokie podwoje, ozdobione złoceniami, prowadziły do sali, w której leżała Anielka.

— Pić... — szepnęła Anielka.

— Czy to już wieczór?

— Nie, paniunciu, jeszcze nie wołali na południe.

Milczenie.

— Co to tak płynie za oknem?

— To drzewa, paniuńciu, w ogrodzie szelepią.

Za ogrodem rozległ się powolny turkot bryczki, po bitej drodze i — ciężki stęp koni.

— Ktoś jedzie!...

Turkot ucichnął.

— To do nas przyjechali! — pomyślała karbowa.

— Lecz kto przyjechał? — odgadnąć nie mogła.

Była to ciocia Andzia, która poznawszy w Wichrzyckiej osobę swojej kondycji, zwróciła się przedewszystkiem do niej z rekomendacją i pytaniami.

— Wiem... jego żona pilnuje chorą Anielcię — przerwała Wichrzycka — bardzo ordynaryjna kobieta, którą, gdyby nie opór pani baronowej...

— Baronowa? — pomyślała ciotka, a potem rzekła głośno:

Baronowa serdecznie ścisnęła ją za rękę.

— Pani jest ciotką Anielci i Józia? — spytała.

— Tak — odparła przybyła.

— Siądźmy, proszę...

Pani jest bliską krewną biednej?...

Ciocia Andzia nagle posmutniała.

— Podobno w ostatnich czasach — mówiła baronowa — ona mieszkała w domu pani...

Tam także...

Biedne dzieci...

— O!

to był mój obowiązek — przerwała baronowa prędko.

— Przyjechałam też, aby dzieci zabrać...

Bo ja w tych dniach — mówiła ciotka z odcieniem zakłopotania — otrzymałam miejsce u jednego zacnego kanonika...

Baronowa poruszyła się na kanapie.

— Nie wydaje mi się to miejsce stosownem dla dzieci, nawet tymczasowo — rzekła baronowa.

— Pani zdaje się nie wiedzieć o tem, że mnie pan Jan upoważnił do przywiezienia dzieci tutaj.

Przeczyta pani list.

Zresztą on sam za parę dni przyjedzie...

Ciotka spuściła głowę.

— Więc ja — przerwała ciotka nieśmiało — mam już opuścić chore dziecko siostry?...

A widząc wahanie się ciotki, poczęła nalegać.

Ciotka była zakłopotana.

Karbowa, poznawszy ciotkę Andzię, zawołała: „ooo!...“ —

i rzuciła się jej do kolan.

Anielka popatrzyła na nią, uśmiechnęła się smutno i znowu przymknęła oczy.

— Jakże się masz, Anielciu? — spytała ją ciotka.

Dziewczynka milczała.

— To też jedźcie sobie, moja Zającowa, a ja teraz przy Anielci posiedzę.

Spotkałam w drodze waszego męża.

Jedzie tu z całem gospodarstwem...

— Zdurzał para, czy co?... — krzyknęła karbowa.

— A jakże on dom ostawił?...

— Tego ja nie wiem, ale zdaje się, że jego tylko co nie widać.

Wyjdźcie na podwórze, a pewnie się z nim spotkacie...

Kobieta wyszła, ślizgając się na posadzce, i ledwie trafiła do sieni.

— To ci pałac, o Jezu!

i za tydzieńby go nie obszedł po wszystkich kątach... — szeptała.

Gdy zostały obie z ciotką, Anielka otworzyła oczy.

— Ciociu, ja chcę usiąść.

Ciotka uniosła ją i oparła na poduszkach, a widząc, że mimo to dziewczynka siedzieć nie może, objęła ją wpół i rękę jej położyła na swojej szyi.

— Żeby ciocia wiedziała, jaka ja chora...

— To przejdzie, moje dziecko.

Jutro już ci będzie lepiej, jak tylko lekarstwa zaczną działać.

— Tak?... — spytała dziewczynka, całując ją.

— A ja myślałam, że już umrę...

Ciotka oburzyła się.

— Ja pewnie umrę... o Boże!...

Skrzypnęły drzwi, i na posadzkę upadła szeroka smuga światła.

Weszła pani baronowa, trzymając Józia za rękę.

— Patrz, Anielciu! — krzyknął chłopiec — jak ja jestem ubrany...

Mam buty i kurtkę aksamitną...

— Cicho, Józiu!

Jakże się ma Anielcia? — spytała dama, stając nad łóżkiem chorej.

Ciotka Andzia pokiwała głową.

— Jeździłem dziś na koniu — mówił Józio — chodziłem z Krzysztofem po ogrodzie...

Mama obiecała mi...

Anielka zerwała się.

— Gdzie mama? — krzyknęła, szeroko otwierając oczy.

Józio umilkł, pani baronowa cofnęła się od łóżka.

— Gdzie jest mama?... — powtórzyła Anielka.

— Ja mówię o naszej mamie chrzestnej — odparł Józio, wskazując na baronowę.

Anielka upadła na łóżko i zakryła twarz rękoma.

Scena ta zakłopotała ciotkę Andzię, a jeszcze mocniej baronowę, która, zapytawszy: czy chora nie żąda czego? — wnet opuściła salon.

Zając istotnie przyjechał, niekutym wozem, zaprzęgniętym we dwa chude woły.

Na wozie umieścił skrzynią i przyodziewek, a ztyłu przyczepił konia i krowę.

Osobliwy ten kram parobcy przywitali starodawnem: „Pochwalony!“ dworscy lokaje szyderczemi śmiechami, a karbowa okrzykiem radości.

Z rozkrzyżowanemi rękoma wybiegła baba naprzeciw męża, ale Zając przyjął ją cierpkiem pytaniem :

— No... po chorobę ja się tu przywlekłem?...

— Ooo!... a tożeś się przecie sam jaśnie pani napraszał — odparła karbowa, zdziwiona krótką pamięcią męża.

— A cóżem miał robić?...

Karbowa obraziła się.

— A króliki noma przez ten czas djabli wezmą.

— Nic im nie będzie.

— Wypoczniesz se.

Takeś zawsze żądał wypoczynku.

W parę godzin obmierzła mu Wólka razem z pałacem, pięknemi budowlami i wielkim ogrodem tak, że rady sobie dać nie mógł.

— Co tu za życie? — mówił do siebie.

— U nas — to dopiero raj!...

Oj!

na zielonym kuble

Skikają se wróble...

— Kuba!

Kuba!... ocknijże się...

— Byś ksy!

ksy!... — odmruknął machinalnie Zając.

— A tożeś ty pijany, bestyjo...

Kuba!...

— Daj mi spokój!...

Nie widzisz, co robię? — odparł i przewrócił się twarzą do słomy, wywijając nogami.

Obudzić go nie było możności.

Spał aż do wschodu słońca.

W pałacu, wieczorem, lekarze jeszcze raz zbadali chorą i w bocznym pokoju złożyli drugie konsyljum.

— Więc pan dobrodziej ciągle twierdzisz, że tu niema zapalenia płuc? — zaczął Dragonowicz z protekcjonalnym uśmiechem.

— I twierdzę, i jestem przekonany, żeś się kolega uprzedził — odparł szatyn ozięble.

Miara już się przepełniła.

Dragonowicz założył nogę na nogę, dłonie splótł i topiąc królewskie spojrzenie w obliczu młodzika, zapytał:

— Przepraszam... ile też pan dobrodziej liczy sobie lat?

Młody szatyn powstał.

— Kochany kolego! — rzekł — mam tyle lat, ile potrzeba do stu obserwacyj zapalenia płuc...

Zerwał się i Dragonowicz.

— Mało mnie pańskie obserwacje obchodzą! — krzyknął, wstrząsając ręką.

— A gdzie pan uniwersytet kończył?...

Szatyn włożył ręce w kieszeń.

— Nie w Pacanowie, szanowny kolego!...

Czerwoną twarz starego doktora oblał piękny karmazyn.

— Ja także nie w Pacanowie! — wykrzyknął.

— Ale ponieważ pan liczysz sobie tyle lat życia, ile ja praktyki — i — ponieważ nie na jednej ławie nas... tego...

Tu wykonał ręką kilka zamaszystych ruchów zgóry nadół.

Czy w okolicy znajdzie się dostateczna liczba sekundantów?

Krzysztof zdumiał się.

— Pozwoli sobie pan doktór zrobić uwagę — rzekł — że ja tamtego pana mam przyjemność znać, i że...

— Cóżto, byliście w jednej restauracji? — spytał Dragonowicz z najwyższą wściekłością.

Wyglądało to na obelgę, ale pan Krzysztof nie stracił zimnej krwi.

— Ja w restauracjach nie przesiadywałem — odparł z godnością — a tamtego pana spotykałem w takich towarzystwach, w jakich pan doktór — nie bywa!...

W tem miejscu schylił głowę i rozłożył ręce.

Natura ma swoje środki! — dokończył.

— Więc stan jest rozpaczliwy? — spytała niespokojnie baronowa.

— Kiedyż spodziewa się doktór przesilenia?

— Czy wypada przyśpieszyć powrót ojca chorej? — pytała dama.

— Owszem! — odparł doktór.

— Skądże znowu?

— Bo, widzi pani, ja mam dzieci — i... w tych czasach bardzo wiele interesów.

W arendarzu ocknął się duch Machabeuszów, plunął na rękę, przygładził nią włosy i — nieco blady — począł przebierać nogami, jak ognisty rumak przed bitwą.

— Czy to od zarazy? — spytał, kręcąc nosem.

— Od zarazy.

— Cóż, pan Szmul dziś uperfumowany?...

— To tak pani Wichrzycka... — odparł Szmul.

W dalszych pokojach zetknęli się z lokajem, który ze śmiechem zawołał:

— A to dopiero zalatuje od Szmula!...

Żyd zmieszał się.

Potem spotkał ich młody doktór, i ten znowu począł uważnie przypatrywać się arendarzowi, który pachniał, jak ekstrakt wody kolońskiej.

Wkońcu nawinęła się karbowa.

— O la Boga, Szmulu! — zawołała — a dyć was tak czuć, jak samą jaśnie panią...

— Przyprowadziłam pannie Anieli Szmula — odrzekła Wichrzycka.

Dziewczynka uśmiechnęła się.

— Gdzie jest Szmul? — zapytała.

— Ja tu jestem — odparł, chowając się za Wichrzycką.

W tej chwili ciotka Andzia zaczęła dawać jakieś znaki Szmulowi.

Anielka spostrzegła to i zlękła się.

— Szmulu! — zawołała — gdzie jest moja mama?...

Co mu tak ciocia pokazuje rękami?...

— Jaśnie pani zdrowa jest! — odezwał się Żyd zmienionym głosem.

Anielka wpadła w rozdrażnienie.

— Dlaczego Szmul taki niespokojny?...

Chodźcie-no do mnie, Szmulu!... przysuńcie się...

— Idźcie, Szmulu! — rzekła pani Wichrzycka.

— Chodźcie tu, Szmulu! — mówiła ciotka.

Ale Szmul ani myślał zbliżyć się do łóżka.

Ja tu potem wstąpię — rzekł i prędko wybiegł z pokoju.

— Już ja pewnie umrę, ciociu — szeptała z bolesną rezygnacją.

— Niech ciocia modli się za mnie...

Możeby księdza sprowadzić?...

Ciotka była w rozpaczy.

— Co ty mówisz o śmierci, dziecino kochana?...

Co się tobie przy widuje?...

Przecież tu jest doktór, który cię codzień bada, a jednak nic podobnego nie przypuszcza...

— Zawsze niech mi ciocia księdza poprosi.

— Ha!

moje dziecko — rzekła — jeżeli chcesz, to ci poproszę księdza.

Wiadomo, że nieraz Ciało i Krew Pańska prędzej ludziom zdrowie przywracały, aniżeli wszystkie lekarstwa.

A w duchu dodała:

— I... nie! — odparł.

— Podobny akt może nawet zbawiennie oddziałać na jej system nerwowy, jeżeli chora sama sobie życzy.

— A jakiż jest stan jej?

czy rzeczywiście rozpaczliwy?...

Doktór wysoko podniósł brwi.

Doniosła jej więc, że lada chwilę przyjedzie ojciec.

— Tak...

A to dobrze! — odparła Anielka.

Przed spowiedzią lekarz zbadał jeszcze raz chorą, zmierzył temperaturę i zamyślił się.

Następnie kazał jej podawać jak najczęściej stare wino, zamknąć żaluzje, gdyż Anielkę blask raził, i — poszedł na wieś odwiedzić kilku pacjentów.

Ciocia Andzia przysunęła fotel do łóżka i oparła dziewczynkę na poduszkach w postawie siedzącej.

— Wie ciocia, że dzisiejszej nocy śniło mi się niebo.

Widziałam tam wiele wysp, jakby ze złota, na morzu zielono-złotem, ale to tak wydawało się tylko — zdaleka.

Zbliska niebo wygląda jak ziemia.

Są tam drzewa, trawniki, kwiaty, tych samych kolorów, co i u nas, tylko jeszcze piękniejszych.

Po jednym ogrodzie chodziła mama, a przed nią biegł Karusek...

Jacy byli śliczni oboje!...

Wołałam na nich, ale nie słyszeli mnie.

Nareszcie obudziłam się...

— Uspokój się, moje dziecko, zmów paciorek... — prosiła ciotka, widząc, że Anielkę zmęczyło to opowiadanie, i że rumieńce wystąpiły jej na twarz.

W uchylonych drzwiach ukazał się stary proboszcz w białej komeżce.

Anielkę nagły strach ogarnął.

— Czy to już ksiądz przyszedł? — zawołała.

— O, jakże ja się boję!...

Dlaczego tu tak ciemno?...

Jak tu ciemno!...

— Oczy cię bolały, i dlatego doktór kazał przymknąć żaluzje — szeptała ciotka.

— Już mnie nie bolą — przerwała Anielka.

— Otwórzcie choć jedno okno.

Zdaje mi się, że już jestem na cmentarzu, w tej kaplicy, gdzie leżą dziadek i babcia.

— Otwórzcie okna! — odezwał się proboszcz, siadając przy chorej.

Skrzypnęły żaluzje, i jasny dzień wlał się do ponurego salonu.

Ciotka wyszła, zakrywając oczy, ksiądz szeptał po łacinie, a za oknem wtórował mu szelest drzew i świergot ptaków.

— Módl się, moje dziecko... — rzekł proboszcz.

— Jak tam ładnie!... — odezwała się Anielka, wskazując na ogród.

— Boże mój, Boże!... czy ja kiedy zobaczę dom nasz... mamę moją kochaną?...

Potem zaczęła bić się w piersi i spojrzała na księdza, czekając jego pytań.

— Byłaś, moje dziecko, u spowiedzi przed Wielkanocą?

— Tak.

— Dobrze, moje dziecko.

Trzeba przynajmniej raz na rok spowiadać się.

A na mszy świętej bywałaś każdej niedzieli?

— Nie.

— Więc zapewne modliłaś się w domu?

— Niezawsze — odparła Anielka, spuszczając oczy.

— Czasami biegałam po ogrodzie i bawiłam się z Karuskiem.

— Można się bawić w święta, ale zawsze trzeba się choć trochę pomodlić.

A paciorek odmawiałaś codzień rano i wieczór?...

Anielka zamyśliła się.

— Raz, wieczór, nie mówiłam pacierza.

— Z jakiegoż to powodu?

— Siedziałam długo przy mamie i zasnęłam na krześle...

Potem dodała z drżeniem w głosie:

— Wtedy nam się dom spalił...

Może to za moje grzechy? — spytała, patrząc bojaźliwie na proboszcza.

Spowiednik zakłopotał się.

— Nie jestem pewny, moje dziecko — rzekł — ale, zdaje mi się, że nie...

Słuchałaś też rodziców, chętnie wypełniałaś ich rozkazy?...

— Nie — szepnęła Anielka.

-— Ojciec nie kazał mi rozmawiać z Gajdą, a ja rozmawiałam...

— Trzeba, moje dziecko, zawsze spełniać wolę rodziców, bo oni nic nie nakazują bez powodu.

Pocóżeś rozmawiała z tym człowiekiem?

— Prosiłam go, żeby córki swej nie bił...

Ona taka mała...

— Aha!...

Moje dziecko... moje dziecko...

To dobrze, żeś prosiła, ale rodziców zawsze słuchać potrzeba...

A nie wzywałaś kiedy imienia boskiego nadaremnie?...

— Tak.

— Doprawdy? — rzekł proboszcz.

— Iz jakiegoż to powodu, moje dziecko...

— Prosiłam Boga, ażeby ojca do nas przysłał... potem mamę...

— Aha!...

Moje dziecko...

Proboszcz dobył fularową chustkę i obtarł nos.

— Czy już nic nie pamiętasz, moje dziecko?...

— Nic...

— Bij się w piersi, moje dziecko, i mów: „Boże bądź miłościwi...“ A za pokutę zmów jeden pacierz na intencją wszystkich grzeszników.

I począł biegnąć kłusem.

Pan Jan zatrząsł się.

Ciotka Andzia pośpieszyła naprzód; za nią pan Jan i baronowa weszli do salonu chorej.

— Jestem już... jestem, moja dziecino!... — zawołał troskliwy ojciec, biegnąc do łóżka.

Anielka ucieszyła się, choć nie tak gwałtownie, jak przewidywał lekarz.

— O, jak to dobrze, że tatko już przyjechał...

Nam tak było źle...

Pan Jan ściskał ją i całował.

— Wiem, że było wam źle na tym przeklętym folwarku, który obecnie sprzedałem.

Ale zacna baronowa Weiss, dowiedziawszy się...

— Weiss?... — spytała Anielka, szeroko otwierając oczy.

Przyszła jej na myśl mimowoli podsłuchana rozmowa ojca ze Szmulem.

— Tak, jesteście przecież w domu pani Weiss... — odparł zdziwiony pan Jan.

Teraz Anielka zaczęła przypatrywać się ojcu uważniej — i przy kołnierzu czarnego surduta dostrzegła dwie białe tasiemki.

— Co to?... żałoba?... — zapytała, drżąc.

— Po kim tatko w żałobie?...

Nagle błysnęła jej jakaś myśl.

— Mama nie żyje!... — krzyknęła, zasłaniając rękoma oczy — i upadła na poduszki.

Ojciec pochylił się nad nią.

— Anielciu!... uspokój się! — mówił.

— Anielciu!...

Anie...

O, Boże...

I ukląkł przy łóżku.

Dziecko leżało blade, bez ruchu.

Nareszcie Szmul, otrzymawszy młyn od pani Weiss, wciąż powiększa swoją fortunę, a karbowy, Zając, dostał obowiązek w majątku pani Janowej.

KONIEC TOMU TRZECIEGO.

Przypisy