2 Spis treści Wstęp ..........................................................................................................................................

8 1.

Homonimia w języku polskim i języku białoruskim ...........................................................

10 1.1.

Homonimia leksykalna ..................................................................................................

14 1.2.

Homonimia morfologiczna ...........................................................................................

16 1.2.1.

Homoformia ...........................................................................................................

19 1.3.

Kwestie terminologiczne ...............................................................................................

20 1.3.1.

Homosemia .............................................................................................................

21 1.4.

Podgrupy homonimii .....................................................................................................

21 1.4.1.

Homografia .............................................................................................................

21 1.4.2.

Homofonia ..............................................................................................................

23 1.5.

Rodzaje homonimii .......................................................................................................

24 2.

Homonimia międzyjęzykowa ...............................................................................................

30 2.1.

Historia badań nad homonimią międzyjęzykową .........................................................

35 2.2.

Przegląd literatury białoruskiej .....................................................................................

38 2.3.

Terminy w różnych językach ........................................................................................

42 2.4.

Gatunki homonimii międzyjęzykowej ..........................................................................

50 2.4.1.

Międzyjęzykowa homonimia wewnętrzna (MHW) ...............................................

51 2.4.2.

Międzyjęzykowa homonimia zewnętrzna (zewnątrzjęzykowa, MHZ) ..................

54

3 2.4.3.

Międzyjęzykowa homonimia semantyczna (MHS) ...............................................

55 2.5.

Międzyjęzykowa homonimia homo- i heterogeniczna .................................................

56 2.6.

Pierwszo- i drugostopniowa homonimia międzyjęzykowa ...........................................

57 2.7.

Typologia homonimów międzyjęzykowych .................................................................

57 2.8.

Źródła homonimii międzyjęzykowej ............................................................................

73 2.9.

Homonimia a paronimia oraz polisemia i synonimia międzyjęzykowa .......................

74 2.10.

Homonimia międzyjęzykowa na przykładzie języków słowiańskich .........................

76 2.10.1.

Marta Pančíková ...................................................................................................

77 2.10.2.

Marija Bednarz .....................................................................................................

79 2.10.3.

Zygmunt Grosbart ................................................................................................

82 2.10.4.

Polina Stasińska ....................................................................................................

93 2.11.

Homonimia międzyjęzykowa w słownikach ...............................................................

96 2.11.1.

Przegląd ważniejszych zagadnień ........................................................................

96 2.11.2.

Konstrukcje słowników ......................................................................................

103 2.11.3.

Leksykografia białorusko-polska i polsko-białoruska .......................................

105 3.

Język białoruski a język polski ...........................................................................................

107 3.1.

Krótka charakterystyka języka białoruskiego .............................................................

107 3.1.1.

Zarys wczesnej historii języka białoruskiego .......................................................

107 3.1.2.

Odrodzenie języka białoruskiego .........................................................................

110 3.1.2.1.

Wiek XIX ......................................................................................................

110

4 3.1.2.2.

Wiek XX .......................................................................................................

110 3.1.2.3.

Lata 1900–1920 .............................................................................................

111 3.1.2.4.

Lata 1921–1933 .............................................................................................

115 3.1.2.5.

Lata 1934–1962 .............................................................................................

119 3.1.2.6.

Lata współczesne ...........................................................................................

121 3.1.3.

Alfabet białoruski .................................................................................................

122 3.1.4.

Dwa warianty pisowni białoruskiej ......................................................................

123 3.1.4.1.

Taraszkiewica ................................................................................................

123 3.1.4.2.

Narkamauka ..................................................................................................

125 3.1.5.

Bilingwizm białoruski ..........................................................................................

127 3.1.6.

Mieszanka białorusko-rosyjska ............................................................................

129 3.2.

Kontakty białorusko-polskie .......................................................................................

130 3.2.1.

Związki historyczne .............................................................................................

130 3.2.2.

Różnice między językiem białoruskim i językiem polskim .................................

131 3.2.2.1.

Alfabet ...........................................................................................................

132 3.2.2.2.

Akcent ...........................................................................................................

132 3.2.2.3.

Prasłowiańskie zbitki spółgłoskowe i l epentetyczne ...................................

133 3.2.2.4.

Krótkie formy zaimków osobowych .............................................................

133 3.2.2.5.

Cząstka zwrotna‘ся (się) ...............................................................................

133 3.2.2.6.

Wołacz ...........................................................................................................

134

5 3.2.2.7.

Miękkie r (r’) ................................................................................................

135 3.2.2.8.

Czas przeszły .................................................................................................

135 3.2.2.9.

Samogłoski nosowe .......................................................................................

136 3.2.3.

Pokrewieństwo języka białoruskiego i języka polskiego .....................................

137 4.

Złudne odpowiedniki białorusko-polskie ...........................................................................

140 4.1.

Typy złudnych odpowiedników ..................................................................................

141 4.1.1.

Złudne odpowiedniki fonetyczne .........................................................................

142 4.1.2.

Złudne odpowiedniki leksykalne .........................................................................

146 4.1.3.

Złudne odpowiedniki gramatyczne ......................................................................

147 4.1.3.1.

Złudne odpowiedniki morfologiczne ............................................................

147 4.1.3.2.

Złudne odpowiedniki rodzajowe ...................................................................

148 4.1.3.3.

Złudne odpowiedniki pod względem zwrotności ..........................................

163 4.1.3.4.

Złudne odpowiedniki składniowe .................................................................

163 4.1.3.5.

Złudne odpowiedniki fleksyjne .....................................................................

168 4.1.4.

Złudne odpowiedniki kontekstowe ......................................................................

177 4.1.5.

Złudne odpowiedniki ortograficzne .....................................................................

178 4.1.6.

Złudne odpowiedniki stylistyczne ........................................................................

180 4.1.7.

Złudne odpowiedniki słowotwórcze ....................................................................

187 4.1.8.

Złudne odpowiedniki interpunkcyjne i konwencjonalne .....................................

188 4.1.9.

Złudne odpowiedniki idiomatyczne .....................................................................

190

6 4.1.10.

Złudne odpowiedniki frazeologiczne .................................................................

190 4.1.11.

Złudne odpowiedniki specjalistyczne ................................................................

191 4.1.12.

Złudne odpowiedniki abrewiaturowe .................................................................

191 5.

Analiza białorusko-polskich homonimów międzyjęzykowych .........................................

193 5.1.

Budowa artykułu hasłowego .......................................................................................

195 5.2.

Białorusko-polskie międzyjęzykowe homonimy całkowite .......................................

199 Zakończenie ...........................................................................................................................

272 Streszczenie w języku angielskim (Abstract) .........................................................................

275 Bibliografia .............................................................................................................................

276 Indeks polskich leksemów .....................................................................................................

297

8 Wstęp Celem pracy jest szersze opisanie białorusko-polskich homonimów międzyjęzykowych.

Jak dotąd nie ukazało się żadne większe opracowanie tego tematu, brak także profesjonalnego wydania słownikowego.

Dostępny jest jedynie internetowy słowniczek fałszywych przyjaciół białorusko-polskich, przygotowany w ramach opracowywania słowiańskich homonimów międzyjęzykowych.

Opis zawarty w niniejszej pracy jest jedynie próbą uporządkowania pewnego tylko rodzaju homonimów międzyjęzykowych.

Jak w innych językach, tak i na płaszczyźnie białorusko- polskiej istnieje wiele różnorodnych typów złudnych odpowiedników, z których każdy mógłby stanowić osobny przedmiot badań.

Zagadnienie homonimii międzyjęzykowej jest bardzo szerokie.

W niniejszej dysertacji zarysowane zostały kierunki możliwych badań na podstawie wydzielonych rodzajów złudnych odpowiedników białorusko-polskich.

Grupy te opracowano w oparciu o wcześniejsze dokonania badaczy homonimii międzyjęzykowej.

Tam, gdzie osobliwości języka białoruskiego wymykają się modelom dotąd opracowanym, wprowadzam własne podziały, mając świadomość, że stanowią one jedynie roboczy schemat dokonany na potrzeby niniejszej pracy.

W pierwszej części dysertacji znajduje się wstęp teoretyczny ukazujący ogólnie zjawisko homonimii występującej w jednym języku.

Następnie wyjaśniono, czym jest homonimia międzyjęzykowa.

Przytoczono ważniejsze prace naukowe z tej dziedziny, ukazano różnice poglądów oraz różnice w stosowanej terminologii, a także różne podejścia w badaniu zagadnienia homonimii międzyjęzykowej.

W pracy znajduje się również rozdział opisujący homonimię międzyjęzykową w słownikach (homonimia międzyjęzykowa w ujęciu leksykograficznym).

W dalszej części dysertacji umieszczono uproszczony opis osobliwości języka białoruskiego oraz kontrast białorusko-polski.

Nie istnieje zbyt wiele opracowań konfrontatywnych białorusko-polskich, podanie zatem podstawowych informacji na temat języka białoruskiego, jego historii i związków z językiem polskim jest niezwykle ważne, bez czego praca nie

9 byłaby kompletna.

Dzięki podanym faktom łatwiej zrozumieć procesy homonimii międzyjęzykowej opisane w dalszej części.

W dalszej kolejności opisano białorusko-polską homonimię międzyjęzykową.

Wyróżniono jej rodzaje i ukazano trudności w badaniu tego zjawiska.

Ostatnia część pracy to analiza wybranych homonimów międzyjęzykowych.

Jest to próba stworzenia pełniejszego słowniczka białorusko-polskich homonimów międzyjęzykowych (fałszywych przyjaciół).

Może on okazać się pomocny dla osób uczących się języka białoruskiego, dla tłumaczy i wszystkich posługujących się językiem białoruskim i polskim.

Często użytkownicy tych języków nie są świadomi popełnianych błędów, sądzą bowiem, że bliskie pokrewieństwo obu języków pozwala na swobodne przenoszenie konstrukcji z jednego języka do drugiego.

Na przykładzie zaprezentowanych leksemów widać, że taki proces może być niezwykle niebezpieczny, gdyż to, że wyrazy wyglądają/brzmią tak samo/podobnie, nie oznacza, że ich znaczenie jest (zawsze) takie samo.

Stąd istnienie słownika ukazującego takie pułapki językowe może być niezwykle cenną pomocą w unikaniu niezręcznych (niekiedy zabawnych) błędów.

10 1.

Homonimia w języku polskim i języku białoruskim Zanim przejdziemy do opisywania homonimii międzyjęzykowej, która stanowi centralne zagadnienie niniejszej rozprawy, warto krótko opisać samo zjawisko homonimii.

W ogólny sposób przedstawimy, czym jest homonimia i jakie mogą być jej rodzaje – na przykładzie języka polskiego wraz z podaniem odpowiedników białoruskich (jeśli istnieją).

Ograniczymy się do podstawowych niezbędnych informacji, gdyż porównywanie homonimii w języku polskim z homonimią w języku białoruskim to zagadnienie obszerne mogące stanowić przedmiot badań osobnej rozprawy2.

Termin homonimia pochodzi od greckich wyrazów: homόs- ‘taki sam, równy’ oraz όnyma, czyli ‘imię’ i oznacza zjawisko występowania jednej formy graficznej reprezentującej dwa lub więcej niespokrewnionych ze sobą słów3.

Innymi słowy, jest to relacja semantyczna polegająca na tym, że co najmniej dwie jednostki językowe tożsame pod względem formalnym wyrażają różne treści znaczeniowe4.

Homonimia może dotyczyć jednostek różnych podsystemów języka.

Właśnie dlatego wyróżnia się homonimię morfologiczną (słowotwórczą, fleksyjną), leksykalną, frazeologiczną, składniową oraz kontekstową5.

W podobny sposób ujmuje homonimię Małgorzata Majewska – dla niej homonimia to utożsamienie formalne: brzmieniowe i/lub graficzne co najmniej dwu znaczących jednostek języka.

Te znaczące jednostki języka to morfemy, leksemy, połączenia wyrazowe oraz zdania6.

„Homonimia (o czym od dawna wiadomo) należy do uniwersaliów językowych.

Występowanie zjawiska homonimii w językach naturalnych jest absolutną koniecznością, a zarazem prawidłowością, uwarunkowane samą naturą języka.

[…]

Fenomenem wydaje się być nie tyle to, iż homonimy w systemie jakiegoś języka tworzą się, bo wielodrożna 2 Podobna praca powstała w konfrontacji z językiem rosyjskim, zob. J. Wasiluk, Homonimia i polisemia – w poszukiwaniu granicy (na materiale języka polskiego i rosyjskiego), promotor: prof. dr hab. W. Zmarzer, Warszawa 2008 (manuskrypt); więcej na temat homonimii i paronimii w języku białoruskim zob. В.Д. Старычонак, Слоўнік амонімаў беларускай мовы, Мінск 1991; С.М. Грабчыкаў, Слоўнік паронімаў беларускай мовы, Мінск 1994.

3 Kognitywne podstawy języka i językoznawstwa, red. E. Tabakowska, Kraków 2001, s. 51.

4 Por. Tezaurus terminologii translatorycznej, red. J. Lukszyn, Warszawa 1998.

5 K. Wojan, Wstęp do analizy międzyjęzykowych homonimów leksykalnych na przykładzie języków: polskiego, rosyjskiego i fińskiego, [w:] Język rosyjski w konfrontacji z językami Europy w aspekcie lingwokulturoznawczym, red. P. Czerwiński, H. Fontański, Katowice 2004, s. 73.

6 M. Majewska, Homonimia i homonimy w opisie językoznawczym, Warszawa 2002, s. 34.

11 geneza tego zjawiska zdaje się być oczywista, za zadziwiający można jednak uznać fakt długookresowego tolerowania homonimii przez język, który zwykle bez ceregieli pozbywa się wszystkiego, co utrudnia jego płynność, a zwłaszcza zaprzecza jednoznaczności, a co za tym idzie – aktywnie przeciwstawia się podstawowej funkcji języka – porozumieniu między jego użytkownikami”7.

Odwołując się do glosematyki, można powiedzieć, że homonimy to jednostki, które różnią się planem treści przy jednakowym planie wyrażania8.

K. Polański pisze: „Plan wyrażania to strona dźwiękowa (względnie graficzna w odmianie pisanej) i formalna tworów językowych”9.

M. Majewska dodaje: „Należy przy tym pamiętać, że zapis literowy jest zapisem konwencjonalnym, a realizacja foniczna danej jednostki języka jest uzależniona od jej pozycji fonetycznej”10, np.: Pokaż mi proszę, gdzie jest Bródno.

Pokaż mi proszę, gdzie jest brudno11.

J. Lyons podkreślał możliwość dwojakiej identyczności formalnej wyrazów – identyczności substancji fonicznej i substancji graficznej.

„Dwa wyrazy – okazy są identyczne formalnie w substancji fonicznej, jeśli mają ten sam zapis fonologiczny, a w substancji graficznej, jeśli mają ten sam zapis ortograficzny”12.

Encyklopedia białoruska tak ukazuje homonimię: 7 Ogólne zjawisko homonimii opisuje K. Wojan, Fenomen homonimii międzyjęzykowej – rozważania językoznawcy, „Studia Scandinavica” 2001, nr 18, s. 99.

8 M. Majewska, Homonimia i homonimy…, dz. cyt., s. 24.

9 Tamże, s. 24.

10 Tamże.

11 Tamże.

12 J. Lyons, Semantyka, t.

2, tłum.

A. Weinsberg, Warszawa 1989, s. 172, zob. też M. Majewska, Homonimia i homonimy…, dz. cyt., s. 25.

12 „Aманімія – гукавое супадзенне адзінак (марфем, слоў, словазлучэнняў і г.

д.), якія адрозніваюцца паміж сабой значэннем.

Часта выкарыстоўваецца ў мастацкай літаратуры для стварэння каламбураў, эпіграм, жартаў як своеасоблівы сродак гульні слоў”13.

W homonimii dotyczącej jednego języka wyróżnia się homonimy całkowite (błrus.

поўныя амонімы) i niecałkowite lub częściowe (błrus.

няпоўныя амонімы).

Dotyczą one formy.

Homonimy całkowite zachowują homonimiczność we wszystkich formach gramatycznych, a częściowe – tylko w niektórych formach.

Więcej oczywiście jest tych drugich – w obu omawianych językach.

Występowanie homonimów w języku nazywa się homonimiką (błrus.

аманіміка), czyli zbiorem homonimów charakterystycznych dla danego języka (błrus.

сукупнасць амонімаў якой-небудзь мовы).

Homonimika to także dział leksykografii zajmujący się opisem homonimów.

Homonimia bywa często wykorzystywana przez artystów, także w filmach.

W komedii z 2006 r. pt. Job, czyli ostatnia szara komórka (reż. K. Niewolski) jest wiele dialogów opartych właśnie na homonimach, które mają wywołać efekt komiczny (jakość oczywiście oceniają widzowie).

Na przykład dialog matki z synem: – Syneczku, tylko uważaj na przejściu przy szkole…

– Grozisz mi?

W zależności od tego, w jaki sposób wypowiemy uważaj, możemy nadać naszej wypowiedzi ton ostrzeżenia lub groźby.

Kolejny przykład: – Mamo, choinka się pali.

– Syneczku, nie mówi się choinka się pali, tylko – choinka się świeci.

13 Беларуская мова.

Энцыклапедыя, рэд.

А.Я. Міхневіч, Мінск 1994, s. 30; „Homonimia – dźwiękowa zbieżność jednostek (morfemów, słów, wyrażeń itd.), które różnią się znaczeniem.

Często wykorzystywana jest w literaturze pięknej dla tworzenia kalamburów, epigramów, żartów jako osobliwy środek gry słów” (tłumaczenie na potrzeby własne – R.K.).

13 – Mamusiu, ale to wszystko się świeci: firanki, meble i książki się świecą.

Choinka się pali/płonie może oznaczać w pierwszej kolejności to, że włączone są na niej światełka.

Syn miał na myśli znaczenie dosłowne, co widzimy po tym, jak skonstruował swoją drugą wypowiedź.

Inna scena przedstawia księdza i małą dziewczynkę: – A ty umiesz się żegnać dziewczynko?

– Tak!

Do widzenia!

Żegnać się w wypowiedzi księdza dotyczy oczywiście uczynienia znaku krzyża.

W innej scenie z księżmi mamy następujący dialog: – O, nowe buty, ojcze!

Zamszowe…

– Nie!

Za swoje!

Homofony: zamszowe (z zamszu) oraz za mszowe (‘za „mszowe” pieniądze – z tacy’).

Tutaj występuje swoisty neologizm i potocyzm, czy raczej błędne (celowe?) utworzenie przymiotnika, ponieważ przymiotnik od rzeczownika msza brzmi mszalny.

Ale kontekst jest na tyle wyraźny, by widzowie zrozumieli żart językowy.

Scena rozmowy po angielsku ukazuje homonimy międzyjęzykowe (większość młodych Polaków zna na tyle dobrze język angielski, by zrozumieć dowcip i brak wykształcenia bohatera filmu): – Can I ask your address?

– To nie jest dres.

To jest zamszyk.

Angielski leksem address ‘adres’ w wymowie podobny jest do polskiego dres.

Tak właśnie zrozumiał ten wyraz bohater filmu, który – ku zdziwieniu rozmówczyni – tłumaczy uparcie po polsku, że jego kurtka nie jest dresowa, lecz zamszowa.

Bohater filmu – jak widać – nie najlepiej radzi sobie z językiem angielskim (co jest zamierzonym źródłem komizmu) i na gwałt musi się go nauczyć.

Szuka zatem korepetycji.

14 W groteskowej erotyzowanej scenie prywatnej lekcji języka angielskiego dowcip wynika z zastosowania homonimów angielskich – rozmowa na temat długopisu nieoczekiwanie przybiera kontekst erotyczny: Your pen is long (‘twój długopis jest długi’) – Your penis – long (‘twój penis – długi’).

Powszechnie znana jest również dowcipna odpowiedź, gdy ktoś chce przejść i mówi: – Przepraszam!

– Ależ nie ma za co – ja się nie gniewam!

Przepraszam może być używane w różnych sytuacjach.

Może służyć jako zagajenie rozmowy (Przepraszam, czy my się nie znamy?), zwrócenie czyjejś uwagi (Przepraszam, ile to kosztuje?).

Jeden kontekst to prośba o wybaczenie, a drugi, kiedy chcemy przejść, wyjść (np. z zatłoczonego autobusu), czy zapytać o coś (np. o drogę, godzinę – Przepraszam, która godzina?).

W powyższym dialogu widoczna jest ta gra kontekstami.

Wielu obcokrajowców nie rozumie tej „polskiej maniery” ciągłego przepraszania i uważa ją za zabawną.

Często można usłyszeć opinię, że „Polacy ciągle przepraszają”.

Może i tak, ale w różnych znaczeniach (nie jest to to samo przepraszam) – a obcokrajowcy polskiemu przepraszam nadają tylko jedno znaczenie (‘prośba o wybaczenie’).

Leksem ten – bynajmniej nie w znaczeniu prośby o wybaczenie – znany jest także dzięki filmowi Marka Piwowskiego z 1976 r. pt. Przepraszam, czy tu biją?.

1.1.

Homonimia leksykalna Homonimia może dotyczyć tych samych jednostek słownikowych (wyrażonych tą samą częścią mowy), np. dwóch rzeczowników.

Homonimia leksykalna jest wynikiem spłynięcia się w jedną formę genetycznie różnych leksemów (tzw. homonimia heterogeniczna) lub wydzielenia się dwóch leksemów o tej samej postaci z jednej podstawy genetycznej (tzw. homonimia monogenetyczna)14.

14 Zob.

Nauka o języku dla polonistów, red. S. Dubisz, Warszawa 1999, s. 350; zob. też: K. Wojan, Wstęp do analizy międzyjęzykowych homonimów leksykalnych…, dz. cyt. s. 73.

15 „Najprostsza definicja homonimów leksykalnych może się ograniczać do stwierdzenia, że homonimami są wyrazy mające identyczne brzmienie, lecz różniące się znaczeniem”15.

Przykładem może być leksem zamek, który oznacza: 1) ‘urządzenie służące do zamykania np. drzwi, walizki, szuflady itp. zwykle za pomocą klucza’; 2) ‘rodzaj twierdzy, obronna siedziba feudała, np. księcia lub starosty, wznoszona z kamienia lub cegły w miejscu trudno dostępnym; później rezydencja królewska, książęca lub magnacka w formie zamkniętego zespołu budowli z dziedzińcem w środku’16.

W takim kontekście homonimy to jednostki leksykalne, które mają wspólną formę, ale różnią się znaczeniem17.

W języku białoruskim ten popularny rodzaj homonimii oczywiście też występuje (błrus.

лексічныя амонімы): „Лексічныя амонімы маюць поўнае гукавое супадзенне ва ўсіх формах і адносяцца да адной часціцы мовы.

Напрыклад: нота ''дыпламатычны дакумент'' і нота ''музычны знак'', блок ''палітычнае аб''яднанне'' і блок ''тэхнічнае прыстасаванне, механізм''”18.

Niżej jeszcze inne przykłady: 1) leksem каса oznacza ‘warkocz’ oraz ‘kosa’; 2) leksem каштаваць oznacza ‘kosztować (5 dolarów)’ oraz ‘kosztować (próbować)’; 15 M.B. Majewska, Rzeczownikowe homonimy heterogeniczne.

Analiza synchroniczna i diachroniczna, Kraków 2006, s. 17.

16 Definicje za: Słownik współczesnego języka polskiego, red. B. Dunaj, Warszawa 1996, s. 1322.

17 M. Majewska, Homonimia i homonimy…, dz. cyt., s. 24.

18 Беларуская мова.

Энцыклапедыя, dz. cyt., s. 30; „Homonimy leksykalne odznaczają się całkowitą zbieżnością dźwiękową we wszystkich formach i odnoszą się do jednej części mowy.

Na przykład нота ‘dokument dyplomatyczny’ i нота ‘znak muzyczny’, блок ‘grupa polityczna’ i блок ‘urządzenie techniczne, mechanizm” (tłumaczenie na potrzeby własne – R.K.).

16 3) leksem паліць oznacza zarówno ‘palić’, jak i ‘podlać’, ‘polać’; 4) leksem пара oznacza ‘para (rękawiczek)’ oraz ‘para (wodna)’; 5) leksem слаць oznacza ‘posyłać’ i ‘ścielić’; 6) leksem справа oznacza ‘sprawa’ i ‘na prawo’; 7) leksem уступіць oznacza ‘wstąpić’ i ‘ustąpić’; 8) leksem машына oznacza ‘samochód’, ‘maszyna’.

1.2.

Homonimia morfologiczna Drugi rodzaj homonimii obejmuje różne jednostki słownikowe (wyrażone innymi częściami mowy).

Przykładem może być leksem piła, który oznacza: 1) w pierwszym znaczeniu jest to rzeczownik w mianowniku liczby pojedynczej, rodzaju żeńskiego oznaczający ‘narzędzie ręczne lub maszynowe do przecinania różnych materiałów’; 2) w drugim zaś jest to czasownik w czasie przeszłym, 3. osoby liczby pojedynczej rodzaju żeńskiego od czasownika pić19.

Tego typu pary wyrazów nazywane są także homonimami morfologicznymi20 (w odróżnieniu od homonimów leksykalnych, które dotyczą wyrazów należących do jednej części mowy).

J. Lyons pisał: „dwa leksemy są formalnie identyczne zawsze i tylko wtedy, kiedy reguły systemu językowego przypisują każdemu z nich ten sam zbiór form.

Zbiór form […] może być zbiorem jednoelementowym”21.

19 Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, Warszawa-Kraków 1999, s. 239.

20 Ten rodzaj homonimów występuje także w homonimii międzyjęzykowej, w dalszej części pracy znajduje się obszerniejsza informacja na ten temat – w rozdziale poświęconym typom białorusko-polskich złudnych odpowiedników podano również przykłady międzyjęzykowych homonimów morfologicznych.

21 J. Lyons, Semantyka, dz. cyt., s. 172, zob. też M. Majewska, Homonimia i homonimy…, dz. cyt., s. 25.

17 W sytuacji homonimii morfologicznej o identyczności formalnej tak rozumianej nie można już mówić, bo nie ma tu absolutnej i całkowitej zbieżności22.

Jednak nie zawsze spotyka się termin homonimia morfologiczna w opozycji do terminu homonimia leksykalna.

Czasem pierwszy z nich uważany jest za oznaczenie podgrupy wyrażonej drugim terminem.

Homonimia morfologiczna jest częścią homonimii leksykalnej, dotyczy przecież także leksemów.

W takim ujęciu termin homonimia leksykalna jest bardzo szeroki i może dotyczyć różnych jednostek, np.: a) rzeczowników jednorodzajowych bal I m ‘pień’ bal II m ‘zabawa’ b) form podstawowych rzeczownika i czasownika przepaść I (czasownik) przepaść II (rzeczownik rodzaju żeńskiego) c) form rzeczownika i przysłówka koło I (rzeczownik rodzaju nijakiego) koło II (przysłówek adwerbialny) d) form rzeczownika i przymiotnika chory I (rzeczownik rodzaju męskiego) chory II (przymiotnik) e) par zawierających skrót i rzeczownik pop I (rzeczownik rodzaju męskiego, ‘duchowny’) 22 M. Majewska, Homonimia i homonimy…, dz. cyt., s. 25.

18 pop II skrót od ‘pop-art’ Dodatkowo zjawiskiem z pogranicza homonimii leksykalnej i frazeologii jest homonimia nazw własnych i pospolitych, np. zielona góra – luźny związek wyrazowy Zielona Góra ‘nazwa miasta’23.

W języku białoruskim problematyka tego rodzaju homonimów nie jest jeszcze szeroko rozpowszechniona24.

Na określenie homonimii morfologicznej spotyka się różne terminy, np.: амаформы, частковыя лексіка-марфалагічныя амонімы, частковыя лексіка- -граматычныя амонімы, марфалагічныя амонімы, складаныя лексіка-граматычныя амонімы, функцыянальныя амонімы25.

„[…] амаформы звычайна адносяцца да розных часцін мовы і супадаюць толькі ў некаторых марфалагічных формах”26.

Na przykład: 1) błrus.

бегла I ‘biegła’, II ‘biegle’; 2) błrus.

беларускі I ‘białoruski’, II ‘Białorusinki’27; 3) błrus.

вусны I ‘usta (рот)’, ‘wargi (губы)’, II ‘ustny (які вымаўляецца)’, ‘niepisemny (не пісьмовы’)28; 23 Wszystkie przykłady za: M. Majewska, Homonimia i homonimy…, dz. cyt., s. 43–44.

24 Zob.

Д.М. Карацінская, Аманімічныя адносіны назоўніка са словамі іншых разрадаў, „Беларуская лінгвістыка” 1988, nr. 33, s. 37.

25 Zob.

tamże.

26 Беларуская мова.

Энцыклапедыя, dz. cyt., s. 31; „[…] homonimy morfologiczne zwykle odnoszą się do różnych części mowy i zachowują homonimiczność tylko w niektórych formach morfologicznych” (tłumaczenie na potrzeby własne – R.K.).

27 Za: Гаворым па-беларуску.

Вучэбны дапаможнік па беларускай мове для замежных навучэнцаў, пад рэд.

Л.І. Сямешкі, Мінск 1999, s. 30.

19 4) błrus.

кліч I ‘krzyk’, II ‘wołaj’29; 5) błrus.

май I nazwa miesiąca, II ‘miej’ (tryb rozkazujący od czasownika мець); 6) błrus.

мыла I ‘myła’ (czas przeszły od czasownika мыць), II ‘mydło’; 7) błrus.

я лячу I ‘lecę’ (od czasownika ляцець), II ‘leczę’ (od czasownika лячыць).

1.2.1.

Homoformia Spotykany jest również termin homoformia (błrus.

aмаформы) – dotyczy on sytuacji kiedy: 1) formy fleksyjne dwóch wyrazów zrównują się postaciami dźwiękowymi/graficznymi, np. wydrze – celownik lp rodzaju żeńskiego od rzeczownika wydra oraz 3. osoba lp od czasownika wydrzeć; 2) dwa wyrazy zrównują się dźwiękowo i graficznie w swej postaci słowotwórczej, np. podróżować – I od róż, II od podróż30.

M. Majewska prezentuje homoformy jako homonimię na poziomie morfologicznym – identyczne formy.

Można je wywieść od dwóch różnych wyrazów i inaczej zinterpretować pod względem gramatycznym.

Homoformy wykorzystuje się w sloganach reklamowych i tekstach satyrycznych, np. Kto w twoim mieście pierze pierze31.

Białoruskie przykłady: калгасныя палі (od rzeczownika поле) i палі агарод (od czasownika палоць ‘pielić’, ‘pleć’).

Mogą być też homoformy różniące się zapisem, ale mające identyczne realizacje dźwiękowe, np. – Czy zna pan francuski?

28 Tamże.

29 Беларуская мова.

Энцыклапедыя, dz. cyt., s. 31.

30 J. Wróblewski, Polisemia (wieloznaczność) i homonimia – problemy, postulaty, [w:] Język-Teoria-Dydaktyka.

Materiały IV konferencji Młodych Językoznawców Dydaktyków, Kielce 1980, s. 141–142.

31 M. Majewska, Homonimia i homonimy…, dz. cyt., s. 44.

20 – Francuzki?

Znam dwie32.

1.3.

Kwestie terminologiczne Jednak nie wszystkie źródła (zwłaszcza te ogólne, niespecjalistyczne) wyodrębniają termin homoformia, a powyższe zjawiska opisywane są po prostu w ramach ogólnego omawiania zagadnienia homonimii.

Na przykład w Encyklopedii językoznawstwa ogólnego czytamy, że analiza gramatyczna prowadzi do uznania za homonimiczne różnych form tego samego leksemu, np. matki dop. l. poj.

oraz mian.

l. mn.

Homonimia może obejmować jednostki mniejsze niż słowo (morfemy, morfy) oraz większe niż słowo (zdania, grupy)33.

„Mówienie o homonimii w odniesieniu do wyrazów jest niewystarczające”34.

Natomiast w Encyklopedii języka polskiego definicja homonimii mówi, że polega ona na wyrażaniu różnych znaczeń za pomocą identycznej formy językowej.

Może to dotyczyć składni, np. zdrada przyjaciela może oznaczać albo fakt, że przyjaciel zdradził, albo że został zdradzony.

Podobnie w kwestii słowotwórstwa, np. ranny może być motywowane przez rano lub rana35.

Problematyka homonimii jest bardzo bogata, dlatego E. Grodziński proponuje wprowadzić termin homonimika na oznaczenie nowej dziedziny badań językoznawczych36.

Przez licznych leksykologów europejskich został uznany i jest stosowany podział homonimii, jakiego dokonał W.W. Winogradow.

Na VI Międzynarodowym Zjeździe Slawistów w Pradze 1968 r. wystąpił on z referatem, w którym podkreślał wagę homonimii nie tyle dla leksykologii czy semantyki, ile dla gramatyki.

W celu rozgraniczenia różnych odmian homonimii Winogradow zaproponował rozróżnienie trzech typów: homoformii, homomorfii oraz homonimii leksykalnej całkowitej bądź częściowej.

Postulował także wszechstronną 32 Tamże, s. 45.

33 Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, red. K. Polański, Wrocław 2003, s. 239, pod hasłem homonimia.

34 M.B. Majewska, Rzeczownikowe homonimy heterogeniczne…, dz. cyt., s. 17.

35 Encyklopedia języka polskiego, red. S. Urbańczyk, M. Kucała, Wrocław 1999, s. 136 pod hasłem homonimia.

36 E. Grodziński, Trudne problemy homonimii.

Homonimia etymologiczna a homonimia semantyczna, „Poradnik Językowy” 1990, z.

5, s. 250; zob. też M.B. Majewska, Rzeczownikowe homonimy heterogeniczne…, dz. cyt., s. 18.

21 analizę zjawisk homonimicznych pod względem historycznym, porównawczym i typologicznym37.

1.3.1.

Homosemia Encyklopedie wymieniają jednak termin i pojęcie homosemia, wprowadzone do językoznawstwa przez V. Skaličkę (1935) na oznaczenie zjawiska, kiedy to samo znaczenie czy ta sama funkcja są wyrażane za pomocą różnych form.

Jako przykład podawano funkcję 1 os.

l. poj.

czasowników, która w języku czeskim jest wyrażona za pomocą trzech końcówek (-u, -i, -m, por. nes-u ‘niosę’, kupuj-i ‘kupuję’, děla-m ‘działam’).

Podobnie w języku polskim -ę (robię), -m (czytam), w białoruskim warianty: -ю (раблю, чытаю) oraz -у (пішу, хачу).

Pojęcie homosemii odnosi się do planu treści i zostało utworzone na wzór homosemii w planie wyrażania.

Oba te zjawiska są w ścisłym związku, bo homosemii w planie treści towarzyszy zawsze synonimia w planie wyrażania.

Do homosemii można zaliczyć także zjawiska z zakresu synonimii syntaktycznej, np. To, że on upadnie, było do przewidzenia oraz Jego upadek był do przewidzenia38.

1.4.

Podgrupy homonimii Oprócz klasycznej homonimii wyróżniane są także jeszcze dwa zjawiska towarzyszące.

1.4.1.

Homografia Homografia dotyczy zapisu (grec.

homόs ‘taki sam, równy’, grapho ‘piszę’) – identycznego, ale różniącego się brzmieniem/znaczeniem/pochodzeniem.

Formy tego zjawiska nazywają się homogramami39 lub homografami.

W języku polskim zjawisku temu może towarzyszyć homofonia (identyczność pod względem dźwiękowym), ale nie jest tak zawsze, np. zamarzać I (wym.

zamarzać) ‘snuć marzenie o czym, wymarzać sobie co’; zamarzać II (wym.

zamar- -zać) ‘kostnieć, lodowacieć’40.

37 В.В. Виноградов, Проблемы морфематической структуры слова и явления омонимии в славянских языках, [w:] Славянское языкознание, Москва 1968.

38 Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, red. K. Polański, dz. cyt., s. 239–240, pod hasłem homosemia.

39 Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, Warszawa-Kraków 1999, dz. cyt., s. 239.

40 D. Buttler, Słownik polskich homonimów całkowitych, Wrocław 1988, s. 5.

22 W języku białoruskim także występuje homografia (błrus.

амографы, графічныя амонімы).

W białoruszczyźnie są to leksemy, które zapisywane są jednakowo, lecz wymawiane inaczej, tj. z innym akcentem, np.: 1) błrus.

атлас ‘atlas’ i атлас ‘atłas’; 2) błrus.

бацькі ‘rodzice, przodkowie’ i бацькі ‘ojca’ (dopełniacz od бацькa); 3) błrus.

вада ‘woda’ і вада (дэфэкт, недахоп) ‘wada’41; 4) błrus.

вучыць ‘uczy’ (on/ona) i вучыць ‘uczyć’42; 5) błrus.

капаць ‘kopać’ i капаць ‘kapać’; 6) błrus.

кара ‘kara’ i кара ‘kora’, ‘powłoka’; 7) błrus.

каса ‘kasa’ i каса ‘warkocz’, ‘kosa’; 8) błrus.

мука ‘męka’ i мука ‘mąka’; 9) błrus.

падаць ‘padać’, ‘spadać’, ‘opadać’, ‘słabnąć’ i падаць ‘podać’, ‘wnieść, złożyć’, ‘podsunąć’, ‘dać’; 10) błrus.

пара ‘para’ (rękawiczek; wodna), пара ‘pora’; 11) błrus.

раса ‘rasa’ i раса ‘rosa’; 12) błrus.

хіба ‘luka, wada, błąd’ i хіба ‘może, chyba’.

Przykłady oczywiście można by mnożyć43.

Jak widać, łączy je identyczna pisownia, a różni wymowa.

Akcent decyduje o znaczeniu słowa.

Także ten fakt odróżnia homonimię w języku białoruskim od homonimii w języku polskim, co dowodzi, że nie zawsze homonimie w obu językach mają taki sam charakter: 41 V. Pashkievich, Fundamental Byelorussian, Book 1, Toronto 1974, s. 18.

42 Tamże.

43 O homonimii leksykalnej rzeczowników pisze np. Д.M. Kарацінская, Aб лексічнай аманіміі назоўнікаў, „Весці Aкадэміі Навук БССР", Серыя грамадскіх навук 1978, nr 2, s. 122–130.

23 „У кожнай мове аманімія мае спецыфічныя асаблівасці, якія не дазваляюць механічна пераносіць яе законы з адной мовы ў другую”44.

1.4.2.

Homofonia Homofonia (grec.

homophōnia ‘jednorodność dźwięku’) – czyli identyczność fonetyczna dwóch lub więcej form językowych, które mogą różnić się pisownią, etymologią i także znaczeniem.

Formy tego zjawiska nazywają się homofonami45, np. morze i może46; zwykle homofonia traktowana jest jako zjawisko leksykalne i tak jest ukazywana w opracowaniach terminologicznych, jednak można dopuścić używanie terminu homofonia (homofon) w odniesieniu do innych niż wyrazowe jednostek języka47.

M. Majewska pisze: „Można zatem przyjąć, że w tym ujęciu homofonia jest terminem nadrzędnym w stosunku do homonimii.

Obejmuje ona bowiem wszystkie jednostki identyczne pod względem brzmienia.

Lyons dodaje: „[…] wyrazy […] są homofonami, jeśli je realizuje ta sama forma foniczna, a homografami, jeśli je realizuje ta sama forma graficzna”48.

Na podsumowanie można powiedzieć, że formą homonimów może być: a) postać foniczna – ciąg dźwięków; b) postać graficzna – ciąg liter; c) postać graficzna i foniczna49.

44 Д.М. Карацінская, Аманімічныя адносіны назоўніка са словамі іншых разрадаў, dz. cyt., s. 36; „W każdym języku homonimia ma specyficzne osobliwości, które nie pozwalają na mechaniczne przenoszenie reguł jej tworzenia z jednego języka do drugiego” (tłumaczenie na potrzeby własne – R.K.).

45 Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, Warszawa-Kraków 1999, dz. cyt., s. 239.

46 J. Tokarski, Słownik wyrazów obcych, Warszawa 1980, s. 285.

47 M. Majewska, Homonimia i homonimy…, dz. cyt., s. 33.

48 J. Lyons, Semantyka, dz. cyt., s. 174.

49 M. Majewska, Homonimia i homonimy…, dz. cyt., s. 25.

24 Jednoczesna identyczność brzmieniowa i graficzna była początkowa określana homonimią właściwą, homonimią całkowitą lub homonimią absolutną.

I tak termin homonimia zawiera w sobie: 1) homonimię właściwą, homonimią całkowitą, homonimią absolutną; 2) homofonię; 3) homografię; 4) homoformię50.

Jednak termin homonimia całkowita jest obecnie stosowany wobec identyczności paradygmatów analizowanych jednostek.

W opozycji do tego istnieje homonimia częściowa, do której zaliczane są formy należące do paradygmatów różnych leksemów51.

W języku białoruskim także obecna jest homofonia (błrus.

aмафоны, фанетычныя амонімы).

Oto przykłady leksemów brzmiących jednakowo i różniących się zapisem: раман – Раман, сервіз – сервіc, плод – плот, грыб – грып.

Białoruska encyklopedia podaje jeszcze inne przykłady: род – рот, везці – весці, код – кот, казка – каска52.

„Часцей за ўсё яны супадаюць па гучанні толькі ў асобных формах”53.

1.5.

Rodzaje homonimii Homonimiczność dotyczyć może nie tylko leksemów, lecz także mniejszych lub większych cząstek, np. morfemów (homonimia morfemów) czy zdań (homonimia składniowa).

Dlatego 50 Zob.

tamże, s. 44.

51 Zob.

tamże, s. 45.

52 Беларуская мова.

Энцыклапедыя, dz. cyt., s. 30.

53 Tamże; „Najczęściej odznaczają się one zbieżnością dźwiękową tylko w odrębnych formach” (tłumaczenie na potrzeby własne – R.K.).

25 wyróżnia się właśnie specyficzne rodzaje homonimii.

Jednym z nich jest homonimia zdań.

Często może być źródłem nieporozumienia lub żartu.

Na przykład poniższe zdanie: Rano są wycieczki do łazienek54.

To zdanie można rozumieć różnie, gdyż nie ma tu podanego kontekstu.

Leksemy wycieczka oraz łazienki mogą być użyte w dosłownym lub metaforycznym znaczeniu.

Zdanie powyższe mógłby wypowiedzieć turysta, który opowiada o nie najlepszym usytuowaniu swego pokoju w motelu – tuż obok łazienek.

W związku z tym co dzień rano słyszy, jak osoby z innych pokojów przechodzą obok jego pokoju, by skorzystać z łazienek.

Nie jest z tego zadowolony – być może ściany są za cienkie lub sąsiedzi zachowują się zbyt głośno.

Leksem wycieczki użyty jest tu w metaforycznym znaczeniu i służy wyrażeniu negatywnej emocji, jest pretensjonalny czy nawet pogardliwy, choć oczywiście może być także żartobliwy w zależności od tego, z jaką intonacją zostanie wypowiedziany.

Może również służyć jako eufemizm użyty przez osobę skarżącą się na warunki, w jakiej przyszło jej spędzić noc w motelu.

Zdanie to jednak może być homonimiczne – ilustruje to poniższa sytuacja: – Rano są wycieczki do łazienek – mówi niezadowolony turysta.

– Tak?

a myślałem, że wycieczki do Łazienek są tylko w Warszawie – żartuje współrozmówca.

Abstrahujemy tu od jakości poczucia humoru, tak jak jakości sloganów reklamowych, w których często są wykorzystywane homonimy.

Zdanie: Rano są wycieczki do Łazienek.

może być zupełnie prawdziwe i niemetaforyczne, ale homonimiczne w stosunku do pierwszego przykładu.

Różni oba zdania pisownia leksemu łazienki.

W drugim przypadku jest to nazwa własna pisana wielką literą i wiadomo, że chodzi o park Łazienki Królewskie w Warszawie.

54 Przykład własny.

26 Swego czasu popularny był dowcip: Dlaczego Robin Hood? – każdy, kto usłyszał to pytanie, zastanawiał się, skąd u Robina takie nazwisko czy przydomek (z angielskiego kaptur) i często nie umiał znaleźć odpowiedzi.

W związku z tym pytający sam odpowiadał na swoje pytanie: Bo mało jadł.

Z tego wynikało, że pytanie należało zapisać: Dlaczego Robin chudł? (przy czym chudł wymawia się z ubezdźwięcznieniem w wygłosie jak [xut], czyli tak samo jak leksem angielski).

Tego typu homonimiczność często wykorzystywana jest przez kabarety czy twórców reklam.

To ciekawe zagadnienie badań, gdyż – jak widać – metaforyczność (czy eufemizm) i dosłowność znaczeń mogą prowokować do uznania leksemów za homonimy (na poziomie synchronicznym).

W języku białoruskim też występują takie zdania, np. Ідзеш у чытальню? – może być pytaniem o czytelnię lub toaletę (w języku polskim zresztą też), Што за чарга за калбасой?! – pytanie pochodzące z czasów komunizmu, kiedy kolejki po kiełbasę były wielkie – może oznaczać dosłownie kolejkę po kiełbasę lub po prostu dużą kolejkę za czymś.

Inne przykłady55: 1) чытаць выразна надрукаваныя радкі ‘czytać wyraźnie wydrukowane linijki/wiersze’ (homonimiczność także w polskim przypadku) – to albo ‘czytać wyraźnie’, albo ‘wyraźnie wydrukowane’; 2) Яму трэба пазваніць – może oznaczać ‘On musi zadzwonić’ lub ‘Do niego trzeba zadzwonić’; 3) Брат Зосі з вёскі прыехаў ‘Brat Zosi ze wsi przyjechał’ (homonimiczność także w polskim przypadku) – może oznaczać ‘Brat Zosi ze wsi’ lub ‘ze wsi przyjechał’; 4) Выступаць вечарам ён адмовіўся ‘Odmówił występu wieczorem’ (homonimiczność także w polskim przypadku) – może oznaczać ‘odmówił wieczorem’ lub ‘występu wieczorem’.

55 Za: Беларуская мова.

Энцыклапедыя, dz. cyt., s. 31.

27 Kontekst oraz odpowiednia intonacja wykluczają homonimiczność powyższych zdań.

Białoruskie źródło podkreśla, że homonimia składniowa należy do najbardziej złożonych kwestii gramatyki teoretycznej56.

Ciekawym zagadnieniem jest homonimia morfemów.

Morfem jest to najmniejsza, znaczeniowo niepodzielna cząstka wyrazu, wyznaczająca albo jego znaczenie, albo stosunki gramatyczne, które dany wyraz uwzględnia.

Wyróżnia się morfem główny, czyli rdzeń, z którym wiąże się podstawowe znaczenie danego wyrazu, oraz morfemy poboczne – afiksy (np. prefiks, sufiks, infiks) i końcówki fleksyjne, np. dom-ek, bez-dom-ny, dom-y57.

M. Majewska podkreśla, że homonimię morfologiczną, rozumianą jako formalną zbieżność dwu znaczeniowo odrębnych morfemów, dostrzegali już językoznawcy radzieccy58.

Oto przykład takiej homonimii: radio-I pierwszy człon wyrazów złożonych wskazujących na ich związek znaczeniowy z promieniowaniem; radio-II pierwszy człon wyrazów złożonych wskazujących na ich związek znaczeniowy z falami radiowymi, z radiem (odbiornikiem, nadajnikiem, instytucją)59.

W języku białoruskim przykładem może być homonimia prefiksów, np. адспяваць – prefiks ад- oznacza tutaj zakończenie czynności, адскокнуць, аднесці – prefiks ад- oznacza tutaj zmianę miejsca w przestrzeni60.

Zatem obok homonimii heterogenicznej leksemów można mówić także o homonimii heterogenicznej morfemów.

Jeszcze inny rodzaj homonimii to homonimia historyczna.

Są to leksemy należące do różnych przekrojów historycznych polszczyzny, np. szwedy to w XIX w.

‘duże skwarki’ (kasza ze 56 Zob.

tamże.

57 J. Malczewski, Szkolny słownik terminów nauki o języku, Warszawa 1979, s. 100.

58 Р.А. Будагов, Очерки по языкознанию, Москва 1953; zob. też M. Majewska, Homonimia i homonimy…, dz.

cyt., s. 39.

59 M. Majewska, Homonimia i homonimy…, dz. cyt., s. 40.

60 Por. Тлумачальны слоўнік беларускай мовы ў пяці тамах, пад агульн. рэд К.К. Атраховіча (Кандрата Крапівы), Мінск 1977, t.

1, s. 517.

28 szwedami), a dziś w języku młodzieżowym ‘spodnie szwedzkie’ (o charakterystycznym kroju)61.

Są to tzw. homonimy etymologiczne mające różne znaczenia etymologiczne, np. piwo ma znaczenie etymologiczne ‘to, co jest do picia’ a dziś ‘niskoprocentowy alkohol’62.

W języku białoruskim фрылансер oznaczało ‘сярэднявечны салдат-найміта’, a obecnie ‘працаўнік без кантракта, які займаецца пазаштатнай працай’.

Na zakończenie warto dodać, że obok terminu i pojęcia homonimia spotyka się termin i pojęcie polisemia (posiadanie przez wyrażenia językowe kilku znaczeń).

W. Miodunka uważa, że „[…] o homonimii mówimy wówczas, gdy znaczenia nie są ze sobą powiązane, a o polisemii wtedy, gdy znaczenia wiążą się ze sobą”63.

M. Grochowski twierdzi, że: „z punktu widzenia synchronicznej semantyki leksykalnej różnica między polisemią a homonimią jest różnicą w konwencji opisu tych samych faktów niejednoznaczności: albo przyjmuje się, że dany wyraz (jednosegmentowa jednostka) ma więcej niż jedno znaczenie, albo wyróżnia się dwa lub większą liczbę wyrazów o identycznej postaci graficznej, z których każdy jest jednoznaczny, ale ma inne znaczenie.

Pierwszy sposób rozumienia niejednoznaczności jest nazywany polisemią, a drugi – homonimią”64.

Nie zawsze jednak się to rozróżnia, gdyż badania nad tym zagadnieniem pokazują, że różnica między homonimią a polisemią ma charakter genetyczny (różne znaczenia danego leksemu są spowodowane odmiennym pochodzeniem i odmiennym ‘prasłowem’), a więc diachroniczny.

Współczesne językoznawstwo rozróżnia spojrzenie synchroniczne od diachronicznego i podkreśla, że z synchronicznego punktu widzenia odróżnienie homonimii i polisemii jest 61 Zob.

M.B. Majewska, Rzeczownikowe homonimy heterogeniczne…, dz. cyt., s. 18.

62 M. Majewska, Homonimia i homonimy…

, dz. cyt., s. 27.

63 W. Miodunka, Podstawy leksykologii i leksykografii, Warszawa 1989, s. 147.

64 M. Grochowski, Polifunkcyjność gramatyczna jednostek leksykalnych a ich homonimia (z punktu widzenia współczesnej leksykografii), „Prace Filologiczne”, t. XXXIII, 1986, s. 38.

29 bezpodstawne65.

Obecnie zjawisko polisemii rozpatrywane jest w odniesieniu do jednego języka, a badaniom konfrontatywnym pozostawia się zagadnienie aproksymatów66, czyli homonimów międzyjęzykowych.

W niniejszej pracy nie będziemy zajmować się różnicami między polisemią a homonimią międzyjęzykową, gdyż przedmiotem jest synchroniczne podejście do opisywania faktów niejednoznaczności (zob. wyżej cytowaną opinię M. Grochowskiego).

W języku polskim zagadnienie homonimii jest bardzo szeroko opracowane, ale celem niniejszej pracy nie jest opisywanie dokonań językoznawstwa polskiego w tej dziedzinie.

Warto jednak wspomnieć nazwisko Danuty Buttler, która wniosła ogromny wkład w rozwój badań nad homonimią w języku polskim, oraz jej prace, takie jak Słownik polskich form homonimicznych67 czy Słownik polskich homonimów całkowitych68.

Zagadnienie homonimii polskiej przybliżała także cudzoziemcom, jako przykład podajemy Mały słownik homonimów polskich dla cudzoziemców69.

65 Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, dz. cyt., s. 447.

66A.

Będkowska-Kopczyk, Profilowanie doświadczenia w synonimii słowiańskiej, [w:] Słowiańszczyzna w kontekście przemian Europy końca XX wieku, red. E. Tokarz, Katowice 2001, s. 226.

67 red. D. Buttler, Ossolineum 1984.

68 oprac.

D. Buttler, Ossolineum 1988.

69 D. Buttler, Warszawa 1986.

30 2.

Homonimia międzyjęzykowa W rozdziale tym szerzej zostanie przedstawione zjawisko homonimii międzyjęzykowej, do opisywania której oczywiście wykorzystuje się w jakimś stopniu terminy wypracowane przy opisie homonimii w jednym języku (ojczystym).

Homonimia międzyjęzykowa może być badana na przykładzie dwóch języków lub większej ich liczby (dość popularne jest badanie w ramach trzech języków).

Mogą być porównywane języki słowiańskie, ale nie tylko – języki poddawane analizie nie muszą należeć do jednej rodziny (np. Katarzyna Wojan porównuje języki: polski, rosyjski i fiński).

Homonimia międzyjęzykowa jest występowaniem w co najmniej dwóch językach leksemów (i nie tylko, bo też np. morfemów, połączeń wyrazowych, a nawet zdań), które – choć pochodzą z różnych języków – stanowią pary homonimiczne.

Wyżej padł już termin aproksymaty.

Jest to jedna z wielu nazw określających wyrazy dwóch języków łudząco do siebie podobne.

W zależności od stopnia tego podobieństwa możemy używać różnych terminów precyzujących, np. homonimy, homografy, homofony.

Są jednak słowa, które nie są ani homografami, ani homofonami, to znaczy różnią się i wymową, i pisownią, choć są one zbliżone do siebie i mogą być łudząco podobne, przypominające homonimy.

W przypadku takich niby-homonimów lepiej używać terminu aproksymacja (od łac. approximatio, czyli ‘przybliżenie, ujęcie w sposób przybliżony’70), a same leksemy aproksymatami, np. polskie nalegać i słoweńskie nalegati71.

Jednak terminów określających podobne zjawisko (fałszywych przyjaciół) jest bardzo wiele, niektóre w ogóle eliminują termin homonimia na rzecz jakiegoś innego, np. paronimia międzyjęzykowa (O.D. Ponomariov, A.E. Bałałykina), polisemia międzyjęzykowa (N.A. Borysenko)72.

Taka różnorodność terminologiczna nie sprzyja precyzyjnemu ujmowaniu zjawiska; nie wszystkie terminy są tak samo rozumiane przez osoby, które zajmują się tym zagadnieniem.

Przez niektórych badaczy wszystkie wyżej wymienione terminy oznaczają różne zagadnienia i nie są synonimami.

70 W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Warszawa 1975, s. 76.

71 Zob.

M. Kamińska, Homonimia w języku polskim i słoweńskim, http://www.slawistyka.ath.bielsko.pl/artykuly/naukowe/pdf/homonimiapolskoslowenska.pdf.

72 Zob.

K. Wojan, Fenomen homonimii międzyjęzykowej…, s. 101.

31 Ogólnie rzecz ujmując, można powiedzieć, że homonimia międzyjęzykowa jest kwestią międzydyscyplinarną (interdyscyplinarną) – uniwersalną.

W pierwszej kolejności wymienia się ją jako problem bilingwów czy polilingwów, tłumaczy, nauczających oraz uczących się języków obcych, a także leksykografów (wielu badaczy stwierdza, że praktyka opracowywania dwujęzycznych słowników pokazała, że fałszywi przyjaciele tłumacza są także fałszywymi przyjaciółmi leksykografa)73.

Jednak kwestia ta jest dużo szersza, bardziej złożona, niż się wydaje i wykracza poza ramy lingwistyki stosowanej szeroko rozumianej.

Praktyka pokazuje, że fałszywi przyjaciele mogą być różni: fałszywi przyjaciele tłumacza, fałszywi przyjaciele leksykografa, fałszywi przyjaciele slawisty, fałszywi przyjaciele lingwisty/filologa, fałszywi przyjaciele dziennikarza, fałszywi przyjaciele biznesmena, fałszywi przyjaciele polityka, fałszywi przyjaciele piarowca/marketingowca, fałszywi przyjaciele studenta/uczącego się języka obcego itd. – a więc wszystkich tych, którzy w jakimś stopniu mają do czynienia z co najmniej dwoma językami, których używają na co dzień w życiu zawodowym.

Bez wahania można stwierdzić, że jest to problem także ekonomiczno-handlowy, dotyczący marketingu, reklamy i szeroko rozumianych relacji publicznych (kontaktu z otoczeniem) zwanych modnie z angielska public relations (PR), czy wręcz problem społeczny – dotyczący każdego człowieka.

Oto ciekawy przykład homonimii angielsko-niemieckiej.

Swego czasu angielskie pismo „Export Times” przestrzegało przedsiębiorców eksportujących swoje produkty do krajów niemieckojęzycznych przed używaniem w reklamach słów gift i mist.

Gift oznacza po angielsku ‘prezent’ (np. Christmas gift – ‘prezent pod choinkę’), natomiast słowo to po niemiecku oznacza: ‘jad’, ‘trucizna’.

Z kolei angielskie mist to pol. ‘mgła’, ‘mgiełka’ – używa się tego słowa w reklamach produktów kosmetycznych.

Natomiast po niemiecku leksem ten oznacza ‘nawóz’, ‘obornik’.

I tak firma Rolls-Royce zdążyła w porę zmienić nazwę nowego 73 Zob.

П.

Стасиньска, Межъязыковая омонимия в русско-польском сопоставлении, Зелёная Гура 1990, s. 6.

32 modelu z Silver Mist (ang. ‘srebrna mgła’) na Silver Gost (ang. ‘srebrny duch’), żeby uniknąć wywołania u niemieckich nabywców samochodu skojarzeń ze srebrnym nawozem74.

Według znamienitego specjalisty od nazw w Stanach Zjednoczonych, Stevena Rivkina, organizacje działające na rynkach zagranicznych powinny myśleć w wielu językach.

Inaczej istnieje ryzyko, że popełnią błędy, które mogą kosztować wiele strat wizerunkowych i finansowych.

Niżej przedstawiamy popularne gafy:  Firma produkująca żywność nazwała swoje ogromne burrito „Burranda”.

Poważny błąd.

Potoczne znaczenie tego słowa w języku hiszpańskim to ‘poważny błąd’.

 Firma Estee Lauder była już gotowa do eksportu swojego zestawu do makijażu „Country Mist”, kiedy menedżerowie w Niemczech zauważyli, że Mist w niemieckim slangu oznacza ‘gnój’.

W Niemczech nazwę zmieniono na „Country Most”.

 Firma General Motors wprowadziła na rynek Ameryki Południowej chevroleta nazwanego „Nova”, aby ku swojemu zaskoczeniu dowiedzieć się, że „no va” po hiszpańsku znaczy ‘nie jeździć’.

Kiedy się zorientowano, zmieniono jego nazwę na tym rynku na „Caribe”.

 Firma Ford miała podobny problem w Brazylii po wprowadzeniu „Pinto” – w slangu brazylijskim oznacza to ‘małe męskie genitalia’.

Nazwę zmieniono na „Corcel” – ‘koń’.

 Firma Colgate wprowadziła na rynek francuski pastę do zębów pod nazwą „Cue”, będącą równocześnie tytułem niesławnego magazynu pornograficznego.

 Nazwa „Coca-Cola” w Chinach na początku została oddana jako „ke-kou-ke-la”.

Niestety, dopiero po wydrukowaniu tysięcy znaków firmowych Coca-Cola zorientowała się, że to wyrażenie w tłumaczeniu oznacza ‘gryźć kijankę z wosku’.

Wtedy poddano analizie 40 tysięcy chińskich znaków i wymyślono „ko-kou-ko-le” – ‘niebo w gębie’.

74 Tamże; zob. też: А.

Вольнагель, Как не переводить технических текстов oraz A. Sumera, Christmas gift czyli trucizna pod choinkę, „Sam na sam z sobą.

Gry i rozrywki umysłowe” 1985, nr 1, s. 33.

33  Czołowa marka odmrażacza samochodowego w Finlandii – „Super Piss” nigdy nie zrobi kariery w Stanach Zjednoczonych, bo po angielsku piss oznacza ‘siusianie’, ‘mocz’.

 To samo dotyczy znanej marki japońskiej śmietanki do kawy „Creap” – angielskie słowo creep (ta sama wymowa) to pogardliwy epitet dla nieprzyjemnego osobnika (‘odrażający typ’)75.

Jednak nie zawsze niefortunne nazwy są w porę zamieniane.

W tym miejscu warto dodać, że firma OSRAM nie zmieniła swojej nazwy w Polsce mimo jasnego ostrzeżenia przed wywoływanymi skojarzeniami.

Jednak zmiana nazwy firmy to poważniejsze przedsięwzięcie niż zmiana nazwy nowego modelu czy marki, które wypuszcza się na rynek.

Nazwa OSRAM została zarejestrowana w Berlinie w 1906 r., więc ma już ponad stuletnią tradycję.

Powstała z połączenia dwóch wyrazów OSm i wolfRAM – nazw pierwiastków chemicznych.

Nazwa poprzez swą kontrowersję raczej nie zaszkodziła wizerunkowi firmy, lecz przyczyniła się do rozpowszechnienia jej znajomości.

Panie na pewno znają włoską firmę produkującą kosmetyki, której nazwa po polsku brzmi dość dwuznacznie – „Pupa”76 (z włoskiego lalka, laleczka).

Homonimy często wykorzystywane są w kampaniach reklamowych czy promocyjnych.

W Polsce w 2010 r. ukazała się płyta piosenkarki Ani Dąbrowskiej pt. Ania Movie, nawiązująca do przebojów kinowych.

Wymowa tytułu (ang. movie znaczy ‘kino’) brzmi jak Ania mówi.

Innym ciekawym hasłem propagującym miasto Hel jest slogan Go to Hel!

przerobiony z angielskiego go to hell, czyli ‘idź do diabła’, bardzo popularnego angielskiego wykrzyknika.

75 Por. F.P. Seitel, Public relations w praktyce, tł.

M. Albigowski, J.F. Dąbrowski, A. Święch, red. nauk.

wyd.

pol. K. Wojcik, Warszawa 2003.

76 Zob.

http://www.pupa.it/ita/.

34 Jak już wcześniej wspomniano, fałszywi przyjaciele nie dotyczą tylko leksemów.

Ciekawym zjawiskiem jest homonimia międzyjęzykowa zdań.

W tym miejscu przytoczony zostanie tylko jeden przykład francusko-polski.

Zdanie Il est malade oznacza ‘On jest chory’, ale jego wymowa do złudzenia przypomina polskie pytanie Ile ma lat?

W rozważaniach na temat homonimii w jednym języku (zob. część niniejszej pracy dotyczącą homonimii w języku polskim i języku białoruskim) wspomniano o homonimach całkowitych i częściowych.

Wówczas terminy te odnosiły się do formy.

W homonimii międzyjęzykowej oznaczają one całkowite lub częściowe różnice semantyczne, czyli mamy do czynienia z wyrazami zdradliwymi całkowicie lub częściowo77.

Warto zauważyć, że nazewnictwo nie zawsze jest jednakowe – Katarzyna Wojan całkowitymi nazywa te homonimy (homonemy – „pełny zbiór homonimów danego systemu języka o wspólnej formie”78 czy „jednostka homonimii porządkująca zbiór homonimów danego języka79”), których wszystkie znaczenia są jednakowe, np. pol. bit i ros.

бит oznaczają: I muz.

‘rodzaj muzyki rockowej’, II inform.

‘jednostka pomiaru informacji’, III inform.

‘cyfra binarna’80.

Autorka niecałkowitymi nazywa te homonimy (homonemy), których przynajmniej jedno znaczenie jest wspólne, np. ros.

бит i fin.

bitti.

Znaczenia wspólne to: I inform.

‘jednostka pomiaru informacji’, II inform.

‘cyfra binarna’; homonim rosyjski ma jeszcze jedno znaczenie, którego brak w języku fińskim – III muz.

‘rodzaj muzyki rockowej’81.

Dla homonimów (homonemów), których wszystkie znaczenia są różne, stosowane jest określenie „zerowy”, np. pol. laska I ‘pręt drewniany lub metalowy’, II arch. ‘motyw w postaci pionowego, wypukłego pręta’, III ryb.

‘rodzaj plecionej pułapki’ i ros.

ласка I ‘pieszczota’, II ‘życzliwość, serdeczność’, przest.

‘miłość’, III zool.

‘łasica, łasiczka’82.

Autorka tłumaczy to w swej pracy: „Jak się okazuje, w językoznawstwie europejskim nie funkcjonuje jeszcze dopracowana, sprawdzona i akceptowana powszechnie szkoła konfrontowania wyrażeń zaczerpniętych z różnych systemów językowych, a wykazujących znacznie posunięte podobieństwo form.

77 M. Majewska, Homonimia i homonimy…, dz. cyt., s. 58.

78 K. Wojan, Wspólnota homonimiki języków europejskich (na przykładzie polskiego, rosyjskiego i fińskiego), rozprawa doktorska napisana pod kier.

prof. dra zw.

Jerzego Kaliszana, Wydział Neofilologii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Poznań 2007, s. 246.

79 Tamże, s. 247.

80 Tamże, s. 256.

81 Tamże, s. 258.

82 Tamże, s. 259.

35 Widać wyraźnie, że praktyka prowadzenia takich badań jest jeszcze na tyle młoda, panuje taki chaos pojęciowy, iż można pokusić się o stworzenie własnej wizji metodologii badań w zakresie kontrastowania (komparacji) homonimik różnych języków”83.

2.1.

Historia badań nad homonimią międzyjęzykową Szeroko o historii homonimii międzyjęzykowej pisze Katarzyna Wojan w szkicu Homonimia międzyjęzykowa – analiza dorobku językoznawstwa europejskiego84.

Początki opisywania homonimii międzyjęzykowej sięgają XVIII w.

Pierwszym znanym leksykograficznym opisem tego zagadnienia jest praca de Mauvillona pt. Remarques sur les germanismes, powstała w Amsterdamie w 1747 r.

W 1788 r. w Salzburgu ukazał się szkic autorstwa Portitora dotyczący fałszywych przyjaciół francusko-niemieckich.

W 1795 r. wydano pracę dotyczącą słowiańskiej homonimii międzyjęzykowej pt. Łatwy sposób nauczania się po rosyjsku i po polsku czytać i pisać… z przydaniem… słów pod alfabetem co potrzebniejszych a używanych najczęściej.

Napisał ją Franciszek Jaxyc Makulski.

W 1837 r. ukazał się w Warszawie specjalistyczny Słowniczek wyrazów rosyjskich i polskich jednostajne brzmienie a znaczenie odmienne mających, dla użytku uczących się obu tych języków ułożony85.

Na zachodzie Europy dogłębniej zagadnieniem homonimii zajmują się w XIX w.: Bigot, Graingier, Dubray.

W tym samym okresie rozwija się leksykografia polsko-rosyjska.

W 1852 r. polonofil Dubrovskij opracował Областные великорусские слова сходные с польскими.

Powstał także Źródłosłownik wyrazów, które przeszły, wprost czy pośrednio, do naszej mowy z języków wschodnich, tudzież mających zobopólną analogię co do brzmienia lub znaczenia, z dołączeniem zbioru wyrazów, przeniesionych z Polski do języka tureckiego autorstwa Muchlińskiego (Petersburg 1858).

Także nauczyciele dostrzegali problem wynikający z homonimii.

W Warszawie w 1876 r. ukazała się praca Choroszewskiego pt. Русский букварь для польских детей.

Przytoczono tam wyrazy rosyjskie zbieżne z polskimi wraz z wyodrębnioną międzyjęzykową, historycznie uwarunkowaną alternacją.

Kułakowski w pracy Pierwsza książka języka rosyjskiego (Lwów–Warszawa 1934) zamieszcza tablice wskazujące różnice i podobieństwa leksykalne.

83 Tamże, s. 221.

84 K. Wojan, Homonimia międzyjęzykowa – analiza dorobku językoznawstwa europejskiego, [w:] Język trzeciego tysiąclecia III.

Tendencje rozwojowe współczesnej polszczyzny, red. G. Szpila, Kraków 2005, s. 281–286.

85 Tamże, s. 282.

36 Warto też wspomnieć rękopiśmienny Słownik porównawczy języków słowiańskich (1835– 1847) S.B. Lindego – rejestrowano tam jednakowo brzmiące słowa w języku polskim i rosyjskim.

W 1891 r. w Petersburgu ukazała się praca rosyjskiego pedagoga N. Ilmińskiego pt. Слова, по своему составу и корню тождественные с русскими, но в древнеславянском языке имеющие другое значение.

Warto też odnotować XX-wieczne prace: E.R. Romanowa Опыт словаря условных языков Белоруссии, с параллелями великорусскими, малорусскими и польскими (Wilno 1912) oraz Betzingera Kleine Parallel- Wőrterbűcher mit sprachgeschichtlichen Fingerzeigen.

3: Slavische Sprachen: Polinisch, Tschechisch (Bőhmisch), Russisch (Heidelberg 1915)86.

Literatura przedmiotu dotycząca homonimii międzyjęzykowej jest ogromnie bogata i nie sposób jej w tej pracy opisać.

Godna polecenia jest bibliografia internetowa sporządzona przez Ryszarda Lipczuka wraz z innymi badaczami, dostępna pod adresem http://www.lipczuk.buncic.de/bib_un.htm#Lipczuk2000.

Jednak mimo ogromu prac należy wymienić choć kilka światowych publikacji, które miały kluczowe znaczenie dla rozwoju tej dziedziny językoznawstwa.

Pierwszą ważną pracą na ten temat była publikacja dwóch Francuzów wydana w Paryżu w 1928 r.

Napisali ją Maxime Kœssler i Jules Deroquiny i zatytułowali Les faux amis ou Les trahisons du vocabulaire anglais: Conseils aux traducteurs87.

Dotyczyła ona homonimów angielsko-francuskich.

Innym ważnym autorem był ukraiński badacz M.F. Rylski, który wprowadził nowy termin – homonimy międzyjęzykowe.

Jego znana praca z roku 1954 to Із думок перекладача88.

Kolejną ważną pozycję stanowi praca Walerego Akulenki pt. English-Russian and Russian- -English dictionary of misleading words (z przedmową teoretyczną na temat fałszywych przyjaciół) wydana w Moskwie w 1961 r.89 (inne wydanie: Англо-русский и русско- -английский словарь „ложных друзей переводчика”)90.

Liczni badacze powołują się także na innego ukraińskiego autora – W.W. Koptiłowa i jego pracę z 1962 r. pt. Міжмовні 86 Tamże, s. 283.

87 M. Kœssler, J. Deroquiny, Les faux amis ou Les trahisons du vocabulaire anglais: Conseils aux traducteurs, Paris 1928 (inna wersja drugiego nazwiska to Derocquigny).

88 М.

Рилський, Із думок перекладача, „Дніпро” 1954, nr 4, s. 98–105; zob. także М.

Рильский, Из размышлений переводчика, „Новый Мир” 1954, nr 9, s. 227–233.

89 V.V. Akulenko.

English-Russian and Russian-English dictionary of misleading words, Moskva 1961.

90 В.В. Акуленко, Англо-русский и русско-английский словарь "ложных друзей переводчика", Москва 1969.

37 омоніми і питання перекладу91.

Bardzo znany jest także artykuł R.A. Budagowa z roku 1974 pt. Ложные друзья переводчика92.

Inną ważną pracą jest publikacja W. Dubiczyńskiego z roku 1993, pt. Межъязыковые лексические омонимы93.

Z polskich badaczy należy wymienić przede wszystkim Zygmunta Grosbarta – łódzkiego slawistę, rusycystę, wykładowcę, tłumacza, praktyka pracującego nie tylko w Polsce, lecz także na Ukrainie i w Rosji.

W latach 80. stwierdził on, że studia nad problemem homonimii międzyjęzykowej dopiero wkraczają na grunt ściśle naukowy94.

Z jego licznych prac pisanych w niezwykle ciekawy i erudycyjny sposób (oraz wspaniałym językiem) wymienimy tu kilka, które w dalszej części niniejszej rozprawy będą przytaczane: О „межъязычных омонимах”95, Specyfika przekładu w ramach języków słowiańskich96, Problem mylących podobieństw międzyjęzykowych.

Próba definicji i poszukiwania terminologiczne97, Teoretyczne problemy przekładu literackiego w ramach języków bliskopokrewnych98, Heterofemia międzyjęzykowa, czyli skutki nadmiernego zaufania do intuicji translatorskiej99 (tematyką polsko-rosyjską zajmowało się wielu badaczy, wśród nich była i Polina Stasińska, której praca Межъязыковая омонимня в русско-польском сопоставлении100 będzie w dalszej części przytaczana).

Warto również wymienić jeszcze kilka przykładowych prac poświęconych homonimom polskim w kontaktach z językami sąsiadów.

Przywołamy tu nazwisko Ryszarda Lipczuka, który zajmuje się homonimią polsko-niemiecką.

Przykładowe prace to Zum Problem der 91 В.В. Коптілов, Міжмовні омоніми і питання перекладу, „Вісник Київського Університету: серія філології” 2.5, 91–94.

92 Р.А. Будагов, Ложные друзья переводчика, [w:] Человек и его язык, Москва 1974, s. 141–146.

93 В.

Дубичинский, Межъязыковые лексические омонимы, Харьков 1993.

94 Z. Grosbart, Heterofemia międzyjęzykowa, czyli skutki nadmiernego zaufania do intuicji translatorskiej, [w:] Wielojęzyczność literatury i problemy przekładu artystycznego, red. E. Balcerzan, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź 1984, s. 30.

95 Z. Grosbart, О „межъязычных омонимах”, „Język Rosyjski” 1958, nr 6. s. 49–53.

96 Z. Grosbart, Specyfika przekładu w ramach języków słowiańskich, [w:] Poetyka i stylistyka słowiańska.

Materiały konferencji Komisji Poetyki i Stylistyki Słowiańskiej Międzynarodowego Komitetu Slawistów Warszawa 18–20 kwietnia 1972, red. S. Skwarczyńska, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk, 1973.

97 Z. Grosbart, Problem mylących podobieństw międzyjęzykowych.

Próba definicji i poszukiwania terminologiczne, „Acta Universitatis Lodziensis.

Folia litteraria 9” 1982.

98 Z. Grosbart, Teoretyczne problemy przekładu literackiego w ramach języków bliskopokrewnych, „Acta Universitatis Lodziensis” 1984.

99 Z. Grosbart, Heterofemia międzyjęzykowa, czyli skutki nadmiernego zaufania do intuicji translatorskiej, dz.

cyt. 100 П.

Стасиньска, Межъязыковая омонимия в русско-польском сопоставлении, dz. cyt.

38 „falschen Freunde des Übersetzers”101 oraz Internacjonalizmy a „fałszywi przyjaciele tłumacza”102.

Tematykę polsko-ukraińską podejmuje Marija Bednarz w pracy Польско- -українська міжмовна омонімія103 (praca będzie przywoływana w dalszej części rozprawy).

Marta Pančíková ukazuje fałszywych przyjaciół polsko-słowackich w pracy Zdradnosti pol’skej a slovenskej lexiky104 (praca będzie przywoływana w dalszej części rozprawy – tematyką tą zajmowali się także inni badacze, np. Bożena Rejakowa).

Homonimami polsko- -czeskimi zajmował się m.in. Edvard Lotko, który poświęcił tej tematyce wiele prac, np. Zrádná slova v polštine a češtine: Lexikologický pohled a slovník105 czy Wyrazy zdradliwe w języku polskim i czeskim106.

W literaturze przedmiotu nie natrafiłem na prace poświęcone homonimii międzyjęzykowej polsko-litewskiej ani polsko-białoruskiej.

Na temat polsko- -białoruskich homonimów znalazłem jedną wzmiankę: „Слоўнік беларуска-польскіх і польска-беларускіх міжмоўныx амонімаў і паронімаў таксама чакае свайго ўкладальніка, а сама праблема – даследчыка”107.

Z drugiej strony w Internecie znajduje się unikatowy krótki słowniczek fałszywych przyjaciół w językach słowiańskich, w tym polsko-białoruski.

Autorem strony jest niemiecki slawista Daniel Bunczić108.

2.2.

Przegląd literatury białoruskiej Prac poświęconych kontaktom językowym białorusko-polskim jest stosunkowo niewiele w porównaniu chociażby z pracami poświęconymi zagadnieniom białorusko-rosyjskim.

Jak można przypuszczać, jest to spowodowane ogólną orientacją Białorusi na Wschód, w tym przypadku Rosję, i właśnie te relacje na każdym, więc także na językowym, poziomie są 101 R. Lipczuk, Zum Problem der „falschen Freunde des Übersetzers”, „Theorie und Praxis der deutsch- -polnischen Konfrontation und Translation”, Rzeszów 1991, s. 41–52.

102 R. Lipczuk, Internacjonalizmy a „fałszywi przyjaciele tłumacza”, [w:] Język a kultura, t.

7: Kontakty języka polskiego z innymi językami na tle kontaktów kulturowych, red. J. Maćkiewicz, J. Siatkowski, Wrocław 1992, s. 135–143.

103 М.

Беднаж, Польско-українська міжмовна омонімія, Opole 2002.

104 M. Pančíková, Zdradnosti pol’skej a slovenskej lexiky, Opole 2005.

105 E. Lotko, Zrádná slova v polštine a češtine: Lexikologický pohled a slovník, Olomouc 1992.

106 E. Lotko, Wyrazy zdradliwe w języku polskim i czeskim, [w:] Język a kultura, t.

8: Podstawy metodologiczne semantyki współczesnej, Wrocław 1992, s. 251–260.

107 П.П. Шуба, Польска-беларускія лексічныя адпаведнасці на сучасным этапе, dz. cyt., s. 137.

108 Zob.

D. Bunczić, False Friends of the Slavist, Köln, Bonn 1999–2003, <http://www.daniel.buncic.de/fauxamis/>.

39 przedmiotem głównych badań i rozpraw.

I chociaż – jak to już było wspomniane – nie natrafiłem na prace poświęcone białorusko-polskim homonimom międzyjęzykowym, a jedynie na wzmiankę, że takie materiały czekają na opracowanie, to jednak zagadnienie homonimii międzyjęzykowej w literaturze białoruskiej jest szeroko opisane.

Czerpie ono z dorobku radzieckiego, ale nie tylko.

Także współcześnie powstają opracowania poświęcone np. językom: białoruskiemu, rosyjskiemu i niemieckiemu.

Zajmuje się tą tematyką głównie Walancina Wychota – oto przykładowe prace: Немецко-русско-белорусский словарь: омонимия, паронимия, полисемия109, Нямецка-беларускі слоўнік „фальшывых сяброў перакладчыка”110, Нямецка-беларуска-рускі слоўнік: аманімія, паранімія, палісемія111.

Jednak także relacje innych języków są omawiane, na przykład w artykule Walerii Skramblewicz, który poświęcony jest białoruskim i włoskim homonimom – Чорны: колер ці прозвішча?

: да пытання пра аманімію (на матэрыяле беларускай і італьянскай моў)112.

Istnieje też praca na temat białoruskiej i bułgarskiej leksyki pt. Въпроси на типологичното съпоставяне на белоруската и българската лексика113.

Opracowano także białorusko-ukraińskie homonimy w pracy Типология межъязыковых омонимов (на материале белорусского и украинского языков)114.

Homonimią w językach słowiańskich już w latach 50. zajmował się Adam Suprun – warto tu przytoczyć jego pracę pt. Kаковы типы лексической омонимии в систeме славянских языков (обще для всех славянских языков, индивидуальное для отдельных славянских языков?)115.

109 В.А. Выхота, Немецко-русско-белорусский словарь: омонимия, паронимия, полисемия, Минск 2002.

110 В.

Выхота, Нямецка-беларускі слоўнік “фальшывых сяброў перакладчыка”, Мінск 2006.

111 В.

Выхота, Нямецка-беларуска-рускі слоўнік: аманімія, паранімія, палісемія: [8 278 слоў з бел. і рус.

пер.], Мінск 2007.

112 В.

Скрамблевiч, Чорны: колер ці прозвішча?

: да пытання пра аманімію (на матэрыяле беларускай і італьянскай моў), „Роднае слова” 2005, nr 4, s. 87–89.

113 А.Е. Супрун, Въпроси на типологичното съпоставяне на белоруската и българската лексика, „Съпоставително езикознание” 1980, 5.5, s. 4–11.

114 Е.Н. Руденко, Восточные славяне: историческая и духовная общность: материалы Международной научно-практической конференции, посвященной 15-летию Общества Кирилла Туровского (Гомель, 15―16 апреля 2008 г.), редколлегия: В.И. Коваль (ответственный редактор), Е.И. Холявко, Е.В. Ничипорчик, Гомель 2008, s. 199–203.

115 A.Е. Супрун, Kаковы типы лексической омонимии в систeме славянских языков (обще для всех славянских языков, индивидуальное для отдельных славянских языков?), „Сборник статей на вопросы по языкознанию: к 4 международному съезду славистов” 1958.

40 Są także prace poświęcone zagadnieniu fałszywych przyjaciół z punktu widzenia praktyki translatorskiej.

Można tu wymienić pracę pt..

Проблемы перевода с близкородственных языков: белорусско-русско-украинский поэтический взаимоперевод116 oraz pracę pt. Mежъязыковая омонимия и полисемия как cпецифические проблемы в переводах c родственных языков117.

Ciekawa jest publikacja Лингвистические проблемы перевода на белорусский язык118, która zawiera krótki słownik homonimów białorusko-rosyjskich (ok.

500 par).

Najwięcej prac poświęconych jest homonimii białorusko-rosyjskiej, gdyż właśnie białoruski i rosyjski są na Białorusi językami urzędowymi.

Oto kilka wybranych prac poświęconych temu zagadnieniu: Пра „фальшывых сяброў перакладчыка”119, Ещё раз о ложных друзьях переводчика120, Mежъязыковая омонимия и паронимия в условиях белорусско- -русского двуязычия121, Проблемы белорусско-русской межъязыковой омонимии и паронимии122, Русско-белоруские межъязыковые омонимы и омографы123, Mежъязыковая омонимия в систeме русской и белорусской лексики124, Tипы различий в лексико-семантических системах русского и белорусского языков и межъязыковая омонимия125, Межъязыковые омонимы и паронимы: Опыт словаря русско-белорусских омонимов и паронимов126 (przedstawiono tu ponad 550 par leksemów, które w pełni lub częściowo odpowiadają sobie pod względem dźwiękowym, czasem też w formie pisanej, ale 116 В.

П Рагойша, Проблемы перевода с близкородственных языков: белорусско-русско-украинский поэтический взаимоперевод, Минск 1980.

117 Ю.П. Гольцекер, Mежъязыковая омонимия и полисемия как cпецифические проблемы в переводах c родственных языков, „Tруды Самаркандского yниверситета” 1971, nr 205.

118 A.В. Шидловский, Лингвистические проблемы перевода на белорусский язык, Mинск 1978.

119 А.В. Шыдлоўскі, Пра „фальшывых сяброў перакладчыка”, „Полымя” 1970, nr 3.

120 Г.A. Гальперин, Ещё раз о ложных друзьях переводчика, „Kоммуникация и обучение иностранным языкам”, Mінск 1970.

121 П.П. Шуба, Mежъязыковая омонимия и паронимия в условиях белорусско-русского двуязычия, [w:] Tыпалогія і ўзаемадзеянне славянскіх моў і літаратур, Mінск 1973.

122 П.П. Шуба, Проблемы белорусско-русской межъязыковой омонимии и паронимии, [w:] Проблемы преподавания русского языка в школе с белорусским языком обучения.

Сборник статей, Mинск 1975, s. 14–32.

123 Г.Н. Aксёнова, Русско-белоруские межъязыковые омонимы и омографы, [w:] Вопросы преподавания русскога языка в школе с белорусским языком обучения, Mинск 1978.

124 И.С. Ровдо, Mежъязыковая омонимия в систeме русской и белорусской лексики, „Вестник Белорусского yниверситeта”, серия 4, 1979, nr 2, s. 29–33.

125 И.С. Ровдо, Tипы различий в лексико-семантических системах русского и белорусского языков и межъязыковая омонимия, „Вестник Белорусского yниверситeта”, серия 4, 1980, nr 1, s. 31–35.

126 С.M. Грабчиков, Межъязыковые омонимы и паронимы: Опыт словаря русско-белорусских омонимов и паронимов, Минск 1980.

41 mają inne znaczenia w języku białoruskim i rosyjskim.

Na stronie 5 wstępu stwierdzono, że słownik nie ma ambicji pełniejszego przedstawienia tej grupy leksykalnej), Да праблемы міжмоўных эквівалентаў (на матэрыяле лексікі сучасных рускай і беларускай моў)127, Mіжмоўная беларуска-руская аманімія і паранімія128, Белорусско-русский паралексический словарь-справочник: Пособие для yчителя129, Да характарыстыкі беларуска-рускай паралексіі130, Беларуска-рускі слоўнік: міжмоўныя амонімы, паронімы і полісемія131, Беларускія аднакарэнныя і сугучныя словы з рускімі адпаведнікамі132.

Jest jeszcze pozycja Белорусский язык для небелорусов133, w której znajduje wykaz słów podobnych do rosyjskich, ale różniących się akcentem, fonetyką, semantyką, łączliwością.

Prace powyższe w szerokim stopniu opisują wybraną białorusko-rosyjską homonimię międzyjęzykową, czasem także łącznie ze zjawiskiem paronimii czy polisemii.

Niektórzy wspomniani badacze (S.M. Grabczikow, A.J. Michniewicz) bardzo szeroko rozumieją zjawisko homonimii międzyjęzykowej i włączają w nie również paronimię.

Także P.P. Szuba opisujący homonimy białorusko-rosyjskie stwierdza, że do homonimów międzyjęzykowych należą też białorusko-rosyjskie paronimy międzyjęzykowe134.

W wymienionych pracach możemy znaleźć również szczegółowe klasyfikacje rodzajów homonimów białorusko- -rosyjskich (niektóre z nich przedstawione są w niniejszej pracy w części zatytułowanej 2.7.

Typologia homonimów międzyjęzykowych) oraz teoretyczny opis różnych aspektów homonimów w specjalnej sytuacji panującej na Białorusi, jaką jest bilingwizm tam występujący.

Są to opisy bardzo szczegółowe ze szczególnym uwzględnieniem języka rosyjskiego i jego roli na Białorusi.

Wydaje się, że są to źródła, z którymi powinien się 127 В.M. Нікалаева, Да праблемы міжмоўных эквівалентаў (на матэрыяле лексікі сучасных рускай і беларускай моў), „Беларуская лінгвістыка” 1979, nr 16, s. 3–8.

128 П.П. Шуба, Міжмоўная беларуска-руская аманімія і паранімія, [w:] Пытанні білінгвізму і ўзаемадзеяння моў, рэд.

M.Б. Бірыла, A.Я. Супрун, Mінск 1982, s. 106–131 [Shortened reprint in: А.Я. Міхневіч, Слова беларускае: З гісторыі лексікалогіі і лексікаграфіі, Мінск 1994, s. 195–210].

129 Белорусско-русский паралексический словарь-справочник: Пособие для yчителя, рeд.

A.Е. Mихневич, Mинск 1985.

130 Л.П. Кунцэвіч, Да характарыстыкі беларуска-рускай паралексіі, „Беларуская лінгвістыка” 1987, nr 31, s. 55–61 [Shortened reprint in: А.Я. Міхневіч, Слова беларускае: З гісторыі лексікалогіі і лексікаграфіі, Мінск 1994, s. 216–224].

131 В.А. Выхота, Беларуска-рускі слоўнік: міжмоўныя амонімы, паронімы і полісемія, Мінск 2004.

132 М.Ф. Смаршчок, Э.І. Барысаглебская; Мінскі дзяржаўны лінгвістычны універсітэт, Мінск 2002.

133 А.А. Крывицкий и др., Mинск 1973.

134 П.П. Шуба, Mіжмоўная беларуска-руская аманімія і паранімія, dz. cyt., s. 125.

42 zapoznać każdy rusycysta opisujący współczesne wpływy i relacje języka rosyjskiego.

Istnieją także internetowe zestawienia białorusko-rosyjskich homonimów międzyjęzykowych, np. książki: С.

Aляксандраў, Г.

Mыцык, Гавары са мной па-беларуску.

Базавы курс клясычнае беларускае мовы (http://knihi.com/www/padrucnik/suhucnyja.htm).

2.3.

Terminy w różnych językach W międzynarodowej literaturze możemy spotkać różne określenia zjawiska fałszywych przyjaciół.

Jedne terminy są węższe, inne szersze.

Niektóre są kalkami, inne oryginalnymi określeniami.

Niżej zamieszczamy wybór terminów: 1) angielskie: false friends (of a translator/slavist), false cognates, misleading words (of foreign origin), deceptive words, deceptive cognates135, interlinguistic lexical homonymy; 2) białoruskie: фальшывыя сябры (пераклдчыка), сугучныя словы, псеўдаінтэрнацыянальныя словы, міжмоўныя амонімы/эквіваленты, паралексія; 3) bułgarskie: неверни приятели; 4) chorwackie: lažni prijatelji; 5) czeskie: falešní přátelé překladatele, zdrádná slova, mezijazykové falsiekvivalenty, mezijaziková homonimie; 6) fińskie: tulkin näennäiset ystävät; 7) francuskie: faux amis (du traducteur), piéges, traguenards, épines, trahisons136; 8) hiszpańskie: falsos amigos, mots perfides; 9) niemieckie: falsche Freunde (des Űbersetzers)137, Faux Amis, irrenfűhrende Fremdwőrter138, zwischensprachliche Homonyme, Inter-Homonyme,

interlinguale 135 Zob.

http://germ.univ.szczecin.pl/~lipczuk/ArtFA.htm, 5 X 2009 r.; R. Lado, Linguistics across Cultures (Applied Linguistics for Language Teachers), Ann Arbor 1958, s. 85.

136 Zob.

też: П.

Стасиньска, Межъязыковая омонимия в русско-польском сопоставлении, dz. cyt., s. 19.

137 Zob.

M. Pančíková, dz. cyt., s. 21.

43 Homonyme, interlinguale Paronyme, lexikalische Scheinidentitäten, scheinbare Äquivalente, Pseudoäquivalente, Pseudointernationalismen, Tautonyme139; 10) polskie: fałszywi przyjaciele (tłumacza/slawisty), zwodnicze słowa, zdradliwe słowa/wyrazy140, wyrazy o podobnym brzmieniu a odmiennym znaczeniu, homonimy międzyjęzykowe (homonimia międzyjęzykowa/międzyjęzyczna), ekwiwalenty pozorne (pozorna ekwiwalencja), mylące podobieństwa międzyjęzykowe, złudne odpowiedniki141, odpowiedniki pozorne, aproksymaty, aproksymatyzmy, tautonimy142, falsi-ekwiwalenty międzyjęzykowe (falsi-ekwiwalencja międzyjęzykowa), pułapki leksykalne, relacje mylących podobieństw międzyjęzykowych, heterosemia międzyjęzykowa143, heterofemia międzyjęzykowa144, paronimia międzyjęzykowa, polisemia międzyjęzykowa, analogia międzyjęzykowa, fałszywe paralele leksykalne, homonimy dwujęzyczne, homonimy międzylingwistyczne, mylące kognaty145; taka ilość nazw jest wynikiem nakładania się w polszczyźnie różnych, ale tradycyjnych w poszczególnych językach, sposobów nazywania tego typu utożsamień146; 11) rosyjskie: ложные (мнимые)

друзья (переводчика), межъязычные омонимы147, межъязыковые/междуязычные омонимы, интернациональне параллели, межъязыковые гетеронимы, ложные эквиваленты148, провокационные или мнимые тождества, отождествляемые лексемы, обманчивые межъязыковые 138 W. Hornung, E. Kretschmer, H. Ortmann, H. Wűsteneck, Die Ubersetzung wissenschaftlicher Literatur aus dem Russischen ins Deutsche, Lipsk 1974, s. 85; termin ten wg Z. Grosbarta sugeruje odniesienie zjawiska tylko do wyrazów (więc już nie morfemów) i to obcych wyrazów (tzw. internacjonalizmów), zob. Z. Grosbart, Problem mylących podobieństw międzyjęzykowych… dz. cyt., s. 200.

139 Zob.

M. Pančíková, dz. cyt., s. 21.

140 Zob.

tamże.

141 Wojtasiewicz, Grosbart, zob. M. Pančíková, dz. cyt. 142 Termin R. Lipczuka.

143 Z. Grosbart, Heterosemia międzyjęzykowa, czyli skutki nadmiernego zaufania do intuicji translatorskiej, dz.

cyt., s. 29–44.

144 Zob.

http://germ.univ.szczecin.pl/~lipczuk/ArtFA.htm, 5 X 2009 r.

145 Jest to kalka angielskiego terminu.

Termin kognat jest kojarzony w językoznawstwie ze wspólnym pochodzeniem słów w językach pokrewnych, co jest o tyle niefortunne, o ile zjawisko to nie ogranicza się do języków pokrewnych, np. ogólnosłowiańskie jama ‘znaczne wgłębienie gruntu’ i japońskie jama ‘góra’, zob. Z. Grosbart, Problem mylących podobieństw międzyjęzykowych..., dz. cyt., s. 200.

146 M. Majewska, Homonimia i homonimy…, dz. cyt., s. 57.

147 Z. Grosbart za M.F. Rylskim.

148 И.С. Ровдо, Mежъязыковая омонимия в условиях русско-белорусского и белорусско-русского билингвизма: Aвтореф. дисс.

... канд. филол. наук: 10.02.01; 10.02.02.

/ Белорусский государственный университет им.

В.И. Ленина, Mинск 1980, s. 1.

44 сходства, мнимые абсолютные эквиваленты, псевдоинтернационализмы, псевдоэквивалентные пары слов, псевдознакомые (или псевдопростые) слова, межъязыковые/междуязычные аналогизмы149, похожие (опасные, или сбивчивые) слова, слова-анологи150, двуязычная омонимия, омонимические полифраземы, ложный паралелизм, генетические интернационализмы151; 12) serbskie: лaжни другови; 13) słowackie: falošní priatelia prekladatel’a, úskalia, zdradné slová152, medzijazykové/interlingválne homonymá, medzijazyková homonymia153; 14) ukraińskie: фальшиві друзі (перекладача), фальшиві еквіваленти, міжмовні омоніми/паралекси/аналогізми154, псевдоінтерлінгвістичность155.

M. Majewska przytacza następujące zestawienie156.

język termin polski angielski ekwiwalenty pozorne; pozorne odpowiedniki francuski fałszywi przyjaciele tłumacza; pozorne odpowiedniki niemiecki tautonimy 149 Tamże.

150 Tamże.

151 Zob.

П.

Стасиньска, Межъязыковая омонимия в русско-польском сопоставлении, dz. cyt., s. 5, 18.

152 Zob.

M. Pančíková, dz. cyt., s. 21.

153 Zob.

M. Pančíková, dz. cyt., s. 7, 14.

154 К.М. Готлиб.

155 Termin zaczerpnięty z pracy W.W. Akulenki, zob. М.

Беднаж, Польско-українська міжмовна омонімія, dz. cyt., s. 11, 22.

156 M. Majewska, Homonimia i homonimy…, dz. cyt., s. 57.

45 bułgarski aproksymaty czeski wyrazy zdradliwe słowacki wyrazy zdradliwe, homonimy międzyjęzykowe rosyjski homonimy międzyjęzykowe „Nie wszystkie określenia zasługują na miano terminu.

Przytoczone nazwy nie powstały w wyniku naukowego porównania i opisu zasobów leksykalnych różnych języków, ale pojawiły się jako nazwa dla pewnego typu trudności translatorskich.

Nawet pobieżna analiza wykazuje, że mają one niejednorodny charakter nie tylko pod względem stylistycznym, ale i pojęciowym”157.

Występowanie tylu terminów świadczy o złożoności tego zagadnienia, które może być rozpatrywane z wielu różnych punktów widzenia – leksykologicznego, leksykograficznego, translatorycznego itd.158.

Najbardziej popularne wydają się dwa terminy: fałszywi przyjaciele oraz homonimia międzyjęzykowa.

„Polski termin fałszywi przyjaciele tłumacza (i odpowiednio nazwy w innych językach) jest kalką językową terminu francuskiego faux amis du traducteur wprowadzonego do literatury językoznawczej w roku 1928 przez Koesslera i Deroquiny159.

I chociaż krytykuje się metaforyczność, nieprecyzyjność tej nazwy, to jest ona używana dość powszechnie mimo różnych prób zastąpienia jej innymi wyrażeniami.

Termin ten można rozumieć 157 Tamże.

158 П.

Стасиньска, Межъязыковая омонимия в русско-польском сопоставлении, dz. cyt., s. 19.

159 M. Koessler, J. Deroquiny, Les faux amis ou les trahisons du vocabulaire anglais.

Conseils aux traducteurs, Paris 1928.

46 wąsko: odnosi się on wówczas do wyrazów dwóch języków o identycznej lub podobnej formie (graficznej i/lub fonetycznej), lecz różnych znaczeniach”160.

Ale nie są to jedyne kryteria161, przez pryzmat których można badać zjawisko fałszywych przyjaciół, choć to najpopularniejsze ujęcie.

Drugi znany termin to homonimia międzyjęzykowa – autorstwo przypisuje się poecie i tłumaczowi M.F. Rylskiemu, choć określeniem homonim posłużył się wcześniej Anderson w pracy pt. Le mot juste.

A dictionary of English and French homonyms (New York 1938)162.

„Termin homonimia międzyjęzykowa pochodzi z prac językoznawców radzieckich.

Jest również stosowany przez niektórych językoznawców słowackich.

Mówiąc o homonimii językowej, ma się na myśli współwystępowanie w różnych językach wyrazów o bardzo podobnej, niemal identycznej postaci brzmieniowej i/lub graficznej i różnym znaczeniu.

Ze względu na różnice w systemach fonetycznych różnych języków powinno się raczej mówić o podobieństwie postaci brzmieniowej”163.

Bożena Zinkiewicz-Tomanek tak wyjaśnia, czym są homonimy międzyjęzykowe – to: „pary wyrazów o identycznym lub bardzo podobnym brzmieniu, lecz różnym całkowicie lub częściowo znaczeniu.

Wyrazy takie w każdym z języków mają swój krąg znaczeń, swoje konteksty, nie pokrywające się z zakresem użycia w drugim języku.

Z jednej strony może to prowadzić do niezupełnie właściwego rozumienia […] tekstu, z drugiej zaś, hamować opanowanie takich wyrazów, ich poprawne użycie w samodzielnie produkowanym tekście”164.

Na temat wspomnianych terminów toczyła się dyskusja.

Rozbieżności w tej kwestii są bardzo rozległe.

160 R. Lipczuk, Internacjonalizmy a „fałszywi przyjaciele tłumacza”, dz. cyt., s. 139.

161 Zob.

rozdział 2.7.

Typologia homonimów międzyjęzykowych.

162 K. Wojan, Homonimia międzyjęzykowa – analiza dorobku językoznawstwa europejskiego, dz. cyt., s. 284.

163 M. Majewska, Homonimia i homonimy…, dz. cyt., s. 56.

164 B. Zinkiewicz-Tomanek, Rzeczownikowe i przymiotnikowe „homonimy międzyjęzykowe” w procesie nauczania języka ukraińskiego studentów filologii ukraińskiej, [w:] Współzależność języków słowiańskich: Aspekt lingwistyczny i glottodydaktyczny, red. J. Bartoszewska, M. Grabska, Gdańsk 1998, s. 241.

47 B. Konopielko uważa, że termin fałszywi przyjaciele mieści w sobie jednocześnie całkiem różne kategorie – synonimię, homonimię i paronimię.

To właśnie świadczy o wadach tego terminu165.

Z kolei J. Vlček uważa, że fałszywi przyjaciele to nie jest termin, ale obrazowe nazwanie homonimów i paronimów międzyjęzykowych166.

Natomiast K.M. Gottlieb twierdzi, że termin fałszywi przyjaciele jest najbardziej udany, jeśli patrzeć na problem z punktu widzenia przekładu.

Natomiast jeśli sprawę rozpatrywać z lingwistycznej strony, to lepszy jest termin międzyjęzykowa analogia167.

Ale np. Z. Grosbart, który też badał ten problem od strony translatorskiej, nie używa tego terminu, lecz ma swoje określenia: heterofemia międzyjęzykowa, falsi-ekwiwalencja, homonimia międzyjęzykowa (za M.F. Rylskim).

Badacz przyznaje, że termin homonimia międzyjęzykowa ma duże znaczenie dla tłumaczy, ale nie tylko – także dla teorii i historii języka, dla badań porównawczych, dla metodyki nauczania języków obcych, dla praktyki korzystania z literatury obcojęzycznej itp.168.

Termin ten jest używany także w białoruskich pracach169.

Warto podkreślić, że M.F. Rylski był pierwszym badaczem, który w swoim referacie na IV Międzynarodowy Zjazd Slawistów nazwał fałszywych przyjaciół terminem homonimy międzyjęzykowe, który określał słowa brzmiące tak samo lub podobnie w co najmniej dwóch językach i mające różne znaczenia170.

Natomiast wspomniany wcześniej K.M. Gottlieb krytykował jednak ten termin, gdyż nie odpowiadał on cesze homonimii, jaką jest jednakowe brzmienie dwóch wyrazów, które według badacza nie występuje w planie międzyjęzykowym.

K.M. Gottlieb uważał, że artykulacja nie może być taka sama w dwóch językach i dlatego proponował termin międzyjęzykowe analogizmy (międzyjęzykowa analogia)171.

Z tym zdaniem nie zgadza się I.S. Rowdo, który twierdzi, że takie podobne/identyczne elementy mogą się zdarzyć na różnych poziomach języka 165 Б.

Конопелько, Русско-польские лексико-семантические отношения (на материале семантического поля со значением родства и отношений), Wrocław 1980, s. 27; zob. też: П.

Стасиньска, Межъязыковая омонимия в русско-польском сопоставлении, dz. cyt., s. 19.

166 Я.

Влчек, Чешско-русские омонимы – высшая стадия лексической интерференции, „Болгарская русистика” 1975, nr 5, s. 33; zob. też: П.

Стасиньска, Межъязыковая омонимия в русско-польском сопоставлении, dz. cyt., s. 19.

167 К.М. Готлиб, Немецко-русский и русско-немецкий словарь ложных друзей переводчика, Москва 1972, s. 437; zob. też: П.

Стасиньска, Межъязыковая омонимия в русско-польском сопоставлении, dz. cyt., s. 20.

168 Z. Grosbart, Problem mylących podobieństw międzyjęzykowych…, dz. cyt., s. 203.

169 Г.Н. Aксёнова, Русско-белоруские межъязыковые омонимы и омографы, dz. cyt., s. 191; A.В. Шидловский, Лингвистические проблемы перевода на белoрусский язык, dz. cyt., s. 47; zob. też: П.

Стасиньска, Межъязыковая омонимия в русско-польском сопоставлении, dz. cyt., s. 20.

170 M.Ф. Рыльский, Xудожественный перевод с одного славянского языка на другой, Доклады IV Mеждународного съезда славистов, Mосква 1958, s. 8–9; zob. też: П.

Стасиньска, Межъязыковая омонимия в русско-польском сопоставлении, dz. cyt., s. 23.

171 Zob.

też: П.

Стасиньска, Межъязыковая омонимия в русско-польском сопоставлении, dz. cyt., s. 23.

48 (fonetycznym, graficznym, akcentowym itd.), które niwelują to, że forma wyrazów nie odpowiada sobie dokładnie172.

Z kontrowersyjnym poglądem wychodzi P.P. Szuba, który twierdzi, że podobna forma a inne znaczenie wyrazów to za mało, by nazwać je homonimami międzyjęzykowymi.

Konieczne jest, by dwa języki były środkiem komunikacji bilingwa173.

Taki pogląd bardzo zawęża zjawisko homonimii międzyjęzykowej, które jest problemem interdyscyplinarnym dotyczącym leksykografii, przekładu, lingwistyki, glottodydaktyki itd.

Inni autorzy (np. O.M. Ziuzienkowa174) do fałszywych przyjaciół zaliczają tylko internacjonalizmy o podobnej formie, ale różnych znaczeniach lub znaczeniach tylko częściowo się pokrywających.

We wstępie do Słownika serbsko-polskich homonimów i paronimów175 widnieje rozgraniczenie dwóch kategorii lingwistycznych: 1) fałszywi przyjaciele tłumacza – stosunek dwóch leksemów z dwóch różnych języków, które mogą wywołać powstawanie błędnych ekwiwalencji – kategoria psycholingwistyki i lingwistyki stosowanej; 2) międzyjęzykowe homonimy i paronimy – stosunek dwóch leksemów z dwóch różnych języków o ekwiwalentnej formie i nieekwiwalentnej treści – porównawczojęzykowa kategoria leksykalna.

Autorzy jednak sami podkreślają, że obie wydzielone grupy w pewnej mierze się pokrywają (zgadzają), ale tylko drugą wybierają jako przedmiot opisu w swoim słowniku.

Jako warunek ekwiwalentności formy uznawane jest genetyczne i typologiczne powiązanie języków.

Na tej podstawie stosunek ekwiwalentności formy może być ustanawiany na przykład: a) między językami słowiańskimi; 172 И.С. Ровдо, Mежъязыковая омонимия в условиях русско-белорусского и белорусско-русского билингвизма dz. cyt., s. 12, zob. też: П.

Стасиньска, Межъязыковая омонимия в русско-польском сопоставлении, dz. cyt., s. 24.

173 П.П. Шуба, Проблемы белорусско-русской межъязыковой омонимии и паронимии, dz. cyt., s. 49, zob. też: П.

Стасиньска, Межъязыковая омонимия в русско-польском сопоставлении, dz. cyt., s. 24–25.

174 Zob.

też: П.

Стасиньска, Межъязыковая омонимия в русско-польском сопоставлении, dz. cyt., s. 20.

175 red. D. Šipka, Poznań 1999, s. 22.

49 b) między językiem słowiańskim a jakimś drugim językiem; zwykle we wspólnym dziedzictwie leksykalnym (z reguły klasycznym) oraz leksemach powstałych w transferze międzyjęzykowym (np. zapożyczenia z języka angielskiego czy niemieckiego w różnych słowiańskich językach).

W takiej sytuacji ekwiwalentność formy nie może być ustanowiona między na przykład serbskim lakat ‘łokieć’ a węgierskim lakat ‘kłódka’, gdyż nie ma tu genetycznego ani typologicznego powiązania języków, a podane wyrazy nie należą do klasycznej leksykalnej spuścizny, ani nie pochodzą z wzajemnego transferu leksykalnego.

Jak widać, w literaturze istnieje wiele terminów, są one rozumiane bardzo różnie i właściwie każdy badacz wyjaśnia w swej pracy, jak je rozumie.

Jest to niezbędne, gdyż czasami zjawisko homonimii międzyjęzykowej jest rozpatrywane oddzielnie, a czasem razem z innymi, np. paronimią międzyjęzykową, która bywa uznawana także za zupełnie osobne zagadnienie.

W literaturze przedmiotu często podkreśla się, że termin fałszywi przyjaciele ma szeroki zakres – może dotyczyć nie tylko leksemów, lecz także mniejszych cząstek językowych lub całych konstrukcji.

Ponadto zakresem obejmuje: internacjonalizmy, zapożyczenia, elementy struktury znaczeniowej wyrazów polisemicznych, homogramy, paronimy, synonimy, interferencje semantyczne, stylistyczne, morfosyntaktyczne i frazeologiczne.

Dla glottodydaktyków faux amis to typ błędów w języku obcym.

Niektórzy lingwiści z kolei jako podklasę fałszywych przyjaciół wyodrębniają inne kategorie zjawisk międzyjęzykowych: homonimy międzyjęzykowe, tautonimy.

Jeszcze inni mówią o potrzebie odróżniania fałszywych przyjaciół i fałszywych przyjaciół tłumacza176.

Dlatego właśnie przez niektórych badaczy termin fałszywi przyjaciele był krytykowany za nieprecyzyjność, metaforyczność, niejednoznaczność i zawieranie w sobie zbyt różnych zjawisk.

176 K. Wojan, Homonimia międzyjęzykowa – analiza dorobku językoznawstwa europejskiego, dz. cyt., s. 284.

50 2.4.

Gatunki homonimii międzyjęzykowej Katarzyna Wojan w swoim artykule Fenomen homonimii międzyjęzykowej – rozważania językoznawcy (dz. cyt.) referuje różne poglądy na temat homonimii międzyjęzykowej.

W językoznawstwie porównawczym występuje pojęcie międzyjęzykowej homonimii leksykalnej.

Jedni badacze utożsamiają je z fałszywymi przyjaciółmi, czyli zjawiskiem jednoczesnego występowania w analizowanych językach znaków językowych spełniających jedynie kryteria formalne w dziedzinie brzmienia bądź zapisu – pogląd taki jest najbardziej rozpowszechniony w literaturze (R.A. Budagov, W.W. Akulenko, B. Konopielko).

Inni używają pojęcia homonimia międzyjęzykowa w odniesieniu do relacji pomiędzy zbiorami ściśle homonimicznymi zawartymi w systemach analizowanych języków (W.W. Dubiczinskij, K. Wojan)177, czyli leksemy są także homonimami (składnikami homonimiki) własnych języków178.

Autorka przytacza również tezy, które nie uznają w ogóle występowania homonimów międzyjęzykowych.

N.I. Tołstoj pisze, że „homonimy należy rozpatrywać w ramach jednego języka”179, a I.S. Rovdo, że „nie ma takiego samoistnego zjawiska jak homonimia międzyjęzykowa, pod wieloma względami różniąca się od homonimii wewnątrzjęzykowej”180.

Katarzyna Wojan pisze także o celowości wprowadzenia nowego pojęcia w dziedzinie homonimii.

Chodzi o homomem (oznaczany jako H).

Jest to jednostka homonimii porządkująca zbiór homonimów danego języka.

„To zbiór leksemów danego języka spełniających wzajemnie warunek identyczności pod względem formalnym; to zatem pełny zbiór homonimów o danym temacie.

Liczba homonimów danego homomemu, a więc zarazem liczba towarzyszących im znaczeń, określana jest jako krotność homomemu i kodowana jako dolny indeks po prawej stronie symbolu homomemu.

[…]

Przyjęcie definicji homomemu pozwala przede wszystkim 177 Zob.

K. Wojan, Fenomen homonimii międzyjęzykowej…, dz. cyt., s. 101.

178 K. Wojan, Homonimia międzyjęzykowa – analiza dorobku językoznawstwa europejskiego, dz. cyt., s. 281– 282.

179 Некоторые проблемы сравнительной славянской семасиологии, [w:] Славянское языкознание, IV Mеждународный съезд славистов, Mосква 1968, s. 347, zob. też: K. Wojan, Fenomen homonimii międzyjęzykowej…, dz. cyt., s. 101.

180 Mежъязыковая омонимия в условиях русско-белорусского и белорусско-русского билингвизма, dz. cyt., s. 47–48, zob. też: K. Wojan, Fenomen homonimii międzyjęzykowej…, dz. cyt.

51 operować pojęciem zbioru homonimów w miejsce zwykle stosowanego pojęcia pary homonimów.

Wyróżnianie pary jako szczególnej cechy homonimii, a nie jedynie jako jej minimalnej krotności, co powszechnie się czyni, jest błędne z założenia, mylące przy analizie, katastrofalne przy klasyfikacji”181.

Porównywanie leksemów-homonimów co najmniej dwóch języków nie należy do zadań łatwych.

Przede wszystkim dlatego, że zjawisko homonimii było i jest różnie ujmowane w samych słownikach.

Często też słowniki same sobie zaprzeczają, w różny sposób kwalifikują ten sam leksem.

Zajmowanie się zagadnieniem homonimii międzyjęzykowej jest ważne dla rozwoju metodyki nauczania języków obcych, przekładoznawstwa oraz samej leksykografii182.

Termin homonimia międzyjęzykowa może nie tylko być różnie rozumiany, lecz także mieć różne dodatkowe określenia.

Katarzyna Wojan opisuje: międzyjęzykową homonimię wewnętrzną (MHW), międzyjęzykową homonimię zewnętrzną (zewnątrzjęzykową – MHZ) oraz międzyjęzykową homonimią semantyczną (MHS).

2.4.1.

Międzyjęzykowa homonimia wewnętrzna (MHW) Pierwszy proces dotyczy podzbioru znaków językowych spełniających ściśle lub prawie ściśle kryteria identyczności formalnej w dziedzinie brzmienia bądź zapisu występujących jednocześnie w systemach analizowanych języków stanowiony przez znaki językowe będące jednocześnie homonimami wewnątrz każdego z tych systemów językowych.

Przyjmuje się, że takie międzyjęzykowe homonimy wewnętrzne są zewnętrznie i semantycznie zbieżnymi opozycjami paralelnymi dwóch bądź więcej synchronicznie porównywanych języków.

Jako przykład posłużą homonimy odpowiednio w językach: polskim, fińskim, rosyjskim183.

W języku polskim: aura I 1. książk.

‘stan pogody’; 2.

‘nastrój klimat, atmosfera panujące w jakimś środowisku’; 3. przen.

‘stosunki panujące, atmosfera’; 181 K. Wojan, Wstęp do analizy międzyjęzykowych homonimów leksykalnych…, dz. cyt. s. 76–77.

182 Por. Tamże, s. 103–104.

183 K. Wojan, Fenomen homonimii międzyjęzykowej…, dz. cyt., s. 102.

52 aura II 1. med. ‘objawy przedchorobowe, stan neuropsychiczny’; 2. spiryt.

‘część ciała astralnego’ W języku fińskim: aura I 1. gwar.

‘socha’; 2. rol.

‘pług’; aura II 1. geogr. nazwa rzeki (Aurajoki); 2. geogr. nazwa regionu w Finlandii; aura III 1. obraz.

‘pogoda’; 2. przen.

‘atmosfera, stosunki panujące w jakimś środowisku’ aura IV 1. med. ‘objawy przedchorobowe, stan neuropsychiczny’; 2.

‘część ciała astralnego’ W języku rosyjskim: аура I psych.

‘klimat, stosunki panujące’ аура II.

astrol.

‘Aura’ аура III.

1. med. ‘stan neuropsychiczny, zapowiedź histerii’; 2. parapsych.

‘część ciała astralnego’ Zatem międzyjęzykowa homonimia wewnętrzna dotyczy znaków językowych spełniających ściśle lub prawie ściśle kryteria identyczności formalnej w dziedzinie brzmienia bądź zapisu równolegle w systemach analizowanych języków; znaki te są jednocześnie homonimami wewnątrz każdego z tych systemów.

Homonimię w języku polskim porównywała z homonimią w języku rosyjskim Danuta Buttler.

Wydzieliła ona trzy grupy homonimów: 1) całkowicie zbieżne; 2) częściowo zbieżne; 3) całkowicie odmienne184.

Badaczka stwierdza: 184 D. Buttler, Polskie i rosyjskie homonimy rzeczownikowe, [w:] Paralele w rozwoju słownictwa języków słowiańskich, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź 1989, s. 98.

53 „Homonimy tożsame w obu językach stanowią wyłącznie zapożyczenia, i to nowszej daty, na ogół z przełomu XIX–XX w.; znaczna ich część ma przy tym charakter terminologiczny.

Można przypuszczać, że niektóre z nich […] to internacjonalizmy powtarzające się w różnych językach europejskich”185.

Danuta Buttler konfrontacje jednostek homonimicznych w obu językach uważała za trudne zadanie, które może nie dać rezultatów badawczych: „Trudno zakładać, że okoliczności, które w jednym języku doprowadziły do identyfikacji dwóch leksemów, powtórzą się bez żadnych zmian w drugim”186.

Bardzo wiele różnych czynników w języku decyduje o przebiegu homonimizacji jego jednostek, np. fonologiczne i morfologiczne właściwości systemu, sposoby adaptacji elementów obcych, konwencje ortograficzne oraz warunki pozajęzykowe (społeczne, kulturowe, cywilizacyjne – odmienne dla rozwoju każdej ze społeczności, których języki się porównuje)187.

Autorka stawia pytanie, czy w sytuacji tak licznych różnic obiektywnych i subiektywnych, które dzielą homonimy polskie i rosyjskie, warto w ogóle je porównywać.

Okazuje się, że tak, gdyż bez takich badań nie można stwierdzić, jakie zjawiska są swoiste dla danego języka, ani ustalić, czy w tej dziedzinie są jakieś uniwersalia188.

Co ciekawe, badaczka wspomina o „podobieństwie czysto formalnym a więc pozornym” leksemów obu języków: „W obu językach występują mianowicie takie same pary homonimiczne, ale ich człony mają zupełnie różne znaczenia”189.

Na przykład: pol. boj ‘pływający znak nawigacyjny, boja’ i ros.

бой ‘chłopiec hotelowy’190.

185 Tamże, s. 99.

186 Tamże, s. 95.

187 Tamże.

188 Tamże, s. 98.

189 Tamże, s. 100.

190 Tamże, s. 100–101.

54 Danuta Buttler dla określenia tego zjawiska użyła terminu homonimia homonimów (1989 r.)191.

2.4.2.

Międzyjęzykowa homonimia zewnętrzna (zewnątrzjęzykowa, MHZ) Katarzyna Wojan za homonimię wewnętrzną (wewnątrzjęzykową) uznaje przejawy homonimii wewnątrz języka – te są uświadamiane przez danych użytkowników języka.

Natomiast międzyjęzykowa homonimia wewnętrzna (wewnątrzjęzykowa) jest to efekt porównywania homonimii wewnętrznej kilku systemów językowych.

Dalej badaczka stwierdza: „[…] środowisko badaczy zajmujących się językoznawstwem kontrastywnym powszechnie nazywa mianem homonimii międzyjęzykowej także rezultat badań nad wyrażeniami identycznymi lub niemal identycznymi pod względem klasyfikacji formalnej, występującymi w odmiennych systemach językowych, przy czym wyrażenia te nie są, a w każdym razie nie muszą być, homonimami w systemach językowych, z których się wywodzą.

Użytkownicy poszczególnych języków nie są świadomi tego, że dane wyrażenia tworzą z wyrażeniami z innych języków pary homonimiczne; świadomi tego mogą być jedynie zewnętrzni „obserwatorzy” zasobów systemów językowych, dlatego tak rozumianą homonimię międzyjęzykową proponuję nazywać międzyjęzykową homonimią zewnętrzną (zewnątrzjęzykową)”192.

Autorka podkreśla fakt, że międzyjęzykowa homonimia wewnętrzna jest swoistym (homonimicznym) podzbiorem międzyjęzykowej homonimii zewnętrznej, ponieważ jednak badania nad homonimią międzyjęzykową w obu znaczeniach prowadzone są równolegle, Katarzyna Wojan podkreśla konieczność wprowadzenia oraz systematycznego stosowania jednoznacznie rozumianej nomenklatury193.

Zatem międzyjęzykowa homonimia zewnętrzna to występowanie w systemach różnych języków znaków językowych, spełniające ściśle lub prawie ściśle kryteria identyczności formalnej w dziedzinie brzmienia bądź zapisu194.

Istnienie takich zgodnych dźwiękowo, a 191 Tamże, s. 100.

192 K. Wojan, Międzyjęzykowa homonimia leksykalna.

Zagadnienia analizy, [w:] Język a rzeczywistość.

Rusycystyczne studia konfrontatywne, red. P. Czerwiński, H. Fontański, Katowice 2005, s. 33.

193 Tamże.

194 Tamże, s. 34.

55 odmiennych pojęciowo znaków w różnych językach może być niebezpieczne dla niewprawnych tłumaczy i może stanowić przeszkodę w porozumiewaniu się między ludźmi różnych narodów195.

Mylne rozumienie informacji następuje w wyniku interpretowania jej poprzez pryzmat znaczeń własnego języka.

Termin międzyjęzykowa homonimia zewnętrzna jest zatem ekwiwalentem chętnie stosowanego wyrażenia faux amis (fałszywi przyjaciele).

2.4.3.

Międzyjęzykowa homonimia semantyczna (MHS) Kolejny proces to międzyjęzykowa homonimia semantyczna.

K. Wojan stwierdza, że jest to zbiór równoległy do międzyjęzykowej homonimii wewnętrznej z punktu widzenia teorii lingwistyki jako logiczne dopełnienie tego zjawiska.

Są to zazębiające się wzajemnie zbiory znaków językowych nie spełniających kryterium podobieństwa identyczności formalnej, ale zawierające w sposób nieprzypadkowy ekwiwalentne pola znaczeniowe.

Można to prześledzić na poniższych przykładach196.

W języku polskim: kaczka I 1. zool.

‘gatunek ptaka’; 2. fraz.

pot.

w zwrocie: „niech cię kaczki zdepczą”; 3.

‘kaczka na wodzie; puszczać kaczki’; kaczka II 1.

‘plotka, wiadomość nieprawdziwa, np. kaczka dziennikarska’; kaczka III 1. med. ‘naczynie służące do oddawania moczu’; 2. mor.

‘metalowy uchwyt na maszcie służący do przymocowywania lin’; 3.

‘samolot typu kaczka’; W języku fińskim: ankka I 1. zool.

‘gatunek ptaka’; 2. zool.

‘samiec kaczki, kaczor’; ankka II ‘puścić kaczkę’ (päästää ankka) W języku rosyjskim: утка I 1. zool.

‘gatunek ptaka’; 2. med. ‘zbiornik na mocz’; 195 Tamże.

196 K. Wojan, Fenomen homonimii międzyjęzykowej…, dz. cyt., s. 102–103.

56 утка II 1. kaczka dziennikarska; 2.

‘puścić kaczkę’ утка III techn. samolot typu „kaczka” Analizy powyższe pozwalają Katarzynie Wojan stwierdzić, że zjawisko homonimii międzyjęzykowej dotyczy na ogół wyrazów będących zapożyczeniami, a także powstałych na bazie rdzeni internacjonalnych (np. pol. hak, fin.

haka, ros.

гак).

„Leksemy obce przenikają głębiej do systemu leksykalnego danego języka zakorzeniając się w nim, co sprzyja zbliżeniu języków w aspekcie lingwokulturowym oraz przenikaniu w płaszczyźnie kultur197”.

2.5.

Międzyjęzykowa homonimia homo- i heterogeniczna Niektórzy badacze – jak np. M. Bednarz – uważają, że dużą wadą w badaniach nad homonimią jest skupianie się tylko na podejściu synchronicznym bez uwzględnienia historycznych zmian w procesie rozwoju znaczenia198.

Twierdzą, że trzeba uwzględnić historyczny rozwój znaczenia, jego przekształcenia, etymologię.

Z kolei Z. Grosbart – opisując kierunki badań w dziedzinie homonimii – stwierdza, że można wybrać albo diachroniczne, albo synchroniczne opisywanie tego zagadnienia.

Do międzyjęzykowej homonimii heterogenicznej można zaliczyć leksemy przypadkowo zbieżne pod względem formy, także niektóre paronimy (jeśli paronimię traktować jako część homonimii i łączyć te zjawiska), przypadki homofonii, homografii i homoformii (przypadkowa zbieżność dwóch form gramatycznych).

Zjawisko międzyjęzykowej homonimii heterogenicznej może być pełne lub częściowe.

Do międzyjęzykowej homonimii heterogenicznej pełnej można zaliczyć leksemy, które np. mają różne pochodzenie, odmienne związki paradygmatyczne itd., a także tzw. okazjonalne homonimy międzyjęzykowe (przypadkowa zbieżność form, leksemy nie mają ze sobą związku lub straciły taki związek na skutek rozpadu polisemii w jednym z języków)199.

Natomiast do międzyjęzykowej homonimii 197 Tamże, s. 103.

198 М.

Беднаж, Польско-українська міжмовна омонімія, dz. cyt., s. 20–21.

199 Zob.

tamże, s. 34–35.

57 heterogenicznej częściowej można zaliczyć leksemy mające podobną budowę, podobne związki paradygmatyczne, jednakowe choć częściej odmienne pochodzenie itd.200.

Z kolei homogeniczna homonimia międzyjęzykowa dużą wagę przywiązuje do pochodzenia wyrazów – zalicza się tu leksemy o wspólnym pochodzeniu czy zbliżonej etymologii.

2.6.

Pierwszo- i drugostopniowa homonimia międzyjęzykowa W literaturze wyróżnia się także pierwszo- i drugostopniową homonimię (oraz paronimię) międzyjęzykową.

Drugostopniowa homonimia międzyjęzykowa jest wyprowadzana od istniejącej już pary homonimicznej, np. serb. čas ‘godzina’ i pol. czas ‘vreme’ = 1-stopniowa serb. časovnik ‘zegar’ i pol. czasownik ‘glagol’ = 2 stopniowa201 2.7.

Typologia homonimów międzyjęzykowych Rodzajów homonimów międzyjęzykowych i – co za tym idzie – ich klasyfikacji jest bardzo wiele.

Chociaż można zauważyć pewne powtarzające się prawidłowości, to jednak właściwie każdy badacz homonimów różnych języków wydziela swoją klasyfikację, według której opisuje leksemy przez siebie badane.

Jest to związane także z samą definicją homonimów międzyjęzykowych, gdyż nie wszyscy rozumieją je tak samo.

Niektórzy badacze (np. P. Stasińska) nie uznają przypadkowej zbieżności i stąd w ich klasyfikacji znajdują się leksemy tylko o wspólnej etymologii i odmiennym znaczeniu.

Niżej przedstawimy wybrane przykłady klasyfikacji homonimów, do których można się odwoływać przy ustalaniu własnej.

Na początku przytaczamy leksykalno-semantyczną charakterystykę homonimów międzyjęzykowych zaproponowaną przez K.M. Gottlieba.

Wyróżnia on: 1) homonimy przypadkowe – ich podobieństwo nie jest niczym uwarunkowane np. etymologią; 200 Tamże, s. 36.

201 Słownik serbsko-polskich homonimów i paronimów, red. D. Šipka, dz. cyt., s. 29.

58 2) homonimy powiązane ze sobą etymologicznie; 3) słowa z jednakowym znaczeniem, ale różnym stylistycznym zabarwieniem; 4) słowa z takim samym znaczeniem, ale mogące być ekwiwalentami przy tłumaczeniu tylko określonych połączeń202.

A oto, jakie grupy wydzielił R.O. Budagow.

Są to m.in.: 1) słowa, które w jednym języku mają specjalistyczne znaczenie, a w drugim nie; 2) słowa, które w jednym języku są jednoznaczne, a w drugim wieloznaczne; 3) słowa, które w jednym języku są terminem, a w drugim nie203.

Niżej przedstawimy wybrane przykłady z klasyfikacji mylących podobieństw międzyjęzykowych (mpm) Z. Grosbarta.

Klasyfikacja wg oznak formalnych Tę klasyfikację rozwija i precyzuje za Wiktorem Koptiłowem.

1) mpm absolutne – zupełnie jednakowe; a) absolutne mpm fonetyczne i graficzne, np. pol. płot i ros.

плот (‘tratwa’); b) absolutne mpm fonetyczne, np. pol. AK (wymowa ‘aka’ – Armia Krajowa) i ros.

Ока (wymowa ‘aka’ – nazwa rzeki); c) absolutne mpm graficzne, np. pol. zakon i ros.

закон (wymowa ‘zakon’ – z innym niż w języku polskim akcentem – ‘prawo’); d) mpm względne – jednostki różnych języków, które można zidentyfikować po uwzględnieniu regularnych odmienności, wynikających ze specyfiki każdego z tych języków, np. pol. dzierżawa i ros.

держава (m.in. ‘mocarstwo’), pol. 202 Zob.

przedmowę do: К.М. Готлиб, Немецко-русский и русско-немецкий словарь ложных друзей переводчика, dz.

cyt. 203 Por. Р.А. Будагов, Человек и его язык, dz. cyt., s. 269–272.

59 powrót i ros.

поворот (‘skręt’, ‘zakręt’), pol. zapomnieć i ros.

запомнить (‘zapamiętać’), pol. urodziwy i ros.

уродливый (jedno ze znaczeń ‘szkaradny’); e) mpm przybliżone, czyli paronimy międzyjęzykowe – jednostki językowe różniące się tylko pewną nieznaczną cechą (cechami), nie wchodzącą w skład regularnych odmienności, wynikających ze specyfiki konfrontowanych języków, np. pol. bruki i ros.

брюки ‘spodnie’, pol. gar i ros.

гарь (‘swąd’, ‘spalenizna’), pol. poostrzyć i ros поощрить (‘zachęcić’, ‘pobudzić’), pol. pierzchać i ros.

порхать ‘fruwać’ różnią się formą początkowych sylab: pie-, по-.

Klasyfikacja według oznak gramatycznych – (ważne w tej części są rodzaje wyróżnionych mpm, dlatego dalej krótko je tylko wymienimy, po szczegółowe przykłady i opisy odsyłamy do oryginału)204.

Do tej grupy należą homonimy morfemów, końcówek fleksyjnych.

Wyróżnione zostały: 1) mpm absolutne – spowodowane przez stałą homonimię międzyjęzykową końcówek fleksyjnych i afiksów, np. pol. kołchoźnicy (r. m.) i ros.

колхозницы (r. ż.); 2) mpm względne – spowodowane przypadkowymi zbieżnościami różnych form gramatycznych (tu należą homonimy morfologiczne, czyli należące do różnych części mowy, homonimy oraz homografy), np. pol. bruki (l. mn. od ‘bruk’) i ros.

брюки (‘spodnie’) – rzeczownik używany tylko w l. mn.

Klasyfikacja według oznak semantycznych205: 1) mpm o znaczeniu całkowicie odmiennym, np. pol. zapominać i ros.

запоминать (‘zapamiętywać’); 204 Z. Grosbart, Teoretyczne problemy przekładu literackiego w ramach języków bliskopokrewnych, dz. cyt., s. 117–118.

205 Tamże, s. 119–131.

60 2) mpm bliskie znaczeniowo, lecz różniące się pod względem łączliwości (kontekstami), np. ros.

авария odpowiada polskiemu awaria (awaria rurociągu) lub katastrofa (katastrofa lotniczna); 3) mpm bliskie znaczeniowo, lecz różniące się odcieniem i zasięgiem użycia, np. pol. zapadnia należy do terminologii teatralnej (‘ruchoma część sceny, która może być opuszczana w dół wraz ze znajdującymi się na niej aktorami i rekwizytami’), a więc ma mniejszy zasięg oddziaływania i jest nieco przestarzałe w porównaniu z ogólnoliterackim западня w języku rosyjskim (‘pułapka’, ‘zasadzka’); 4) wyrazy semantycznie bliskie, lecz różniące się pod względem stylistycznym lub emocjonalnym, np. pol. tata (odcień potoczny, poufały, pieszczotliwy) i ros.

татя (zabarwienie ludowe, pospolite); 5) wyrazy, w których odzwierciedlają się realia lub specyfika danego kraju, np. ros.

пирожок to pol. pasztecik a nie pierożek; 6) wyrazy jednakowe lub podobne w znaczeniu dosłownym, lecz nieekwiwalentne w znaczeniu przenośnym (m.in. w składzie grup wyrazowych), np. pol. padać jest ekwiwalentne do ros.

падать, ale zwrot pada deszcz ma semantyczny i stylistyczny odpowiednik przede wszystkim jako идет дождь; 7) wyrazy mające w jednym języku znaczenie ogólne, a w drugim ograniczone, specjalistyczne, np. ros.

косточка może być odpowiednikiem polskich: kosteczka, ość, pestka; 8) wyrazy bliskie pod względem semantycznym, lecz konwencjonalnie, zwyczajowo używane przeważnie w innym znaczeniu, np. pol. spekulacja i ros.

спекуляция; 9) wyrazy ogólnoliterackie w jednym języku, a dialektalne w innym, np. w dialektach rosyjskich występuje leksem пытать w znaczeniu спрашивать; 10) wyrazy jednego języka odczuwane jako mpm tylko przez reprezentanta innego języka, np. dla Rosjanina reprezentującego wymowę rosyjską literacką (z akaniem) pol. harować brzmi jak pol. chorować;

61 11) jednakowe lub podobne imiona własne, zwłaszcza antroponimy, wyraźnie różniące się zakresem używalności i częstotliwością występowania w każdym z języków, np. imię Platon rzadko występujące w języku polskim, a występuje w języku rosyjskim często nawet w stosunku do osób pochodzenia chłopskiego.

Polina Stasińska wydziela różne grupy homonimów polsko-rosyjskich (chodzi tylko o to, jakie rodzaje homonimów mogą zostać wyróżnione, po szczegółowy opis i przykłady odsyłamy do oryginału).

Wśród nich są np. takie słowa, które: 1) mają w jednym języku wiele znaczeń, a w drugim – jedno; 2) mają w jednym języku znaczenie archaiczne, a w drugim – neutralne; 3) mają w jednym języku swobodną łączliwość, a w drugim – ograniczoną; 4) mają w jednym języku zabarwienie stylistyczne, a w drugim są neutralne; 5) są różne pod względem znaczeń przenośnych; 6) mają odmienne sfery wykorzystania znaczenia; 7) zostały zapożyczone z innych języków, ale mają odmienne sfery używania; 8) oznaczają inne realia (kulturowe); 9) różnią się wykorzystaniem we frazeologizmach; 10) inne206.

Białoruski badacz I.S. Rowdo odmienności w rosyjsko-białoruskiej homonimii klasyfikuje jako: 1) fonetyczne; 206 П.

Стасиньска, Межъязыковая омонимия в русско-польском сопоставлении, dz. cyt., s. 34–42.

62 2) graficzne; 3) słowotwórcze, ortograficzne; 4) akcentowe207.

Katarzyna Wojan – za Dubiczyńskim – proponuje dwie klasyfikacje homonimów międzyjęzykowych: formalną i semantyczną, które wzajemnie się uzupełniają208.

Według klasyfikacji formalnej międzyjęzykowe homonimy leksykalne dzielą się na: 1) fonetyczne – cechujące się tożsamością wymowy w każdym z języków przy jednoczesnej nieznacznej odmienności w pisowni, np. pol. hak, ros.

гак, fin.

haka; 2) graficzne – cechujące się pełnym podobieństwem pisowni przy jednoczesnym, jedynie niewielkim odstępstwie w wymowie, np. pol. atlas, ros.

атлас, fin.

atlas; 3) fonetyczno-graficzne – wykazujące równokształtność zarówno w wymowie, jak i w pisowni, np. pol. aura, ros.

аура, fin.

aura; 4) pojęciowe (pozaformalne) – tożsame znaczeniowo przy równoczesnej niezgodności zarówno brzmieniowej, jak i graficznej, np. pol. kaczka, ros.

утка, fin.

ankka; Według klasyfikacji semantycznej międzyjęzykowe homonimy leksykalne dzielą się na: 1) całkowite – gdy obserwuje się ekwiwalencję znaczeń struktur semantycznych zbiorów homonimów porównywanych języków, np. pol. kran, ros.

кран, fin.

kraana; 2) niecałkowite – gdy stwierdza się, że struktury semantyczne jednostek homonimicznych porównywanych języków charakteryzuje zarówno zbieżność, jak i odmienność pól znaczeń, np. pol. markiza, ros.

маркіза, fin.

markiisi; 207 И.С. Ровдо, Mежъязыковая омонимия в условиях русско-белорусского и белорусско-русского билингвизма, dz. cyt. 208 Zob.

K. Wojan, Wstęp do analizy międzyjęzykowych homonimów leksykalnych…, dz. cyt. s. 74–75 i nast.

63 3) paronimiczne – gdy dane homonimy mają w jakimś języku (lub językach) paralelne znaczeniowo formy paronimiczne będące rezultatem przekształceń fonetycznych lub morfologicznych; „paronim określonej struktury homonimicznej stanowi nieodłączny komponent związku homonimicznego i często jest rezultatem adaptacji fonetycznej bądź mutacji fonetycznych, określanych regułami fonologicznymi (a niekiedy i morfologicznymi) danego systemu językowego”209.

Jest to novum klasyfikacyjne używane w zasadzie w stosunku do języka fińskiego, np. pol. atlas/atłas, fin.

laika/laikka, ros.

кантор/кантора; 4) kalki homonimiczne – gdy występuje całkowity brak równokształtności formalnej przy zbieżności znaczeń paralelnych zbiorów homonimów w poszczególnych językach.

Relacja ta zachodzi w przypadku przekalkowania semantyki danych zbiorów homonimów leksykalnych przy jednoczesnym braku ich tożsamości formalnej.

Jest to więc zaprzeczenie klasyfikowania takich leksemów jako homonimy międzyjęzykowe z uwagi na brak podobieństwa fonetyczno-graficznego, które jest warunkiem wchodzenia w relacje homonimii międzyjęzykowej; przykłady: pol. kaczka, ros.

утка, fin.

ankka210.

Katarzyna Wojan podkreśla jednak fakt, że zaklasyfikowanie homonimów do odpowiednich grup semantycznych jako całkowitych lub niecałkowitych nie jest łatwym zadaniem, gdyż trudno jest wychwycić wszystkie warianty znaczeniowe ekwiwalentnych leksemów, które badamy.

Dzieje się tak dlatego, że nie ma w słownikach wystarczająco ścisłych i pełnych opisów definicyjnych.

Trudne jest zatem obiektywne porównanie zakresów znaczeniowych analizowanych jednostek leksykalnych211.

Także w pracach białoruskich badaczy znaleźć możemy szczegółowe rodzaje homonimów międzyjęzykowych (na przykładzie białorusko-rosyjskim).

Podajemy przykładowy opis teoretyczny – wyliczenie, jakie leksemy mogą zostać uznane za homonimy międzyjęzykowe: 1) praktycznie tożsame pod względem dźwiękowym i graficznym; 209 Tamże, s. 75, na dalszych stronach znajduje się szerszy opis tego zagadnienia.

210 Tamże, s. 77.

211 Tamże, s. 75.

64 2) tożsame pod względem dźwiękowym, ale różniące się graficznie; 3) podobne pod względem dźwiękowym, powiązane pewnymi korelacjami fonetycznymi i jednakowe pod względem graficznym; 4) podobne pod względem dźwiękowym i graficznym; 5) różne dźwiękowo, ale jednakowe graficznie (homografy); 6) różne dźwiękowo, ale podobne pod względem graficznym212.

Słowacka badaczka wyróżnia trzy grupy słów zdradliwych: 1) odznaczające się zdradliwością znaczeniową; 2) odznaczające się zdradliwością znaczeniową i stylową; 3) odznaczające się zdradliwością stylową213; Ryszard Lipczuk na przykładzie języków zachodnich referuje jeszcze inne kryteria.

Jest to szerokie ujęcie fałszywych przyjaciół tłumacza.

Przytoczone są następujące grupy: 1.

Wyrazy o tym samym znaczeniu, ale różnej pisowni, np. franc. agression – niem. Aggression (podwójne g); 2.

Wyrazy o różnych cechach gramatycznych, np. rzeczowniki o różnym rodzaju gramatycznym (por. niem. das Referat r. nijaki – pol. (ten) referat); 3.

Frazeologizmy o podobnej strukturze formalnej, różniące się znaczeniami, np. pol. tracić głowę; 1.

‘tracić orientację w czymś; nie wiedzieć, jak postępować’, 2.

‘ulec czyjemuś urokowi’, niem. den Kopf verlieren (por. znaczenie 1 polskiego wyrazu); 212 П.П. Шуба, Проблемы белорусско-русской межъязыковой омонимии и паронимии, dz. cyt., s. 14–32.

213 M. Pančíková, dz. cyt., s. 20–21.

65 4.

Wyrazy różniące się pod względem struktury słowotwórczej, np. niem. Zitat – franc.

citation, niem. absurd – pol. absurdalny; 5.

Wyrazy o różnej formie niesłusznie uchodzące za swoje semantyczne odpowiedniki, np. niem. fehlen – franc. manquer, niem. groß – pol. duży; 6.

Wyrazy o tej samej strukturze słowotwórczej, ale innej postaci graficzno-fonetycznej i różnych znaczeniach, np. niem. überhören (‘coś słyszeć, ale nie reagować na to’) – ang. to overhear (‘usłyszeć coś przypadkowo’); 7.

Wyrazy tego samego języka, które w różnych okresach historycznych wykazują odmienne znaczenia, por. pol. gładki (dawniej ‘ładny’), niem. Weib (dawniej znaczenie neutralne, obecnie pejoratywne).

W. Koller mówi o intralingwalnych diachronicznych faux amis; 8.

Wypowiedzi o podobnej formie, lecz różnych funkcjach pragmatycznych, np. niem. Tschüß!

oraz pol. Cześć! – niemiecki Tschüß!

różni się od polskiego Cześć!

tym, że używa się go jedynie przy pożegnaniu; 9.

Wyrazy z nietypowymi różnicami w zakresie wymowy, niem. Yacht [jaxt], wł. yacht [jot]214.

Autor podkreśla zasadność tak szczegółowego rozróżniania rodzajów złudnych odpowiedników.

Wszystkie przytoczone grupy leksemów (z wyjątkiem ostatniej) są bowiem przyczyną niebezpiecznej interferencji międzyjęzykowej.

„Także różnice formalne (np. różnice ortograficzne) mogą prowadzić do błędnego użycia leksemów”215.

Jednak dla komunikacji językowej niebezpieczniejsze są błędy wynikające z różnic semantycznych.

Najwięcej uwagi należałoby więc poświęcić wyrażeniom dwóch języków 214 Ten punkt za: http://germ.univ.szczecin.pl/~lipczuk/ArtFA.htm, 5 X 2009 r.

215 R. Lipczuk, Internacjonalizmy a „fałszywi przyjaciele tłumacza”, dz. cyt., s. 139.

66 różniącym się znaczeniowo, a wśród nich wyrazom wykazującym identyczną lub podobną formę, gdyż właśnie one kryją w sobie duże niebezpieczeństwo interferencji.

Wyrazy takie można nazwać tautonimami (gr. ta uta ‘to samo’ onyma ‘nazwa’)216.

Autor wyróżnia tautonimy jako podklasę fałszywych przyjaciół.

„Ten typ wyrażeń występuje najczęściej w badaniach nad fałszywymi przyjaciółmi.

Można je uznać za najważniejszą grupę w ramach faux amis – popełniane tutaj błędy należą do najbardziej niebezpiecznych, gdyż mogą one prowadzić do zakłóceń w komunikacji językowej217”.

Dużą grupę homonimów międzyjęzykowych stanowią leksemy mające wspólne pochodzenie (pochodzą np. z łaciny, greki, ale też z języków nowożytnych).

To stanowi główne kryterium faux amis.

Dla Ryszarda Lipczuka w wyróżnianiu tautonimów decydujące jest kryterium potencjalnej interferencji.

Wyrazy mogą mieć różne pochodzenie, ale ich podobna/identyczna forma może spowodować błędne ich użycie pod wpływem drugiego języka, np. niem. Golf: 1.

‘gra sportowa’ (pochodzenie angielskie), 2.

‘zatoka’ (z włoskiego) – pol. golf: 1.

‘gra sportowa’ 2.

‘sweter’ (z francuskiego)218.

Interferencja międzyjęzykowa spowodowana fałszywymi przyjaciółmi nie tylko zakłóca poprawne zrozumienie komunikatu czy dobre opanowanie języka obcego, lecz także jest źródłem wielu błędów tłumaczeniowych.

Dana forma wyrazowa może wprowadzić w błąd użytkownika innego języka, w którym ta sama lub podobna forma istnieje, ale ma inne znaczenie.

I tak leksem artysta może być źródłem błędu przy tłumaczeniu na język niemiecki, gdyż jego formalny odpowiednik niemiecki Artist ma znaczenie węższe niż w języku polskim ‘artysta cyrkowy lub kabaretowy’.

Badacz podkreśla też, że zjawisko fałszywych przyjaciół występuje zarówno na płaszczyźnie systemu językowego, jak i tekstów, np. w procesie tłumaczenia może być ważne, który tekst jest tekstem wyjściowym, a który docelowym.

Chodzi więc o opisanie potencjalnej lub też realnej interferencji międzyjęzykowej.

Faux amis 216 Tamże, s. 140.

217 R. Lipczuk, http://germ.univ.szczecin.pl/~lipczuk/ArtFA.htm.

218 R. Lipczuk, Internacjonalizmy a „fałszywi przyjaciele tłumacza”, dz. cyt., s. 140.

67 to problem z zakresu leksykologii kontrastywnej, praktyki tłumaczeniowej i glottodydaktyki219.

Ryszard Lipczuk wyróżnił pięć podstawowych typów międzyjęzykowych relacji semantycznych: 1) prywatywność, 219 Tamże.

wąskie ujęcie: tautonimy podobna forma różne znaczenie szerokie ujęcie: inne przypadki niekoniecznie różne znaczenie leksemów Ryszard Lipczuk fałszywi przyjaciele

68 2) inkluzja, 3) ekwipolencja, 4) kontraryczność, 5) ekskluzja.

Za wyjątkiem pierwszego typu relacji (prywatywność), przy której brane są pod uwagę wszystkie znaczenia danej (polisemicznej czy homonimicznej) formy, pozostałe dotyczą różnic pomiędzy poszczególnymi sememami.

Niektóre z wymienionych niżej pojęć pojawiają się też u innych autorów (np. Wełna, 1977, Dentschewa/Kilewa, 1994), nie zawsze jednak są one rozumiane w ten sam sposób.

Oto jak autor wyjaśnia te terminy w swoim artykule „Fałszywi przyjaciele tłumacza” w słownikach niemiecko-polskich220 na przykładach zaczerpniętych z następujących słowników (objaśnienia użytych skrótów): Ch/K – Chodera J., Kubica S., Podręczny słownik niemiecko-polski, Warszawa 1983.

GDW – Duden.

Das Große Wörterbuch der deutschen Sprache in acht Bänden, red. G. Drosdowski, 2. wyd., Mannheim 1993.

P/I – Piprek J., Ippoldt J., Wielki Słownik niemiecko-polski, Warszawa 1983.

SJP – Słownik języka polskiego, red. M. Szymczak, Warszawa 1978–1981.

ST – Lipczuk R., Bilut-Homplewicz Z., Kątny A., Schatte Ch., Niemiecko-polski słownik tautonimów, Warszawa 1995.

UW – Duden.

Deutsches Universalwörterbuch, 2. wyd., Mannheim 1989.

Walewski S., Langenscheidts Taschenworterbuch.

Polnisch.

Polnisch-Deutsch, Deutsch- -Polnisch, Berlin 1979.

220 Zob.

http://germ.univ.szczecin.pl/~lipczuk/ArtFA.htm.

69 Ad 1.

Prywatywność Wyjściowemu leksemowi niemieckiemu przypisuje się znaczenia, które wykazuje jedynie odpowiednik leksem polski (prywatywność – więcej znaczeń w języku polskim niż w języku niemieckim).

Przykład: kursieren – *In der Stadt kursieren Straßenbahnen.

W mieście kursują tramwaje.

(P/I) Tymczasem w Deutsches Universalwörterbuch (UW) znajdujemy następujący opis znaczenia kursieren: ‘in Umlauf sein’: ‘falsche Banknoten kursieren in der Stadt’; ‘Über ihn kursieren Gerüchte’ („wurden sie weitererzählt; machten sie die Runde”).

Leksykograficzny opis powinien więc wyglądać w taki mniej więcej sposób: kursieren – ‘kursować, krążyć, być w obiegu’: Die Zahlungsmittel kursieren rasch.

Über ihn kursieren verschiedene Anekdoten.

(ST) Ad 2.

Inkluzja Jedno ze znaczeń ma w języku niemieckim szerszy zakres niż w języku polskim.

Przykład: Diktion – dykcja, wymowa, sposób wymawiania (P/I) UW: „mündliche oder schriftliche Ausdrucksweise; Rede-, Schreibstil” Niżej propozycja R. Lipczuka: Diktion – dykcja (wymowa), styl, sposób pisemnego wyrażania się.

Poszczególne znaczenia częściowo się pokrywają, poza tym pewne elementy znaczeniowe istnieją tylko w języku polskim, a inne tylko w języku niemieckim Ad 3.

Ekwipolencja

70 Poszczególne znaczenia częściowo się pokrywają, poza tym pewne elementy znaczeniowe istnieją tylko w języku polskim, a inne tylko w języku niemieckim.

Przykład: jovial – jowialny, żartobliwy, zabawny (P/I) UW: (nur in bezug auf Männer) im Umgang mit Niedrigerstehenden betont wohlwollend Niżej propozycja R. Lipczuka: jovial – (tylko w odniesieniu do mężczyzn) ostentacyjnie życzliwy, przychylny (wobec osób o niższym statusie socjalnym) Ad 4.

Kontraryczność Leksem polski i niemiecki wykazują znaczenia przeciwstawne.

Kriminalist – kryminalista (P/I) Kriminalist – 1. (veraltend) Lehrer, Professor des Kriminalrechts; Strafrechtler, 2.

Beamter, Sachverständiger, Mitarbeiter der Kriminalpolizei (UW) Niżej propozycja R. Lipczuka: kryminalista – 1. funkcjonariusz policji kryminalnej, 2. (rzad.) kryminolog, kryminalistyk (specjalista w dziedzinie kryminologii) Ad 5.

Ekskluzja Znaczenia w obydwu językach się wykluczają.

Przykład:

71 Reservation – *rezerwacja (Ch/K), GDW: „Reservat (2): Gebiet, das der einheimischen Bevölkerung (bes.

in Nordamerika, Afrika, Australien) nach der Vertreibung aus ihrem Land zugewiesen wurde; (bildungsspr.)

Reservat (3): vorbehaltenes Recht, Sonderrecht”.

Niżej propozycja R. Lipczuka: Reservation – 1. rezerwat (np. dla Indian), 2. (książk.) szczególne uprawnienie Jak widzimy, typologia homonimów międzyjęzykowych jest bardzo bogata.

W rozdziale 2.3.

Terminy w różnych językach przedstawiono bogactwo terminologiczne.

Wielość terminów powoduje chaos, dlatego spróbujemy krótko podsumować najważniejsze informacje dotyczące typologii i terminologii związanej z opisem omawianego zjawiska.

Homonimia międzyjęzykowa w wąskim ujęciu (i pierwotnym rozumieniu twórcy terminu M.F. Rylskiego) dotyczy leksemów o innym znaczeniu.

M.F. Rylski nazwał fałszywych przyjaciół terminem homonimy międzyjęzykowe, który określał słowa brzmiące tak samo lub podobnie w co najmniej dwóch językach i mające różne znaczenia221.

Tak też rozumie fałszywych przyjaciół R. Lipczuk w wąskim ujęciu.

W szerokim ujęciu fałszywi przyjaciele obejmują według R. Lipczuka jeszcze inne przypadki (np. wyrazy o tym samym znaczeniu, lecz innej mylącej pisowni, która może być przyczyną błędu), a homonimy międzyjęzykowe (R. Lipczuk nazywa je tautonimami) są podgrupą fałszywych przyjaciół.

Ale np. K. Wojan do homonimów międzyjęzykowych zalicza tzw. homonimy całkowite, przy których obserwuje się ekwiwalencję znaczeń struktur semantycznych zbiorów homonimów porównywanych języków, np. pol. kran, ros.

кран, fin.

kraana.

K.M. Gottlieb (też Z. Grosbart) do homonimów zalicza również leksemy o tym samym znaczeniu, ale różnym zabarwieniu stylistycznym, co wykracza poza wąską definicję stwierdzającą, że homonimy 221 M.Ф. Рыльский, Xудожественный перевод с одного славянского языка на другой, Доклады IV Mеждународного съезда славистов, Mосква 1958, s. 8–9; zob. też: П.

Стасиньска, Межъязыковая омонимия в русско-польском сопоставлении, dz. cyt., s. 23.

72 międzyjęzykowe muszą mieć inne znaczenia.

W takim razie homonimię międzyjęzykową można rozumieć – tak samo jak fałszywych przyjaciół – w ujęciu wąskim i szerokim.

Wtedy oba te terminy są synonimami (chociaż termin homonim był uważany przez niektórych za niezręczny w opisywaniu np. leksemów o podobnym znaczeniu, ale różnej pisowni).

W niniejszej dysertacji terminy fałszywi przyjaciele i homonimia międzyjęzykowa są uważane za synonimiczne, jeśli dotyczą wąskiego ujęcia, czyli kiedy odnoszą się do leksemów brzmiących/wyglądających podobnie i różniących się znaczeniem.

Przy szerokim rozumieniu uznaję poglądy badaczy, którzy także terminem homonimia międzyjęzykowa (oraz fałszywi przyjaciele) obejmują również inne przypadki, np. leksemy o tym samym znaczeniu, lecz innym zabarwieniu stylistycznym.

W niniejszym rozdziale (2.7.

Typologia homonimów międzyjęzykowych) przedstawione jest właśnie szerokie rozumienie tego terminu.

Jednak w części praktycznej rozdziału 4.

Złudne odpowiedniki białorusko-polskie do opisywania i wąskiego, i szerokiego znaczenia homonimów międzyjęzykowych (fałszywych przyjaciół) wolę używać neutralnego określenia złudne odpowiedniki.

Termin ten nie był krytykowany przez żadną grupę badaczy (nie był przedmiotem polemiki) i mieści w sobie wszystkie łudząco podobne przypadki, różniące się jakimś elementem, który może być przyczyną popełnienia błędu przez użytkowników języka.

W tej sytuacji homonimy międzyjęzykowe (fałszywi przyjaciele) są rozumiane w ujęciu wąskim, stanowią podgrupę złudnych odpowiedników i są nazwane złudnymi odpowiednikami leksykalnymi (te trzy określenia stosuję jako synonimy, co widać w rozdziale 5.

Analiza białorusko-polskich homonimów międzyjęzykowych, w którym znajduje się opis międzyjęzykowych homonimów całkowitych, czyli leksemów mających podobną formę, lecz różne wszystkie znaczenia).

To, co w niniejszej pracy nazwane zostało terminem złudne odpowiedniki, odpowiada szerokiemu ujęciu fałszywych przyjaciół oraz szerokiemu ujęciu homonimów międzyjęzykowych.

Szerokie ujęcie tego ostatniego terminu nie przez wszystkich badaczy było/jest akceptowane, czasem budzi dyskusję terminologiczną (podobnie zresztą jak sam termin fałszywi przyjaciele), dlatego – by uniknąć kontrowersji terminologicznych – wybrałem neutralny termin złudne odpowiedniki.

73 2.8.

Źródła homonimii międzyjęzykowej Obok zwykłej przypadkowej zbieżności leksemów możemy wyróżnić także głębsze źródła homonimii międzyjęzykowej.

W językach zachodnioeuropejskich źródłem homonimii międzyjęzykowej są internacjonalizmy, czyli słowa o łacińskim lub greckim pochodzeniu, które przeszły do różnych języków i nabrały innego znaczenia.

W językach słowiańskich źródłem homonimii międzyjęzykowej jest często leksyka wspólna językom słowiańskim – leksemy, które mają rodowód ogólnosłowiański, ale których znaczenie uległo zmianie na przestrzeni rozwoju poszczególnych języków222.

Wiele jest takich słów mających prasłowiański rodowód, ale których znaczenie różnie się rozwijało.

Niekiedy zmiana znaczenia tak silnie następowała, że obecnie słowa o podobnym rodowodzie mają przeciwstawne znaczenie, np. pol. czerstwy i słow.

čerstvý (‘świeży’).

Homonimy powstają na skutek: utraty etymologicznego znaczenia, metaforyzacji, przesunięcia znaczenia, rozszerzenia lub zwężenia znaczenia, zapożyczania z innych języków223.

Z drugiej strony słowa mogą być zapożyczone z jednego źródła do różnych języków słowiańskich i tam ich znaczenie ulega dyferencjacji, np. pol. pensja ‘zapłata’ i serb. penzija ‘emerytura’ – słowa obydwa zapożyczone z łaciny224.

Na podobny fakt zwraca uwagę także M. Bednarz, dla której dużą wadą w badaniach nad homonimią jest skupianie się tylko na podejściu synchronicznym bez uwzględnienia historycznych zmian w procesie rozwoju znaczenia225.

Autorka podkreśla, że przyczyną powstawania homonimii jest również przyswajanie przez różne języki zapożyczeń z tych samych języków, ale z innym znaczeniem.

Innymi słowy, dwa języki, np. rosyjski i bułgarski, mogą przyswoić ten sam wyraz pochodzący z języka tureckiego, ale słowo to ma już inne znaczenie w każdym z języków, do którego zostało zapożyczone226.

Powyższe rozważania zwięźle podsumowuje M. Majewska.

Badaczka pisze, że w językach, które miały wspólną genezę, dziedzictwo, zapożyczenia, źródłem zróżnicowania jest odmienny rozwój semantyczny i stylistyczny, a w językach o odległej genezie homonimy 222 O źródłach homonimii międzyjęzykowej mówią w swoich pracach m.in. M. Pančíková oraz R. Lipczuk.

223 M. Pančíková, dz. cyt., s. 32 224 Słownik serbsko-polskich homonimów i paronimów, red. D. Šipka, dz. cyt., s. 29.

225 М.

Беднаж, Польско-українська міжмовна омонімія, dz. cyt., s. 20–21.

226 Tamże, s. 21.

74 językowe to z reguły internacjonalizmy, czyli wyrazy zapożyczone z łaciny lub greki do wielu języków europejskich, które uległy zróżnicowaniu semantycznemu227.

2.9.

Homonimia a paronimia oraz polisemia i synonimia międzyjęzykowa Paronimy to wyrazy, które wyglądają podobnie i bywają mylone (używane w złych kontekstach), np. pol. jarzyna ‘część jadalna rośliny warzywnej’– jeżyna ‘krzew o pędach okrytych kolcami, też: owoc tego krzewu’.

Wyrazy takie są różne pod względem ortograficznym i znaczeniowym.

Paronimia nie dotyczy zatem wyrazów, których forma jest identyczna, ale znaczenie inne.

Wspominał o nich W.W. Akulenko już w 1969 r. w przedmowie do słownika rosyjsko-angielskich fałszywych przyjaciół228.

Paronimy w tym przypadku to słowa dwóch (lub więcej) języków nie w pełni zgodne pod względem formy, ale mogące wywołać fałszywe asocjacje i mylnie mogą być uznawane za odpowiedniki229.

Także paronimy międzyjęzykowe są nazywane terminem fałszywi przyjaciele i stanowią ich podgrupę.

W Słowniku serbsko-polskich homonimów i paronimów230 widnieje następujące rozróżnienie homonimów od paronimów.

FL1(j1) ≡ FL1(j2) – homonimia międzyjęzykowa FL1(j1) ≈ FL1(j2) – paronimia międzyjęzykowa F = forma, L = leksem, j = język pol. nota ‘ocena’ i serb. nota ‘nuta’ = homonimy międzyjęzykowe (identyczna forma) pol. palec i serb. palac = paronimia międzyjęzykowa (podobna, ale nieidentyczna forma) 227 Zob.

M. Majewska, Homonimia i homonimy…, dz. cyt., s. 56.

228 В.В. Акуленко, Англо-русский и русско-английский словарь ложных друзей переводчика, dz. cyt., zob. też: П.

Стасиньска, Межъязыковая омонимия в русско-польском сопоставлении, dz. cyt., s. 18.

229 В.В. Акуленко, Англо-русский и русско-английский словарь ложных друзей переводчика, dz. cyt., s. 372, zob. też: П.

Стасиньска, Межъязыковая омонимия в русско-польском сопоставлении, dz. cyt., s. 18.

230 red. D. Šipka, Poznań 1999, s. 26–27.

75 Są autorzy, którzy opisują homonimię międzyjęzykową razem z paronimią i tworzą takie słowniki, w których opisane są oba zjawiska.

Inni badacze są zdania, że homonimia i paronimia to dwa osobne zjawiska, których nie należy łączyć.

Na przykład M. Majewska zaznacza konieczność oddzielania homonimów międzyjęzykowych od paronimów międzyjęzykowych i nawołuje, żeby nie łączyć przykładów obu zjawisk w jednym słowniku231.

Także P. Stasińska pisze o konieczności rozróżniania homonimii od paronimii międzyjęzykowej, chociaż jedno i drugie zjawisko dotyczy formy słów, brzmienia i znaczenia.

Według autorki homonimia międzyjęzykowa powstaje na skutek odmiennego rozwoju genetycznie pokrewnej leksyki spokrewnionych języków.

Natomiast paronimia to zjawisko przypadkowe.

Za czeskim badaczem Vlčkiem przytacza pogląd, że paronimia występuje przy opanowywaniu leksyki raczej jako czynnik psychologiczny i metodyczny232.

Natomiast Bożena Zinkiewicz-Tomanek dodaje: „Nierozróżnianie paronimów międzyjęzykowych jest przyczyną licznych błędów leksykalnych i składniowych, świadczy więc o słabej znajomości języka”233.

Autorka referuje także poglądy innych badaczy.

N.A. Borysenko oprócz homonimów międzyjęzykowych wydziela jeszcze zjawisko polisemii międzyjęzykowej.

Jest to według autora przypadek, kiedy dwa leksemy jednakowe lub podobne pod względem dźwiękowym są wieloznaczne i mają jednocześnie co najmniej jedno znaczenie tożsame i co najmniej jedno odmienne (jako komentarz można dodać, że takie zjawisko jest nazywane międzyjęzykową homonimią częściową).

Borysenko uważa takie relacje za bardziej niebezpieczne, gdyż wyrazy takie łatwiej użyć w niewłaściwym kontekście234.

Bożena Zinkiewicz-Tomanek krytykuje sam termin użyty do nazwania zjawiska: „Jeśli jednak samo opisane tu zjawisko nie ulega kwestii, to określenie go mianem polisemii jest raczej nie do przyjęcia, gdyż polisemia jako taki stosunek formy i znaczenia, gdy jednej formie odpowiada więcej niż jedno znaczenie, dotyczy zawsze jednego 231 Zob.

M. Majewska, Homonimia i homonimy…, dz. cyt., s. 112.

232 П.

Стасиньска, Межъязыковая омонимия в русско-польском сопоставлении, dz. cyt., s. 30.

233 B. Zinkiewicz-Tomanek, Rzeczownikowe i przymiotnikowe „homonimy międzyjęzykowe”…, dz. cyt., s. 244.

234 Tamże, s. 244–245.

76 konkretnego leksemu, a nie tych czy innych relacji pomiędzy jednostkami leksykalnymi (w obrębie jednego języka)”235.

Na uwagę zasługuje fakt zaliczania synonimii międzyjęzykowej do kategorii fałszywych przyjaciół (dlatego przez niektórych badaczy termin fałszywi przyjaciele jest krytykowany za nieprecyzyjność i zawieranie w sobie różnych zjawisk).

Synonimia ta to właśnie odpowiedniki używane przy tłumaczeniach – trzeba dodać – najczęściej używane, gdyż nie ma zawsze pełnej synonimii międzyjęzykowej.

Niektóre słowa mogą być stosowane w takim samym kontekście w obu językach, ale jedno z nich może być używane w innym jeszcze kontekście, który już nie występuje w drugim języku.

Termin synonimii międzyjęzykowej może być jednak mylący.

Może właściwie oznaczać to samo co częściowa homonimia międzyjęzykowa.

W.W. Akulenko analizował leksemy angielsko-rosyjskie, których nie wszystkie znaczenia się pokrywają, lecz tylko niektóre.

Przy ich nazywaniu używał terminu synonim236.

Różnicę między terminami synonim oraz homonim wyjaśnia I.S. Rowdo, który pisze, że synonimy to wyrazy, które charakteryzuje wzajemna wymienialność, czyli można je stosować w tym samym kontekście237.

2.10.

Homonimia międzyjęzykowa na przykładzie języków słowiańskich W tej części przedstawimy wybrane prace dotyczące homonimii międzyjęzykowej polsko- -słowiańskiej.

Będą to relacje między językiem polskim i językami sąsiadów – słowackim, ukraińskim i rosyjskim.

235 Tamże, s. 245.

236 В.В. Акуленко, Русско-английский и англо-русский словарь ложных друзей переводчика, dz. cyt., s. 372, zob. też: П.

Стасиньска, Межъязыковая омонимия в русско-польском сопоставлении, dz, cyt., s. 32.

237 И.С. Ровдо, Mежъязыковая омонимия в условиях русско-белорусского и белорусско-русского билингвизма, dz. cyt., s. 16–18, zob. też: П.

Стасиньска, Межъязыковая омонимия в русско-польском сопоставлении, dz. cyt., s. 32.

77 2.10.1.

Marta Pančíková Marta Pančíková w swej pracy Zdradnosti pol’skej a slovenskej lexiky (dz. cyt.) szeroko opisuje problem homonimii międzyjęzykowej na przykładzie języka polskiego i słowackiego.

Pisze ona, że w językach spokrewnionych ze sobą – tak jak języki słowiańskie – znacznie łatwiejsze jest porozumiewanie się z racji bliskości tych języków.

Jednak paradoksalnie ta bliskość jest również źródłem licznych nieporozumień, z których wynikają różne nieprzyjemne lub śmieszne sytuacje238.

Kiedy próbuje się opanować drugi język (pokrewny, bliski ojczystemu) często zachodzi interferencja leksykalna.

Podobnie brzmiące słowa mogą mieć inne znaczenie lub inne zabarwienie stylistyczne.

Ale użytkownicy jednego słowiańskiego języka myślą, że świetnie rozumieją drugi język słowiański.

W wielu przypadkach na pewno tak jest, ale znacznie więcej jest słów zdradliwych wywołujących liczne nieporozumienia.

Takich niebezpieczeństw jest o wiele więcej w językach ze sobą spokrewnionych niż w tych odległych od siebie pod względem genetycznym239.

Marta Pančíková powołuje się na badania mówiące o tym, że istnieje ok. 1985 słów, które w językach słowiańskich są takie same lub podobne.

Przypisywanie podobnym słowom w innym języku znaczenia, kojarzonego z rodzimym językiem, jest rodzajem transferu – międzyjęzykowej interferencji.

Wiele jest słów mających prasłowiański rodowód, których znaczenie różnie się rozwijało.

Niekiedy zmiana znaczenia tak silnie zachodziła, że obecnie słowa o podobnym rodowodzie mają przeciwstawne znaczenie, np. pol. czerstwy i słow.

čerstvý (‘świeży’).

Homonimy powstają na skutek utraty etymologicznego znaczenia, metaforyzacji, przesunięcia znaczenia, rozszerzenia lub zwężenia znaczenia, zapożyczania z innych języków240.

Autorka podkreśla także stylistyczne zdradliwe podobieństwo leksemów.

Dotyczy to m.in. używania wyrazów zapożyczonych, np. leksem notabene jest w języku słowackim potocyzmem, podczas gdy w polszczyźnie jest raczej kojarzony ze stylem wysokim – książkowym.

To pozwoliło słowackiej badaczce wyróżnić trzy grupy słów zdradliwych: 1) odznaczające się zdradliwością znaczeniową; 238 Zob.

M. Pančíková, dz. cyt., s. 7.

239 Tamże, s. 13.

240 Tamże, s. 32.

78 2) odznaczające się zdradliwością znaczeniową i stylową; 3) odznaczające się zdradliwością stylową241; Autorka definiuje słowa zdradliwe jako słowa, które są takie same lub podobne pod względem graficznym lub akustycznym, ale mają inne znaczenie242.

Przywołuje także definicję czeskiego badacza E. Lotki, który dodaje jeszcze aspekt stylistyczny – czyli wyrazy takie mają różne znaczenie lub zabarwienie stylistyczne243.

Marta Pančíková stwierdza, że stałym źródłem językowej interferencji są polisemiczne (wieloznaczne) słowa.

Polisemiczne słowo w jednym języku koresponduje choć z jednym znaczeniem wieloznacznego słowa w drugim języku.

Często koresponduje główne znaczenie słowa w jednym języku z sekundarnym znaczeniem słowa w drugim języku i niekiedy zachodzi tu także różnica stylistyczna244.

Takie prawie podobne słowa sprawiają wiele trudności w opanowaniu pokrewnego języka obcego.

Ten, kto próbuje go opanować, często znajduje się opałach, gdyż nie wie, czy dane znaczenie może przypisać słowu w swoim języku czy w pokrewnym języku słowiańskim.

Autorka w opisie homonimii polsko-słowackiej wydziela następujące rodzaje homonimii: 1) heterogenetyczna – słowa mają różne pochodzenie i różne znaczenie; 2) homogenetyczna – słowa mają wspólne pochodzenie, lecz różne znaczenie245.

Wydzielona została także homonimia leksykalno-gramatyczna.

Polega ona na tym, że jest zachowana dźwiękowa zgoda słów, które różnią się znaczeniem oraz funkcją gramatyczną.

Marta Pančikova jest zdania, że praktyczne oswajanie złudnych odpowiedników nie jest dostatecznie opracowane w językach słowiańskich.

Można oczywiście w ramach zajęć uniwersyteckich uczulać studentów na te problemy, ale nie da się przecież opanować całego 241 Tamże, s. 20–21.

242 Tamże, s. 22.

243 Tamże s. 23.

244 Tamże, s. 27.

245 Tamże, s. 28–29.

79 bogactwa leksyki i wszystkich kontekstów.

I tu jest duża rola słowników dwujęzycznych, nad którymi prace są dość zaawansowane.

Słowniki takie mają ostrzegać użytkowników języka (uczących się, tłumaczy itd.) przed czyhającymi na nich niebezpieczeństwami.

Autorka wymienia dwie kategorie takich słowników: 1) słowiańsko-słowiańskie; 2) słowiańsko-niesłowiańskie246.

2.10.2.

Marija Bednarz Polsko-ukraińską homonimię międzyjęzykową opracowała Marija Bednarz247.

W centrum uwagi znalazła się genetyczna, strukturalna i semantyczna charakterystyka blisko trzystu homonimów międzyjęzykowych z punktu widzenia synchronicznego i po części diachronicznego z uwzględnieniem nie tylko semantyki, lecz także etymologii.

Jest to pierwsza tak kompleksowo opracowana analiza zagadnienia – na tym polega nowość naukowa tej pracy248.

Autorka pisze o różnych rozbieżnościach pomiędzy naukowcami w sposobie patrzenia na homonimię międzyjęzykową.

Przytacza poglądy różnych badaczy z różnych krajów i różnych okresów (niektóre cytowane prace są dość stare – z lat 60. i 70., od tamtego czasu dużo się zmieniło).

Podkreśla jednak fakt, że mimo tych rozbieżności i różnorodności terminologicznej, homonimia międzyjęzykowa ma samodzielny status lingwistyczny, chociaż czasem jest rozpatrywana wspólnie z podobnymi zjawiskami, jak np. paronimia249.

Niektórzy wspomniani przez nią badacze (S.M. Grabczikow, A.J. Michniewicz) bardzo szeroko rozumieją zjawisko homonimii międzyjęzykowej i włączają w nie również paronimię (także białoruski badacz P.P. Szuba opisujący homonimy białorusko-rosyjskie stwierdza, że do homonimów międzyjęzykowych należą też białorusko-rosyjskie paronimy 246 Tamże, s. 131.

247 М.

Беднаж, Польско-українська міжмовна омонімія, dz. cyt. 248 Tamże, s. 13 249 Tamże, s. 11.

80 międzyjęzykowe)250.

Problematyka ta w dawniejszych pracach była rozpatrywana głównie z punktu widzenia praktyki translatorskiej.

Autorka wspomina też o dyskusjach badaczy na temat rozróżniania homonimii i polisemii.

Przytacza zdanie rosyjskiego badacza A.A. Potiebni, który już w 1958 r. stwierdził, że termin wieloznaczność jest błędny, gdyż tam, gdzie są dwa znaczenia, są dwa słowa251.

Co ciekawe, Marija Bednarz podkreśla fakt, że homonimia międzyjęzykowa była traktowana jako negatywny materiał lingwistyczny – o czym świadczą epitety typu: fałszywy (ложный) – utrudniający komunikację, zaburzający wierność i klarowność przekładów, powodujący różne stopnie leksykalnej i semantycznej interferencji.

Wszystkie wysiłki skupiały się na tym, jak uniknąć tego zjawiska lub wyeliminować jego złe skutki.

Nawet w obrębie jednego języka homonimia była traktowana jako swoista anomalia językowa czy nawet „choroba języka”.

Jeszcze groźniejsza w skutkach była ta „choroba”, kiedy dotyczyła homonimii międzyjęzykowej dwóch spokrewnionych języków, czy sytuacji bilingwów, którzy przełączają się z jednego języka na drugi i nie są w stanie uniknąć mylących skojarzeń leksykalnych i semantycznych252.

Dla M. Bednarz dużą wadą w badaniach nad homonimią jest skupianie się tylko na podejściu synchronicznym bez uwzględnienia historycznych zmian w procesie rozwoju znaczenia253.

Z takiego synchroniczno-diachronicznego punktu widzenia omawia ona homonimy polsko- -ukraińskie.

Uwzględnia historyczny rozwój znaczenia, jego przekształcenia, etymologię, homonimię homo- i heterogeniczną, i przez taki pryzmat klasyfikuje współczesne formy homonimiczne polsko-ukraińskie.

Do międzyjęzykowej homonimii heterogenicznej autorka zalicza formy przypadkowo zbieżne pod względem formy, także niektóre paronimy (znów mamy do czynienia z łączeniem tych zjawisk), przypadki homofonii, homografii i homoformii (przypadkowa zbieżność dwóch form gramatycznych).

Zjawisko międzyjęzykowej homonimii heterogenicznej autorka dzieli na pełne i częściowe – opisuje cechy każdego z nich.

Do pierwszego zalicza leksemy, które np. mają różne pochodzenie, 250 П.П. Шуба, Mіжмоўная беларуска-руская аманімія і паранімія, dz. cyt., s. 125.

251 А.А. Потебня, Из записок по русской грамматике, 1958, zob. też: М.

Беднаж, Польско-українська міжмовна омонімія, dz. cyt., s. 18.

252 М.

Беднаж, Польско-українська міжмовна омонімія, dz. cyt., s. 20.

253 Tamże, s. 20–21.

81 odmienne związki paradygmatyczne itd., a także tzw. okazjonalne homonimy międzyjęzykowe (przypadkowa zbieżność form, leksemy niemające ze sobą związku lub takie, które straciły ten związek na skutek rozpadu polisemii w jednym z języków)254.

Natomiast do drugiego zjawiska (homonimia heterogeniczna częściowa) zalicza leksemy mające podobną budowę, podobne związki paradygmatyczne, jednakowe choć częściej odmienne pochodzenie itd.255.

W podobny sposób analizowana jest homogeniczna homonimia międzyjęzykowa – etymologia i spojrzenie synchroniczno-diachroniczne mają dla M. Bednarz kluczowe znaczenie.

Według autorki przyczyną powstawania homonimii jest też przyswajanie przez różne języki zapożyczeń z tych samych języków, ale z innym znaczeniem.

Innymi słowy, dwa języki, np. rosyjski i bułgarski, mogą przyswoić ten sam wyraz pochodzący z języka tureckiego, ale słowo to ma już inne znaczenie w każdym z języków, do którego zostało zapożyczone256.

Autorka przytacza opinię (1967 r.)

K.M. Gottlieba, który odmawiał homonimom międzyjęzykowym samodzielności statusu lingwistycznego, ponieważ według niego w dwóch systemach językowych nie może być pełnej zbieżności w artykulacji i brzmieniu słów.

Co najwyżej można mówić o podobieństwie czy analogii257.

Marija Bednarz dokonuje także semantycznego podziału leksemów.

Dzieli je na kilkanaście grup, np.: flora i fauna, pojęcia meteorologiczne, nazwy pokrewieństwa, określenia czasu, przedmioty kultury materialnej, pojęcia moralno-etyczne, terminy ekonomiczne, nazwy abstrakcyjne, transport, określenia sportowe itp.258.

Autorka dokonuje analizy leksykalno-semantycznej grup homogennych homonimów międzyjęzykowych polsko-ukraińskich – z dużym uwzględnieniem etymologii259.

Bardzo ciekawą grupą przykładów są homonimy, które zostały wydzielone w grupie homonimów funkcjonalno-stylistycznych.

Różnią się one sferą używania i niektórymi konotacjami przy 254 Tamże, s. 34–35.

255 Tamże, s. 36.

256 М.

Беднаж, Польско-українська міжмовна омонімія, dz. cyt., s. 21.

257 К.М. Готлиб, К вопросу о так называемых междуязычных омонимах, „Германские языки” 1967, s. 245–246, zob. też: М.

Беднаж, Польско-українська міжмовна омонімія, dz. cyt., s. 25.

258 Zob.

М.

Беднаж, Польско-українська міжмовна омонімія, dz. cyt., s. 48–49.

259 Tamże, s. 51–59.

82 jednoczesnym pokrywaniu się innych znaczeń.

Na przykład ukr. берег i pol. brzeg – przy zbiegu znaczenia podstawowego różnią się odpowiednikami przenośnymi i charakterem tworzenia związków wyrazowych.

Polskie pierwszy z brzegu to ukr. перший кращий, a pol. nie wiadomo, kto z brzegu odpowiada ukr. не відомо, хто першим помре260.

Dalej autorka analizuje homogenne (etymologiczne) homonimy prasłowiańskiego pochodzenia.

Są tu jednostki, które doznały różnych historycznych zmian znaczenia (transformacja, specjalizacja, generalizacja, polaryzacja znaczeń), homonimy słowotwórcze i specyficzne procesy derywacyjne, zapożyczenia starożytne i internacjonalizmy261.

Badany jest semantyczny rozwój leksemów języków spokrewnionych i wpływy różnych historycznych procesów, jak archaizacja, aktualizacja znaczenia, zmiany stylistyczne.

W dalszej części pracy analizowane są homonimy słowotwórcze – ich struktura i aspekty funkcjonalno-semantyczne.

Praca kończy się analizą zapożyczeń i internacjonalizmów w języku ukraińskim i polskim262.

2.10.3.

Zygmunt Grosbart Ogromny wkład w rozwój badań nad zagadnieniem homonimii międzyjęzykowej ma Zygmunt Grosbart.

Był to wieloletni wykładowca Instytutu Rusycystyki Uniwersytetu Łódzkiego oraz założyciel Międzyinstytutowego Zakładu Teorii Tłumaczenia pierwszej w Polsce jednostki naukowo-badawczej tego typu.

Zygmunt Grosbart już w latach 50. XX w. podkreślał znaczenie homonimii międzyjęzykowej na polu glottodydaktyki oraz przekładu w zakresie języków słowiańskich.

Homonimię międzyjęzykową definiował jako podobieństwo graficzne lub brzmieniowe słów, form, wyrażeń w różnych językach przy ich odmienności semantycznej czy stylistycznej263.

260 Tamże, s. 58.

261 Tamże, s. 59.

262 Tamże, s. 81 i nast.

263 Z. Grosbart, Specyfika przekładu w ramach języków słowiańskich, dz. cyt., s. 118.

83 „Takie słowa i formy sprawiają pewien kłopot tłumaczom z języków dalekich, jednakże przy tłumaczeniu w obrębie języków pokrewnych (w szczególności słowiańskich) urastają do problemu o znaczeniu zasadniczym”264.

Autor podkreślał, że nawet J. Tuwim nie ustrzegł się pułapek i potknięć.

Być może dlatego Z. Grosbart w 1960 r. postulował opracowanie „w miarę możności pełnego i usystematyzowanego słownika-informatora” słów bliskich fonetycznie lub graficznie, a różnych znaczeniowo w ramach języków słowiańskich265, a w latach 80. – powołując się na Budagowa – stwierdza, że studia nad tym problemem dopiero wkraczają na grunt ściśle naukowy266.

Zygmunt Grosbart podkreśla, że dotychczas skupiano się na poziomie wyrazowym i nie brano pod uwagę podobieństw międzyjęzykowych na innych poziomach, jak np. fonetyczny, morfologiczny czy graficzny267.

Badacz przyznawał268, że w językach pokrewnych (zwłaszcza słowiańskich) często występują podobne słowa mające wspólne korzenie; na przykład w języku polskim i rosyjskim niektóre słowa są identyczne, jak dom, nos, lub prawie identyczne: pol. woda i ros.

вода (różnica w akcencie) – to ułatwia Polakom naukę języka rosyjskiego i Rosjanom – naukę języka polskiego.

Jednak są też – obok tych wspomnianych wyżej – słowa podobne pod względem formy, ale całkowicie różne pod względem znaczenia, np. pol. rodzina i ros.

родина (pol. ojczyzna269).

I kiedy przyjdzie przetłumaczyć taki wyraz, polegamy całkowicie na intuicji i nie sięgamy do słownika, kiedy to jest konieczne.

A nawet jak sięgamy, to i tak nie wczytujemy się we wszystkie znaczenia danego słowa270.

Autor opisuje praktyczne skutki tego zjawiska – podaje różne przykłady z życia wzięte, np.: „Один из преподавателей русского языка Московсково университета рассказывал о следующей беседе с польским студентом.

Объяснив ему материал, он спросил: «Ну, как, запомните?»

– «Нет» – отвечал студент.

Преподаватель повторил объяснение 264 Tamże.

265 Zob.

tamże.

266 Z. Grosbart, Heterofemia międzyjęzykowa, czyli skutki nadmiernego zaufania do intuicji translatorskiej, dz.

cyt., s. 30; Z. Grosbart, Problem mylących podobieństw międzyjęzykowych..., dz. cyt., s. 199.

267 Z. Grosbart, Problem mylących podobieństw międzyjęzykowych..., dz. cyt., s. 199.

268 Zob.

Z. Grosbart, О „межъязычных омонимах”, dz. cyt., s. 49–53.

269 Tamże, s. 51.

270 Tamże, s. 50.

84 ещё раз.

«Теперь запомните?»

– «Нет» – отвечает опять студент.

Подобный диалог повторялся несколько раз, пока, наконец, студент не перебил очередного объяснения, воскликнув: – «Да не надо, я давно понял»”271.

Zabawny charakter tej sytuacji był spowodowany nieporozumieniem wynikającym właśnie z fałszywych ekwiwalentów.

Polakowi ros.

запомнить w oczywisty sposób kojarzy się z polskim czasownikiem zapomnieć.

Jednak rosyjski oryginał (także białoruski) oznacza pol. zapamiętać.

Takich przykładów autor podaje więcej, ale nie zawsze mają one charakter anegdotyczno-humorystyczny.

Podobne błędy w tłumaczeniach to naprawdę poważny problem.

Termin межъязычные омонимы jest chętnie stosowany przez Zygmunta Grosbarta i – jak sam autor podkreśla – używa go za poetą M.F. Rylskim, który termin ten zaproponował272.

Co ciekawe, Zygmunt Grosbart zastrzegał się, że terminu homonimia międzyjęzykowa (powszechnie przyjętego w nauce o przekładzie) używa umownie dla uniknięcia nieporozumień i nie wkraczając w kompetencje językoznawców273.

Były to lata 70., a dziś terminu tego bronić nie trzeba – jest on jednym z najpopularniejszych w literaturze przedmiotu.

Zygmunt Grosbart wydziela cztery grupy homonimów międzyjęzykowych274: 1) słowa, które (prawie) jednakowo brzmią, ale znaczą coś innego, np. urodziwy – уродливый; 2) słowa bliskie znaczeniowo, ale nie zawsze będące ekwiwalentami (nie we wszystkich kontekstach), np. pol. wielki pisarz – ros.

великий писатель, ale pol. wielki gmach – ros.

большое здание, czy ros.

любить, które na polski można tłumaczyć jako lubić i kochać; 271 Tamże, s. 51.

272 Tamże.

273 Z. Grosbart, Specyfika przekładu w ramach języków słowiańskich, dz. cyt., s. 118.

274 Tamże.

85 3) słowa bliskie znaczeniowo, ale różniące się częstotliwością użycia, np. pol. studiować częściej tłumaczone jest jako ros.

изучать lub учиться niż штудировать; 4) słowa bliskie znaczeniowo, ale różniące się stylem lub zabarwieniem emocjonalnym, np. ros.

Слепой переходил улицу przetłumaczymy jako Ociemniały/niewidomy a nie ślepy, gdyż jest to niegrzeczne.

Jeśli spojrzymy na pierwszą wymienioną grupę, to mogą powstać wątpliwości, czy są to homonimy czy paronimy.

Z. Grosbart zalicza je do homonimów, ale inni badacze wspominali o paronimach – wyrazach podobnych dźwiękowo i odmiennych pod względem ortograficznym.

Często – jak już wspomniano – homonimy i paronimy opisywane są razem i uznawane za jedno zjawisko, często też badacze przedstawiają własne sposoby klasyfikacji leksemów.

W zakresie terminologii Z. Grosbart zarzucał terminowi fałszywi przyjaciele tłumacza nieprecyzyjność, metaforyczność, wieloznaczność i jednostronny punkt widzenia ze względu na użycie słowa tłumacz.

Pisał o trudnościach, jakie zaczynają się, kiedy próbuje się nadać omawianemu zjawisku adekwatną nazwę, która mogłaby się stać nowym terminem, który miałby ustalone znaczenie naukowe, odznaczałby się stabilnością używania i miałby charakter międzynarodowy.

Dotychczasowe terminy nie zadowalały badacza, właśnie dlatego zaproponował własne: mylące podobieństwa międzyjęzykowe (mpm) oraz falsi-ekwiwalenty (fałszywe równoważniki) międzyjęzykowe (falsi-ekwiwalencja międzyjęzykowa)275 (w starszych opracowaniach występuje pisownia bez łącznika: falsiekwiwalent, falsiekwiwalencja)276.

Proponowane jest także opuszczenie przydawki międzyjęzykowa i stosowanie terminu falsi-ekwiwalencja do rozważań interlingwistycznych (bez odwoływania się do problemów wewnątrzjęzykowych nie odwołujących się do konfrontacji z innymi językami).

Tak powstały termin byłby zwięzły i miałby zasięg międzynarodowy (internacjonalizm), korespondowałby także ze słownictwem łacińskim tradycyjnym dla 275 Z. Grosbart, Heterofemia międzyjęzykowa, czyli skutki nadmiernego zaufania do intuicji translatorskiej, dz.

cyt., s. 31; Z. Grosbart, Problem mylących podobieństw międzyjęzykowych..., dz. cyt., s. 205.

276 Z. Grosbart, Teoretyczne problemy przekładu literackiego w ramach języków bliskopokrewnych, dz. cyt., s. 91 i nast.

86 tworzenia terminologii.

Stąd jego zalety: operatywność, jasność i łatwość przekładu277.

Z.

Grosbart pisze, że termin falsi-ekwiwalent jest niemal identyczny z nazwą ложный эквивалент (fałszywy odpowiednik, fałszywy ekwiwalent) zaproponowaną przez Andrzeja Fiedorowa, który pisze: „Fałszywy ekwiwalent […] jest to wyraz […] odpowiadający pod względem formy, brzmieniowej lub graficznej, wyrazowi obcojęzycznemu, o […] wspólnej z nim etymologii, ale różniący się znaczeniem […]”278.

Według definicji Fiedorowa jego termin obejmuje homoetymy na poziomie wyrazowym, a więc zjawisko wąskie.

Termin falsi-ekwiwalent podobny jest także do propozycji Olgierda A. Wojtasiewicza (zawartej w liście do Z. Grosbarta) – złudny odpowiednik.

Z. Grosbart pisze jednak, że bardziej przydatny wydaje się termin, który łatwo umiędzynarodowić, np. tworząc go z wyrazów łacińskich279.

Autor proponuje kolejne rozróżnienia i nowe terminy: homoetymy (homoetymologia) jako odpowiednik obszernej grupy falsi-ekwiwalentów obejmującej wyrazy (względnie inne jednostki językowe) o wspólnej etymologii (por. pol. zapomnieć i ros.

запомнить, w przeciwieństwie do polskiego rzeczownika groch i rosyjskiego wykrzyknika грох – od czasownika грохнуть, грохнуться).

Wszystkie pozostałe falsi-ekwiwalenty, czyli o różnej etymologii, proponuje się nazwać heteroetymami i wprowadzić w obieg naukowy wyrażenia falsi-ekwiwalencja homoetymiczna i falsi-ekwiwalencja heteroetymiczna.

Byłyby to odpowiedniki wysuniętych propozycji terminologicznych międzyjęzykowych homonimów homogennych i heterogennych280.

Falsi-ekwiwalencja może powstawać w trzech wypadkach: 1.

Wskutek zmiany znaczenia jednostki językowej (przede wszystkim wyrazu) w procesie rozwoju języka; 277 Z. Grosbart, Problem mylących podobieństw międzyjęzykowych..., dz. cyt., s. 205.

278 А.В. Федоров, Основы общей теории перевода, Москва 1968, s. 167; zob. też: Z. Grosbart, Teoretyczne problemy przekładu literackiego w ramach języków bliskopokrewnych, dz. cyt., s. 91.

279 Z. Grosbart, Teoretyczne problemy przekładu literackiego w ramach języków bliskopokrewnych, dz. cyt., s. 92.

280 Z. Grosbart, Problem mylących podobieństw międzyjęzykowych..., dz. cyt., s. 206.

87 2.

Wskutek zmiany znaczenia jednostki językowej przy zapożyczeniu; 3.

W wyniku przypadkowej zbieżności brzmieniowej lub graficznej281.

To pozwala wytyczyć Z. Grosbartowi kierunki badań nad przedstawionym problemem.

Może to być kierunek diachroniczny, czyli badanie języków w aspekcie historyczno- -porównawczym, co ma duże znaczenie dla poznania historii języka, dla zrozumienia dziejów języków pokrewnych, a w szczególności dla studiów nad ewolucją wyrazów i form wywodzących się z tego samego źródła genetycznego.

Drugi kierunek to badania synchroniczne, konfrontatywne, czyli dotyczące współczesnego stanu porównywanych języków, co jest ogromnie ważne dla teorii i praktyki tłumaczenia, jak również dla metodyki nauczania przekładu, czyli nauczania języków obcych282.

Z. Grosbart próbuje poklasyfikować mylące podobieństwa międzyjęzykowe.

„Falsi-ekwiwalencja jest zjawiskiem niezmiernie zróżnicowanym, a uporządkowanie i klasyfikacja jej form to jedno z najważniejszych zadań badawczych”283.

Autor stwierdza, że klasyfikację można przeprowadzić wedle różnych kryteriów: według oznak formalnych (fonetycznych i graficznych), gramatycznych, znaczeniowych (semantycznych) i innych284.

Niżej przedstawimy wybrane przykłady z klasyfikacji Z. Grosbarta.

Klasyfikacja wg oznak formalnych – tę klasyfikację rozwija i precyzuje za Wiktorem Koptiłowem: 1) mpm absolutne – zupełnie jednakowe a) absolutne mpm fonetyczne i graficzne, np. pol. płot i ros.

плот (‘tratwa’) 281 Z. Grosbart, Teoretyczne problemy przekładu literackiego w ramach języków bliskopokrewnych, dz. cyt., s. 94.

282 Tamże, s. 94–95.

283 Tamże, s. 116.

284 Tamże.

90 11) jednakowe lub podobne imiona własne, zwłaszcza antroponimy, wyraźnie różniące się zakresem używalności i częstotliwością występowania w każdym z języków, np. ros.

Платон jest częstym imieniem na wsi, czego w Polsce się nie spotyka jako imię chłopskie.

„Praktycznym następstwem falsi-ekwiwalencji międzyjęzykowej są specyficzne błędy popełniane przez ludzi operujących przynajmniej dwoma językami, zwłaszcza przez tłumaczy.

[…]

Mylące podobieństwa międzyjęzykowe sprawiają szczególny kłopot w obrębie języków pokrewnych, przy czym – jak świadczy praktyka – niebezpieczeństwo wzrasta wraz ze stopniem pokrewieństwa języków”287.

Ciekawym przykładem, który chcielibyśmy tutaj za Grosbartem przytoczyć, jest fragment Przedwiośnia Stefana Żeromskiego o podróży pani Jadwigi Barykowej.

Matka bohatera powieści „jadąc przez Moskwę […] wsławiła się była pośród polonii rosyjskiej rozmową z jamszczykiem.

Gdy bowiem powóz, w którym siedziała, trząsł niemiłosiernie na wybojach mostowej [jezdni – Z.G.], strofowała kuczera [woźnicę – Z.G.].

Powtarzała tę wymówkę raz, drugi i trzeci, w miarę zniecierpliwienia, aż do chwili katastrofy.

Woźnica oglądał się na nią kilkakroć z oburzeniem, a gdy jeszcze raz uskarżała się na płoche bruki zatrzymał swego siwka i wrzasnął: – Da czto wy, barynia, w samom diele, k moim briukam pristali!

Płochije briuki, da płochije briuki!

Isz babu!

Płochije briuki, tak płochije, a tiebie, baba, czto za dielo288.

Znaczy to mniej więcej: Czego się pani, w rzeczy samej, przyczepiła do moich spodni!

Wciąż złe spodnie i złe spodnie!

Widzicie ją!

Złe spodnie – no to złe, ale co to, babo, ciebie obchodzi!.

Nieporozumienie polegało na użyciu przez panią Jadwigę polskiego wyrazu bruki , zbliżonego brzmieniem do rosyjskiego брюки – ‘spodnie’”289.

287 Z. Grosbart, Heterofemia międzyjęzykowa, czyli skutki nadmiernego zaufania do intuicji translatorskiej, dz.

cyt., s. 31.

288 S. Żeromski, Przedwiośnie, Warszawa 1970, s. 8, zob. też Z. Grosbart, Heterofemia międzyjęzykowa, czyli skutki nadmiernego zaufania do intuicji translatorskiej, dz. cyt., s. 32.

289 Z. Grosbart, Heterofemia międzyjęzykowa, czyli skutki nadmiernego zaufania do intuicji translatorskiej, dz.

cyt., s. 32.

91 Jeszcze większe niebezpieczeństwo spowodowała kolejna pomyłka – gafa, którą popełniła pani Barykowa na balu.

Chciała powiedzieć komplement młodziutkiej córce gubernatora, ubranej w suknię z piękną różą przypiętą do stanika, więc powiedziała: „– Ach, kakaja u was krasnaja roża”, co znaczy: Ach, jaką pani ma czerwoną mordę!.

Nic więc dziwnego, że ku zdumieniu a nawet przerażeniu niefortunnej pochlebczyni „dziewczę gubernatorskie omdlewająco-bolesnym dyszkantem poczęło wołać w kierunku ojca: – Papieńka!

Papieńka!

Mienia zdieś obiżajut”, co znaczy „Obrażają mnie tutaj”290.

„Skądże – konkluduje Żeromski – pani Jadwiga (z Dąbrowskich) mogła wiedzieć, że polska róża to nie roża, tak, zdawałoby się, z brzmienia podobna!”291.

Z. Grosbart podkreśla, że znaczeniowe odniesienia mylących podobieństw międzyjęzykowych w językach pokrewnych ulegają zmianom w procesie historycznym.

Na przykład wyraz mir w języku staropolskim oznaczał ‘pokój’ (‘spokój’, ‘zgoda’) i był równoznaczny ze słowem мир we współczesnym języku rosyjskim.

W średniowieczu i aż do końca XIX w. wyrazy polski i rosyjski mogły występować w identycznej formie i znaczeniu.

Natomiast w odczuciu współczesnego Polaka mir kojarzy się przede wszystkim (jeśli nie wyłącznie) z ‘uznaniem, poważaniem, szacunkiem ogółu’, a więc w zestawieniu ze współczesnym rosyjskim słowem staje się falsi-ekwiwalentem, mylącym podobieństwem międzyjęzykowym292.

Badacz zajmował się tematyką homonimii międzyjęzykowej głównie z punktu widzenia jej skutków zagrażających jakości przekładów, chociaż aspekt czysto lingwistyczny też został podkreślony.

„Z punktu widzenia psycholingwistyki jest to szczególny przypadek interferencji (transferu negatywnego), czyli negatywnego przenoszenia pewnej posiadanej wprawy na wykonanie 290 Tamże.

291 S. Żeromski, Przedwiośnie, dz. cyt., s. 8, zob. też Z. Grosbart, Heterofemia międzyjęzykowa, czyli skutki nadmiernego zaufania do intuicji translatorskiej, dz. cyt., s. 32.

292 Z. Grosbart, Teoretyczne problemy przekładu literackiego w ramach języków bliskopokrewnych, dz. cyt., s. 93.

92 innego zadania.

Nawyk wytworzony w języku ojczystym, wskutek swego mylącego podobieństwa międzyjęzykowego, przeszkadza w ukształtowaniu się poprawnego nawyku w języku obcym.

Interferencja występuje nie tylko na różnych etapach uczenia się języka obcego, lecz również u ludzi, którzy znają języki obce dobrze lub wręcz doskonale (zdarza się w wypowiedziach bilingwów i polilingwów)”293.

Chciałoby się dodać: zwłaszcza bilingwów w ramach języków słowiańskich.

Problem dotyczy nie tylko tłumaczy z tych języków (o czym niżej), lecz także Słowian uczących się innych języków słowiańskich, np. Ukraińców uczących się języka polskiego.

„Podobieństwo języków polskiego i ukraińskiego spełnia ambiwalentną rolę w procesie dydaktycznym, nie tylko ułatwiając, lecz także komplikując ten proces.

Źródłem tych trudności po części jest tendencja ku nieuzasadnionemu przeniesieniu na język polski nieistniejących w nim cech języka ojczystego (istotną okolicznością tutaj jest to, iż studenci ukraińscy są z reguły bilingwami ukraińsko-polskimi)”294.

A dalej czytamy: „Proces uczenia się języka obcego, ale przy tym spokrewnionego z językiem rodzimym, ma specyficzną cechę psychologiczną, właśnie skłonność do poszukiwania łatwiejszych dróg, tj. odnajdywania podobieństw pomiędzy językami – swoim a nieswoim, żeby ten obcy język stał się bardziej swój.

Najczęściej taka praktyka nie daje dobrych wyników, skutkuje bowiem nieuzasadnionymi uzupełnieniami.

[…] takie zjawiska, aczkolwiek niepoprawne, z punktu widzenia ogólnych praw, rządzących działalnością językową, są jak najbardziej naturalne i wykazują generalną tendencję do uogólnień analogicznych”295.

Z. Grosbart proponował także wprowadzenie terminu heterofemia międzyjęzykowa na określenie błędnego użycia jednostki jednego języka podobnej pod względem formy 293 Z. Grosbart, Heterofemia międzyjęzykowa, czyli skutki nadmiernego zaufania do intuicji translatorskiej, dz.

cyt., s. 31.

294 T. Czernysz, Polsko-ukraińskie pułapki językowe: korzyści i trudności nauczania języka polskiego w kontekście bliskości lingwogenetycznej i typologicznej, [w:] Nauczanie języka polskiego jako obcego i polskiej kultury w nowej rzeczywistości europejskiej.

Materiały z VI Międzynarodowej Konferencji Glottodydaktycznej, red. P. Garncarek, Warszawa 2005, s. 477.

295 Tamże, s. 480.

93 (wymowy lub pisowni) do jednostki innego języka, mającej odmienne znaczenie296.

Tym terminem określa interferencję (transfer negatywny), czyli negatywne przenoszenie pewnej wyuczonej wprawy na wykonanie innego zadania – chodzi o nawyk, który jest wytworzony w języku ojczystym, a wskutek swego mylącego podobieństwa międzyjęzykowego przeszkadza w ukształtowaniu się poprawnego nawyku w języku obcym.

Terminem tym określa się następstwa falsi-ekwiwalencji międzyjęzykowej, czyli błędy popełniane przez ludzi operującymi przynajmniej dwoma językami, zwłaszcza tłumaczy, ale także uczących się języków obcych czy dobrze je znających bilingwów czy polilingwów.

2.10.4.

Polina Stasińska Autorka w swej pracy poświęconej polsko-rosyjskiej homonimii międzyjęzykowej przywołuje poglądy wielu autorów.

W części praktycznej badaczka analizie poddaje wyłącznie rzeczowniki w mianowniku liczby pojedynczej, czasem mnogiej (czyli nie są analizowane oddzielne formy gramatyczne), gdyż jeśli chodzi o ilość leksemów czy tylko semów, to około sześciu tysięcy takich jednostek tworzy związki homonimiczne297.

Autorka używa też terminu ekwiwalencja semantyczna (семантическая эквивалентность) – jest to częściowa ekwiwalencja semantyczna, gdyż pełnej i absolutnej ekwiwalencji między słowami (nawet dwóch spokrewnionych języków) nie ma (z wyjątkiem terminów).

Nawet jeśli są to słowa z leksyki ogólnej, to i tak ich wykorzystanie w języku i opis leksykalny nie muszą do końca sobie odpowiadać w dwóch językach298.

Autorka przy analizie polsko-rosyjskich homonimów międzyjęzykowych bierze pod uwagę tylko te słowa, które mają wspólne pochodzenie, a których znaczenie uległo zmianie.

Przypadkowa zbieżność, jak np. арап – Arab, враг – wróg, nie jest brana pod uwagę299.

To bardzo istotna informacja i element decydujący o doborze homonimów.

Branie pod uwagę tylko podobnej formy dźwiękowej (i innego znaczenia) nie jest dla autorki wystarczające, gdyż według niej w języku polskim i rosyjskim nie ma słów identycznych pod względem fonicznym.

Każdy język ma swoje osobne cechy fonetyczne, które powodują rozbieżności – 296 Z. Grosbart, Teoretyczne problemy przekładu literackiego w ramach języków bliskopokrewnych, dz. cyt., s. 31–32; Z. Grosbart, Problem mylących podobieństw międzyjęzykowych..., dz. cyt., s. 206–207.

297 П.

Стасиньска, Межъязыковая омонимия в русско-польском сопоставлении, dz. cyt., s. 8–9.

298 Tamże, s. 13.

299 Tamże, s. 30.

94 jeśli nawet są niesłyszalne dla ucha, to i tak można je zmierzyć specjalną aparaturą300.

Dla autorki polsko-rosyjskie homonimy to wyrazy, które charakteryzują się: 1) formalną zgodą dźwiękową; 2) niezgodnością leksykalno-semantyczną: a) całkowitą niezgodą znaczeniową; b) częściową niezgodą znaczeniową; 3) przynależnością do tej samej części mowy; 4) łącznością etymologiczną301.

Łączność etymologiczna także może być różna.

Mogą tu być leksemy, które: a) mają inne znaczenie w każdym z języków; b) mają wspólne oraz odmienne znaczenia; c) mają różne sfery używania302.

Autorka wydziela różne grupy homonimów polsko-rosyjskich.

Wśród nich są np. takie leksemy, które: 1) mają w jednym języku wiele znaczeń, a w drugim – jedno, np. ros.

пилот – ma jedno znaczenie, a pol. pilot – cztery znaczenia; 2) mają w jednym języku znaczenie archaiczne, a w drugim – neutralne, np. pol. frukt kwalifikowane jako przestarzałe i ros.

фрукт o zabarwieniu neutralnym; 3) mają w jednym języku swobodną łączliwość, a w drugim – ograniczoną, np. ros.

пазуха i pol. pazucha; 300 Tamże, s. 30.

301 Tamże, s. 32.

302 Tamże, s. 33.

95 4) mają w jednym języku zabarwienie stylistyczne, a w drugim są neutralne, np. pol. lico z kwalifikatorem poetyckie i ros.

лицо – neutralne; 5) są różne pod względem znaczeń przenośnych, np. ros.

заяц oznacza też pasażera na gapę, czego brak w języku polskim; 6) mają odmienne sfery wykorzystania znaczenia, np. ros.

мост może być też wykorzystywane w znaczeniu pol. wiadukt; 7) zostały zapożyczone z innych języków, ale mają odmienne sfery używania, np. ros.

журнал i pol. żurnal (w polszczyźnie dotyczący tylko czasopism poświęconych modzie); 8) oznaczają inne realia (kulturowe), np. ros.

борщ i pol. barszcz; 9) różnią się wykorzystaniem we frazeologizmach, np. pol. nóż i ros.

нож w wielu sytuacjach są odpowiednikami, ale nie zawsze, np. pol. wbić nóż w plecy to ros.

нанести удар в спину; 10) inne303.

Autorka poświęca rozdział swej pracy także idiomatyczności międzyjęzykowej304.

Idiomatyczność międzyjęzykowa związana jest z niepokrywaniem się pól semantycznych leksemów dwóch konfrontowanych języków.

Analiza tego zjawiska pozwala ukazać warianty oddawania znaczenia leksemu jednego języka środkami drugiego języka305.

Badaczka podaje wiele przykładów połączeń z rzeczownikiem nos w języku rosyjskim i opisuje przypadki, kiedy podobne połączenia będą tłumaczone tak samo na język polski, a kiedy inaczej.

Trudność sprawiają te przypadki, kiedy wykorzystanie wspomnianego leksemu jest różne, np.: ros.

платить с носу = pol. płacić od łebka 303 Tamże, s. 34–42.

304 Tamże s. 55–60.

305 A.Н. Шаранда, Г.И. Шаранда, K вопросу о межъязыковой идиоматичности, [w:] Aктуальные вопросы лексикологии, Mинск 1970, s. 215, zob. też: П.

Стасиньска, Межъязыковая омонимия в русско-польском сопоставлении, dz. cyt., s. 55.

96 ros.

нос утки = pol. dziób kaczki, ros.

нос бутинка = pol. czubek (nosek) buta306 Dalej autorka opisuje inne strony tego zagadnienia.

2.11.

Homonimia międzyjęzykowa w słownikach 2.11.1.

Przegląd ważniejszych zagadnień Ważnym zagadnieniem przy omawianiu kwestii homonimii jest także tzw. konflikt homonimiczny, który zachodzi wtedy, kiedy dwa homonimy (zazwyczaj rozróżniane znaczeniowo dzięki różnym kontekstom), zaczynają być używane w tych samych kontekstach, co utrudnia efektywne porozumiewanie się.

Do takiej sytuacji najszybciej może dojść w obrębie tych samych jednostek słownikowych307.

Właśnie dlatego słuszne jest określanie takich leksemów mianem fałszywych przyjaciół tłumacza.

Oni to utrudniają naukę drugiego języka, stwarzają problemy przekładowe oraz prowadzą do licznych nieporozumień.

Dzieje się tak dlatego, że użytkownik języka mylnie przyporządkowuje znaczenie danego leksemu w swoim języku do obcego systemu językowego308.

Takie zjawisko obecne jest także w słownikach dwujęzycznych.

Leksykografowie często padają ofiarą złudnych ekwiwalentów, skutkiem czego są błędy w objaśnianiu artykułów hasłowych.

Dlatego tak ważne jest konstruowanie specjalistycznych słowników poświęconych wyłącznie homonimom międzyjęzykowym.

Wielu badaczy rozumiało wagę tego problemu.

Spośród autorów praktycznego opisu zjawiska homonimii międzyjęzykowej w słownikach powtarzają się nazwiska takich osób, jak: Reinheimer, Pollak, Vlček, Akulenko, Murawiew, Gottlieb, Dupont, Czukałow, Radina, Kűhnel, Grabczikow, Čemerikič, Koczergan, Hladky i inni309.

Warto też zwrócić uwagę na prace Makowskiego pt. Tеория лексической аттракции (Moskwa 1971) i Kраткий словарь ложных друзей переводчика.

Opisano tam zbieżności 306 П.

Стасиньска, Межъязыковая омонимия в русско-польском сопоставлении, dz. cyt., s. 58.

307 M. Ilvić, Kierunki w lingwistyce, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1975; zob. też K. Wojan, E. Solnceva- -Nakova, Z dziejów badań językoznawczych nad homonimią, [w:] Słowo z perspektywy językoznawcy i tłumacza, red. A. Pstyga, Gdańsk 2005, s. 153.

308 Zob.

M. Kamińska, Homonimia w języku polskim i słoweńskim, dz. cyt. 309 K. Wojan, Homonimia międzyjęzykowa – analiza dorobku językoznawstwa europejskiego, dz. cyt., s. 285.

97 pięciu języków w świetle teorii leksykalnej attrakcji310 (dźwiękowej akomodacji).

Nie sposób nie wspomnieć tu także o pierwszym angielsko-francuskim słowniku fałszywych przyjaciół tłumacza opublikowanym w Paryżu w 1928 r.

Praca nosi tytuł Les faux-amis ou les trahisons du vocabulaire anglais; conseils aux traducteurs.

Autorami byli francuscy leksykografowie M. Koessler i J. Deroquiny311.

Także w Paryżu w 1930 r. ukazał się następny taki słownik angielsko-francuskich homonimów autorstwa F. Boillota.

Nie zawsze jednak były to słowniki poświęcone tylko fałszywym przyjaciołom.

Ciekawym zjawiskiem jest fakt, że w wydanym w 1935 r. w Oksfordzie jednojęzycznym słowniku objaśniającym The consise Oxford French dictionary autorstwa A. Chevalleya fałszywi przyjaciele tłumacza są oznaczeni odpowiednim kwalifikatorem.

Innym ważnym słownikiem był Англо-русский и русско-английский словарь ложных друзей переводчика312, wydany w Moskwie w 1969 r.

Zawiera on 900 par synonimowych oraz opracowanie teoretyczne О „ложных друзьях переводчика”313.

Ciekawym opracowaniem jest szkolne rosyjsko-francuskie wydanie „Faux amis” или „ложные друзья переводчика”314, które zawiera także ćwiczenia zapobiegające interferencji, pozwalające uczącym się opanować leksykę powodującą trudności przy przekładzie.

Ciekawostką jest także mniej znany fakt, że B.S. Linde – autor znanego słownika języka polskiego315 – pracował przez 12 ostatnich lat swego życia nad słownikiem rosyjsko- -polskim, który pozostał w rękopisie.

Miała to być część porównawczego słownika wszystkich języków słowiańskich (Słownik porównawczy języków słowiańskich, 1835–1847).

Były w nim zaznaczone pary jednakowo brzmiących rosyjskich i polskich leksemów316.

W 1865 r. A. Schleicher wysłał do Petersburskiej Akademii Nauk swój artykuł pt. Всеславянский словарь, w którym pisał o konieczności stworzenia wygodnego 310 Tamże.

311 Zob.

też: П.

Стасиньска, Межъязыковая омонимия в русско-польском сопоставлении, dz. cyt., s. 72.

312 В.В. Акуленко, dz. cyt. 313 Zob.

też: П.

Стасиньска, Межъязыковая омонимия в русско-польском сопоставлении, dz. cyt., s. 72–73.

314 В.Л. Муравьев, Москва 1969, zob. też: П.

Стасиньска, Межъязыковая омонимия в русско-польском сопоставлении, dz. cyt., s. 74–75.

315 Sześciotomowy Słownik języka polskiego S.B. Lindego to największe polskie wydawnictwo tego typu.

Słownik opublikowany po raz pierwszy w latach 1807–1814 liczy 60 tys. haseł; było to dzieło epokowe, służące jako wzór dla innych słowników języków słowiańskich.

316 Więcej: В.

Францев, Сравнительный славянский словарь С.Б. Линде, Варшава 1905; З. Н. Стрекалова, Заметки о рукописном „Сравнительнoм русско-польском словаре” С. Б. Линде, „Вопросы языкознания” 1970, nr 6; T. Laszkiewicz, Panslawistyczne osobliwości leksykalne S.B. Lindego i jego projekt stworzenia wspólnego języka słowiańskiego, Wrocław 1980; zob. też: П.

Стасиньска, Межъязыковая омонимия в русско- -польском сопоставлении, dz. cyt., s. 78–79; K. Wojan, Homonimia międzyjęzykowa – analiza dorobku językoznawstwa europejskiego, dz. cyt., s. 283.

98 i podręcznego spisu leksemów wszystkich języków słowiańskich.

Do dziś nie została ta idea zrealizowana, co nadal spędza sen z powiek lingwistom i leksykografom317.

W. Dubiczyński pisze o projekcie takiego słownika, który byłby kompleksowym opisem leksykograficznym zmian leksykalnych zaistniałych w językach słowiańskich w okresie 50 lat (1945–1995)318.

Znalazłaby się w nim także analiza formalnych i semantycznych zbieżności leksemów języków: białoruskiego, bułgarskiego, łużyckiego, macedońskiego, polskiego, rosyjskiego, serbskiego, słowackiego, ukraińskiego, chorwackiego, czeskiego.

W tym przypadku osobne miejsce miałaby teoria leksykalnych paraleli – słów podobnych formalnie a różnych semantycznie.

Byłyby w słowniku przedstawione pełne leksykalne paralele (leksemy wyglądające podobnie i mające to samo znaczenie), niepełne leksykalne paralele (leksemy o identycznych tylko niektórych znaczeniach, a innych zupełnie różnych, odmiennych), fałszywe leksykalne paralele (leksemy, których znaczenia nie pokrywają się)319.

Dzięki porównawczemu zestawieniu uwidoczniłyby się różnice semantyczne, stylistyczne, gramatyczne i inne320.

Słownik ten byłby także ważny dla praktyki przekładu, opisywałby właśnie czyhające niebezpieczeństwa wynikające z mylących podobieństw międzyjęzykowych.

Homonimy międzyjęzykowe byłyby zatem częścią tego wielkiego projektu.

Pomysł stworzenia wspólnego słownika homonimów wszystkich języków słowiańskich nie jest niczym nowym, ale nie doczekał się do dziś realizacji321.

Marta Pančikova jest zdania, że praktyczne oswajanie złudnych odpowiedników nie jest dostatecznie opracowane w językach słowiańskich.

Można oczywiście w ramach zajęć uniwersyteckich uczulać studentów na te problemy, ale nie da się przecież opanować całego bogactwa leksyki i wszystkich kontekstów.

I tu jest duża rola słowników dwujęzycznych.

Słowniki takie mają ostrzegać użytkowników języka (uczących się, tłumaczy itd.) przed 317 В.

Дубичинский, Единый славянский словарь, [w:] Współzależność języków słowiańskich: Aspekt lingwistyczny i glottodydaktyczny, red. J. Bartoszewska, M. Grabska, Gdańsk 1998, s. 185.

318 Tamże, s. 186.

319 Tamże, s. 187.

320 Tamże, s. 188, 192.

321 М.М. Копыленко, Н.В. Павлюк, Проект словаря омонимов славянских языков, [w:] Научный ежегодник 1956, Одесса 1957, s. 53–54, zob. też: П.

Стасиньска, Межъязыковая омонимия в русско- -польском сопоставлении, dz. cyt., s. 79.

99 czyhającymi na nich niebezpieczeństwami.

Autorka wymienia dwie kategorie takich słowników: 1) słowiańsko-słowiańskie; 2) słowiańsko-niesłowiańskie322.

Do pierwszej grupy należą np.: a) czesko-niemiecka homonimia (V. Hoppnerová); b) czesko-angielska homonimia (J. Hladký); c) czesko-francuska homonimia (O. Radina); d) polsko-niemiecka homonimia (E. Ehegőtz, R. Lipczuk); e) polsko-angielska homonimia (G. Szpila); f) polsko-rosyjsko-angielska homonimia (J. Birbrajer); g) rosyjsko-niemiecka homonimia (K.H.M. Gottlieb); h) rosyjsko-angielska homonimia (V.V. Akulenko); i) słowacko-hiszpańska homonimia (L. Trup)323.

Do drugiej grupy należą np.: a) niemiecko-angielska homonimia (P. Wolfe); b) niemiecko-francuska homonimia (H.W. Klein, H. Kőhnel); c) niemiecko-portugalska homonimia (D. Leiste i in.)324.

322 M. Pančíková, dz. cyt., s. 131.

323 Tamże, s. 137–138.

324 Tamże, s. 138.

100 Oczywiście kombinacji może być znacznie więcej – to są zaledwie przykłady.

Nie jest celem niniejszej pracy zebranie całego spisu prac, których jest zapewne wiele.

Ciekawą bibliografię zamieszcza w Internecie Ryszard Lipczuk325.

Polskie homonimy międzyjęzykowe zostały opracowane zarówno w postaci artykułów naukowych, jak i słowników.

Współczesna leksykografia polska może poszczycić się opracowaniami aż 18 słowników homonimów międzyjęzykowych326.

Jak do tej pory opracowano leksykograficznie międzyjęzykowe homonimy: polsko-górnołużyckie327, polsko- -bułgarskie328, polsko-północnokresowe329, polsko-czeskie330, polsko-rosyjskie331, polsko- -angielskie332, polsko-chorwackie333, polsko-serbskie334, polsko-słoweńskie335, polsko- -francuskie336, polsko-niemieckie337.

Pod kierownictwem prof. E. Tokarza w Instytucie Filologii Słowiańskich w Sosnowcu powstały słowniki konfrontujące złudne odpowiedniki polskie z językami południowosłowiańskimi: bułgarskim (1994), chorwackim (1998), słoweńskim i serbskim (1999).

325 Zob.

www.lipczuk.buncic.de/bib_un.htm, zob. R. Lipczuk, Bibliografia na temat „faux amis”, [w:] Problemy frazeologii i leksykografii: Materiały z konferencji zorganizowanej przez Wydział Filologiczny Wszechnicy Mazurskiej Olecko, 16–17 czerwca 1999 rok, red. A. Kątny, K. Hejwowski, Olecko 2000, s. 175–200.

326 K. Wojan, Homonimia międzyjęzykowa – analiza dorobku językoznawstwa europejskiego, dz. cyt., s. 285.

327 R. Leszczyński, Górnołużycko-polski i polsko-górnołużycki słownik ekwiwalentów pozornych, Warszawa 1996.

328 M. Karpaczewska, Ch. Symeonowa, E. Tokarz, Pułapki leksykalne.

Słownik aproksymatów polsko- -bułgarskich, Katowice 1998.

329 H. Bartwicka, Może się pan na mnie położyć...

: słowniczek dyferencjalny współczesnego północnokresowego dialektu kulturalnego i języka ogólnopolskiego, Bydgoszcz 1995.

330 T. Orłosiowa, Czesko-polski słownik zdradliwych wyrazów i pułapek frazeologicznych, Kraków 2003; M. Szałek, J. Nečas, Czesko-polska homonimia.

Czesko-polski słownik wyrazów o identycznym lub podobnym brzmieniu oraz wyrazów o identycznym lub podobnym zapisie, lecz o odmiennym znaczeniu, Poznań 1993.

331 I. Kozielski, Słownik wyrazów o podobnym brzmieniu a odmiennym znaczeniu w języku rosyjskim i polskim, Warszawa 1959; K. Kusal, Rosyjsko-polski słownik homonimów międzyjęzykowych, Warszawa 2002; M. Szałek, Słownik homonimów rosyjsko-polskich, Poznań 2004.

332 Na przykład: G. Szpila, An English-Polish Dictionary of False Friends.

Angielsko-polski słownik fałszywych przyjaciół, Kraków 2003; K.F. Rudolf, Fałszywi przyjaciele: słownik angielsko-polskich, polsko-angielskich wyrazów zdradliwych, Wydawnictwo Literackie 2003.

333 E. Tokarz, Pułapki leksykalne.

Słownik aproksymatów polsko-chorwackich, Katowice 1998.

334 Słownik serbsko-polskich homonimów i paronimów, red. D. Šipka, dz. cyt. 335 E. Tokarz, Pułapki leksykalne.

Słownik aproksymatów polsko-słoweńskich, Katowice 1999.

336 Na przykład: W. Wilczyńska, Słownik pułapek językowych polsko-francuski, Warszawa 1997.

337 Na przykład: R. Lipiczuk, Niemiecko-polski słownik tautonimów, Warszawa 1995.

101 M. Majewska podkreśla korzyści zarówno naukowe, jak i praktyczne płynące z opracowywania takich słowników.

Są one ważną pomocą dydaktyczną, zwracają uwagę na te leksemy, które mogą być przyczyną zaburzenia komunikacji między nadawcą a odbiorcą.

Pomagają tłumaczom uniknąć takich nieporozumień.

Kolejna korzyść to otwarta droga do badań porównawczych nad homonimią różnych języków.

Autorka zaznacza jednak konieczność oddzielania homonimów międzyjęzykowych od paronimów międzyjęzykowych i niełączenia przykładów obu zjawisk w jednym słowniku338.

Paronimy to wyrazy, które wyglądają podobnie i bywają mylone (używane w złych kontekstach), np. jarzyna – jeżyna.

Wyrazy takie są różne pod względem ortograficznym i znaczeniowym.

Nie dotyczą zatem wyrazów, których forma jest identyczna, ale znaczenie inne.

Słowniki homonimów międzyjęzykowych powinny być podstawową pomocą osób zajmujących się językami obcymi: czy to nauczycieli uczących języków obcych, czy to studentów, którzy zaczynają studia filologiczne, czy to tłumaczy, którzy na co dzień pracują z językami.

Takie słowniki są bowiem drogowskazem i ostrzeżeniem przed licznymi czyhającymi niebezpieczeństwami, które mogą mieć swoje poważne skutki.

Z drugiej strony powinny mieć takie słowniki także osoby, które służbowo mają do czynienia z dwoma krajami (np. biznesmeni) oraz turyści.

Słowniki takie są szczególnie ważne dla tłumaczy języków słowiańskich.

Zygmunt Grosbart przytaczał wypowiedzi, z których wynika paradoksalna na pozór teza, że podobieństwo między dwoma językami nie ułatwia, lecz utrudnia przekład.

Dzieje się tak m.in. dlatego, że z racji bliskiego pokrewieństwa językowego powstają pułapki, które nie istnieją przy tłumaczeniu z innych języków, bardziej też wyczuwa się niedociągnięcia przekładu w porównaniu z oryginałem339.

„Języki dalekie można porównać do całkowicie odmiennych, kontrastujących z sobą kolorów, które nietrudno rozróżnić.

I na odwrót, języki pokrewne – to jakby różne odcienie tej samej barwy.

Przymiotnikiem czerwony określamy karmazyn, szkarłat, pąs, purpurę, amarant i wiele innych odcieni koloru czerwonego, które rozróżni tylko oko wytrawnego malarza.

Tłumacz z języków bliskich musi mieć to wyostrzone „malarskie” wyczucie, 338 Zob.

M. Majewska, Homonimia i homonimy…, dz. cyt., s. 112.

339 Zob.

Z. Grosbart, Specyfika przekładu w ramach języków słowiańskich…, dz. cyt., s. 112–113.

102 gdyż tylko ono może go ustrzec przed rozbiciem o „podwodne rafy” pokrewieństw językowych.

Tak więc tłumacz z języków bliskich winien posiadać pewne predyspozycje psychiczne, które nie są konieczne w innych przypadkach sztuki translatorskiej”340.

Autor pisał o tym, że tłumacze, np. Maksym Rylski czy Julian Tuwim, bardziej serio niż żartem zestawiali dwujęzyczne tabliczki wyrazów o podobnym brzmieniu, różniących się pod względem funkcjonalnym341.

Błędy wynikające z mylących podobieństw międzyjęzykowych robią wszyscy tłumacze, nawet najwybitniejsi.

I chociaż Grosbart to podkreśla, to jednak stwierdza, że błędy te nie deprecjonują tłumacza, „musi on bowiem podołać sprawom znacznie ważniejszym, np. takim jak wierne odtworzenie stylu czy treści ideowej przekładanego dzieła”342.

Jednak i to może być zakłócone przez mylące podobieństwa międzyjęzykowe343.

Grosbart kończy swój artykuł cytatem, który i tutaj warto przytoczyć.

О непокорность близких слов, Родившихся в соседних чащах, При общности своих основ, Самостоятельно звучащих344.

Oto jak przybliża to Grosbart prozą: „O, hardość bliskich słów, Zrodzonych w sąsiednich kniejach – słów, które zachowały wspólne korzenie (dosłownie: podstawy), 340 Tamże, s. 113.

341 Z. Grosbart, Heterofemia międzyjęzykowa, czyli skutki nadmiernego zaufania do intuicji translatorskiej, dz.

cyt., s. 29–30.

342 Tamże, s. 41 343 Tamże.

344 Słowa rosyjskiego tłumacza poezji białoruskiej, Jakowa (Jakuba) Chelemskiego, cyt. wg А.

Велюгин, Стих товарищ перевел, „Литературная газета” 1963, nr 4, s. 3, zob. też: Z. Grosbart, Heterofemia międzyjęzykowa, czyli skutki nadmiernego zaufania do intuicji translatorskiej, dz. cyt., s. 84.

103 A brzmią samodzielnie”345.

2.11.2.

Konstrukcje słowników Specjalistyczne słowniki poświęcone fałszywym przyjaciołom są konstruowane według różnych koncepcji leksykograficznych, przyjętych indywidualnie przez autorów słowników.

Ogólnie rzecz ujmując, niektóre prace opisują tylko homonimy leksykalne, inne włączają jednocześnie także paronimy.

Są słowniki rejestrujące tylko takie leksemy, które różnią się wszystkimi znaczeniami, inne włączają również jednostki o rozbieżnych tylko niektórych znaczeniach.

Niżej dla przykładu przedstawiono wybrane konstrukcje słownika słowackiego i serbskiego.

Marta Pačíková opisuje słownik polsko-słowackich zdradliwych słów wydany w 1983 r.

przez wydawnictwo Uniwersytetu Komeńskiego346.

Nakład bardzo szybko się wyczerpał.

Słownik zawiera ponad 1000 haseł.

Wybrano leksemy identyczne lub podobne pod względem dźwiękowym i graficznym, ale różniące się znaczeniem i powodujące problemy przy wzajemnej komunikacji.

Hasła w słowniku są uporządkowane według alfabetu polskiego.

Hasło polskie jest wyjaśniane po słowacku.

Z drugiej strony kolumny znajduje się zdradliwy odpowiednik słowacki, wyjaśniany po polsku.

Objaśnienia zaczerpnięto z normatywnych słowników języka polskiego i języka słowackiego.

Znaczenia, które są takie same/podobne, oznaczono wypunktowaniem.

Zastosowano kwalifikatory i krótkie przykłady użycia danego leksemu.

Budowa hasła leksem polski znaczenia leksemu polskiego po słowacku, leksem słowacki znaczenia leksemu słowackiego po polsku, 345 Z. Grosbart, Heterofemia międzyjęzykowa, czyli skutki nadmiernego zaufania do intuicji translatorskiej, dz.

cyt., s. 44.

346 M. Pančíková, dz. cyt., s. 139–141.

104 ewentualnie z kwalifikatorem, przykładem użycia, zaznaczeniem zgodności znaczenia z leksemem słowackim, np. agat min. achát (pierścionek z agatem – prsteň s achátom) ewentualnie z kwalifikatorem, przykładem użycia, zaznaczeniem zgodności znaczenia z leksemem polskim, np. agát bot.

akacja (Robinia) W Słowniku serbsko-polskich homonimów i paronimów leksemy są przedstawione w porządku alfabetycznym języka serbskiego – alfabetyczny porządek polskich leksemów podano w indeksie.

Zamieszczono także indeks leksemów polskich i serbskich pod względem części mowy.

Budowa hasła zawiera następujące dane: serbski leksem, opracowanie gramatyczne, kwalifikator, serbskie synonimy, polska definicja, serbski przykład, polski odpowiednik.

Następnie: polski leksem, opracowanie gramatyczne, polskie synonimy, kwalifikator, serbska definicja, polski przykład, serbski odpowiednik347.

Przykład hasła: akademik, a m członek akademii nauk: Belič je bio akademik.

akademik m III pot.

zgrada u kojoj žive studenti: Mieszkać w akademiku.

studentski dom.

Każdy słownik, choć poświęcony temu samemu zagadnieniu fałszywych przyjaciół, stanowi często odrębną koncepcję leksykograficzną, która wynika prawdopodobnie także z różnego rozumienia terminu fałszywi przyjaciele.

347 Słownik serbsko-polskich homonimów i paronimów, red. D. Šipka, dz. cyt., s. 33–34.

105 2.11.3.

Leksykografia białorusko-polska i polsko-białoruska Istnieją słowniki białoruskie poświęcone homonimom międzyjęzykowym – zostały one opisane w rozdziale 2.2.

Przegląd literatury białoruskiej.

W słownikach tych nie ma jednak porównań z leksemami polskimi.

Za próbę konfrontacji języków występujących na Białorusi m.in. z językiem polskim i ukazania paralelizmów może być uznana praca E.R. Romanowa pt. Опыт словаря условных языков Белоруссии, с параллелями великорусскими, малорусскими и польскими (Wilno 1912).

Nie są to jednak homonimy międzyjęzykowe (fałszywe odpowiedniki), lecz zbieżności leksykalne języków blisko spokrewnionych.

Współcześnie wydanego słownika białorusko-polskich homonimów międzyjęzykowych niestety jeszcze nie ma.

Brak ten podkreślał P.P. Szuba: „Слоўнік беларуска-польскіх і польска-беларускіх міжмоўныx амонімаў і паронімаў таксама чакае свайго ўкладальніка, а сама праблема – даследчыка”348.

Co ciekawe, istnieją próbki takiego słownika w wersji elektronicznej w Internecie.

Niemiecki slawista Daniel Bunčić349 stworzył stronę internetową False Friends of the Slavist <http://www.daniel.buncic.de/fauxamis/> (Köln, Bonn 1999–2003), na której przedstawione są krótkie tabele homonimów języków słowiańskich, w tym polsko-białoruskie (zaledwie 20 par, zob. http://en.wikibooks.org/wiki/False_Friends_of_the_Slavist/Belarusian-Polish).

W artykule Białoruś i Polska – rzecz o mylących podobieństwach międzyjęzykowych350 zamieszczono dłuższą listę międzyjęzykowych homonimów białorusko-polskich (70 par).

Część praktyczna ninijszej rozprawy będzie poświęcona rozszerzeniu słownika białorusko- -polskich homonimów międzyjęzykowych.

Praktyka translatorsko-glottodydaktyczna dowodzi, że opracowanie takie jest niezwykle potrzebne.

W tym miejscu warto jednak jeszcze wymienić dokonania leksykografii białorusko-polskiej i polsko-białoruskiej.

348 П.П. Шуба, Польска-белaрускія лексічныя адпаведнасці на сучасным этапе, dz. cyt., s. 137.

349 Zob.

http://www.daniel.buncic.de/ 350 Zob.

R. Kaleta, „Kwartalnik Polonicum” 2008, nr 7, s. 58–62.

106 Prezentację rozpoczną słowniki niespecjalistyczne.

W 1929 r. w Wilnie ukazał się Падручны беларуска-польскі слоўнік pod redakcją W. Hryszkiewicza, ale autorem był B. Drucki- -Podbereski.

W 1962 r. w Warszawie wydano Podręczny słownik polsko-białoruski pod redakcją A. Obrębskiej-Jabłońskiej i M. Biryły.

W 1996 r. ukazał się Słownik białorusko- -polski i polsko-białoruski T. Jasińskiej i A. Bartoszewicza.

Zmienione i rozszerzone wydanie tego słownika ukazało się w 2007 r. pt. Kieszonkowy słownik białorusko-polski, polsko- -białoruski.

W 2004 r. wyszło w Mińsku pierwsze wydanie Słownika polsko-białoruskiego pod redakcją H.A. Cychuna, autorstwa J. Wołkawej i W. Awiławej.

Leksemy polskie i białoruskie można porównywać w ramach większej całości zwanej ЕўраСлоўнік (EuroThesaurus) – chodzi o wydany w Mińsku w 2008 r.

Беларуска-лацінска-еўрапейскі слоўнік L. Barszczeuskiego, zawierający leksemy 28 języków351.

Ze słowników specjalistycznych warto wymienić: Słownik terminologii lingwistycznej (białorusko-rosyjsko-polski i polsko-rosyjsko-białoruski)352 wydany w 1994 r.

Białymstoku, Mały praktyczny słownik biznesmena białorusko-polski, polsko-białoruski T. Jasińskiej i N. Panasiuk wydany w 1995 r. w Warszawie, Białorusko-polsko-rosyjski słownik terminów lingwistycznych i leksyki specjalnej353 wydany w 1997 r. w Katowicach, Słownik frazeologiczny białorusko-polski, A. Aksamitowa i M. Czurak wydany w 2000 r. w Warszawie, Słownik dla dzieci: białorusko-polski, polsko-białoruski (Слоўнік для дзяцей: беларуска-польскі, польска-беларускі) W. Żdanowicz wydany w 2006 r. w Mińsku, Polsko- -białoruski słownik paremiologiczny (Польска-беларускі парэміялагічны слоўнік) A.A. Iwanoua i S.F. Iwanowej wydany w 2007 r. w Mohylewie (opisujący przysłowia).

W planach są także inne specjalistyczne słowniki.

A. Paciechina pisze o projekcie dystrybutywnego słownika polsko-białoruskiego354, a S. Ważnik o projekcie słownika syntaktycznego355.

351 Szerszy opis słownika przedstawia K. Bortnowska w artykule Польская Беларусь, „Arche” 2010, nr 4, s. 190–195.

352 Oprac.

E. Jurowiec, J.F. Nosowicz, L. Panfiluk, P. Stecko, M. Tarasiuk.

353 W. Bekisz, H. Fontański.

354 A. Paciechina, Projekt dystrybutywnego słownika polsko-białoruskiego, [w:] Język polski w kraju i za granicą.

Materiały Międzynarodowej Konferencji Naukowej Polonistów Warszawa 14–16 września 1995 r., red. B. Janowska i J. Porayski-Pomsta, t. II, Warszawa 1997, s. 118–119.

355 С.

Важнік, Праект беларуска-польскага сінтаксічнага слоўніка, „Acta Albaruthenica” 2005, nr 5, s. 269–278.

107 3.

Język białoruski a język polski 3.1.

Krótka charakterystyka języka białoruskiego 3.1.1.

Zarys wczesnej historii języka białoruskiego356 Język białoruski należy do rodziny języków słowiańskich.

Wraz z językiem ukraińskim i rosyjskim znajduje się w grupie języków wschodniosłowiańskich.

Podział słowiańszczyzny na trzy grupy (wschodnio-, zachodnio- i południowosłowiańską) miał miejsce przed IX wiekiem naszej ery357.

Białoruska wspólnota powstała z plemion słowiańskich, do których należeli także Krywicze, Radymicze, Dregowicze (крывічы, радзімічы, дрыгавічы).

Język białoruski nie rozwijał się jednolicie, ale początki kształtowania się języka literackiego można datować na XIV–XVI w.

– wtedy kształtowały się normy języka literackiego.

Zabytki piśmiennictwa z tamtego okresu powstałe na terytorium Białorusi odznaczają się specyficznymi miejscowymi cechami gramatycznymi, leksykalnymi itd.

Ówczesny język nazywał się ruskij jazyk (руский языкъ) i czerpał z tradycji języka wschodniosłowiańskiego oraz miejscowych dialektów dawnych plemion Dregowiczów, Krywiczów i Radymiczów.

Termin ruskij jazyk (руский языкъ), a potem także prostyj jazyk (простый языкъ) stosowano w odniesienu do wschodniosłowiańskiej części ludności Wielkiego Księstwa Litewskiego, sama zaś nazwa biełoruskij jazyk (белоруский языкъ) zaczyna funkcjonować od XVII w.

Natomiast nazwę Biełaja Ruś (Белая Русь) podają już XV-wieczne źródła historyczne.

Język, który istniał na Białorusi do XVIII w., nazywano także starobiałoruskim.

Razem z językiem staroukraińskim i starorosyjskim powstał on na osnowie języka staro-wschodnio- -słowiańskiego (staroruskiego), stąd wspólne zabytki piśmiennictwa, jak na przykład Powieść lat minionych czy Słowo o wyprawie Igora358.

Do końca XVII w. język staroukraiński i starobiałoruski tworzyły praktycznie jedną formę pisaną (jeden język literacki), dlatego często były nazywane jednym terminem – język ruski.

Trzeba jednak podkreślić, że to tylko jedna z teorii.

Istnieją inne poglądy, także takie, które poddają w wątpliwość istnienie jednego 356 Беларуская мова, red. A. Łukaszaniec, Opole 1998, s. 13–14.

357 Б.

Плотнікаў, Беларуская мова ў сістэме славянскіх моў, „Роднае слова” 2000, nr 6, s. 36.

358 Tamże, s. 37.

108 ogólnego języka wschodniosłowiańskiego, z którego miałyby się później wydzielić języki: białoruski, rosyjski, ukraiński.

Jedna z koncepcji ukazuje, że nie stwierdzono istnienia ogólnego języka zachodniosłowiańskiego czy południowosłowiańskiego i mówi się, że języki zachodniosłowiańskie i południowosłowiańskie tworzyły się bezpośrednio z języka prasłowiańskiego, stąd wywód, że również języki wschodniosłowiańskie kształtowały się na podstawie języka prasłowiańskiego.

W tym miejscu tylko podkreślamy istnienie wśród badaczy szerokiej dyskusji naukowej na ten temat, nie miejsce tu jednak na rozstrzyganie tej złożonej kwestii359.

Największy rozkwit literackiego języka starobiałoruskiego przypada na wiek XV, XVI i XVII, kiedy był on oficjalnym językiem Wielkiego Księstwa Litewskiego i używano go we wszystkich dziedzinach życia – pisano w tym języku kroniki, prowadzono korespondencję dyplomatyczną z innymi krajami (np. z Polską i Rosją), pisano pisma urzędowe, tworzono literaturę piękną i literaturę religijną.

Podobnie jak język rosyjski w tamtym okresie (przed Puszkinem) ówczesny język białoruski nie był jednolity, zawierały się w nim rozmaite tendencje językowe360.

Występowały w nim starosłowianizmy, elementy ogólnosłowiańskie oraz wschodniosłowiańskie, typowo białoruskie potocyzmy, polonizmy, czechizmy, zapożyczenia ze starogreckiego i łaciny oraz języków zachodnioeuropejskich (głównie z niemieckiego), nie brakowało także turkizmów oraz zapożyczeń z innych języków.

Zabytków starobiałoruskich jest bardzo wiele, ale niekwestionowanym najsłynniejszym dokumentem tamtego okresu był Statut Wielkiego Księstwa Litewskiego – miał on trzy redakcje (1529 r., 1566 r., 1588 r.).

Dokument przetłumaczono na łacinę i język polski – przez długi okres był wzorem aktu prawnego w całej Europie.

Natomiast najbardziej znanym zabytkiem starobiałoruskiego piśmiennictwa religijnego jest przekład 22 ksiąg Pisma Świętego, dokonany i wydany przez Franciszka Skarynę w latach 1517–1519 najpierw 359 Zob.: І.

Крамко, Адзіная старажытнарускасць.

Ці была яна?, „Наша слова” 3.09.2003, nr 33 (620), s. 2; Мадэлі эвалюцыі ад праславянскае да беларускае мовы, [w:] П.

Вэкслер, Гістарычная фаналогія беларускае мовы, пераклад з англійскай мовы А.

Літвіноўскай, М.

Раманоўскага, Мінск 2004, s. 70–81.

360 Б.

Плотнікаў, dz. cyt., s. 38.

109 w Pradze, a potem w Wilnie.

Były to pierwsze drukowane księgi we wschodniej Słowiańszczyźnie i drugie w całym słowiańskim świecie po Biblii praskiej z 1488 r.361.

Jednak już w wieku XVI i pierwszej połowie wieku XVII sfera wykorzystania języka starobiałoruskiego została znacznie ograniczona.

Po unii lubelskiej (1569), czyli zjednoczeniu Wielkiego Księstwa Litewskiego i Korony, na ziemiach białoruskich zaczęły się silne wpływy Kościoła katolickiego, który dążył do polonizacji miejscowej ludności.

W 1696 roku (niektóre źródła podają rok 1697) językiem urzędowym całej Rzeczypospolitej został język polski.

Odbyło się to zgodnie z uchwałą sejmową.

Historyczne źródła białoruskie stwierdzają, że była to polska inicjatywa, kontynuowanie procesu polonizacji Rusinów, którą realizował również Kościół katolicki.

Natomiast źródła polskie podają, że wprowadzenia polskiego języka urzędowego chciała także duża część szlachty litewskiej362, która wówczas była już w znacznym stopniu spolonizowana i sama chętnie (z różnych powodów i dla różnych profitów) przyjmowała zwyczaje polskie, w każdym razie nie zgłosiła na sejmie liberum veto, do czego miała prawo.

Od tej pory język białoruski został wycofany z oficjalnego użytku w Wielkim Księstwie Litewskim i na terenach Białorusi w piśmiennictwie kancelaryjno-prawnym zapanowały dwa języki: polski i łaciński.

Rozwój zaś języka białoruskiego został znacznie zahamowany, gdyż została ograniczona sfera jego używania – język białoruski zachował się w szkołach unickich i wśród ludu jako język, w którym rozmawiano (choć szlachta też czasem lubiła go używać w rozmowach między sobą).

Po upadku Rzeczypospolitej Obojga Narodów ziemie białoruskie znalazły się w sferze wpływów Rosji – wówczas język białoruski był zakazany, miały miejsce silne procesy rusyfikacyjne.

Przez wiek XVIII i XIX białoruszczyzna zachowała się w folklorze, na wsi, a także w polskich utworach scenicznych (we wstawkach potrzebnych do określenia osób białoruskiego pochodzenia).

361 Tamże.

362 Jako ciekawostkę w tym miejscu warto wspomnieć o mylącej kwestii nazewniczej.

Litwa kiedyś oznaczała Wielkie Księstwo Litewskie, a nie współcześnie kojarzone państwo.

Trzeba zatem zachować ostrożność przy rozumieniu sformułowań typu: litewski (np. szlachta litewska), Litwini, Litwa (np. w inwokacji Mickiewicza).

Mińsk Litewski czy Brześć Litewski nie leżą przecież na terytorium dzisiejszej Litwy, lecz właśnie w granicach dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego.

110 3.1.2.

Odrodzenie języka białoruskiego 3.1.2.1.

Wiek XIX Współczesny język białoruski odrodził się w połowie XIX w. na osnowie gwar ludowych, ale praktycznie stracił bezpośredni związek z piśmiennictwem starobiałoruskim, w którym – jak twierdzi B. Płotnikau – widać dziś więcej cech współczesnego języka rosyjskiego niż cech współczesnego języka białoruskiego363.

Na temat związku współczesnego języka białoruskiego z językiem starobiałoruskim także istnieje szeroka dyskusja naukowa.

Niektórzy badacze udowadniają słuszność stwierdzenia, że taki związek był niemożliwy, inni je podważają, a jeszcze inni ukazują, że jego słuszność zależy od poziomu języka poddawanego analizie364.

Podstawą dla nowego języka białoruskiego były dialekty ludowe, pod wpływem których ukształtował się pod koniec XIX i na początku XX w. język literacki; ma on oczywiście ogólnosłowiańskie i staro-wschodnio-słowiańskie korzenie oraz swoje określone specyficzne cechy – to dało niektórym badaczom (Łastouski, Dounar-Zapolski) powód do wyprowadzenia hipotezy, że język białoruski jest matką języków słowiańskich.

Warto wspomnieć, że większość zabytków piśmiennictwa końca XIX w. (około 75 książek po białorusku) była wydana tak zwaną łacinką, co zbliżało język białoruski do zachodniosłowiańskich365.

3.1.2.2.

Wiek XX Wiek XX to ważny okres w rozwoju i historii języka białoruskiego.

Był on oficjalnym językiem pierwszego niepodległego państwa białoruskiego – Białoruskiej Republiki Ludowej, która powstała 25 marca 1918 r. i istniała do 5 stycznia 1919 r., kiedy do Mińska wkroczyła Armia Czerwona.

W latach 20. i 30. w Białoruskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej język białoruski miał bardzo dobre warunki do rozwoju.

Był już językiem nie tylko folkloru, 363 Б.

Плотнікаў, dz. cyt., s. 39.

364 Zob.

І.А. Гапоненка, Пытанні моўнай пераемнасці ў працах беларускіх і ўкраінскіх лінгвістаў, [w:] Беларускае слова: гісторыя і сучаснасць.

Зборнік артыкулаў па матэрыялах навуковых чытанняў, прысвечаных памяці прафесара Аркадзя Іосіфавіча Жураўскага (27 кастрычніка 2009 года, г.

Мінск), пад агульнай рэдакцыяй доктара філалагічных навук прафесара М.Р. Прыгодзіча, Мінск 2010, s. 52–59.

365 Б.

Плотнікаў, dz. cyt., s. 40; trzeba dodać, że i dziś są zwolennicy używania łacinki białoruskiej, jest nawet specjalna strona internetowa wyjaśniająca powody, dla których warto/powinno się używać łacinki, zob. www.lacinka.org.

111 publicystyki i literatury pięknej, lecz także nauki (terminologia), edukacji, kultury, prawodawstwa oraz codziennego użytku – panował omal we wszystkich sferach życia społecznego.

Niżej na podstawie różnych źródeł przedstawimy najważniejsze fakty z historii rozwoju języka białoruskiego w XX wieku366.

3.1.2.3.

Lata 1900–1920 Jest to pierwszy okres kształtowania się literackiego języka białoruskiego – wówczas zaszedł świadomy proces wypracowywania norm białoruszczyzny.

W białoruskich źródłach czytamy: „Галоўныя рысы новай беларускай літаратурнай мовы, якая складвалася на аснове народныx гаворак, знаxодзілі сваё адлюстраванне ў мове дарэвалюцыйныx беларускіx выданняў.

Разам з тым тагачасная літаратурная мова вызначалася значнай неўнармаванасцю, адсутнасцю адзіныx прынцыпаў правапісу і нават адсутнасцю адзінага алфавіта, што было абумоўлена становішчам беларускай мовы як мовы неафіцыйнай, «правінцыянальнай»”367.

W okresie tym język rozwijał się i kształtował głównie dzięki periodycznej literaturze naukowej oraz literaturze pięknej.

Ogromne znaczenie dla rozwoju języka mieli wówczas poeci i pisarze, którzy poprzez swoją twórczość współtworzyli także język i przyczyniali się do wypracowywania jego norm.

Warto tu wymienić takie nazwiska, jak: Jan Kupała (błrus.

Янка Купала), Jakub Kołas, Ałaiza Paszkiewicz („Ciotka”), Ciszka Hartny, Maksim Bahdanowicz i in. Właśnie ci twórcy przyczynili się do stworzenia nowych środków językowych, norm graficznych i pisowni.

366 Za: Я.

Камароўскі, Беларускі правапіс, Мінск 1965; zob. także: І.І. Крамко, А.К. Юрэвіч, А.І. Яновіч, Гісторыя беларускай літаратурнай мовы, t. ІІ, Мінск 1968; Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамаx, пад рэд.

Г.П. Пашкова, Мінск 2002, t.

14, s. 33–34, sub voce „Рэформы моўныя”; З.

Саўка, Прадмова: Ю.

Бушлякоў, В.

Вячорка, З.

Санько, З.

Саўка, Беларускі клясычны правапіс.

Збор правілаў.

Сучасная нармалізацыя, Вільня–Менск 2005.

367 І.І. Крамко, А.К. Юрэвіч, А.І. Яновіч, dz. cyt., s. 160; „Główne cechy nowego literackiego języka białoruskiego, który powstawał na podstawie gwar ludowych, można było zaobserwować w języku przedrewolucyjnej białoruskiej prasy.

Ówczesny język literacki w dużym stopniu był nieunormowany, brakowało jednolitych zasad pisowni a nawet jednego ustalonego alfabetu; było to spowodowane tym, że język białoruski był traktowany jak nieoficjalny, prowincjonalny” (tłumaczenie na potrzeby własne – R.K.).

112 Warto w tym miejscu wspomnieć o pierwszych opracowaniach, które prezentowały pierwsze próby naukowego ujęcia języka białoruskiego.

Jednym z pierwszych podręczników był Бела- рускі правапіс368, opublikowany łacinką.

W znacznym stopniu kopiował on treść broszury Як правільна пісаць па-беларуску (1917), wydanej łacinką polskiej modyfikacji369.

Po rewolucji październikowej w 1918 r. ukazało się niewielkie opracowanie pt. Просты спосаб стацца ў кароткім часе граматным370, wydany alfabetem łacińskim.

Celem wydania była pomoc w jak najszybszym nauczeniu się czytania i pisania po białorusku371.

Karl Gutschmidt twierdzi, że pierwszą kodyfikacją norm białoruskiego języka literackiego stworzoną na naukowych podstawach była Biełaruskaja hramatyka A. Łuckiewicza, który na kursach wileńskich (1915–1916) wygłaszał wykłady w języku białoruskim dla przyszłych nauczycieli.

Prawdopodobnie Biełaruskaja hramatyka była stworzona na potrzeby słuchaczy, ale autor miał zamiar ją opublikować drukiem.

Kodyfikacja Łuckiewicza wykorzystywała już przyjęte reguły używania języka białoruskiego w formie pisemnej; opracowanie nie było oparte na systemie konkretnej gwary, ale zauważalne są pewne cechy charakterystyczne dla południowo-zachodniego dialektu.

Karl Gutschmidt twierdzi, że proces porządkowania i normowania języka białoruskiego rozpoczyna się właśnie wraz z powstaniem pracy Łuckiewicza i że właśnie on jest autorem pierwszej gramatyki współczesnego języka białoruskiego372.

Niemniej jednak w 1918 r. ukazała się pierwsza opublikowana gramatyka języka białoruskiego, która rozpoczęła nową epokę w rozwoju białoruskiego języka literackiego373.

Napisał ją Bronisław Taraszkiewicz (1892–1938)374.

Był to znany białoruski działacz 368 A. Łuckiewič, J. Stankiewič, Biełaruski prawapis, Wilnia 1918, zob. też: З.

Саўка, Прадмова: Беларускі клясычны правапіс..., dz. cyt., s. 7–8.

369 Por. І.І. Крамко, А.К. Юрэвіч, А.І. Яновіч, dz. cyt., s. 160–161.

370 Р.

Абіxт, Я.

Станкевіч, Брэсляў 1918, zob. też: З.

Саўка, Прадмова: Беларускі клясычны правапіс..., dz.

cyt., s. 7–8; wspomina o niej także Taraszkiewicz we wstępie do swojej gramatyki z 1918 r.

371 І.І. Крамко, А.К. Юрэвіч, А.І. Яновіч, dz. cyt., s. 161.

372 K. Gutschmidt, Хто напісаў першую граматыку беларускай літаратурнай мовы?, „Prace Filologiczne” 1999, t. XLIV, s. 193–199.

373 Я.

Лёсік, Дзесяцігодзьдзе беларускае граматыкі (1918–1928 г.), [w:] Язэп Лёсік.

1921–1930.

Збор твораў, уклад., прадм. і камент.

А.

Жынкіна, Мінск 2003, s. 302.

374 Więcej zob. A. Bergman, Rzecz o Bronisławie Taraszkiewiczu, Warszawa 1977.

113 społeczny i polityczny, członek Akademii Nauk BSRR, uczony, językoznawca, pisarz, tłumacz i publicysta.

Przewodniczył Białoruskiemu Kołu Poselskiemu w Sejmie Rzeczypospolitej.

Urodził się na Wileńszczyźnie, gdzie wówczas nawet członkowie jednej rodziny mogli utożsamiać się z różnymi narodowościami.

Kultury i zwyczaje silnie się tam przenikały.

Taraszkiewicz wyrósł w środowisku kształtowanym przez dwie kultury: polską i białoruską, a uczył się w kręgu rosyjskojęzycznym375.

Do dwunastego roku życia nie znał innego języka niż białoruski376.

Studiował na wydziale historyczno-filologicznym uniwersytetu w Petersburgu.

Interesował się wieloma dziedzinami nauki: „(...) zajmował się historią, filozofią, literaturą i filologią klasyczną.

Słuchał też wykładów na Wydziale Prawa.

Po ukończeniu uczelni władał dobrze językami: białoruskim, polskim, rosyjskim, swobodnie czytał po niemiecku i francusku, przy pomocy słownika po angielsku; dobrze znał również grekę i łacinę, studiował sanskryt i litewski, znał czeski”377.

Właśnie na tym uniwersytecie opracowywano naukowe zasady stosowania białoruskiego języka literackiego.

Do ich opracowania przyczynili się także filologowie: A. Szachmatow, J. Karski (twórca białoruskiego językoznawstwa, autor ważnej naukowej pracy pt. Белоруссы) і B. Epimach-Szypiła.

W takim środowisku narodził się pomysł opracowania białoruskiej gramatyki.

Zadaniem tym zajął się Bronisław Taraszkiewicz, który jeszcze przed ukończeniem uniwersytetu zbierał materiały pod naukowym kierownictwem profesora Szachmatowa378.

Bronisław Taraszkiewicz najbardziej znany jest z tego, że opublikował pierwszą białoruską gramatykę.

Граматыка для школ miała sześć wydań: І – w 1918 r. (także w wersji А.І. Валаxановіч, У.М. Міxнюк, Споведзь у надзеі застацца жывым: Аўтабіяграфія Браніслава Тарашкевіча, Мінск 1999.

Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамаx, Tamże, t.

15, s. 439, sub voce „Тарашкевіч”.

375 Bronisław Taraszkiewicz, [w:] A. Bergman, Sprawy białoruskie w II Rzeczypospolitej, Warszawa 1984, s. 142.

376 Tamże, s. 143.

377 Tamże, s. 145.

378 Tamże, s. 146; por. także przedmowę do gramatyki z 1918 r., gdzie Taraszkiewicz opisuje rolę uczonych w jego pracy nad pierwszą białoruską gramatyką.

114 łacinką)379, ІІ – w 1919 r., ІІІ – w 1920 r., ІV – w 1921 r., V – w 1929 r. (znacznie uzupełnione przez Taraszkiewicza; właśnie to wydanie, obok pierwszego, jest najpopularniejsze i na nie powołuje się większość badaczy taraszkiewicy)380, VІ – w 1943 r.

Niektórzy naukowcy wymieniają tylko pięć wydań381, może dlatego, że szóste wydanie nie było do końca autorstwa Taraszkiewicza – uzupełnili je w kilku miejscach A. Adamowicz, A. Losik i K. Szkućka.

To wydanie jest mało znane być może również dlatego, że ukazało się na Białorusi podczas niemieckiej okupacji – Niemcy pozwolili na rozwój białoruskiego systemu szkolnego, z wyjątkiem szkolnictwa wyższego.

Gramatyka Taraszkiewicza została zatwierdzona i dopuszczona do użytku szkolnego przez Generalnego Komisarza w Mińsku rozkazem z dnia 12 marca 1943 roku – egzemplarze opatrzono specjalną formułą w języku niemieckim382.

O bogatej spuściźnie Taraszkiewicza szeroko pisze A. Bergman: „Po raz pierwszy Hramatyka ukazała się w Wilnie w 1918 r. w drukarni Marcina Kuchty, gdzie drukowano „Naszą Niwę” i inne najważniejsze prace białoruskie.

[...]

Dopiero po wydaniu Biełaruskaj hramatyki dla szkoł Taraszkiewicz poczuł, że stworzył rzecz, która będzie żyła tak długo jak długo będzie żył naród białoruski.

Stąd chyba jego nieodparte dążenie stworzenia dla białoruskiej kultury wyłącznie rzeczy wiekopomnych, a takimi są Iliada i Pan Tadeusz, które przełożył na język białoruski.

Chodzi tu więc nie o byle jaką spuściznę.

[...] z dziedziny językoznawstwa za jego życia zostały opublikowane tylko dwie książki: pierwsza naukowo opracowana białoruska gramatyka; w ciągu lat była jedyną podstawą do opracowania następnych oraz Sintaksis biełaruskaje mowy.

[...]

Spośród utworów, losy których są na razie nie znane, oprócz Iliady, należy wymienić Historyczną gramatykę języka białoruskiego, nad którą pracował w więzieniu”383.

379 Por. Я.

Лёсік, Дзесяцігодзьдзе беларускае граматыкі (1918–1928 г.), dz. cyt., s. 302–306; Я.

Камароўскі, Першая беларуская граматыка, „Беларусь” 1963, nr 5, s. 29; І.І. Крамко, А.К. Юрэвіч, А.І. Яновіч, dz.

cyt., s. 169 і nast.

380 Por. Я.

Станкевіч, Б.

Тарашкевіч.

Беларуская граматыка для школ.

Выданне пятае пераробленае і пашыранае.

Вільня 1929 г., [w:] Я.

Станкевіч, Збор твораў у двуx тамаx, Mенск 2002, t.

1, s. 141–169.

381 Por. І.І. Крамко, А.К. Юрэвіч, А.І. Яновіч, dz. cyt., s. 162.

382 W oryginale: Genehmigt und für den Schulgebrauch an den weissruthenischen Schulen des Generalbezirks zugelassen durch Erlass des Herrn Generalkommissars in Minsk vom 12/III 1943 Abt.

I Kult.

Si/Wi.

383 Bronisław Taraszkiewicz, [w:] A. Bergman, Sprawy białoruskie..., dz. cyt., s. 142, 146 і 165.

115 Nawet krytycy taraszkiewicy przyznają, że Граматыка, chociaż nie była oficjalnie zatwierdzona przez władze, to jednak odegrała wielką rolę w ustanawianiu zasad pisowni i była przychylnie przyjęta przez uczniów, uczonych i całe społeczeństwo Białorusi384.

Główne miejsce w swej gramatyce Taraszkiewicz poświęca morfologii języka białoruskiego: „аўтар упершыню спрабаваў выявіць найбольш xарактэрныя агульнанародныя моўныя рысы.

Беларуская граматыка паклала пачатак стабілізацыі літаратурныx норм беларускай мовы і ў марфалогіі”385.

Badacze stwierdzają, że w gramatyce widoczny jest wpływ pracy Просты спосаб стацца ў кароткім часе граматным oraz opracowania J. Karskiego386.

Jednocześnie przyznają, że terminologia gramatyczna, która utrwaliła się zwłaszcza w wydaniu z 1929 r. prawie w całości zachowała się do dnia dzisiejszego i dała podstawy współczesnej białoruskiej terminologii lingwistycznej387.

3.1.2.4.

Lata 1921–1933 Bronisław Taraszkiewicz kojarzony jest z terenami Zachodniej Białorusi.

Natomiast we Wschodniej Białorusi zagadnieniami językoznawczymi, ortografią i gramatyką zajmował się Jazep Losik (1883–1940)388, który w radzieckiej Białorusi propagował ortografię Taraszkiewicza389.

384 Por. Я.

Камароўскі, Беларускі правапіс, dz. cyt., s. 5; І.І. Крамко, А.К. Юрэвіч, А.І. Яновіч, dz. cyt., s. 162–163.

385 І.І. Крамко, А.К. Юрэвіч, А.І. Яновіч, dz. cyt., s. 168; „Autor po raz pierwszy spróbował ukazać najbardziej charakterystyczne szeroko występujące cechy językowe.

Biełaruskaja hramatyka położyła fundament pod stabilizację norm literackich języka białoruskiego, także w dziedzinie morfologii” (tłumaczenie na potrzeby własne – R.K.).

386 Tamże, s. 178–179.

387 Tamże, s. 179.

388 Por. Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі, Мінск 1986, t.

3, s. 250, sub voce Лёсік Язэп; Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамаx..., dz. cyt., t.

9, s. 232, sub voce Лёсік Язэп; Б.

Сачанка, Дазволю сабе нагадаць...: [Пра акадэміка АН БССР Я.

Лёсіка], „ЛіМ” 1989, 16.04., s. 13.

389 Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі, Мінск 1986, t.

3, s. 250.

116 Jazep Losik był naukowcem, publicystą, pisarzem, a także jednym z prezydentów Rady Białoruskiej Republiki Ludowej.

Opublikował szereg opracowań; w 1922 r. ukazał się podręcznik pt. Практычная граматыка беларускай мовы, który został uznany za kontrrewolucyjny – autora aresztowano.

W 1924 r. ukazały się prace: Беларуская мова.

Пачатковая граматыка і Беларуская мова: Правапіс.

Rok później: У справе рэформы нашае азбукі, a w 1927 r.

Граматыка беларускае мовы: Морфолёгія.

„У значнай ступені дзякуючы ім у савецкай Беларусі стала шырока выкарыстоўвацца правапісная сістэма беларускай мовы, зафіксаваная ў Беларускай граматыцы для школ (1918) Б.

Тарашкевіча”390.

Jazep Losik zdawał sobie sprawę, że prawdziwy naród ma swój własny język: „Народ трэба навучыць, яму трэба паказаць, што пакуль не запануе ў краі ягоным наша родная мова, беларуская мова, да таго часу ён будзе бедны, цёмны й галодны.

(...)

Для нас мова (...) становіць усё, нашу палітыку, эканаміку, наш грамадзкі лад жыцця”391.

W 1925 r. w Wilnie ukazał się Беларускі правапіс392 – kompilacja gramatyk B. Taraszkiewicza i J. Losika, dopasowana do wymogów i warunków życia szkół Zachodniej Białorusi.

W 1927 r. wyszła praca A.W. Bahdanowicza pt. Беларуская мова.

Падручнік для тэxнікумаў і самаадукацыі, która opisuje kwestie dotyczące językoznawstwa ogólnego, 390 С.М. Запрудскі, Лёсік Язэп Юр’евіч, [w:] Беларуская мова, Мінск 1994, s. 306; zob. też: Н.

Баршчэўская, Беларуская эміграцыя – абаронца роднае мовы, Варшава 2004, s. 83; „W znacznym stopniu dzięki niemu w radzieckiej Białorusi była szeroko wykorzystywana pisownia języka białoruskiego, skodyfikowana w Białoruskiej gramatyce dla szkół B. Taraszkiewicza” (tłumaczenie na potrzeby własne –.

R.K.).

391 Za: Я.

Запруднік, Вольная Беларусь і Язэп Лёсік, „Беларус”, nr 186, Нью-Йорк, 1972, s. 4; zob. też: Н.

Баршчэўская, Беларуская эміграцыя..., dz. cyt., s. 83; „Naród trzeba nauczyć, trzeba mu pokazać, że dopóki nie zapanuje w jego kraju nasz język ojczysty, język białoruski, dopóty on będzie biedny, ciemny, głodny.

[…]

Dla nas język […] określa wszystko, naszą politykę, gospodarkę, nasz społeczny ład życia” (tłumaczenie na potrzeby własne – R.K.).

392 Беларускі правапіс, паводле Б.

Тарашкевіча і Я.

Лёсіка, скампіляваў Р.

Астроўскі, Вільня 1925.

117 dialektologii, gramatyki historycznej oraz historii białoruskiego języka literackiego.

W przeważającej mierze opracowanie odwoływało się do gramatyki Taraszkiewicza, chociaż na przykład przy opisie końcówek rzeczowników występowały poważne rozbieżności393.

Bardzo znaczącym i osobliwym zjawiskiem w historii rozwoju białoruskiej pisowni była reforma z 1933 roku394.

„У БССР правапіс і граматыка Тарашкевіча былі ў 1933 годзе скасаваныя ды замененыя – зьнянацку, гвалтам, пры вымушаным маўчаньні навуковае грамады – на зрусыфікаваныя.

На тое была адпаведная пастанова «Совнаркома».

У Заходняй Беларусі, на эміграцыі ўвядзеньне наркомаўкі сустрэлі пратэстамі й надалей пісалі паводле Тарашкевіча, паводле жывое мовы.

Асобныя непасьлядоўнасьці (правапіс й, ў; правапіс чужаземных словаў з дыфтонгамі) парадкаваў Антон Лёсік, а на эміграцыі – Ян Станкевіч, Валянтына Пашкевіч, іншыя”395.

Uchwała Rady Komisarzy Ludowych Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej O zmianach i uproszczeniu białoruskiej pisowni znacznie uprościła pisownię białoruską, ograniczyła liczbę wyjątków i – co ważne – pierwszy raz nadała jej prawomocność i ustaliła jej obowiązkowe używanie.

Ten proces quasi-językowy był jednocześnie politycznym: 393 Por. І.І. Крамко, А.К. Юрэвіч, А.І. Яновіч, dz. cyt., s. 181.

394 Por. Пастанова Совета Народныx Камісараў БССР № 1312, 26 жніўня 1933 г., Аб зменаx і спрашчэнні беларускага правапісу, [w:] Пратакол № 26 пасяджэння Совету Народныx Камісараў Беларускай ССР 25 жніўня 1933 г., г.

Менск, s. 26–27, Нацыянальная акадэмія навук, Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я.

Коласа, Аддзел рэдкай кнігі (dalej oznaczana: Пастанова 1933); zob. też: Я.

Камароўскі, Беларускі правапіс, dz. cyt., s. 26–32; Л.

Лыч, Рэформа беларускага правапісу 1933 года: ідэалагічны аспект, Менск 1993; Я.

Станкевіч, Збор твораў у двуx тамаx, dz. cyt., t.

1, s. 327–343; С.

Запрудскі, Сітуацыйныя фактары распрацоўкі правапісныx нормаў беларускай мовы ў 1930–1932 гадаx, „Studia Slavica” 2005, Hung.

50, s. 379–391; Я.

Станкевіч, Рэформа граматыкі беларускай мовы ў БССР, [w:] За родную мову й праўдзівы назоў.

Выбранае, Вільня 2006, s. 104–109.

395 В.

Вячорка, Пішам тарашкевіцаю: 10 памятак беларускага правапісу, „Наша Ніва” 1991, 1, zа: http://nn.by/1998/18/04.htm; „W Białoruskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej pisownia i gramatyka Taraszkiewicza zostały anulowane i zamienione – znienacka, siłą, przy wymuszonym milczeniu środowiska naukowego – na zrusyfikowane wzorce.

Zmianę tę przypieczętowano odpowiednią uchwałą Rady Komisarzy Ludowych.

W Zachodniej Białorusi, na emigracji wprowadzenie narkomauki spotkało się z protestami i dalej pisano tam zgodnie z normami Taraszkiewicza i żywego języka.

Niektóre zagadnienia ujęte niekonsekwentnie (np. pisownia й, ў, pisownia zapożyczonych słów z dyftongami) ujednolicał Anton Losik, a na emigracji – Jan Stankiewicz, Walantyna Paszkiewicz i inni” (tłumaczenie na potrzeby własne – R.K.).

118 „Мерапрыемствы партыі і ўрада былі накіраваны на выгнанне нацыяналістычныx скажэнняў і наблізілі беларускі правапіс у значнай частцы правіл да рускага правапісу”396.

W takim razie były to poprawki sztuczne, a „граматыка павінна толькі замацаваць і падраўняць тыя лініі, якія сама мова ўжо назначыла”397.

W zakończeniu uchwały Rady Komisarzy Ludowych Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej czytamy, że nadal trzeba uściślać białoruską pisownię, gramatykę, terminologię, przygotowywać nowe wydania białorusko-rosyjskich słowników „вытраўляючы з беларускай мовы ўсялякія буржуазна-нацыяналістычныя плыні і скажэнні”398.

Jak widać, sformułowanie to nawołujące do „oczyszczania” języka białoruskiego przesiąknięte jest emocjami politycznymi i propagandowymi.

Od czasu wejścia w życie tej uchwały w zależności od tego, kto jaką pisownią się posługiwał, jednocześnie demonstrował swoje poglądy polityczne, bowiem jedne końcówki były „burżuazyjno-nacjonalistyczne”, a drugie „poprawne”, „czysto białoruskie”, bo podobne do wzorców rosyjskich.

„Reforma” języka białoruskiego z 1933 r.

miała podłoże nie językoznawcze, lecz polityczno- -propagandowe – celem było zbliżenie zasad języka białoruskiego do norm języka rosyjskiego (białoruski miał być wariantem języka rosyjskiego).

Bolszewicy chcieli upodobnić język białoruski do rosyjskiego oraz przekonać społeczeństwo do popularnego stwierdzenia rozpowszechnianego przez rosyjski wielkopaństwowy imperializm, głoszący, że 396 Я.

Камароўскі, Беларускі правапіс, dz. cyt., s. 5; „Działania partii i rządu były nakierowane na wyeliminowanie skażeń nacjonalistycznych i spowodowały upodobnienie w znacznej mierze białoruskiej pisowni do zasad pisowni rosyjskiej” (tłumaczenie na potrzeby własne – R.K.).

397 Я.

Лёсік, Дзесяцігодзьдзе беларускае граматыкі (1918–1928 г.), dz. cyt., s. 303; „Gramatyka powinna tylko utrwalać i prostować te lnie, które sam język już zarysował” (tłumaczenie na potrzeby własne – R.K.).

398 Por. Пастанова 1933, s. 27; „likwidując z języka białoruskiego wszelakie burżuazyjno-nacjonalistyczne tendencje, naleciałości i skażenia” (tłumaczenie na potrzeby własne – R.K.).

119 Białorusini to nie naród, lecz tylko część wielkiego narodu rosyjskiego, a język białoruski to jedynie dialekt języka rosyjskiego399.

W takich warunkach Bronisław Taraszkiewicz został uznany za nacjonalistę (czyli wroga), ze szkół wycofano gramatyki jego autorstwa, mimo że cieszyły się popularnością w kręgach zarówno szkolnych, jak i naukowych.

W okresie stalinizmu wyniszczono białoruską inteligencję.

3.1.2.5.

Lata 1934–1962 W 1934 r. na podstawie uchwały z 1933 r.

Akademia Nauk Białorusi wydała Правапіс беларускай мовы – zbiór najważniejszych zasad, na których opierały się podręczniki wydawane w następnych latach.

Jednocześnie na przestrzeni czasu trwały szerokie dyskusje nad pisownią białoruską i powstawały projekty jej modyfikacji.

W 1942 r. w Mińsku odbyła się konferencja językoznawcza, której plonem było ukazanie się pracy Antona Losika pt. Беларускі правапіс400.

Na początku lat 50. komisja ortograficzna Instytutu Języka, Literatury i Sztuki Akademii Nauk Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej pod kierownictwem Jakuba Kołasa przygotowała kolejny projekt zmian i poprawek do białoruskiej pisowni.

Projekt zatwierdzono w 1957 r. uchwałą Rady Ministrów BSRR o sprecyzowaniu i częściowych zmianach istniejącej pisowni białoruskiej.

Na podstawie tego projektu w 1959 r.

Akademia Nauk BSRR wydała Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі, które do dnia dzisiejszego formalnie zachowują swoją ważność, choć powstają kolejne propozycje zmian.

W dziedzinie morfologii powstał Курс сучаснай беларускай літаратурнай мовы.

Марфалогія (1957).

Materiał wykorzystany w tej gramatyce został szczegółowo opracowany w książce Граматыка беларускай мовы401, która jest najpełniejszym zbiorem zasad gramatycznych języka literackiego402.

399 „Od wydawcy”, [w:] Б.

Тарашкевіч, Беларускі правапіс, Мінск 1941, s. 3.

400 Мінск 1943; współautorzy K. Szkućka i A. Adamowicz (К.

Шкуцька і А Адамовіч).

401 Т.

1, Марфалогія, Мінск 1962; t.

2, Сінтаксіс, Мінск 1966; istnieje nowsze wydanie z 2007 r. pt. Кароткая граматыка беларускай мовы, рэд.

А.А. Лукашанец, Мiнcк 2007, wydana przez Narodową Akademią Nauk Białorusi.

402 Por. І.І. Крамко, А.К. Юрэвіч, А.І. Яновіч, dz. cyt., s. 281.

120 Na emigracji działał Jan Stankiewicz.

(1891–1976)403 – były poseł sejmu polskiego (1928– 1930), wykładowca również Uniwersytetu Warszawskiego.

Nazywał Białoruś Krywija (Крывія) albo Wialikalitwa (Вялікалітвa), gdyż wychodził z założenia, że naród białoruski pochodzi od plemienia Krywiczów.

Rozszyfrował i transliterował Kitab z XVII w.

Dziś uważany jest za naukowca-purystę.

Napisał m.in. Падручнік крывіцкае (беларускае) мовы.

Граматыка, правапіс, укладаньні прытарнаваныя вучыцца ў школе й дома, Часьць І- ІІІ404 і Беларуска-расійскі (Вялікалітоўска-расійскі) слоўнік, który został wydany (już po śmierci autora) w Nowym Jorku w 1990 roku405.

Dla J. Stankiewicza ważną cechą języka białoruskiego było odzwierciedlanie na piśmie miękkości przyimków na -z (-з) przed й oraz miękkimi spółgłoskami406.

Krytykował on B. Taraszkiewicza za to, że z jednej strony uznawał tę cechę w wymowie, a z drugiej strony nie uwzględniał jej na piśmie, co w przyszłości może być przyczyną utraty tej osobliwości językowej407.

Zasługą właśnie J. Stankiewicza jest to, że dziś ta cecha konsekwentnie jest odzwierciedlana przez użytkowników klasycznej pisowni408.

Stankiewicz chciał zachować i popularyzować charakterystyczne cechy języka białoruskiego, które z różnych przyczyn nie są uwzględnianie w dzisiejszych normalizacjach.

W ten sposób stworzył jakby osobny język – normalizacyjną alternatywę dla językoznawstwa stworzonego przez władzę radziecką.

Niektórzy sądzą, że istnieje szansa przywrócenia do życia jego projektu kodyfikacji języka białoruskiego, oczywiście z jednoczesną jego krytyczną i współczesną przeróbką409.

403 Por. Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамаx..., dz. cyt., t.

15, s.150, sub voce Станкевіч Янка.

404 Рэгенсбург 1947.

405 Н.

Баршчэўская, Беларуская эміграцыя..., Tamże, s. 86; autorka podaje także spis innych prac J. Stankiewicza.

406 Ю.

Бушлякоў, Ян Станкевіч як ідэоляг беларускага моўнага пурызму, [w:] Ян Станкевіч, Збор твораў у двуx тамаx, t.

2, Менск 2002, s. 558.

407Я.

Станкевіч, Б.

Тарашкевіч: Беларуская граматыка для школ.

Выданьне пятае пераробленае і пашыранае.

Вільня 1929 г., бал 132 + ІV, [w:] Ян Станкевіч, Збор твораў..., dz. cyt. , t.

1, s. 162.

408 Н.

Баршчэўская, Беларуская эміграцыя..., dz. cyt., s. 86.

409 Por. Ю.

Бушлякоў, dz. cyt., s. 578; В.

Булгакаў, Ад укладальніка, [w:] Я.

Станкевіч, Збор твораў..., dz.

cyt., t.

1, s. 16.

121 3.1.2.6.

Lata współczesne W latach 1991–1992 w Towarzystwie Języka Białoruskiego prowadziła swoje prace komisja ds. udoskonalenia pisowni (przewodniczący H. Cychun).

W 1993 r. komisja opublikowała wyniki swych prac i propozycje zmian.

W tym samym roku Rada Ministrów przyjęła uchwałę mówiącą o konieczności dalszego udoskonalania języka białoruskiego.

Powstała państwowa komisja ds. udoskonalenia pisowni języka białoruskiego (przewodniczący N. Hilewicz).

Zadaniem komisji było wykonanie postanowień wspomnianej uchwały.

Jednak zmiany polityczne na Białorusi oraz powrót władz do polityki rusyfikacji uczyniły działalność komisji bezpodstawną i dlatego już po roku jej prace zostały wstrzymane.

Komisja zaleciła Narodowej Akademii Nauk Białorusi oraz Ministerstwu Edukacji przygotowanie nowej redakcji pisowni białoruskiej.

Instytut Językoznawstwa Narodowej Akademii Nauk Białorusi na czele z jego ówczesnym dyrektorem A. Padłużnym przygotował trzy warianty projektu zmian pisowni (1999, 2002, 2004).

W 2003 r. drugi wariant projektu trafił do rozpatrzenia do administracji prezydenta, ale nie był komentowany i rozpatrywany przez społeczeństwo.

W sierpniu 2006 r.

Alaksandr Łukaszenka wydał Ministerstwu Edukacji rozporządzenie zajęcia się zmianami białoruskiej pisowni w celu przystosowania jej do współczesnych wymogów językoznawczych410.

Przewodniczący Instytutu Językoznawstwa im. Jakuba Kołasa Narodowej Akademii Nauk Białorusi Alaksandr Łukaszaniec poinformował, że chodzi zaledwie o kilka uzupełnień, a nie o reformę pisowni411.

Jednak w 2008 r. ukazały się nowe zasady ortografii (Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі412) przyjęte przez parlament białoruski w formie ustawy i podpisane przez prezydenta A. Łukaszenkę, które obowiązują od 1 września 2010 r.

Klasyczna pisownia także była porządkowana – od czasów Taraszkiewicza, Losika i Stankiewicza język cały czas się rozwijał i powstały już nawet warianty wariantów, wśród których wyróżnia się i białoruska łacinka.

410 Por. www.president.gov.by/press25738.html#doc, 25 VIII 2006.

411 Łukaszaniec zabroniłby taraszkiewicy, gdyby to od niego zależało, dlatego że według niego, taki rozdźwięk w pisowni źle wpływa na język białoruski; por. З.

Панкавец, Аляксандар Лукашанец: «Ня ведаю, ці забароняць «тарашкевіцу»... www.nn.by/index.php?c=ar&i=3529, 28 VIII 2006; В.

Тарас, Няма мовы, www.nn.by/index.php?c=ar&i=3519, 28 VIII 2006; А.

Класкоўскі, Паляваньне на мяккі знак, www.nn.by/index.php?c=ar&i=3575, 31 VIII 2006.

412 Zob.

http://libelli.narod.ru/misc/rules.htm#_Toc204867510.

122 „Два алфавіты, тры правапісы, ці нават болей, бо часопіс «Фрагмэнты» друкуе бліскучую іранічную аб’яву: »З правапісных варыянтаў для нас прымальная коласаўка і першыя 5 варыянтаў тарашкевіцы: клясычны, вінцукоўка мадыфікаваная, шупаўка, нашаніўка, эмігрантаўка, а таксама індывідуальныя мутацыі на тле вышэйназваных сістэмаў«”413.

W latach 90. proces powrotu klasycznej pisowni przyczynił się do wyjścia taraszkiewicy z podziemia414 – znów była ona konkurencyjna wobec narkamauki.

W 1992 r. w Wilnie odbyła się narada użytkowników pisowni klasycznej, żeby omówić współczesne językowe problemy taraszkiewicy.

W Pradze 5 і 6 grudnia 1998 r. w siedzibie Radia „Swaboda” odbyła się konferencja dotycząca uporządkowania taraszkiewicy415.

W 2005 r. ukazał się nowy Беларускі клясычны правапіс.

Збор правілаў.

Сучасная нармалізацыя416.

3.1.3.

Alfabet białoruski W Wielkim Księstwie Litewskim funkcjonowała cyrylica wspólna narodom wschodniosłowiańskim.

Warto wspomnieć o szczególnej osobliwości tamtego okresu, czyli o utworach białoruskich (starobiałoruskich) pisanych alfabetem arabskim.

Były one zwane Al Kitab, czyli po arabsku – książka.

Były one tworzone w osiedlach zamieszkałych przez wyznawców islamu.

W XIX wieku pisarze wykorzystywali często polską łacinkę, niektórzy pisali również po polsku, np. Wincenty Dunin-Marcinkiewicz i Franciszak Bahuszewicz.

Dzisiaj stosowany jest alfabet cyrylicki zaadaptowany do potrzeb języka białoruskiego417.

413 „Фрагмэнты” 2000, jesień; za: А.

Гапава, Нацыя „паміж” і ў мары аб сваіx жанчынаx…, http://txt.knihi.com/frahmenty/11hapava.htm; to był często argument przeciw używaniu klasycznej pisowni, która przedstawiała wiele wariantów, co ponoć zachęcało do pisania, jak kto chce.

Narkamauka natomiast kojarzyła się z uporządkowaniem zasad (sposób tego uporządkowania to już inna kwestia); „dwa alfabety, trzy pisownie, czy nawet więcej, bo czasopismo „Frahmenty” publikuje ironiczne ogłoszenie: Z wariantów pisowni dla nas akceptowalna jest kołasauka i pięć pierwszych wariantów taraszkiewicy: klasyczny, wincukouka modyfikowana, szupauka, naszaniuka, emihrantauka, a także indywidualne mutacje na podstawie wyżej wymienionych systemów” (tłumaczenie na potrzeby własne – R.K.).

414 Por. З.

Саўка, Прадмова: Беларускі клясычны правапіс, dz. cyt. 415 Por. Tamże, s. 14 і nast.; Я.

Максімюк, Упарадкавалі тарашкевіцу, „Ніва”, nr 1 (2225), 3 I 1999, http://niva.iig.pl/.

416 Ю.

Бушлякоў, В.

Вячорка, З.

Санько, З.

Саўка, Вільня–Менск 2005.

417 Tamże, s. 30; łacinka rozwija się także dzisiaj, więcej: www.lacinka.org.

123 3.1.4.

Dwa warianty pisowni białoruskiej 3.1.4.1.

Taraszkiewica Taraszkiewicą nazywany jest wariant pisowni białoruskiej stworzony przez Bronisława Taraszkiewicza i zaprezentowany w kolejnych wydaniach jego gramatyki.

Od jego nazwiska pochodzi nazwa, którą określa się także kolejne uzupełnienia ortografii Taraszkiewicza poczynione np. przez Losika czy Stankiewicza.

Dzisiaj także są jej zwolennicy i naukowcy, którzy ją unowocześniają, niemniej nazwa się nie zmienia, czasem stosuje się też termin ortografia klasyczna.

Taraszkiewica nie jest oficjalnie uznaną formą pisowni, ale obecnie jest stosowana w wielu wariantach przez czasopisma i gazety emigracyjne, takie jak: „Беларус”, „Запісы” (USA), ale także wydania na Białorusi, np.: „Arche”, „Калосьсе”, „Дзеяслоў”, „Навіны БНФ” (wewnętrzna gazeta partii BNF); taraszkiewicą posługują się także twórcy, np. z Towarzystwa Wolnych Literatów (Таварыства вольных літаратараў ТВЛ).

Klasyczna ortografia używana jest także w środkach masowego przekazu, np. w Radiu „Swaboda” (Радыё Свабода)418 czy Redakcji Białoruskiej Polskiego Radia dla Zagranicy419.

418 Zob.

www.svaboda.org.

419 Zob.

www.polskieradio.pl/zagranica/by/; o powodach stosowania taraszkiewicy w redakcji pisze jej kierowniczka Nina Barszczewska: „Вядома, што сёньня ў беларускіx сродкаx масавай інфармацыі побач з узаконенымі правіламі беларускага правапісу ўсё адважней прабіваюцца нормы напісаньня, выкладзеныя Браніславам Тарашкевічам, г.зв. тарашкевіца.

Тарашкевіца нам бліжэйшая па дзьвюx прычынаx.

Па- -першае, вядома, што зьмены, унесеныя ў беларускі правапіс у 1933 г., былі праведзены штучным чынам, з мэтай зьліцьця беларускае мовы ў адзінае рэчышча з мовай расійскай.

Па-другое, тарашкевіца бліжэйшая беларускім гаворкам Беласточчыны – роднай зямлі большасьці з нас.

Імкнемся пасьлядоўна прытрымлівацца тыx арфаграфічна-арфаэпічныx нормаў, якія існавалі ў Беларусі да 1933 г.

Гэты факт можна лічыць голасам у дыскусіі аб зьменаx беларускага правапісу”; „Wiadomo, że dziś w mediach białoruskich razem z oficjalnie zatwierdzonymi zasadami pisowni białoruskiej coraz odważniej przebijają się normy pisowni zaprezentowane przez Bronisława Taraszkiewicza, tak zwana taraszkiewica.

Nam taraszkiewica jest bliższa z dwóch powodów.

Po pierwsze, wiadomo, że zmiany wprowadzone do pisowni białoruskiej w 1933 r. były sztuczne i miały na celu zunifikowanie języka białoruskiego z językiem rosyjskim.

Po drugie, taraszkiewica jest podobna do gwar Białostocczyzny – ziemi ojczystej większości z nas.

Dążymy do konsekwentnego przestrzegania tych norm ortograficznych, które istniały na Białorusi przed 1933 r.

Ten fakt można traktować jako głos w dyskusji na temat zmian białoruskiej pisowni” (tłumaczenie na potrzeby własne – R.K.), zob. Н.

Баршчэўская, Удзел Беларускай рэдакцыі Польскага радыё ў працэсе будаваньня новыx польска-беларускіx адносінаў, [w:] Беларусь паміж Усxодам і Заxадам: Праблемы міжнацыянальнага, міжрэлігійнага і міжкультурнага ўзаемадзеяння, дыялогу і сінтэзу, „Беларусіка Albaruthenica” 6, рэд.

Ул. Конан і інш., Мінск 1997, s. 293–294.

124 Trzeba jednak podkreślić fakt, że taraszkiewica nie jest wykładana w szkołach (jest grupa osób, które z różnych przyczyn nie lubią nawet słyszeć o taraszkiewicy)420.

Każdy, kto chce się z nią zapoznać, musi szukać informacji na własną rękę421.

Z drugiej jednak strony zauważalna jest nieoficjalna tendencja422 powrotu do taraszkiewicy: „У Беларусі тарашкевіца адрадзілася ў другой палове 80-тых гадоў, разам з агульным адраджэннем нацыянальнага жыцця.

Зразумела, ужываць „правапіс з мяккім знакам” сталі перш за ўсё нефармальныя выданні.

Маладыя людзі адкрывалі для сябе беларускую мову (альбо вярталіся да яе) якраз у ейным дарэформавым графічным афармленні.

Гэта істотна, бо сёння можна ўжо сказаць, што на тарашкевіцы вырасла цэлае пакаленне карыстальнікаў і носьбітаў беларускай мовы.

Адраджэнне тарашкевіцы ў Беларусі — гэта ўжо не мара „кучкі нацыяналістаў”, а рэальны лінгвістычны факт.

[…]

Тарашкевіца ўвесь час жыла сярод беларускай эміграцыі.

Калі ў Беларусі газеты „Свабода” і „Наша ніва” сталі 420 „Гэта школьныя настаўнікі, унівэрсытэцкія выкладчыкі, мовазнаўцы, выдавецкія рэдактары, карэктары — якім патэнцыйны пераход на тарашкевіцу мог бы пагражаць прафэсійнай дыскваліфікацыяй”; „To nauczyciele i wykładowcy uniwersyteccy, językoznawcy, redaktorzy wydawnictw, korektorzy, którym przejście na taraszkiewicę mogłoby zagrażać dyskwalifikacją zawodową” (tłumaczenie na potrzeby własne – R.K.), С.

Шупа, http://nn.by/1999/07/13.htm; bywa, że taraszkiewica jest utożsamiana z nacjonalizmem intelektualistów.

A. Hapawa dodaje: „Гордая дэкларацыя “Я паверу толькі таму прэзідэнту, які верне нашы нацыянальныя сімвалы: бел-чырвона-белы флаг, герб Пагоня, гімн Магутны Божа альбо паланэз Агінскага.

І ён павінен змяніць назву нашай сталіцы на Менск, як ён спрадвеку называўся („Наша Ніва”, 2000, № 51), – не кранае беларускіх грамадзянаў, бо тое, што інтэлектуалы лічаць “сапраўднай беларускасцю”, не мае аніякага дачынення да ідэнтычнасцей рэальных (а не віртуальных) беларусаў”; „Twarda deklaracja ‘‘uwierzę tylko temu prezydentowi, który przywróci nasze symbole narodowe: flagę biało-czerwono-białą, herb Pogoń, hymn Mahutny Boża albo poloneza Ogińskiego.

I on powinien zmienić nazwę naszej stolicy na Miensk, jak kiedyś się nazywał” („Наша Ніва”, 2000, nr 51) – nie wzruszy Białorusinów, bo to, co jest uważane przez intelektualistów za „prawdziwie białoruskie”, nie ma nic wspólnego z tożsamością realnych (nie wirtualnych) Białorusinów” (tłumaczenie na potrzeby własne – R.K.); zob. Нацыя „паміж” і ў мары аб сваіx жанчынаx…, dz. cyt.; jak widać, pisownia nie jest tu sprawą wyłącznie językoznawczą – tu tylko sygnalizujemy, że ta kwestia jest bardzo złożona i wywołuje różne kontrowersje, dlatego opisując ją, trzeba wziąć różne fakty pod uwagę.

421 Właśnie dlatego zdarza się, że młodzież, która używa języka ojczystego, wie co nieco o Taraszkiewiczu, ale już nie zbyt dobrze zna jego propozycje dotyczące języka; znane są wybiórcze zasady i stosowane są niekonsekwentnie.

422 Można to zaobserwować na forach internetowych, gdzie są zamieszczane wypowiedzi także na temat białoruskiej pisowni, np. wypowiedź jednego młodego człowieka: „Я некалькі дзён таму нават у адной букіністычнай кнігарне бачыў Граматыку для школ Б.

Тарашкевіча.

Нават хацеў набыць, але нехта... хто яе туды прынёс напэўна вельмі паважае й разумее якасьці гэтай каштоўнасьці, таму кошт узьняў да 35.000”, za: http://www.aplus.by/forum/index.php?showtopic=5898&st=30; „Kilka dni temu w jednej z bukinistycznych księgarń widziałem Gramatykę dla szkół B. Taraszkiewicza.

Nawet chciałem ją kupić, ale ktoś… kto ją tam przyniósł chyba bardzo szanuje i rozumie wartość tej książki i dlatego cenę podniósł do 35 tys.” (tłumaczenie na potrzeby własne – R.K.).

125 „абкатваць тарашкевіцу”, яны маглі пакарыстацца 40-гадовым досведам нью- йоркскага „Беларуса” дый іншых эмігранцкіх выданняў”423.

Upraszczając kwestię taraszkiewicy i podchodząc do niej stereotypowo, można powiedzieć, że utożsamia się z nią patriotów (czyli według reżimowej propagandy – nacjonalistów), opozycjonistów, artystów, emigrację (opozycyjnie nastawioną do władzy na Białorusi).

Zwolennicy pisowni Taraszkiewicza uważają ją za jedyny wariant, który odzwierciedla typowe białoruskie cechy językowe (a nie rosyjskie) i który jest obroną języka ojczystego przed rusyfikacją.

3.1.4.2.

Narkamauka Nazwa narkamauka (także: narkomauka, narkomówka) pochodzi od skrótu nazwy Rady Komisarzy Ludowych i oznacza zrusyfikowany wariant języka białoruskiego, po „reformie” z 1933 r.

Miał on potem różne uzupełnienia (np. w 1957 r., i późniejsze), ale jest to do dziś oficjalna ortografia białoruska (ostatnio utrwalona przez obowiązującą reformę z 2008 r.).

W tym wariancie są wydawane oficjalne gazety i czasopisma, np.: „Звязда”, „Літаратура і Мастацтва”, „Голас Радзімы”, „Мастацтва” (wydawany przez Ministerstwo Kultury), pisane są artykuły i opracowania naukowe, także prace naukowców i członków Akademii Nauk Republiki Białorusi424.

Narkamaukę stosują także na swojej stronie internetowej pracownicy oraz trupa Teatru Narodowego im. J. Kupały425.

423 „Na Białorusi taraszkiewica odrodziła się w drugiej połowie lat 80. razem z ogólnym odrodzeniem kwestii narodowej.

Oczywiście stosować pisownię z miękkim znakiem zaczęły przede wszystkim nieformalne wydawnictwa.

Młodzi ludzie odkrywali dla siebie język białoruski (albo powracali do jego używania) właśnie w jego graficznej formie sprzed reformy.

To ważne, bo dziś można już powiedzieć, że na taraszkiewicy wyrosło całe pokolenie użytkowników języka białoruskiego.

Odrodzenie taraszkiewicy na Białorusi nie było już marzeniem nacjonalistów, ale realnym faktem lingwistycznym.

[…]

Taraszkiewica cały czas żyła wśród białoruskiej emigracji.

Kiedy na Białorusi gazety: „Swaboda” i „Nasza Niwa” zaczęły odradzać taraszkiewicę, mogły już skorzystać z 40-letniego doświadczenia nowojorskiego „Biełarusa” i innych wydawnictw emigracyjnych” (tłumaczenie na potrzeby własne – R.K.); Ян Максімюк, Упарадкавалі тарашкевіцу, dz. cyt. 424 Strona internetowa jest także w języku białoruskim, w wersji narkamauki: http://nasb.gov.by/bel/index.html.

Natomiast w Centralnej Naukowej Bibliotece im. J. Kołasa przy Narodowej Akademii Nauk RB na napisach informacyjnych i dokumentach (np. karcie czytelnika) także widnieje narkamauka, chociaż katalog jest już w języku rosyjskim (zjawisko bilingwizmu).

425 Zob.

www.kupala-theatre.by.

126 W Polsce białoruska mniejszość narodowa używa w większości przypadków także narkamauki.

Właśnie w takiej wersji wydawany jest na Białostocczyźnie tygodnik Białorusinów Polski – „Niwa”426.

Z narkamauką utożsamiane są zwykle osoby, które nie są białoruskimi patriotami, wyzbywają się swej tożsamości narodowej oraz korzeni.

Jest to jednak podział uproszczony.

Jak już wspomniano, w szkołach nie uczy się taraszkiewicy, więc nawet patrioci, żeby się z nią zapoznać, muszą to zrobić na własną rękę.

Niektórzy wolą narkamaukę, gdyż jest unormowana, a taraszkiewicę uważają za nieuporządkowaną i nacjonalistyczną, a także nienaturalną (nie wschodnią), zbyt zbliżoną do polskich wzorców językowych.

Podsumowując kwestię dwóch wariantów białoruskiej pisowni, warto podkreślić, że podział na taraszkiewicę i narkamaukę wynika nie tylko z procesów językowych, lecz także (a może przede wszystkim) z historycznych i politycznych czynników, które do dziś wzbudzają emocje.

Zwolennicy i przeciwnicy obydwóch wariantów komentują istniejący podział427 i w zależności od postawy wobec języka pojawiają się głosy przeciwko taraszkiewicy lub za jej przywróceniem do używania w sferze życia państwowego.

Do dziś trwają dyskusje, który z wariantów jest lepszy.

Każdy z nich ma też zabarwienie socjologiczne czy nawet polityczne i może być traktowany jako czynnik świadczący o świadomości językowej i narodowej.

426 Przy czym na stronie internetowej gazety czytamy: „А пішацца-ж наша газэта наркомаўскім правапісам.

Гэта ні пратэст супраць чаго-небудзь, ні падтрымка чаму-небудзь.

Прычына цалкам іншая, чытач у кожным кутку сьвету павінен яе зразумець — газэта выкарыстоўваецца ў якасьці дапаможніка ў тых школах Беласточчыны, у якіх вядзецца яшчэ навучаньне беларускай мовы.

А навучаецца яна паводле тае нормы, для якое йснуюць падручнікі.

У выпадку, калі-б Рэспубліка Беларусь прызнала беларускую мову як сваю дзяржаўную й пачала сваіх дзяцей вучыць чытаць і пісаць зь мяккім знакам — інакш выглядала- -б навучаньне мовы на Беласточчыне, іначай пісалася-б наша газэта.

Душою й сэрцам мы за мяккім знакам, але ж і жыцьцё ставіць свае ўмовы”; „W naszej gazecie stosujemy narkamaukę.

Nie jest to protest przeciwko czemuś, ani poparcie czegoś.

Przyczyna jest całkiem inna, czytelnik w każdym zakątku świata powinien nas zrozumieć – gazeta jest wykorzystywana jako pomoc naukowa w tych szkołach Białostocczyzny, w których prowadzone jest nauczanie języka białoruskiego.

Proces nauczania prowadzony jest według tej normy, którą stosują także podręczniki.

W przypadku gdyby Republika Białorusi uznała język białoruski za swój urzędowy i zaczęła swoje dzieci uczyć czytać i pisać z miękkim znakiem – inaczej wyglądałoby nauczanie języka na Białostocczyźnie i inną pisownię stosowałaby gazeta.

Duszą i sercem jesteśmy za miękkim znakiem, ale i życie stawia swoje warunki” (tłumaczenie na potrzeby własne – R.K.), zob. http://niva.iig.pl/.

427 Na przykład na łamach pisma „Роднае Слова”.

127 Z drugiej strony niektórzy badacze uważają ten podział za sztuczny i w ogóle nie uznają terminów taraszkiewica i narkamauka428.

Na zakończenie warto dodać, że w ogólnym wyobrażeniu taraszkiewica kojarzy się z miękkim znakiem, a narkamauka – z jego brakiem.

Jest to pierwsza cecha, jaka rzuca się w oczy, np. ёсць – ёсьць, жыццё – жыцьцё, з – зь, звярнуць – зьвярнуць, з’яўляецца – зьяўляецца, радасць – радасьць, сёння – сёньня, снег – сьнег itd.

To oczywiście nie oznacza, że nie ma innych różnic – są, np. morfologiczne.

S. Szupa dodaje: „Адрозьненьне наркомаўкі і тарашкевіцы — ня толькі і ня гэтулькі чыста правапіснае.

Яно — у стылі, культуры мовы, у стаўленьні носьбіта да свае мовы”429.

Istniejące rozbieżności między wariantami pisowni powodują chaos, który ma różne swoje konsekwencje.

Użytkownicy mieszają oba warianty i przez to każdy pisze, jak chce, czy wydaje mu się, że powinno się pisać.

To daje przewagę językowi rosyjskiemu, który jest jednoznacznie skodyfikowany i przejrzysty.

Taki proces sprzyja jednak rusyfikacji i marginalizacji ojczystego języka białoruskiego.

3.1.5.

Bilingwizm białoruski Obecnie na Białorusi panuje oficjalny bilingwizm.

Obok języka białoruskiego (oficjalnego w wariancie narkamauki) wykorzystywany jest język rosyjski.

Jest to zapisane w konstytucji Białorusi.

Co ciekawe, do lat 40. XX w. razem z białoruskim językami urzędowymi były także: jidisz, polski i rosyjski.

Dnia 26 stycznia 1990 r. została przyjęta ustawa o językach, która nadawała językowi białoruskiemu status jedynego języka urzędowego na Białorusi.

Nie miał on takiego zamocowania prawnego od 1696 r., kiedy Sejm Rzeczypospolitej podjął decyzję, że językiem urzędowym Wielkiego Księstwa Litewskiego będzie język polski, który zastąpi dotąd 428 Por. wywiad z A. Łukaszancem, dyrektorem Instytutu Językoznawstwa Narodowej Akademii Nauk RB im. J. Kołasa, za: Аляксандар Лукашанец: «Ня ведаю, ці забароняць «тарашкевіцу»...

www.nn.by/index.php?c=ar&i=3529, 28 VIII 2006.

429 „Różnice między narkamauką a taraszkiewicą nie dotyczą tylko pisowni, lecz także stylu, kultury języka, postawy użytkownika wobec swojego języka” (tłumaczenie na potrzeby własne – R.K.); zob. С.

Шупа, http://nn.by/1999/07/13.htm.

128 używany starobiałoruski430.

Stan prawny ustanowiony przez ustawę z 1990 r. uległ zmianie w 1995 r. za kadencji prezydenta Alaksandra Łukaszenki.

Obecnie – mimo że 8 grudnia 1991 r. został podpisany na terytorium Białorusi układ białowieski głoszący, że ZSRR jako byt geopolityczny przestał istnieć, a tym samym Białoruś odzyskała niepodległość – z wielu przyczyn język białoruski jest traktowany marginalnie (procesy rusyfikacji) i może całkowicie stać się językiem martwym; prawie się go nie słyszy, istnieje ewentualnie czasami na piśmie.

Konstytucja z 1996 r. nadała językowi rosyjskiemu status drugiego obok białoruskiego języka urzędowego na Białorusi, co sprawiło, że w życiu codziennym białoruski jest praktycznie wyeliminowany – zastępowany rosyjskim.

Białoruski stanowi język z jednej strony wsi, a z drugiej strony inteligencji, naukowców, opozycjonistów.

Zwykli ludzie w miastach nie chcą mówić po białorusku, gdyż boją się posądzenia o działalność polityczną, opozycyjną, wywrotową, która grozi utratą pracy, a nierzadko nawet więzieniem.

W jednym wierszu białoruskim mówi się, że ludzie „milczą po białorusku”, tzn. chcą niby mówić, ale się czegoś obawiają.

Język białoruski jest elitarny – nie można usłyszeć go wszędzie.

Stosowany jest w Kościele katolickim, także w wydawnictwach religijnych.

Bywa wykorzystywany w reklamie.

Zagraniczne firmy w ten sposób próbują przyciągnąć uwagę do wyróżnionego produktu wśród rosyjskojęzycznych billboardów.

Na Białorusi udało się zniszczyć także tożsamość narodową, dlatego do dziś w odniesieniu do dużej części społeczeństwa białoruskiego stosuje się termin i kategorię socjologiczną homo sovieticus.

Język białoruski obecny jest również w Polsce na Podlasiu i w dawnym województwie olsztyńskim431, a także wśród emigrantów białoruskich, np. w Kanadzie, USA, Argentynie.

Warto przypomnieć, że w Polsce na Białostocczyźnie funkcjonuje liczna mniejszość białoruska, która wydaje swoją prasę, np. gazetę „Niwa”, kultywuje język białoruski w liceach z dodatkową nauką języka białoruskiego.

Organizowane są także olimpiady języka białoruskiego.

Dobrze działają też białoruskojęzyczne media, np. Redakcja Białoruska Polskiego Radia dla Zagranicy, telewizja „Belsat”, Europejskie Radio dla Białorusi, Radio 430 А.

Белы, Л.

Лыч, Прынялі закон аб мовах, Менск 1995, s. 3–4.

431 Zob.

L. Schneider, Język białoruski, Kraków 1968, s. 3.

129 „Racyja”.

Co roku organizowany jest także festiwal rockowy „Basowiszcza”, a białoruski jest utożsamiany z językiem białoruskiego rocka, który propaguje wartości wolnościowe.

3.1.6.

Mieszanka białorusko-rosyjska Mieszanka białorusko-rosyjska jest zwana popularnie trasianką.

Nazwa ta jest terminologiczną metaforą mającą swe pochodzenie ze sfery życia codziennego, a oznacza nic innego jak karmę dla krów432.

Na językowym poziomie trasianka jest mieszanką języka białoruskiego i rosyjskiego obejmującą wiele poziomów języka: fonetykę, leksykę, morfologię, składnię.

Jest to swoista hybryda – czyli połączenie języka literackiego, jego socjalnych i terytorialnych wariantów oraz języka rosyjskiego433.

Trasianka nie ma jednak żadnych norm, gdyż jest indywidualną sprawą każdego użytkownika.

Trasianka powstała jako efekt uboczny komunikacji pomiędzy białoruskojęzyczną wsią a rosyjskojęzyczną administracją państwową, a także na skutek masowego przechodzenia (także przymusowego jak w okresie stalinowskim) z języka białoruskiego na język rosyjski.

Potoczny język białoruski ma zatem dwie odmiany – z jednej strony może to być ustny wariant języka literackiego, a z drugiej strony właśnie trasianka.

Jest to zjawisko unikalne w całej Europie, ale na Białorusi ma charakter masowy.

Białorusini używający wyłącznie języka rosyjskiego mówią często właśnie trasianką – w ich języku (spontanicznym mówieniu po rosyjsku) już na poziomie fonetycznym widoczne są regularne cechy typowe dla białoruskiego systemu językowego.

Trasianka jest poważnym zagrożeniem dla literackiego języka białoruskiego – stanowi zachętę do odchodzenia od jego norm na rzecz zbliżenia do języka rosyjskiego; to z kolei poddaje w wątpliwość sens istnienia osobnego literackiego języka białoruskiego434.

Jest pewne zagrożenie, że trasianka zostanie w jakiś sposób skodyfikowana i osiągnie swój osobny status normatywny, co znów będzie podważać sens używania języka białoruskiego.

Do tego przyczyniło się już prawne usankcjonowanie języka rosyjskiego jako państwowego (drugiego a w rzeczywistości pierwszego, czy nawet jedynego).

432 Kiedy gospodarzowi brakuje dobrego siana, dodaje do niego słomę i taką mieszaniną karmi swoje zwierzęta, które nie widzą żadnej różnicy.

433 Б.

Плотнікаў, dz. cyt., s. 41.

434 Zob.

Г.

Цыхун, Крэалізаваны прадукт.

Трасянка як аб’ект лінгвістычнага даследавання, „Arche” 2000, nr 6; artykuł dostępny także w Internecie pod adresem http://arche.bymedia.net/6-2000/cychu600.html.

130 3.2.

Kontakty białorusko-polskie 3.2.1.

Związki historyczne Białoruś i Polska to dziś kraje sąsiednie, niby bliskie, ale oddzielone szczelną granicą i ruchem wizowym odcinającymi Unię Europejską od Wschodu.

Czasem trudno uwierzyć, że w latach 1569–1795, czyli czasach Rzeczypospolitej Obojga Narodów (a de facto wielu narodowości), tworzyły to samo państwo.

Ale nawet dzisiejsze formalne oddalenie nie zmienia faktu, że Białoruś i Polska mają wspólną historię.

Wystarczy przyjrzeć się kilku faktom.

Warto pamiętać, że w 1921 roku na mocy traktatu ryskiego zachodnia część dzisiejszej Białorusi znajdowała się w granicach Polski, wschodnia zaś – w granicach ZSRR.

L. Schneider pisze, że po I wojnie światowej, rewolucji październikowej i powstaniu Związku Radzieckiego większa część terytorium białoruskiego znalazła się w ZSRR, mniejsza – w Polsce, ale w 1939 r. i tę część włączono do Związku Radzieckiego435.

Niemniej jednak był okres, kiedy Rzeczpospolita uzyskała ziemie należące do niej przed III rozbiorem, a po 1795 roku stanowiące część zaboru rosyjskiego.

I tak II Rzeczpospolita (1918–1939) miała w swych granicach m.in.: Wilno, Brasław, Grodno, Lidę, Baranowicze, Nieśwież, Nowogródek, Zaosie, Tuhanowicze, Mir, Żyrowice, Słonim, Pińsk, Brześć, Krzemieniec oraz Lwów – miasta i miejscowości leżące dziś na terytorium Litwy, Białorusi i Ukrainy.

O wielonarodowości tamtych terenów niech świadczy i fakt, że w samym Mińsku w latach 20. XX wieku były aż cztery języki urzędowe: białoruski, rosyjski, polski oraz jidysz436.

Ale to nie jedyny dowód wielonarodowości i wielokulturowości tamtych terenów.

Warto poczytać biografie choćby króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, Adama Mickiewicza, Tomasza Zana, Antoniego Edwarda Odyńca, Jana Czeczota, Władysława Syrokomli, Wincentego Korotyńskiego, Stanisława Moniuszki, Elizy Orzeszkowej, Marii Rodziewiczówny, Józefa Czechowicza czy Jerzego Giedroycia i Ryszarda Kapuścińskiego, by przekonać się, że życie wielu osobistości związane było także z terenami dzisiejszej 435 L. Schneider, dz. cyt., s. 4.

436 Гісторыя Mінска.

История Mинска пад рэдакцыяй У.A. Бабкова, Mінск 2006, s. 325.

131 Białorusi.

Już same nazwy miejscowości, w których osoby te urodziły się bądź zmarły, o tym świadczą.

Stanisław August Poniatowski urodził się w Wołczynie (białoruskiej wsi przy granicy z Polską), Tomasz Zan uczył się w gimnazjum w Mińsku (dzisiejszej stolicy Białorusi), a pochowany został w Smolanach na Białorusi (obwód witebski), Jan Czeczot badał białoruski folklor i pisał wiersze także po białorusku (np. wiersz Na pryjezd Adama Mickiewicza), Stanisław Moniuszko urodził się niedaleko Mińska, Eliza Orzeszkowa zmarła i została pochowana w Grodnie, Józef Czechowicz pracował jako nauczyciel w Brasławiu i Słobódce (osadzie całkowicie białoruskiej), Jerzy Giedroyć urodził się w Mińsku, a Ryszard Kapuściński w Pińsku (wówczas w granicach II Rzeczypospolitej, dziś – Białorusi).

Warto przestudiować realia historyczne, które wiązały i rozdzielały nasze kraje, prześledzić zmiany granic i skład narodowościowy na tych terenach, by przekonać się, jak bardzo nasze kultury oddziaływały na siebie, jak mieszały się języki, obyczaje.

3.2.2.

Różnice między językiem białoruskim i językiem polskim437 Skoro Białoruś i Polska były blisko politycznie, państwowo, kulturowo, nie dziwi i to, że również język białoruski i polski miały wspólną historię, współtworzyły się i oddziaływały na siebie.

„Нельга дакладна вызначыць той час, калі пачаліся кантактаванне і ўзаемадзеянне беларускай і польскай моў, бо пакуль што так і не ўстаноўлена, з якога часу можна гаварыць пра існаванне беларускай і польскай моў як асобных, самастойных адзінак у межах славянскага моўна кантыныума.

Відавочна, што гэтае кантактаванне і ўзаемадзеянне ўзніклі яшчэ на ўзроўні праславянскіх дыялектаў”438.

Oba języki mają wiele wspólnego, np. twarde spółgłoski: cz, sz, ż, które historycznie także w obu językach były miękkie.

Niżej przedstawiamy podstawowe różnice.

437 Na podstawie: Б.

Плотнікаў, Беларуская мова ў сістэме славянскіх моў, „Роднае слова” 2000, nr 11, s. 49.

438 Л.

Шакун, Беларуска-польскія моўныя кантакты ў XX стагоддзі, „Роднае слова” 1999, nr 4, s. 62.

132 3.2.2.1.

Alfabet Pierwszą podstawową różnicę między dwoma językami stanowi alfabet.

W języku białoruskim jest to odmiana cyrylicy, w języku polskim – odmiana alfabetu łacińskiego439.

3.2.2.2.

Akcent Druga ważna różnica to przede wszystkim akcent – wymawianie słów ze złym akcentem jest podstawą błędów fonetycznych.

W języku białoruskim akcent jest swobodny i ruchomy, i może zmieniać miejsce w paradygmacie, np. рука – рукі (‘ręka’ – ‘ręce’), касіць – косім (‘kosić – kosimy’).

W języku polskim natomiast akcent jest stały paroksytoniczny (pada na drugą sylabę od końca).

Akcent język białoruski swobodny i ruchomy język polski stały i paroksytoniczny рука – рукі ręka – ręce касіць – косім kosić – kosimy Są oczywiście wyjątki440: 1.

Czasowniki 1. i 2. osoby lm. czasu przeszłego mają akcent na trzeciej sylabie od końca: gra-li-śmy, wy-ko-na-li-ście; 439 Warto jednak pamiętać o nieoficjalnej białoruskiej łacince czy o takim fakcie, że kiedy Polska była pod zaborami i silne były tendencje rusyfikacyjne, pojawiały się próby zmiany polskiego alfabetu na polski wariant cyrylicy.

Takie projekty rusyfikacyjne były przygotowywane za cara Mikołaja I. Natomiast za cara Aleksandra II próbowano wprowadzić do szkół podstawowych polskojęzyczne podręczniki wydane cyrylicą; zob. M. Strycharska-Brzezina, Polskojęzyczne podręczniki dla klasy I szkoły elementarnej w Królestwie Polskim drukowane grażdanką, Kraków 2006.

440 Zob.

H. Jadacka, D. Zdunkiewicz-Jedynak, A. Markowski, ABC gramatyki, [w:] Polszczyzna na co dzień, red. M. Bańko, Warszawa 2006, s. 97–101.

133 2.

Czasowniki trybu przypuszczającego w liczbie pojedynczej i w 3. osobie lm. mają akcent na trzeciej sylabie od końca: na-ry-so-wał-bym, prze-ko-nał-byś, wy-stą-pił- by, na-u-czy-li-by; 3.

Czasowniki trybu przypuszczającego 1. i 2. osoby lm. mają akcent na czwartej sylabie od końca: po-dzi-wia-li-byś-my, na-ma-lo-wa-li-by-ście; 4.

Rzeczowniki zapożyczone z łaciny i zakończone na -ika/-yka mają akcent na trzeciej sylabie od końca: po-li-ty-ka, e-ty-ka, a-stro-nau-ty-ka; 5.

Rzeczowniki 1-sylabowe z cząstką arcy-, eks-, wice- mają akcent na ostatniej sylabie: eksmąż, arcymistrz, wicekról.

Wyjątków jest więcej, ale nawet w języku potocznym dominuje akcentowanie ich na drugą sylabę od końca, co jest uznawane już za normę potoczną441.

3.2.2.3.

Prasłowiańskie zbitki spółgłoskowe i l epentetyczne W języku białoruskim nie zachowały się do dzisiaj prasłowiańskie zbitki spółgłoskowe *dt i *tl – występują one w języku polskim, np. błrus.

мыла, вёў, por. pol. mydło, wiódł; zachowało się natomiast l epentetyczne, którego brakuje w języku polskim, np. błrus.

зямля, люблю, por. pol. ziemia, lubię.

3.2.2.4.

Krótkie formy zaimków osobowych Bardzo ważną kwestią różniącą oba języki jest brak w języku białoruskim krótkich form zaimkowych: go, mi, mu, ci442, np. pol. Powiem ci – błrus.

Я скажу табе.

3.2.2.5.

Cząstka zwrotna‘ся (się) Inną ważną cechą jest cząstka zwrotna ‘ся (się), którą w języku białoruskim piszemy łącznie z czasownikiem, a w języku polskim – rozłącznie.

441 Tamże, s. 97–98.

442 Mowa o języku literackim, gdyż w gwarach w bierniku występują krótkie formy, np. це, се, zob. Э.

Блінава, Е.

Мяцельская, Беларуская дыялекталогія, Мінск 1969, s. 76.

134 Cząstka zwrotna ‘ся (się) język białoruski język polski мыцца myć się я мыюся myję się ты мыешся myjesz się яна/ён/ яно мыецца on/ona/ono myje się мы мыемся myjemy się вы мыецеся myjecie się яны мыюцца myją się 3.2.2.6.

Wołacz W języku białoruskim (w oficjalnej wersji narkamauki) używanie wołacza (błrus.

клічны склон, a w gramatyce Taraszkiewicza nazywa się on клічучы i występuje często, także w gwarach) jest dosyć ograniczone.

W języku polskim wołacz używany jest częściej, choć pod wpływem języka angielskiego (gdzie mianownik równa się wołaczowi) jego wykorzystanie w stylu potocznym także się zawęża.

Jednak są takie przypadki, kiedy użycie wołacza jest absolutnie konieczne, żeby uniknąć błędu językowego.

Wołacz język białoruski język polski Спадар прафэсар/дырэктар!

Panie profesorze/dyrektorze!

135 Добрай раніцы, спадар Mарак/Радак/Tомак!

Dzień dobry, panie Marku/Radku/Tomku!

Спадрыня Mарта/Mоніка!

Pani Marto/Moniko!

Jeśli zwracamy się do osoby, której mówimy po imieniu, to możemy używać obydwóch form: w wołaczu lub mianowniku, np. Marto!

albo Marta!, Tomek!

albo Tomku!443.

3.2.2.7.

Miękkie r (r’) Ani w języku białoruskim, ani w języku polskim nie występuje miękkie r (r’), ale w języku białoruskim uległo ono stwardnieniu, a w języku polskim nastąpiło przejście w rz, np. błrus.

рака, перад – pol. rzeka, przed.

3.2.2.8.

Czas przeszły Do podstawowych i wyraźnych różnic gramatycznych należą formy czasu przeszłego.

W języku białoruskim są to jednakowe końcówki czasowników rodzaju męskiego (błrus.

я, ты, ён бачыў) oraz czasowników obu rodzajów liczby mnogiej (błrus.

мы, вы, яны бачылі); w języku polskim występują formy męsko- i niemęskosobowe i każda z tych form ma swoją końcówkę.

W języku polskim zaimek oni jest używany w stosunku do grupy albo mężczyzn, albo mężczyzn i kobiet razem, natomiast zaimek one – wyłącznie do grupy kobiet.

W języku białoruskim natomiast mamy jeden zaimek, który łączy w sobie te wszystkie funkcje – яны.

443 Zob.

M. Foland-Kugler, Zwięzła gramatyka polska dla cudzoziemców, Warszawa 2006, s. 82.

136 Czas przeszły język białoruski język polski я быў/была byłem/byłam ты быў/была byłeś/byłaś ён быў/яна была/яно было był/była/było мы былі byliśmy/byłyśmy вы былі byliście/byłyście яны былі (oni) byli/ (one) były 3.2.2.9.

Samogłoski nosowe W żadnym języku (więc także białoruskim) nie zachowały się nosówki.

Są one natomiast w języku polskim, co go wyróżnia na tle innych.

W języku białoruskim nosówki ę, ą przeważnie (bo nie zawsze) przeszły w я, у.

Poniższe przykłady przestawiają lepiej to zjawisko występujące obecnie tylko w języku polskim: pol. ą → biał.

у dąb – дуб bądź – будзь mąka – мука (ale: męka – мука) mąż – муж sąd – суд ząb – зуб

137 pol. ę → biał.

я mięso – мяса pamięć – памяць pięć – пяць Oczywiście jest to bardzo uproszczony schemat i zawiera wiele wyjątków, gdyż rozwój nosówek w języku polskim to dość skomplikowany proces.

Nie można zatem uczynić z powyższych przykładów żadnej reguły, bo np.: pol. dziewięć = błrus.

дзевяць, czyli pol. ę → biał.

я Jednak w samym języku polskim występuje alternacja ą:ę, np. dziewięć – dziewiąty, której w języku białoruskim za pomocą powyższej analogii odzwierciedlić nie możemy, bo błrus.

дзевяць – дзевяты.

Mamy pol. sąd (błrus.

суд), ale sędzia (błrus.

суддзя); pol. dąb (błrus.

дуб), ale pol. dęby (a błrus.

дубы).

Jak wynika z powyższych przykładów, z pewnej zależności, że pol. ą → biał.

у oraz pol. ę → biał.

я nie możemy robić reguły obowiązującej zawsze444.

3.2.3.

Pokrewieństwo języka białoruskiego i języka polskiego Język białoruski i język polski miały wspólną historię, a nawet można powiedzieć — mimo że polski należy do grupy języków zachodniosłowiańskich, a białoruski do wschodniosłowiańskich — współtworzyły się: „Kontakty językowe polsko-ukraińskie, a także polsko-białoruskie mają szczególny charakter.

Wielowiekowe współżycie w ramach jednego organizmu państwowego, 444 Por. T. Czernysz, Polsko-ukraińskie pułapki językowe: korzyści i trudności nauczania języka polskiego w kontekście bliskości lingwogenetycznej i typologicznej, dz. cyt., s. 477–478.

138 wzajemne przenikanie i dopełnianie się kultur spowodowały, że wszystkie trzy języki ukształtowały się przy silnych wzajemnych wpływach.

Dotyczy to nie tylko języków literackich, ale także gwar zarówno kontaktujących się bezpośrednio, jak i odległych”445.

W języku literackim wzajemne wpływy językowe zauważyć można już w XVI- i XVII- -wiecznych utworach Mikołaja Reja, Mikołaja Sępa Szarzyńskiego czy Szymona Zimorowica, ale także w XIX-wiecznych dziełach Adama Mickiewicza, Tomasza Zana, Antoniego Edwarda Odyńca.

We współczesnej polszczyźnie natomiast mamy m.in. takie zapożyczenia z języka białoruskiego (białorutenizmy), jak: morda, grabież, hałas, hodować, posag, rubież oraz czerep i najmita446.

P.P. Szuba dodaje: „Вывучэнне польска-беларускіх моўныx сувязей мае даўнюю і багатую гісторыю – не менш даўнюю, чым гісторыя адносін паміж двумя суседнімі народамі.

Гэта гісторыя мела і свае светлыя, і свае змрочныя бакі, але добрасуседскія адносіны заўсёды перамагалі.

У выніку кантактаў і агульнага паxоджання абедзвюх моў склаўся даволі вялікі пласт слоў, якія маюць шмат агульнага – як у польскай, так і ў беларускай мовах”447.

Wiele jest takich wyrazów, które w obu językach wyglądają/brzmią podobnie i w obu mają takie samo znaczenie, np.: błrus.

бензін to pol. benzyna, błrus.

ахвяра to pol. ofiara.

Jest oczywiście jakiś element, który je różni, w pierwszym przykładzie jest to akcent oraz rodzaj rzeczownika – w języku białoruskim benzyna jest rodzaju męskiego, w polskim – żeńskiego.

W drugim przykładzie mamy różnicę ortograficzną i fonetyczną.

Jednak są też leksemy, które wyglądają/brzmią prawie identycznie, np. błrus.

ванна to pol. wanna, błrus.

бедны to pol. biedny.

445 J. Rieger, J. Siatkowski, Kontakty polszczyzny z językami słowiańskimi, [w:] Współczesny język polski, red. J. Bartmiński, Lublin 2001, s. 544.

446 Tamże, s. 546.

447 П.П. Шуба, dz. cyt., s. 134; „Studiowanie polsko-białoruskich związków językowych ma długą i bogatą historię, nie krótszą niż historia stosunków między dwoma sąsiednimi narodami.

Ta historia miała swoje i jasne, i ciemne strony, ale stosunki dobrosąsiedzkie zawsze zwyciężały.

W wyniku kontaktów i ogólnego pochodzenia obu języków powstało dość dużo słów, które mają wiele wspólnego – zarówno w języku polskim, jak i białoruskim” (tłumaczenie na potrzeby własne – R.K.).

139 Pomijam tu fakt, czy owe podobieństwa (lub identyczność) wynikają z zapożyczeń międzyjęzykowych, czy leksyki wspólnej języków słowiańskich.

Ważne jest to, że leksemy w obu językach można w tym przypadku nazwać rzeczywistymi ekwiwalentami międzyjęzykowymi.

„Блізкасць беларускай і польскай моў выяўляецца на ўсіх структурных узроўнях, асабліва ж – на лексічным.

Г.

Пальцаў прааналізаваў Падручны польска-беларускі слоўнік (Варшава, 1962), які налічвае 50 тысяч загаловачных слоў, і выявіў сярод іх каля 30 тысяч слоў, агульных для польскай і беларускай моў”448.

Nawet jeżeli jakieś wyrazy zostały zapożyczone z jednego języka do drugiego, to i tak samo znaczenie mogło rozwijać się (zmieniać) w różnych kierunkach.

Dlatego tak często spotykane są pozorne ekwiwalenty (homonimy międzyjęzykowe) mające identyczną/podobną formę, ale różne znaczenie.

Język białoruski i polski miały ze sobą ścisły kontakt, oddziaływały na siebie, nie dziwi więc fakt, że zachodziły obustronne procesy zapożyczeń wyrazów – można zatem stwierdzić, że to pozorne (zdradliwe) podobieństwo niektórych leksemów wynika z procesu przemian znaczeniowych wyrazów zapożyczonych w obu językach.

Niektóre jednak podobieństwa mogą być mylące i stanowić przyczynę nieporozumień449.

448 Л.

Шакун, Беларуска-польскія моўныя кантакты ў XX стагоддзі, dz. cyt., s. 62; „Bliskość języka białoruskiego i polskiego widoczna jest na wszystkich poziomach, a szczególnie – leksykalnym.

H. Palcau przeanalizował Падручны польска-беларускі слоўнік i wyodrębnił ok. 30 tys. leksemów wspólnych dla języka polskiego i białoruskiego” (tłumaczenie na potrzeby własne – R.K.).

449 Mam tu na myśli m.in. zjawisko fałszywych przyjaciół, zob. R. Kaleta, Białoruś i Polska – rzecz o mylących podobieństwach językowych, dz, cyt.

140 4.

Złudne odpowiedniki białorusko-polskie Jak ukazano wyżej, język białoruski i język polski mimo wielu różnic są ze sobą blisko spokrewnione.

Bez świadomości związków historycznych trudno zrozumieć zjawisko współczesnych mylących leksykalnych podobieństw międzyjęzykowych białorusko-polskich.

A występuje ono w każdym języku.

„У любых мовах, асабліва блізкіх, нямала слоў, якія знешне супадаюць, а сэнс іх зусім іншы ці нават процілеглы [ ] фальшывыя сябры перакладчыка ёсць у кожнай мове.

Гэта — агульная заканамернасць”450.

Ponieważ język białoruski i język polski należą do rodziny języków słowiańskich, nie dziwi fakt, że duża ilość fałszywych przyjaciół ma pochodzenie właśnie słowiańskie – forma ich jest podobna, ale znaczenie/znaczenia mogły rozwijać się inaczej.

Porównywanie języka białoruskiego i polskiego pozwala znaleźć przykłady, które pasują do niektórych grup wymienionych we wcześniejszej części pracy i przytoczonych za Ryszardem Lipczukiem.

Pierwsza grupa (wyrazy o tym samym znaczeniu, ale różnej pisowni) zawiera wiele różnic ortograficznych, np. błrus.

віцэ-прэм’ер i pol. wicepremier (użycie łącznika i apostrofu w zapisie leksemu białoruskiego).

W drugiej grupie (wyrazy o różnych cechach gramatycznych) można umieścić ogromną ilość rzeczowników znaczących to samo w obu językach, ale różniących się rodzajem, np. błrus.

сістэма (r. żeński) i pol. system (r. męski).

Zagadnienia te zostaną szerzej przedstawione niżej, tu tylko sygnalizujemy rodzaje złudnych odpowiedników.

Fałszywi przyjaciele bywają zaliczani jako typ błędu glottodydaktycznego, którego głównym źródłem jest interferencja językowa.

Przenoszenie nawyków i wzorców z języka ojczystego na obcy może się okazać szczególnie niebezpieczne, gdyż usypia czujność uczącego się lub 450 А.

Шыдлоўскі, Пра фальшывых сяброў перакладчыка, dz. cyt., s. 226, 228; „We wszystkich językach, szczególnie bliskich, jest wiele słów, których zewnętrzna forma jest zbieżna, ale sens jest zupełnie inny czy nawet przeciwny […] fałszywi przyjaciele tłumacza są w każdym języku.

To ogólna tendencja” (tłumaczenie na potrzeby własne – R.K.).

141 tłumacza, którzy myślą, że tworzą poprawną konstrukcję, a jednocześnie robią błąd (stąd określenie fałszywi przyjaciele tłumacza).

Zjawisko homonimii międzyjęzykowej często omawiane jest razem ze zjawiskiem podobnym – paronimami międzyjęzykowymi, które traktowane są czasem jako rodzaj homonimów a nie odrębne zjawisko.

Paronimy to wyrazy mylone, podobne graficznie, lecz znaczące coś zupełnie innego.

Znaczenie jednego leksemu błędnie przypisuje się drugiemu.

Podobnie jak homonimy także paronimy występują w jednym języku lub co najmniej dwóch (paronimy międzyjęzykowe).

Niżej proste przykłady paronimów w języku polskim i białoruskim: 1) pol. adaptować ‘przystosować’, ‘dostosować’ i adoptować ‘przysposobić’, ‘dokonać adopcji dziecka’; 2) pol. status ‘położenie’, ‘stan’, ‘pozycja’ i statut ‘zbiór przepisów określających strukturę, zadania, zakres i sposób działania instytucji’; 3) błrus.

інжынерны ‘тэхнічны, звязаны з дзейнасцю інжынераў’ i інжынерскі ‘які мае адносіны да інжынера, характэрны для яго’451.

4.1.

Typy złudnych odpowiedników Typy złudnych odpowiedników zależą od języków, które są poddawane analizie porównawczej.

Inne typy można wydzielić, kiedy porównanie dotyczy języków niespokrewnionych, inne – kiedy spokrewnionych (bliskich sobie).

Na pewno niektóre grupy mogą być zastosowane w obu przypadkach, ale inne mają zastosowanie węższe odnoszące się do konkretnych dwóch języków.

Niżej przedstawione zostaną grupy dotyczące języka białoruskiego i polskiego (są to szeroko rozumiane odmiany fałszywych przyjaciół/homonimów międzyjęzykowych – na temat terminologii używanej w niniejszej pracy informacja widnieje w podsumowaniu punktu 2.7.

Typologia homonimów 451 Zob.: С.M. Грабчыкаў, Цяжкія выпадкі ўжывання блізкіх па гучанню слоў, Mінск 1977, s. 117; więcej przykładów też zob. http://slounik.org/paronimy/.

142 międzyjęzykowych).

Ze względu na specyfikę obu języków i bliskie ich pokrewieństwo niżej przedstawiamy typologię stworzoną na podstawie opracowań teoretycznych przytoczonych we wstępie pracy.

W każdej podgrupie podane są jedynie przykłady, gdyż każda z podgrup mogłaby stanowić temat osobnego pełniejszego opracowania.

4.1.1.

Złudne odpowiedniki fonetyczne Do pierwszej grupy złudnych odpowiedników fonetycznych można zaliczyć złudne odpowiedniki akcentowe.

Są to leksemy brzmiące podobnie i znaczące to samo w obu językach, ale mające inny akcent np.: Język białoruski Język polski Акадэмія навук akademia nauk але ale альманах almanach базар bazar балаган bałagan берэт beret бэжавы beżowy вампір wampir гуляш gulasz душа dusza дыван dywan з другім z drugim зіма zima з кніжкамі z książkami Інтэрнэт Internet капялюш kapelusz касцёл kościół кіно kino Літва Litwa макарон makaron малы mały

143 на паркінгу na parkingu на сметніку na śmietniku пацыент pacjent пяску piasku рэферат referat студэнт student сцяна ściana табу tabu фестываль festiwal худы chudy экран ekran яны былі oni byli Dotyczy to także czasowników z przedrostkiem wy-, np.: выеxаць – wyjechać, выпісаць – wypisać, выплаціць – wypłacić.

Jednak w innych częściach mowy także się to zdarza, np. выбарчы – wyborczy.

Różne akcentowanie odnosi się także do tych samych zestrojów akcentowych, np.: для нас – dla nas, у нас – u nas.

Do kolejnej podgrupy zaliczyć można homografy.

Jest to pozorna ekwiwalencja w wymowie – do najpopularniejszych homografów należą litery, które wyglądają tak samo, a oznaczają coś zupełnie innego.

W poniższej tabeli je przedstawiono.

Alfabet łaciński Cyrylica (i łacińskie odpowiedniki) B В, в = w

144 E Е = je H Н, н = n C, c С, с = s P, p Р, р = r m m (pisane) = t Y, y У, у = u X, x Х, х = ch Na podstawie poniższych przykładów można zaobserwować różne przypadki złudnych odpowiedników fonetycznych, np.: a) błrus.

Еўропа (wymowa pierwszej głoski jak [je]) i pol. Europa (wymowa pierwszej głoski jak [e]), b) błrus.

спектакль [sp’ektakl] (miękka wymowa grupy sp’) i pol. spektakl [spektakl] (twarda wymowa grupy sp), c) błrus.

змяняцца [z’m’an’acca] (miękka wymowa z’) i pol. zmieniać się [zm’en’ać s’e] (twarda wymowa z); w języku polskim zbitka spółgłoskowa zm może mieć w wymowie wariant miękki tylko w wygłosie, np. dopuszczalne są obie wymowy: [romantyźm’e/romantyzm’e] (na piśmie tylko: romantyzmie).

W nagłosie jednak wymowa zmiękczona jest błędem fonetycznym: poprawnie [zm’ana] a nie *[źm’ana]

145 (na piśmie tylko: zmiana).

W środku wyrazu przed spółgłoskami wargowymi miękkimi piszemy zawsze z, np. marazmie; wyjątki: weźmiesz, weźmie, weźmiemy, weźmiecie; d) błrus.

Літва [l’itva] i pol. Litwa [l’itfa] – złudnie podobna wymowa w – w języku białoruskim jest ono dźwięczne po spółgłoskach bezdźwięcznych a w języku polskim nie; e) błrus.

поле [pol’e] i pol. pole [pole] – złudnie podobna wymowa l (w języku białoruskim jest ono miękkie); f) błrus.

ламаць i pol. łamać – złudnie podobna wymowa ł (w języku białoruskim jest to ł przedniojęzykowe, w polskim zaś – tylnojęzykowe.

Przedniojęzykowe ł występowało w polszczyźnie kresowej, dziś występuje także we wschodniej Polsce i uznawane jest za normę: „W normie wzorcowej mieści się też wymawianie bądź niewymawianie […] przedniojęzykowego ł.

[…] przedniojęzykowe ł jest charakterystyczne dla Kresów Wschodnich, a brak – dla reszty kraju”452; przedniojęzykowe ł występuje też w dialektach śląskich granicznych z morawskimi, w dialekcie podhalańskim453); g) błrus.

сцяна [s’c’ana] i pol. ściana [śćana] – złudnie podobna wymowa dź, ć, ź, ś (w języku białoruskim jest to szereg przedniojęzykowych: dz’, c’, z’, s’ – jak w wyrazie sinus – a w języku polskim jest to szereg środkowojęzykowych: dź, ć, ź, ś; wymowa przedniojęzykowa wpłynęła na gwary polskie wschodniej Polski.

W języku północno- -wschodniej Polski jest nazywana „śledzikowaniem” i zaliczana do regionalnej normy użytkowej454.

Zróżnicowana wymowa tych miękkich spółgłosek występuje także w polszczyźnie północnokresowej455); h) błrus.

і [ji] oraz pol. i [i] – złudnie podobna wymowa spójnika, w języku białoruskim jest on wymawiany z tzw. prejotacją, a w języku polskim nie.

452 A. Markowski, Kultura języka polskiego.

Teoria.

Zagadnienia leksykalne, Warszawa 2007, s. 107.

453 I. Grek-Pabisowa, Współczesne gwary polskie na Litwie i Białorusi.

Fonetyka, Warszawa 2002, s. 92–94.

454 Por. A. Markowski, dz. cyt., s. 107–108.

455 Zob.

I. Grek-Pabisowa, dz. cyt., s. 88–89.

146 4.1.2.

Złudne odpowiedniki leksykalne Ta grupa to najpopularniejszy rodzaj fałszywych przyjaciół (rozumianych w szerokim sensie).

Wyróżniamy tu leksemy podobnie wyglądające/brzmiące, ale mające inne znaczenie (tautonimy, aproksymaty, homonimy międzyjęzykowe).

Możemy w tej grupie wydzielić homonimy całkowite, czyli takie, których wszystkie znaczenia są złudne (różnią się), np. błrus.

суткі to pol. ‘doba’, a nie ‘sutki’.

Ten właśnie rodzaj homonimii będzie szerzej opracowany w części praktycznej rozprawy w rozdziale numer 5.

Istnieją także homonimy niecałkowite, czyli takie, których co najmniej jedno znaczenie występuje w obu językach, a inne znaczenia się różnią, np. błrus.

цмок 1.

‘cmok’ 2.

‘smok’ i pol. cmok pot.

‘dźwięk wydawany podczas głośnego całowania’456.

W języku polskim leksem powyższy nie ma drugiego znaczenia leksemu białoruskiego, natomiast pierwsze znaczenie jest tożsame.

Liczba homonimów niecałkowitych jest niezwykla duża, a różnice semantyczne nierzadko bardzo delikatne, polegające na odrębności stylów, co możemy zaobserwować w słownikach dzięki kwalifikatorm.

Niektórzy badacze homonimii – jak to było już wspominane wyżej – wyróżniają zjawisko paronimii (międzyjęzykowej).

Bywa ono uznawane albo za część homonimii, albo za odrębne zjawisko.

Paronimia białorusko-polska także występuje, np. błrus.

ападкі ‘opady’ – pol. odpadki ‘resztki’, ‘śmiecie’, błrus.

выкладчык ‘wykładowca’ i pol. wykładnik ‘wyraziciel, to, co świadczy o czymś’457, błrus.

паспець ‘zdążyć’ i pol. pospać ‘spędzić pewien czas, śpiąc’458, błrus.

нарколаг ‘lekarz leczący z narkomanii’ i pol. narkoman ‘człowiek uzależniony od narkotyków’, błrus.

папрок ‘zarzut’ i pol. paproch ‘drobna cząsteczka czegoś nieokreślonego’459.

Paronimy w odróżnieniu od homonimów nie mają identycznej formy graficznej czy dźwiękowej, lecz zbliżoną, mogącą spowodować mylenie leksemów i ich znaczeń.

456 Za Słownik języka polskiego PWN, http://sjp.pwn.pl/szukaj/cmok.

457 Tamże, http://sjp.pwn.pl/szukaj/wyk%C5%82adnik.

458 Tamże, http://sjp.pwn.pl/szukaj/pospa%C4%87.

459 Tamże, http://sjp.pwn.pl/szukaj/paproch.

147 Zjawisko paronimii wyróżniane bywa z naukowego punktu widzenia i ropatrywane bardzo szczegółowo w konfrontacji z homonimią.

W niniejszej rozprawie nie stosuję rozróżnienia na homonimy i paronimy międzyjęzykowe, gdyż przyjmuję perspektywę glottodydaktyczną.

A także perspektywę bardziej użytkową.

Dla zwykłego użytkownika języka nie jest istotne, czy dany leksem to homonim czy paronim, lecz to, że jego forma graficzna i/lub dźwiękowa może być złudna i może być przyczyną błędu.

Od słownika oczekuje zatem spisu ważniejszych takich leksemów, które z różnych przyczyn mogą być mylące.

4.1.3.

Złudne odpowiedniki gramatyczne 4.1.3.1.

Złudne odpowiedniki morfologiczne Zwane także homonimią leksykalno-gramatyczną.

Polega ona na tym, że jest zachowana dźwiękowa zgoda leksemów, ale różni się znaczenie oraz funkcja gramatyczna (różne jednostki słownikowe wyrażone innymi częściami mowy); w tej grupie mogą występować homonimy zarówno całkowite, jak i niecałkowite, np.: 1) błrus.

забрала to pol. przyłbica (oraz 3. os.

lp r. żeńskiego od czasownika забраць – więc są to też homonimy w języku białoruskim) – homonimiczność też dotyczy form w odmianie błrus.

забралам – może to być narzędnik od formy забрала (oraz forma czasu przeszłego w języku polskim od czasownika zabrać), np. з адкрытым забралам (z otwartą przyłbicą), co stanowi homonim morfologiczny z pol. zabrałam (1. os.

lp r. żeńskiego od czasownika zabrać); 2) błrus.

правіла ‘prawidło, zasada, reguła’ i pol. prawiła (3. os.

cz. przeszłego r. żeńskiego od czasownika prawić ‘mówić o czymś, zwykle długo, z namaszczeniem’460); 3) błrus.

бэз i pol. bez oznaczają rodzaj krzewu, ale polski leksem to także przyimek, któremu odpowiada błrus.

без; 460 Słownik języka polskiego PWN, wersja internetowa, http://sjp.pwn.pl.

148 4) błrus.

еш ‘jedz’ (tryb rozkazujący od czasownika есці ''jeść'') i pol. jeż ‘zwierzę’ (rzeczownik) oraz – jeśli wziąć pod uwagę tylko wymowę – jesz (2 os.

lp od czasownika jeść); 5) błrus.

зрок‘wzrok’ i pol. z rok (np. Z rok tam pomieszkał = okołu roku); 6) błrus.

стала ‘została’ i pol. stała (3 os.

cz. przeszłego r. żeńskiego od czasownika stać); 7) błrus.

мель ‘mielizna’ (rzeczownik) i pol. miel (tryb rozkazujący od czasownika mielić); 8) błrus.

рабіна ''jarzębina'' i pol. rabina (dopełniacz od rabin ‘przełożony żydowskiej gminy wyznaniowej, znawca żydowskiego prawa religijnego’); 9) błrus.

робіць ‘(on) robi’ (3. os lp od czasownika рабіць) i pol. robić (bezokolicznik); 10) błrus.

цела ‘ciało’ i pol. cięła [c’eła] (3 os.

czasu przeszłego rodzaju żeńskiego od czasownika ciąć); 11) błrus.

паліто i pol. pali to (np. ze zdania Ile pali to auto?

lub Pali to?

z kontekstu oznaczające np. czy ktoś pali te akurat papierosy a nie inne).

4.1.3.2.

Złudne odpowiedniki rodzajowe Są to leksemy wyglądające/brzmiące podobnie, ale różniące się rodzajem.

Przykłady podano w poniższej tabeli461.

461 Niektóre przykłady za: A.A. Kiклевіч, A.A. Koжынава, I.У. Kур’ян, Польская мова, Miнск 2000, s. 60.

149 Język białoruski r. męski Język polski r. żeński акцыз akcyza аналіз analiza анекдот anegdota апакаліпсіс apokalipsa аркестр orkiestra арэол aureola аспірын aspiryna бар’ер bariera бензін benzyna бранзалет bransoletka Брусель Bruksela вазелін wazelina

150 візыт wizyta гардэроб garderoba грып grypa дамен domena дэвіз dewiza Іерусалім Jerozolima курсыў kursywa маргарын margaryna пачак paczka парад parada пляж plaża поліс polisa прагноз prognoza продаж sprzedaż

151 рэстаран restauracja рэцэпт recepta салат sałata сінтэз synteza фантан fontanna фасад fasada філіял filia флот flota табак tabaka твар twarz тэзіс teza шакалад czekolada цыкорый cykoria цюбік tubka

152 этыкет etykieta эцюд etiuda Język białoruski r. męski Język polski r. nijaki архіў archiwum ганарар honorarium музей muzeum санаторый sanatorium семінар seminarium часопіс czasopismo Rzeczowniki zakończone na -ум pochodzenia łacińskiego są w języku białoruskim rodzaju męskiego, w języku polskim zaś – rodzaju nijakiego (w większości przypadków, gdyż są rzadkie wyjątki, np. kostium, album – są rodzaju męskiego).

рэферэндум referendum

153 студыум studium форум462 forum цэнтр centrum Język białoruski r. żeński Język polski r. męski аксіёма aksiomat Вена Wiedeń гофра gofr дыстанцыя dystans дэталь detal ідыёма idiom Казань Kazań каністра karnister 462 Przykładów leksemów zakończonych na -um jest znacznie więcej, np.: акварыум, вотум, індывідуум, калёквіум, кампендыум, кансіліум, кансорцыум, кворум, медыум, мемарандум, опіум, пленум, прэзідыум, сімпозіум, тэхнікум, ультыматум, фатум; zob. A. Bartoszewicz, I. Komendancka, Słownik a tergo współczesnego języka białoruskiego, t.

2, Warszawa 1988, s. 205.

154 капітэль kapitel катлета kotlet Катынь Katyń кветка kwiat клумба klomb лексема leksem мадэль model марфема morfem Мексіка Meksyk мячэць meczet папера papier папяроса papieros печ piec позва pozew

155 Познань Poznań праблема problem прызма pryzmat пудра puder ратуша ratusz Сібір Sybir463 сістэма system ступень stopień схема schemat табурэтка taboret Торунь Toruń тысяча tysiąc 463 Warto tu wyjaśnić różnicę między polskimi: Sybir i Syberia.

Do Poradni Językowej PWN przyszło następujące pytanie: „Czy wyrażeń zsyłki na Sybir i zsyłki na Syberię można używać wymiennie?”.

Oto, co odpowiedział ekspert prof. M. Bańko: „Jeśli chodzi o zsyłki, to tak, bo Sybir to miejsce zesłania.

W zdaniu ze współczesnego reportażu: Na Syberię polecieliśmy samolotem z Moskwy nie można by Syberii zamienić na Sybir.

Słowo Sybir jest przestarzałe, o jego etymologii nic pewnego nie wiadomo (Jan Grzenia w Słowniku nazw geograficznych przytacza kilka hipotez)”, http://poradnia.pwn.pl/lista.php?szukaj=sybir&kat=18.

156 тэлеграма telegram тэраса taras фанема fonem цукерка cukierek цытата cytat шыльда szyld эсэмэска esemes яхта jacht Niektóre białoruskie leksemy pochodzące z greki, będące rodzaju żeńskiego i mające zakończenie -ма, w języku polskim mają zakończenie -mat i są rodzaju męskiego464.

аксіома aksjomat догма dogmat драма dramat 464 Podobnie w języku polskim i słowackim, zob. M. Pančíková, dz. cyt., s. 42.

157 дылема dylemat дыядэма diadem ідыёма idiom тэма temat Język białoruski r. żeński Język polski r. nijaki аўдыторыя audytorium гімназія gimnazjum дыктоўка dyktando лабараторыя laboratorium калегія kolegium рызыка ryzyko семінарыя seminarium стадыя stadium

158 студыя studio стыпендыя stypendium тэрыторыя terytorium Język białoruski r. nijaki Język polski r. męski Бярэсце Brześć Дняпро Dniepr шоў show Język białoruski r. nijaki Język polski r. żeński падарожжа podróż To tylko niektóre przykłady.

Złudne odpowiedniki rodzajowe często są spotykane w mowie i piśmie osób używających tych dwóch języków.

Na przykład Białorusini uczący się języka polskiego często nadają polskim rzeczownikom rodzaj, który mają rzeczowniki białoruskie.

Niżej podano przykładowe błędy: a) Można tam kupić *paczak papierosów – zamiast paczkę – błrus.

пачак, r.m.; b) chłopak z *Meksyki – zamiast Meksyku – błrus.

Мексіка, r.ż.; c) Jestem z *Poznani – zamiast Poznania – błrus.

Познань, r.ż.;

159 d) *ten twarz – zamiast ta twarz (Widzę tu *jakiś twarz) – błrus.

твар, r.m.; e) *Fajny jest ten muzeum – zamiast Fajne jest to muzeum – błrus.

музей, r.m.

W tym miejscu warto przytoczyć krótką informację na temat rodzaju rzeczownika w języku polskim.

Rzeczowniki rodzaju męskiego w języku polskim zwykle zakończone są na spółgłoskę, np. barszcz, błąd, chłopiec, dziadek, lekarz, mąż, miesiąc, nos, opiekun, papier, pieniądz, pies, rój, stół, student itd.

Ale ta ogólna zasada nie jest wystarczająca.

Mamy bowiem rzeczowniki zakończone na samogłoskę -a, np. kolega, mężczyzna, czy nazwy zawodów lub zajęć, np. artysta, dentysta, kierowca.

To i tak nie wszystko.

Znajdziemy rzeczowniki r. męskiego zakończone na miękką spółgłoskę lub spółgłoski, np. dzień, gość, grzebień, Katyń, koń, liść, miś, Poznań, śledź, Toruń, tramwaj, uczeń.

Są też formy zdrobniałe zakończone na samogłoskę -o, np. Krzysio (od Krzysztof), misio (od miś), wujcio (od wujek).

Jest także mała grupa rzeczowników z innymi zakończeniami, np. na -y, myśliwy, służący, czy na -ę, np. książę.

Są też nieliczne rzeczowniki zakończone na -um, jak album, kostium.

Zakończenia rzeczowników rodzaju męskiego spółgłoski twarde np. c, ł, k, n, s, t, r, ż, dz, rz spółgłoski miękkie np. ń, ś, dź, ść -a inne samogłoski -ę, -o, -y, -um stół, student koń, liść, miś dentysta, kolega, mężczyzna, poeta książę, wujcio, służący album, kostium

160 Rzeczowniki rodzaju żeńskiego najczęściej są zakończone są na samogłoskę -a (z wyjątkiem rzeczowników r. męskiego opisanych wyżej), np. kobieta, żona, ławka, lampa.

Wśród tych rzeczowników możemy wyróżnić podgrupę rzeczowników, które kończą się na: -cja, np. lekcja, legitymacja, restauracja, na -sja, np. Rosja, -zja, np. Azja.

Mamy też inne zakończenia.

Są rzeczowniki zakończone miękką spółgłoską lub spółgłoskami, np.: baśń, dłoń, gałąź, gęś, kieszeń, kolej, łódź, miejscowość, miłość, narodowość, nić, odpowiedź, pieczeń, pieśń, powieść, powódź, radość, śmierć, tożsamość, wieś.

Inna grupa to rzeczowniki zakończone na spółgłoskę twardą, np.: cerkiew, krew, marchew, młodzież, moc, myśl, mysz, noc, odzież, rozpacz, rzecz, sól, twarz.

Do ostatniej grupy należą rzeczowniki zakończone na -i, np.: bogini, dozorczyni, gospodyni, mistrzyni, morderczyni, pani, sprawczyni, sprzedawczyni, wychowawczyni, wykładowczyni, znawczyni.

Zakończenia rzeczowników rodzaju żeńskiego465 -a spółgłoska miękka, np. -ń, -ść spółgłoski: -c, -cz, -ż, -rz oraz -l, -j -i Azja, lampa, lekcja, Rosja, żona miłość, pieczeń kolej, krew, młodzież, moc, rozpacz, sól, twarz bogini, dozorczyni, gospodyni, mistrzyni pani 465 Na podstawie gramatyk języka polskiego dla obcokrajowców, zob. np. M. Foland-Kugler, Zwięzła gramatyka polska dla cudzoziemców, dz. cyt., s. 25–26 i in.

161 W rodzaju nijakim często występuje końcówka -o, np.: ciasto, czasopismo, dziecko, jabłko, jezioro, koło, krzesło, lato, lodowisko, lotnisko, miasto, ministerstwo, nazwisko, obywatelstwo, okno, palto, stanowisko.

Mamy też końcówkę -e, np.: mieszkanie, poddasze, pole, przedszkole, słońce, stulecie, śniadanie, uczucie, wybrzeże, zdanie, zdjęcie, życie.

Są też rzeczowniki zakończone na -ę, np.: bydlę, imię, jagnię, zwierzę.

Końcówka -um, zapożyczona z łaciny, np.: audytorium, centrum, gimnazjum, imperium, liceum, muzeum, oceanarium, planetarium, technikum.

Zakończenia rzeczowników rodzaju nijakiego -o -e -ę -um miasto, okno mieszkanie, słońce imię, zwierzę centrum, muzeum Jak widzimy, w określaniu rodzaju rzeczownika nie wystarcza jedynie znajomość zakończeń charakterystycznych dla danego rodzaju gramatycznego, gdyż bywa tak, że rzeczowniki dwóch rodzajów mają te same zakończenia.

Przykłady przedstawia poniższa tabela.

Rodzaj męski Rodzaj żeński mężczyzna kobieta koń jesień łoś gęś

162 gość miłość maj kolej gwóźdź łódź zięć sieć paź gałąź ryż podróż klucz smycz piekarz twarz zając noc kosz mysz król sól modrzew marchew Rodzaj męski Rodzaj nijaki album muzeum kostium centrum

163 książę imię wujcio lato 4.1.3.3.

Złudne odpowiedniki pod względem zwrotności Do tej grupy zaliczamy czasowniki, które w jednym języku są zwrotne, a w drugim nie, np.: 1) błrus.

калі мінуўся страх – pol. kiedy minął strach; 2) błrus.

я забыўся – pol. zapomniałem (przy nieco innym znaczeniu pol. zapomniałem się ‘przekroczyć pewne dopuszczalne granice’466); 3) błrus.

я не кусаюся – pol. nie gryzę; 4) błrus.

вяртацца – pol. wracać (przy nieco innym znaczeniu pol. wracać się ‘nie dotarłszy do celu, przybyć z powrotem do miejsca, z którego się wyruszyło’467).

4.1.3.4.

Złudne odpowiedniki składniowe Są to zwroty znaczące to samo w obu językach, ale wymagające innej konstrukcji składniowej, np. łączące się z innym przyimkiem (przykład a) lub (nie)wymagające przyimka (przykład b), lub łączące się z inną częścią mowy (przykład c): a) błrus.

лак для валасоў – pol. lakier do włosów; b) błrus.

зубная шчотка – pol. szczotka do zębów; c) błrus.

міжнародны жаночы дзень – pol. międzynarodowy dzień kobiet.

466 Za: http://sjp.pwn.pl/szukaj/zapomnieć się.

467 Za: http://sjp.pwn.pl/szukaj/wracać się.

164 Tu także zaklasyfikujemy różnice w rządzie czasownika, przymiotnika, rzeczownika i liczebnika, np. liczebnik трое oznacza troje i trzech (трое дзяцей – troje dzieci, трое мужчын – trzech mężczyzn).

W zakresie związku zgody występują różnice przy orzeczeniu prostym, np.: a) błrus.

Хай спадарства застанецца з намі (w języku białoruskim po rzeczowniku спадарства ‘państwo’ występuje czasownik w 3. os.

lp); b) pol. Niech państwo zostaną z nami (po rzeczowniku państwo występuje czasownik w 3. os.

lm).

W języku białoruskim przy liczebnikach i określeniach ilości występuje czasownik w liczbie mnogiej, w języku polskim zaś – w liczbie pojedynczej: a) błrus.

Прыехалі яго 5 сяброў – pol. Przyjechało jego 5 przyjaciół; b) błrus.

У фінале конкурса будуць удзельнічаць трое дзяцей – pol. W finale konkursu będzie brać udział troje dzieci; c) błrus.

На паркінгу стаяць 10 машын – pol. Na parkingu stoi 10 samochodów; d) błrus.

Вельмі многа маіх сяброў любяць паэзію – pol. Bardzo wielu moich przyjaciół lubi poezję.

Kolejne rozbieżności dotyczą zdań z orzeczeniem imiennym, w których orzecznik wyrażony jest przymiotnikiem – w języku białoruskim wyrażony jest on w narzędniku, w języku polskim zaś zwykle ma on formę mianownikową: a) błrus.

Жанчына павінна быць разумнай – pol. Kobieta powinna być mądra; b) błrus.

Важным таксама з’яўляецца здароўе – pol. Ważne jest także zdrowie.

Formy narzędnikowe są uważane w polszczyźnie za archaiczne.

Jednak narzędnik zachował się w niektórych konstrukcjach innego typu niż te wymienione wyżej, np. w zdaniach niezawierających podmiotu w mianowniku (Trzeba być rozważnym), również w połączeniach z imiesłowem lub rzeczownikiem odczasownikowym (będąc młodym; bycie młodym)468.

468 M. Bańko, Mały słownik wyrazów kłopotliwych, Warszawa 2003, s. 48, pod hasłem: być (orzeczenie imienne), podano tam jeszcze więcej przykładów.

165 W zakresie związku rządu także występują złudne odpowiedniki.

Najczęściej dotyczą one rządu czasownika.

Można wyróżnić cztery grupy czasowników: 1) białoruskie i polskie czasowniki brzmią podobnie, mają to samo znaczenie i tworzą konstrukcje bezprzyimkowe, ale wymagają dopełnienia w innym przypadku (również czasowniki zaprzeczone), 2) czasowniki w obu językach łączą się z tym samym przyimkiem, ale wymagają dopełnienia w innym przypadku, 3) czasowniki białoruskie łączą się z przyimkiem, podczas gdy odpowiedniki polskie nie wymagają przyimka, 4) czasowniki białoruskie nie łączą się z przyimkiem, podczas gdy odpowiedniki polskie wymagają przyimka.

Do pierwszej wymienionej grupy możemy zaliczyć następujące przykłady: a) błrus.

Штодзень яны вучыліся новым словам – pol. Codziennie uczyli się nowych słów (czasownik białoruski wymaga tu celownika, polski – dopełniacza); b) błrus.

слухаць музыку – pol. słuchać muzyki (czasownik białoruski wymaga tu biernika, polski – dopełniacza); c) błrus.

здрадзіць брату – pol. zdradzić brata (czasownik białoruski wymaga tu celownika, polski – biernika); d) błrus.

Я пайшла шукаць ёй падарунак – pol. Poszłam szukać prezentu dla niej (czasownik białoruski wymaga tu biernika, polski – dopełniacza; inna kwestia to użycie zaimka: błrus.

ёй падарунак, a zatem zaimek w celowniku, a pol. prezentu dla niej, a zatem zaimek poprzedzony przyimkiem); Inna złudna kwestia to użycie odpowiedniego przypadka po przeczeniu, np.: a) błrus.

Ніхто не мусіць гэта рабіць – pol. Nikt nie musi tego robić; b) błrus.

Я не прынімаю душ – pol. Nie biorę prysznica (prysznicu).

W języku białoruskim po zaprzeczonym czasowniku teoretycznie możliwe jest użycie biernika lub dopełniacza, tak podają niektóre gramatyki, w praktyce jednak użycie dopełniacza jest bardzo ograniczone na rzecz biernika, a nawet funkcjonuje w powszechnej świadomości jako błąd; są jednak także źródła, które za poprawne uznają wyłącznie użycie

166 dopełniacza469.

Hanna Dalewska-Greń stwierdza, że w wielu przypadkach w języku białoruskim nie ma semantycznej różnicy między zanegowanym wyrażeniem z obiektem w dopełniaczu i bierniku, chociaż zauważalne są pewne prawidłowości.

Biernik występuje, gdy uwaga mówiącego skoncentrowana jest na obiekcie, gdy obiekt wyrażony jest osobową nazwą własną (З першага дня не ўзлюбілі Верамейчыкі Зосю), gdy wyrażenie obiektu znajduje się w prepozycji wobec czasownika (Tвар не xаваю ад ветру) oraz przy negacji pośredniej, gdy po przeczeniu występuje np. czasownik modalny, bezokolicznik i rzeczownik (Лабановіч ужо не мог змяніць тон).

Dopełniacz natomiast używany jest po wyrażeniach wzmacniających negację, np. ні (Ні днём ні ноччу ад турбот спакою ён не мае; Tады ніякага апраўдання нічаму я не шукаў) oraz z czasownikami oznaczającymi myślenie, percepcję, żądanie, a także w ustalonych połączeniach z rzeczownikami abstrakcyjnymi470.

Przyzwyczajenie do używania form biernikowych jest bardzo powszechne, prawdopodobnie pod wpływem języka rosyjskiego (chociaż i tu odnotowywane jest współwystępowanie form biernikowych i dopełniaczowych471).

Do drugiej grupy należą czasowniki, które łączą się z tym samym przyimkiem, po którym jednak występuje dopełnienie wyrażone rzeczownikiem w innym przypadku, np.: a) błrus.

Адам просіць бацьку аб новай машыне (miejscownik) – pol. Adam prosi ojca o nowy samochód (biernik); b) błrus.

Я закахалася ў польскую мову (biernik) – pol. Zakochałam się w języku polskim (miejscownik).

Kolejna grupa złudnych odpowiedników prezentowana jest na przykładzie czasowników, które w języku białoruskim łączą się z przyimkiem, w języku polskim zaś nie: a) błrus.

Сапраўдны мужчына ездзіць на добрай машыне – pol. Prawdziwy mężczyzna jeździ dobrym samochodem; b) błrus.

Перад 5 хвілінамі я пытаўся ў Пятра – pol. Przed 5 minutami pytałem Piotra.

469 Найчасьцейшыя памылкі ў нашай мове выбраныя з рэдакцыйнае пошты „Нашае Нівы”, http://www.nn.by/2001/08/11.htm.

470 H. Dalewska-Greń, Języki słowiańskie, Warszawa 1997, s. 438–439.

471Zob.

tamże, s. 436–437.

167 Następna grupa złudnych odpowiedników dotyczy białoruskich czasowników, które nie wymagają dopełnienia z przyimkiem oraz polskich odpowiedników wymagających dopełnienia z przyimkiem, np.: a) błrus.

Яна ўчора хацела патэлефанаваць сябру – pol. Ona wczoraj chciała zadzwonić do przyjaciela; b) błrus.

карыстацца нечым – pol. korzystać z czegoś; c) błrus.

Ты працаваў калісьці журналістам? – pol. Czy pracowałeś kiedyś jako dziennikarz (w języku białoruskim czasownik ten wymaga rzeczownika w narzędniku, podobnie w języku rosyjskim); d) błrus.

Я была гэтым вельмі задаволена – pol. Byłam bardzo z tego zadowolona.

Kolejną złudną kwestię stanowi rekcja rzeczownika.

Jest ona często odmienna w obu językach.

W poniższych przykładach w pierwszym przypadku mamy do czynienia z sytuacją, gdy te same rzeczowniki wymagają w języku białoruskim i języku polskim drugiego rzeczownika w innym przypadku.

Drugi przykład dotyczy sytuacji, gdy rzeczownik białoruski wymaga przyimka, a polski łączy się z drugim rzeczownikiem bez przyimka.

Trzeci przykład przedstawia sytuację odwrotną.

a) błrus.

помнік Міцкевічу – pol. pomnik Mickiewicza; w języku białoruskim rzeczownik pomnik wymaga celownika, w języku polskim zaś – dopełniacza.

Istnieją wyjątki: pomnik Pomordowanym na Wschodzie, pomnik Obrońcom-Zwycięzcom w Krynicy-Zdroju, pomnik Tym, którzy nie powrócili z morza (Świnoujście).

Z drugiej strony mamy Pomnik Ofiar Faszyzmu na Radogoszczu (a nie – Ofiarom Faszyzmu).

„Po wyrazie pomnik w języku polskim występuje z reguły przydawka dopełniaczowa, np. pomnik Powstańców Śląskich, pomnik Adama Mickiewicza.

Konstrukcje z przydawką celownikową możemy interpretować dwojako.

Po pierwsze, można uznać je za rusycyzm.

Po drugie, można traktować je jako wyrażenia eliptyczne, a więc takie, w których pominięto jakiś składnik (w tym wypadku wyraz poświęcony lub jego synonimy).

Te interpretacje wcale się nie wykluczają.

Mógł tu działać pewien wpływ języków

168 wschodniosłowiańskich (w nazwie pomnik Poległym i Pomordowanym na Wschodzie nie byłoby to dziwne), ale moim zdaniem więcej tłumaczy interpretacja druga.

Nazwy typu pomnik Obrońcom-Zwycięzcom mają pewien istotny walor, są bowiem rodzajem dedykacji, a więc odznaczają się sporym ładunkiem emocjonalnym.

Konstrukcje z dopełniaczem wydają się bardziej neutralne.

Dodatkowym uzasadnieniem tej mojej próby objaśnienia zjawiska może być uwaga dotycząca prawidłowej nazwy pomnika świnoujskiego.

Powinno być „Tym, którzy nie powrócili z morza” (ostatni wyraz bywa też zapisywany wielką literą).

Jest to właśnie nazwa-dedykacja, bo taki tekst widnieje na płycie pomnika”472; b) błrus.

крытыка на што-небудзь – pol. krytyka czegoś; c) błrus.

Шчырыя прывітанні спадарыні прафесару – pol. Serdeczne pozdrowienia dla pani profesor.

Kolejny składniowy złudny odpowiednik dotyczy używania przyimka w łudząco podobnych konstrukcjach okolicznikowych: a) błrus.

Гэта маё самае лепшае лета за 19 гадоў – błrus.

To moje najlepsze lato w ciągu/na przestrzeni 19 lat (pol. za nie może być stosowane w takim kontekście); b) błrus.

Яны вярнуцца дамоў праз гадзіну – pol. Oni wrócą do domu za godzinę (pol. przez nie może być stosowane w takim kontekście); c) błrus.

з кастрычніка; з першага погляду – pol. od października, od pierwszego wejrzenia (pol. z nie może być stosowane w takim kontekście); d) błrus.

Што ты будзеш рабіць на гэтым тыдні і на выxодных? – pol. Co będziesz robić w tym tygodniu i w weekend? (pol. na nie może być stosowane w takim kontekście).

4.1.3.5.

Złudne odpowiedniki fleksyjne Taką grupę można wyróżnić w odniesieniu do leksemów zakończonych w obu językach na -um.

W obu językach brzmią/wyglądają one podobnie, np. błrus.

форум – pol. forum, błrus.

тэхнікум – pol. technikum, ale różnica występuję we fleksji.

W języku białoruskim leksemy te się odmieniają (następuje zmiana końcówki, gdyż leksemy te są rodzaju męskiego, np. 472 Jan Grzenia, zob. http://poradnia.pwn.pl/lista.php?id=10613.

169 błrus.

лінгвістычны кампендыум – pol. kompedium lingwistyczne), natomiast polskie leksemy w liczbie pojedynczej się nie odmieniają (lub – według innej koncepcji – odmieniają się, ale mają tę samą końcówkę we wszystkich przypadkach), np.: błrus.

на форуме – pol. na forum, błrus.

у тэхнікуме – pol. w technikum.

W liczbie mnogiej leksemy te w obu językach się odmieniają, ale w inny sposób.

W języku białoruskim -um pozostaje (np. форум – форумы, тэхнікум – тэхнікумы), w języku polskim zaś w miejsce -um pojawia się końcówka -a pochodząca z łaciny (np. forum – fora, technikum – technika473).

Dotyczy to także przypadków zależnych, np. błrus.

на Інтэрнэт-форумах – pol. na forach internetowych.

Inną grupę leksemów, którą można zaliczyć do tego rodzaju, stanowią rzeczowniki rodzaju męskiego, często identyczne w obu językach, ale mające inną końcówkę w dopełniaczu liczby pojedynczej.

W oficjalnym języku białoruskim przeważa w dopełniaczu lp rzeczowników rodzaju męskiego i nijakiego końcówka -a, w języku polskim zaś końcówka -u, np.: błrus.

тэатра – pol. teatru, błrus.

фільма – pol. filmu, błrus.

Нью-Ёрка – pol. Nowego Jorku itd.

Oczywiście tak nie jest zawsze.

Końcówka dopełniacza w obu językach sprawia problemy, często występują wyjątki lub poprawne są obie końcówki tylko używane z różną częstotliwością (jak w pol. prysznica/prysznicu), czasem końcówki ukazują inne znaczenie np. w sytuacji homonimów, np. pol. bal ‘impreza’ – D. lp balu oraz pol. bal ‘kawał drewna’ – D. lp bala; błrus.

народа (беларускага народа) i народу (многа, мала, шмат народу).

Takie zasady są w białoruskiej gramatyce W.M. Siukowicz474.

Inny badacz, P. Sciacko, 473 Pomijam tu takie wyjątki jak rzeczowniki: album, kostium, które w liczbie mnogiej nie mają końcówki -a (albumy, kostiumy).

Różnica jest jednak taka, że w porównaniu z rzeczownikami: forum czy technikum, są one rodzaju męskiego, a nie nijakiego.

W języku białoruskim rzeczowniki na -um są także rodzaju męskiego, a nie nijakiego.

474 В.М. Сіўковіч, Сучасная беларуская мова.

Даведнік, Mінск 2005, s. 119.

170 uważa, że taka praktyka tylko wprowadza chaos w języku, dlatego że w żywym języku nikt takich niuansów nie uznaje – i nawet w języku rosyjskim nie istnieje takie rozróżnienie475.

Gramatyki białoruskie i polskie próbują przedstawić reguły, które mogą pomóc w poprawnym stosowaniu końcówek w dopełniaczu.

Oczywiście zasady te nie zawsze się sprawdzają.

W oficjalnym języku białoruskim wygląda to jak przedstawiono poniżej476.

Końcówkę -a mają rzeczowniki które oznaczają: 1) osoby i zwierzęta: вучня, каня, настаўніка, салаўя; 2) rzeczowniki konkretne (przedmioty policzalne): бурака, нажа, пня, стала, яблыка; 3) organy i części ciała (ludzi i zwierząt): носа, рота, хваста, ale: твару; 4) terminy naukowe i techniczne: алфавіта, атама, балета, квадрата, твора, сказа, суфікса; 5) miary, wagi, ilości, określenia czasu: ампера, аўторка, вечара, гектара, года, грама, кіламетра, мілёна, рубля, сакавіка, ale: веку, ранку, без году тыдзень, з году ў год; 6) organizacje, przedsiębiorstwa, urzędy: завода, інстытута, калгаса, камітэта, клуба, палка, прафсаюза, саўгаса, штаба;

7) nazwy tańców, gier: баскетбола, бокса, брыджа, вальса, паланеза, покера, танца, тэніса, хакея; 8) nazwy geograficzne, astronomiczne: акіяна, горада, кантынэнта, Марса, Месяца, Нёмана, райцэнтра, узгорка; 9) rzeczowniki z sufiksami -ішча (-ышча), -іска (-ыска) дамішча, вятрыска, даміска477.

Końcówkę -u (-у) mają rzeczowniki które oznaczają: 475 П.

Сцяцко, Культура мовы, Мінск 2002, s. 53–54; więcej na temat różnic między oficjalną i nieoficjalną pisownią (także w dopełniaczu rzeczowników męskich) zob. Р.

Калета, Асноўныя марфалагічныя адрозненні паміж нaркомaўкай і тaрaшкевiцай, „Acta Albaruthenica” 2007, nr 7, s. 192–206.

476 Problem zdaje się głębyszy, jeśli wziąć pod uwagę wpływy języka rosyjskiego na białoruski i procesy rusyfikacji („reformy” języka białoruskiego) oraz klasyczną ortografię zwaną taraszkiewicą, w której czasem są inne reguły, zob.: Я.

Лёсік, Беларускі правапіс, Выданьне восьмае, выпраўленае, Менск 1929, s. 62–65; А.

Лёсік, Беларускі правапіс, Мiнск 1943, s. 19–20; Р.

Калета, Асноўныя марфалагічныя адрозненні паміж нaркомaўкай і тaрaшкевiцай, dz. cyt., s. 197–200.

477 Кароткая граматыка беларускай мовы, 1 частка: фаналогія, марфаналогія, марфалогія, рэд.

А.А. Лукашанец, Мiнcк 2007, s. 130–131.

171 1) rzeczowniki abstrakcyjne: атэізму, аўтарытэту, болю, голаду, гуманізму, ідэалу, капіталізму, колеру, краю, крызісу, моманту, прагрэсу, рамантызму, смутку, страху, спакою, тэрміну, характару; choroby: бранхіту, грыпу, рэўматызму, тыфу; zjawiska przyrody: віхру, голаду, грому, дажджу, замаразку; wydarzenia: кірмашу, фестывалю, фэсту; 2) rzeczowniki oznaczające substancje, materiały, leki, prodykty żywnościowe: аспірыну, асфальту, бензіну, гіпсу, маргарыну, мёду, парафіну, сіропу, цукру, ale: аўса, бітка, хлеба oraz торта, варэніка, бліна; 3) rzeczowniki zbiorowe: багажу, грузу, натоўпу, тавару478.

W podsumowaniu rozważań o końcówkach dopełniacza w gramatyce białoruskiej widnieje informacja, że we współczesnej praktyce językowej występuje tendencja do poszerzania użycia końcówki -u (-у) w formach dopełniacza liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju męskiego i utrwalania ich jako normatywnych479.

Ta właśnie końcówka przeważa w dialektach białoruskich oraz klasycznych zasadach pisowni.

W języku polskim można wyróżnić następujące grupy: Dopełniacz liczby pojedynczej rodzaju męskiego480 końcówka -a 1) ludzie i zwierzęta: chłopiec – chłopca, mąż – męża, minister – ministra, ale: dentysta – dentysty, kolega – kolegi, mężczyzna – mężczyzny, tata – taty; kot – kota, pies – psa; 2) części ciała: brzucha, języka, nosa, ale: biustu, karku; 3) określenia czasu: dzień – dnia, miesiąc – miesiąca, tydzień – tygodnia, ale: rok – roku; 478 Tamże, s. 131–132, zob. też: s. 133–135.

479 Tamże, s. 135.

480 Opracowanie własne na podstawie różnych gramatyk języka polskiego dla obcokrajowców, m.in. Z. Kaleta, Gramatyka języka polskiego dla cudzoziemców, Kraków 1995.

172 4) rzeczowniki konkretne i po spółgłoskach funkcjonalnie miękkich: rz, sz, ż, cz, dż, dz, c, dź, ć, j, l, ń, ś, ź: dworzec – dworca, klucza, komputera, koniec – końca, nóż – noża, talerza, telewizora, ale: kraju, owocu; 5) waluty: dolara, franka, funta, rubel – rubla, ale: euro; 6) nazwy tańców: fokstrota, poloneza, rock and rolla, walca; 7) nazwy miesięcy: styczeń – stycznia, marzec – marca, kwiecień – kwietnia, maj – maja, czerwiec – czerwca, lipiec – lipca, sierpień – sierpnia, wrzesień – września, październik – października, listopada, grudzień – grudnia, ale: luty – lutego; 8) marki samochodów:

fiata, forda, mercedesa, peugeota; 9) naczynia: garnka, kubka, talerza; 10) narzędzia: komputera, młotka, noża, widelca; 11) miary i wagi: centymetra, kilograma, kilometra, wolta; 12) grzyby: borowika, kozaka, prawdziwka, rydza; 13) warzywa i owoce: grejpfruta, ogórka, pomidora; 14) zdrobnienia: stolika.

końcówka -u 1) po spółgłoskach twardych: biletu, domu, stół – stołu; 2) rzeczowniki obcego pochodzenia (zapożyczenia): banku, dramatu, handlu, hotelu, makijażu, parkingu, parku, portalu, programu, teatru, tekstu; 3) dni tygodnia: poniedziałek – poniedziałku, wtorek – wtorku, czwartek – czwartku, piątek – piątku; 4) środki transportu: autobusu, autokaru, roweru, samochód – samochodu, samolotu, tramwaju, ale: helikoptera, metra; 5) nazwy miast: Londynu, Madrytu, Rzymu, Sztokholmu, ale: Berlina, Dublina, Kijowa, Mińska, Paryża, Wilna; 6) nazwy państw: Egiptu, Iraku, Iranu, Tybetu; 7) nazwy napojów: alkoholu, koniaku, rumu, soku, ale: piwa, szampana, wina; 8

) rzeczowniki abstrakcyjne: bólu, gniewu; 9) rzeczowniki materialne: cukru, makaronu, ryżu; 10) rzeczowniki z końcówką -ek w mianowniku liczby pojedynczej: budynek – budynku, rachunek – rachunku, statek – statku.

173 Warto też dodać, że wyżej opisane zapożyczone rzeczowniki na -um (inaczej niż w języku polskim) podlegają deklinacji i w dopełniaczu otrzymują końcówkę -a: D. lp błrus.

форума, тэхнікума – pol. forum, technikum.

Trudną grupę stanowią nazwiska zakończone na -au, -eu, np. błurs.

Быкаў – pol. Bykau, błurs.

Някляеў – pol. Niaklajeu.

W języku białoruskim w dopełniaczu (i innych przypadkach zależnych) pojawia się в.

Stąd błurs.

Быкаў – Быкава, błurs.

Някляеў – Някляева.

W języku polskim nie występują oboczności -au : -ava, -eu : -eva.

Stąd odmiana wygląda następująco: Bykau – Bykaua (tak jak Turnau, Landau, np. koncert Grzegorza Turnaua481), a zatem także Niaklajeu – Niaklajeua.

Dla Białorusinów ten sposób odmiany jest rażący.

Spotyka się opinie, że wygląda to „jak kaleczenie języka białoruskiego wynikające z polskiej ignorancji”482.

Wynika to jedynie z zasad polskiej ortografii.

Polak nieznający białoruskiego nie wie, skąd wzięło się tajemnicze v w innych przypadkach, dlaczego jest Niaklajeu, ale potem Niaklajeva.

Jeśli w języku polskim ma być Niaklajeva w dopełniaczu, to w mianowniku musi być Niaklajev – co z kolei kojarzy się z rosyjską wersją nazwiska.

Inny złudny odpowiednik fleksyjny stanowi biernik liczby mnogiej rzeczowników męskożywotnych oraz żeńskich.

Tutaj zachodzi znacząca różnica między językami.

W języku białoruskim rzeczowniki te mają formę taką jak w dopełniaczu, a w języku polskim – taką samą formę jak w mianowniku: a) błrus.

Я бачу катоў, сабак – pol. Widzę koty, psy (rzeczowniki męskożywotne); b) błrus.

Я сустрэў дзяўчат – pol. Spotkałem dziewczyny (rzeczownik żeński).

Kolejna kwestię stanowi wołacz.

W języku białoruskim jest on często równy mianownikowi, podczas gdy w języku polskim ma swoje własne formy: 481 Zob.

Słownik języka polskiego PWN, http://so.pwn.pl/lista.php?co=turnau.

482 Na popularnym portalu Facebook powstała nawet grupa propagująca zmiany w języku polskim w tym zakresie.

Przytoczona opinia pochodzi stąd właśnie, por. http://www.facebook.com/home.php#!/event.php?eid=105211976222961 (tylko dla zalogowanych użytkowników na portalu Facebook).

174 a) błrus.

Чалавек!

ты можаш усё! – pol. Człowieku!

możesz wszystko!; b) błrus.

Спадар Марэк!

Дзе вы? – pol. Panie Marku!

Gdzie pan jest?.

Trzeba przy tym zaznaczyć, że dyskusja na temat wołacza w języku białoruskim jest bardzo szeroka.

Z jednej strony formy wołacza są uważane za dialektalne, więc w języku literackim nie powinny występować, z drugiej strony są uważane za przejaw żywego języka białoruskiego, co powinno być odzwierciedlone w języku literackim.

Nieuznawanie wołacza w języku białoruskim traktowane jest także jako przejaw przyjęcia rosyjskich wzorców, gdzie wołacz prawie nie występuje.

Niżej przytaczamy fragment artykułu na temat wołacza.

„Клічная форма — гэта асобная склонавая форма назоўніка, якая захавалася ў сучаснай беларускай мове і ўжываецца для выражэньня асобы пры звароце.

Ва ўсходнеславянскіх мовах яна чатскова выцясьнялася назоўным склонам.

У расейскай літаратурнай мове клічная форма амаль не захавалася, і толькі ў паасобных гаворках сустракаюцца формы кшталту Ванько, папо, старче альбо адпаведныя энклітычныя ўтварэньні кшталту мам, Мань, пап.

Што датычна беларускай ды ўкраінскай моваў, то гэтая форма сустракаецца ня толькі ў дыялектах, але і ў літаратурных творах.

Напрыклад: „Гэй, гэй, хлебаробе мазольны, пан сошкі, і коскі, і поля!”

(Янка Купала); „Лепш змагацца вольным, браце, чым цярпець і гнуцца” (Якуб Колас).

Параўнайце аналягічныя прыклады з украінскай мовы: „Яка ж ти красна, яка велична, земле моя!”

(А.

Даўжэнка); „Учителю, стою перед тобою малий, вчарований до німоти” (Дз. Паўлычка).

[…]

У сучаснай беларускай мове ў клічнай форме пераважна выступаюць уласныя й агульныя асабовыя назоўнікі мужчынскага роду, радзей назоўнікі, якія абазначаюць іншых істотаў – жывёлаў, птушак, насякомых, паўзуноў (часьцяком у фігуратыўным сэнсе), а таксама неадушаўлёныя назоўнікі ў сваім непасрэдным значэньні альбо калі яны ўжытыя ў значэньні адушаўлёных.

Напрыклад: „Мой дружа, Чэсю, верны дружа мой” (А.

Зарыцкі); „А скажы мне, дзеду любы, чаму так на сьвеце стала, што адным даецца мала, а другому — аж да губы?”

(Якуб Колас); „Сьмялей, беларусе-араты!

Сьмялей уздымай к сонцу вочы” (Янка Купала); „Папаўся, жучку, у панскую ручку” (Кандрат Крапіва); „Гаю, мой, гаю, гаю зялёны, што ж ты ня йграеш?”

(К.

Буйло).

У залежнасьці ад характару асновы назоўнікаў клічная форма можа сканчвацца на

175 розныя галосныя.

Так, пры аснове на цьвёрдыя зычныя альбо на ў нескладовае клічная форма скончваецца звычайна на -у (-ю) альбо -е з чаргаваньнем адпаведных цьвёрдых і мяккіх канцавых зычных асновы (дзеду, саколю ці саколе, Іване, Ігнаце, Вацлаве, сыне, браце, пане, голубе, громе, лесе), пры асновах на зацьвярдзелыя ды заднеязычныя — галоснымі -у, -а, альбо -о, нярэдка з чаргаваньнем зычных у аснове (гаспадару, званару, грабару, ветру, вужу, чытальніку, сынку, каханку, дударыку, жучку, хлопчыку, нябожа, чалавеча, бядача, казача, малойча, украінча, хлопча ці хлапчо, Пятро), пры аснове на мяккія зычныя і j [й] кароткае — галоснымі -ю, -е (Чэсю, Ясю, Мікалаю і Мікалае, дабрадзею, коню

, гаю, краю, вынятак князь — княжа).

Напрыклад: „Узьнімайся, народзе мой, на вялікую расплату!”

(Янка Купала); „Эх, лес цёмнакудры, мілы мой лесе, удумныя дрэвы, зялёныя шаты, мой брат ты!”

(Якуб Колас); „На твой зоў магутны цеснай грамадою хутка ўсе зьбяруцца...

Не прасьпі, званару!”

(Цішка Гартны); „Зайграй, зайграй, хлопча малы, і ў скрыпачкі, і ў цымбалі” (Паўлюк Багрым); „Ты ляці, ляці, саколе, здабываць радзіме волю, у бой ляці, казача” (К.

Буйло); „Ясю мой, з вайны вяртацца час” (А.

Зарыцкі); У пэўных беларускіх гаворках, пераважна паўднёва-заходняга моўнага арэалу, адзначаюцца выпадкі ўжываньня клічнай формы пры выражэньні звароту ў назоўніках жаночага роду і агульнага роду на -а, -я.

Напрыклад: мамо, Сашо, Марыно, Манё (ва ўсіх пералічаных выпадках з націскам на першы склад).

У мове твораў мастацкай літаратуры клічная форма выкарыстоўваецца звычайна з мэтай стылізацыі ды адыгрывае моўна-выяўленчую ролю”483.

Następna grupa to zaimki osobowe.

Złudne odpowiedniki w tym przypadku to: błrus.

мне – pol. mnie, błrus.

табе – pol. tobie, błrus.

яму – pol. jemu.

Nie zawsze mogą one być stosowane w tych samych kontekstach.

Jak już wyżej wspomniano, w literackim języku 483 У.

Каткоўскі, Клічны склон у беларускай мове, www.pravapis.org/art_vocative.asp, artykuł podaje skróconą wersję (wraz z komentarzami) opracowania A.I. Narkiewicza (А.І.

Наркевіч) opublikowanego w encyklopedii Беларуская мова, Менск 1994; więcej na temat różnic w tej kwestii zob. Р.

Калета, Асноўныя марфалагічныя адрозненні паміж нaркомaўкай і тaрaшкевiцай, dz. cyt.

176 białoruskim (inaczej niż w polskim) brak enklitycznych form zaimków.

Niżej przedstawiamy zdania, w których zaimki stanowią złudne odpowiedniki.

a) błrus.

Я хачу даць табе гэтую кнігу – pol. Chcę dać ci tę książkę (raczej nie: tobie); b) błrus.

Скажы мне, дзе яна жыве – pol. Powiedz mi, gdzie ona mieszka (raczej nie: mnie); c) błrus.

Мы павінны яму аддаць грошы – pol. Powinniśmy mu oddać pieniądze (raczej nie: jemu); Pełne formy zaimków są używane w polszczyźnie po przyimkach (Idziemy do ciebie; patrzę na ciebie) lub gdy chcemy podkreślić, że chodzi nam o konkretną osobę (Tylko ciebie lubię; Nie ciebie, lecz jego wybiorę)484.

Także, gdy przyimek występuje na początku zdania (Tobie to powiem, ale: Powiem ci to; Mnie powiedzieli, że już nie pracują, ale: Powiedzieli mi, że już nie pracują).

Wynika to z akcentu logicznego (zdaniowego), czyli wymawiania z naciskiem tych wyrazów w zdaniu, które są uważane przez mówiącego za bardziej istotne dla przekazywanej treści.

Te ważniejsze części są wysuwane na początek wypowiedzenia lub na jego koniec, co nie znaczy, że w środku zdania nie może pojawić się akcentowana dłuższa forma zaimka.

Jednak takie zdanie jest używane w konkretnym celu podkreślenia danej osoby.

Można to prześledzić na krótkim przykładzie.

W zdaniu Kocham cię akcentujemy czasownik, ale w zdaniu Kocham ciebie akcent pada na zaimek i wtedy cała wypowiedź oznacza, że nie kocham innej osoby.

Sens jest więc nieco inny i można by go oddać za pomocą zdań: Kocham tylko ciebie lub Kocham ciebie i tylko ciebie.

Jeśli nie ma powodu wyróżniać zaimka, to lepiej powiedzieć po prostu Kocham cię.

Wtedy najważniejszy jest przekaz wyrażony czasownikiem485.

Innym zaimkiem, który nie zawsze jest tak samo stosowany w obu językach, jest zaimek ich (іх), np.: błrus.

Я бачу дзяцей – Я бачу іх oraz pol. Widzę dzieci – Widzę je.

W języku białoruskim brak zamka je, natomiast w języku polskim używanie w takiej sytuacji zaimka ich jest niepoprawne.

484 Za: M. Foland-Kugler, Zwięzła gramatyka polska dla cudzoziemców, dz. cyt., s. 48–49.

485 Zob.

uwagi prof. Mirosława Bańko http://poradnia.pwn.pl/lista.php pod hasłem: tobie.

177 Kolejny złudny odpowiednik stanowi forma czasu przeszłego.

W języku białoruskim w liczbie mnogiej czasowniki w czasie przeszłym mają końcówkę -li.

Dotyczy ona rodzaju zarówno męskoosobowego, jak i niemęskoosobowego.

W języku polskim końcówka ta występuje tylko w rodzaju męskoosobowym.

Niżej podano zdania ze złudnymi odpowiednikami: a) błrus.

Што дзяўчаты ўчора рабілі? – pol. Co dziewczęta wczoraj robiły?; b) błrus.

У розных гарадах прыходзілі тысячы асоб на акцыі – pol. W różnych miastach przychodziły tysiące osób na akcje.

W liczbie pojedynczej także występuje złudny odpowiednik, np. błrus.

чытаў/чытала – pol. czytał/czytała.

Białoruskie odpowiedniki mogą być stosowane w liczbie pojedynczej z zaimkiem pierwszej osoby (я), drugiej osoby (ты) oraz trzeciej osoby (ён/яна).

W języku polskim tylko w trzeciej osobie (on, ona).

Polskie zdania: W poniedziałek poszła do kina oraz Jeszcze nie czytał tej książki wskazują na wykonawcę czynności w trzeciej osobie liczby pojedynczej – przez Białorusinów mogą być błędnie zrozumiane jako wypowiedź w pierwszej osobie.

Istnieją też leksemy, które w obu językach są podobne, ale w jednym się odmieniają, a w drugim nie, np. euro: błrus.

25 еўраў486 i pol. 25 euro, błrus.

Рэспубліка Беларусь i pol. Republika Białorusi (a nie: *Białoruś).

4.1.4.

Złudne odpowiedniki kontekstowe Są to zwroty brzmiące podobnie i znaczące to samo w obu językach, ale tłumaczone na język polski niedosłownie, ale zgodnie z kontekstem, np.: a) błrus.

Пазнаёмцеся, калі ласка!

tłumaczone jako pol. Czy mogę przedstawić panu/pani…

a nie: Proszę się (za)poznać.

b) błrus.

Прабачце мне!

tłumaczone jako pol. Przepraszam bardzo… a nie: Wybaczcie mi; 486 Norma języka białoruskiego mówi o nieodmienności tego leksemu, ale praktyka językowa i uzus pokazują, że używane są obie formy, także ta odmieniana.

178 4.1.5.

Złudne odpowiedniki ortograficzne Białorusko-polskie złudne odpowiedniki ortograficzne można podzielić na dwie grupy: 1) kiedy leksemy w obu językach mają złudnie podobną pisownię, podobną wymowę i akcentowaną tę samą sylabę, np. błrus.

французскі i pol. francuski; 2) kiedy leksemy w obu językach mają złudnie podobną pisownię, podobną wymowę i akcentowaną inną sylabę, np. błrus.

кабінет i pol. gabinet.

Niżej przedstawiono złudne odpowiedniki ortograficzne, czyli leksemy, które brzmią podobnie, ale różnią się zapisem, np.: 1) błrus.

бранзалетка i pol. bransoletka; 2) błrus.

выязджаць i pol. wyjeżdżać; 3) błrus.

гісторыя i pol. historia; 4) błrus.

рэзідэнцыя i pol. rezydencja; 5) błrus.

паэзія i pol. poezja; 6) błrus.

французскі i pol. francuski; 7) błrus.

віцэ-прэм’ер i pol. wicepremier; 8) błrus.

інтэрас i pol. interes; 9) błrus.

істэрычка i pol. histeryczka; 10) błrus.

кабінет i pol. gabinet; 11) błrus.

капрызы i pol. kaprysy; 12) błrus.

нізкі i pol. niski;

179 13) błrus.

экзамен i pol. egzamin; 14) błrus.

сантыметр i pol. centymetr, błrus.

сертыфікат/сертыфікацыя i pol. certyfikat/certyfikacja; 15) błrus.

першы i pol. pierwszy; 16) błrus.

рэабілітавацца i pol. rehabilitować się; 17) błrus.

рэспубліка i pol. republika; 18) błrus.

срэбны i pol. srebrny; 19) błrus.

сервіз i pol. serwis; 20) błrus.

слізкі i pol. śliski; 21) błrus.

стандарт i pol. standard; 22) błrus.

шабад i pol. szabat; 23) błrus.

тэрор i pol. terror; 24) błrus.

эмансіпацыя i pol. emancypacja; 25) osobną grupę stanowią wyrazy zapożyczone (sposób ich adaptacji do języka), np. błrus.

дылерскi i pol. dealerski – także zagraniczne nazwiska, które w języku białoruskim zapisywane są zgodnie z wymową, a w języku polskim zgodnie z oryginałem, np. błrus.

Майкл Джэксан i pol. Michael Jackson; 26) błrus.

выспацца/выспаўся i pol. wyspać się/wyspał się (złudne odpowiedniki w zakresie zapisu cząstki zwrotnej); 27) błrus.

зрабіў бы i pol. zrobiłby (złudne odpowiedniki w zakresie zapisu partykuły przypuszczającej); 28) błrus.

напрыклад i pol. na przykład, błrus.

невядома i pol. nie wiadomo, błrus.

адразу i pol. od razu, błrus.

пад час i pol. podczas, błrus.

сукін сын i pol. wulg.

180 sukinsyn; błrus.

спадылба i pol. spode łba, błrus.

бізнес план i pol. biznesplan (złudne odpowiedniki w zakresie pisowni łącznej i rozłącznej); 29) błrus.

паляк/немец i pol. Polak/Niemiec, błrus.

Клецкі раён i pol. rejon klecki (złudne odpowiedniki w zakresie użycia wielkiej i małej litery – np. w języku polskim nazwy narodowości piszemy wielką literą487, nazwy jednostek terytorialnych pisane są małą literą, np. województwo mazowieckie).

Przypadki opisane wyżej często mogą być przyczyną błędów spowodowanych interferencją językową (przenoszeniem rodzimych wzorców do języka obcego), np. Polacy mogą pisać po białorusku *ніскі (zamiast нізкі), a Białorusini mogą pisać po polsku *nizki (zamiast niski).

Natomiast obcokrajowcy uczący się języka zarówno białoruskiego, jak i polskiego mogą mieć często problem z przypisaniem prawidłowego wariantu (pisanego przez z czy s) odpowiedniemu językowi.

4.1.6.

Złudne odpowiedniki stylistyczne Są to leksemy, których znaczenia się nie różnią, ale użycie w konkretnym stylu funkcjonalnym tak, np. błrus.

вадзіць i pol. wodzić.

Pierwsze jest neutralne (nieopatrzone w słownikach kwalifikatorem), a drugie książkowe.

W języku białoruskim leksem ten oznacza 1) ‘prowadzić’ (dziecko za rękę; chorego; samochód), 2) ‘wodzić’ (ołówkiem po mapie)488.

W języku polskim leksem wodzić oznacza 1) książk. a) idąc, prowadzić kogoś w różne miejsca, być czyimś przewodnikiem, np. Wodziła gości po całym mieście b) przesuwać coś po czymś, np. Skrzypek wodził smyczkiem po nutach 2) zool., zootechn. o samicach ptaków, opiekować się wyklutymi pisklętami do osiągnięcia przez nie dojrzałości, samodzielności.

Kwoka wodzi kurczęta489.

Co ciekawe, znaczenie 1b nie ma już kwalifikatora książkowe, ale taki kwalifikator ma już frazeologizm Wodzić po czymś oczyma, spojrzeniem, wzrokiem.

Tu też można rozróżnić homonimy całkowite (wszystkie znaczenia różnią się stylem) i częściowe (niektóre znaczenia różnią się stylem).

487 Z tą kwestią wiąże się zabawna sytuacja, która miała miejsce na lektoracie języka polskiego na jednym z uniwersytetów w Mińsku.

Lektorka tłumaczyła kursantom, że w języku polskim jest zasada ortograficzna mówiąca, że nazwy narodowości piszemy wielką literą.

Wtedy odezwał się głos z sali: „Białorusina też?”.

488 T. Jasińska, A. Bartoszewicz, Słownik białorusko-polski, polsko-białoruski, Warszawa 1996, s. 57.

489 Uniwersalny słownik języka polskiego, red. S. Dubisz, Warszawa 2003, t. V, s. 159–160, pod hasłem wodzić.

181 Inny przykład to błrus.

дыхаць ‘oddychać’ i pol. dychać ‘daw. oddychać, zwłaszcza głośno, z trudem’490; błrus.

экскурсія ‘wycieczka’ ma zabarwienie neutralne, natomiast pol. ekskursja opatrzone jest kwalifikatorem daw; błrus.

aдзенне ‘ubranie’ i pol. odzienie ‘ubranie’ – z kawlifikatorem daw.; błrus.

аўтамабіль ‘samochód’ i pol. automobil ‘samochód’ z kwalifikatorem daw., a dziś używane w odniesieniu do zabytkowych samochodów.

Pol.

wieczerza także ma kwalifikator daw., a błrus.

вячэра nie ma takiego zabarwienia, może być używane czasem jako podniosły styl, np. калядная вячэра (pol. wieczerza wigilijna), ale oznacza też to, co po polsku określa się mianem kolacja.

Czyli znów mogą być wyrazy zdradliwe pod względem stylistycznym całkowite (leksemy należą do różnych stylów) i częściowe (kiedy style się pokrywają, przy czym leksem jednego języka może obsługiwać jeszcze inny styl, którego nie obsługuje leksem drugiego języka).

Ciekawy przypadek stanowi rzeczownik matka.

W języku białoruskim rzeczowniki: мама, матка (oznacza też ‘macica’), маці, są traktowane przez słownik opisowy języka białoruskiego jako synonimy, a więc wyrazy o równym neutralnym zabarwieniu.

Formy deminutywne i/lub zabarwione stylistycznie to: мамачка, матуля, мамка, матулька, мамуля, мамуся491.

W języku ukraińskim leksem mama jest podniosły i książkowy, w rosyjskim jest wyrazem powszednim, nieksiążkowym, codziennym.

Inaczej niż w języku białoruskim w języku polskim rzeczowniki: mama i matka nie są synonimami o tym samym zabarwieniu.

Pierwszy z nich uważany jest za serdeczniejszy i mniej oficjalny, drugi zaś za oficjalny.

W zdaniach typu Niektórzy twierdzą, że matka Adama Mickiewicza była pochodzenia żydowskiego użycie rzeczownika mama jest błędem stylistycznym.

W żadnym profesjonalnym literackim opracowaniu nie spotkamy takiej formy.

Wniosek taki, że błrus.

мама i pol. mama to złudne odpowiedniki, gdyż leksemy te różnią się zakresem stylistycznym.

Tego rodzaju homonimy opisane wyżej są szczególnie ważne przy tłumaczeniach.

Trzeba uważać, by tekstowi na przykład neutralnemu nie nadać archaiczności czy stylu książkowego.

490 Słownik języka polskiego PWN, wersja internetowa, http://sjp.pwn.pl. 491 Por. też: мама, матка, мацерка (разм. – часцей у формах множнага ліку – мацеркі, мацяркі), матуля (разм., ласк.), матуxна (разм. – звычайна з адценнем павагі), мамуля (разм., ласк.), мамуся (разм., ласк.)

za: М.

Крыўко, MAMA, MAMAЧKA, TATA, TATAЧKA.

Назвы маці, бацькі і іx сінонімы ў літаратурнай мове і ў фальклоры, „Роднае слова” 2005, nr 10, s. 27–28.

182 Kolejną mylącą kwestię stanowią białoruskie imiona, np. Янка, Алесь, Міхась.

W języku białoruskim powyższe formy nie mają zabarwienia familiarnego i nie są formami skróconymi od pełnych imion – stanowią zatem pełnoprawne, niezależne, neutralne stylistycznie imiona.

W języku polskim występuje imię Janka – ale jest to imię żeńskie, a raczej skrócona i familiarna forma od imienia Janina – żeńskiego odpowiednika męskiego imienia Jan.

Nic więc dziwnego, że Polakom nazwisko Янка Купала kojarzy się na pierwszy rzut oka z kobietą (bo też nie wszyscy muszą wiedzieć, że to sławny białoruski poeta), gdyż w języku polskim większość nazwisk i imion zakończonych na -a odnosi się do kobiet (są oczywiście wyjątki, np. Jarema, Kosma, Bonawentura).

Jeśli zatem uznać, że imiona typu Янка, Алесь, Антось, Міхась, Пятрусь są w pełni samodzielne i neutralne, to tłumaczenia nazwiska sławnego białoruskiego poety na język polski powinno brzmieć: Jan Kupała.

Jeśli bowiem zastosować w tym kontekście w polskim tekście formę Janka, to tak naprawdę stanowi ona właśnie złudny odpowiednik, gdyż niezorientowany polski czytelnik będzie myślał, że zdanie dotyczy kobiety.

Można by zastanowić się nad ustanowieniem dwóch rodzajów normy: a) norma specjalistyczna (profesjonalna) – czyli forma nazwiska zbliżona do białoruskiej (Janka Kupała) stosowana w tekstach przeznaczonych dla osób zorientowanych w tematyce białoruskiej (choć wadą tego rozwiązania jest i to, że i tak w języku polskim forma Janka – abstrahując od płci osoby noszącej to imię – wskazuje na familiarny, skrócony charakter imienia, czego nie zawiera w sobie oryginał), b) norma użytkowa – czyli forma nazwiska niepozostawiająca wątpliwości polskiemu czytelnikowi (Jan Kupała) stosowana w tekstach przeznaczonych dla laików i służących popularyzacji białorutenistyki.

Istnieje jednak niebezpieczeństwo nierozróżniania tych norm i ich mieszania, stąd bezpieczniejszy wydawałby się jeden wariant tego nazwiska.

Złudnymi odpowiednikami byłyby także formy Janko Kupała czy Janek Kupała.

Tylko pozornie są one zbliżone do białoruskich wzorców.

Pierwszy wariant nie zawiera akania, które nie istnieje w polszczyźnie – taka forma z samogłoską -o wyraźnie także wskazuje, że nie chodzi o kobietę.

Jednak wadą tego rozwiązania jest to, że wskazuje ono na familiarną (niepoważną) i skróconą formę imienia, a przecież nie taki przekaz niesie oryginał.

Podobnie rzecz się ma z drugim wariantem.

Trzeba chyba się zgodzić, że w polszczyźnie nie ma odpowiednich środków, by oddać typowo białoruskie cechy językowe.

Można zatem próbować je oddać za wszelką cenę i ryzykować niezrozumienie czy dwuznaczność (lub

183 nawet śmieszność – czasem formy takie mogą być kojarzone z wariantami imion stosowanymi w stosunku do dzieci, np. sformułowanie wiersze Piatrusia Cyhuna powoduje to, że można pomyśleć, że chodzi o młodego autora czy nawet o dziecko, zachodzi bowiem mylne skojarzenie z pol. Piotruś będącym zdrobnieniem od Piotr) jak w przypadku formy Janka Kupała lub pogodzić się, że w języku polskim trzeba użyć innych środków nawet dalekich od oryginału, by oddać jego istotę.

Czy zatem należy tłumaczyć dosłownie, czy przekazywać w jednym języku istotę drugiego?

To pytanie, które od zawsze towarzyszyło tłumaczom.

Jednak nie bez kozery nazwę programu stypendialnego dla Białorusinów przetłumaczono na język polski jako Program stypendialny Rzeczypospolitej Polskiej im. Konstantego Kalinowskiego.

W tak oficjalnej nazwie forma Kastusia zamiast Konstantego wyglądałaby dla Polaków dziwnie i nieformalnie.

Należy też pamiętać, że wybór określonej formy nazwiska niesie za sobą dalsze niebezpieczne konsekwencje.

Do tej pory rozważaniu została poddana jedynie mianownikowa forma nazwiska.

W zależności od tego, jaką wybierze użytkownik języka polskiego, powinien konsekwentnie stosować wzorzec odmiany.

Mianownik Janka Kupała Janko Kupała Janek Kupała Jan Kupała Dopełniacz Janki Kupały Janka Kupały Janka Kupały Jana Kupały Celownik Jance Kupale Jankowi Kupale Jankowi Kupale Janowi Kupale Biernik Jankę Kupałę Janka Kupałę Janka Kupałę Jana Kupałę Narzędnik Janką Kupałą Jankiem Kupałą Jankiem Kupałą Janem Kupałą Miejscownik Jance Kupale Janku Kupale Janku Kupale Janie Kupale

184 Wołacz492 Janko Kupała!

Janku Kupała!

Janku Kupała!

Janie Kupała!

Jak widzimy w tabeli, najbezpieczniejsze formy znajdują się w ostatniej kolumnie (wobec nich nie ma żadnych wątpliwości).

Można je stosować z dodaniem w nawiasie komentarza, np. Jan Kupała (błrus.

Janka Kupała) to jeden z najznamienitszych białoruskich poetów.

Taki manewr stosują także niektóre białoruskie wydania – wpierw podają nazwisko w rodzimej wersji zapisane cyrylicą, a potem w nawiasie oryginalne brzmienie i zapis (np. nazwisk polskich i niemieckich, a także innych.).

Wydaje się, że jest to najlepsze wyjście szanujące konwencje zarówno rodzime, jak i zagraniczne.

Kontrowersje budzą kolumny: pierwsza i druga.

W pierwszej z nich wzór odmiany jest taki jak rzeczowników żeńskich, gdyż rzeczowniki w języku polskim zakończone na samogłoskę - a mają właśnie taki paradygmat.

Często spotyka się kontaminację w dopełniaczu form z dwóch pierwszych kolumn: M. Janka Kupała, D.

*Janka Kupały (męski wzór odmiany), podczas gdy konsekwentnie powinien być zachowany żeński paradygmat – D. Janki Kupały.

Jak widać, wybór formy mianownikowej jest bardzo ważny i nakłada na użytkownika języka polskiego pewne zobowiązania.

Forma Janko Kupała wydaje się rozsądnym kompromisem między białoruskimi i polskimi zasadami.

Jest ona zbliżona do oryginału, a przy tym w języku polskim jednoznacznie określa mężczyznę.

Może być jednak kojarzona ze zdrobniałą formą imienia, czego nie zawiera oryginał.

Nie jestem zwolennikiem metody ilościowej, ale dla porządku warto podać, że forma Jan Kupała występuję w Internecie 216 razy, Janka Kupała – 2000, Janko Kupała – 1140.

Za formą Jan Kupała przemawia również inny fakt – zwyczaj językowy.

„Wiele nazw własnych zostało spolszczonych już dawno i ta pisownia, niezależnie od tego, czy jest zgodna z zasadami transkrypcji lub transliteracji (podkreślenie – R.K.), czy nie, musi zostać zaakceptowana przez wszystkich użytkowników języka polskiego.

W 492 „Nazwiska kobiet i mężczyzn mają wołacz równy mianownikowi, np. (panie) Nowak!, nie: *Nowaku!, (panie) Kowalski!; dotyczy to także żeńskich nazwisk na -a, do niedawna przyjmujących w tym przypadku końcówkę -o, np. (pani) Malinowska!, (pani) Wisniewska! (nie: *Malinowsko!, *Wisniewsko!).

Użycia te są jednak rzadkie, gdyż w języku polskim posługiwanie się nazwiskami w formułach adresatywnych nie należy do dobrego tonu” – za: Wielki słownik poprawnej polszczyzny, red. A. Markowski, Warszawa 2010, s. 1689.

185 tej grupie możemy wymienić takie nazwiska, jak Szekspir, Waszyngton, Szopen, Russo, Wolter, Molier, Balzak.

Natomiast wśród nazw geograficznych Paryż, Londyn, Akwizgran, Rzym, Mediolan, Wenecja i wiele innych493”.

Zrozumiała jest białoruska tendencja do zachowania oryginalności rodzimych imion w opozycji do rosyjskich czy polskich, np. błrus.

Міхась w opozycji do ros.

Михаил czy pol. Michał.

Oczywiście zwolennicy tej tendencji mogą konsekwentnie przenosić te formy do innych języków, trzeba jednak pamiętać, że w języku polskim formy takie też istnieją, ale mają inne zabarwienie stylistyczne.

Stąd stanowią złudne odpowiedniki przynajmniej w tekstach popularnonaukowych, których czytelnicy nie mają pojęcia o formach imion białoruskich.

Poniżej fragment rozmowy na temat białoruskich imion: „[…] ў пачатку 20 стагодзьдзя беларуская мова набывае статус пісьмовай.

У гісторыі Беларусі гэта пэрыяд, прасякнуты ідэяй нацыянальнага адраджэньня, калі робіцца сьвядомы акцэнт на нацыянальную самабытнасьць і адметнасьць.

Так, на старонках «Нашай Нівы» беларускі іменаслоў выступае пераважна не ў клясычным праваслаўным і каталіцкім варыянтах, а ў значнай ступені апрацаваным у беларускіх вуснамоўных традыцыях (podkreślenie – R.K.).

Найболей адметную яго рысу складаюць ацэначныя і ўсечаныя формы тыпу Алесь, Габрусь, Вінцук, Паўлюк, Стэфка, Марыся.

Галоўнае, яны ўжываюцца як нэўтральныя імёны, і нават у тэкстах афіцыйных паведамленьняў (podkreślenie – R.K.): «Мы, студэнты-беларусы Пецярбургскага Унівэрсытэта і староньнікі Адраджэньня Беларусі, горача вітаем Рэдакцыю „Нашай Нівы“...

Падпісаны Міхалка Навіцкі, Сергей Стрэльчэня, Язэп Дубінскі, Кастусь Цекалоўскі...»

493 Wielki słownik ortograficzny PWN, red. K. Polański, art. 59.1., http://so.pwn.pl/zasady.php?id=629598.

186 — Як тут не ўзгадаць паэтычныя псэўданімы — Янка Купала, Янук Журба, Цішка Гартны...

— Безумоўна, яны, а таксама іншыя аўтарскія подпісы-саманазовы тыпу «Юрка Бусел з-пад Слуцку» ці «Грышка Кажан» — выразная адзнака адраджэнскіх тэндэнцыяў і праява замацаваньня нацыянальнай іменалягічнай спэцыфікі«.

[…]

— Сучасныя беларускія імёны — гэта зьмененыя, трансфармаваныя паводле законаў беларускай фанэтыкі і марфалёгіі ў асноўным грэцкія і рыма-каталіцкія імёны.

Часам запазычанае імя набывае нават некалькі варыянтаў — так, грэцкае Пётар у нас мае такія варыянты: Пятрусь, Пётра, Пятро, Пятрок, Пятрук і нават жаночы адпаведнік Пятруня.

Падобная варыянтнасьць аднаго кананічнага імені (дужа часта запісанага толькі ў афіцыйных паперах) — вось нашая спэцыфіка.

Яна яшчэ ў максымальнай адаптаванасьці каляндарнага імені да мэнтальных чыньнікаў мяккасьці, прыязнасьці, адсутнасьці афіцыёзу.

І тое, што аднаго чалавека называюць па-рознаму, для беларусаў як бы і норма.

Адзін з пэрсанажаў апавяданьня Фёдара Янкоўскага «Цёзка» распавядаў: «Мяне дома ўсе, і сваякі мае ўсе, завуць Язэп, а ксёндз і пан звалі Юзаф.

А вайсковы пісар у рускай царскай арміі запісаў і звалі мяне Восіп альбо Осіп — хто як…»”494.

Z powyższego fragmentu wynika, że to „białoruskie ustne tradycje” doprowadziły do takich „okrojonych” form imion.

Na polskiej wsi także można było spotkać formy typu Maryśka, ale dziś nie mają one w języku polskim osobnego statusu, lecz stanowią warianty zdrobnień pełnych imion.

Inna kwestia to podkreślana wielość wariantów imion, jak np. Пётар, Пятрусь, Пётра, Пятро, Пятрок, Пятрук.

W polskich przekładach lepiej więc używać tych form, które są jednoznaczne.

494 Т.

Валодзіна, В.

Ракіцкі, Як і чаму беларусы выбіралі імёны, http://kryuja.org/artykuly/bielaruskaja_atliantyda/jak_i_czamu_bielarusy_vybirali_imjony.html, 08.04.2008.

187 Nie tylko zresztą imiona białoruskie mają takie formy, które w języku polskim przypominają deminutiva.

Na przykład błrus.

ацэнка ‘ocenianie’, ‘ocena’, ‘stopień’ złudnie kojarzy się z pol. ocenka, które jest nacechowaną stylistycznie formą od ocena.

4.1.7.

Złudne odpowiedniki słowotwórcze Są to leksemy, które mają podobną budowę słowotwórczą, ale nie zawsze to samo znaczenie.

Na przykład pol. pański może oznaczać ‘odnoszący się do pana’, np. rezydencja pańska (należąca do pana, a nie do chłopa).

W języku białoruskim także występuje taki leksem – błrus.

панскі, np. панская рэзідэнцыя.

Jednak pański jako zwrot grzecznościowy istnieje już tylko w języku polskim.

Zdanie: Gdzie jest pański kapelusz?

po białorusku ma inną strukturę: Дзе ваш капялюш?.

Przykładem tego, jak zdradliwe jest to słowo, może być nazwa modlitwy Anioł Pański.

Przetłumaczono ją z polskiego dosłownie – Анёл Панскі, zachowując nawet oryginalną ortografię (wielkie litery).

Liturgia Kościoła katolickiego na Białorusi tłumaczona jest z materiałów polskich i na tym przykładzie dobrze widać wpływy języka polskiego, zbyt dosłowne tłumaczenia, kalki i właśnie fałszywych przyjaciół.

W języku białoruskim leksem Pański w znaczeniu ‘odnoszący się do Boga’ ma swój odpowiednik w postaci Божы lub Госпадаў495.

W takiej sytuacji przekład tytułu modlitwy/nabożeństwa powinien raczej brzmieć: Божы анёл, Анёл Госпадаў lub Анёл Гасподні496.

Inny rodzaj złudnych odpowiedników słowotwórczych może wynikać z odmiennej budowy słowotwórczej niektórych form w obu językach; po polsku określenie może być przymiotnikiem, a po białorusku niekoniecznie, np.: pol. forum biznesowe – błrus.

бізнес- -форум, pol. forum internetowe – błrus.

Інтэрнэт-форум, pol. wagon restauracyjny – błrus.

вагон-рэстаран, pol. służby specjalne – błrus.

спецслужбы (pomijam tu wpływy obce na język polski, które sprzyjają tworzeniu form typu *specsłużby, *speckomisja – nie są one zgodne z polskim modelem słowotwórczym, ale są użytkowe, bo krótsze).

495 Я.В. Волкава, В.Л. Авілава, Польска-беларускі слоўнік, пад рэд.

Г.А. Цыxуна, Мінск 2005, s. 432, pod hasłem pański.

496 Wersja używana w przekładach Wasila Siomuchi oraz przez Radio Watykan.

188 Rozbieżności w słowotwórstwie występują także przy wyrazach zapożyczonych oznaczających osoby – w języku białoruskim występuje sufiks -іст, np. актывіст, a w języku polskim – -ista, np. aktywista497.

Inną ciekawą kwestią jest to, że na określenie tego samego zjawiska jeden język ma termin zapożyczony, a drugi – rodzimy, np. błrus.

футбол – pol. piłka nożna.

Oczywiście możliwa jest również sytuacja odwrotna, np. błrus.

прадаўжаць – pol. kontynuować, błrus.

выхадны – pol. weekendowy, ale np. pol. promocja weekendowa ma w języku białoruskim inny odpowiednik: aкцыя выхаднога дня/суботняя акцыя, choć na Białorusi to rzadkość, więc nie ma takiego specjalnego terminu.

4.1.8.

Złudne odpowiedniki interpunkcyjne i konwencjonalne Na przykładzie niżej przedstawionych zdań napisanych przez Białorusinów uczących się języka polskiego możemy zaobserwować różnice w interpunkcji w języku białoruskim i polskim.

1) Wydaje ci się, że wkoło jest tylko morze, a wilgotne gwiazdy są tak nisko, że można je zbierać rękami, jak wiśnie z drzewa – zamiast rękami jak wiśnie z drzewa; 2) Słońce wpada w morze, jak w herbatę – zamiast w morze jak w herbatę; 3) Jej pocałunek przed snem słodki, jak cukierek – zamiast słodki jak cukierek.

W języku białoruskim (w odróżnieniu od polskiego) stawia się przecinek przed wyrażeniami porównawczymi (typu: jak) niewchodzącymi w skład wypowiedzenia złożonego.

Nie dziwi więc zdanie polskie z białoruską interpunkcją: 4) Dzieci patrzą inaczej, niż dorosłe – zamiast inaczej niż dorośli.

W języku polskim przecinek występuje przed niż tylko wtedy, gdy druga część zdania zawiera czasownik.

497 Por. M. Pančíková, dz. cyt., s. 72.

189 Inne przykłady interpunkcyjne dotyczą stosowania skrótów czy innych reguł wynikających z zasady konwencjonalnej: 5) *i t.d. – zamiast itd. – błrus.

і г.д.

Występują także zdradliwe konwencje, jak np.: 1) od lat *80-tych XX stulecia – zamiast od lat 80. XX stulecia – błrus.

з 80-ых/80-х гг.; 2) ul. Popiełuszki, 16 – zamiast ul. Popiełuszki 16 – w języku białoruskim przecinkiem oddziela się cyfrę następującą po nazwie ulicy, np. вул.

Старавіленская, 8 кватэра 2, індэкс 220029 Мінск; 3) błrus.

па-суседску, па-польску i pol. po sąsiedzku, po polsku (bez łącznika); 4) błrus.

К. М. Міцкевіч (spacja między inicjałami) i pol. K.M. Mickiewicz (między inicjałami nie stosuje się spacji); 5) podawanie daty (po białorusku liczebnik nie jest w mianowniku jak w języku polskim): błrus.

сёння панядзелак, пятнаццатага верасня i pol. dziś poniedziałek, piętnasty września; 6) konwencje związane z używaniem wielkiej i małej litery (których jest bardzo wiele), np. w języku białoruskim tytuły prasowe (które podlegają odmianie) pisane są od wielkiej litery tylko w pierwszym członie, podczas gdy w języku polskim oba człony pisane są wielką literą, por. błrus.

„Роднае слова” – pol. „Tygodnik Powszechny”; 7) konwencja pisowni (roz)łącznej (oraz z łącznikiem czy bez), np. błrus.

Рэч Паспалітая i pol. Rzeczpospolita, błrus.

паўкілаграма i pol. pół kilograma, błrus.

прычым i pol. przy czym, błrus.

зацяжкі i pol. za ciężki, błrus.

так-так i pol. tak, tak; 8) adresowanie listów, zwroty, etykieta itp., np. gdy adresatem jest Radosław Kaleta – błrus.

Спадар Калета!/Паважаны Радаслаў!

i pol. Szanowny Panie!/Panie Radosławie! – w białoruskich zwrotach/nagłówkach listów możliwe jest używanie

190 samego nazwiska, co w języku polskim nie uchodzi za grzeczne, natomiast nie ma formy, która nie zawierałaby ani nazwiska, ani imienia (w takim przypadku musi być podane stanowisko lub tytuł, np. Спадар пасол!

Спадар прафесар!)498.

4.1.9.

Złudne odpowiedniki idiomatyczne O idiomatyczności międzyjęzykowej pisała m.in. P. Stasińska, która ukazywała niezgodność pól semantycznych w języku rosyjskim i polskim, np. ros.

платить с носу ‘płacić od łebka’ (a nie ‘od nosa’), ros.

нос утки ‘dziób kaczki’, a ros.

нос ботинка ‘czubek (nosek) buta’499.

Istnieją takie leksemy, których tylko podstawowe znaczenie jest takie same, np. błrus.

худы = pol. chudy, ale pol. chude mleko to błrus.

поснае малако500.

O tym zjawisku pisała także M. Bednarz.

Bardzo ciekawe przykłady autorka wydziela w grupie funkcjonalno- -stylistycznych homonimów.

Różnią się one sferą używania i niektórymi konotacjami przy jednoczesnym pokrywaniu się niektórych znaczeń.

Na przykład ukr. берег i pol. brzeg – przy zbiegu znaczenia podstawowego różnią się odpowiednikami przenośnymi i charakterem tworzenia związków wyrazowych.

Polskie pierwszy z brzegu to ukr. перший кращий, a pol. nie wiadomo, kto z brzegu odpowiada ukr. не відомо, хто першим помре501.

4.1.10.

Złudne odpowiedniki frazeologiczne To frazeologizmy podobnie skonstruowane w obu językach, ale różniące się jakimś elementem/(dodatkowym) znaczeniem, np. błrus.

уперціся як баран – pol. uprzeć się jak osioł.

Różnice i (złudne) podobnieństwa (pułapki frazeologiczne) można zaobserwować dzięki Słownikowi frazeologicznemu białorusko-polskiemu502.

498 С.

Важнік, Моўны этыкет беларусаў.

Ветлівыя звароты, „Роднае слова” 2008, nr 2, s. 50; por. też Л.

Пісарэк, Беларускi моўны этыкет на фоне рускага i польскага, „Беларусiка.

Albaruthenica” 1997, t.

6, cz.

2, s. 123–126.

499 П.

Стасиньска, Межъязыковая омонимия в русско-польском сопоставлении, dz. cyt., s. 58.

500 Por. W. Żdanowicz, Słownik dla dzieci: białorusko-polski, polsko-białoruski (Слоўнік для дзяцей: беларуска-польскі, польска-беларускі), Менск 2006.

501 М.

Беднаж, Польско-українська міжмовна омонімія, dz. cyt., s. 58.

502 Zob.

A. Aksamitow, M. Czurak, Słownik frazeologiczny białorusko-polski, Warszawa 2000; zob. także И.П. Гольцекер, Фразеологическая омонимия в блискородственных языках (переводческий аспект – проблемы), „Вопросы фразеологии”, Самарканд 1979.

191 4.1.11.

Złudne odpowiedniki specjalistyczne Osobną grupę złudnych odpowiedników mogą stanowić terminy specjalistyczne, charakterystyczne np. dla poezji czy tekstów fachowych z różnych dziedzin, np. błrus.

крыміналіст opowiada pol. karnista, a pol. kryminalista to błrus.

крымінальнік.

4.1.12.

Złudne odpowiedniki abrewiaturowe Do tej grupy należą abrewiatury, które wyglądają/brzmią tak samo, lecz odnoszą się do innych realiów kulturowo-językowych, np. błrus.

АЗС (аўтазаправачная станцыя) ‘stacja benzynowa’ i pol. AZS ‘Akademicki Związek Sportowy’ lub ‘Atopowe zapalenie skóry’503.

To tylko przykładowe wyróżnienie złudnych odpowiedników.

Każda z grup wymaga osobnego szczegółowego opracowania.

Homonimia międzyjęzykowa jest ważnym zagadnieniem w praktyce przekładowej.

Oczywiście, czym innym jest przekład literatury pięknej czy popularno-naukowej, czym innym jest przekład ustny.

Inne elementy są ważniejsze w każdym z rodzajów przekładu.

Niemniej jednak dobre opanowanie dwóch języków jest podstawą.

Tłumacz musi znać także pułapki, które czyhają na niego, zwłaszcza jeśli mowa jest o pokrewnych językach, np. słowiańskich.

Nieznajomość takich podstępnych wyrażeń skazuje tłumaczenie na porażkę, a przynajmniej na śmieszność czy ubóstwo przekazu.

Oczywiście nie zawsze wszystko można przełożyć dosłownie, ale tłumacz musi umieć dobrać odpowiedni ekwiwalent tak, by wyrazić zamysł twórcy oryginału.

To nawet bywa ważniejsze, niż czysto językowe odwzorowanie oryginału.

Dlatego tłumacze muszą przejść bardzo gruntowne szkolenie językowe, w którym zostaną uwzględnione wszystkie systemy języka.

Dobre poznanie rozbieżności między językami umożliwi tłumaczowi odpowiednie podebranie stosownych ekwiwalentów, w czym będzie przeszkadzał mu tzw. transfer negatywny, czyli przenoszenie wzorców z języka rodzimego na obcy, w którym jednak takie konstrukcje nie są poprawne – taki transfer zatem przynosi więcej złego niż dobrego.

A taka międzyjęzykowa interferencja jest bardzo częsta 503 Na temat abrewiatur wiele pisał S. Szadyko, np. Aбpэвiятуpa ў сучасных беларускай, польскай i рускай мовах, „Бeлapyciкa”, Miнcк 1993, s. 115–119.

192 zwłaszcza przy pokrewnych językach, np. słowiańskich.

Oto co mówi polska tłumaczka z języków: niemieckiego, francuskiego, angielskiego i rosyjskiego M. Wisłowska: „Wiem z własnego i cudzego doświadczenia, że najłatwiej potknąć się nie na słowie trudnym, wyszukanym, należącym do terminologii specjalistycznej, lecz właśnie na tym najprostszym, nie budzącym podejrzeń, niby to znanym, zrozumiałym, ale – czy to przez podobieństwa dźwiękowe, czy to przez afiliację znaczeniową – stanowiącym właśnie niebezpieczną pułapkę”504.

Porównywanie przekładów z oryginałami pozwala zaobserwować to zjawisko.

Taka międzyjęzykowa homonimia nie jest jednak wyłącznie problemem tłumaczy, leksykografów, ale przede wszystkim osób uczących się języków obcych, zwłaszcza podobnych (np. słowiańskich), gdzie interferencja językowa jest zjawiskiem częstszym: „З фальшывымі сябрамі перакладчыка трэба ўсяляк змагацца, бо яны ставяць рэчы з ног на галаву, робяцца крыніцай шматлікіх непаразуменняў, уводзяць у зман чытача”505.

504 Cytat przytaczany przez Pancikovą i Lotkę, pochodzi z pracy E. Balcerzana, Pisarze polscy o sztuce przekładu, Poznań 1977, s. 43.

505 А.

Шыдлоўскі, dz. cyt., s. 224; „Z fałszywymi przyjaciółmi tłumacza trzeba ze wszech miar walczyć, gdyż one sprawiają, że rzeczy są postawione na głowie, są źródłem wielu nieporozumień, wprowadzają w błąd czytelnika” (tłumaczenie na potrzeby własne – R.K.).

193 5.

Analiza białorusko-polskich homonimów międzyjęzykowych Niżej przedstawimy podstawowy słownik białoruskich-polskich nieporozumień językowych (czyli fałszywych przyjaciół/pułapek leksykalnych/mylących podobieństw leksykalnych).

Opis dotyczy homonimów międzyjęzykowych w klasycznym ujęciu, czyli wyrazów o identycznej lub podobnej formie (graficznej i/lub fonetycznej), lecz różnych znaczeniach (R. Lipczuk stosuje termin tautonimy).

Przy czym odróżniamy tu homonimy, których wszystkie znaczenia się różnią (te zostaną zaprezentowane), od tych, których co najmniej jedno znaczenie się pokrywa, a inne nie.

Zdradliwe wyrazy mogą być albo monosemiczne (jedno znaczenie) lub polisemiczne (więcej znaczeń).

Te ostatnie stanowią większy zbiór i można je podzielić na takie, które różnią się wszystkimi znaczeniami lub takie, których przynajmniej jedno znaczenie jest różne, a inne się pokrywają506.

Katarzyna Wojan podkreśla jednak fakt, że zaklasyfikowanie homonimów do odpowiednich grup semantycznych jako całkowitych lub niecałkowitych nie jest łatwym zadaniem, gdyż trudno jest wychwycić wszystkie warianty znaczeniowe ekwiwalentnych leksemów, które badamy.

Dzieje się tak dlatego, że nie ma w słownikach wystarczająco ścisłych i pełnych opisów definicyjnych.

Trudne jest zatem obiektywne porównanie zakresów znaczeniowych analizowanych jednostek leksykalnych507.

„Wątpliwości dotyczące obiektywizmu decyzji podjętej na finiszu procesu ewentualnego utożsamienia znaczeń leksemów dwóch systemów języka pogłębia ponadto, często spotykany w słownikach jednojęzycznych, brak odpowiednich kwalifikatorów przy haśle wyjściowym, takich jak: przestarzałe, regionalne, rzadkie, potoczne, specjalistyczne itd.

Problem orzekania o identyczności znaczeń sprowadza się nie tylko do rozbieżności opisów definicyjnych zawartych w zasobach słownikowych [por. Гудавичус 1985; Buttler 1989; Lipczuk].

Niejednokrotnie obraz świata użytkowników różnych języków postrzegany poprzez pryzmat kodów znaczeniowych funkcjonujących w tych systemach języka bywa odmienny, i to niezależnie od zbliżonych opisów słownikowych, na skutek 506 M. Pančíková, dz. cyt., s. 31.

507 Zob.

K. Wojan, Wstęp do analizy międzyjęzykowych homonimów leksykalnych…, dz. cyt., s. 75.

194 nacechowania tych kodów, wynikającego z zupełnie innej rzeczywistości bytowania owych społeczności.

Analiza zasygnalizowanej wyrywkowo problematyki uzmysławia, jak wielka odpowiedzialność odnośnie orzekania o identyczności bądź odmienności znaczeń zawartych w poszczególnych parach homonimów międzyjęzykowych spada na badacza- -homonimistę, który zmuszony jest arbitralnie przesądzać o faktach z planu treści odmiennych języków, często bardziej na podstawie intuicji i wyczucia intelektualnego niż niepodważalnych, materialnych dowodów.

Sytuacja taka rodzi niebezpieczeństwo znacznych różnic w ocenie, co jest homonimem, a co paralelą, w uzależnieniu od tego, jakimi kryteriami kieruje się konkretny badacz, jak bardzo jest pryncypialny w ocenach, oraz jak bliscy merytorycznie i kulturowo są sobie twórcy słowników języków etnicznych, z których dorobku homonimista zmuszony jest korzystać praktycznie bez możliwości wprowadzania korekt.

Warto także pamiętać, że wartość naukowa opracowania tyczącego relacji homonimii wewnątrzjęzykowej analizowanych języków w nikłym stopniu zależy od przesądzającej oceny pełnej bądź niepełnej identyczności znaczeń poszczególnych par leksemów; ważne jest głównie to, czy znaczenia te mają wyraźną tendencję do pokrywania się w istotnym stopniu, czy też są całkowicie różne.

Ponadto te tendencje winny być rozpatrywane dopiero w szerokim ujęciu statystycznym.

Uparte rozróżnianie homonimów i paralel wydaje się szczególnie niepraktyczne w odniesieniu do zasobów homonimiki międzyjęzykowej, gdzie musiałoby dochodzić do wydzierania z gotowych, nowo wyłonionych homonemów międzyjęzykowych par leksemów podejrzanych o paralelność dopiero na etapie weryfikacji semantycznej.

Praktyka taka wymagałaby tworzenia nowych, specjalizowanych zbiorów, dodatkowych, szczegółowych opisów itd., wprowadziłaby chaos w i tak już skomplikowaną strukturę i zróżnicowaną materię badawczą.

W przypadku analizy wielu języków chaos wynikający z podobieństwa/niepodobieństwa semantyki nałożyłby się na konflikt definicyjny, wynikający z podobieństwa/niepodobieństwa form, to zaś nieuchronnie prowadziłoby do zgubnej – z punktu widzenia analizy szerokiej palety języków – destrukcji badawczej”508.

508 K. Wojan, Wspólnota homonimiki języków europejskich…, dz. cyt., s. 295–296.

195 Dużą grupę homonimów międzyjęzykowych stanowią leksemy mające wspólne pochodzenie (pochodzą np. z łaciny, greki, ale też z języków nowożytnych).

To stanowi główne kryterium faux amis.

Dla Ryszarda Lipczuka dla wyróżniania tautonimów decydujące jest kryterium potencjalnej interferencji.

Wyrazy mogą mieć różne pochodzenie, ale ich podobna/identyczna forma może spowodować błędne ich użycie pod wpływem drugiego języka, np. niem. Golf: 1.

‘gra sportowa’ (pochodzenie angielskie), 2.

‘zatoka’ (z włoskiego) – pol. golf: 1.

‘gra sportowa’ 2.

‘sweter’ (z francuskiego)509.

Inni autorzy twierdzą, że fałszywi przyjaciele muszą mieć takie samo pochodzenie.

W naszych badaniach pochodzenie nie jest ważne, bo liczy się praktyczny aspekt dydaktyczny.

Jeśli widać dwa wyrazy podobne do siebie, a znaczące coś innego, to zwykły użytkownik języka nie zastanawia się nad tym, czy ich pochodzenie jest wspólne, ale nad tym, co one tak naprawdę oznaczają, na czym polega niebezpieczeństwo ich pomylenia i jak uniknąć błędów.

Dlatego warto podkreślić, że zaprezentowana niżej homonimia jest analizowana z punktu widzenia synchronicznego, a nie diachronicznego czy etymologicznego.

5.1.

Budowa artykułu hasłowego Przed analizą homonimów białorusko-polskich warto zaprezentować możliwe sposoby budowy hasła słownikowego.

Większość opracowań stosuje podział na leksemy w dwóch językach i podanie znaczeń każdego leksemu510.

Układ graficzny jest różny – leksemy mogą być podane w tabeli lub jeden pod drugim, np.: Budowa hasła leksem polski znaczenia leksemu polskiego po słowacku, ewentualnie z kwalifikatorem, przykładem leksem słowacki znaczenia leksemu słowackiego po polsku, ewentualnie z kwalifikatorem, przykładem 509 R. Lipczuk, Internacjonalizmy…, dz. cyt., s. 140.

510 Por. M. Pančíková, dz. cyt.; K. Wojan, Wspólnota homonimiki języków europejskich…, dz. cyt.; Słownik serbsko-polskich homonimów i paronimów, red. D. Šipka, dz. cyt. i in.

197 Przy konstrukcji słowniczka białorusko-polskich homonimów międzyjęzykowych można by wzorować się na wcześniejszych osiągnięciach, choćby na przykładach podanych wyżej.

Schematy mogłyby wyglądać następująco: Leksem białoruski Znaczenia leksemu białoruskiego адмяніць I. znieść, uchylić (wyrok) II.

odwołać (wyjazd) Leksem polski Znaczenia leksemu polskiego odmienić I. zmienić (odmienić los; małżeństwo go odmieniło) II.

odmienić (np. przez przypadki) Inny graficznie model budowy hasła: Leksem białoruski, znaczenia leksemu białoruskiego; leksem polski, znaczenia leksemu polskiego Błrus.

адмяніць to I. znieść, uchylić (wyrok), II.

odwołać (wyjazd); pol. odmienić to I. zmienić (odmienić los; małżeństwo go odmieniło), II.

odmienić (np. przez przypadki) Model ten można by poszerzać o inne informacje, np.:

198 I. Leksem białoruski, II.

znaczenia leksemu białoruskiego (ewentualnie przykłady użycia), III.

leksem polski, IV.

znaczenia leksemu polskiego – (ewentualnie przykłady użycia), V. odpowiednik białoruski leksemu polskiego, VI. (zdanie przykładowe ukazujące kontekst) Być może ukazane wyżej propozycje są trafne przy opisywaniu homonimów z czysto naukowego punktu widzenia.

Jeśli zaś chciałoby się dodać jeszcze walor (glotto)dydaktyczny, to należałoby przebudować układ hasła.

Tu także mogłyby być warianty, niżej przykład pierwszy: I. leksem białoruski, II.

czego nie oznacza on po polsku, III.

tłumaczenie tego złudnego odpowiednika na język białoruski, IV.

co naprawdę oznacza leksem białoruski.

Leksem białoruski Czego nie oznacza Co oznacza адмяніць odmienić (1. змяніць, перамяніць 2. грам. праскланяць [назоўнік], праспрагаць [дзеяслоў])511 1. znieść, uchylić; ~ прысуд uchylić wyrok 2. odwołać; ~ паездку за горад odwołać wyjazd za miasto512 Istnieje jeszcze inna możliwość opisu: I. leksem białoruski (z zaznaczonym akcentem), II.

czego nie oznacza on po polsku (indeks tych leksemów na końcu słownika), III.

tłumaczenie tego złudnego odpowiednika na język białoruski (bez konieczności zaznaczania akcentu), IV.

co naprawdę oznacza leksem białoruski (czasem z kontekstami, 511 Za: Польска-беларускі слоўнік пад рэд.

Г.А. Цыxуна, Мінск 2005 (słownik ten wykorzystuje materiał leksykalny bardzo starego Słownika języka polskiego PAN, red. W. Doroszewski, Warszawa 1958–1969, który dziś służy polonistom do badań historycznych rozwoju języka i zmian w semantyce leksemów; język polski przecież cały czas się rozwija, a znaczenia słów ulegają zmianom, dlatego – żeby uniknąć semantycznych nieporozumień – warto korzystać ze słowników stworzonych co najmniej w latach 90. XX w.

512Za: T. Jasińska, A. Bartoszewicz, Kieszonkowy słownik białorusko-polski, polsko-białoruski, Warszawa 2007.

199 które są typowe i podobne do tych w zdaniach przykładowych, lecz nie powtarzające ich), V. przykłady zdań w języku białoruskim i polskim (na każde znaczenie leksemu jedno zdanie przykładowe).

Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza суткі sutki (błrus.

саскі) doba Przykładowe zdania Праз суткі будзем у хаце.

– W ciągu doby będziemy w domu.

Matki karmiące piersią często skarżą się na ból sutków.

– Маці, якія кормяць грудзьмі, часта скардзяцца на боль саскоў.

Ze wszystkich wariantów ukazanych wyżej ten ostatni będzie zastosowany w niniejszej pracy.

Daje on bowiem szansę skorzystania z niniejszego opracowania nie tylko Polakom uczącym się białoruskiego (czy używającym tego języka) i Białorusinom uczącym się polskiego (czy używającym tego języka), lecz także osobom (obcokrajowcom – nie-Polakom i nie- -Białorusinom), które uczą się zarówno języka białoruskiego, jaki i języka polskiego (czy używają obu tych języków).

Powyższy model pokazuje dokładnie, na czym polega niebezpieczeństwo i które znaczenie jest mylone.

5.2.

Białorusko-polskie międzyjęzykowe homonimy całkowite W przypadku białorusko-polskiej homonimii całkowitej możemy mówić o dwóch rodzajach homonimów: dokładnych (kiedy leksemy w obu językach są akcentowane na tę samą sylabę, np. błrus.

з’ява i pol. zjawa, błrus.

мэта i pol meta) i przybliżonych (kiedy postać dźwiękowa leksemów jest podobna, ale różni je sposób akcentowania, np. błrus.

заказ i pol. zakaz, błrus.

дума i pol. duma).

200 Niżej prezentowane są białorusko-polskie złudne odpowiedniki leksykalne – czyli homonimy międzyjęzykowe/fałszywi przyjaciele – (dokładne i przybliżone) o podobnej/identycznej formie, których wszystkie znaczenia się różnią513.

Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza адмяніць odmienić (błrus.

1. змяніць, перамяніць 2. грам.

праскланяць [назоўнік], праспрагаць [дзеяслоў]) 1. znieść, uchylić; ~ прысуд uchylić wyrok 2. odwołać; Літва абяцае адмяніць плату за візы для беларусаў514.

– Litwa obiecuje znieść opłaty za wizy dla Białorusinów.

Рымашэўскі прыносіць усім свае прабачэнні і вымушаны адмяніць заўтрашнюю прэс- -канферэнцыю515.

– Rymaszewski wszystkich przeprasza, ale zmuszony jest odwołać jutrzejszą konferencję prasową.

Była taka nieszczęśliwa, ale małżeństwo ją odmieniło.

– Яна была такой няшчаслівай, але замужжа яе перамяніла.

513 Na podstawie: A.M. Булыка, Tлумачальны слоўнік беларускай мовы, Mінск 2005; Я.В. Волкава, В.Л. Авілава, Польска-беларускі слоўнік, dz. cyt.; T. Jasińska, A. Bartoszewicz, Kieszonkowy słownik białorusko-polski, polsko-białoruski, dz. cyt.; Літаратурны тлумачальны слоўнік http://rv-blr.com/slounik; Słownik języka polskiego, red. M. Szymczak, t. I–III, Warszawa 1988; Słownik współczesnego języka polskiego, red. B. Dunaj, dz. cyt.; Słownik języka polskiego PWN http://sjp.pwn.pl/; niektóre konteksty pochodzą z Internetu, inne są pomysłami autora niniejszej rozprawy doktorskiej.

514Za: http://new.racyja.com/content/litva-abyatsae-admyanits-platu-za-vizy-dlya-belarusau.

515 Za: http://bchd.info/index.php?newsid=4285.

201 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza Proszę odmienić przez przypadki rzeczownik kot, a następnie odmienić czasownik strzyc.

– Праскланяйце, калі ласка, назоўнік кот, а потым праспрагайце дзеяслоў стрыгчы.

адносны odnośny (błrus.

адпаведны) względny Адносны спакой у ірацкім горадзе Самарра.

У горадзе Самарра на Поўначы Іраку пасля жорсткіх баёў амерыканскага і ірацкага войска супраць паўстанцаў, цяпер адносна спакойна516.

– Względny spokój panuje w irackim mieście Samarra.

W mieście Samarra na północy Iraku po zaciętych bojach amerykańskiego i irackiego wojska z powstańcami jest obecnie względnie spokojnie.

Żeby zrozumieć wyrok sądu, trzeba przeczytać odnośny fragment z Kodeksu karnego.

– Каб зразумець прыгавор суда, трэба прачытаць адпаведны фрагмент Крымінальнага кoдэкса.

адпаведна odpowiednia (błrus.

адпаведнaя) 1. w odpowiedni sposób, odpowiednio 2. zgodnie z czym, wraz z czym; ~ з ростам тэхнікі wraz z rozwojem techniki Я спадзяюся, што Еўропа адпаведна адрэагуе.

– Mam nadzieję, że Europa zareaguje odpowiednio.

Таццяна і Віталь Міхайлавы, якія адпаведна прадстаўляюць Мінск і Віцебск, сталі пераможцамі чэмпіянату Беларусі па канькабежным спорце517.

– Taciana i Wital 516 Za: http://www.svaboda.org/content/article/786875.html.

517 Za: http://www.tvr.by/bel/sport.asp?id=40262.

202 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza Michajłowie, którzy reprezentują odpowiednio Mińsk i Witebsk, zostali zwycięzcami mistrzostw Białorusi w łyżwiarstwie szybkim.

Адпаведна новаму законапраекту аб СМІ беларускі ўрад будзе рэгуляваць дзейнасць выданняў у Сеціве518.

– Zgodnie z nowym projektem ustawy o mediach rząd białoruski będzie regulował działalność mediów w Internecie.

Wybór odpowiedniej podłogi do mieszkania jest bardzo ważny.

– Выбар адпаведнай падлогі ў кватэру з’яўляецца вельмі важным.

адрэагаваць odreagować (błrus.

раслабіцца, вызваліцца) zareagować Калі ж Еўропа не адрэагуе на палітыку ўладаў, гэта стане падставай для пашырэння рэпрэсій у краіне, якія непазбежныя напярэдадні прэзідэнцкіх выбараў519.

– Jeśli Europa nie zareaguje na politykę władz, to będzie to podstawą do rozszerzenia represji w kraju, a są one nieuniknione w przeddzień wyborów prezydenckich.

Uczył się trzy miesiące do egzaminu i po tym, gdy go zdał, musiał odreagować, więc poszedł na imprezę.

– Ён вучыўся тры месяцы да экзамену, а пасля таго, як здаў яго, мусіў раслабіцца, у сувязі з чым і пайшоў на вечарыну.

аспірант aspirant (błrus.

прэтэндэнт) doktorant 518 Za: http://generation.by/news2410.html.

519 Za: http://www.arche.by/by/23/10/1602/.

203 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza Заўтрашнюю лекцыю для аспірантаў прачытае вядомы прафесар з Польшчы.

– Jutrzejszy wykład dla doktorantów wygłosi znany profesor z Polski.

Adam Małysz to tegoroczny aspirant do tytułu mistrza świata.

– Адам Малыш гэта сёлетні прэтэндэнт на тытул чэмпіёна свету.

астатні ostatni (błrus.

апошні) pozostały Хутка падышлі і астатнія520.

– Szybko podeszli też pozostali.

Powtórz proszę ostatnie zdanie.

– Паўтары, калі ласка, апошні сказ.

батон baton (błrus.

батончык) bułka barowa/chleb Дайце, калі ласка, 8 кавалкаў батона.

– Poproszę osiem kawałków białego chleba.

Mars to znany amerykański baton czekoladowy.

– Марс – гэта вядомы амерыканскі шакаладны батончык.

бачны baczny (błrus.

уважны, уважлівы) widoczny 520 Za: www.rv-blr.com/slounik, pod hasłem астатні.

204 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza Змены ў Беларусі лепш бачны з Бруселя, чым з Баранавіч521.

– Zmiany na Białorusi są lepiej widoczne z Brukseli niż z Baranowicz.

Sherlock Holmes był bacznym obserwatorem.

– Шэрлак Холмс быў уважлівым назіральнікам.

бачыць daw. baczyć (błrus.

быць уважлівым) widzieć, dostrzegać Беларусь бачыць вялікія перспектывы ўзаемадзеяння ў энергетыцы з Латвіяй, Эстоніяй і Даніяй522.

– Białoruś dostrzega wielkie perspektywy współdziałania w zakresie energetyki z Łotwą, Estonią i Danią.

Bacz, by nic ci się nie stało!

– Будзь уважлівым, каб нічога з табой не здарылася!

благі błahy (błrus.

малаважны, нязначны, дробны) zły У мяне ўчора быў благі настрой.

– Miałam wczoraj zły nastrój.

Czasami błahy powód wystarczy, by wywołać wielką kłótnię.

– Час ад часу хопіць дробнай/нязначнай прычыны, каб выклікаць вялікую сварку.

блізка bliska blisko, bliskie 521 Za: http://belapan.com/archive/2009/08/11/eu_eu_eu1252_321858/.

522 Za: http://news.belta.by/by/news/president?id=589556.

205 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza (błrus.

блізкая) Вясна ўжо блізка.

– Wiosna (jest) już blisko.

Што сэрцу блізка.

– Co sercu bliskie.

Zrozumieć, czym jest śmierć, można tylko wtedy, gdy się straci bliską osobę.

– Зразумець, што такое смерць, можна толькі тады, калі страціш блізкага чалавека.

боршч barszcz (błrus.

чырвоны боршч) barszcz ukraiński У баршчу выкарыстоўваецца не толькі свініна, але і вяндліна, сасіскі і інш.

– W barszczu ukraińskim wykorzystuje się nie tylko wieprzowinę, lecz także wędlinę, kiełbaski i in. Barszcz czerwony to jedna z tradycyjnych polskich zup.

– Чырвоны боршч – гэта адзін з традыцыйных польскіх супоў.

будаўнічы budowniczy (błrus.

будаўнік) budowlany; ~я работы prace budowlane; ~ тэхнікум technikum budowlane Будаўнічы рынак перажывае дэфіцыт кадраў523.

– Rynek budowlany przeżywa deficyt kadrowy.

523 Za: http://charter97.org/be/news/2010/9/22/32353/.

206 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza Jego ojciec to budowniczy.

– Яго бацька – будаўнік.

буйны bujny (błrus.

1. багаты, густы, бучны; bujne żyto густое жыта; bujna roślinność багатая расліннасць; bujna wyobraźnia багатая фантазія, 2. бурны; bujna natura бурная натура) 1. rosły, duży; 2. znaczny, poważny; 3. szybki Беларусь атрымае буйны грант на барацьбу з сухотамі524.

– Białoruś otrzyma duży grant na walkę z gruźlicą.

У Мінску новае буйное прамысловае прадпрыемства.

– W Mińsku jest nowe znaczne przedsiębiorstwo przemysłowe.

У нас была буйная размова.

– Mieliśmy poważną rozmowę.

Учора прэзідэнт сказаў, што ў Беларусі буйны рост зканомікі.

– Wczoraj prezydent powiedział, że na Białorusi jest szybki wzrost ekonomiczny.

Jego matka jest blondynką z bujnymi włosami.

– Яго маці – бландынка з густымі валасамі.

524 Za: http://un.by/by/undp/news/belarus/08-06-07-new2.html.

207 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza вадзіць wadzić (błrus.

перашкаджаць) 1. prowadzić; 2. wodzić; Ці будзеш вадзіць дзіця летам у садок?

– Czy będziesz zaprowadzał latem dziecko do przedszkola?

Дзе можна навучыцца вадзіць машыну?

– Gdzie można się naczyć prowadzić samochód?

Яна водзіць алоўкам па карце і думае, куды паехаць на канікулы.

– Ona wodzi ołówkiem po mapie i zastanawia się, dokąd pojechać na wakacje.

Czy ja ci wadzę?

– Ці я табе перашкаджаю?

ванная wanna (błrus.

ванна) łazienka Бацькі зрабілі рамонт ваннай.

– Rodzice zrobili remont łazienki.

Na co zwracać uwagę, kupując wannę?

– На што звяртаць увагу, набываючы ванну?

вечарынка wieczorynka (błrus.

мультфільм) impreza, dyskoteka, spotkanie towarzyskie У суботу ў нас вечарынка ў клубе.

– W sobotę mamy imprezę w klubie.

O 19 jest wieczorynka w telewizji i nasze dzieci koniecznie muszą ją obejrzeć.

– А 19-ай гадзіне мультфільм па тэлебачанні і нашыя дзеці абавязкова мусяць яго паглядзець.

208 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza вывад wywód (błrus.

разважанне) 1. wyprowadzenie (wyjście, wycofanie); 2. wniosek, konkluzja канчатковы ~ wniosek końcowy; практычныя ~ы wnioski praktyczne; У Мінску беларуская мова амаль не ўжываецца – гэта сумны вывад, але ж і праўдзівы.

– W Mińsku język białoruski nie jest prawie używany – to smutny wniosek, ale przecież prawdziwy.

Літва абвесціла пра вывад сваіх войскаў з Іраку525.

– Litwa ogłosiła wycofanie/wyjście swoich wojsk z Iraku.

Wywód ucznia był logiczny i konsekwentny.

– Разважанне вучня было лагічным і паслядоўным.

выдатны wydatny (błrus.

1. вытырклы, выпуклы, пукаты; 2. значны, заўважны, істотны) 1. wspaniały, znakomity, świetny, nieprzeciętny, znany; 2. celujący; ~ая ацэнка celujący stopień 525 Za: http://nn.by/?c=ar&i=6732.

209 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza Браніслаў Эпімах-Шыпіла – гэта выдатны дзеяч беларускай культуры.

– Bronisław Epimach-Szypiła to znakomity działacz kultury białoruskiej.

Яго дзіця атрымала сягоння ў школе выдатную адзнаку.

– Jego dziecko dostało dziś w szkole ocenę celującą.

On ma wydatne czoło.

– У яго выпуклы (пукаты) лоб.

Akcyza na alkohol przynosi państwu wydatny dochód.

– Акцыза на алкаголь прыносіць дзяржаве значны даход.

вызначыць wyznaczyć (kogoś) (błrus.

прызначыць, назначыць) określić, ustalić Як вызначыць якасць рыбы?

– Jak określić jakość ryby?

У дэмакратыі народ вызначае ўсё.

– W demokracji naród ustala wszystko.

W każdej klasie trzeba wyznaczyć dyżurnych.

– У кожным класе трэба назначыць дзяжурных.

выказацца wykazać się (błrus.

паказаць [сябе], праявіць што-небудзь) wypowiedzieć się У працэсе маюць выказацца таксама абвінавачаныя.

– W procesie mają wypowiedzieć się także oskarżeni.

210 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza Młody człowiek powinien wykazać się przed pracodawcą doświadczeniem.

– Малады чалавек павінен паказаць працадаўцы свoй вопыт працы.

Chłopcy zwykle chcą się wykazać przed pięknymi dziewczynami.

– Хлопцы часта хочуць паказаць сябе перад прыгожымі дзяўчатамі.

галасаванне hałasowanie (błrus.

шум, крык) głosowanie 14 снежня на выбарчых участках у студэнцкіх гарадках краіны пачалося датэрміновае галасаванне526.

– Dnia 14 grudnia w lokalach wyborczych w kampusach studenckich rozpoczęło się przedterminowe głosowanie.

W nocy obudziło nas hałasowanie wygłodniałych kotów, które najwyraźniej szukały czegoś do jedzenia na śmietniku.

– Ноччу разбудзіў нас крык галодных катоў, якія безумоўна шукалі што-небудзь паесці на сметніку.

галасаваць hałasować (błrus.

шумець, гаманіць) głosować За каго будуць галасаваць беларусы на прэзідэнцкіх выбарах?

– Na kogo będą głosować Białorusini w wyborach prezydenckich?

Warszawscy urzędnicy robią wszystko, by zakupić dla miasta tramwaje, które nie będą hałasować.

– Варшаўскія чыноўнікі робяць усё, каб набыць для горада трамваі, якія не будуць шумець.

526 Za: http://nn.by/?c=ar&i=47309.

211 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza гадаць pot.

gadać (błrus.

гутарыць, бaлбатаць, балакаць, балабоніць, лапатаць) wróżyć Беларуская Праваслаўная Царква настойліва заклікае не гадаць на Раство, лічачы варажбу цяжкім грахом527.

– Białoruska Cerkiew prawosławna zdecydowanie apeluje, by nie wróżyć podczas Bożego Narodzenia, uważa bowiem wróżenie za grzech ciężki.

Kiedy spotkam starego przyjaciela, mogę z nim gadać godzinami.

– Калі я сустрэну даўняга сябра, магу з ім гутарыць гадзінамі.

гарбуз arbuz (błrus.

кавун) dynia Гарбузы Турцыі вельмі смачныя.

– Dynie tureckie są bardzo smaczne.

Arbuz jest rodzajem dyni.

– Кавун – гэта від гарбуза.

гель hel (błrus.

гелій) żel, pianka Ці мужчыны таксама прымяняюць гель для валасоў?

– Czy mężczyźni też stosują żel do włosów?

Hel na Ziemi występuje głównie w atmosferze.

– Гелій на Зямлі выступае галоўным чынам у атмасферы.

527 Za: http://bchd.info/index.php?newsid=990.

212 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza гераіня heroina (błrus.

гераін) bohaterka Галоўная гераіня рамана – гэта дзяўчынка, якой 15 гадоў.

– Główną bohaterką powieści jest dziewczynka, która ma 15 lat.

Heroina to szczególnie niebezpieczny narkotyk.

– Гераін – гэта асабліва небяспечны наркотык.

глыбока głęboka (błrus.

глыбокая) głęboko Еўрасаюз глыбока занепакоены сітуацыяй у Беларусі пасля прэзідэнцкіх выбараў.

– Unia Europejska jest głęboko zaniepokojona sytuacją na Białorusi po wyborach prezydenckich.

Czy rzeka Wisła jest głęboka?

– Ці рака Вісла глыбокая?

гора góra (błrus.

гара) 1. smutek, zmartwienie 2. bieda, nieszczęście У сям’і гора – бацьку звольнілі з працы.

– W rodzinie panuje smutek – ojca zwolniono z pracy.

У Польшчы 10 красавіка 2010 г. было вялікае гора – загінуў прэзідэнт краіны.

– W Polsce 10 kwietnia 2010 r. było wielkie nieszczęście – zginął prezydent państwa.

грузавы gruzowy (błrus.

друзавы) ciężarowy

213 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza Кампанія набыла новы грузавы аўтамабіль.

– Firma kupiła nowy samochód ciężarowy.

Niepotrzebny gruz można wsypać w worek gruzowy i wyrzucić.

– Непатрэбны друз можна ўсыпаць у друзавы мяшок і выкінуць.

грып grzyb (błrus.

грыб) grypa Грып – гэта інфекцыйнае захворванне.

– Grypa to choroba zakaźna.

Koźlarek, mój ulubiony grzyb, rośnie przy brzozach.

– Падбярозавік, мой любімы грыб, расце ля бяроз.

гук huk (błrus.

грохат) dźwięk Самалёт ляцеў са скорасцю гуку.

– Samolot leciał z prędkością dźwięku.

„А” – гэта галосны гук.

– „A” jest samogłoską.

Nawet nocą maszyny w fabryce pracują i słychać ich huk w całej okolicy.

– Нават ноччу на заводзе працюць машыны і чутно іх грохат ва ўсім наваколлі.

гучаць huczeć (błrus.

гусці, шумець, грукатаць, раўці, грымець) dźwięczeć, brzmieć, rozlegać się, rozbrzmiewać

214 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza Ці падабаліся табе песні, якія гучалі ўчора ў царкве?

– Czy podobały ci się pieśni, które wczoraj rozbrzmiewały w cerkwii?

Radio chyba nie działa – włączyłem je rano, ale tylko huczy.

– Хіба радыё не дзейнічае – я ўключыў яго раніцай, але яно толькі шуміць.

Radio nagle zaczęło huczeć i nie można było rozmawiać.

– Раптам радыё пачало грукатаць і размаўляць было немагчыма.

давесці dowieść (błrus.

даказаць) doprowadzić; ~ да дзвярэй doprowadzić do drzwi; ~ справу да канца doprowadzić sprawę do końca; ~ да слёз doprowadzić do łez Лекар давёў хворага да машыны хуткай дапамогі.

– Lekarz doprowadził chorego do karetki.

Prokurator chciał dowieść, że oskarżony ukradł samochód sąsiada.

– Пракурор хацеў даказаць, што абвінавачаны ўкраў машыну суседа.

даволі do woli (błrus.

уволю) dość, dosyć;

215 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza У гэтым рэстаране мы чакалі абеда даволі доўга.

– W tej restauracji czekaliśmy na obiad dość długo.

Дзеці!

даволі гуляць!

Вяртайцеся дадому!

– Dzieci!

dość zabawy!

Wracajcie do domu!

U babci zawsze możemy jeść do woli.

– У бабулі мы заўсёды можам есці ўволю.

даказваць dokazywać (błrus.

забаўляцца) udowadniać Юрыст рыхтуецца даказваць невінаватасць падазронага.

– Adwokat przygotowuje się do udowodnienia niewinności podejrzanego.

Nasze dziecko przebrało się za czarodzieja, tańczyło i dokazywało do nocy.

– Наша дзіця перапранулася ў чарадзея, танцавала і забаўлялася да ночы.

дакладна dokładna (błrus.

дасканальная) na pewno Дакладна я не забуду заўтра патэлефанаваць маці і павіншаваць яе з днём народзінаў.

– Na pewno nie zapomnę zadzwonić jutro do mamy i złożyć jej życzenia z okazji urodzin.

Specjaliści z dziedziny konsultingu przeprowadzili dokładną weryfikację i analizę naszego projektu i opracowali biznesplan.

– Спецыялісты ў галіне кансалтынга змаглі правесці дасканальную праверку і аналіз нашага праекта і распрацавалі бізнес-план.

далёка daleka (błrus.

далёкая) daleko

217 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza даручэнне doręczenie (błrus.

падача, перадача, дастаўка) polecenie, zlecenie Міністр фінансаў даў даручэнне свайму намесніку падрыхтаваць праект бюджэта да канца траўня.

– Minister finansów wydał polecenie swojemu zastępcy, by przygotował projekt budżetu do końca maja.

Doręczenie listu poleconego musi być potwierdzone.

– Дастаўка заказнога пісьма павінна быць пацверджаная.

дарэчы do rzeczy (błurs. разумна, за справу) 1. w porę, w odpowiedniej chwili 2. nawiasem mówiąc Грошы прыйшлі дарэчы.

– Pieniądze przyszły w porę.

Дарэчы, яго здольнасцяў я яшчэ не ведаю.

– Nawiasem mówiąc, jego zdolności jeszcze nie znam.

Wreszcie powiedziałeś coś do rzeczy!

– Урэшце ты сказаў штосьці разумнае.

Dość gadania!

Pora przejść do rzeczy!

– Хопіць гутаркі!

Час узяцца за справу!

дрэва drzewa (błrus.

дрэвы) drzewo Бяроза – гэта дрэва з белым колерам кары і з чорнымі палоскамі.

– Brzoza to drzewo z

218 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza białym kolorem kory i z czarnymi paskami.

Brzozy to moje ulubione drzewa.

– Бярозы – гэта мае любімые дрэвы.

дзецца dziać się (błrus.

здарыцца) podziać się Куды ён дзеўся?

– Gdzie on się podział?

Dlaczego płaczesz?

Co się dzieje?

– Чаму плачаш?

Што здарылася?

добра dobra (błrus.

1. добрая, 2. смачная; 3. маёмасці) dobrze Яна адчувае сябе ўжо добра.

– Ona czuje się już dobrze.

Moja sąsiadka chętnie pomaga innym – to taka dobra dziewczyna.

– Мая суседка ахвотна дапамагае іншым – гэта такая добрая дзяўчына.

Ta zupa jest naprawdę bardzo dobra.

– Гэты суп сапраўды вельмі смачны.

Mój dziadek miał wielkie dobra na południu Polski.

– У майго дзядулі былі вялікія маёмасці на поўдні Польшчы.

дума duma (błrus.

гонар, гордасць, ганарыстасць) zaduma, rozmyślanie, rozważanie

219 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza Думу думаць.

– Snuć rozważanie.

Mam swoją dumę i nie pozwolę się poniżać.

– У мяне свой гонар і я не дазволю прыніжаць сябе.

Duma jego jest wielka – jest tak pewny siebie.

– Ён вельмі горды – ён вельмі ўпэўнены ў сябе.

дзяржава dzierżawa (błrus.

арэнда) państwo Беларусь – гэта дзяржава ва Усходняй Еўропе, найбольшая па тэрыторыі сярод краін Еўропы, якія не маюць выхаду да мора.

– Białoruś to państwo w Europie Wschodniej, terytorialnie największe wśród krajów Europy nie mających dostępu do morza.

Dzierżawa garaży w Warszawie podrożała w tym roku.

– Арэнда гаражоў у Варшаве ў гэтым годзе падаражэла.

ежа jeż (błrus.

вожык) jedzenie, posiłek, pożywienie Ежа ў гэтым рэстаране – смачная.

– Jedzenie w tej restauracji jest smaczne.

Jeż to ssak z kolcami.

– Вожык – гэта млекакормячае з іголкамі.

жаданне żądanie (błrus.

патрабаванне) życzenie, pragnienie

220 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza Калі збудзецца маё сціплае жаданне, тады буду вельмі шчаслівай.

– Jeśli spełni się me skromne życzenie, to będę bardzo szczęśliwa.

У мяне ёсць жаданне дапамагаць людзям.

– Mam pragnienie pomagania innym.

жонка pieszcz. żonka (błrus.

жоначка, жанусік) żona Мая жонка – беларуска.

– Moja żona jest Białorusinką.

Ja i moje słoneczko, to jest moja żonka, byliśmy po ślubie bardzo szczęśliwi.

– Я і маё сонейка, мая жоначка, былі пасля шлюбу вельмі шчаслівыя.

жывот żywot (błrus.

жыццё) brzuch У мяне баліць жывот.

– Brzuch mnie boli.

Jutro znów do pracy – ciężki żywot…

– Заўтра ізноў на працу – цяжкае жыццё...

жылы żyły (błrus.

вены) 1. mieszkalny 2. zamieszkany Будаўніцтва жылых дамоў у Беларусі добра развіваецца.

– Budownictwo mieszkaniowe na Białorusi rozwija się dobrze.

Гэты будынак жылы.

– Ten budynek jest mieszkalny.

Żyły prowadzą krew do serca.

– Вены нясуць кроў да сэрца.

221 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza завод zawód (błrus.

1. прафесія, спецыяльнасць 2. расчараванне) zakład, fabryka Гэта завод, на якім працуе мой бацька.

– To jest fabryka, w której pracuje mój ojciec.

Jaki pan ma zawód?

– Хто вы па прафесіі?

Przeżyła zawód, gdy dowiedziała się, że nie dostanie stypendium.

– Яна перажыла расчараванне, калі даведалася, што не атрымае стыпендыі.

загінуць zaginąć (błrus.

знікнуць) zginąć, umrzeć У пажары маглі загінуць тысячы чалавек.

– W porzaże mogło zginąć tysiące ludzi.

Прагназуецца, што падчас другой хвалі грыпу можа загінуць ад 34 да 240 тысяч людзей ад гэтай хваробы528.

– Przewiduje się, że podczas drugiej fali grypy może umrzeć na tę chorobę od 34 do 240 tys. ludzi.

Sąsiadka wyszła z domu trzy dni temu i jeszcze nie wróciła – policja twierdzi, że mogła zaginąć.

– Суседка выйшла з хаты тры дні таму назад і яшчэ не вярнулася – паліцыя сцвярджае, што яна магла знікнуць.

заказ zakaz zamówienie 528 Za: http://bas.racyja.com/news/naviny/zamezhzha/22234.html.

222 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza (błrus.

забарона) Афіцыянт узяў ужо наш заказ.

– Kelner już przyjął nasze zamówienie.

Wprowadzono zakaz wjazdu do Polski dla wielu białoruskich urzędników.

– Забарона на ўезд шэрагу беларускіх чыноўнікаў у Польшчу набыла моц.

заказаць zakazać (błrus.

забараніць) zamówić Я хацеў бы заказаць піцу.

– Chciałbym zamówić pizzę.

Nie jestem dzieckiem i nie możesz mi niczego zakazać.

– Я не дзіця і ты не можаш мне нічога забараніць.

заказны zakaźny (błus.

інфекцыйны) 1. zamówiony, na zlecenie/zamówienie 2. polecony Гэта заказны касцюм.

– To jest garnitur zrobiony na zamówienie.

Паштальён уручыў мне заказны ліст.

– Listonosz wręczył mi list polecony.

Grypa to choroba zakaźna.

– Грып – гэта інфекцыйнае захворванне.

закон zakon (błrus.

ордэн) 1. prawo, ustawa 2. zasady, reguły, wymogi Канстытуцыя – гэта галоўны закон дзяржавы.

– Konstytucja to główna ustawa w państwie.

223 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza Новы закон правапісу падае, што слова Прэзідэнт пішацца з вялікай літары.

– Nowe zasady pisowni podają, że wyraz Prezydent piszemy wielką literą.

Zakon jezuitów walczył z Reformacją.

– Ордэн езуітаў змагаўся з Рэфармацыяй.

законны zakonny (błrus.

ордэнскі, манаскі) 1. prawny, prawomocny, legalny 2. uzasadniony, słuszny, sprawiedliwy Апошні прысуд суда ўжо законны.

– Ostatni wyrok sądu jest już prawomocny.

У беларускіх судах цяжка спадзявацца на аб''ектыўнасьць і нейкі законны прысуд.

– Od białoruskich sądów trudno oczekiwać obiektywności i jakiegoś sprawiedliwego wyroku.

Czy w Mińsku jest jakiś dom zakonny jezuitów?

– Ці ў Менску існуе які-небудзь манаскі дом езуітаў?

запомніць zapomnieć (błrus.

забыць) zapamiętać Мой адрас лёгка запомніць.

– Mój adres łatwo zapamiętać.

Ciągle zapominam, gdzie położyłem klucze.

– Я ўвесь час забываю, дзе я паклаў ключы.

зараз zaraz (błrus.

зараз жа) teraz

224 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza Зараз я сушу валасы і не магу размаўляць па тэлефоне.

– Teraz suszę włosy i nie mogę rozmawiać przez telefon.

Я цяпер заняты, але зараз жа адкажу на тваё пытанне.

– Jestem teraz zajęty, ale zaraz odpowiem na twoje pytanie.

засада zasada (błrus.

прынцып, правіла) zasadzka Жаўнеры падрыхтавалі засаду для танка праціўніка.

– Żołnierze przygotowali zasadzkę na czołg przeciwnika.

Jest taka zasada, że gdy ktoś mówi, to mu się nie przerywa.

– Ёсць такі прынцып, што калі хтосьці гаворыць, то яму не перашкаджаюць.

Nazwiska w języku polskim odmieniamy – taka jest zasada.

– Прозвішчы ў польскай мове скланяюцца – такое ёсць правіла.

засадны zasadny (błrus.

абгрунтаваны) zasadzkowy Засадны полк кінуўся на немцаў і так мы перамаглі бітву.

– Pułk zasadzkowy rzucił się na Niemców i tak wygraliśmy bitwę.

Europejscy politycy uważają, że krok Unii Europejskiej w stronę sankcji dla reżimu białoruskiego był zasadny.

– Еўрапейскія палітыкі думаюць, што крок Еўрасаюза ў бок санкцыяў супраць беларускага рэжыму быў абгрунтаваны.

225 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza затканы zatkany (błrus.

забіты, засмечаны, заткнуты) 1. (u)tkany, 2. przen.

wypełniony Затканы або вышыты фартух быў абавязковым кампанентам дадзенага касцюма.

– Tkany lub haftowany fartuch był nieodłącznym komponentem danego ubioru.

Дом васількамі і промнямі ранку быў затканы.

– Dom był wypełniony chabrami i promieniami poranka.

Nie mogę wyraźnie mówić, bo mam katar i zatkany nos.

– Я не магу выразна гаварыць, бо у мяне насмарк і забіты нос.

Nie wiem, gdzie zmyjemy naczynia, bo zlew jest zatkany.

– Я не ведаю, дзе мы памыем пасуду, бо ракавіна засмечаная.

On ma uszy zatkane watą.

– У яго вушы заткнуты ватай.

зручнасць zręczność (błrus.

добрая фізічная форма, спрыт) wygoda Для яго самае важнае ў жыцці – зручнасць.

– Dla niego najważniejsza jest wygoda życia.

Był w wojsku i teraz odznacza się dużą zręcznością.

– Ён быў у арміі і цяпер вылучаецца добрай фізічнай формай.

On da sobie w życiu radę, bo odznacza się dużą zręcznością.

– Ён дасць сабе ў жыцці рады, бо вылучаецца вялікім спрытам.

226 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza зручны zręczny (błrus.

натрэніраваны, спрытны) wygodny Я магу сядзець за кампутарам гадзінамі, бо ў мяне зручнае крэсла.

– Mogę siedzieć przy komputerze godzinami, bo mam wygodne krzesło.

Był w wojsku i teraz jest bardzo zręczny.

– Ён быў у арміі і цяпер вельмі натрэніраваны.

On da sobie w życiu radę, bo jest bardzo sprytny.

– Ён дасць сабе ў жыцці рады, бо ён вельмі спрытны.

з’ява zjawa (błrus.

прывід, здань, мроя) 1. zjawisko 2. scena, odsłona (sztuki) Паранармальная з''ява – гэта з’ява, якую цяжка растлумачыць з навуковага пункту гледжання.

– Zjawisko paranormalne to zjawisko, które ciężko wytłumaczyć z naukowego punktu widzenia.

З’ява першая гэтай п’есы расказвае пра беларусаў і палякаў, якія жывуць на памежжы.

– Scena pierwsza tej sztuki opowiada o Białorusinach i Polakach żyjących na pograniczu.

Dziadek umarł rok temu, a mamie wczoraj znów wydawało się, że widzi go pracującego w ogrodzie – powiedziałem jej, że to musiała być jakaś zjawa.

– Дзядуля памёр год таму, а маме ізноў здавалася, што яна бачыць, як ён працуе ў агародзе – я сказаў ёй, што гэта безумоўна была нейкая мроя.

іграць igrać grać

227 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza (błrus.

гуляць, жартаваць, забаўляцца, сваволіць) Як хутка навучыцца іграць на біржы?

– Jak szybko nauczyć się grać na giełdzie?

Dzieciom trzeba wyraźnie powiedzieć, że igrać z ogniem jest niebezpiecznie.

– Дзецям трэба выразна растлумачыць, што забаўляцца агнём небяспечна.

казаць kazać (błrus.

загадваць) mówić Папа рымскі заўтра ў Матрыдзе будзе казаць маладым людзям з цэлага свету пра Бога.

– Papież jutro w Madrycie będzie mówić o Bogu młodym ludziom z całego świata.

Możesz mnie poprosić, żebym ci pomógł, ale nie możesz mi kazać.

– Ты можаш мяне папрасіць, каб я табе дапамог, але не можаш мне загадваць.

каляда kolęda (błrus.

калядка) Boże Narodzenie Каляда – гэта маё любімае свята.

– Boże Narodzenie to moje ulubione święto.

Przy stole wigilijnym powinna rozbrzmiewać kolęda.

– За калядным сталом павінна гучаць калядка.

каляды kolędy (błrus.

калядкі) Boże Narodzenie

228 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza Каляды – гэта маё любімае свята.

– Boże Narodzenie to moje ulubione święto.

Przy stole wigilijnym powinny rozbrzmiewać kolędy.

– За калядным сталом павінны гучаць калядкі.

кансерватар konserwator (błrus.

захавальнік, механік) konserwatysta Па перакананнях ён правы кансерватар.

– Z poglądów jest prawicowym konserwatystą.

Ona obecnie pracuje jako konserwator w Muzeum Narodowym w Warszawie.

– Яна цяпер працуе захавальнікам Нацыянальнага музея ў Варшаве.

Pracuję w fabryce jako konserwator maszyn.

– Я працую на заводзе механікам машын.

кароль Karol (błrus.

Карл, Караль) król Кароль Швецыі ўручае Нобелеўскую прэмію.

– Król Szwecji wręcza Nagrodę Nobla.

Papież Jan Paweł II miał na imię Karol.

– Папу рымскага Яна Паўла II звалі Караль.

карэнны korzenny (błrus.

бакалейны) 1. rdzenny; 2. gruntowny, radykalny, zasadniczy; Абарыгены – гэта карэннае насельніцтва Аўстраліі.

– Aborygeni to rdzenna ludność

229 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza Australii.

Неабходны карэнныя змены для таго, каб Беларусь магла зноў заняць месца ў еўрапейскай сям’і нацыяў529.

– Potrzebne są gruntowne zmiany, żeby Białoruś mogła znów zająć miejsce w europejskiej rodzinie narodów.

клятва klątwa (błrus.

праклён) przysięga Шлюбная клятва мае глыбокі сэнс.

– Przysięga małżeńska ma głęboki sens.

Klątwa, którą rzuciła zła czarownica, sprawiła, że królewna nie mogła odczuwać radości.

– Праклён, кінуты злой ведзьмай, стаў прычынай таго, што каралеўна не магла адчуваць радасць.

коска kostka (błrus.

1. костачка, 2. кубік) przecinek Яна не вельмі добра піша сачыненні – ніколі не стаўляе коску там, дзе трэба.

– Ona nie bardzo dobrze pisze wypracowania – nigdy nie stawia przecinka tam, gdzie trzeba.

Grałem w piłkę i teraz boli mnie kostka.

– Я гуляў у футбол і цяпер у мяне баліць костачка.

Wystarczy mi jedna kostka cukru do herbaty.

– Мне хопіць аднаго кубіка цукру ў гарбату.

крэсла krzesła 1. fotel, 2. krzesło, 3. pot.

stołek 529 Za: http://www.pahonia.promedia.by/str/2006-08/017.htm.

230 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza (błrus.

крэслы) Пустое крэсла чакала сёлетняга лаўрэата Нобелеўскай прэміі ў галіне міру падчас урачыстасці ў Осла530.

– Pusty fotel czekał na tegorocznego laureata Pokojowej Nagrody Nobla podczas uroczystości w Oslo.

У пакоі не было нічога, акрамя старога крэсла531.

– W pokoju nie było niczego oprócz starego krzesła.

З пачатку яна была лідэрам партыі, а потым заняла міністэрскае крэсла.

– Wpierw była liderem partii, a potem zajęła ministerski stołek.

Uniwersytet zakupił nowe krzesła do sal wykładowych.

– Універсітэт набыў новыя крэслы для аўдыторыяў.

кукла kukła (błrus.

лялька) kok У яе новая прычоска – валасы заплеценыя ў куклу.

– Ona ma nową fryzurę – włosy zaplecione w kok.

W Iranie tłum demonstrantów spalił kukłę prezydenta USA.

– У Іране натоўп дэманстрантаў спаліў ляльку прэзідэнта ЗША.

купэ pot.

kupę (błrus.

шмат, многа) przedział 530 Za: http://www2.polskieradio.pl/zagranica/by/news/artykul145216.html.

531 Za: http://tatoeba.org/eng/sentences/show/384273.

231 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza У купэ ўвайшлі двое пасажыраў.

– Do przedziału weszło dwóch pasażerów.

Kupę czasu zajmuje mi pisanie doktoratu.

– Шмат часу займае ў мяне падрыхтоўка дысертацыі.

ласка łaska (błrus.

дабрата, памілаванне, дар) 1. pieszczota, 2. życzliwość, serdeczność, 3. łasica Мацярынская ласка – гэта нешта такое, што любіць кожнае дзіця.

– Matczyna pieszczota jest czymś, co lubi każde dziecko.

Дзякуй за ласку.

– Dziękuję za życzliwość.

Ласка як кот таксама ловіць мышэй.

– Łasica jak kot także łapie myszy.

Czy możesz mi pomóc z łaski swojej?

– Будзь добры, дапамажы мне!

Prezydentowi przysługuje prawo łaski i może on ułaskawić skazanego przez sąd.

– У прэзідэнта права памілавання і ён можа памілаваць прысуджанага судом.

Nie zasłużyłem na tak piękną żonę, a to, że jest moją żoną, uważam za wielką łaskę.

– Я не заслужыў такой прыгожай жонкі, а факт, што яна мая жонка, лічу вялікім дарам.

ласкава łaskawa (błrus.

літасцівая, міласэрная) serdecznie, życzliwie Яна ласкава паглядзела на яго.

– Spojrzała na niego serdecznie.

232 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza Miłość cierpliwa jest, łaskawa…

– Каханне цярплівае, літасцівае...

ласкавы łaskawy (błrus.

літасцівы, міласэрны) 1. czuły, tkliwy, pieszczotliwy; 2. życzliwy, serdeczny 3. перан. łagodny, delikatny Жанчыны любяць слухаць ласкавыя словы.

– Kobiety lubią słuchać czułych słów.

Калі ўвайшла ў аўтобус, сустрэла ласкавы позірк вадзіцеля.

– Kiedy weszła do autobusu, spotkała życzliwe spojrzenie kierowcy.

Калі мы шпацыравалі, дзьмуў ласкавы вецер.

– Kiedy spacerowaliśmy, wiał łagodny wiatr.

Sędzia był bardzo łaskawy i nie zastosował aresztu tymczasowego wobec podejrzanego.

– Суддзя быў вельмі літасцівы і не прымяніў часовага арышту ў дачыненні да падазронага.

Bóg jest sprawiedliwy, ale łaskawy.

– Бог справедлівы, але міласэрны.

лекцыя lekcja (błrus.

урок) wykład, odczyt, prelekcja Заўтрашняя лекцыя была адмененая прафесарам – прачытае ён яе на наступным тыдні.

– Jutrzejszy wykład został odwołany przez profesora – wygłosi go w następnym tygodniu.

Калі я быў у пачатковай школе, мой любімы ўрок быў па матэматыцы.

– Kiedy byłem w szkole podstawowej, moją ulubioną lekcją była matematyka.

лоб posp. łeb czoło

233 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza (błrus.

галава, галава звера) Бацька абняў дочку і пацалаваў у лоб.

– Ojciec objął córkę i pocałował w czoło.

Uczesz się w końcu, bo nie mogę patrzeć na twój łeb.

– Прычашы ўрэшце валасы, бо не магу глядзець на тваю галаву.

Łeb prosiaka może być naprawdę ciężki.

– Галава парасяці можа быць сапраўды цяжкай.

лыжы łyżwy (błrus.

канькі) narty Прыязджай на лыжы ў польскія горы – снегу многа.

– Przyjeżdzaj na narty w polskie góry – śniegu jest dużo.

fraz.

вастрыць лыжы да дзяўчыны = smalić cholewki Pożyczyłem łyżwy i idę na lodowisko.

– Я пазычыў канькі і іду на каток.

любы luby (błrus.

прыемны, мілы, каxаны, дарагі) każdy, jakikolwiek Вазьмі любы слоўнік, які табе падабаецца.

– Weź jakikolwiek słownik, który ci się podoba.

Mój luby dał mi dziś rano kwiaty i zaprosił do kina.

– Мой каxаны даў мне сягоння раніцай кветкі ды запрасіў у кіно.

люстра lustra lustro

234 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza (błrus.

люстры) Яна паглядзела ў люстра, каб прычасаць валасы.

– Spojrzała w lustro, żeby się uczesać.

Kupiliśmy do łazienki trzy duże lustra.

– Мы набылі ў ванную тры новыя люстры.

мабыць ma być (błrus.

мае быць) chyba, pewnie, być może, bodajże Быў мабыць ліпень 2010 г., калі яны першы раз у жыцці ўбачыліся.

– Był bodajże lipiec 2010 r., kiedy pierwszy raz w życiu się zobaczyli.

Jutro ma być bardzo ważne spotkanie z przedstawicielem nowej firmy.

– Заўтра мае быць вельмі важная сустрэча з прадстаўніком новай фірмы.

магазін magazyn (błrus.

1. склад, 2. часопіс) sklep Я іду ў прадуктовы магазін за пакупкамі.

– Idę do sklepu spożywczego po zakupy.

Supermarket buduje nowy magazyn pod Warszawą.

– Супермаркет будуе новы склад пад Варшавай.

Jaki jest obecnie najpopularniejszy magazyn dla mężczyzn?

– Які цяпер самы папулярны часопіс для мужчын?

мала mała (błrus.

маленькая) mało

235 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza Асталася вельмі мала малака.

– Zostało bardzo mało mleka.

Dla dzieci nawet mała ilość alkoholu jest szkodliwa.

– Для дзяцей нават маленькая колькасць алкаголю шкодная.

мара mara (błrus.

злы сон, кашмар) marzenie Паехаць у падарожжа вакол свету – гэта мая мара.

– Moim marzeniem jest pojechać w podróż dookoła świata.

Obudziła się z krzykiem w środku nocy i dopiero po chwili zrozumiała, że wszystko jest w porządku, to była tylko mara.

– Прачнулася з крыкам у сярэдзіне ночы і толькі праз хвіліну зразумела, што ўсё ў парадку, што гэта быў толькі начны кашмар.

мэта meta (błrus.

фініш) cel Мэта апраўдвае сродкі.

– Cel uświęca środki.

Nie ukończył biegu, choć meta była zaledwie dziesięć metrów przed nim.

– Ён не скончыў бегу, хаця фініш быў толькі за дзесяць метраў ад яго.

мяч miecz (błrus.

меч) piłka На дзень нарадження бацька набыў сыну футбольны мяч.

– Na urodziny ojciec kupił

236 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza synowi piłkę nożną.

Średniowieczny miecz króla Kazimierza Wielkiego można podziwiać w Muzeum Narodowym w Warszawie do końca maja.

– Сярэднявечны меч караля Казіміра Вялікага можна паглядзець у Нацыянальным музеі ў Варшаве да канца траўня.

надвор’е na dworze (błurs. на дварэ) pogoda Надвор’е сягоння цудоўнае, каб паехаць на экскурсію.

– Pogoda jest dziś wyśmienita, by pojechać na wycieczkę.

Na dworze jest zimno, więc zostanę w domu.

– На дварэ холадна – значыць астануся дома.

намякаць namakać (błrus.

намакаць) robić aluzję Мужчынa часта не разумеe жанчынy, якaя замест таго, каб сказаць штосьці адкрытым тэкстам, пачынаe намякаць.

– Mężczyzna często nie rozumie kobiety, która zamiast powiedzić coś otwarcie, zaczyna robić aluzję.

Podczas wczorajszej ulewy nasz namiot zaczął namakać i trochę wody dostało się do środka.

– У час учарашняга ліўня наша палатка пачала намакаць і крыху вады папала ўнутр.

направа naprawa (błrus.

рамонт) w prawo Направа трэба павярнуць за ратушай, а не перад ёй.

– W prawo należy skręcić za ratuszem,

237 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza a nie przed.

Naprawa samochodu po wypadku dużo nas kosztowała.

– Рамонт аўтамабіля пасля аварыі многа нас каштаваў.

напэўна na pewno (błrus.

дакладна) chyba Яшчэ я не вырашыла, што буду рабіць заўтра, напэўна пайду ў кіно.

– Jeszcze nie zdecydowałam, co będę jutro robić, chyba pójdę do kina.

Na pewno nie zapomnę zadzwonić jutro do mamy i złożyć jej życzenia z okazji urodzin.

– Дакладна я не забуду заўтра патэлефанаваць маці і павіншаваць яе з днём народзінаў.

нарадзіцца naradzić się (błrus.

параіцца) urodzić się Ён хацеў бы нарадзіцца ў XXII стагоддзі.

– Chciałby się urodzić w XXII wieku.

Chciałby się naradzić z rodzicami, zanim podejmie ostateczną decyzję w sprawie wyboru studiów.

– Ён хацеў бы параіцца з бацькамі, перш чым прыме канчатковае рашэнне ў справе выбару ВНУ.

нявеста podn. niewiasta (błrus.

жанчына) narzeczona, panna młoda Калі ўжо ў яго нявеста, значыць яны хутка пажэняцца.

– Skoro on ma już narzeczoną, to znaczy, że wkrótce się pobiorą.

238 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza У дзень вяселля нявеста выглядала сапраўды цудоўна.

– W dniu wesela panna młoda wyglądała naprawdę cudownie.

Maryja, matka Chrystusa, to niewiasta, która uwierzyła we wszystko, co powiedział Bóg.

– Панна Марыя, маці Хрыста, гэта жанчына, якая паверыла ва ўсё, што сказаў Бог.

ордэр order (błrus.

ордэн) 1. nakaz 2. przydział Міліцыя мае ордэр на вобыск у кватэры падазраванага.

– Milicja ma nakaz rewizji mieszkania podejrzanego.

Маці атрымала ордэр на кватэру.

– Matka dostała przydział na mieszkanie.

Prezydent przyznał order strażakowi, który uratował z pożaru dwoje dzieci.

– Прэзідэнт даў ордэн пажарніку, які выратаваў двое дзяцей з пажару.

павага powaga (błrus.

паважнасць, важнасць, сур’ёзнасць, значнасць) poważanie, szacunek, uszanowanie З павагай.

– Z poważaniem.

З пажылымі людзьмі мы павінны абыходзіцца з павагай.

– Starszych ludzi powinniśmy

239 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza traktować z szacunkiem.

Асновай суіснавання людзей павінна быць павага да правоў кожнага532.

– Podstawą współżycia ludzi powinno być uszanowanie praw każdego.

Prezydent przemawiał z powagą.

– Прэзідэнт прамаўляў сур’ёзна.

Nikt nie zdaje sobie sprawy z powagi sytuacji.

– Ніхто не ўсведамляе важнасці сітуацыі.

падабенства podobieństwa (błrus.

падабенствы) podobieństwo У маці і дачкі падабенства характараў.

– Matka i córka odznaczają się podobieństwem charakterów.

Na podanych rysunkach znajdź wszystkie podobieństwa.

– На дадзеных карцінках знайдзі ўсе падабенствы.

памяшканне mieszkanie (błrus.

кватэра) pomieszczenie, siedziba Кухня (ням.: Küche) – гэта асобнае памяшканне з плітой, печчу для прыгатавання ежы533.

– Kuchnia (niem. Küche) to osobne pomieszczenie z płytą i kuchenką do przygotowywania jedzenia.

Музей Быкава шукае памяшканне534.

– Muzeum Bykaua szuka siedziby.

532 Za: http://catholic.by/2/home/world/news/40-foreign/107326-karaganda.html.

533 Za: http://be.wikipedia.org/wiki.

534 Za: http://old.kamunikat.org/3171.html&lang=PL.

240 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza Wziąłem kredyt i kupiłem mieszkanie.

– Я ўзяў крэдыт і набыў кватэру.

парада parada (błrus.

парад) porada, rada Твая парада мне вельмі дапамагла – дзякуй вялікі.

– Twoja rada bardzo mi pomogła – dziękuję bardzo.

Міліцыя разагнала гей-парад у Менску.

– Milicja rozgoniła paradę gejów w Mińsku.

параніць poronić (błrus.

неданасіць, спараніць, скінуць, выкінуць) zranić, skaleczyć Будзь асцярожны з гэтым вялікім нажом, бо можаш параніць сабе руку.

– Bądź ostrożny z tym wielkiem nożem, bo możesz sobie skaleczyć rękę.

Czy w piątym miesiącu ciąży można poronić?

– Ці ў пятым месяцы цяжарнасці можна выкінуць?

парушыць poruszyć (błrus.

1. паварушыць, зрушыць 2. [за]крануць 3. усxваляваць, крануць) 1. zakłócić 2. naruszyć, złamać Мой дзядуля быў чалавекам, якому нішто ніколі не магло парушыць спакой.

– Mój dziadek był człowiekiem, któremu nic nigdy nie mogło zakłócić spokoju.

241 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza Ці вы калісьці парушылі закон?

– Czy złamał pan kiedykolwiek prawo?

Nasza solidarność może poruszyć góry.

– Наша салiдарнасць можа зрушыць горы535.

W rozmowie z przywódcą Chin prezydent USA poruszył także kwestię praw człowieka.

– У размове з лідэрам Кітая прэзідэнт ЗША закрануў таксама пытанне правоў чалавека.

Wczorajszy film poruszył mnie do łez.

– Учорашні фільм крануў мяне да слёз.

парушэнне poruszenie (błrus.

усхваляванне) złamanie, wykroczenie Выраслі штрафы за парушэнне правілаў дарожнага руху536.

– Zwiększono kary za złamanie zasad ruchu drogowego.

П’янства ў грамадскім месцы – гэта не злачынства, а толькі парушэнне.

– Pijaństwo w miejscu publicznym to nie jest przestępstwo tylko wykroczenie.

Zwracam się z prośbą o poruszenie tego tematu w mediach.

– Я звяртаюся з просьбай закрануць гэтае пытанне ў СМІ.

Informacja o kolejnej ciąży ciotki wywołała poruszenie w rodzinie.

– Інфармацыя пра чарговую цяжарнасць цёткі выклікала ўсхваляванне ў сям’і.

пастка pestka (błrus.

костачка) pułapka, zasadzka 535 Za: http://nn.by/?c=arprint&i=34132.

536 Za: http://new.racyja.com/content/vyrasli-shtrafy-za-parushenne-pravilau-darozhnaga-rukhu.

242 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza У час палявання трэба паставіць не адну пастку.

– Podczas polowania trzeba zastawić nie jedną pułapkę.

Ён хоча прыдумаць пастку для свайго ворага.

– On chce obmyśleć zasadzkę na swojego wroga.

Pestka brzoskwini jest dość duża.

– Костачка персіка даволі вялікая.

паступовы postępowy (błrus.

прагрэсіўны) stopniowy Была вера ў заходніх краінах, што Беларусь пачне паступовы пераход да лібералізацыі537.

– Zachodnie kraje wierzyły, że Białoruś rozpocznie stopniowe przejście w kierunku liberalizacji.

Czy w Polsce może być postępowy katolicyzm?

– Ці ў Польшчы можа быць прагрэсіўны каталіцызм?

пахі pachy (błrus.

падпахі) zapachy Яна любіць пахі мужчынскіх дэзадарантаў.

– Ona lubi zapachy męskich dezodorantów.

Skóra pod pachami jest bardzo delikatna.

– Скура падпахаў вельмі далікатная.

пашкадаваць poszkodować pożałować 537 Za: http://www.svaboda.org/content/article/1981243.html.

243 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza (błrus.

зрабіць крыўду) Мілінкевіча можна толькі пашкадаваць: ён узняўся на барацьбу з ветракамі538.

– Milinkiewicza można tylko pożałować: on zaczął walkę z wiatrakami.

Gdy stracił panowanie nad kierownicą, próbował robić wszystko, by nie poszkodować pieszych idących obok chodnikiem.

– Калі страціў кантроль над рулём, спрабаваў рабіць усё, каб не зрабіць крыўды пешым, якія ішлі па тратуары побач.

пенсія pensja (błrus.

зарплата) 1. renta 2. emerytura Мой дзядзька на пенсіі.

– Mój wujek jest na rencie.

У маёй бабулі маленькая пенсія.

– Moja babcia ma małą emeryturę.

Ile wynosi średnia pensja w Polsce?

– Якая сярэдняя зарплата ў Польшчы?

пiсаць pisać (błrus.

пісaць) siusiać Дзе тут туалет – маё дзіця хоча пісаць.

– Gdzie jest toaleta?

Moje dziecko chce siusiać.

Jak poprawnie pisać po polsku?

– Як правільна пісаць па-польску?

пладовы płodowy owocowy 538 Za: http://www.svaboda.org/Content/Transcript/801045.html.

244 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza (błrus.

плодавы) Заўсёды я хацела мець на дачы вялікі пладовы сад.

– Zawsze chciałam mieć na działce duży sad owocowy.

Życie płodowe dziecka to bardzo ważny okres.

– Плодавае жыццё – гэта вельмі важны перыяд.

пляцоўка placówka (błrus.

амбасада, пасольства) 1. miejsce specjalnego przeznaczenia 2. tylna lub przednia część tramwaju/aubousu 30 лістапада адбыўся конкурс пад назвай „Дзіцячая пляцоўка, аб якой марыць дзятва”539.

– Dnia 30 listopada odbył się konkurs pod hasłem „Plac zabaw, o którym marzą dzieci”.

Горад Ліда зараз агульная будаўнічая пляцоўка540.

– Miasto Lida jest obecnie wielkim placem budowy.

Задняя пляцоўка трамвая была пустая.

– Tylna część tramwaju była pusta.

Chciałabym pracować w polskiej placówce w Mińsku.

– Я хацела б працаваць у польскай амбасадзе ў Мінску.

поезд pojazd (błrus.

сродак руху) pociąg 539 Za: http://www.larslaj.by/news.

540 Za: http://www.tvr.grodno.by/about/news/20/.

245 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza Дзе стаіць поезд на Варшаву?

– Gdzie stoi pociąg do Warszawy?

Samochód to mój ulubiony pojazd.

– Аўтамабіль – гэта мой любімы сродак руху.

поспеx pośpiech (błrus.

паспешнасць) sukces, powodzenie, osiągnięcie Я здаў устыпныя экзамены ва ўніверсітэт і гэта быў для мяне вялікі поспеx.

– Zdałem egzaminy wstępne na uniwersytet i to był dla mnie wielki sukces.

Pośpiech jest złym doradcą.

– Паспешнасць – гэта дрэнны дарадчык.

права prawa (błrus.

правы) prawo У кожнага ёсць права на адукацыю.

– Każdy ma prawo do wykształcenia.

Organizacja Narodów Zjednoczonych chroni prawa człowieka.

– Арганізацыя Аб’яднаных Нацый ахоўвае правы чалавека.

праязны przejezdny (błrus.

падарожны, праезджы, праезны) bilet Мяне мінскія кандуктаршы-кантралёры ніколі не пыталі: Ваш праязны?

– Mnie nigdy mińskie konduktorki-kontrolerki nie pytały: Pana bilet?

Z powodu remontu tunel nie był przejezdny.

– З-за рэмонта тунэль не быў праезны.

246 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza практыкаванне praktykowanie (błrus.

практыка, прымярэнне) ćwiczenie Я вывучаю польскую мову і ўчора зрабіў першае ў сваім жыцці практыкаванне па польскай граматыцы.

– Uczę się języka polskiego i wczoraj zrobiłem pierwsze w swoim życiu ćwiczenie z polskiej gramatyki.

Na ostatnim roku czeka mnie praktykowanie we Francji.

– На апошнім курсе мяне чакае практыка ў Францыі.

Praktykowanie okultyzmu jest zakazane przez Kościół katolicki.

– Практыка акултызму забаронена Каталіцкім касцёлам.

прыбіраць przybierać (błrus.

прыбавіць, дадаць, павялічыць, узяць, убраць) sprzątać Яна была змучанай і не хацела прыбіраць пакой.

– Ona była zmęczona i nie chciała sprzątać pokoju.

Woda w rzece przybrała.

– Прыбавілася вады ў рацэ.

Przybrał salę na wesele.

– Ён убраў залу на вяселле.

Po ślubie mąż przybrał na wadze.

– Пасля вяселля вага мужа павялічылася.

Dziadek w czasie wojny przybrał pseudonim „Alek".

– Дзядуля ў час вайны узяў сабе псеўданім „Алек”.

прыгадаць przygadać (błrus.

з’едліва сказаць, przypomnieć

247 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza падпускаць шпількі) Я не магу прыгадаць, калі я апошні раз быў у лекара.

– Nie mogę sobie przypomnieć, kiedy ostatni raz byłem u lekarza.

Powiedziała mu, że nawet jej 80-letni ojciec lepiej prowadzi samochod niż on – ale mu przygadała.

– Яна яму сказала, што нават яе 80-гадовы бацька лепш вядзе машыну, чым ён – але ж яна яму з’едліва сказала.

прыёмная przyjemna (błrus.

прыемная) 1. przyjmująca 2. adopcyjna 3. rekrutacyjna 4. sekretariat Прыёмная ўстанова забяспечвае стыпендыяту харчаванне, засяленне і стыпендыю.

– Instytucja przyjmująca zapewnia stypendyście wyżywienie, zakwaterowanie i stypendium.

Прыёмная сям''я не можа быць створана, калі дзіця, што прымаецца на выхаванне, з''яўляецца блізкім родзічам прыёмных бацькоў541.

– Rodzina adopcyjna nie może być stworzona, jeśli dziecko, które ma być przyjęte na wychowanie, jest blisko spokrewnione z rodzicami adopcyjnymi.

Прыёмная камісія не працуе па аўторках.

– Komisja rekrutacyjna nie pracuje we wtorki.

Прыёмная рэктара працуе з 10 гадзін.

– Sekretariat rektora czynny jest od godziny 10.

To była przyjemna rozmowa.

– Гэта была прыемная размова.

прыкра przykra przykro 541 Za: http://news.21.by/regional-news/2010/09/14/154101.html.

248 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza (błrus.

прыкрая) Калі я пачула, што яна мяне не любіць, мне было прыкра.

– Kiedy usłyszałam, że ona mnie nie lubi, było mi przykro.

Nie opowiem ci, jak został inwalidą, bo to przykra historia.

– Я не раскажу табе, як ён стаў інвалідам, бо гэта прыкрая гісторыя.

прыстойны przystojny (błrus.

прыгожы) przyzwoity Я не веру, што ты прыстойны чалавек, а не звычайны кар’ерыст.

– Nie wierzę, że jesteś przyzwoitym człowiekiem, a nie zwykłym karierowiczem.

Mój mąż jest bardzo przystojny.

– Мой муж вельмі прыгожы.

публічнасць publiczność (błrus.

публіка) publiczny charakter, upublicznianie Публічнасць з’яўляецца сродкам ачышчэння палітыкі.

– Upublicznianie jest środkiem do oczyszczenia polityki.

Publiczność biła brawo przez 20 minut po spektaklu.

– Публіка апладзіравала 20 хвілін пасля спектакля.

пукаць pukać (błrus.

стукаць; slang.

puszczać bąki

249 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza церці) Ён так баяўся, што пачаў пукаць ад страху.

– On tak się bał, że ze strachu zaczął puszczać bąki.

Калі немаўля пачынае пукаць – гэта знак для маці, што не ўсё ў парадку.

– Kiedy niemowlę zaczyna puszczać bąki, to znak dla matki, że nie wszystko w porządku.

Czy należy pukać do drzwi w urzędach?

– Ці трэба стукаць у дзверы ва ўстановах?

slang.

Kumpel ma nową dziewczynę i mówi, że chciałby ją pukać całą noc.

– У другана новая дзяўчына, ён гаворыць, што хацеў бы яе церці ўсю ноч.

радзіма rodzima (błrus.

айчынная, родная) ojczyzna Беларусь – гэта мая радзіма.

– Białoruś jest moją ojczyzną.

Rodzima prasa bardzo krytykuje prezydenta.

– Айчынная прэса вельмі крытыкуе прэзідэнта.

Moja babcia urodziła się pod Gdańskiem i w jej domu mówiono po kaszubsku – to była jej mowa rodzima.

– Мая бабуля нарадзілася пад Гданьскам і ў хаце размаўлялі па-кашубску – гэта была яе родная мова.

разабрацца rozebrać się (błrus.

распрануцца) 1. uporać się 2. zrozumieć З карупцыяй трэба разабрацца!

– Z korupcją trzeba się uporać!

Зараз паспрабую разабрацца, як гэта робіцца.

– Zaraz spróbuję zrozumieć, jak to się robi.

250 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza Czy żeby zrobić karierę, trzeba się rozebrać w telewizji?

– Ці каб зрабіць кар’еру, трэба распрануцца на тэлебачанні?

разбірацца rozbierać się (błrus.

распранацца) rozumieć coś, znać się na czymś Вучымся разбірацца ў катыроўках валют.

– Uczymy się znać na kursach walut.

Czy rozbierać się u lekarza trzeba zawsze?

– Ці распранацца ў лекара трэба заўсёды?

размоўны rozmowny (błrus.

гаваркі, гаварлівы, балбатлівы) 1. konwersacyjny 2. kolokwialny, potoczny Я шукаю вопытнага выкладчыка, які дае размоўныя ўрокі польскай мовы.

– Szukam doświadczonego nauczyciela, który udziela konwersacji z języka polskiego.

Размоўны стыль маўлення – гэта стыль неафіційных зносін.

– Styl potoczny to styl nieoficjalnych kontaktów.

Zawsze mogę porozmawiać z moim tatą – on jest bardzo otwarty i rozmowny.

– Заўсёды я магу паразмаўляць з маім бацькам – ён вельмі адкрыты і гаварлівы.

ранні [po]ranny (błrus.

ранішні) wczesny У мяне быў вельмі ранні вопыт з алкаголем.

– Bardzo wcześnie miałem doświadczenie z

251 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza alkoholem.

Lubię jogging – nie ma nic przyjmniejszego jak poranny bieg przed pracą.

– Я люблю бег трушком – няма нічога больш прыемнага, як ранішні бег перад працай.

раса rasa (błrus.

1. раса, 2. парода) rosa Цяпер не буду шпацыраваць, бо на дварэ ранішняя раса.

– Teraz nie pójdę na spacer, bo na dworze jest poranna rosa.

Biała rasa człowieka obejmuje również Polaków.

– Белая раса чалавека ахоплівае такасама палякаў.

Jakiej rasy jest twój pies?

– Якой пароды твой сабака?

расказ rozkaz (błrus.

загад) opowiadanie, narracja Уся сям’я слухала расказ дзядулі.

– Cała rodzina słuchała opowiadania dziadka.

To nie jest rozkaz tylko prośba.

– Гэта не загад, толькі просьба.

расол rosół (błrus.

булён) solanka, zalewa

252 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza Для атрымання маласалёнай вяндліны (2% солі) расол павінен утрымліваць 14% солі542.

– Do otrzymania wędliny małosolnej (2% soli) solanka powinna mieć 14% soli.

Kiedy jestem chory, piję rosół dla zdrowia.

– Калі я хворы, п’ю булён для здароўя.

рухацца wulg. ruchać się543 (błrus.

трахацца) (po)ruszać się, kroczyć, iść, posuwać się Краіны ЕС змогуць рухацца вельмі хутка наперад у сваім эканамічным развіцці.

– Kraje UE zdołają bardzo szybko kroczyć naprzód w swoim rozwoju gospodarczym.

wulg.

Nie chciał o niczym rozmawiać, a tylko ruchać się ze swoją dziewczyną.

– Ён не хацеў ні пра што размаўляць, толькі трахацца са сваёй дзяўчынай.

рыса rysa (błrus.

1. драпіна, 2. расколіна, трэшчына) 1. linia 2. obszar, granice 3. rysy, cecha Як намаляваць рысу на камп’ютары?

– Jak namalować linię na komputerze?

Рыса пад’ёму вады у беларускіх рэках змясцілася на іншы ўзровень.

– Granica poziomu wody w białoruskich rzekach osiągnęła inny poziom.

У яго рысы твару як у бацькі.

– Rysy twarzy ma takie jak jego ojciec.

542 Za: http://mnon.ru/vn/san-tarna-g-g-en-chnyya-patrabavann-,-shto-prad-ya-lyayutstsa-da-pamyashkannya- abstalyavannya/vykarystanne-rasol,-bylykh-va-zhyvann.html.

543 Homonimiczność tych leksemów może spowodować wiele problemów.

Białorusinka mówiąca do Polaka: „Nam trzeba ruchać się” (z błrus.

Нам трэба рухацца) może wcale nie zostać od razu zrozumiana, że chciała powiedzieć: Musimy już iść.

253 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza У нас вельмі падобная рыса характару – цярплівасць.

– Mamy bardzo podobną cechę charakteru – cierpliwość.

Myłem okno i zauważyłem na szybie rysę.

– Я мыў акно і заўважыў на шыбе драпіну.

Robotnicy tynkowali ścianę, ale już po tygodniu zauważyłem na tynku rysy.

– Працаўнікі тынкавалі сцяну, але ўжо праз тыдзень я заўважыў на тынкоўцы трэшчыну.

рэўнасць równość (błrus.

роўнасць) zazdrość Калі яе хлопец сказаў ёй, што сустрэнецца са сваёй сяброўкай, яна адчула рэўнасць.

– Kiedy jej chłopak powiedział jej, że spotka się ze swoją przyjaciółką, poczuła zazdrość.

Czy równość płci to iluzja?

– Гендэрная роўнасць – гэта ілюзія?

светлы światły (błrus.

разумны, адукаваны, вопытны, светлая галава) 1. jasny 2. widny 3. świetlany У яго новы светлы касцюм.

– On ma nowy jasny garnitur.

Мы хочам набыць кватэру, дзе будуць светлыя вокны.

– Chcemy kupić mieszkanie, w którym będą widne okna.

Не бойся, цябе чакае светлая будучыня.

– Nie bój się, czeka cię świetlana przyszłość.

Mój teść jest oczytany, dobrze wychowany, zna pięć języków, słowem, to światły człowiek.

– Мой цесць начытаны, добра выхаваны, ведае пяць моў, словам, светлая галава.

254 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza свята święta (błrus.

святая, святы, pot.

Каляды/Вялікдзень) święto Хіба ўсе любяць свята Новага года.

– Chyba wszyscy lubią święto Nowego Roku.

Święta Anna jest też patronką matek.

– Святая Ганна з’яўляецца заступніцай таксама маці.

Jakie znasz polskie święta?

– Якія ведаеш польскія святы?

Co kupiłeś na święta?

– Што ты набыў на Каляды/Вялікдзень?

сказаць skazać (błrus.

асудзіць, прыгаварыць, прысудзіць) powiedzieć Ён быў у шоку і не мог нічога сказаць.

– On był w szoku i nie mógł nic powiedzieć.

Sąd nie mógł skazać podejrzanego z braku dowodów.

– Суд не мог асудзіць падазронага з-за адсутнасці доказаў.

Nasz klub piłkarski wygrał wczoraj mecz, choć wszyscy wcześniej skazali go na porażkę.

– Наш футбольны клуб перамог учора ў матчы, хаця ўсе раней прадракалі/прадказвалі яму паражэнне.

скачок skoczek (błrus.

скакун, spec.

вершнік, коньнік, skok

255 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza конь) Скачок зайца мяне напалохаў.

– Skok zająca mnie nastraszył.

Учора было 20 градусаў, а заўтра будзе 10 – не люблю я такі скачок тэмпературы.

– Wczoraj było 20 stopni, a jutro będzie 10 – nie lubię takiego skoku temperatury.

Adam Małysz to popularny polski skoczek.

– Адам Малыш – гэта папулярны польскі скакун.

Skoczek to moja ulubiona figura w szachach.

– Конь – гэта мая любімая шахматная фігура.

скланенне skłonienie (błrus.

угаворванне) odmiana, deklinacja Скланенне назоўнікаў у польскай мове часта падобнае да скланення ў беларускай мове.

– Odmiana rzeczowników w języku polskim często jest podobna do deklinacji w języku białoruskim.

Trudne w pracy nauczyciela akademickiego jest skłonienie studentów do dyskusji.

– Цяжка выкладчыку ўгаварыць студэнтаў прыняць удзел у дыскусіі.

скланяць skłaniać (błrus.

угаворваць) odmieniać pzez przypadki, deklinować Ніколі не ведаю, як скланяць назоўнікі ў польскай мове.

– Nigdy nie wiem, jak odmieniać przez przypadki polskie rzeczowniki.

Nie musisz mnie do tego skłaniać, zrobię to z przyjemnością.

– Ты не мусіш мяне

256 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza ўгаворваць, я зраблю гэта з прыемнасцю.

склон skłon (błrus.

наxіл, сxіл, нагінанне) gram. przypadek Якая будзе форма роднага склону ад назоўніка капіталізм?

– Jak brzmi dopełniacz od rzeczownika kapitalizm?

Jestem za stary, żeby zrobić skłon.

– Я надта стары, каб зрабіць нахіл.

слова słowa (błrus.

словы) słowo Слова, якое ты вымавіў, вульгарнае.

– Słowo, które powiedziałeś, jest wulgarne.

Słowa to za mało, ważne są czyny.

– Словы гэта надта мала, важныя паступкі.

спінка spinka (błrus.

заколка) 1. grzbiet 2. oparcie Спінка гэтай старой кнігі адрываецца.

– Grzbiet tej starej książki odpada.

Яна набыла старое крэсла са спінкай упрыгожанай разьбою.

– Ona kupiła stare krzesło z rzeźbionym oparciem.

Uczesała włosy, a potem spięła je nową spinką.

– Яна прычасала валасы, а потым прышпіліла іх новай заколкай.

257 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza спрэчны sprzeczny (błrus.

супярэчлівы, супярэчны) sporny У гісторыі Еўропы існуе не адзін спрэчны факт.

– W historii Europy istnieje nie jeden sporny fakt.

Wyrok sądu okazał się sprzeczny z konstytucją.

– Прысуд суда аказаўся супярэчны з канстытуцыяй.

Niektórzy mówią, że Adam się ożenił, a inni, że jeszcze nie – to jest jakiś sprzeczny fakt, którego nie rozumiem.

– Некаторыя гавораць, што Адам ажаніўся, а іншыя, што яшчэ не – гэта нейкі супярэчлівы факт, якога я не разумею.

сталасць stałość (błrus.

пастаянства) dojrzałość Учора ў нас была дыскусія пра сталасць студэнтаў і наіўнасць некаторых дарослых.

– Wczoraj mieliśmy dyskusję na temat dojrzałości studentów i naiwności niektórych dorosłych.

Nie wszystkich polityków cechuje stałość pogladów.

– Не ўсе палітыкі вылучаюцца пастаянствам поглядаў.

станоўчасць stanowczość (błrus.

рашучасць) pozytywność, dodatniość, ważność, powaga, ważna rola Ці ўжо шмат разоў нам паўтаралі пра станоўчасць гэтай падзеі для развіцця чалавечай

258 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza асобы?

– Czy już wiele razy mówiono nam o ważnej roli tego wydarzenia dla rozwoju istoty ludzkiej?

Stanowczość to nie jest agresja.

– Рашучасць – гэта не агрэсія.

станоўчы stanowczy (błrus.

рашучы) 1. twierdzący, pozytywny 2. dodatni Я запрапанаваў сябрам паехаць на экскурсію ў Польшчу – атрымаў станоўчы водгук.

– Zaproponowałem przyjaciołom wyjazd na wycieczkę do Polski – odzew był twierdzący.

Я чытаю п’есу, у якой толькі адзін станоўчы герой.

– Czytam sztukę, w której jest tylko jeden pozytywny bohater.

Эканоміка Беларусі ў першым квартале года захавала станоўчыя тэндэнцыі развіцця544.

– Gospodarka Białorusi w pierwszym kwartale roku utrzymała dodatnie tendencje rozwoju.

Kobieta lubi, gdy mężczyzna wie, czego chce od życia i jest stanowczy.

– Жанчына любіць, калі мужчына рашучы і ведае, чаго хоча ад жыцця.

станцыя stancja (błrus.

пакой, пансіён) stacja Cтанцыя Кастрычніцкая Маскоўскай лініі Менскага метрапалітэна размешчаная паміж станцыямі Плошча Перамогі і Плошча Леніна.

– Stacja Październikowa moskiewskiej linii mińskiego metra jest usytuowana pomiędzy stacjami: Plac Zwycięstwa i Plac Lenina.

Nowa stancja czeka na studentów, którzy chcą mieszkać blisko uniwersytetu.

– Новы пансіён 544 Za: http://telegraf.by/2010/04/mnekanomk-belarus--zaxavala-stanochi-trend-u-pershim-kvartale.html.

259 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza чакае студэнтаў, якія хочуць жыць каля ўніверсітэта.

столь stół (błrus.

стол) sufit Столь у яго кватэры чырвоная.

– Sufit w jego mieszkaniu jest czerwony.

Stół w kuchni ma prawie 50 lat.

– Сталу ў кухні амаль 50 гадоў.

стройны strojny (błrus.

шыкоўны) 1. zgrabny, kształtny, smukły 2. przejrzysty, konsekwentny 3. uporządkowany, zgodny, harmonijny Усе гавораць, што яна стройная дзяўчына, а яе брат – стройны юнак.

– Wszyscy mówią, że ona jest zgrabną dziewczyną, a jej brat to smukły młodzieniec.

У мяне стройная канцэпцыя дысертацыі.

– Mam przejrzystą koncepcję dysertacji.

Стройны хор галасоў сцвярджаў, што патрэбныя змены.

– Zgodny chór głosów stwierdzał, że potrzebne są zmiany.

Na balu jego ubiór rzucił mi się od razu w oczy, był bowiem niezwykle strojny.

– На балі яго вопратка адразу кінулася мне ў вочы, таму што была вельмі шыкоўнай.

сум sum (błrus.

сом) 1. nuda 2. smutek, przygnębienie 3. tęsknota Яна сядзела на занятках і хацела слухаць лекцыю, але адчувала толькі сум.

– Siedziała na

260 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza zajęciach i chciała słuchać wykładu, ale odczuwała tylko nudę.

У матчыным голасе чуўся сум.

– W głosie matki czuć było smutek.

Толькі ўчора ты выехаў, а ў маім сэрцы ўжо вялікі сум па табе.

– Wyjechałeś zaledwie wczoraj, a w moim sercu już jest wielka tęsknota za tobą.

Sum to największa ryba słodkowodna Europy.

– Сом – гэта найбуйнейшая прэснаводная рыба Еўропы.

суткі sutki (błrus.

саскі, смочкі) doba Праз суткі будзем у хаце.

– W ciągu doby będziemy w domu.

Matki karmiące piersią często skarżą się na ból sutków.

– Маці, якія кормяць грудзьмі, часта скардзяцца на боль саскоў.

сцягно ścięgno (błrus.

сухажыле) udo Чэскаму прэзідэнту нядаўна зрабілі паспяховую аперацыю на сцягне545.

– Czeskiemu prezydentowi niedawno przeprowadzono udaną operację uda.

Grałem w piłkę i teraz boli mnie ścięgno Achillesa.

– Я гуляў у футбол і цяпер у мяне баліць Ахіллава сухажылле.

545 Za: http://susvet.info/node/2788.

261 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza сэрца serca (błrus.

сэрцы) serce Лекар сказаў мне, што ў мяне здаровае сэрца.

– Lekarz mi powiedział, że mam zdrowe serce.

Dziecko narysowało dwa serca dla mamy i taty.

– Дзіця нарысавала два сэрцы для маці і бацькі.

таксама tak samo (błrus.

гэтаксама) również, także Польшча першая ўвяла спрошчаны візавы рэжым для беларусаў з 1 студзеня 2011 г., а потым Латвія таксама зрабіла бясплатныя візы для беларусаў (з 24 студзеня).

– Uproszczoną procedurę wizową dla Białorusinów Polska wprowadziła jako pierwsza od 1 stycznia 2011 r., a potem także Łotwa zaczęła wydawać bezpłatne wizy dla Białorusinów (od 24 stycznia).

Czy ta zupa smakuje tak samo dobrze, jak wygląda?

– Ці гэты суп смакуе гэтаксама добра, як выглядае?

тармазіць tarmosić (błrus.

тармасіць) 1. hamować, zatrzymywać 2.

wstrzymywać, opóźniać На чырвоным святлафоры трэба тармазіць машыну.

– Na czerwonym świetle trzeba zatrzymywać samochód.

262 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza На будоўлі нельга тармазіць працу.

– Na budowie nie wolno opóźniać pracy.

Możesz spokojnie powiedzieć, o co ci chodzi, bo jeśli zaczniesz mnie tarmosić na ulicy, to zacznę krzyczeć.

– Ты можаш спакойна патлумачыць, у чым справа, бо калі пачнеш мяне тармасіць на вуліцы, пачну крычаць.

тлумачальны tłumaczeniowy (błrus.

перакладчыцкі) objaśniający, opisowy Мне патрэбны польскі тлумачальны слоўнік.

– Potrzebny mi polski słownik objaśniający (opisowy).

Wielu tłumaczy nie może znaleźć pracy, dlatego powstał specjalny portal tłumaczeniowy, na którym umieszczane będą ogłoszenia.

– Шмат перакладчыкаў не могуць знайсці працу, таму паўстаў адмысловы перакладчыцкі партал, на якім будуць размяшчаць аб’явы.

ток tok (błrus.

xод) prąd Ток можа быць пераменным або пастаянным.

– Prąd może być zmienny lub stały.

Tok spotkania nie wskazywał na to, że rozmówcy się pokłócą.

– Ход сустрэчы не паказваў на тое, што суразмоўцы пасварацца.

трапіць trapić (błrus.

турбаваць, мучыць, непакоіць) 1. trafić, znaleźć drogę 2. dostać się

263 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza Быў так п’яны, што не мог трапіць у хату.

– Był tak pijany, że nie mógł trafić do domu.

Ён заўсёды хацеў трапіць у авіяцыю.

– On zawsze chciał dostać się do lotnictwa.

Coś go jednak mogło trapić, ale nie chciał powiedzieć co.

– Штосьці магло аднак яго турбаваць, але не хацеў сказаць што.

трэсці treści (błrus.

змест, інфармацыя) trząść Трэсці пачала яна галавой і сказала, што не выступіць з прамовай.

– Trząść zaczęła głową i powiedziała, że nie wystąpi z przemówieniem.

Treści w Internecie mają duży wpływ na dzieci.

– Інфармацыя, якая знаходзіцца ў Інтэрнеце, мае вялікі ўплыў на дзяцей.

Jakie treści zawiera ta książka?

– Які змест у гэтай кнізе?

тым tym (błrus.

гэтым) tamtym На тым свеце смерці ўжо не будзе.

– Na tamtym świecie śmierci już nie będzie.

Na tym miejscu stał kiedyś dom Czesława Miłosza, a teraz jest tu supermarket.

– На гэтым месцы быў калісьці дом Чэслава Мілоша, а цяпер тут супермаркет.

узбудзіць wzbudzić (błrus.

выклікаць) wszcząć

264 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza Супраць Мілінкевіча могуць узбудзіць крымінальную справу.

– Przeciwko Milinkiewiczowi może zostać wszczęty proces karny.

Ten film nie wzbudził we mnie żadnych emocji.

– Гэты фільм не выклікаў у мяне ніякіх эмоцыяў.

узрост wzrost (błrus.

рост) wiek Яна выглядае зусім маладой, але я не магу ацаніць яе ўзрост.

– Ona wygląda na bardzo młodą, ale nie mogę oszacować jej wieku.

Jesteś wysoki – jaki masz wzrost?

– Ты высокі – які ў цябе рост?

улева ulewa (błrus.

лівень) w lewo Каб дайсці да ратушы, трэба ісці прама, а потым павярнуць улева.

– Żeby dojść do ratusza, trzeba iść prosto, a potem skręcić w lewo.

Chcieliśmy jechać na wycieczkę, ale jest taka ulewa, że musimy zostać w domu.

– Мы хацелі паехаць на экскурсію, але такі лівень, што мы вымушаныя застацца дома.

умовы umowy (błrus.

дагаворы, дамовы) 1. warunki 2. zasady Прадпрымальнікі ставяць умовы ўраду.

– Przedsiębiorcy stawiają rządowi warunki.

265 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza На наступным пасяджэнні будуць разгледжаны новыя ўмовы працоўнага дагавору.

– Na następnym posiedzeniu będą rozpatrywane nowe zasady umowy o pracę.

Czy Polska ma jakieś umowy międzynarodowe z Białorusią?

– Ці ў Польшчы ёсць якія- -небудзь міжнародныя дагаворы з Беларуссю?

управа uprawa (błrus.

1. апрацоўка, 2. вырошчванне, гадаванне) 1. w (na) prawo 2. zarząd, kierownictwo, 3. fraz.

sposób Каб дайсці да музея, трэба ісці прама, а потым павярнуць управа.

– Żeby dojść do muzeum, trzeba iść prosto, a potem skręcić w prawo.

Гарадская ўправа не ведае, як вырашыць праблему сабачых адходаў.

– Zarząd miasta nie wie, jak rozwiązać problem psich odchodów.

Яму сказалі, што хутка на яго знойдуць управу.

– Powiedziano mu, że wkrótce znajdą na niego sposób/poradzą sobie z nim.

Uprawa ziemi to ciężka praca.

– Апрацоўка зямлі – гэта цяжкая праца.

Uprawa tulipanów jest trudna z uwagi na liczne szkodniki.

– Вырошчванне цюльпанаў вельмі складанае з-за шматлікіх шкоднікаў.

урок urok (błrus.

чароўнасць, абаянне; праклён) lekcja

266 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza У нас сёння быў толькі адзін урок у школе.

– Dzisiaj mieliśmy tylko jedną lekcję w szkole.

Urok tej nieznajomej dziewczyny sprawił, że zapomniał o swoich problemach.

– Чароўнасць гэтай незнаёмай дзяўчыны стала прычынай таго, што ён забыў пра свае праблемы.

Nic mi się nie udaje – czy to znaczy, że ktoś rzucił na mnie urok?

– У мяне нічога не атрымліваецца – ці значыць гэта, што хтосьці кінуў на мяне праклён?

устаць ustać (błrus.

выстаяць, устаяць [на нагах]; спініцца) 1. wstać 2. перан. powstać, wyniknąć Калі ён заўважыў яе, ад захаплення не мог устаць з месца.

– Kiedy ją zauważył, z podziwu nie mógł wstać z miejsca.

На сходзе ўстала пытанне пра забеспячэнне.

– Na zebraniu wynikła kwestia zaopatrzenia.

Był tak pijany, że nie mógł ustać na nogach.

– Ён быў такі п’яны, што не мог устаяць на нагах.

Praca w fabryce ustała z powodu braku zamówień.

– Праца на заводзе спынілася з-за недахопу заказаў.

футра futra (błrus.

футры) futro Ён набыў яшчэ адно футра для жонкі.

– Kupił jeszcze jedno futro dla żony.

Jakie futra są obecnie modne?

– Якія футры зараз у модзе?

267 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza хваляванне falowanie (błrus.

хвалістасць; хуткія змены) niepokój, stres Спакой душы хачу, а не хвалявання.

– Chcę spokoju duszy, a nie niepokoju.

Як пераадолець хваляванне перад тэстам?

– Jak przezwyciężyć stres przed testem?

Kiedy byliśmy na promie, odczuwałem całym sobą falowanie morza.

– Калі мы былі на пароме, я адчуваў сабой хвалістасць мора.

Rząd robi wszystko, by uniknąć falowania cen.

– Урад робіць усё, каб пазбегнуць хуткіх зменаў цэн.

хіба chyba (błrus.

хіба) 1. luka, błąd, niedopatrzenie, brak 2. wada, usterka 3. gafa У кніжцы была хіба ў друку.

– W książce był błąd w druku.

Адразу было відаць хібу гэтай статуі.

– Od razu było widać wadę tej statui.

Ён запытаў ва ўдавы, як сябе адчувае яе муж – гэта была вялікая хіба.

– Zapytał wdowę, jak się czuję jej mąż – to była wielka gafa.

Jeszcze nie wiem, co będę robić jutro – chyba zostanę w domu.

– Я яшчэ не ведаю, што буду рабіць заўтра – хіба астануся ў хаце.

холадна chłodna 1. chłodno 2. zimno

268 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza (błrus.

халодная) На дварэ холадна.

– Na dworze jest chłodno.

Мне холадна.

– Jest mi zimno.

Czy w tym roku będzie nadzwyczaj chłodna zima?

– Ці будзе сёлета надзвычай халодная зіма?

цесць cześć (błrus.

прывітанне) teść Цесць Арнольда Шварцэнэгера трапіў у бальніцу.

– Teść Arnolda Schwarzeneggera trafił do szpitala.

Cześć, jak się masz?

– Прывітанне, як ты?

цёпла ciepła (błrus.

цёплая) ciepło На дварэ цёпла.

– Na dworze jest ciepło.

Ciepła kolacja czeka na ciebie.

– Цёплая вячэра чакае цябе.

ціха cicha (błus.

ціхая) cicho Я гавару па тэлефоне – ціха!

– Rozmawiam przez telefon – bądź cicho.

269 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza Moja siostra to bardzo cicha osoba, prawie nic nigdy nie mówi.

– Мая сястра – гэта вельмі ціхая асоба, амаль ніколі нічога не гаворыць.

цягнік ciągnik (błrus.

трактар) pociąg Наш цягнік спазняецца ўжо на 20 хвілін.

– Nasz pociąg spóźnia się już 20 minut.

Kiedy byłem na wsi, miałem okazję prowadzić ciągnik.

– Калі я быў на вёсцы, у мяне была нагода весці трактар.

чуваць czuwać (błrus.

1. не спаць, быць пільным, 2. сцерагчы) słychać Я даўно цябе не бачыла – што чуваць новага?

– Dawno cię nie widziałam – co słychać nowego?

Harcerze muszą nocą czuwać, kiedy mają nocną wartę.

– Скаўты павінны ноччу быць пільнымі, калі ў іх начная варта.

Czuwaj przy nim, żeby nie uciekł.

– Сцеражы яго, каб ён не ўцёк.

чапаць pot.

czepiać (błrus.

1. затрымліваць, спыняць, 2. мантаваць) dotykać, ruszać Не чапай ката, бо ён спіць.

– Nie dotykaj kota, bo śpi.

270 Leksem białoruski Czego nie oznacza (homonim międzyjęzykowy) Co oznacza Jakiś człowiek na ulicy mnie czepiał i chciał coś sprzedać.

– Нейкі чалавек на вуліцы мяне спыніў і хацеў штосьці прадаць.

Ojciec nie lubi czepiać szafek w kuchni.

– Бацька не любіць мантаваць шафкі ў кухні.

шаравы szarawy (błurs. шэранькі) kulisty Ці ты бачыў калісьці шаравую маланку?

– Widziałeś kiedyś piorun kulisty?

Pod choinką siedzi szarawy królik.

– Пад елачкай сядзіць шэранькі трус.

шатэн szatan (błrus.

cатана) szatyn Я – бландзін, а мой брат – шатэн.

– Jestem blondynem, a mój brat to szatyn.

Szatan to przeciwnik Boga.

– Сатана – гэта антаганіст Бога.

шчака szczęka (błrus.

сківіца, зубы) policzek Яго шчака пачырванела ад марозу.

– Jego policzek poczerwieniał od mrozu.

Jego dolna szczęka jest większa niż górna.

– Яго ніжняя сківіца большая, чым верхняя.

юбіляр jubiler jubilat

272 Zakończenie Niniejsza rozprawa doktorska zawiera w sobie szeroki przegląd literatury na temat zjawiska homonimii międzyjęzykowej w językach europejskich.

Ukazuje różne podejścia badaczy do tego zagadnienia oraz ogólne i szczegółowe ujęcia tego rodzaju homonimii.

Jest to więc cenne kompedium wiedzy na temat historii i współczesności badań nad homonimią międzyjęzykową.

Innym atutem pracy jest ukazanie charakterystki języka białoruskiego: najważniejszych faktów z historii jego rozwoju, najważniejszych osobliwości językowych, kontaktów z językiem polskim.

Cenny jest także kontrast białorusko-polski ukazujący główne różnice i podobieństwa między językiem białoruskim i językiem polskim.

Rozdziały te mogą stanowić ważną lekturę zwłaszcza dla Polaków (i cudzoziemców znających język polski), gdyż zebrane fakty stanowią źródło wiedzy na temat języka białoruskiego mniej znanego w Europie – służą zatem jego popularyzacji.

Niniejsza rozprawa doktorska jest swoistym novum, gdyż stanowi pierwszy większy naukowo-glottodydaktyczny opis białorusko-polskiej homonimii międzyjęzykowej.

W części praktycznej znajduje się słownik podstawowy białorusko-polskich homonimów międzyjęzykowych (fałszywych przyjaciół).

Jest to pierwsze pełniejsze zestawienie złudnych odpowiedników, ukazujące 185 par homonimów całkowitych (różniących się wszystkimi znaczeniami) w porządku alfabetycznym.

Jednak z samego faktu znajomości złudnych odpowiedników nie musi wynikać, że użytkownik języka białoruskiego i polskiego będzie umiał używać leksemów w prawidłowych kontekstach.

Dlatego dodatkowym atutem słowniczka jest to, że zawiera on także przykłady zdań, ukazujące prawidłowe użycie leksemów w różnych kontekstach.

Użytkownik słownika może zatem nie tylko przyjrzeć się złudnym odpowiednikom, lecz także zobaczyć, jak funkcjonują leksemy w prawidłowych kontekstach.

Jest to cenna pomoc w poprawnym stosowaniu wyrazów.

Słownik zawiera także indeks polskich leksemów, dzięki czemu mogą z niego korzystać nie tylko Polacy mający kontakt z językiem białoruskim, lecz także Białorusini uczący się języka polskiego, a nawet osoby innych narodowości mające kontakt z językiem polskim i językiem białoruskim.

To stanowi o uniwersalności słownika i łatwości w posługiwaniu się nim.

273 Niniejsza praca doktorska ukazała kierunki badań w białorusko-polskiej homonimii międzyjęzykowej.

Temat ten nie został wcześniej wystarczająco opracowany.

Na tle innych języków europejskich białorusko-polska homonimia międzyjęzykowa ma najmniej opracowań naukowo-glottodydaktycznych.

Może to wynikać ze statusu języka białoruskiego, który na samej Białorusi nie tylko nie ma warunków do rozwoju, lecz także bywa wręcz niszczony.

Wystarczy porównać choćby ilość szkół z wykładowym językiem białoruskim i rosyjskim, by przekonać się, że ten pierwszy jest dyskryminowany i nietraktowany poważnie.

Taka jest sytuacja dzisiaj – sytuacja polityczna, która może ulec zmianie.

Trzeba pamiętać, że język starobiałoruski kiedyś rozkwitał i był nawet językiem urzędowym Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Nie jest więc tak, że język białoruski jest niekompletny czy niezdatny zagospodarowywać różne sfery życia.

Niczego mu nie brakuje, a wykorzeniany jest z pobudek nie językowych, lecz ideologicznych, głoszących, m.in. to, że są lepsze i gorsze języki (czyli w podtekście lepsi i gorsi ludzie, którzy się nimi posługują).

Język polski także przeżywał kryzys, ale przetrwał pomimo 123 lat niestnienia państwa polskiego na mapie Europy.

Dzisiaj jest jednym z oficjalnych języków Unii Europejskiej i uczy się go wielu obcokrajowców.

Mimo niesprzyjających warunków język białoruski istnieje i się rozwija.

W dobie mediów elektronicznych także dzięki Internetowi (np. internetowe wydania gazet) oraz zagranicznym mediom białoruskojęzycznym emitującym na Białoruś (np. telewizja „Belsat”, Białoruska Redakcja Polskiego Radia dla Zagranicy, Radio „Racyja”, Europejskie Radio dla Białorusi).

Inicjatywa rozwoju białoruskości (w tym języka białoruskiego) wspierana jest przez Unię Europejską (także finansowo).

Każda więc praca poświęcona językowi białoruskiemu, a pozbawiona pobudek ideologicznych, sprzyja rozwojowi tego języka.

Na przykładzie homonimii międzyjęzykowej widać, że do opracowania wciąż pozostaje wiele zagadnień, które dotąd w badaniach pomijano.

Smuci również fakt, że jak do tej pory nie ukazał się żaden pełny słownik białorusko-polskich fałszywych przyjaciół (nieporozumień językowych, homonimów międzyjęzykowych), podczas gdy opracowań takich doczekały się język górnołużycki (ok. 55 tys. mówiących w tym języku), a nawet dialekt północnokresowy.

Brak zatem słownika białorusko-polskich homonimów międzyjęzykowych jest poważnym przeoczeniem i

275 Streszczenie w języku angielskim (Abstract) In English, there exist several terms describing the interlingual homonymy – a phenomenon which I describe in my doctoral dissertation, referring to Belarusian and Polish language.

Among these terms, one can indicate: (translator’s/slavist’s) false friends, false cognates, misleading words (of foreign origin), deceptive words, deceptive cognates or interlinguistic lexical homonymy.

The thesis includes a review of a few important European works on the problem of false friends in a broad sense.

These references allowed me to discuss existing definitions as well as to identify the most appropriate term to determine it.

Furthermore, I made an attempt to list types and causes of this phenomenon.

The problem of false friends has been discussed and examined for a long time.

The first important work related to this topic was the French publication Les faux amis ou les trahisons du vocabulaire anglais: Conseils aux traducteurs (Paris 1928).

Its authors, Maxime Kœssler and Jules Deroquiny, thoroughly analyzed English and French false friends.

From then onwards, authors representing various nations and languages have been explaining the sources of interlingual lexical homonymy.

They unanimously stated that this phenomenon is of interdisciplinary character and it goes far beyond the linguistics itself.

The phenomenon of false friends can be observed not only within vocabulary, but also among more complex lexical structures, e.g. expressions and phrases.

As mentioned above, my aim was to set together different types of false friends and to explain mechanisms of language mistakes and misunderstandings which arise in the junction point of two language systems.

This issue should be particularly taken advantage of in the process of language teaching.

My thesis consists of several parts.

Firstly, I discussed the history of Polish and Belarusian language contacts.

Then, I theoretically described interlingual homonymy of these two languages along with its types.

This lead me to elaborate a dictionary of Belarusian-Polish false friends.

So far, such a publication has not been worked up. It is also the first greater dictionary of this type, including numerous examples.

It is addressed not only to students and teachers, but also to all those who use Belarusian and Polish in their everyday life (journalists, businessmen, politicians etc.).

276 Bibliografia Awramiuk E., Systemowość polskiej homonimii międzyparadygmatycznej, Białystok 1999.

Balcerzan E., Pisarze polscy o sztuce przekładu, Poznań 1977.

Bartoszewicz L., Wyrazy podobne brzmieniowo, lecz odmienne znaczeniowo w językach polskim i rosyjskim w słownikach dwujęzycznych, [w:] Język rodzimy a język obcy.

Komunikacja, przekład, dydaktyka, red. A. Kopczyński, U. Zaliwska-Okrutna, Warszawa 2002.

Bergman A., Rzecz o Bronisławie Taraszkiewiczu, Warszawa 1977.

Bergman A., Sprawy białoruskie w II Rzeczypospolitej, Warszawa 1984.

Będkowska-Kopczyk A., Profilowanie doświadczenia w synonimii słowiańskiej, [w:] Słowiańszczyzna w kontekście przemian Europy końca XX wieku, red. E. Tokarz, Katowice 2001.

Bilingwizm a glottodydaktyka: materiały z V Sympozjum zorganizowanego przez Instytut Lingwistyki Stosowanej UW, Białowieża 26–28 maja 1977, red. F. Grucza, Warszawa 1981.

Buttler D., Polskie i rosyjskie homonimy rzeczownikowe, [w:] Paralele w rozwoju słownictwa języków słowiańskich, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź 1989.

Czernysz T., Polsko-ukraińskie pułapki językowe: korzyści i trudności nauczania języka polskiego w kontekście bliskości lingwogenetycznej i typologicznej, [w:] Nauczanie języka polskiego jako obcego i polskiej kultury w nowej rzeczywistości europejskiej.

Materiały z VI Międzynarodowej Konferencji Glottodydaktycznej, red. P. Garncarek, Warszawa 2005.

Dalewska-Greń H., Języki słowiańskie, Warszawa 1997.

Foland-Kugler M., Zwięzła gramatyka polska dla cudzoziemców, Warszawa 2006.

Grek-Pabisowa I., Współczesne gwary polskie na Litwie i Białorusi.

Fonetyka, Warszawa 2002.

Grochowski M., Polifunkcyjność gramatyczna jednostek leksykalnych a ich homonimia (z punktu widzenia współczesnej leksykografii), „Prace Filologiczne” 1986, t. XXXIII.

277 Grodziński E., Trudne problemy homonimii.

Homonimia etymologiczna a homonimia semantyczna, „Poradnik Językowy” 1990, z.

5.

Grosbart Z., Heterofemia międzyjęzykowa, czyli skutki nadmiernego zaufania do intuicji translatorskiej, [w:] Wielojęzyczność literatury i problemy przekładu artystycznego, red. E. Balcerzan, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź 1984.

Grosbart Z., О „межъязычных омонимах”, „Język Rosyjski” 1958, nr 6.

Grosbart Z., Problem mylących podobieństw międzyjęzykowych.

Próba definicji i poszukiwania terminologiczne, „Acta Universitatis Lodziensis.

Folia litteraria 9” 1982.

Grosbart Z., Specyfika przekładu w ramach języków słowiańskich, [w:] Poetyka i stylistyka słowiańska.

Materiały konferencji Komisji Poetyki i Stylistyki Słowiańskiej Międzynarodowego Komitetu Slawistów Warszawa 18–20 kwietnia 1972, red. S. Skwarczyńska, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk, 1973.

Grosbart Z., Teoretyczne problemy przekładu literackiego w ramach języków bliskopokrewnych, „Acta Universitatis Lodziensis” 1984.

Grucza F., Lingwistyka stosowana: historia, zadania, osiągnięcia, Warszawa 2007.

Grucza F., Ogólne zagadnienia lapsologii, [w:] Z problematyki błędów obcojęzycznych, red. F. Grucza, Warszawa 1978.

Grucza F., Zagadnienia metalingwistyki: lingwistyka – jej przedmiot, lingwistyka stosowana, Warszawa 1983.

Grucza S., Struktura i funkcja słowników glottodydaktycznych.

Słowniki do nauki języka obcego, „Przegląd Glottodydaktyczny” 2000, z.

17.

Gutschmidt K., Хто напісаў першую граматыку беларускай літаратурнай мовы?, „Prace Filologiczne” 1999, t. XLIV.

Hornung W., Kretschmer E., Ortmann H., Wűsteneck H., Die Ubersetzung wissenschaftlicher Literatur aus dem Russischen ins Deutsche, Lipsk 1974.

Ilvić M., Kierunki w lingwistyce, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1975.

Jadacka H., Zdunkiewicz-Jedynak D., Markowski A., ABC gramatyki, [w:] Polszczyzna na co dzień, red. M. Bańko, Warszawa 2006.

Kaleta R., Białoruś i Polska – rzecz o mylących podobieństwach językowych, „Kwartalnik Polonicum” 2008, nr 7.

278 Kaleta R., Błędy fonetyczne Białorusinów uczących się języka polskiego, „Lingwistyka Stosowana” 2010, t.

2.

Kaleta R., Dyskusja nad błędem językowym w wybranych polskich pracach językoznawczych wydanych w latach 1978-2008 (przegląd), „Lingwistyka Stosowana” 2009, t.

1.

Kaleta R., Homonimia międzyjęzykowa w ogólnym i białorusko-polskim kontekście, „Acta Albaruthenica” 2010, t.

10.

Kaleta R., Język polski w Mińsku, „Kwartalnik Polonicum” 2009, nr 8.

Kaleta R., Podstawowe błędy językowe Białorusinów uczących się języka polskiego, „Acta Albaruthenica” 2009, nr 9.

Kaleta Z., Gramatyka języka polskiego dla cudzoziemców, Kraków 1995.

Kielar B., Tłumaczenie i koncepcje translatoryczne, Wrocław 1988.

Kielar B., Zarys translatoryki, Warszawa 2003.

Kœssler M., Deroquiny J., Les faux amis ou les trahisons du vocabulaire anglais: Conseils aux traducteurs, Paris 1928.

Kognitywne podstawy języka i językoznawstwa, red. E. Tabakowska, Kraków 2001.

Krzeszowski T., Fałszywi przyjaciele, konie trojańskie i tymczasowi emigranci: o niektórych podstępnych zapożyczeniach językowych, [w:] Problemy komunikacji międzykulturowej: Lingwistyka – translatoryka – glottodydaktyka, red. B. Kielar, T. Krzeszowski, J. Lukszyn, T. Namowicz, Warszawa 2000.

Kuczyński E., Interferenztraechtige Stolpersteine bei der Uebersetzung: das Wesen und die Problematik der „falschen Freunde des Uebersetzers“, Włocławek 2005.

Kuroczycki T., Zwodnicze ekwiwalenty leksykalne jako problem praktyki translatorskiej, „Studia Rossica Posnaniensia” 8.

Lado R., Linguistics across Cultures (Applied Linguistics for Language Teachers), Ann Arbor 1958.

Laszkiewicz T., Panslawistyczne osobliwości leksykalne S.B. Lindego i jego projekt stworzenia wspólnego języka słowiańskiego, Wrocław 1980.

280 Pashkievich V., Fundamental Byelorussian, Book 1, Toronto 1974, Book 2, Toronto 1978.

Patocka-Sigłowy U., „Fałszywi przyjaciele” tłumacza w terminologii Unii Europejskiej, [w:] Annales Academiae Peadagogicae Cracoviensis.

Folia 42.

Studia Russologica I, red. D. Dziewanowska, L. Korenowska, Kraków 2007.

Pisarek Ł., Język białoruski XX wieku, „Nauka Wrocławska”, Biuletyn informacyjny oddziału PAN we Wrocławiu, 2004, nr 1–2, s. 3–6.

Rieger J., Siatkowski J., Kontakty polszczyzny z językami słowiańskimi, [w:] Współczesny język polski, red. J. Bartmiński, Lublin 2001.

Schneider L., Język białoruski, Kraków 1968.

Seitel F.P., Public relations w praktyce, tł.

M. Albigowski, J.F. Dąbrowski, A. Święch, red. nauk.

wyd.

pol. K. Wojcik, Warszawa 2003.

Stawikowska A., False Friends in English, French, Polish: Diachronic Perspective, [w:] Linguistic Research and Language Teaching, red. A. Miatliuk, P. Thomas, S. Grinev, A. Tomczak, Białystok 2006.

Strycharska-Brzezina M., Polskojęzyczne podręczniki dla klasy I szkoły elementarnej w Królestwie Polskim drukowane grażdanką, Kraków 2006.

Sumera A., Christmas gift czyli trucizna pod choinkę, „Sam na sam z sobą.

Gry i rozrywki umysłowe” 1985, nr 1.

Szadyko S., Wójcik A., Minirozmówki białoruskie, Warszawa 1990.

Szpila G., Mylące podobieństwa leksykalne między językiem dolnołużyckim a polskim, „Zeszyty Łużyckie” 2002, nr 34.

Timoszuk M., Język a teoria lingwistyczna, Warszawa 2005.

Wasiluk J., Homonimia i polisemia – w poszukiwaniu granicy (na materiale języka polskiego i rosyjskiego), promotor: prof. dr hab. W. Zmarzer, Warszawa 2008 (manuskrypt).

Wilczyńska W, „Faux amis” czy „amis infidèles” – definicja a praktyka, [w:] Język a kultura, t.

7: Kontakty języka polskiego z innymi językami na tle kontaktów kulturowych., red. J. Maćkiewicz, J. Siatkowski, Wrocław 1992.

281 Witan E., Z zagadnień homonimii monogenetycznej częściowej, „Poradnik Językowy” 2- 3.

Wojan K., Fenomen homonimii międzyjęzykowej – rozważania językoznawcy, „Studia Scandinavica” 2001, nr 18.

Wojan K., Homonimia międzyjęzykowa – analiza dorobku językoznawstwa europejskiego, [w:] Język trzeciego tysiąclecia III.

Tendencje rozwojowe współczesnej polszczyzny, red. G. Szpila, Kraków 2005.

Wojan K., Międzyjęzykowa homonimia leksykalna.

Zagadnienia analizy, [w:] Język a rzeczywistość.

Rusycystyczne studia konfrontatywne, red. P. Czerwiński, H. Fontański, Katowice 2005.

Wojan K., Wspólnota homonimiki języków europejskich (na przykładzie polskiego, rosyjskiego i fińskiego), rozprawa doktorska napisana pod kier.

prof. dra zw.

Jerzego Kaliszana, Wydział Neofilologii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Poznań 2007.

Wojan K., Wstęp do analizy międzyjęzykowych homonimów leksykalnych na przykładzie języków: polskiego, rosyjskiego i fińskiego, [w:] Język rosyjski w konfrontacji z językami Europy w aspekcie lingwokulturoznawczym, red. P. Czerwiński, H. Fontański, Katowice 2004.

Wojan K., Solnceva-Nakova E., Z dziejów badań językoznawczych nad homonimią, [w:] Słowo z perspektywy językoznawcy i tłumacza, red. A. Pstyga, Gdańsk 2005.

Wróblewski J., Polisemia (wieloznaczność) i homonimia – problemy, postulaty, [w:] Język-Teoria-Dydaktyka.

Materiały IV konferencji Młodych Językoznawców Dydaktyków, Kielce 1980.

Zinkiewicz-Tomanek B., Rzeczownikowe i przymiotnikowe „homonimy międzyjęzykowe” w procesie nauczania języka ukraińskiego studentów filologii ukraińskiej, [w:] Współzależność języków słowiańskich: Aspekt lingwistyczny i glottodydaktyczny, red. J. Bartoszewska, M. Grabska, Gdańsk 1998.

Żeromski S., Przedwiośnie, Warszawa 1970.

Абіxт Р.

, Станкевіч Я., Просты спосаб стацца ў кароткім часе граматным, Брэсляў 1918.

282 Aксёнова Г.Н., Русско-белоруские межъязыковые омонимы и омографы, [w:] Вопросы преподавания русскога языка в школе с белорусским языком обучения, Mинск 1978.

Балалыкина З.А., Роль межъязыковой пароними в сопоставительном описании и изучении русского языка (на материале русского и польского языков), „Русский язык за рубежом” 1991, nr 3.

Бартноўска К., Польская Беларусь, „Arche” 2010, nr 4.

Барута-Садкоўскі А., Беларуская мова: шлях развіцця, кантакты, перспектывы, Мінск 2001.

Баршчэўская Н., Беларуская эміграцыя – абаронца роднае мовы, Варшава 2004.

Баршчэўская Н., Удзел Беларускай рэдакцыі Польскага радыё ў працэсе будаваньня новыx польска-беларускіx адносінаў, [w:] Беларусь паміж Усxодам і Заxадам: Праблемы міжнацыянальнага, міжрэлігійнага і міжкультурнага ўзаемадзеяння, дыялогу і сінтэзу, „Беларусіка Albaruthenica“ 6, рэд.

Ул. Конан і інш., Мінск 1997.

Беднаж М., Польско-українська міжмовна омонімія, Opole 2002.

Беларуская мова, red. A. Łukaszaniec, Opole 1998.

Беларускі правапіс, паводле Б.

Тарашкевіча і Я.

Лёсіка, скампіляваў Р.

Астроўскі, Вільня 1925.

Белы А., Лыч, Прынялі закон аб мовах, Менск 1995.

Блінава Э., Мяцельская Е., Беларуская дыялекталогія, Мінск 1969.

Будагов Р.А., Ложные друзья переводчика, [w:] Человек и его язык, Москва 1974.

Будагов Р.А., Несколько замечаний о ложных друзьях переводчика, [w:] Мастерство перевода, Москва 1971.

Будагов Р.А., Очерки по языкознанию, Москва 1953.

Бушлякоў Ю., Вячорка В., Санько З., Саўка З., Беларускі клясычны правапіс.

Збор правілаў.

Сучасная нармалізацыя, Вільня–Менск 2005.

Важнік С., Моўны этыкет беларусаў.

Ветлівыя звароты, „Роднае слова” 2008, nr 2.

283 Важнік С., Праект беларуска-польскага сінтаксічнага слоўніка, „Acta Albaruthenica” 2005, t.

5.

Валаxановіч А.І., Міxнюк У.М., Споведзь у надзеі застацца жывым: Аўтабіяграфія Браніслава Тарашкевіча, Мінск 1999.

Велюгин А., Стих товарищ перевел, „Литературная газета” 1963, nr 4.

Виноградов В.В., Проблемы морфематической структуры слова и явления омонимии в славянских языках, [w:] Славянское языкознание, Москва 1968.

Влчек Я., Чешско-русские омонимы – высшая стадия лексической интерференции, „Болгарская русистика” 1975, nr 5.

Вольнагель А., Как не переводить технических текстов, „Sam na sam z sobą.

Gry i rozrywki umysłowe” 1985, nr 1.

Вэкслер П., Гістарычная фаналогія беларускае мовы, пераклад з англійскай мовы А.

Літвіноўскай, М.

Раманоўскага, Мінск 2004.

Гаворым па-беларуску.

Вучэбны дапаможнік па беларускай мове для замежных навучэнцаў, пад рэд.

Л.І. Сямешкі, Мінск 1999.

Гальперин Г.A., Ещё раз о ложных друзьях переводчика, „Kоммуникация и обучение иностранным языкам”, Mінск 1970.

Гапоненка І.А., Пытанні моўнай пераемнасці ў працах беларускіх і ўкраінскіх лінгвістаў, [w:] Беларускае слова: гісторыя і сучаснасць.

Зборнік артыкулаў па матэрыялах навуковых чытанняў, прысвечаных памяці прафесара Аркадзя Іосіфавіча Жураўскага (27 кастрычніка 2009 года, г.

Мінск), пад агульнай рэдакцыяй доктара філалагічных навук прафесара М.Р. Прыгодзіча, Мінск 2010.

Германович I.K., Шуба П.П., Белорусско-русские языковые отношения: контакты, двуязычие, методика обучения (материалы к библиографии), „Русский язык”, nr 10, Mінск 1990.

Гісторыя Mінска.

История Mинска пад рэдакцыяй У.A. Бабкова, Mінск 2006.

Гольцекер И.П., Mежъязыковая омонимия и полисемия как cпецифические проблемы в переводах c родственных языков, „Tруды Самаркандского yниверситета” 1971, nr 205.

284 Гольцекер И.П., Фразеологическая омонимия в блискородственных языках (переводческий аспект – проблемы), „Вопросы фразеологии”, Самарканд 1979.

Готлиб К.М., К вопросу о так называемых междуязычных омонимах, „Германские языки” 1967.

Грабчиков С.M., Межъязыковые омонимы и паронимы: Опыт словаря русско- -белорусских омонимов и паронимов, Минск 1980.

Граматыка беларускай мовы, t.

1, Марфалогія, Мінск 1962; t.

2, Сінтаксіс, Мінск 1966.

Дубичинский В., Единый славянский словарь, [w:] Współzależność języków słowiańskich: Aspekt lingwistyczny i glottodydaktyczny, red. J. Bartoszewska, M. Grabska, Gdańsk 1998.

Дубичинский В., Межъязыковые лексические омонимы, Харьков 1993.

Запруднік Я., Вольная Беларусь і Язэп Лёсік, „Беларус”, nr 186, Нью-Йорк, кастрычнік 1972.

Запрудскі С., Сітуацыйныя фактары распрацоўкі правапісныx нормаў беларускай мовы ў 1930–1932 гадаx, „Studia Slavica” 2005, Hung.

50.

Злобін Л.I., Да пытання аманіміі беларускай мовы, „Беларуская мова” 1980, nr 7A.

Калета Р., Асноўныя марфалагічныя адрозненні паміж нaркомaўкай і тaрaшкевiцай, „Acta Albaruthenica” 2007, nr 7.

Калета Р., Беларусь у Варшаве, „Arche” 2010, nr 4.

Калета Р., Выбраныя прыклады марфалагічнай дыферэнцыяцыі паміж двума правапіснымі стандартамі беларускай мовы, „Acta Albaruthenica” 2008, nr 8.

Калета Р., Цяжкасьці польскае мовы — памылкі беларусаў, якія вывучаюць польскую мову, „Arche” 2010, nr 4.

Камароўскі Я., Беларускі правапіс, Мінск 1965.

Камароўскі Я.

, Першая беларуская граматыка, „Беларусь” 1963, nr 5.

Kарацінская Д.M., Aб лексічнай аманіміі назоўнікаў, „Весці Aкадэміі Навук БССР”, Серыя грамадскіх навук 1978, nr 2.

285 Карацінская Д.М., Аманімічныя адносіны назоўніка са словамі іншых разрадаў, „Беларуская лінгвістыка” 1988, nr. 33.

Карацінская Д.М., Некаторыя асаблівасці аманіміі прыметнікаў у сучаснай беларускай мове, „Весці Aкадэміі Навук БССР.

Серыя грамадскіх навук” 1989, nr 1.

Карацінская Д.М., Семантычная дывергенцыя як спосаб утварэння амонімаў, „Беларуская мова” 1975, nr 3.

Кароткая граматыка беларускай мовы, рэд.

А.А. Лукашанец, Мiнcк 2007.

Карпаў У., Унутрысiстэмная i мiжсiстэмная аманiмiя i iзамерыя беларускай мовы, „Роднае слова” 2006, nr 2.

Kiклевіч A.A., Koжынава A.A., Kур’ян I.У., Польская мова, Miнск 2000.

Конопелько Б., Русско-польские лексико-семантические отношения (на материале семантического поля со значением родства и отношений), Wrocław 1980.

Коптілов В.В., Міжмовні омоніми і питання перекладу, „Вісник Київського Університету: серія філології” 2.5.

Копыленко М.М., Павлюк Н.В., Проект словаря омонимов славянских языков, [w:] Научный ежегодник 1956, Одесса 1957.

Крамко І., Адзіная старажытнарускасць.

Ці была яна?, „Наша слова” 3.09.2003, nr 33 (620), s. 2.

Крамко І.І., Юрэвіч А.К., Яновіч А.І., Гісторыя беларускай літаратурнай мовы, t. ІІ, Мінск 1968.

Кривицкий А.А. и др., Белорусский язык для небелорусов, Mинск 1973.

Крыўко М., MAMA, MAMAЧKA, TATA, TATAЧKA.

Назвы маці, бацькі і іx сінонімы ў літаратурнай мове і ў фальклоры, „Роднае слова” 2005, nr 10.

Кунцэвіч Л.П., Да характарыстыкі беларуска-рускай паралексіі, „Беларуская лінгвістыка” 31 (1987) [Shortened reprint in: А.Я. Міхневіч, Слова беларускае: З гісторыі лексікалогіі і лексікаграфіі, Мінск 1994].

Лепешаў І., Хутчэй (1) і хутчэй (2) – амонімы, „Роднае слова” 2007, nr 2.

Лёсік А., Беларускі правапіс, Выданьне восьмае, выпраўленае, Менск 1929.

286 Лёсік А., Беларускі правапіс, Мiнск 1943.

Лыч Л., Рэформа беларускага правапісу 1933 года: ідэалагічны аспект, Менск 1993.

Люкшин Ю., К проблематике сопоставительных исследований лексики, „Studia z Filologii Rosyjskiej i Słowiańskiej” 1989, t.

15.

Малаховский Л.В., Теория лексической и граматической омонимии, Ленинград 1999.

Mанакин В.M., Основы контрастивной лексикологии: близкородственные и родственные языки, Киев 1994.

Міхневіч А.Я., Праблемы семантыка-сінтаксічнага даследавання беларускай мовы, Мінск 1976.

Муравьев В.Л., „Faux amis” или „ложные друзья переводчика”, Москва 1969.

Нікалаева В.M., Да праблемы міжмоўных эквівалентаў (на матэрыяле лексікі сучасных рускай і беларускай моў), „Беларуская лінгвістыка” 1979, nr 16.

Паплаўская Т.В., Да пытання аб лінгвістычнай інтэрферэнцыі, „Беларуская лінгвістыка” 1978, nr 12.

Пастанова Совета Народныx Камісараў БССР № 1312, 26 жніўня 1933 г., Аб зменаx і спрашчэнні беларускага правапісу, [w:] Пратакол № 26 пасяджэння Сове- ту Народныx Камісараў Беларускай ССР 25 жніўня 1933 г., г.

Менск, Нацыянальная акадэмія навук, Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я.

Коласа, Аддзел рэдкай кнігі.

Пісарэк Л., Беларускi моўны этыкет на фоне рускага i польскага, „Беларусiка.

Albaruthenica” 1997, t.

6, cz.

2.

Пісарэк Л., Беларускiя лексiкаграфiчныя выданнi 20-х гадоў як крынiца ведаў пра моўную дзейнасць чалавека, „Беларусiка.

Albaruthenica” 2001, nr 19.

Плотнікаў Б., Беларуская мова ў сістэме славянскіх моў, „Роднае слова” 2000, nr 6.

Плотнікаў Б., Беларуская мова ў сістэме славянскіх моў, „Роднае слова” 2000, nr 11.

Плотнікаў Б., Антанюк Л.А., Беларуская мова.

Лінгвістычны кампедыум, Мінск 2003.

287 Полубиченко Л.В., Ложные друзья переводчика как культурологическая проблема, [w:] Россия и Запад: диалог культур, Москва 1989.

Потебня А.А., Из записок по русской грамматике, 1958.

Рагойша В.

П, Проблемы перевода с близкородственных языков: белорусско-русско- -украинский поэтический взаимоперевод, Минск 1980.

Рилський М., Із думок перекладача, „ Дніпро” 1954, nr 4.

Рильский М., Из размышлений переводчика, „Новый Мир” 1954, nr 9.

Рильский M.Ф., Xудожественный перевод с одного славянского языка на другой, Доклады IV Mеждународного съезда славистов, Mосква 1958.

Ровдо И.С., Mежъязыковая омонимия в систeме русской и белорусской лексики, „Вестник Белорусского yниверситeта”, серия 4, 1979, nr 2.

Ровдо И.С., Mежъязыковая омонимия в условиях русско-белорусского и белорусско- -русского билингвизма: Aвтореф. дисс.

... канд. филол. наук: 10.02.01; 10.02.02.

/ Белорус. гос. ун-т им.

В.И. Ленина, Mинск 1980.

Ровдо И.С., Tипы различий в лексико-семантических систэмах русского и беларусского языков и межъязыковая омонимия, „Вестник Беларусского yниверситeта”, серия 4, 1980, nr 1.

Руденко Е.Н., Восточные славяне: историческая и духовная общность: материалы Международной научно-практической конференции, посвященной 15-летию Общества Кирилла Туровского (Гомель, 15―16 апреля 2008 г.), редколлегия: В.И. Коваль (ответственный редактор), Е.И. Холявко, Е.В. Ничипорчик, Гомель 2008.

Сачанка Б., Дазволю сабе нагадаць...: [Пра акадэміка АН БССР Я.

Лёсіка], „ЛіМ” 1989, 16 красавіка.

Сіўковіч В.М., Сучасная беларуская мова.

Даведнік, Mінск 2005.

Скрамблевiч В., Чорны: колер ці прозвішча?

: да пытання пра аманімію (на матэрыяле беларускай і італьянскай моў), „Роднае слова” 2005, nr 4.

Смаршчок М.Ф., Барысаглебская Э.І., Беларускія аднакарэнныя і сугучныя словы з рускімі адпаведнікамі, Мін. дзярж. лінгвіст. ун-т.

- Мн.

: МДЛУ, 2002.

Станкевіч Я., Збор твораў у двуx тамаx, Mенск 2002.

288 Станкевіч Я., Падручнік крывіцкае (беларускае) мовы.

Граматыка, правапіс, укладаньні прытарнаваныя вучыцца ў школе й дома, Часьць І-ІІІ, Рэгенсбург 1947.

Станкевіч Я., Рэформа граматыкі беларускай мовы ў БССР, [w:] За родную мову й праўдзівы назоў.

Выбранае, Вільня 2006.

Стасиньска П., Межъязыковая омонимия в русско-польском сопоставлении, Зелёная Гура 1990.

Стрекалова З.Н., Заметки о рукописном „Сравнительнoм русско-польском словаре” С.Б. Линде, „Вопросы языкознания” 1970, nr 6.

Супрун А.Е., Въпроси на типологичното съпоставяне на белоруската и българската лексика, „Съпоставително езикознание” 1980, 5.5.

Супрун A.Е., Kаковы типы лексической омонимии в систeме славянских языков (обще для всех славянских языков, индивидуальное для отдельных славянских языков?), "Сборник статей на вопросы по языкознанию: к 4 международному съезду славистов” 1958.

Супрун А.Я., Кліменка Г.П., Некаторыя псіхалінгвістычныя асаблівасці беларуска- -рускага двухмоўя, [w:] Пытанні білінгвізму і ўзаемадзеяння моў, red. М.В. Бірыла, А.Я. Супрун, Мінск 1982.

Сцяцко П., Культура мовы, Мінск 2002.

Тарашкевіч Б., Беларускі правапіс, Мінск 1941.

Толстой Н.И., Некоторые проблемы сравнительной славянской семасиологии, [w:] Славянское языкознание, IV Mеждународный съезд славистов, Mосква 1968.

Федоров А.В., Основы общей теории перевода, Москва 1968.

Францев В., Сравнительный славянский словарь С.Б. Линде, Варшава 1905.

Цыхун Г., Крэалізаваны прадукт.

Трасянка як аб’ект лінгвістычнага даследавання, „Arche” 2000, nr 6.

Шадыка С., Aбpэвiятуpa ў сучасных беларускай, польскай i рускай мовах, „Бeлapyciкa”, Miнcк 1993.

Шакун Л., Беларуска-польскія моўныя кантакты ў XX стагоддзі, „Роднае слова” 1999, nr 4.

292 Tokarz E., Pułapki leksykalne.

Słownik aproksymatów polsko-chorwackich, Katowice 1998.

Tokarz E., Pułapki leksykalne.

Słownik aproksymatów polsko-słoweńskich, Katowice 1999.

Uniwersalny słownik języka polskiego, red. S. Dubisz, t. I-VI, Warszawa 2003.

Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN, red. A. Markowski, t. I-II, Warszawa 2010.

Wilczyńska W., Słownik pułapek językowych polsko-francuski, Warszawa 1997.

Żdanowicz W., Słownik dla dzieci: białorusko-polski, polsko-białoruski (Слоўнік для дзяцей: беларуска-польскі, польска-беларускі), Менск 2006.

Акуленко В.В., Англо-русский и русско-английский словарь „ложных друзей переводчика”, Москва 1969.

Баршчэўскі Л., ЕўраСлоўнік.

Беларуска-лацінска-еўрапейскі слоўнік, Мінск 2008.

Беларуская мова.

Энцыклапедыя, рэд.

А.Я. Міхневіч, Мінск 1994.

Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамаx, пад рэд.

Г.П. Пашкова, Мінск 2002.

Белорусско-русский паралексический словарь-справочник: Пособие для yчителя, рэд.

A. Е. Mихневич, Mинск 1985.

Булыка А.М., Тлумачальны слоўнік беларускай мовы, Мінск 2005.

Волкава Я.В., Авілава В.Л., Польска-беларускі слоўнік, пад рэд.

Г.А. Цыxуна, Мінск 2005.

Выхота В.А., Беларуска-рускі слоўнік: міжмоўныя амонімы, паронімы і полісемія, Мінск 2004.

Выхота В.А., Немецко-русско-белорусский словарь: омонимия, паронимия, полисемия, Минск 2002.

Выxота В.А., Нямецка-руска-беларускі слоўнік: аманімія, паранімія, полісемія, Мінск 2002.

Выхота В.А., Нямецка-беларуска-рускі слоўнік: аманімія, паранімія, палісемія: [8 278 слоў з бел. і рус. пер.], Мінск 2007.

Выхота В.А., Нямецка-беларускі слоўнік „фальшывых сяброў перакладчыка”, Мінск 2006.

293 Готлиб К.М., Немецко-русский и русско-немецкий словарь ложных друзей переводчика, Москва 1972.

Грабчыкаў С.М., Слоўнік паронімаў беларускай мовы, Мінск 1994.

Грабчыкаў С.M., Цяжкія выпадкі ўжывання блізкіх па гучанню слоў, Mінск 1977.

Друцкі-Падбярэзкі Б., Падручны беларуска-польскі слоўнік, рэд.

В.

Грышкевіч, Вільня 1929.

Іваноў Я.Я., Іванава С.Ф., Польска-беларускі парэміялагічны слоўнік, Магілёў 2007.

Слоўнік тыпу INSITU беларускай мовы, калектыў аўтараў, Мінск 2003.

Старычонак В.Д., Слоўнік амонімаў беларускай мовы, Мінск 1991.

Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы, пад рэд.

М.Р. Судніка, М.Н. Крыўко, Мінск 2002.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы ў пяці тамах, пад агульн. рэд К.К. Атраховіча (Кандрата Крапівы), Мінск 1977–1984.

Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі, Мінск 1986.

Słowniki internetowe Słownik języka polskiego PWN, http://sjp.pwn.pl. Wielki słownik ortograficzny PWN, red. K. Polański, http://so.pwn.pl/zasady.php?id=629598.

Літаратурны тлумачальны слоўнік, http://rv-blr.com/slounik Inne źródła internetowe Bunczić D., False Friends of the Slavist, Köln, Bonn 1999-2003, <http://www.daniel.buncic.de/fauxamis/>.

Kamińska M., Homonimia w języku polskim i słoweńskim, http://www.slawistyka.ath.bielsko.pl/artykuly/naukowe/pdf/homonimiapolskoslowenska.p df.

294 Аляксандар Лукашанец: «Ня ведаю, ці забароняць «тарашкевіцу»...

www.nn.by/index.php?c=ar&i=3529, 28 VIII 2006.

Валодзіна Т., Ракіцкі В., Як і чаму беларусы выбіралі імёны, http://kryuja.org/artykuly/bielaruskaja_atliantyda/jak_i_czamu_bielarusy_vybirali_imjony .html, 08.04.2008.

Вячорка В., Пішам тарашкевіцаю: 10 памятак беларускага правапісу, „Наша Ніва” 1991, 1, zа: http://nn.by/1998/18/04.htm.

Гапава А.

, Нацыя „паміж” і ў мары аб сваіx жан- чынаx…http://txt.knihi.com/frahmenty/11hapava.htm.

Каткоўскі У., Клічны склон у беларускай мове, www.pravapis.org/art_vocative.asp.

Класкоўскі А., Паляваньне на мяккі знак, www.nn.by/index.php?c=ar&i=3575, 31 VIII 2006.

Максімюк Я, Упарадкавалі тарашкевіцу, „Ніва”, nr 1 (2225), 3 I 1999 г., http://niva.iig.pl/.

Найчасьцейшыя памылкі ў нашай мове выбраныя з рэдакцыйнае пошты „Нашае Нівы”, http://www.nn.by/2001/08/11.htm.

Панкавец З.

, Аляксандар Лукашанец: «Ня ведаю, ці забароняць «тарашкевіцу»...

www.nn.by/index.php?c=ar&i=3529, 28 VIII 2006.

Тарас В.

, Няма мовы, www.nn.by/index.

php?c=ar&i=3519, 28 VIII 2006.

http://bas.racyja.com/news/naviny/zamezhzha/22234.html http://bchd.info/index.php?newsid=990 http://bchd.info/index.php?newsid=4285 http://belapan.com/archive/2009/08/11/eu_eu_eu1252_321858/ http://be.wikipedia.org/wiki/ http://catholic.by/2/home/world/news/40-foreign/107326-karaganda.html http://charter97.org/be/news/2010/9/22/32353/ http://en.wikibooks.org/wiki/False_Friends_of_the_Slavist/Belarusian-Polish, 14.10.2007 r.

295 http://generation.by/news2410.html http://germ.univ.szczecin.pl/~lipczuk/ArtFA.htm, 5 X 2009 r.

http://libelli.narod.ru/misc/rules.htm#_Toc204867510 http://mnon.ru/vn/san-tarna-g-g-en-chnyya-patrabavann-,-shto-prad-ya-lyayutstsa-da- pamyashkannya-abstalyavannya/vykarystanne-rasol,-bylykh-va-zhyvann.html http://nasb.gov.by/bel/index.html http://new.racyja.com/content/litva-abyatsae-admyanits-platu-za-vizy-dlya-belarusau http://news.belta.by/by/news/president?id=589556 http://news.21.by/regional-news/2010/09/14/154101.html http://niva.iig.pl/ http://nn.by/1999/07/13.htm.

http://nn.by/?c=ar&i=6732 http://nn.by/?c=ar&i=47309 http://old.kamunikat.org/3171.html&lang=PL http://poradnia.pwn.pl http://slounik.org/paronimy/ http://susvet.info/node/2788 http://tatoeba.org/eng/sentences/show/384273 http://telegraf.by/2010/04/mnekanomk-belarus--zaxavala-stanochi-trend-u-pershim- kvartale.html http://un.by/by/undp/news/belarus/08-06-07-new2.html http://www.aplus.by/forum/index.php?showtopic=5898&st=30 http://www.arche.by/by/23/10/1602/ http://www.facebook.com/home.php#!/event.php?eid=105211976222961 http://www.svaboda.org/content/article/786875.html

296 http://www.tvr.by/bel/sport.asp?id=40262 http://www.rvblr.com/slounik?alpha3=%D0%90%D0%A1%D0%A2&alpha=%D0%90 http://www.pahonia.promedia.by/str/2006-08/017.htm http://nn.by/?c=arprint&i=34132 http://new.racyja.com/content/vyrasli-shtrafy-za-parushenne-pravilau-darozhnaga-rukhu http://www.svaboda.org/content/article/1981243.html http://www.svaboda.org/Content/Transcript/801045.html http://www.larslaj.by/news http://www.tvr.grodno.by/about/news/20/ http://www.thenews.pl/culture/print.aspx?id=118381 www.kupala-theatre.by www.lacinka.org www.polskieradio.pl/zagranica/by/ www.president.gov.by/press25738.html#doc www.svaboda.org

297 Indeks polskich leksemów A arbuz ...........................................................................

211 aspirant .......................................................................

202 B baczny .........................................................................

203 baczyć ..........................................................................

204 barszcz .........................................................................

205 baton ...........................................................................

203 bliska ...........................................................................

204 błahy ............................................................................

204 budowniczy .................................................................

205 bujny............................................................................

206 C chłodna ........................................................................

267 chyba ...........................................................................

267 ciągnik .........................................................................

269 cicha ............................................................................

268 ciepła ...........................................................................

268 czepiać .........................................................................

269 cześć ............................................................................

268 czuwać .........................................................................

269 D daleka ..........................................................................

215 do rzeczy......................................................................

217 do woli .........................................................................

214 dobra ...........................................................................

218 dokazywać ...................................................................

215 dokładna ......................................................................

215 doręczenie ...................................................................

217 doręczyć ......................................................................

216 dowieść .......................................................................

214 drzewa.........................................................................

217 duma ...........................................................................

218 dziać się .......................................................................

218 dzierżawa ....................................................................

219 F falowanie ....................................................................

267 futra ............................................................................

266 G gadać ...........................................................................

211 głęboka ........................................................................

212 góra .............................................................................

212 gruzowy .......................................................................

212 grzyb ............................................................................

213 H hałasować ...................................................................

210 hałasowanie ................................................................

210 hel 211 heroina ........................................................................

212 huczeć .........................................................................

213 huk ..............................................................................

213 I igrać.............................................................................

226 J jeż 219 jubiler ..........................................................................

270

298 K Karol ............................................................................

228 kazać ............................................................................

227 klątwa ..........................................................................

229 kolęda ..........................................................................

227 kolędy ..........................................................................

227 konserwator ................................................................

228 korzenny ......................................................................

228 kostka ..........................................................................

229 krzesła .........................................................................

229 kukła ............................................................................

230 kupę .............................................................................

230 L lekcja ...........................................................................

232 luby ..............................................................................

233 lustra ...........................................................................

233 Ł łaska ............................................................................

231 łaskawa ........................................................................

231 łaskawy ........................................................................

232 łeb 232 łyżwy............................................................................

233 M ma być .........................................................................

234 magazyn ......................................................................

234 mała .............................................................................

234 mara ............................................................................

235 meta ............................................................................

235 miecz ...........................................................................

235 mieszkanie ...................................................................

239 N na dworze ....................................................................

236 na pewno .....................................................................

237 namakać ......................................................................

236 naprawa ......................................................................

236 naradzić się .................................................................

237 niewiasta .....................................................................

237 O odmienić .....................................................................

200 odnośny ......................................................................

201 odpowiednia ...............................................................

201 odreagować.................................................................

202 order ...........................................................................

238 ostatni .........................................................................

203 P pachy ...........................................................................

242 parada .........................................................................

240 pensja ..........................................................................

243 pestka ..........................................................................

241 pisać ............................................................................

243 placówka .....................................................................

244 płodowy ......................................................................

243 podobieństwa .............................................................

239 pojazd ..........................................................................

244 poronić ........................................................................

240 poruszenie ...................................................................

241 poruszyć ......................................................................

240 postępowy ..................................................................

242 poszkodować...............................................................

242 pośpiech ......................................................................

245 powaga ........................................................................

238 praktykowanie ............................................................

246 prawa ..........................................................................

245 przejezdny ...................................................................

245 przybierać ....................................................................

246 przygadać ....................................................................

246 przyjemna ...................................................................

247 przykra ........................................................................

247 przystojny ....................................................................

248 publiczność ..................................................................

248

299 pukać ...........................................................................

248 R ranny ...........................................................................

250 rasa ..............................................................................

251 rodzima .......................................................................

249 rosół ............................................................................

251 rozbierać się ................................................................

250 rozebrać się .................................................................

249 rozkaz ..........................................................................

251 rozmowny....................................................................

250 równość .......................................................................

253 ruchać się ....................................................................

252 rysa ..............................................................................

252 S serca ............................................................................

261 skazać ..........................................................................

254 skłaniać ........................................................................

255 skłon ............................................................................

256 skłonienie ....................................................................

255 skoczek ........................................................................

254 słowa ...........................................................................

256 spinka ..........................................................................

256 sprzeczny .....................................................................

257 stałość .........................................................................

257 stancja .........................................................................

258 stanowczość ................................................................

257 stanowczy ....................................................................

258 stół...............................................................................

259 strojny .........................................................................

259 sum ..............................................................................

259 sutki .............................................................................

260 szarawy ........................................................................

270 szatan ..........................................................................

270 szczęka ........................................................................

270 Ś ścięgno ........................................................................

260 światły .........................................................................

253 święta ..........................................................................

254 T tak samo ......................................................................

261 tarmosić ......................................................................

261 tłumaczeniowy ............................................................

262 tok 262 trapić ...........................................................................

262 treści ...........................................................................

263 tym ..............................................................................

263 U ulewa ...........................................................................

264 umowy ........................................................................

264 uprawa ........................................................................

265 urok .............................................................................

265 ustać ............................................................................

266 W wadzić .........................................................................

207 wanna .........................................................................

207 wieczorynka ................................................................

207 wydatny ......................................................................

208 wykazać się .................................................................

209 wywód .........................................................................

208 wyznaczyć ...................................................................

209 wzbudzić .....................................................................

263 wzrost..........................................................................

264 Z zaginąć ........................................................................

221 zakaz............................................................................

221 zakazać ........................................................................

222 zakaźny ........................................................................

222 zakon ...........................................................................

222 zakonny .......................................................................

223 zapomnieć ...................................................................

2