„LingVaria” Rok IV (2009) nr 2 (8) Michał Głuszkowski Uniwersytet Mikołaja Kopernika Toruń ZNACZENIE PRESTIŻU JĘZYKA A POKOLENIOWE ZRÓŻNICOWANIE POZIOMU INTERFERENCJI W POLSZCZYŹNIE STAROOBRZĘDOWCÓW W WARUNKACH ROSYJSKO-POLSKIEGO BILINGWIZMU Z DYGLOSJĄ 1.

Społeczność staroobrzędowców.

Dwujęzyczność We współczesnej Polsce skupiska Rosjan staroobrzędowców występują w woje- wództwach warmińsko-mazurskim oraz podlaskim.

W zależności od źródła infor- macji liczebność diaspory jest określana różnie, jednak według danych opartych na wynikach spisu powszechnego z 2002 roku, skonfrontowanych ze statystykami or- ganizacji staroobrzędowych, liczbę polskich starowierców należy szacować na oko- ło 1 000 osób (por. Ziółkowska 2006: 10–12; GUS 2007: 95).

Niniejsze rozważania oparte są na materiale językowym i socjolingwistycznym, zgromadzonym wśród staroobrzędowców w regionie augustowskim i suwalsko-sejneńskim 1 , stanowiących łącznie około 90% diaspory.

Zamieszkują oni w Suwałkach i Augustowie, a także w kilkunastu okolicznych miejscowościach, z których największą uwagę poświęco- no graniczącym ze sobą wsiom Gabowe Grądy i Bór, położonym 12 km na południe od Augustowa, ponieważ są one prawie w całości zamieszkane przez staroobrzę- dowców.

Pierwsi staroobrzędowcy pojawili się w Polsce wkrótce po schizmie, czyli jesz- cze w XVII wieku, ale na tereny dzisiejszej Suwalszczyzny dotarli dopiero w ostat- nim ćwierćwieczu XVIII wieku (Iwaniec 1977: 78–79).

W tym okresie mieszkający w zamkniętych wspólnotach przybysze nie mieli zbyt wielu okazji do kontaktów z polskojęzycznym otoczeniem.

Żyjąc w granicach Imperium Rosyjskiego mieli możliwość obcowania ze staroobrzędowcami z terenów dzisiejszej Litwy oraz z po- 1 W latach 1999-2008 odbyło się dziewięć ekspedycji zespołu badawczego Instytutu Filologii Sło- wiańskiej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu pod kierownictwem prof. Stefana Grzybow- skiego.

Początkowo badania obejmowały swoim zasięgiem staroobrzędowców mieszkających w po- wiecie augustowskim, ale od 2005 roku członkowie zespołu docierają praktycznie do wszystkich staroobrzędowców, mieszkających w województwie podlaskim.

BlblioLV_.indd 71BlblioLV_.indd 71 2009-10-09 14:12:192009-10-09 14:12:19

72 MICHAŁ GŁUSZKOWSKI zostałą ludnością rosyjskojęzyczną mieszkającą na tych terenach.

O rozpowszech- nieniu dwujęzyczności wśród polskich staroobrzędowców możemy mówić dopiero w okresie II Rzeczypospolitej, kiedy zostali oni objęci nauczaniem w polskich szko- łach i oddzieleni granicą państwową od swoich współwyznawców na wschodzie.

Początkowo znajomość języka polskiego nie wpływała w dużym stopniu na gwarę starowierców, ponieważ mieszkali oni w homogenicznych wiejskich wspólnotach na terenach mało zaludnionych, co sprawiało, że polszczyzną posługiwali się głównie przez kilka lat nauki w szkole podstawowej.

Z kolei kontakty z mieszkającymi w są- siednich wioskach Polakami były ograniczone ze względu na silną izolację kulturo- wą staroobrzędowców, unikających kontaktów ze wszystkim, co obce 2 .

W pełni ze znajomości polskiego korzystali ci przedstawiciele mniejszości, którzy często bywa- li poza wspólnotą, na przykład w związku ze sprzedażą drewna, płodów rolnych lub z wykonywanym zawodem cieśli, popularnym wśród staroobrzędowców.

Właśnie w okresie międzywojennym zaczęła się kształtować obecna forma dwujęzyczności opisywanej społeczności, jaką jest bilingwizm z dyglosją.

2.

Dyglosja Charles A. Ferguson określił dyglosję jako: [...] relatively stable language situation in which, in addition to the primary dialects of the lan- guage (which may include a standard or regional standards), there is a very divergent, highly codifi ed (often grammatically more complex) superposed variety, the vehicle of a large and respected body of written literature, either of an earlier period or in another speech community, which is learned largely by formal education and is used for most written and formal spoken purposes but is not used by another sector of the community for ordinary conversation (Fergu- son 1959: 336) – ale w odniesieniu do sytuacji językowej polskich staroobrzędowców istotne są późniejsze uzupełnienia tej defi nicji.

Joshua A. Fishman zwrócił uwagę na trwałą dyferencjację społecznej funkcji dwóch języków, utrzymującą się od co najmniej trzech pokoleń, przy jednoczesnym braku konfl iktu w dwujęzycznym układzie (Fi- shman 1971: 286–287; 1985: 39).

Z kolei Elżbieta Smułkowa pisała o możliwości zastosowania terminu „dyglosja” także do wzajemnych zależności języków stan- dardowych i gwar ludowych (Smułkowa 2000: 91), co ma miejsce w społeczności staroobrzędowców.

Określenie dwujęzyczności polskich staroobrzędowców regio- nu suwalsko-augustowskiego jako bilingwizmu z dyglosją jest prawdziwe w ujęciu makrosocjolingwistycznym, kiedy potraktujemy ich jako względnie spójną grupę.

Jednak bardziej szczegółowa analiza, zwłaszcza na poziomie mezo- i mikrosocjolin- gwistycznym, ukazuje zróżnicowanie sfer użycia języka polskiego i rosyjskiej gwary między pokoleniami, a także wewnątrz nich.

Wielojęzyczność badanej społeczności 2 Jeszcze w pierwszych dekadach XX wieku staroobrzędowcy nie chcieli się fotografować, obcym po- dawali napoje i jedzenie w specjalnych naczyniach, paganych krużkach, przestrzegali wszystkich su- rowych postów i prawie nie opuszczali swoich enklaw.

Najstarsi starowiercy starali się przestrzegać tych zwyczajów także po II wojnie światowej (por. Grek-Pabisowa 1999; Iwaniec 1977: 230–236).

BlblioLV_.indd 72BlblioLV_.indd 72 2009-10-09 14:12:202009-10-09 14:12:20

73ZNACZENIE PRESTIŻU JĘZYKA A POKOLENIOWE ZRÓŻNICOWANIE POZIOMU… stanowi bardziej skomplikowany układ niż prosta relacja dwóch kodów L–H.

Ze względu na obecność języka cerkiewnosłowiańskiego w sferze religii, a także jego oddziaływanie na gwarę staroobrzędowców, należy wziąć pod uwagę rolę języka liturgicznego w układzie bilingwizmu staroobrzędowców, który można określić jako poliglosję.

Anna Zielińska w badaniach polszczyzny polskich staroobrzędowców w celu określenia wzajemnych funkcjonalnych relacji między używanymi przez tę spo- łeczność kodami językowymi, zastosowała metodę network – siatki korelującej określone sfery (domain) użycia języków (Zielińska 1996: 15–16).

W zależności od opisywanej sytuacji, wyróżniane są różne dziedziny aktywności życiowej badanych społeczności, ale u prawie wszystkich badaczy występują: dom lub rodzina, szkoła, kościół lub religia, ulica, administracja i praca (por. m.in. Fishman 1972a: 440, 445; Zielińska 1996: 15–16; Rudnicki 2000: 32–38).

Na kształt dyglosji w społeczności polskich staroobrzędowców regionu suwalsko-sejneńskiego i augustowskiego wpły- wa sfera życia (rodzinna, towarzyska i sąsiedzka, publiczna, szkolna 3 oraz religij- na), charakter otoczenia (heterogeniczny lub homogeniczny, tzn. z udziałem osób spoza wspólnoty lub tylko członków grupy) i osoba odbiorcy (ze wspólnoty lub spoza wspólnoty).

Ze względu na duże zróżnicowanie pokoleniowe stopnia zna- jomości rosyjskiej gwary (zob. m.in. Grzybowski, Głuszkowski 2008: 208–211), w charakterystyce dyglosji należy uwzględnić również pokolenie, do którego przy- należy nadawca.

W sferze religii we wszystkich pokoleniach używany jest język cer- kiewnosłowiański jako liturgiczny oraz rosyjski dialekt jako język życia religijnego (ogłoszeń parafi alnych, rozmów przed i po nabożeństwie).

W pozostałych sferach życia w starszym pokoleniu, tzn. w grupie osób urodzonych do 1945 roku, rosyjska gwara obecna jest jako kod dominujący lub równorzędny z językiem polskim, z wy- łączeniem kontaktów z nie-staroobrzędowcami w sferze publicznej oraz towarzy- skiej w otoczeniu heterogenicznym, gdzie dominuje polszczyzna.

Na przeciwległym biegunie znajdują się przedstawiciele młodego pokolenia, czyli osoby urodzone po roku 1970.

W ich wypadku językiem dominującym jest polski, a tylko w najbardziej tradycyjnych sferach – rodzinnej oraz sąsiedzko-towarzyskiej w otoczeniu członków wspólnoty posługują się oni również gwarą.

Pokolenie średnie (urodzeni w latach 1946–70) stanowi fazę przejściową pomiędzy dwiema skrajnymi grupami 4 .

Okazuje się, że w tych samych sytuacjach przedstawiciele różnych pokoleń nie zachowują się w jednakowy sposób, na przykład dzieci, młodzież i osoby w średnim wieku, ocze- kując na przystanku w Augustowie na autobus do swojej miejscowości, w obecności 3 Choć nauka w szkole związana jest ze sferą publiczną, wyróżnienie odrębnej sfery szkolnej spowo- dowane jest faktem, że dotyczy ona okresu dorastania, szczególnie istotnego dla procesu socjalizacji i akwizycji języka (zob. między innymi Piaget 1966: 66–77; Cooley 1992: 210–211; Erikson 2004: 61–70).

4 Taki podział pokoleń podyktowany jest wieloma względami, z których wszystkie są bezpośrednio związane z badaną społecznością i zgromadzonym materiałem językowym.

Pod uwagę brane były zarówno przedziały historyczne, jak i demografi czno-społeczne, na przykład podczas pierwszych badań naszego zespołu w roku 1999 wszystkie osoby zaliczone do młodego pokolenia (urodzeni po 1970 roku) nie miały jeszcze ukończonych 30 lat, a do tej pory tylko nieliczni założyli własne ro- dziny.

BlblioLV_.indd 73BlblioLV_.indd 73 2009-10-09 14:12:202009-10-09 14:12:20

74 MICHAŁ GŁUSZKOWSKI obcych nigdy nie będą rozmawiać ze sobą w rosyjskiej gwarze.

Tymczasem wie- lu przedstawicieli starszego pokolenia nawet w miejscach publicznych poza swoją wsią nie ma oporów przed posługiwaniem się tradycyjnym dialektem.

3.

Prestiż języków Powyższe zachowania są ściśle związane z ważnym czynnikiem wpływającym na wybór jednego z języków w warunkach dyglosji bądź poliglosji, jakim jest ich pre- stiż.

Sytuację, w której jeden z kodów jest oceniany przez dwujęzyczną społeczność jako bardziej wartościowy i pożądany, można określić mianem schizoglosji (por. Wexler 1992: 43–44).

Andrzej P. Wejland defi niuje ‘prestiż’ (za Thomasem Burn- sem) jako: [...] względną ocenę jednostki, grupy społecznej lub zawodowej, instytucji społecznej, udzie- laną przez członków danego społeczeństwa lub grupy na podstawie określonego systemu war- tości (Wejland 1983: 18).

Zwraca on uwagę na znaczenie prestiżu jako wewnętrznej i zewnętrznej postawy społecznej (Wejland 1983: 44).

Język o wysokim prestiżu wewnętrznym jest cenio- ny przez jego użytkowników, którzy jednak nie manifestują swoich postaw wobec otoczenia.

Jeśli dana grupa chętnie posługuje się swoim językiem w obcym oto- czeniu, oznacza to, że ma on wysoki prestiż zewnętrzny.

Inną dychotomią katego- rii prestiżu jest podział na prestiż jawny, odbierany podobnie przez przedstawicieli różnych społeczności, oraz prestiż ukryty, który ma znaczenie tylko dla określonej grupy społecznej.

Zjawisko prestiżu i wysokiej społecznej oceny jednego kodu spo- łecznego (H), a niskiej drugiego (L), należy do przestrzeni symbolicznej, ale ma wyraźne skutki nie tylko w postaci wyboru danego języka w różnorodnych sferach życia, ale również w dbałości o czystość wypowiedzi (por. Weinreich 1963: 64–65; Straczuk 1999: 28, 54–60).

Jadwiga Zieniukowa twierdzi, że prestiż nie jest wartością stałą, ale podlega cią- głemu kształtowaniu (Zieniukowa 2003: 80).

Prestiż języka spada wraz z obniże- niem się oceny dóbr kulturowych, które dany kod reprezentuje.

Z kolei do wzrostu prestiżu języka mogą się przyczynić działania rewitalizacyjne, takie jak wydaw- nictwa, imprezy kulturalne i rozwój jakiejkolwiek edukacji w języku mniejszości (por. Zieniukowa 2003: 85–91; Williams 1999: 174–176).

Wybór konkretnego kodu w określonej sytuacji komunikacyjnej wiąże się ze świadomą lub nieświadomą kal- kulacją zysków i strat, wynikających z podjętej decyzji.

Prestiż języka mniejszo- ści, niezależnie od tego, czy ukształtował się samorzutnie, czy też w procesie celo- wej rewitalizacji, może być przeciwstawiany otwartym korzyściom, wynikającym z używania języka większości (Weber, Werner 2005: 157–158).

W społeczności sta- roobrzędowców regionu suwalsko-augustowskiego funkcję języka „niskiego” pełni obecnie rosyjski dialekt, a „wysokiego” polszczyzna, ale podobnie jak w przypadku zróżnicowania sfer przyporządkowanych poszczególnym kodom, występuje tu zróż- nicowanie pokoleniowe, a także indywidualne (idiolektalne).

Przedstawiciele młod- szego pokolenia oraz większość osób w wieku średnim wyraźnie rozróżnia prestiż BlblioLV_.indd 74BlblioLV_.indd 74 2009-10-09 14:12:202009-10-09 14:12:20

75ZNACZENIE PRESTIŻU JĘZYKA A POKOLENIOWE ZRÓŻNICOWANIE POZIOMU… obydwu języków, co jest widoczne w dużej dbałości o czystość polszczyzny.

Uriel Weinreich zwracał uwagę na fakt, że użytkownicy języka o niskim prestiżu zwracają znacznie mniejszą uwagę na obecność obcych elementów w swoich wypowiedziach niż w przypadku języka o wysokiej ocenie społecznej (Weinreich 1963: 64–65).

Ta- kie postawy są jedną z głównych przyczyn dużej liczby zapożyczeń z języka pol- skiego, na przykład: maj |a mama paj |ot v zesp |ol’e R’ab’ |ina 5 (K1983 6 ); kak był atk |užač tak |oj narm |alnyj (M1952); šč |otka druć |anaja (M1972) – a także kalk w rosyjskiej gwarze staroobrzędowców, na przykład w zdaniu l’u- bl’ | u s nim igr | atsa (M1993) odtworzona została polska konstrukcja bawić się (kalka słowotwórcza), a w wypowiedzi ja m’eł čet | yr’e g | oda / m | ože tr’i (M1942) z języ- ka polskiego kalkowany jest sposób wyrażania wieku.

Niższy prestiż tradycyjnego dialektu często prowadzi do niekontrolowanego przełączania kodu na polszczyznę 7 w przypadku braków leksykalnych, na przykład: kak astav | al’iś pr’i | etoj st | aroj v’ery to Jan | y št | oby ńe pr’exaз’ | il’i na pravasł | av’e to Jan | y samo | ety d’ | ełal’i samobójstwa popełniali przecież (K1965).

4.

Prestiż polszczyzny a interferencja Wysoki prestiż języka polskiego związany jest z jego funkcją w całym społeczeń- stwie: języka administracji, mediów, instytucji edukacyjnych, a przy tym narzędzia pracy i środka dostępu do wszelkiego rodzaju dóbr kulturalnych, ale w niektórych sytuacjach ukryty prestiż gwary może go równoważyć.

Jest tak u starszego pokole- nia, choć również dla wielu najstarszych starowierców polski jest językiem o więk- szym prestiżu.

W polszczyźnie przedstawicieli starszego pokolenia występują jed- nak przypadki metaforycznego przełączania kodu 8 , a także wstawki, zapożyczenia i kalki z systemu gwarowego.

Wpływy gwary na język polski nie są spowodowane niską kompetencją mówiących w zakresie języka polskiego, co zostało stwierdzone na podstawie wieloletniej obserwacji ich wypowiedzi oraz tekstów pisanych.

Starsi staroobrzędowcy najczęściej mówią po polsku nie gorzej od swoich dzieci i wnu- 5 W tekście w przykładach wypowiedzi gwarowych zastosowano uproszczoną transkrypcję fonetycz- ną, natomiast fragmenty w języku polskim zapisane są zgodnie z polską pisownią.

Zapożyczenia oraz fragmenty polskiego kodu wyróżnione wytłuszczeniem.

6 W symbolach informatorów została zakodowana ich płeć oraz rok urodzenia.

7 Choć w niektórych ujęciach zjawisko przełączania kodu jest praktycznie utożsamiane z pojęciem interferencji międzyjęzykowej (por. Haugen 1972: 69; Weinreich 1963: 1), w niniejszym tekście przyjęto węższe rozumienie tego terminu, zgodnie z którym przełączanie kodu jest jednym z rodza- jów interferencji (zob. między innymi Fishman 1972b: 6–7; Gumperz 1977: 1; Auer 1984: 89–90).

8 Zjawisko metaforycznego przełączania kodów (metaphorical code-switching) według Johna Gum- perza i Jana-Pettera Bloma polega na podkreśleniu lub skontrastowaniu fragmentu wypowiedzi w L 1 przy pomocy elementów kodu L 2 (Fishman 1972b: 6–7; Gumperz 1977: 1).

BlblioLV_.indd 75BlblioLV_.indd 75 2009-10-09 14:12:202009-10-09 14:12:20

76 MICHAŁ GŁUSZKOWSKI ków, a także polskich sąsiadów.

Gwarę traktują jako swój pierwszy i bliższy język i dlatego posługują się nim bez skrępowania, na równi z językiem polskim.

Ponie- waż nie odczuwają dyskomfortu z powodu mówienia „po swojemu”, kiedy jest to uzasadnione sytuacją lub pomaga uściślić jakieś pojęcie, chętnie wykorzystują moż- liwości swojego bilingwizmu.

Jedną z osób, w których idiolekcie interferencja w zakresie polszczyzny wystę- puje stosunkowo często, jest informatorka K1926, mieszkająca od wielu lat w Au- gustowie.

Zarejestrowane z nią wywiady liczą kilkanaście godzin wypowiedzi w gwarze i po polsku.

Regularny kontakt i życzliwość informatorki pozwoliły na za- stosowanie dodatkowych zabiegów badawczych, mających na celu między innymi opisanie zachowań językowych K1926 pod kątem przełączania kodów.

Poproszona o wypowiedzi tylko w gwarze, K1926 starała się spełniać prośbę badaczy, ale kiedy zadawano jej kilka pytań z rzędu w języku polskim, również przechodziła na polsz- czyznę.

Analogicznie wyglądała sytuacja w wypadku wywiadu w języku polskim.

Pojedyncze pytania zadawane po rosyjsku nie prowadziły do zmiany kodu, ale ich seria już tak.

Kiedy język wywiadu nie był z góry określony, informatorka najczę- ściej odpowiadała w takim języku, w jakim zadawane było pytanie.

Na tej podsta- wie można stwierdzić, że K1926 jest w stanie swobodnie mówić w obydwu swoich językach, w pełni kontrolując przy tym kod wypowiedzi 9 .

Jedynym wyjątkiem jest tematyka religijna; kiedy K1926 przechodziła do omawiania kwestii religijnych, a zwłaszcza dogmatów swojej wiary, automatycznie zmieniała kod wypowiedzi na gwarę, na przykład opisując ikonę.

Próby zastosowania w tej sferze polszczyzny prowadziły do powstawania interferencji, na przykład tutaj był rozpięty Jezus.

Polski leksem rozpięty nabiera nowego znaczenia pod wpływem rosyjskiego распятый – ‘ukrzyżowany’, co stanowi semantyczną kalkę homonimiczną.

W wypowiedziach K1926 w języku polskim rzadko występują adaptowane za- pożyczenia z gwary, jednak stosunkowo często można zauważyć wpływy rosyjskie w konstrukcjach składniowych, na przykład pracował kierownikiem – pod wpływem rosyjskiego работать (кем?), [mówili] na wszystkich językach – pod wpływem rosyjskiego говорить на языке.

Zmiana kodu z polskiego na gwarę miała u K1926 charakter wtrącający (Muysken 2000: 4–5), tj. wstawki językowej, na przykład Pa- nie Boże, to nie ja / to źm’ej, albo uściślający – uzupełnianie kodu, na przykład nie będę nikomu patčyń | atsa / podporządkowywać się / i sam sobie będę pan.

Wysoki prestiż gwary wiąże się u K1926 z jej pozycją w społeczności staro- obrzędowców.

Dopóki pozwalał jej na to stan zdrowia, regularnie uczestniczyła w nabożeństwach w molennie w Gabowych Grądach, a w okresie, kiedy wspól- nota nie miała nastawnika, K1926 prowadziła modlitwy.

Informatorka jest ceniona przez współwyznawców ze względu na znajomość języka cerkiewnosłowiańskiego i umiejętność biegłego czytania ksiąg cerkiewnych.

K1926 cieszy się również po- ważaniem ze strony polskich sąsiadek, które szanują jej odmienność religijno-kultu- rową i często zwracają się do niej z prośbą o rady w różnych sprawach życiowych.

9 Sytuacje, w których K1926 przechodziła na polski, mimo tego że początkowo była proszona o mó- wienie w rosyjskim dialekcie, zostały sprowokowane trwałym przejściem na polski jej rozmówcy, co mogło zostać odebrane jako sugestia zmiany języka również przez informatorkę.

BlblioLV_.indd 76BlblioLV_.indd 76 2009-10-09 14:12:202009-10-09 14:12:20

77ZNACZENIE PRESTIŻU JĘZYKA A POKOLENIOWE ZRÓŻNICOWANIE POZIOMU…

Ponadto zmarły mąż K1926 zajmował ważne stanowisko w administracji, co rów- nież wpływało pozytywnie na jej pozycję społeczną.

Dlatego mimo wieloletniego przebywania w otoczeniu polskojęzycznym, wysoka ocena tradycyjnego dialektu ze strony K1926 nie uległa obniżeniu i jest równoważna z prestiżem polszczyzny.

Wyraźnie pozytywna postawa wobec gwary widoczna jest również w idiolekcie innej, nieco młodszej informatorki – K1941, mieszkającej w staroobrzędowej wsi Gabowe Grądy.

Na co dzień nie tylko z członkami, rodziny, ale i z sąsiadami infor- matorka K1941 rozmawia tylko „po swojemu” 10 .

Jest osobą religijną i przywiązaną do tradycji.

Kiedy odwiedzające ją wnuczki zaczynają rozmawiać między sobą po polsku, upomina je, by używały rosyjskiej gwary.

K1941 od dawna występuje w na- gradzanym na wielu festiwalach w Polsce oraz za granicą zespole „Riabina” i cieszy się szacunkiem innych członków miejscowej społeczności.

Wysoka pozycja spo- łeczna we wspólnocie staroobrzędowców upodabnia jej sytuację do K1926.

Choć K1941 włada płynnie zarówno miejscowym dialektem, jak i polszczyzną, w swoich wypowiedziach stosunkowo często zmienia kod z gwarowego na polski i na odwrót.

Do przełączania kodów w idiolekcie K1941 dochodzi jednak nie w wyniku niedo- statecznej kompetencji w którymkolwiek z języków, ale w związku ze zmianą tema- tu wypowiedzi i cytowaniami.

Informatorka jest osobą bardzo rozmowną, lubiącą opowiadać o różnych zdarzeniach z przeszłości i teraźniejszości, a jej opowieści obfi tują w przykłady użycia mowy niezależnej i bezpośrednie cytaty wypowiedzi z opisywanych sytuacji.

Mamy tu więc do czynienia z alternacyjną zmianą kodu (Muysken 2000: 5), uzależnioną od kontekstu.

Na przykład, opisując sytuację z cza- sów II wojny światowej, zaczynając opowieść w języku polskim, K1941 zmienia kod kilkakrotnie: i co: przyjeżdżają Niemcy 11 / maš samag | on?

ńe i ńe ∪ d | am / ja mówię / pa r | usku b | olše gavar’ | il’i / jak po polsku / ćeb’ | e gavar’u atd | aj samag | on / ńe / pod rasstr’ | eł / pad s’t’an | u / mama krzyczy Ńik | oła / Ńikał | aj / čev | o ty stanav’ | išśa / kto зeć | ej xav | ać b | uзet / a tut krzyczy / prosi Niemców ast | avće vy moje dzieci / atd | aj Ńik | oła | etat samag | on / mama wie / że on ma i gdzieś w krzaki schował W przytoczonym przykładzie podstawowym kodem był język polski, jednak w kilku przypadkach występuje sytuacja określona przez Pietera Muyskena jako kongruentna leksykalizacja (Muysken 2000: 5–6)

.

Fragment wypowiedzi maš sa- mag | on?

ńe i ńe ∪ d | am został zaklasyfi kowany jako należący do rosyjskiej gwary, jednak w związku z pokrewieństwem obydwu kodów jedynymi kryteriami klasyfi - kacji są w tym przypadku miejsca akcentu w poszczególnych słowach.

Omawianą wypowiedź można określić jako utworzoną w mieszanym kodzie, jednak połączenie obydwu kodów nie jest przypadkowe; język polski tworzy oś narracji, natomiast cytaty przytaczane są w rosyjskim dialekcie.

Informatorka GB-K1941 zna dobrze język polski, ale w toku wypowiedzi, zwłasz- cza jeśli często zmienia kod w ramach jednej dłuższej rozmowy, w jej polszczyźnie widoczne są przejawy interferencji.

Przykładem wpływu rosyjskiej gwary na język 10 Tak staroobrzędowcy najczęściej określają sytuację używania swojej gwary.

11 W przytoczonym przykładzie podkreślone zostały fragmenty wypowiedzi zaklasyfi kowane jako polskie.

BlblioLV_.indd 77BlblioLV_.indd 77 2009-10-09 14:12:202009-10-09 14:12:20

78 MICHAŁ GŁUSZKOWSKI polski są zapożyczenia leksykalne, widoczne między innymi w dziedzinie religii: spaś’i γ | ospoзi lub rasp’ | atyj (por. Paśko 2008: 299–300).

W polskich wypowie- dziach K1941 występują kalki słowotwórcze z gwary, na przykład spominąć: trzeba po prostu to nie zapomnieć / to trzeba spominąć.

Forma spominąć odwzorowuje ros.

помянуть, przy pomocy fonetycznego odpowiednika rosyjskiego rdzenia, wzbo- gaconego o prefi ks s- tworzący formę dokonaną.

Ciekawy przypadek stanowi wy- raz modlenna(ja) powstały jako kalka gwarowego mol | enna(ja).

W wypowiedziach K1941 odmienia się fakultatywnie zgodnie z polskim lub gwarowym paradygmatem odmiany: pod samą naszą modlenneję zabrali wszystkich; pod modlennoj.

W mate- riale zarejestrowanym u informatorki K1941 zanotowano dwa przypadki kalk gra- matycznych, kiedy pod wpływem gwarowego paradygmatu odmiany zmienia się forma polskich słów: rozstrzeliwują na potęgu – zamiast polskiego potęgę; tu był dom na domie – zamiast polskiego domu.

W polszczyźnie K1941 występują także kalki semantyczne i frazeologiczne.

Wy- raz płyta rozszerzył swoje znaczenie pod wpływem podobnie brzmiącego gwarowe- go pl’it | a ‘piec kuchenny’: zimą palę dzień i noc w płycie.

Pod wpływem występu- jącego w dialekcie staroobrzędowców sformułowania gnat’ samog | on K1941 użyła w polskiej wypowiedzi konstrukcji gnać samogon: gnał samogon / gnał / gnał /to i się napił / bo też lubił pić.

Informatorka K1941 włada swobodnie i rosyjską gwarą, i polszczyzną.

Jest ona jedną z nielicznych osób, u których wpływ miejscowego dialektu na język polski jest dość silny.

W odróżnieniu od większości informatorów, zwłaszcza młodszych i w średnim wieku, K1941 nie traktuje drobiazgowo czystości języka polskiego, ponieważ polszczyzna nie jest dla niej wartością samą w sobie.

Traktuje ją po prostu jako narzędzie komunikacji, na równi z gwarą.

Nigdy nie odbierała języka polskiego jako środka awansu społecznego, ponieważ jej aktywność poza wspólnotą była bar- dzo ograniczona.

Wysoką pozycję społeczną K1941 zawdzięcza swojej działalności w społeczności staroobrzędowców, a na zewnątrz jest ceniona za występy w zespole „Riabina”, czyli właśnie za swoją odrębność etniczną, kulturową i językową.

Zacho- wanie K1941 pokazuje, że jest ona faktycznie dumna ze swojej tożsamości.

Takie stwierdzenie można usłyszeć od wielu informatorów, ale tylko nieliczni nigdy nie wspominali o poczuciu niższości wobec otoczenia w związku z przynależnością do grupy mniejszościowej.

K1941 nie czuje się w żadnym wypadku gorsza od oto- czenia, wspomina nawet o sytuacjach z przeszłości, dających jej poczucie moralnej wyższości nad Polakami z sąsiednich wiosek, którzy w latach 1943–45, kiedy staro- obrzędowcy byli wywiezieni na przymusowe prace do Niemiec, rozkradli majątek staroobrzędowców i zbezcześcili ich świątynię: s mal’ | ennaj sз | ełana xl’ev dl’a skat | a.

Informatorka K1941 nie wstydzi się rozmawiać ze współwyznawcami „po swoje- mu” w miejscach publicznych poza terytorium wspólnoty.

Kiedy rozmawia z bada- czami znającymi i polski, i rosyjski, używa obydwu języków na przemian, w zależ- ności od tego, który kod wydaje się jej bardziej odpowiedni do przedstawienia danej treści.

W wypadku K1941 nie można mówić o dbałości o czystość polszczyzny, bo dla niej jest to język o takim samym statusie, jak rosyjska gwara.

Wpływy dialektu staroobrzędowców na język polski widoczne są również u nie- których przedstawicieli średniego pokolenia.

Są to nieliczni mieszkańcy Gabowych BlblioLV_.indd 78BlblioLV_.indd 78 2009-10-09 14:12:202009-10-09 14:12:20

79ZNACZENIE PRESTIŻU JĘZYKA A POKOLENIOWE ZRÓŻNICOWANIE POZIOMU…

Grądów i Boru, spędzający znaczną część czasu ze swoimi rodzicami i starszymi sąsiadami, a więc w środowisku, dla którego rosyjska gwara jest językiem codzien- nej komunikacji.

Taka sytuacja ma miejsce u informatora M1951, który urodził się w Gabowych Grądach i do momentu rozpoczęcia nauki w szkole praktycznie nie znał języka polskiego, ponieważ w jego domu rodzinnym mówiono tylko gwarą.

Po ukończeniu szkoły podstawowej uczył się w technikum z internatem w dużym mieście w innym regionie Polski i do domu rodzinnego przyjeżdżał tylko na wa- kacje, w związku z czym jego kontakt z tradycyjną gwarą uległ osłabieniu.

Jednak w nowym otoczeniu jego stosunek do własnej odmienności kulturowej i językowej nie uległ zmianie.

Wychowawcy i koledzy szanowali jego tożsamość, a dzięki zna- jomości rosyjskiego dialektu mógł pomagać i podpowiadać innym uczniom podczas lekcji z języka rosyjskiego, dzięki czemu wyrobił sobie silną pozycję w grupie.

Ani w okresie nauki szkolnej, ani w późniejszej pracy zawodowej informator M1951 nie był zmuszony do ukrywania swojego języka lub odmienności etniczno-religijnej.

Ponadto na początku lat 80. XX wieku M1951 ze względu na stan zdrowia musiał zrezygnować z pracy.

Od tamtego czasu jest na rencie inwalidzkiej i mieszka razem z matką.

Gwara stała się dla niego na powrót podstawowym językiem, ponieważ z matką, krewnymi oraz sąsiadami rozmawia „po swojemu”.

M1951 bierze czynny udział w życiu religijnym wspólnoty i jest zainteresowany kulturą rosyjską; chętnie słucha programów radiowych w języku rosyjskim, a kiedy miał taką możliwość, oglądał również rosyjskojęzyczną telewizję.

Interesuje go również kultura polska.

M1951 lubi czytać beletrystykę i gazety w języku polskim, którym włada swobod- nie.

Wpływy rosyjskiej gwary na jego polszczyznę nie są częste, ale w zbieranym przez dziewięć lat materiale językowym można je odnaleźć.

Z przykładem zmiany kodu z polskiego na rosyjski mamy do czynienia w wypowiedzi M1951 na temat związany z obyczajowością starowierców: no bo u nas nie można teraz kur | ić / bo jak | Isusa Xrist | a rasp’ | ali / vśo pav’ | ała / to znaczy płakało / smutno się zrobiło / nie?

a jedna machorka i herbata zakwitła / niby się ucieszyli / i dlatego u nas herbaty ani papierosów nie można używać W przytoczonym fragmencie wypowiedzi do zmiany kodu dochodzi w momen- cie odwołania do obsługiwanej tradycyjnie przez gwarę sfery religii, ale zaznacza się także interferencja w zakresie polszczyzny.

Męskoosobowa forma 3 osoby liczby mnogiej w sformułowaniu niby się ucieszyli została zastosowana najprawdopodob- niej pod wpływem gwarowego paradygmatu odmiany, w którym dla całej liczby mnogiej w 3 osobie, niezależnie od rodzaju i kategorii żywotności, występuje ta sam końcowa część wyrazu -li 12 .

W innych polskich wypowiedziach M1951 odnotowano pojedyncze przypadki kalk semantycznych z rosyjskiej gwary.

Informator, relacjo- nując zdarzenie ze swojej szkoły, użył czasownika znać w znaczeniu ‘wiedzieć’: X [tu pada nazwisko] nie zna / nie wie – pod wpływem bliskiego brzmieniowo gwa- rowego znat’ polski leksem rozszerzył swoje znaczenie, tworząc kalkę semantyczną homonimiczną.

Z kolei wypowiedź jak będzie straszny sąd (pol. Sąd Ostateczny) stanowi przykład kalki frazeologicznej, powstałej w wyniku odwzorowania element 12 Choć nie można wykluczyć też wpływu lokalnej odmiany polszczyzny.

BlblioLV_.indd 79BlblioLV_.indd 79 2009-10-09 14:12:202009-10-09 14:12:20

80 MICHAŁ GŁUSZKOWSKI po elemencie występującego w dialekcie staroobrzędowców frazeologizmu str | ašnyj sud przy pomocy polskiej leksyki.

Obecność gwarowych elementów w polszczyźnie informatorów K1926, K1941 i M1951, a także innych przedstawicieli starszego i średniego pokolenia, nie ozna- cza, że ich gwara jest wolna od polskich wpływów.

Zakres interferencji w rosyjskim dialekcie u wszystkich informatorów jest znacznie większy niż opisane przypadki przełączania kodu, zapożyczeń i kalk gwarowych w przytaczanych polskich wy- powiedziach.

Jednoznacznie wysoki prestiż polszczyzny w odczuciu młodych sta- roobrzędowców oraz większości osób w średnim wieku w połączeniu z większą sprawnością w posługiwaniu się językiem polskim sprawia, że jest on wolny od wpływów gwarowych.

Zrównoważenie jawnego prestiżu polszczyzny przez ukryty prestiż gwary w przypadku opisanych idiolektów w warunkach swobodnej rozmowy z zaprzyjaźnionymi badaczami doprowadziło do powstania interferencji.

Przejawia się ona przede wszystkim w wypowiedziach na tematy związane z religią staro- obrzędowców.

Ponadto nasze obserwacje, a także relacje osób postronnych potwier- dzają jednak, że w sytuacji ofi cjalnej, na przykład w rozmowie z obcą osobą spoza wspólnoty lub w kontaktach z administracją, wszyscy nasi informatorzy posługują się czystym językiem polskim.

Dlatego nie można traktować interferencji w ich pol- szczyźnie jako zjawiska o dużej frekwencji występowania, ale jedynie jako zależ- ność pokoleniową i indywidualną.

Literatura AUER P., 1984, On the Meaning of Conversational Code-Switching, [w:] P. Auer et al., Inter- pretive Sociolinguistics, Tübingen, s. 87–112. COOLEY CH., 1992 [1909], Grupy pierwotne, [w:] J. Mucha, Cooley, Warszawa.

ERIKSON E. H., 2004 [1959], Tożsamość a cykl życia, tłum.

M. Żywicki, Poznań.

FERGUSON CH.

A, 1959, Diglossia, „Word” N o .

15, s. 325–340. FISHMAN J., 1971, The Sociology of Language, [w:] J. Fishman (red.), Advances in the Sociology of Language, t.

1, The Hague, s. 217–404. FISHMAN J., 1972a, Domains and the Relationship between Micro- and Macrosociolinguistics, [w:] J. J. Gumperz, D. Hymes (red.), Directions in Sociolinguistics.

The Ethnography of Communication, New York, s. 435–453. FISHMAN J., 1972b [1971], The Sociology of Language, [w:] A. Dil (red.), Language in Socio- cultural Change, Stanford, s. 1–15. GREK-PABISOWA I., 1999, Zmiany w tradycyjnej kulturze i obyczajowości staroobrzędowców w Polsce, [w:] eadem, Staroobrzędowcy.

Szkice z historii, języka, obyczajów, Warszawa, s. 291–299. GRZYBOWSKI S., GŁUSZKOWSKI M., 2008: Гжибовский М., Глушковский М., Социолингвис- тическая ситуация старообрядцев в деревнях Габове Гронды и Бур, [w:] Л. Л. Ка- саткин (ред.), Русские старообрядцы.

Язык.

Культура.

История, „Сборник статей к Международному съезду славистов”, Москва, s. 200–214. GUMPERZ J., 1977, The Sociolinguistic Signifi cance of Conversational Code-Switching, „RELC Journal” 8: 2, s. 1–34.

BlblioLV_.indd 80BlblioLV_.indd 80 2009-10-09 14:12:202009-10-09 14:12:20

81ZNACZENIE PRESTIŻU JĘZYKA A POKOLENIOWE ZRÓŻNICOWANIE POZIOMU…

GUS 2007: Rocznik statystyczny województwa Podlaskiego, publikacja elektroniczna CD ROM, Białystok.

HAUGEN E., 1972: ХАУГЕН Э., Языковой контакт, [w:] „Новое в лингвистике” Вып.

6.

(Языковые контакты), Москва, s. 61–80. IWANIEC E., 1977, Z dziejów staroobrzędowców na ziemiach polskich XVII–XX w., Warszawa.

MUYSKEN P., 2000, Bilingual Speech: a Typology of Code Mixing, Cambridge.

PAŚKO D., 2008, Funkcjonowanie rosyjskiej gwary staroobrzędowców z Gabowych Grądów i Boru w warunkach dwujęzyczności polsko-rosyjskiej (niepublikowana rozprawa dok- torska napisana pod kierunkiem prof. S. Grzybowskiego), Toruń.

PIAGET J., 1966, Studia z psychologii dziecka, tłum.

T. Kołakowska, Warszawa.

RUDNICKI S., 2000, Gwara polska wsi Korczunek koło Żytomierza, Warszawa.

SMUŁKOWA E., 2000, Dwujęzyczność po białorusku: bilingwizm, dyglosja, czy coś innego?, [w:] A. Engelking, E. Smułkowa (red.), Język a tożsamość na pograniczu kultur, Białystok, s. 90–100. STRACZUK J., 1999, Język a tożsamość człowieka w warunkach społeczności wielojęzykowej.

Pogranicze polsko-białoruskie, Warszawa.

WEBER P., WERNER S., 2005, Vom Nutzen oder Unnutzen eine Sprache zu Sprechen – sie Relati- vität der Sprachökonomie, „Sociolinguistica” 19, s. 155–167. WEINREICH U., 1963 [1953], Languages in contact.

Findings and problems, The Hague.

WEJLAND A. P., 1983, Prestiż.

Analiza struktur pojęciowych, Warszawa.

WEXLER P., 1992, Diglossia et Schizoglossia Perpetua – the Fate of the Belarussian Language, „Sociolinguistica” 6, s. 42–51. WILLIAMS G.

1999, Sociology, [w:] J. Fishman (red.), Handbook of Language and Ethnic Iden- tity, New York – Oxford, s. 164–180. ZIELIŃSKA A., 1996, Wielojęzyczność staroobrzędowców mieszkających w Polsce, Warszawa.

ZIENIUKOWA J., 2003, Pojęcie aksjologiczne ‘prestiż’ a społeczna sytuacja języków mniej używa- nych – casus Łużycczyzny i Kaszubszczyzny, [w:] E. Wrocławska, J. Zieniukowa (red.), Języki mniejszości i języki regionalne.

Warszawa, s. 79–100. ZIÓŁKOWSKA M., 2006, Tożsamość staroobrzędowców Gminy Wyznaniowej w Gabowych Grą- dach, (niepublikowana praca magisterska, napisana pod kierunkiem dra T. Marciniaka), Toruń.

The role of language prestige and generation depending diversity of a level of interference in Polish spoken by Russians-Old Believers Summary Russians Old Believers living in Poland in Suwałki-Augustów region constitutes a bilingual society.

Their bilingualism is connected with diglossia.

The domination of one of the codes is determined by the factors characterizing the situation of communication, such as social context, interlocutor and gen- eration of the speaker.

In the community of our interest Polish is the ‘high’ language and the Russian dialect is used for ‘low’ purposes.

It is strictly connected with both codes’ prestige level.

In some idio- lects in the older generation and not numerous in the middle-aged generation the hidden prestige of the dialect equalizes the public prestige of Polish language.

The counterbalance of prestige brings about the interference in Polish, especially in the utterances connected with the domain of religion.

BlblioLV_.indd 81BlblioLV_.indd 81 2009-10-09 14:12:212009-10-09 14:12:21


corpora: wikisources-pl

text:
←Tom I Rozdział trzeci Faraon

Tom I

Rozdział czwarty

Bolesław Prus Tom I Rozdział piąty→

- Co się tu dzieje?... - groźnie zawołał.

- Dlaczego trąbicie alarm zamiast maszerować?...

- Jesteśmy odcięci - rzekł Herhor.

- Kto?... przez kogo?...

- Nasz oddział przez trzy pułki Nitagera, które wyszły z pustyni.

- Więc tam, blisko szosy, stoi nieprzyjaciel?...

- Stoi sam niezwyciężony Nitager...

Zdawało się, że w tej chwili następca tronu oszalał.

Skrzywiły mu się usta, oczy wyszły z orbit.

Wydobył miecz i pobiegłszy do Greków krzyknął chrapliwym głosem:

- Za mną na tych, którzy nam zastąpili drogę!...

- Żyj wiecznie, erpatre!... - zawołał Patrokles, równie dobywając miecza.

- Naprzód, potomkowie Achillesa!... - zwrócił się do swoich żołnierzy.

- Pokażmy egipskim krowiarzom, że nas zatrzymywać nie wolno!...

Trąbki zagrały do ataku.

Cztery krótkie, ale wyprostowane szeregi poszły naprzód, wzbił się tuman pyłu i krzyk na cześć Ramzesa.

W parę minut Grecy znaleźli się wobec pułków egipskich i - zawahali się.

- Naprzód!... - wołał następca biegnąc z mieczem w ręku.

Grecy zniżyli włócznie.

W szeregach przeciwnych zrobił się jakiś ruch, przeleciał szmer i - również zniżyły się włócznie.

- Kto wy jesteście, szaleńcy?... - odezwał się potężny głos ze strony przeciwnej.

- Następca tronu!... - odpowiedział Patrokles.

Chwila ciszy.

- Rozstąpić się!... - powtórzył ten sam wielki głos co pierwej.

Pułki armii wschodniej z wolna otworzyły się jak ciężkie podwójne wrota i - grecki oddział przeszedł.

Wówczas do następcy zbliżył się siwy wojownik w złocistym hełmie i zbroi i nisko skłoniwszy się rzekł:

- Zwyciężyłeś, erpatre.

Tylko wielki wódz w ten sposób wydobywa się z kłopotu.

- Ty jesteś Nitager, najwaleczniejszy z walecznych!... - zawołał książę.

W tej chwili zbliżył się do nich minister wojny, który słyszał rozmowę, i rzekł cierpko:

- A gdyby po waszej stronie znalazł się równie niesforny wódz, jak erpatre, czym zakończylibyśmy manewry?

- Dajże spokój młodemu wojownikowi! - odparł Nitager.

Czyliż nie wystarcza ci, że pokazał lwie pazury, jak przystało na dziecię faraonów?...

- Słusznie powiesił się - krzyczał między oficerami Eunana.

- Czybyście uwierzyli, że ten nędzny niewolnik ośmielił się schwytać za nogi jego dostojność ministra!...

Okryci bliznami oficerowie Nitagera z podziwem przysłuchiwali się wartkiej wymowie Eunany i myśleli w sobie:

"Ten będzie wywyższony nad innych!"

- Czysta prawda płynie z ust waszej dostojności - wtrącił Eunana.

- Gdyby nie mój dziwny wzrok, nie wypatrzyłbym dwu świętych skarabeuszów...

- Bogowie są moimi świadkami, żem nic nie wiedział o najdostojniejszym księciu - odparł ździwiony Eunana.

Herhor potrząsnął głową.

- Nie może być, ażeby człowiek, obdarzony takim jak ty wzrokiem, który o kilkadziesiąt kroków widzi wśród piasku święte skarabeusze, nie dostrzegł tak wielkiej osoby, jaką jest następca tronu.

- Zaprawdę nie widziałem !... - tłumaczył się Eunana bijąc się w piersi.

- Zresztą nikt mi nie kazał czuwać nad księciem.

- Temu chłopu zniszczono jego dziesięcioletnią pracę... - szepnął Pentuer.

Tak leżąc na workach i pakach, na skrzypiącym wozie, twarzą zwrócony do ziemi, biedny Eunana jękliwym głosem zaczął opiewać ciężką dolę niższego oficera:

Chodź, niech ci opowiem, jak odbyłem podróż do Syrii.

Jedzenie i picie musiałem dźwigać w rękach, objuczony jak osioł.

Szyję miałem zesztywniałą jak szyja osła, a kręgi pacierzowe spękane.

Piłem zgniłą wodę, a wobec wroga byłem jako złapany ptak.

góra strony


text:
cybuch, z tur.

czubuk; czibuk i czubuk u innych Słowian, więc u nas niby mazowiecka wymowa.


text:
←Tom I Rozdział osiemnasty Faraon

Tom I

Rozdział dziewiętnasty

Bolesław Prus Tom I Rozdział dwudziesty→

- Daj po pół drachmy kubek, to skosztujemy - odparł jeden z kupców.

- Pół drachmy?... - powtórzył restaurator.

- Pierwej Nil popłynie ku Tebom, aniżeli ja taką słodycz oddam za pół drachmy.

Chyba... dla ciebie, panie Belezis, który jesteś perłą Sydonu...

Hej, niewolnicy!... a podajcie dobrodziejom naszym większy dzban cypryjskiego...

Gdy odszedł, kupiec nazwany Belezisem rzekł do swoich towarzyszów:

- Smutne mam nowiny dla ciebie, zacny panie - rzekł gospodarz siadając obok podróżnego.

- No... więc pozwól, abym wypłacił złodziejom tylko piętnaście procent wartości twoich rzeczy - zawołał gospodarz.

- Nie masz prawa płacić.

- Daj im choć trzydzieści drachm...

- Ani utena.

- Daj biedakom choćby dziesięć drachm...

- Istar jest bogini wielka i dobra, przyjmij to na jej świątynię.

Kapłanka bystro spojrzała na niego i szepnęła:

- Anael, Sachiel...

- Widzę, że kochasz matkę Izydę - rzekła kapłanka głośno.

- Musisz być bogaty i jesteś hojny, więc warto ci powróżyć.

Podróżny skinął na gospodarza.

- Chcę - rzekł - ażeby ta kobieta była u mnie.

Każ ją zaprowadzić do mego pokoju.

Asarhadon popatrzył mu w oczy, klasnął w ręce i wybuchnął śmiechem.

góra strony


text:
Byliński Stanisław, rodem z Wiśni na Rusi Czerwonej, prof. prawa w akademji krak., potem kanonik przemyski, napisał w obronie prymatu papiezkiego i powagi Kościoła: Defensorium Ecclesiae adv.

Laurentium Corvinum lutheranae haereseos sectatorem, Krak.

1531.