corpora: wikisources-pl

text:
Bonnet Karol, szwajcar, naturalista filozof, ur. 1720, um.

1793.

Zapadłszy skutkiem pracy na oczy, od poprzednich swych badań przyrodniczych zwrócił się do rozmyślań o Bogu, duszy i naturze.

Jest on zwolennikiem połowicznego, materjalistowskiego sensualizmu.

Marzył on o kolejném doskonaleniu się organizmów i przechodzeniu ich w coraz wyższe formy (w dziele Idées sur l’état future des êtres vivants ou Palingénesie philosophique).

Był to więc także jeden z prekursorów Darwina.

Cf. J. Trembley, Mémoire pour servir a l’histoire d. l. vie et d. ouvrages de Bonnet, Bern 1794, i Dict. des sciences philosop.

1,355.

N.


text:
←Pieśń XXIII Boska Komedia

Czyściec

Przekład: Antoni Robert Stanisławski.

DWUDZIESTA CZWARTA.

Rozmowa chodu, ani chód rozmowy

Nieopóźniały, owszem, rozmawiając,

Szliśmy jak okręt dobrym wiatrem gnany.

A cienie, niby podwakroć umarłe,

Przez jamy oczu zdziwienie wydały,

Gdy we mnie życia rozpoznały znaki.

Ja, ciągnąc dalej rzecz poczętą, rzekłem:

Cudzej on pewnie dogadzając chęci

Powolniej kroczy, niżby sobie życzył.[1]

Lecz, gdy wiesz, powiedz: kędy jest Piccarda?[2]

Pomiędzy tłumem, co tak na mnie patrzy,

Widzę li kogo godnego uwagi?

—

— „Siostra ma, która, nie umiem powiedzieć,

Czy więcej piękna, czy też dobrą była,

Już na Olympie koroną się cieszy.[3]”

To rzekłszy dodał: „Nie wzbrania się tutaj

Zwać po imieniu, ponieważ do szczętu

Głód podobieństwo zniszczył naszych twarzy,

Oto jest — mówił — Buonagiunta z Lukki[4]

(I wskazał palcem); ten, co dalej za nim

Z twarzą nad inne udręczoną chodzi,

W ramionach swoich dzierżył Kościół Święty,

Rodem był z Turu, dziś opłaca głodem

Warzone w winie węgorze Bolseny.[5]”

Wielu też innych z koleji mi wskazał,

A każdy, zda się, był zadowolony

I niedojrzałem w nich wyrazu smutku.

Widziałem z głodu żuł próżnię zębami

Ubaldyn Pilla i ten Bonifacy,

Co pastorałem pasał rzesze liczne.[6]

Markiza'm widział, który niegdyś w Forli

Pijać miał pole mniej oschłą gardzielą,

A przecież nigdy nie czuł się być sytym.[7]

A jak ten, który rozpatrując w tłumie,

Jednego potem nad innych przekłada,

Tak ja wybrałem tego co był z Lukki,

Bo on mnie poznać chciał zda się najwięcej.

On mruknął: imie nieznanej Dżentukki

Słyszeć się dało tam, gdzie go najmocniej

Sprawiedliwości dojmowały rany,

Które tak z ciała obdzierają duchy.[8]

— O duszo, rzekłem, co tak zdasz się żądną

Rozmawiać ze mną, spraw bym cię zrozumiał,

I mnie i siebie zaspokój swą mową.

— „Już się kobieta, odrzekł, narodziła,

Lecz jeszcze zasłon niewieścich nie nosi,

Przez którą w mieście mem podobasz sobie,

Jakkolwiek jemu ten i ów przygania.[9]

Z tą przepowiednią odejdziesz; a jeśli

W obłęd cię moje wprawiło mruczenie,

To rzeczywistość później ci wyjaśni.

Lecz chciej powiedzieć, czy widzę przed sobą

Tego co na świat wydał rymy nowe:

O Panie, które miłość pojmujecie?[10]”

A ja mu na to: Jestem ten, co kiedy

Miłość tchnie na mnie i jak we mnie mówi,

Uważam pilnie i spisuję wiernie.

—

— „Bracie, odpowie, widzę teraz więzy,

Które Gwitona, mnie i Notarjusza

Trzymały zewsze zdala od słodyczy

Nowego stylu, o jakim dziś słyszę.[11]

Widzę ja dobrze, jako pióra wasze

Dyktującego trzymają się ściśle,

A to się naszym nietrafiało nigdy;[12]

A im kto wyżej wznieść się usiłował,

Stylu od stylu nieodróżniał wcale.”

I zamilkł, jako człek zaspokojony.

—

Jak ptaki, które zimują nad Nilem,

Częstokroć w gęste gromadzą się chmury,

A potem chyżo odlatują sznurem;

Tak dusz gromada, która tutaj była,

Lekka i żądzą, i swem wychudzeniem,

Krok przyspieszała, twarz ku nam zwracając.

A jako człowiek podróżą znużony,

Puszczając naprzód swoich towarzyszy,

Zwalnia krok, piersi folgując zdyszanej;

Tak świętą rzeszę wypuszczając przodem,

Foreze ztyłu szedł ze mną i mówił:

„Kiedyż cię znowu obaczę, mój bracie?”

— Nie wiem, odrzekłem, jak żyć będę długo,

Ale mój powrót nie tak będzie prędki,

By mnie w tym kraju chęć niepoprzedziła.

Albowiem miejsce kędy mi żyć dano,

Z dnia na dzień więcej z dobra się wyzuwa

I do smutnego upadku się kłoni.[13]

— „Idźże w pokoju, odrzecze, bo widzę

Jak tego, na kim największa jest wina,

Zwierz u ogona wlecze ku dolinie,

Kędy już nie masz grzechów odpuszczenia.

Za każdym krokiem zwierz chyżej pomyka,

Wciąż pęd swój wzmaga, w końcu go uderza

I trup ohydnie rozbity porzuca.

Niedługo będą wirować te koła

(I spojrzał w niebo), gdy ci się wyjaśni

To czego jaśniej wysłowić nie mogę.[14]

Żegnam cię teraz, bo czas nam jest drogi

W tem tu królestwie; zanadto go tracę

Kiedy narówni postępuję z tobą.”

—

Jak nieraz bywa, że z jazdy szeregów

Rycerz się naprzód czwałując pomyka,

Aby mieć zaszczyt pierwszego spotkania;

Tak cień sporszemi odszedł od nas stopy,

A jam wśród drogi został z tymi dwoma,

Co byli światu wielkiemi mistrzami.[15]

A gdy przed nami był już tak daleko,

Że ledwo za nim mogłem śledzić okiem,

Jak pierwej myślą za jego słowami;[16]

Innej jabłoni, owocem ciężarne

Jędrne gałęzie ujrzałem w pobliżu,

Bo właśnie w tamtę zwróciłem się stronę.

Pod nią tłum duchów ręce wznosił w górę

I coś ku liściom, nie wiem, wykrzykiwał,

Właśnie jak dzieci puste, a łakome,

Gdy kogoś proszą, ten nie odpowiada,

Lecz by tem więcej zaostrzyć ich chęci

Niekryjąc, przedmiot żądz wysoko trzyma.

Tłum się oddalił, doznawszy zawodu,

A myśmy przyszli ku wielkiemu drzewu,

Które łez tyle i modłów odrzuca.

— „Mijajcie, lecz się nie zbliżajcie wcale!

Wyżej jest drzewo, którego owocu

Zakosztowała uwiedziona Ewa,

A krzew ten szczepem jest tamtego drzewa!”

Z pomiędzy liści ktoś wyrzekł te słowa;

Więc ja, Wirgili i Staciusz razem

Poszliśmy dalej wzdłuż wyniosłej ściany.

„Wspomnijcie, wołał głos, na tych przeklętych,

Poczętych z chmury, którzy się opiwszy

Podwójną piersią walczyli z Tezejem;[17]

I na Hebreów, którzy miękkość swoją

Zdradzili w piciu, tak że ich Gedeon

Towarzyszami nie chciał mieć swoimi,

Gdy z gór się zpuszczał na Madijanitów,[18]”

Tak o występkach żarłoctwa słuchając

I o ich nędznych skutkach, szliśmy dalej,

Tuląc się ciągle do jednego brzegu;

Potem zaś wolną, lecz samotną drogą

Uszliśmy z tysiąc, albo więcej kroków,

Każdy myślący i w rozmysłach cały.

—

— „Przecz tak idziecie we trzech zamyśleni?”

Głos zabrzmiał nagle, więc ja się wzdrygnąłem,

Jak przestraszone, a lękliwe zwierzę.

Podniosłem głowę, chcąc widzieć kto mówił:

Nigdym nie widział ni szkła, ni metali

Co by tak w piecu błyszczały czerwono,

Jak obaczyłem kogoś, który mówił:

Jeżeli macie chęć wstąpić na górę, —

Tu wam należy zawracać, bo tędy

Przechodzić musi, kto szuka pokoju.”

Sam widok jego pozbawił mnie wzroku;

Więc wstecz wracając za mistrzami szedłem,

Jak ten co idzie, kędy go słuch wiedzie.[19]

A jako zorzy zwiastujący przyjście

Majowy wietrzyk porusza się wonny,

Cały nasiękły i trawą i kwieciem;

Podobny wietrzyk musnął mi po czole

I czułem dobrze poruszenie skrzydła,

Co mi wionęło ambrozji tchnieniem.

I posłyszałem głos: „Błogosławieni,

W których tak Łaska promienieje Boża,

Że miłość jadła w piersi ich nie dymi

Zbyteczną żądzą, i dla tego zawsze

Łakną li tylko ile słuszność każe.[20]

Przypisy

↑ W końcu poprzedzającej pieśni Dante począł mówić Forezemu o Stacjuszu, teraz dodaje że Stacjusz przez wzgląd zapewne dla Wirgiljusza tylko idzie tak powolnie, kiedy chciałby jak najprędzej dostać się do nieba.

↑ Piccarda, siostra Forese i Corso Donati, zakonnica Śtej Klary, spotkamy ją w Raju.

↑ Olymp oznacza tu oczywiście niebo.

↑ Buonaginuta degli Orbisani, z Lukki, niezły rymotwórca swojego czasu, lecz styl jego był zaniedbany.

↑ Jest to Papież Marcin IV., rodem z miasta francuzkiego Tours, sławny smakosz, który węgorze poławiane w jeziorze Bolsena, dla nadania im wykwintniejszego smaku gotować kazał w winie krajowem, zwanem vernaccia.

Marcin IV.

panował od 1281 do 1284.

↑ Ubaldyn Pilla, obywatel Florencji; Bonifacy Fieschi di Lavagna — Arcybiskup Raweński, który dochody arcybiskupie obracał na wspaniale uczty.

↑ Marchese de'Rigogliosi di Forli — sławny opój.

↑ To jest: z ust Buonagiunty, palonych głodem i pragnieniem, słyszeć się dało imie Gentucca.

Jest to imie młodej dziewczyny z miasta Lukki, w której Dante kochał się, kiedy tułając się jako wygnaniec, czas jakiś mieszkał w tem mieście, w r. 1314.

↑ Buonagiunta, mówiąc że kobieta, w której Dante ma się zakochać, nie nosi jeszcze zasłon niewieścich, daje do zrozumienia że nie jest jeszcze ona zamężną: bo tylko zamężne kobiety i wdowy nosiły zwykle zasłony, czyli rąbki, które się nazywały benda.

↑ Donne, ch'avete intelletto d'amore.

Od tych słów zaczyna się jedna z najpiękniejszych pieśni Dantego, umieszczona w dziele pod tytułem Vita nuova.

↑ To jest: rozumiem, powiada Buonagiunta, dla czego ani ja, ani inni poeci nie mogliśmy dojść do takiego stylu, jaki mają pisma twoje (Dantego): dla tego, że brak nam było uczucia i natchnienia.

— Guitone d'Arezzo i Jacopo da Lentino, przezwany Notarjuszem (Notaio), byli współcześni prawie Dantemu, mierni wierszopisowie.

↑ Buonagiunta, mówiąc: pióra wasze, rozumie zapewne pióra Dantego, Gwidona Cavalcanti i Cino da Pistoia, jako celniejszych poetów owego czasu, — Dyktowoła im miłość, czyli natchnienie.

↑ Dante daje do zrozumienia, że chciałby umrzeć jak najprędzej, ażeby nie widzieć zepsucia i upadku ojczyzny swojej Florencji.

↑ Forese, który należał do Białych, przyczyną wszelkiego złego we Florezcji uznaje brata swego Corso Donati, który stał na czele Czarnych.

Ścigany od pospólstwa Corso spadł z konia, a uwiązłszy jedną nogą w strzemieniu wlókł się czas jakiś za rozhukanem zwierzęciem, aż dopadli go nieprzyjaciele i zamordowali.

Stało się to 15.

Września 1308 r.

— Dante poetyzując, wyobraża, że koń zabił Corso kopytami i rzucił trup oszpecony, a duszę powlókł tam, kędy niemasz grzechów odpuszczenia — to jest do Piekła.

↑ Dante uznaje Wirgiljusza i Stacjusza, jako poetów epicznych, mistrzami świata.

↑ To jest, niewyraźnie.

↑ Głos rozlegający się z pomiędzy gałęzi drzewa przypomina przykłady nieumiarkowania i smutnych następstw jego.

— Centaury, potwory łączące w sobie naturę ludzką i końską, były płodem zetknięcia się Ixiona z chmurą, mającą postać Junony.

Zaproszeni na gody weselne przez Pirytousa, Centaurowie, objadłszy się i opiwszy się, chcieli porwać żonę jego Hypodamję; wszczęła się bójka, w której Centaurowie pokonani zostali przez Tezeusza i Herkulesa.

↑ Gedeon, idąc przeciw Madjanitom, nie chciał brać z sobą tych, którzy zatrzymawszy się nad potokiem Harod, pokładli się nad brzegiem jego i pili jak bydlęta; zabrał on z sobą tylko tych, którzy z godnością i umiarkowaniem czerpali ręką wodę i nieśli ją do ust.

Takich umiarkowanych znalazło się tylko 300; ale oni zwyciężyli Madjanitów.

(Księgi Sędziów R. VII.)

↑ To jest, jako ślepy.

↑ Ostatnie cztery wiersze tej Pieśni przypomnieniem są słów Chrystusa: „Błogosławieni którzy łakną i pragną sprawiedliwości, albowiem oni będą nasyceni.”

(Ew. Mateusza R. V., w.

6.)