JOANNA ORZECHOWSKA Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie METODOLOGIA OPISU SYSTEMOWEGO ZABYTKU KULTU RELIGIJNEGO Wstęp kład starowierów (staroobrzędowców, raskolników) do kultury rosyjskiej jest trudny do przecenienia.

Dzięki przywiązaniu do tradycji staroobrzędowcy zachowali dla potomności stare księgi z unikatowy- mi utworami literatury staroruskiej, ikony, specyficzny sposób za- pisu melodii, itd.

Przynależność konfesyjna i wynikający z niej etos sprzyjały zachowaniu w środowisku staroobrzędowców tradycyjne- go modelu życiu, miało też pozytywny wpływ na inne grupy spo- łeczne w Rosji i za granicą.

Wielu badaczy zgadza się z tezą, że często postrzegani jako za- cofani strażnicy minionych czasów, staroobrzędowcy w rzeczywi- stości mieli ogromny wpływ na ekonomiczny rozwój kraju.

Nie wyrzekali się przy tym swojej kultury i tradycji, co miało miejsce wśród wielu zwolenników „europeizacji” Rosji, na czele z Piotrem I. Dzięki wzajemnej pomocy w ramach wspólnoty, wykształceniu, pracowitości i twórczym działaniom jej członków społeczność sta- rowierów była zdolna do przetrwania w trudnych warunkach prze- śladowań w kraju i życia na emigracji (Кремлева 1997).

Wzajemna pomoc i odporność na wpływy z zewnątrz były ce- chami społeczności staroobrzędowców zamieszkujących Prusy Wschodnie.

Jednak złożona historia ziem nie sprzyjała zachowaniu tej enklawy religijno-kulturowej.

Obecnie kult „starego obrzędu” na Mazurach zanika.

Nie oznacza to jednak, że rejon ten przestał był interesujący z punktu widzenia archeografii.

Wręcz przeciwnie, w warunkach zanikania kultury staroobrzędowej konieczne jest zintensyfikowanie badań, aby zachować dla potomnych dziedzic- two kulturowe tych ziem.

Dotyczy to w szczególności staroobrzę- dowych ksiąg religijnych (Поздеева 2008, 318).

W

46 1.

Staroobrzędowy klasztor w Wojnowie i jego księgozbiór W byłym klasztorze fiedosiejewców w Wojnowie (wsi położonej niedaleko Rucianego-Nidy na Mazurach) zachowała się niezbadana dotąd kolekcja ksiąg cyrylickich.

Istnienie wielu z nich nie zostało odnotowane w literaturze naukowej, mimo że od wielu lat badania w tym rejonie prowadzi wybitna znawczyni ksiąg staroobrzędo- wych — Z. Jaroszewicz-Pieresławcew.

O skomplikowanych wa- runkach swojej pracy badaczka pisze: Próby dokładnego opisu zbioru z wojnowskiego klasztoru pod wezwaniem Zbawiciela i św. Trójcy, czynione przeze mnie już w 1981 roku, skończyły się na powierzchownym obejrzeniu ksiąg pokazywanych przez siostrę za- konną.

Wyjmowała ona kolejno z szafy i otwierała podając tytuł, miejsce wydania ... i liczbę kart (Jaroszewicz-Pieresławcew 1995, 134-135).

Dopiero po śmierci dwóch ostatnich „sióstr” nowicjuszek — Leny (Heleny Stopki; 29.10.1913 — 31.03.2005) i Fimy (Afimii Ku- schmierz; 25.11.1916 — 8.04.2006), dzięki uprzejmości obecnego właściciela majątku klasztornego i samego klasztoru, Tomasza Lu- dwikowskiego, pracownicy i studenci Uniwersytetu Warmińsko- Mazurskiego otrzymali możliwość swobodnego dostępu do zbio- rów klasztoru, fotografowania i badania zachowanych ksiąg.

Niestety, nie posiadamy wiedzy o zasobach prywatnych bibliotek członków wspólnoty zamieszkujących Wojnowo i okoliczne wsie, możemy tylko przypuszczać, że są to nadal skarbnice cennych rękopisów i starodruków.

2.

Kompleksowy opis Synodyku Wojnowskiego Książka w życiu wspólnoty religijnej i w życiu pojedynczego sta- rowiera jest ważnym artefaktem, faktem i faktorem kultury.

Związek staroobrzędowców z księgami religijnymi jest wyjątkowy.

To księgi wpływają na organizację życia osobistego i całej wspólnoty religijnej, są strażniczkami konfesyjnych wartości i na- dają sens życiu codziennemu.

Symbolem przedstawiciela kultury staroobrzędowej jest człowiek czytający teksty religijne (Бахтина / Дутчак 2008, 286).

Cyrylicka księga z faktu kultury przekształciła się w egzystencjalną podstawę starego obrzędu — „gdy czytamy — Bóg z nami rozmawia” (Бахтина / Керов / Дутчак 2006, 75-85).

Dla staroobrzędowców księga była, jest i będzie przekazywać

47 konfesyjne wartości, rozpowszechniać chrześcijańską wizję świata, odpowiadać na pytania o konkretne działania w określonej sytuacji, grać ważną rolę w formowaniu systemu autorytetów starej wiary (Бахтина / Дутчак 2008, 287-292).

Ponieważ książka jest tworem złożonym, składającym się z kilku poziomów (materialnego, intelektualnego i duchowego), wymaga jako obiekt badań naukowych doboru odpowiedniej meto- dy (metod) badawczych (Ельников 1995, 53-68).

Zaproponowany przez nas opis księgi jest realizowany w nurcie lingwokulturologii, zorientowanej na faktor kulturowy w języku i językowy faktor w człowieku.

Takie podejście w badaniach przebiega w ramach an- tropocentrycznego paradygmatu w nauce (Воробьев 1999, 25-26).

Lingwokulturologia jako dziedzina z pogranicza nauk huma- nistycznych i społecznych otwiera przed badaczami nowe możliwo- ści opisu jednego z najbardziej skomplikowanych artefaktów — książki.

Badacz uzyskuje możliwości wykorzystania szerokiego spektrum technik i metod: lingwistycznych, kulturologicznych i so- cjologicznych.

2.1.

Zasady kompleksowego opisu zabytków piśmiennictwa W opisie cyrylickiej księgi drukowanej z kolekcji staroobrzędowe- go klasztoru w Wojnowie zostało zastosowane podejście komplek- sowe.

Z drukiem pracownicy UWM po raz pierwszy zetknęli się w 2006 roku w czasie ekspedycji archeograficznej.

Księga została odnaleziona podczas przeglądania zawartości kufra, znajdującego się w niewielkim pomieszczeniu gospodarczym obok molenny klasztornej.

W danych wydawniczych księgi umieszczona była nazwa s y n o d y k ( с и н о д ик ) .

Biorąc pod uwagę miejsce znaleziska, które prawdopodobnie od ponad stu lat było także miej- scem przechowywania księgi, dla druku zastosowano roboczą na- zwę Synodyk Wojnowski (dalej — SW).

Książka zachowała się w dość dobrym stanie.

Zawiera 44 zadrukowane karty rozmiaru 18 cm х 22,5 сm (4º).

O częstym jej użytkowaniu świadczą zabru- dzenia papieru (plamy wosku i zaczernione dolne zewnętrzne rogi) oraz zakładki w formie kawałeczków plastra i tasiemki przyklejonej plastrem na ostatniej pustej karcie.

Tekst Synodyku jest zbiorem modlitw za zmarłych, które mogą być odczytywane we wszystkie soboty, i powinny — w ostatnią

48 sobotę przed postem (mięsopustna sobota).

W SW wspominani są zmarli przed reformą patriarcha Nikona wszyscy prawosławni chrześcijanie, patriarchowie kijowscy i moskiewscy, carowie, ksią- żęta, księżne wraz z dziećmi, itd., oraz wyznawcy starego obrzędu, którzy zginęli śmiercią męczeńską po rozłamie w cerkwi prawo- sławnej.

SW jest tekstem zamkniętym, tzn. nie ma w nim miejsca na wpisywanie imion zmarłych.

Przegląd literatury naukowej pozwolił stwierdzić, że studia nad synodykami są najczęściej zawężone do jednego problemu ba- dawczego.

Wprowadzanie do obrotu naukowego nowych synody- ków powinno mieć zatem charakter badań kompleksowych.

Zapro- ponowany model badawczy uwzględnia ten postulat.

Złożoność tekstu stanowi warunek konieczności przeprowa- dzenia kompleksowych badań nad synodykiem łącznie z badaniami nad środowiskiem, w którym funkcjonował, oraz pojedynczym czytelnikiem, na którego wpływał.

Można określić kilka poziomów badawczych składających się na schemat analizy SW: 1 .

P o z i o m m a t e r i a l n y .

Na danym poziomie dokonuje się opisu księgi jako materialnego obiektu kultury, wykorzystując metody archeografii i paleografii.

Do materialnej charakterystyki księgi należą: rozmiar, format, czcionka drukarska, grafika i orto- grafia, data i miejsce druku, ornamenty zdobiące druk.

Ważne jest odnotowanie wszelkich zapisów pozostawionych przez właścicieli i użytkowników książek, pozostawionych przez nich zakładek i okładek, określenie stopnia zniszczeń i ewentualnych prac reno- wacyjnych (Поздеева 2008, 324-315).

W nurcie paradygmatu an- tropocentrycznego archeografia porusza także aspekt społeczny, czyli funkcjonowanie książki w środowisku, o ile jest to możliwe — prześledzenie jej losów od drukarni, poprzez dystrybutora i kup- ca do użytkownika.

Badania paleograficzne mogą dopomóc w usta- leniu prawdziwego miejsca i czasu wydania, co jest szczególnie istotne w przypadku ksiąg staroobrzędowych drukowanych niele- galnie, w których często stosowano zamieszczanie fałszywych da- nych, szyfrowanie, lub całkowitą rezygnację z ich zamieszczenia.

Celem badań archeograficznych jest nie tylko opis samego zabytku piśmiennictwa, ale również jak najdokładniejsze poznanie środowi- ska jego bytowania.

Efektem końcowym naukowych ekspedycji archeograficznych jest rekonstrukcja modelu kultury ludowej staro- obrzędowców i jej jądra — kultury piśmiennictwa.

Model ten po- winien uwzględniać nie tylko wiedzę i tradycje księgi cyrylickiej,

49 ale również inne aspekty życia społecznego: religijne, etyczne, so- cjalne, gospodarcze (Дадыкин 2008, 64).

Każdy z tych aspektów jest w jakimś stopniu związany z książką, która jest głównym na- rzędziem przechowywania i odtwarzania całego systemu kultury.

Dlatego współczesna archeografia nie ogranicza się do zagadnień wpływu książki cyrylickiej na świadomość i poglądy członków wspólnoty religijnej, ale ukazuje ten wpływ na tle historii wspólno- ty danym regionie.

2 .

P o z i o m s t r u k t u r a l n o -treściowy.

Na danym poziomie książka badana jest jako rejestrator określonego tekstu.

Przedmiotem badań jest treść, sposób organizacji i struktura tekstu oraz charakterystyka języka.

Język zabytków piśmiennictwa powi- nien być szczegółowo opracowany pod względem leksykalnym i gramatycznym.

Optymalny wariant zakłada opracowanie słownika semantyczno-gramatycznego (Камчатнов 1995, 12).

3 .

P o z i o m f u n k c j o n a l n y .

Na danym poziomie tekst rozpatrywany jest jako dyskurs, czyli specyficzny sposób organiza- cji działalności językowej o różnorodnej strukturze znaczeniowej.

Prześledzenie funkcji dyskursu pozwala na zaobserwowanie wpły- wu książki na świadomość czytelnika, czyli jak tekst religijny orga- nizował życie konfesyjne staroobrzędowców, formował ich świato- pogląd, kształtował solidarność w ramach grupy religijnej, oraz wpływał na utrwalanie nawyków rytualnych.

4 .

P o z i o m f e n o m e n u .

Książka rozpatrywana jest jako fenomen duchowy i zjawisko sakralne, wykraczające poza granice racjonalizmu.

Na tym poziomie tekst religijny jest dialogiem czło- wieka czytającego z Bogiem, zetknięciem człowieka z wiecznością.

Księga religijna jest rozumiana jako narzędzie pozwalające czło- wiekowi wierzącemu otrzeć się o absolut, drogą prowadzącą ku Bogu, tylko z nią i dzięki zasadom ustalonym w niej możliwe jest współpraca z Twórcą dla zbawienia bliźnich i siebie.

Książka jest życiowym drogowskazem.

Fenomen duchowy książki jest pochod- ną wszystkich poprzednich poziomów.

Wyodrębnienie czterech poziomów analizy książki jest możliwe tylko w przypadku umiejscowienia jej w triadzie „książka — człowiek — społeczeństwo”.

O wzajemnym wpływie (czasami zupełnie nie- oczekiwanym) na siebie elementów triady pisze O. N. Bachtina.

We- dług badaczki człowiek tworzy i chroni tekst konfesyjny, gdzie zarejestrowane są ważne dla niego prawdy oraz ustalona jest grani- ca ze światem innowierców.

Przy pomocy tekstu religijnego wie-

50 rzący jest w stanie uporządkować swoje życie.

Ale konfesyjne war- tości i treści zawarte w tekstach religijnych są zdolne do wpływania również na życie tych potomków staroobrzędowców, którzy, wy- dawałoby się, na zawsze wyrzekli się wiary ojców.

Często wracają do religii swoich przodków i poszukają „prawdziwej” księgi nale- żącej do rodziców, mając nadzieję, że znajdą w niej odpowiedzi na wszystkie nurtujące ich pytania (Бахтина / Дутчак 2008, 288).

Bo przecież dla człowieka wierzącego wszystkie możliwe pytania zo- stały zadane, i wszystkie odpowiedzi już udzielone, trzeba je tylko umieć odnaleźć w odpowiednich tekstach.

2.2.

Środowisko funkcjonowania Synodyku Opis SW zaczynamy od przedstawienia środowiska jego funkcjono- wania — staroobrzędowego klasztoru w Wojnowie.

Historia tego miejsca jest dość szczegółowo zrelacjonowana w literaturze przed- miotu (Jakubowski 1961, Sukertowa-Biedrawina1961, Iwaniec 1977, Iwaniec 1982, Iwaniec 2000).

W naszym opisie znane fakty histo- ryczne zostały wyselekcjonowane i uporządkowane z punktu wi- dzenia historii książki, oraz uzupełnione o nowe informacje, uzy- skane podczas studiów nad SW i księgozbiorem klasztoru.

2.2.1.

Historia klasztoru w Wojnowie W dziejach starobrzędowego monastyru w Wojnowie można wyod- rębnić dwa etapy — funkcjonowanie klasztoru męskiego i klasztoru żeńskiego.

Powstanie klasztoru męskiego zapoczątkowało założenie pustelni nad jeziorem Duś na Mazurach, na nowo skolonizowanych przez staroobrzędowców terenach pruskich.

Pustelnię założył Ła- wrentij Grigorjewicz Rastropin (1762-1851), na początku mieszkają- cy tu z pięcioma swoimi zwolennikami, a po ich wyjeździe do Mo- skwy — samotnie.

Niewidomy mnich w podeszłym wieku stał się kartą przetargową moskiewskich zakonników z Cmentarza Przemie- nienia Pańskiego (Преображенское кладбище) w rozmowach z władzami pruskimi, którzy zgłosili chęć kupienia ziemi i założenia na niej klasztoru, argumentując to obowiązkiem opieki nad zniedo- łężniałym eremitą (Jakubowski 1961, 96; Iwaniec 1977, 121).

Po uzyskaniu zgody w 1845 roku, władze Cmentarza Przemienienia Pańskiego wydelegowały na Mazury skarbnika Andrieja Szutowa, który przekształcił pustelnię w nieduży drewniany klasztor (1847 r.)

51 pod wezwaniem Zbawiciela i Świętej Trójcy (Спасо-Троицкий монастырь).

Po przyjęciu święceń zakonnych w klasztorze w Złyn- ce, Andriej Szutow przybrał imię Antoniego i zajął się przygotowa- niem przerzutu na Mazury ksiąg i ikon, potrzebnych do funkcjono- wania monastyru (Jakubowski 1961, 97).

Na początku 1849 r., wraz z nastawnikiem Aleksym Michiejewem, Antoni przywiózł na Prusy kilka wozów pełnych książek i ikon, oraz pieniądze na zakup ziemi klasztornej (Iwaniec 2000, 37-38).

Od roku 1852 przeorem klasztoru został Paweł Pruski, mnich, który wniósł wielki wkład w rozbudo- wanie przywiezionego z Moskwy podstawowego księgozbioru.

Księgi, odgrywały ważną rolę nie tylko w życiu mnichów, ale rów- nież w życiu społeczności wiejskiej.

Ihumen Paweł co roku przezna- czał określoną sumę pieniędzy na zakup książek i z czasem powstała dość pokaźna biblioteka.

Po nabożeństwach przeor chętnie spotykał się ze współwyznawcami, wyjaśniał niezrozumiałe miejsca w tek- stach, nauczał, a dla osób wykazujących szczególne zainteresowanie wypożyczał księgi do domu (Iwaniec 2000, 39-40).

Ponieważ klasztor pełnił również funkcje szkoły, musiały się tu znajdować nie tylko księ- gi liturgiczne, ale również podręczniki języka cerkiewnosłowiańskiego oraz elementarze (азбуки), służące do nauki czytania i pisania.

W 1868 r. Paweł Pruski przeszedł na jednowierstwo.

Bez cha- ryzmatycznego przywódcy klasztor funkcjonował jeszcze do po- łowy lat osiemdziesiątych XIX wieku, ale tracił na znaczeniu i stopniowo chylił się ku upadkowi.

Część mnichów opuściła Wojnowo, udając się za swoim nauczycielem do Moskwy, prze- chodząc na łono cerkwi prawosławnej, inni całkowicie porzucili życie zakonne.

Klasztor ostatecznie zamknięto w 1884 roku.

Wia- domo, że Paweł nie zabrał ze sobą żadnych ksiąg, nawet tych, które w młodości dostał od ojca i które były jego osobistą własno- ścią (Jaroszewicz-Pieresławcew 1995, 133).

Ostatni z zakonni- ków, spadkobierca całego majątku, Makarij, zrzucił habit, ożenił się, zebrał wszystkie księgi oraz ikony, i wyjechał do Rosji.

We- dług jednej z wersji, w Grajewie, na granicy, całe zagrabione mie- nie zostało mu skonfiskowane przez rosyjskie władze celne.

W opustoszałym budynku klasztoru nie pozostały żadne utensylia klasztorne, w tym księgi(Jakubowski 1961, 100).

Jednak tej teorii przeczy obecność w klasztorze nieoprawionych egzemplarzy, wydanych przez wychowanka monastyru Konstantego Gołubowa w latach 60-tych XIX wieku w Piszu.

Wiadomo, że mnisi posiada- li odpowiednie urządzenia i sami zajmowali się pracami introliga-

52 torskimi.

Odnosząc się z nabożnym szacunkiem do ksiąg religij- nych, zakonnicy, a w późniejszym okresie zakonnice, nie niszczy- li nawet wybrakowanych egzemplarzy.

Zachowały się one w ka- plicy aż do lat 90. XX wieku.

Księgozbiór był odbudowany w okresie funkcjonowania w Wojnowie klasztoru żeńskiego.

Na krótko przed opuszczeniem klasztoru przez ostatnich mnichów spłonął wybudowany przez Pawła Pruskiego monastyr żeński w Pupach (dzisiejsze Spychowo).

Mniszki pozostające bez dachu nad głową, czasowo zamieszkały urodzin starowierskich w okolicznych wsiach.

Sytuacja zmieniła się wraz z przybyciem w 1885 r. młodziutkiej Jewpraksiji (w życiu świeckim Heleny Pietrowny Dikopolskiej, 1863-1943), zakonnicy z Czystopola, położonego niedaleko Kazania nad Wołgą, przysłanej przez kierownictwo Cmentarza Przemienienia Pańskiego.

Dikopol- skaja nabyła na swoje nazwisko klasztor wraz z należącym do nie- go gruntem.

Zamieszkały w nim mniszki z klasztoru w Pupach, a także inne przybyłe z Rosji (Jakubowski 1961, 100).

Miały tu również znaleźć schronienie mniszki ze zniszczonego przez pożar, klasztoru znajdującego się między Osiniakiem i Majdanem (Iwa- niec 1977, 138).

Niestety, nie wiadomo, czy mniszkom z dwóch spalonych klasztorów udało się uratować cokolwiek z pożogi i wnieść na wyposażenie klasztoru w Wojnowie.

W literaturze nie istnieją żadne wzmianki na ten temat.

Dzięki hojności darczyńców z Rosji oraz przedsiębiorczości i kontaktom przełożonej Jewpraksiji z moskiewskim fiedosiejew- skim Cmentarzem Przemienienia Pańskiego, klasztor rozwijał się prężnie.

Wkrótce został zaopatrzony w księgi i ikony.

Dikopolskaja miała liczne znajomości i kontaktowała się z ośrodkami staroobrzę- dowymi, którym zależało na utrzymaniu starej wiary poza granica- mi Rosji.

Były one gotowe nieść pomoc rodakom i współwyznaw- com na wygnaniu.

Do Wojnowa zaczęły trafiać pieniądze i dary: żywność i odzież.

Dla niezbyt zamożnej okolicznej ludności klasz- tor stał się atrakcyjny nie tylko w wymiarze religijnym, ale również jako swoisty ośrodek pomocy.

Przeorysza utrzymywała ścisły kon- takt ze środowiskiem staroobrzędowców swoich stron rodzinnych.

Stąd przybywały nowicjuszki, stąd spływała pomoc materialna i rzeczowa.

Dzięki dedykacjom w księgach z biblioteki klasztornej poznajemy nazwisko czystopolskiej fundatorki współpracującej z Wojnowskim klasztorem — Jekateriny Wasiljewny Czełyszewej.

Krajanka Dikopolskiej była znaną milionerką, nagrodzoną przez

53 imperatora za działalność dobroczynną na rzecz Czystopola, z pru- skim monastyrem współpracowała co najmniej przez dekadę (1891- 1901).

Od 1905 roku, gdy zaczął obowiązywać ukaz tolerancyjny, przełożona zaczęła werbować kandydatki do klasztoru z terenu Rosji.

Dziewczęta z bogatych rodzin wnosiły jako posag cenne rzeczy na wyposażenie klasztoru, przywożono pieniądze, za które rozbudowywano klasztorne gospodarstwo (Iwaniec 1982, 237).

Zapewne w tym czasie zwiększyły się możliwości zakupu książek z już legalnie działających drukarni staroobrzędowych.

W księgo- zbiorze klasztoru są to przede wszystkim wydania drukarni działa- jącej przy przytułku na Cmentarzu Przemienia Pańskiego w Mo- skwie.

2.1.2.

Rekonstrukcja historii Synodyku Opis SW jako materialnego obiektu kultury, a przede wszystkim analiza porównawcza ornamentów, charakter danych wydawni- czych oraz numeracja zszywek pozwoliły na zidentyfikowanie prawdopodobnej drukarni, w której wydano książkę.

Udało się ustalić, że było to nielegalna drukarnia Łuki Grebniewa we wsi Dziergacze Wiatskiej guberni.

Ł.

Grebniew (1862-1932) nauczył się fachu drukarskiego u współwyznawców fiedosiejewców — braci Owczinnikowych oraz D. Krupina w Moskwie.

W latach 1984-1898 w swojej rodzin- nej wsi — Dziergaczach nad rzeką Wiatką — zajmował się niele- galnym kopiowaniem na hektografie wydań staroobrzędowej litera- tury.

25 grudnia 1899 roku rozpoczęła działalność profesjonalna nielegalna drukarnia, w której używał czcionek i ozdobników zaku- pionych w innych drukarniach, lub wykonanych własnoręcznie (Вознесенский / Мангилев / Починская 1996, 27-30).

Na kartach z danymi wydawniczymi umieszczał fałszywe informacje o miejscu wydania: w drukarni poczajewskiej (tak jak w SW) albo w bliżej nieokreślonej «типографии христиан соловецкого и старопо- морского потомства».

Dane nie zawierają daty wydania.

Czasami pod danymi wydawniczymi umieszczano znak zapytania, jako wskazówkę, że są one nieprawdziwe (Cемибратов 2004).

Wydru- kowanie pierwszej próbnej strony konspiracyjnej drukarni nastąpiło pod koniec grudnia 1899 roku, działalność drukarnia zakończyła w roku 1905 (kiedy wyszedł manifest październikowy o „niewzru-

54 szonych swobodach obywatelskich”).

To pozwala określić ramy czasowe wydania największej grupy ksiąg z kolekcji klasztoru na lata 1900-1905.

Oprócz sposobu fałszowania danych wydawni- czych pochodzenie SW potwierdza analiza ornamentyki (Orze- chowska 2008b; Orzechowska 2009c) oraz sposób numerowania stron (Orzechowska 2009a).

Niestety, w związku z zawirowaniami historycznymi i późniejszą legalną pracą wydawniczą Grebniewa, ten okres jego działalności jest niedostatecznie zbadany i opisany.

Ponieważ znawcy tematu sądzą, że na początku wieku drukarnia Grebniewa była jedyną drukarnią odłamu fiedosiejewców, nie dzi- wi obecność tych druków tysiące kilometrów od miejsca ich po- wstania.

Niewątpliwie, księgi do klasztornej biblioteki w Wojnowie trafiały za pośrednictwem Cmentarza Przemienienia Pańskiego — głównego ośrodka fiedosiejewców w Rosji.

Cmentarz powstał przy założonym w 1771 roku przez I.A. Kowylina przytułku (богаде- ленный дом), w którym opiekowano się chorymi w czasie epidemii dżumy szalejącej w Moskwie.

Ze swoich środków Kowylin zbudo- wał na podobieństwo Pustyni Dygowskiej kompleks z kaplicami na terytorium cmentarza oraz klasztorami, w części północnej — żeń- skim, i południowej — męskim.

Ponieważ staroobrzędowcy nie mogli budować klasztorów, dla całego ośrodka religijnego zacho- wano nazwę Cmentarz Przemienienia Pańskiego (Преображенское кладбище), która spełniała rolę przykrywki i skutecznie odwracała uwagę od faktycznej działalności wspólnoty.

Rozbudowa klasztoru i kaplic ciągnęła się aż do w 1811 roku.

Nabożeństwa w kaplicach monastyrów były prowadzone przez najlepszych nastawników, zapraszanych z Wyga i Staroduba.

Dla sierot była zorganizowana szkoła, w której oprócz wykształcenia ogólnego dawano lekcje śpiewu cerkiewnego, malarstwa ikonowego i przepisywania ksiąg.

Powstała bogato wyposażona biblioteka.

W efekcie stałej rozbudo- wy centrum religijnego powstał kompleks architektoniczny z mnó- stwem budynków, otaczającymi go grubymi murami oraz obszer- nym cmentarzem.

Oficjalny status przytułku Kowylin otrzymał od władz w 1808 r.

Wówczas wspólnota osiągnęła szczyt rozwoju, liczba parafian dochodziła do 12 tysięcy, w ośrodku opiekowano się dwoma tysiącami chorych i osób w podeszłym wieku.

Tutaj odbywały się sobory fiedosiejewców (1810, 1814, 1816, 1817).

W okresie panowania Mikołaja I, w 1847 r., gdy znacznie zaostrzo- no politykę w stosunku do staroobrzędowców, przytułek podpo- rządkowano władzy świeckiej.

Męska część z kaplicą Uspienską

55 była przekazana jednowiercom, a w końcu całkowicie odebrana fiedosiejewcom i przekształcona w Nikolski jednowierczy klasztor (tutaj osiadł na stałe Paweł Pruski).

Udało się jednak zachować częściową niezależność i nadal Cmentarz stanowił centrum ich odłamu.

W 1883 r. uchwalono prawa dogmatyczne będące wzor- cem dla wszystkich wspólnot.

Po ogłoszeniu przez cara swobód religijnych w 1905 roku Cmentarz Przemienienia Pańskiego został oficjalnie zarejestrowany jako wspólnota religijna (marzec 1907 r.).

Umożliwiło to otworzenie legalnej drukarni na terenie jej siedziby.

Kierownictwo Cmentarza zaprosiło do pomocy w organizacji dru- karni Grebniewa, co świadczy o tym, że jego działalność wydawni- cza była doskonale znana i wysoko ceniona.

Druki Grebniewa, za pośrednictwem Cmentarza, były rozprowadzane wśród fiedosiejew- skich wspólnot po całej Rosji i za jej granicami, trafiły również do Wojnowa.

2.2.

Synodyk jako typ tekstu Synodyki są jednym z najbardziej zróżnicowanych tekstów litur- gicznych.

Posczególne egzemplarze mogą znacznie różnić się strukturalnie i treściowo.

W tradycji cerkiewnosłowiańskiej słowo s y n o d y k oznacza- ło książeczkę zawierającą informację o zmarłych wspominanych podczas nabożeństw.

Przypuszcza się, że prototypem tego gatunku literatury były greckie d y p t y c h y , czyli drewniane, metalowe lub kościane tabliczki pokryte woskiem, na których zapisywano imiona żyjących i zmarłych, odczytywane podczas modlitwy.

W Bizancjum s y n o d y k a m i nazywano również posłania do wiernych patriarchów obejmujących swój urząd.

2.2.1.

Typologia synodyków Synodyki zostały po raz pierwszy opisane w literaturze naukowej w wieku XIX przez E. W. Pietuchowa (Петухов 1895).

Ze względu na strukturę i treść badacz wyodrębnił aż trzy rodzaje tekstów, wy- stępujących pod wspólną nazwą synodyk: synodyk ze wstępem literackim (Синодик — литературный сборник), pomiannik (по- мянник) oraz Porządek Prawosławia (Чин Православия).

Taką ogólną klasyfikację odnajdujemy i we współczesnej literaturze na- ukowej (Понырко 1989, 339-344).

O tym, że jest ona zbyt ogólni-

56 kowa, przekonuje się każdy, kto rozpoczyna badania nad dowol- nym rodzajem synodyków.

Brak metodologii kompleksowego opi- su wymusił ograniczenie studiów nad tekstem do wybranych za- gadnień.

Wielu badaczy skupiało całą swoją uwagę na próbach opisu i klasyfikacji tylko tych tekstów, które poprzedzają modlitwy (Дергачева 2001; Давидова 2008; Сазoнов 2008).

Różnią się pod względem struktury i treści synodyki prawo- sławne i staroobrzędowe.

Synodyki prawosławne są najczęściej otwartymi tekstami z czystymi kartkami, na które wpisuje się imio- na osób wspominanych modlitewnie.

Synodyki staroobrzędowe są zazwyczaj tekstami zamkniętymi, posiadającymi specjalne rozdzia- ły do modlitw w intencji męczenników-starowierów (Пыпин 1880, 3-4).

Nie są jednolite synodyki staroobrzędowe i odnotowujemy ich różne warianty w zależności od miejsca i czasu wydania, pierwo- wzoru, z którego przedrukowywano tekst oraz tradycji poszczegól- nych drukarni.

Niewątpliwie, istnieje potrzeba zbudowania nowej, szczegółowej klasyfikacji synodyków, ale powinno ją poprzedzać wprowadzenie do obiegu naukowego jak największej ilości tekstów zbadanych kompleksowo, przede wszystkim pod względem struktu- ry i treści.

Nie sprzyja badaniom nad synodykami chaos terminolo- giczny.

Na przykład, w Słowniku cerkiewnosłowiańsko-polskim terminy синодик, помянник, a nawet диптих są równoznaczne (Znosko 1996).

Określając strukturę i typ SW uwzględniono metodykę i termi- nologię zastosowaną przez S. W. Koniewa w trakcie opisów części historycznych synodyków.

Głównymi pojęciami w niej są: 1.

Typ synodyku: a) powszechny lub powszechno-ustawowy (соборный albo соборно-чинный); b) rodowy lub intencjonalny (родовой albo вкладной).

2.

Rodzaj synodyku: a) artykułowy (статейный albo заглав- ленный) — test synodyka dzieli się na rozdziały lub artykuły (czę- sto oddzielnie zatytułowane); b) ciągły (сплошной) — zapiski nie łączą się w rozdziały, modlitwa tworzy ciągły tekst; c) mieszany (смешанный) — artykuły (rozdziały) funkcjonują obok tekstu cią- głego.

3.

Rodzaje zapisek w synodyku (części tekstu odnoszących się do jednej wspominanej modlitwie osoby): a) imienne (именные) — zapiski, składające się z imienia zmarłego; b) rodowe (родовые) — zapiski, w których oprócz imienia wymienia się nazwisko, pa- tronimik, przydomek, pokrewieństwo; c) okolicznościowe (обстоя-

57 тельственные) — wskazuje się na różne okoliczności życia i śmierci zmarłego.

4.

Redakcje synodyka: a) obszerna — tekst składa się z zapiski imiennej, która uzupełniona jest innymi informacjami, takimi jak nazwisko, patronimik, przydomek, pokrewieństwo, okoliczności śmierci, charakterystyka działalności publicznej, itd.; b) skrócona — dodatkowe informacje uzupełniają imienną część poza tekstem głównym (na marginesie, nad linijką tekstu, itd.); c) krótka — za- wiera tylko zapiski imienne (Конев 1993, 7-15).

2.2.2.

Typ Synodyku Wojnowskiego Na podstawie przeprowadzonej analizy struktury SW klasyfikuje- my jako: 1. należący do t ypu p o w s z e c h n e g o .

Ten typ synody- ków pojawia się w 1589 roku po wyniesieniu do godności patriar- chy Hioba.

Jego struktura była opracowana przez Józefa (Iosifa) Wołockiego (Дергачева 2006); 2. należący do r o d z a j u a r t y k u ł o w e g o .

SW podzie- lony jest na artykuły (rozdziały) powszechne (numerowane od 1 do 5) oraz trzy artykuły zwykłe (numerowane od 1 do 3); 3. w SW występują trzy r e d a k c j e zapisek: obszerne, skrócone i krótkie.

Obszerną redakcję zapisek zastosowano w artykułach po- wszechnym pierwszym, powszechnym drugim, powszechnym trze- cim, powszechnym czwartym, powszechnym piątym.

Redakcja skrócona zapisek występuje w artykule pierwszym, drugim i trze- cim.

Zapiski redakcji krótkiej występują na początku artykułu dru- giego.

2.3.

Badania nad treścią tekstu Kolejnym problemem badawczym jest określenie zawartości SW.

Spośród różnorodnych metod badawczych wybrano metodę obiek- tywną, opartą na założeniach statystycznych.

Charakterystyka kwantytatywna tekstu pozwala na świadome, oparte na wyznaczni- kach ilościowych formułowanie wniosków, dotyczy prawie wszyst- kich aspektów analizy języka, obiektywizuje opis i interpretację, pozwala na odniesienia porównawcze na wielu poziomach.

58 W każdym tekście istnieje odrębny świat znaczeń.

Jeśli jest to tekst, który mówi o sensie istnienia, czyli o prawach i prawdach, to może być on punktem zwrotnym w historii ludzkości, państwa, grupy społecznej czy też konkretnego człowieka.

Taki tekst może formować i reformować poglądy człowieka, kształtować mental- ność oraz językowy obraz świata, przygotowywać jednostkę do zajęcia określonego miejsca w środowisku kulturowym.

Teksty religijne należą do tekstów kształtujących człowieka w aspekcie kulturologicznym i socjologicznym, ale z trudnością pod- dających się analizie naukowej.

Zgodnie z koncepcją „rzeczywi- stość — to tekst napisany przez Boga, a tekst — to rzeczywistość stworzona przez człowieka” (Аверьянов 2009) autorzy postępowa- li powinni byli dostosować się do reguł tworzenia tekstów sakral- nych, aby opisywana przez nich rzeczywistość świeciła światłem odbitym rzeczywistości boskiej.

W tego typu tekstach najważniej- szym zadaniem jest odkrycie sensu przekazu, bez względu na to, jak głęboko jest on ukryty.

Ale skoro istniały określone reguły two- rzenia, możliwe jest ich odtworzenie, a więc możliwe jest sformu- łowanie pierwotnego przesłania tekstu.

To zadanie badawcze po- winno być realizowane ściśle sformalizowaną metodą badawczą, ponieważ: Każdy tekst zbudowany jest według określonego schematu i zgodnie z zasadami, które zostały sprawdzone w wieloletniej praktyce two- rzenia tekstów, i które z sukcesem realizowały główny cel — prze- słanie czytelnikowi pewnej idei i zgodne z zamysłem autora ukierun- kowanie uwagi czytelnika (Аверьянов 2009).

2.3.1.

Kwantytatywna analiza treści Metody kwantytatywne w lingwistyce dotychczas wykorzystywane były przez badaczy do ustalenia chronologii powstawania tekstów jednego autora (Sambor 1969, 26), odróżniania tekstów autentycz- nych od podróbek i plagiatów (Морозов 1915) oraz identyfikacji autora tekstu (Хмелѐв 2000, 115-126).

Najczęściej jednak badany jest dyskurs publiczny, a w szczególności język mediów (Pisarek 1983; Lisowska-Magdziarz 2004; Аверьянов 2009).

Ponieważ teksty religijne również rozpatrywane są w aspekcie dyskursu pu- blicznego i wypełniają podobne funkcje jak inne teksty dyskursu

59 publicznego (Бобырева 2007), naszym zdaniem, uzasadnione jest zastosowanie analizy kwantytatywnej do ich badań.

Jedną z metod analizy tekstów z zastosowaniem statystyki jest analiza treści (z angielskiego — content analysis), rozumiana jako technika badawcza służąca do obiektywnego, systematycznego i ilościowego opisu jawnej zawartości przekazu (Berelson 1952, cyt. za Lisowska-Magdziarz 2004, 13).

Analiza zawartości (lub analiza treści — w przypadku zarejestrowanych ludzkich przekazów, a więc tekstów) może doprowadzić badacza do odkrycia głębszego sensu, tzn. odkrycia intencji komunikatora (autora tekstu).

Chociaż powstało wiele definicji tej metody, akcentujących różne jest aspek- ty, to analiza zawartości w lingwistyce jest zawsze odpowiedzią na dowolną interpretację tekstu: Ponieważ wiedza zawiera w sobie w skrytej formie kontekstualne doświad- czenie, to rejestracja wiedzy jest swego rodzaju szyfrem, który zawierającym doświadczenie całego pokolenia i jego historii.

Można więc odtworzyć histo- rię, trzeba tylko umieć to zrobić.

Ludzkość wciąż podejmuje takie próby, od- nosząc się do starych tekstów, przede wszystkim do Biblii i innych tekstów sakralnych.

Ale na początku były to strukturalne analizy treści, które często, jeśli nie zawsze, prowadziły do swobodnej interpretacji tekstów (Аверьянов 2009).

W odróżnieniu od swobodnej interpretacji, analiza zawartości po- zwala na obiektywne odkrycie w tekście tego, co jest nieuchwytne podczas tradycyjnych badań, albo potwierdzić to, co jest odczuwa- ne intuicyjnie przez badacza.

Oprócz tego, analiza zawartości po- zwala umiejscowić tekst w kontekście socjalnym, jako przejaw i ocenę życia społecznego.

Metoda ta jest narzędziem ułatwiającym względnie obiektywne i precyzyjne poznanie procesu symboliczne- go zachowania się ludzi (Pisarek 1983, 59).

Ze względy na założenia analizy zawartości (tekst odzwiercie- dla cele i wartości twórców, znaczenie można odtworzyć lub wy- wnioskować na podstawie przekazów, odbiorcy przekazów rozu- mieją je tak, jak chcieliby tego ich twórcy), które uznajemy w swoich badaniach za aksjomatyczne, oraz cechy tej metody (sys- tematyczność, ilościowość oraz zakładana obiektywność) metoda ta wydaje się nam najwłaściwsza do opisu zawartości przekazu zawar- tego w SW.

W ramach analizy zawartości zostały przez nas podjęte nastę- pujące kroki badawcze:

60 — określenie problemu badawczego, — podział tekstu na jednostki strukturalne, — wprowadzenie kategorii analizy, — określenie jednostki analizy, — określenie jednostki pomiaru, — kodowanie przekazu, — sporządzenie protokołów analizy zawartości, — sporządzenie rejestru, — wnioskowanie na podstawie analizowanego materiału.

Synodyki są tekstami służącymi do modlitewnego wspominania zmarłych (поминовение усопших), zatem zadaniem badania było opisanie tych cech przekazu, jakie charakteryzowały mementi.

Po- zwoliło to na wyciągnięcie wniosków i określenie, jakie zasady obowiązywały podczas wspominania zmarłych, aby modlitwy w ich intencji były prawidłowe i skuteczne.

Możliwe było również zaobserwowanie, jak zmieniało się wyobrażenie o właściwej struk- turze modlitwy.

Przy podziale przekazu wykorzystano istniejącą strukturaliza- cję tekstu.

Książka składa się z ponumerowanych artykułów (cтатей), różniących się między sobą budową i treścią.

Wydzielono artykuły powszechne (вселенские) — pierwszy, drugi, trzeci, czwarty, piąty.

Strukturalnie do artykułu piątego powszechnego należy artykuł powszechny mały (статья вселенская малая) i arty- kuł piąty (статья пятая), ale oba są wydzielone podtytułami, tworzą treściowo i funkcjonalnie niezależne części, zostały więc przez nas zakwalifikowane jako odrębne jednostki.

Po artykułach powszech- nych w SW umieszczono artykuły pierwszy, drugi i trzeci (статья первая, статья вторая, статья третья), które również zostały uwzględnione przy podziale tekstu.

Do analizy zawartości nie za- kwalifikowano zapisów nie mających znaczenia w opisie cech przekazu: tytułów artykułów, numeracji stron, zapisów na margine- sach powtarzających nazwę artykułu, zapisów na marginesach ze wskazówkami, kiedy należy czytać poszczególne artykuły.

System kategorii analizy został skonstruowany na postawie odpowiedzi na pytanie: co zostało powiedziane w modlitewnym wspomnieniu, tzn. jak jest modlitewnie wspominany zmarły.

Wy- dzielono następujące kategorie występujące w modlitwach inten- cyjnych: 1) imię zmarłego, 2) społeczny status zmarłego (zmarłych),

61 3) okoliczności śmierci a. czas b. miejsce c. inni zmarli c. liczba zmarłych, 4) przyczyna śmierci, 5) zwroty modlitewne.

Jednostką analizy została umowna jednostka informacji.

Struktural- nie jednostka informacji może być słowem, wyrażeniem, zdaniem, albo większym fragmentem tekstu (blokiem semantycznym).

Gra- nice jednostki informacji są wyznaczone przez treść kategorii anali- zy.

Dzięki zastosowanemu przez nas systemowi kategorii analizy udało się podzielić na jednostki informacji cały tekst SW.

Do kategorii i mi ę z m a r ł e g o zaliczono jednostki nazy- wające pojedynczego zmarłego poprzez: 1. imię własne (тахауjz), 2. imię w połączeniu z nazwiskiem, przydomkiem, patronimi- kiem (Діњни1тіz жлфци1вкажо, fдо1гwса тмолд1нткажо и6 я6сотла1хткажw, миза1ила цu1йткажо ткопина2, Фили1ппа я6сотла1ха, fдw1госа насива1дмажо вRz2), 3. wyrażenia, łączące imię świeckie i imię otrzymane przy chrzcie (хлаги1миса насдчд1ннажо хо ту7о1мр кс7щд1ніи хати1ліz), lub imię świeckie wraz z imieniem zakonnym (хати1ліz хо и$новэзр хаслаа1ма).

Wyrażenia, w których dwa imiona określone są przez jedno nazwisko, potraktowano jako dwie jednostki informacji.

Np. wyra- żenie а6нуо1ніz и6 fдњго1тіz пдчд1сткизр zostało podzielone dwie jednostki: а6нуо1ніz пдчд1сткизр, fдњго1тіz пдчд1сткизр. (w protoko- łach analizy pozostaje forma nazwiska użyta w tekście).

Jako pojedyncze jednostki zaliczono cały frazy, opisujące pierwszych ludzi Adama i Ewę (а6га1ма, є4ххч).

Do jednostek tej kategorii zaliczono słowo јм>кр (имярек), w miejsce którego, w czasie modlitwy podstawiane jest imię wspominanego zmarłego.

Kategoria analizy s p o ł e c z n y s t a t u s z m a r ł e g o obejmuje różnorodne jednostki informacji, charakteryzujące zmar- łego (częściej cały grupy zmarłych) ze względu na:

62 1. status względem Boga (са1бр тхои1зр), 2. miejsce w cerkiewnej hierarchii (псдw6тщ7д1ннчзр миусопо- ли1уwхр мотко1хткизр и6 хтдz2 сфттjи, ту7ч1z жосч2 и6жu1мднwхр), 3. miejsce w hierarchii społecznej (и6 u6бо1жизр, тисоуч2 и6 хгохи1вч), 4. miejsce zamieszkania lub śmierci (мотко1хткіz), 5. płeć (гэхи1вч, мu1йдткажо по1ла и6 йд1нткажо), 6. pokrewieństwo (псасоги1удлєй), 7. tryb i styl życia (хндгu1шэзр псдудспёхцизр тхёур тjй), 8. miejsce w religii i obrzędowości (и6 пошна1хцизр удбд2 ухосва2 хтёзр и6 шийги1удлz и$туиннажо бж7а).

Do jednej jednostki informacji zaliczamy wyrażenia utworzone na zasadzie połączenia przeciwstawień (пока1zхцизтz и6 ндпо- ка1zхцизтz), lub połączenia określeń jednorodnych (чдувw1хр и6 пэхвw1хр).

W celu wyraźnego zaznaczenia granic jednostki informacji, są one w protokołach oddzielone od siebie przecinkami.

W tym przy- padku rezygnujemy z użycia tych znaków interpunkcyjnych, które zostały użyte w tekście.

Kategoria analizy o k o l i c z n o ś c i ś mi e r c i / m i e j s c e grupuje jednostki informacji, które odpowiadają na pytanie: gdzie nastąpiła śmierć wspominanego/ wspominanych zmarłych?

Kategoria o k o l i c z n o ś c i ś mi e r c i / c z a s zawiera jed- nostki informacji, które odpowiadają na pytanie: kiedy zmarł wspominany?

Jednostki czasu mogą mieć bardzo ogólny charakter (t а6га1ма и6 готджо2 гнд1, псд1йгд почи1хцизр t нача1ла ми1са и6 го тджо2 гнд21), i bardzo szczegółowy (х8 лэ& ¤шс7пf а6псэл7 г7i х8 хдлик7 пzуок7 ).

Jednostki o k o l i c z n o ś c i ś mi e r c i / i n n i z m a r l i zawierają informacje o obecności towarzyszących innych osób w chwili śmierci.

Jednostki te nadają modlitwie charakter zbiorowego wspomnienia (и6 и4йд тни1ми, и6 псо1чизр).

Kategoria o k o l i c z n o ś c i ś mi e r c i / i l o ś ć z ma r- ł y c h grupuje jednostki zawierające informację o liczbie zmarłych podczas masowych samobójstw, spaleń, mordów (туо2 o4тмьгдтzуь гд1хzуь).

Do kategorii p r z y c z y n a ś mi e r c i zaliczono te jednost- ki, które informują o fakcie śmieci pojedynczym słowem (то- ййд1ннажо, u6уо1пцажо), opisują przyczynę śmierci (на пса1тнw

63 и6 ткw1со t мса1ша uмд1сцизр, мо1лніzми w6палд1ннчz, и6 t саш- бо1йникр u6біє1ннчзр) lub informują, za jakie przekonania, za co lub za kogo wspominany poniósł śmierć (t ндчдтуи1хчзр є6сдуи1кр мu1чднчзр ша ту7ч1z вс7кхи и6 ша псахотла1хнфю хёсф зсcуіsньткфю и6ш8жосёхцизр бл7жочд1туіz са1ги).

Wydzielone z tekstu z w r o t y m o d l i t e w n e są najczę- ściej stałymi formułami, spotykanymi w wielu tekstach religijnych.

Podstawą zaliczenia zwrotu do tej kategorii była obecność formy (form) wołacza (Ггcи ‡©д зсcуд2 тн7д бй7іи мл7ухр са1ги псдчcучz уи му7сд ти1лою чcуна1жw и6 йихоухосsщажw ксcуа2 пспбdнчзр и6 бж7оно1тнчзр o6в7р на1цизр и6 ту7ч1зр мч7нкр и6 а6пcлр и6 псbсо1кр и6 ту7и1удль и6 хтёзр ту7ч1зр ухои1зр са1ги,), trybu rozkazującego (поми1лфй жгcи и6 u6поко1й гц7z2 u6то1пцизр), nazwy modlitwy (Сла1ха Тсопаси2 жла1тр г7), słowa а6ми1нь na końcu frazy (Вр ли1вэзр пса1хдгнчзр хо w6жса1гэ бл7жогасд1ніz хр йи1шни бдш8тмд1сунэй и6 хр нди6шсдчд1ннэмр и6 ндмдсва1ющдмр тхёуэ лива2 уходжо2 хр бдтко- нд1чнчz хёки хэкw1мр а6ми1нь), oraz innych fragmentów tekstu, mających charakter bezpośredniego apelu do Boga, i nie mieszczą- cych się w ramach innych kategorii analizy.

Jednostka pomiaru w naszych badaniach określa częstość wy- stępowania jednostek analizy, czyli ich frekwencję.

W celu sporządzenia czytelnych protokołów zawartości zasto- sowano kodowanie przekazu poszczególnych jednostek struktural- nych tekstu oraz jednostek informacji, wyodrębnionych z tekstu (tabela1, tabela 2).

Tabela 1.

Kody jednostek strukturalnych Artykuł Kod Artykuł pierwszy powszechny 1P Artykuł drugi powszechny 2P Artykuł trzeci powszechny 3P Artykuł czwarty powszechny 4P Artykuł piąty powszechny 5P Artykuł piąty 5 Artykuł powszechny mały PM Artykuł pierwszy 1 Artykuł drugi 2 Artykuł trzeci 3

64 Tabela 2.

Kody jednostek informacji Kategoria analizy Kod Imię zmarłego I Społeczny status zmarłego S Okoliczności śmierci miejsce Om czas Oc inni zmarli Oz ilość Oi Przyczyna śmierci P Zwroty modlitewne M Kolejnym krokiem w naszych badaniach było sporządzenie proto- kołów analizy dla każdej wyodrębnionej jednostki strukturalnej, w których zamieszczone zostały jednostki analizy.

Ze względów technicznych nie przytaczamy treści protokołów, przechodząc bez- pośrednio do ich opisu.

Artykuł 1P charakteryzuje się przewagą jednostek opisujących społeczny status zmarłych (członkowie rodzin carskich i książę- cych, biskupi, mnisi, wszyscy prawosławni chrześcijanie, itp.) nad jednostkami kategorii imię zmarłego (w tekście wspomina się tylko imiona pierwszych ludzi, Adama i Ewy).

W przekazie dominują jednostki kategorii przyczyna śmierci.

Wśród zwrotów modlitew- nych przeważają wyrażenia Помzни2 жгcи гц7z2 (25 na 29 użyć).

Jednostki opisujące okoliczności śmierci mają charakter ogólny.

W artykule 2P wspomnienie zmarłych jest realizowane przede wszystkim poprzez jednostki z informacją o społecznym statusie zmarłych.

Szczegółowo opisuje się przyczyny śmierci (rekordowa liczba jednostek — 59).

Największa jest również różnorodność zwrotów modlitewnych — 57 jednostek, z których tylko 12 — to najczęstsze w artykule 1P — Помzни2 жгcи гц7z2.

Artykuł 3P zasadniczo różni się od dwóch poprzednich.

Prze- ważają jednostki zawierające imiona wysokich dostojników hierar- chii kościelnej i państwowej), którym towarzyszą jednostki nazy- wające miejsce w hierarchii kościelnej i państwowej wspomina- nych.

Jednostki okoliczności śmierci reprezentowane są przez wy- rażenia informujące o śmierci grupowej (тр бса1уідю, и6 и4зр бса1уіи, и6 є6жо2 бса1уіи).

Zwroty modlitewne reprezentowane są tylko przez dwie frazy: Помzни2 жгcи i Помzни2 жгcи гц7z2.

Nieliczne jednostki

65 przyczyny śmierci reprezentowane są przez tylko dwie konstrukcje (u6бід1ннажо, u6бід1ннажо t бауч1z).

W artykule 4P liczba jednostek, określających imię zmarłego znacznie ustępuje liczbie jednostek, określających społeczny status zmarłego.

Licznie reprezentowane są jednostki okoliczności śmie- ci/miejsce, wśród których przeważają informacje z konkretnymi nazwami geograficznymi miast (и6 хпфтуошд1сэ1, и6 назо- лможо1сазр1, и6 наo6ло1нвэ1,), rzek i jezior (и6 нагонu2, и6 на на1сохэ сэкЁ), klasztorów (хтолохд1вкомр монатучсЁ).

Tekst artykułu w dużej mierze tworzą jednostki przyczyny śmierci oraz różnorodne zwroty modlitewne (z przewagą Помzни2 жгcи).

Artykuł 5P zawiera tylko dwie jednostki imię zmarłego (а6га1ма, є4ххч) oraz wyrażenie zastępujące zapiskę imienną — и4зр йд и6мдна2 уч2 та1мр хёти жгcи.

W artykule przeważają jednostki opisu- jące status społeczny.

Nielicznie reprezentowane są jednostki oko- liczności śmierci.

Z 12 jednostek opisujących przyczyny śmierci, połowa strukturalnie ogranicza się do jednego słowa (u6то1пцизр).

Wśród zwrotów modlitewnych odnajdujemy 9 jednostek Помzни2 жгcи гц7z2.

Artykuł 5 zbudowany jest z jednostek określających status spo- łeczny zmarłych, przyczyny śmierci, zwrotów modlitewnych (z przewagą Помzни2 жгcи), oraz okoliczności śmierci/miejsce.

Z innych okoliczności śmieci w tym artykule odnotowujemy tylko dwie jednostki czasu śmierci.

Brak zapisek imiennych, zastępują je zwroty и4зр йд и6мдна2 та1мр хёти.

Artykuł PM jest tekstem odkrytym, w strukturę którego można wpleść imię tego zmarłego, w intencji którego zaistniała potrzeba zmówienia modlitwy.

Jako hipotetyczne imię zostało zakwalifiko- wane słowo јм>кр, które w czasie czytania synodyku zastępuje się imieniem zmarłego.

Tekst artykułu 5 tworzą jednostki status spo- łeczny zmarłego i zwroty modlitewne.

Nieliczne jednostki zakwali- fikowano jako okoliczności śmierci i przyczyny śmierci.

W artykule 1 w tekście przeważają jednostki nazywające zmar- łych imiennie nad jednostkami charakteryzującymi ich społeczny status.

Bogate treściowo są jednostki informujące o okolicznościach śmierci (występują wszystkie cztery rodzaje).

Jednostki kategorii przyczyny śmierci są zredukowane do jednego słowa (тоййд1ннчz, u6уо1пцажо, шамu1чднч).

Nie występują zwroty modlitewne, chociaż wspomnienie zmarłych gramatycznie zbudowane jest w taki spo-

66 sób, jak gdyby następowało po modlitwie Помzни2 жгcи гц7z2.

Po- dobnie strukturalnie zbudowane są artykuły 2, 3, w których reje- strujemy jeszcze większą przewagę imion własnych nad socjalną charakterystyką oraz całkowity brak zwrotów modlitewnych.

Tabela 3.

Kwantytatywna charakterystyka poszczególnych artykułów 1P 2P 3P 4P 5P 5 PM 1 2 3 I 2 1 144 9 3 2 2 79 197 168 S 63 70 90 51 58 24 26 42 46 50 Om 23 20 0 57 1 15 1 3 4 35 Oc 2 8 0 3 2 2 1 1 1 9 Oz 0 0 23 0 0 0 0 5 2 38 Oi 0 0 0 2 0 0 0 3 2 21 P 56 59 7 60 12 19 7 9 4 37 M 29 57 17 18 21 12 19 0 0 0 Na podstawie przeprowadzonej analizy zawartości SW zauważamy następujące charakterystyczne cechy budowy artykułów: Artykuły specjalizują się we wspominaniu zmarłych albo imienne, albo według statusu społecznego.

Zauważamy odwrotnie proporcjonalną zależność — im mniej imion, tym więcej szczegó- łów dotyczących charakterystyki społecznej, i odwrotnie.

W artyku- łach powszechnych wspomina się zmarłych przede wszystkim we- dług statusu (z wyjątkiem artykułu 3P traktującego o członkach ro- dzin carskich i książęcych, oraz o dostojnikach duchownych), nato- miast w artykułach 1, 2, 3 — znaczenie ma przede wszystkim imię.

W tekście wyraźnie zauważalna jest tendencja do redukcji ilo- ści zwrotów modlitewnych, aż do całkowitego ich zaniku w ostatnich artykułach (1, 2, 3).

Dominującą rolę w modlitwach wspominkowych odgrywa zwrot Помzни2 жгcи гц7z2 (lub skrócony — Помzни2 жгcи), który występuje we wszystkich artykułach po- wszechnych.

Redukcji podlegają jednostki informujące o przyczynie śmier- ci.

W artykułach powszechnych są one opisane szczegółowo, w artykułach 1, 2, 3 — ograniczone do stwierdzenia faktu śmierci.

W artykułach 1, 2, 3 najliczniej i najkonkretniej reprezentowa- ne są jednostki okoliczności śmierci/miejsce, okoliczności śmier- ci/czas oraz okoliczności śmierci/ilość mające odniesienia do kon- kretnej rzeczywistości historycznej.

Mamy tu informacje o kon-

67 kretnym roku wydarzeń (х8 лэ& ¤шс7пf), dniu (а6псэл7 г7i), a nawet porze dnia (по ф4усф хо и6тзоd но1щи), miejscowości, w której rozegrały się wydarzenia (х пфтуошд1стк7 жосоdкЁ) i pomieszczeniu (х8 тсyбэ), a także liczbie osób, które zginęły.

Na podstawie treści artykułów, można przyjąć założenie, że ar- tykuły powszechne powstały wcześniej, niż artykuły 1, 2, 3.

Artykuł 3P mówi o tych osobistościach historii Rosji, które są akceptowane i godne wspominania przez staroobrzędowców, gdyż stanowią element ich historii, kultury, wreszcie religii (sprzed schizmy).

Ostatnim patriarchą wspomnianym w artykule jest Josif (zm. 1652), ostatnim carem moskiewskim Michał Fiedorowicz (zm. 1645).

Na- tomiast w artykułach 1, 2, 3 wspominani są staroobrzędowcy, którzy zginęli śmiercią męczeńską, najwcześniejsze opisywane wydarzenia miały miejsce w 1676 roku, najpóźniejsze — w 1738 roku.

Można więc założyć, że artykuł 3P powstał wcześniej niż artykuły 1, 2, 3.

Tezę tę potwierdza nazwa pierwszych artykułów — powszechne (вселенские), a więc ogólne, ekumeniczne, w odróżnieniu od tych, które należą tylko do dziedzictwa staroobrzędowego.

W związku z powyższym wydaje się zasadne mówienie o ewolucji zawartości artykułów SW w następującym kierunkach: — od ogólnego wspominania zmarłych do modlitw imiennych; — od szerokiego spektrum modlitw, poprzez wyspecjalizowa- ne zwroty, do całkowitej ich redukcji; — od ogólnego przedstawiania okoliczności śmierci do histo- rycznej konkretyzacji czasu, miejsca i liczby zabitych; — od rozbudowanego systemu informacji o przyczynach śmierci do pojedynczego słowa, stwierdzającego fakt śmierci.

Badanie poziomu strukturalno-treściowego SW zamyka indeks wyrazów i form, będący jednocześnie słownikiem frekwencyjnym.

W indeksie zostały wskazane błędy drukarskie, które mogą posłu- żyć do identyfikacji synodyków tego samego wydania, lub w badaniach porównawczych różnych wydań.

2.3.2.

Dyskursywna analiza WS Badania poziomu funkcjonalnego SW zostały oparte na teorii funkcji dyskursu religijnego, opracowanej przez J. W. Bobyriewą (Бобырева 2007).

Badaczka opierała się na wcześniejszych pracach N. Miecz- kowskiej (Мечковская 1998) i W. I. Garadżi (Гараджa 1995).

68 Wymiar funkcjonalny SW został zbadany na trzech pozio- mach: ogólnodyskursywnym, ogólnokonfesyjnym i indywidual- nym.

Wymienione poziomy funkcjonalne tworzą strukturę hierar- chiczną, przedstawioną w tabeli 4.

Tabela 4.

Hierarchia poziomów funkcjonalnych funkcje ogólnodyskursywne funkcje ogólnokonfesyjne funkcje indywidualne reprezentacyjna prospekcja i introspek- cja interpretacja rzeczywisto- ści komunikatywna apelacyjna modlitewna fatyczna gloryfikująca afektywna inspiracyjna religijna orientacja religijna dyferencjacja i solidarność magiczna impresywna regulująca Funkcja reprezentatywna jest rozumiana jako funkcja odzwiercie- dlenia rzeczywistości przez jednostki języka.

Reprezentacja w dyskursie religijnym może odzwierciedlać trzy światy: świat wierzącego, świat boski i świat medium, pośrednika między Bo- giem i człowiekiem.

W SW przedstawione są fakty i zjawiska życia wierzącego, rzadziej — życie wieczne.

Cechą charakterystyczną synodyków jest częste odwoływanie się do faktów historycznych.

W SW wspominaniu starowierów zmarłych śmiercią męczeńską za wiarę towarzyszą informacje fak- tograficzne — dokładana data i miejsce śmierci, nazwisko opraw- ców, liczba męczenników.

Na przykład, artykuł 1 rozpoczyna się od modlitwy za protopopa Awwakuma, spalonego wraz ze swymi zwolennikami.

W tekście SW zawarta jest następująca informacja: byli spaleni w drewnianej chacie, w roku 7189 (1682), 14 kwietnia, w wielki piątek, w miasteczku Pustoziersk.

Pochodną ogólnodyskursywnej funkcji reprezentacji w SW są ogólnokonfesyjne funkcje prospekcji i introspekcji.

Realność, w której funkcjonuje wierzący, można umownie rozdzielić na dwa okresy: przeszłość i przyszłość, w synodykach — okres przed śmiercią (introspekcja) i po śmierci (prospekcja).

Uwaga tekstu skupiona jest na granicy między przeszłością i przyszłością, rozumianą jako proces odejścia do wieczności.

69 W SW użyto 270 jednostek informacji, w których opisano śmierć.

Mogą one być utworzone przez tylko jedno słowo (тоййд1ннчзр, u6бід1ннажо, потусага1хцизр, u6уо1пцажо) lub tworzyć złożone kon- strukcje, opisujące szczegółowo możliwe przyczyny zgonu.

W ten sposób opisuje się krótki okres życia przed agonią, charakteryzują- cy się cierpieniem, bólem, strachem, gwałtem, niesprawiedliwością (1) и6 х8 пфчи1нэ мостуёй пожсsшнфхцизр, и6 хр сэка1зр и6 хо є6шд1сазр и6туопи1хцизтz, и6 t мостки1зр ѕхэсд1й и6 жагw1хр тнэгд1ннчзр и6 сатуо1сжаннчзр, и6 сч1бами сашгсоблд1ннчзр u6мд1сцизр псахотла1хнчz хтz2, и6 на пфує1зр хтsчдткизр нu1йнфю тмд1суь псіи1мцизр, и$йд t васє1й и6 t хлатує1й шдмнч1зр w6тфйгд1ннчзр на тмд1суь погёломр и6 нд погёлwмр тконча1хцизтz хтsкою нu1йгдю и6 u6бід1нідмр).

Okres po śmierci, kilkukrotnie opisany w SW daje wyobrażenie o spokojnej szczęśli- wości (и6 тпого1би и$зр жгcи хёчнчz йи1шни, и6 u6поко1й гц7z2 и$зр х8 мётуэ тхёулэ, х8 мётуэ шла1чнэ, х8 мётуэ поко1йнэ, и6гёйд псотхэща1дур бл7жога1уь ухоz2).

Pochodną funkcji prospekcji i introspekcji jest funkcja interpretacji rzeczywistości.

Koncentruje się ona na przełomowym momencie życia wierzącego — przejściu ze świata doczesnego do życia wiecz- nego.

Żywi posiadają obowiązki wobec zmarłych i mogą dopomóc w zbawieniu ich dusz, zachowując ich imiona w synodykach i modląc się za nich.

Zarysowana w synodykach rzeczywistość pomaga ży- wym znieść cierpienie, obiecując lepsze życie wieczne i stawiając cierpiących w długim szeregu innych nieszczęśników, którzy od pokoleń przechodzili tę samą drogę.

Pokrzepieniem jest wiara w zachowanie tradycji i nadzieja na modlitwy potomków.

Obcowanie ze śmiercią przodków oswaja z myślą o własnym odejściu i duchowo na nie przygotowuje.

Wiodąca funkcja języka — funkcja komunikacji — zajmuje priorytetowe miejsce we wszystkich rodzajach dyskursu, w tym również religijnym.

W zależności od sytuacji, możliwe są różne rodzaje komunikacji religijnej: komunikacja w świątyni, komunika- cja w grupach religijnych, kontakt człowieka z Bogiem.

W SW mamy do czynienia z komunikowaniem się modlącego ze Stwórcą.

Każda komunikacja ma na celu osiągnięcie pewnego rezultatu.

70 Komunikacja w SW jest rozmową z Bogiem, która ma na celu zbawienie dusz zmarłych.

Funkcja komunikatywna realizowana jest w dyskursie religij- nym najczęściej jako apelacja.

Praktyczne każdy gatunek literatury religijnej jest niczym innym jak apelowaniem grzesznika do Boga, Bogurodzicy lub świętych.

Jednym z rodzajów apelowania jest modlitwa.

Modlitwa jest apelacją do Boga, prośbą z wyraźnie określoną intencją.

Modlitwa spełnia rolę duchowego kontaktu z absolutem, w kontakcie z któ- rym człowiek czerpie siłę i w którym pokłada swoje nadzieje.

Mo- dlitwa wypełnia rolę regulatora stanu psychicznego człowieka, któ- ry potrzebuje rozmowy z Bogiem.

Tekst SW kieruje modlitwę czytającego do Boga, bez pośred- nictwa świętych.

Nieliczne są przypadki umieszczenia w tekście modlitwy do Bogurodzicy.

W SW dominującą rolę odgrywają dwie formuły liturgiczne Помzни2 жгcи гц7S (57 użyć) и Помzни2 жгcи (35), przy 81 innych modlitwach.

Apelacja często wzbogacona jest środkami fatycznymi.

Funk- cja fatyczna jest funkcją nawiązywania kontaktu.

Zastosowanie środków fatycznych ma szczególne znaczenie w modlitwach, po- nieważ modlący się nie otrzymuje bezpośredniej odpowiedzi, ale ma nadzieję, że modlitwa dotarła do adresata i odpowiedź została lub zostanie udzielona.

Przy braku wyraźnego udziału jednej ze stron dialogu, środki fatyczne spełniają rolę specjalnego znaku, sygnału zapoczątkowania kontaktu.

Zwroty fatyczne ściśle związa- ne są z początkiem rytuału, wprowadzeniem do obrzędu.

Trudno wyobrazić sobie rytuał bez działań wstępnych sygnalizujących po- czątek komunikacji.

W SW fatyczną funkcję spełniają modlitwy wstępne — psalm 50, 90, siedaleny, kondaki, tropary czytane przed właściwymi modlitwami za zmarłych.

Również koniec aktu komu- nikacyjnego jest zaznaczony modlitwami końcowymi.

Reguły roz- poczęcia i zakończenia modlitw zawarte są we wskazówkach w Извещении: (2) Ѓ чуо2 напсдги2 пд1схой хтдлд1нткой туауіи2 шси2 пи1тано на- ча1ло, ша мл7ухр ту7ч1зр o6в7р, усcуод, и6 по o6ч7д на1цр. pало1мр, ч7, йихч1и х8 по1мощи .

усопаси2 , и6 pл7о1мр н7, поми1лфй мz2 бй7д .

71 И# по1тлэ х7 й, хтдлд1нткой туауіи2, полойдно2 готуо1йнw є3туь, усcуо1д.

усопаси2 жла1тр г7.

и6 хтд2 чуо2 го tпyтуа и6 tпyтур.

Ścisłe reguły organizacji tekstu eliminują dowolność w modlitwach, ale tym samym zwiększają szansę na powodzenie w realizacji komu- nikacji i apelacji.

Apelacja w SW przejawia się również jako gloryfikacja i afektacja.

Funkcje gloryfikująca i ekspresywna, w odniesieniu do Boga, stanowią dwie nierozłączne części jedności.

W SW gloryfi- kacja i afektacja są realizowane przy pomocy doksologicznych formuł (3) псдчcунод и6 хдликолёпод и$мz уход2; то бдшнача1лнчмр ухои1мр o6в7дмр и6 тр псдту7ч1мр и6 бл7жи1мр и6 йихоухосsщимр ухои1мр гз7омр; уч2 бо є6ти2 хотксcнід и6 йихо1ур и6 поко1й; чл7колю1бчд; Тч2 є6ти2 бж7р тоцд1гчи хо а$гр и6 u$шч w6коха1ннчзр сашсэци1хр и6 нн7э u6то1пціz сабч2 ухоz2 тп7тд поко1й, и6 удбЁ тла1хф хоштчла1дмр зхалu2 и6 бл7жогасд1нід чд1туь и6 поклонsнід то бдшнача1лнчмр ухои1мр o6в7дмр и6 тр псдту7ч1мр и6 бл7жи1мр и6 йихоухосsщимр ухои1мр гз7омр нн7э и6 псcнw и6 хо1 хэки хэкw1мр а6ми1нь).

Ekspresywno-gloryfikujący komponent w stosunku do zmarłych wyrażony jest w epitetach: бж7олюби1хчзр, бж7оно1тнчзр, бж7офжо1гнчзр, Бл7жохёснчz, бл7жочдтуи1хчзр, пса1хдгнчмр, псахо- хёснчзр, псахотла1хнчзр, ту7ёйцизр, lub frazach: попдчд1нід и6мёли w6 ндпосо1чнэй хёсэ уход1й.

W SW można również mówić o afektacji w stosunku do siebie samego.

W tekście wyraźnie określa się pożądany stan ducha mo- dlącego się: Чуи2 помz1нникр тд1й по1сzгф то u6милд1нідмр.

Istotą funkcji inspiracyjnej dyskursu religijnego jest sprowa- dzenie człowieka na drogę wiary, uduchowienie i wyeliminowanie wszelkich wątpliwości związanych z wiarą.

Funkcja inspiracyjna dyskursu religijnego ma za zadanie wykształcić w człowieku okre- ślony religijny światopogląd.

W SW, przede wszystkim, udzielane są odpowiedzi na dwa pytania: 1.

Jaki jest Bóg?

2.

Co czeka czło- wieka po śmierci?

72 (1) мно1йдтухо щдгсо1ур ухои1зр, хдли1кіz уходz2 млcуи, милотд1сгомu, чл7колю1бчд, хтдгдсйи1удлю, уч2 бо є6ги1нр є6ти2 ксомЁ хтsкажо жсэза2 и6 пса1хга ухоz2 пса1хга х8 хёкр и6 тло1хо уход2 и$туинно, Тч2 є6ти2 бж7р тоцд1гчи хо а$гр и6 u$шч w6коха1ннчзр сашсэци1хр); (2) и6 тр пса1хдгнчми u6чини2 гц7z2 и$зр хр мётуэ поко1йнэ хр нёгсэзр u6 а6хсаа1ма и6 и6таа1ка и6 ‡ћкоха и6гёйд пситэща1дур тхёур лива2 уходжw2 жгcи, и6 u6поко1й гц7z2 и$зр х8 мётуэ тхёулэ х8 мётуэ шла1чнэ х8 мётуэ поко1йнэ и6гёйд псотхэща1дур бл7жога1уь ухоz2 o6в7а и6 тн7а и6 ту7а1жw гз7а хо є6ги1номр бйcухЁ нд сашгёлнэмр, и6 хтдли2 и4зр хогхосч2 ухоz2 хр бдтконд1чнчz хёки и6гёйд хти2 ту7jи почиха1юур хо всcухіи уход1мр нбcнэмр).

W stosunku do konfesji funkcja inspiracyjna jest bazą dla funkcji religijnej orientacji, dzięki której określona grupa społeczna jest w stanie świadomie określić swe priorytety, cele, potrzeby i poglą- dy.

Staroobrzędowcy są grupą społeczną o wysokim stopniu reli- gijności.

W ich wspólnocie religia gra główną rolę w kształtowa- niu światopoglądu i stylu życia jej członków.

Funkcja religijnej orientacji realizowana jest jako religijna dyferencjacja i religijna solidarność.

Religijna solidarność kształtuje poczucie solidarności ze zwo- lennikami konkretnego ruchu religijnego — prawosławnych chrze- ścijan (Помzни2 жгcи гц7z2 псахотла1хнчзр зсcуіsнр), natomiast religijna dyferencjacja w tekście SW przejawia się wyraźnym przeciwstawieniem staroobrzędowego, prawosławnego, chrześci- jańskiego świata (Помzни2 жгcи гц7z2 хтджо2 насо1га псахохёснчзр мфйє1й и6 псахотла1хнчзр зсcуіz1нр) innowiercom, niewiernym i poganom (пожа1нчи, ндхёснчz и6ноплдмд1ннчz, бдшбо1йнчz я6шч1ки).

Funkcja magiczna dyskursu religijnego jest źródłem obrzędu religijnego i jest utożsamiana ze wszystkimi jego przejawami (Бо- бырева 2007).

Synodyki zawierają instrukcję przeprowadzenia obrzędu wspominania zmarłych.

Funkcja magiczna wyraża się w: 1) nawoływaniu do stosowania odpowiednich kanonów religij- nych, do działań zgodnych z zaleceniami kościoła, do sprawowania obrzędów i rytuałów zgodnych z doktrynami wiary (funkcja impre- sywna); 2) szczegółowej regulacji zakresu pożądanych działań pod- czas odprawiania konkretnego rytuału (funkcja regulująca).

73 Funkcja impresywna jest realizowana w SW werbalnie i niewerbalnie.

Niewerbalnym znakiem jest sama książka.

Książka istnienie jako artefakt konfesyjny, niezbędny w działaniach kultu religijnego w środowisku staroobrzędowym.

Sam fakt jej istnienia świadczy o jej znaczeniu.

W kulturze staroobrzędowej nie ma ksią- żek niepotrzebnych, każda spełnia ściśle wyznaczoną rolę.

W tek- ście SW znajdują się także werbalne nawoływania do wspominania zmarłych przez odpowiednie modlitwy: и4зр йд шапохёгано на1мр помина1уи; ша u6мд1сцизр гц7z2 па1мzуи тоухоси1ца; и6 коджо1йго гц7ю по и$мдни тходмu2.

Wskazówki dotyczące sprawowania ob- rzędu wyrażano są w formie trybu rozkazującego: начни2 ти1вд, Чуи2 помz1нникр тд1й, ЗгЁ помина1й со1гр тхо1й, Потд1мр жлажо1ли усо- паси2 u6то1пцимр.

Funkcja regulująca określa ramy werbalnego i niewerbalnego rytuału.

W ramach rytuału niewerbalnego SW wskazuje na charak- terystyczne w obrzędach staroobrzędowych pokłony: Псіиги1уд поклони1мтz, уси1йd, И6 потд1мр поклонд1нід ухоси1мр ша u6мд1сцизр псдг8 џбсашомр хлdки жгcа на1цджw ‡©а зсcуа2, и6 псдчcучz є6жw2 му7дсд. є6ли1ко уи мо1щно, накjийго покло1нр жл7и.

Ponieważ każdy tekst czytany jest odbierany wzrokowo, w religijnym dyskursie ważne znaczenie ma graficzne opracowanie tekstu.

Układ typograficzny SW charakteryzuje się następującymi środkami emfazy (wyróżnienienia w tekście): — zastosowaniem wielkich liter oraz innego koloru czcionki; — zmiana układu typograficznego (specyficznym rozmiesz- czeniem tekstu na stronie); — zastosowaniem znaków interpunkcyjnych; — wykorzystaniem ornamentów.

Wymienione środki zarówno pomagają w przekazie informacji, jak i stanowią element ogólnego efektu wizualnego projektu.

Kolor, wielkie litery i kolumnowe ułożenie tekstu oraz ornamenty mają na celu wprowadzenie logicznej, wizualnej hierarchii w tekście, oraz podkreślenia znaczenia wybranych fragmentów tekstu.

Na przy- kład, imiona wspominanych metropolitów kijowskich i moskiew- skich zaczynają się wielką literą czerwonego koloru, są oddzielone od siebie kropkami i ułożone na stronie w trzech kolumnach:

74 Пдуса2 .

Fдњ1жнатуа .

Ґлдxjz .

Кипсіа1на .

Пи1мина .

Fоуjz .

Їњ1нч .

Fдњго1тіz .

Фили1ппа .

Гдсо1нуіz .

Зоти1мч .

Си1мона .

Васлаа1ма .

Даніи1ла .

Їњата1еа .

Мака1сіz .

Ґеана1тіz .

Фили1ппа .

W innych fragmentach tekstu imiona zmarłych zapisane są małą literą, bez wyróżnień kolorystycznych, tekstem ciągłym: хати1ліz .

тимдw1на .

‡ња1нна .

а6лдxа1нгса .

‡єсоед1z .

є6хго кjи. науа1ліи .

жсижо1сіz .

Werbalny rytuał WSW jest realizowany jako werbalizacja tekstu, zamieszczonego w książce, oraz werbalizacja reguł sprawowania obrzędu.

Tekst rytualny posiada wszystkie cechy „tekstu magicznego”, zawierającego „magiczne”, cudownie działające zaklęcia.

W SW są to modlitwy, a przede wszystkich pojawiające się z dużą częstotli- wością formuły liturgiczne Помzни2 жгcи гц7z2 i Помzни2 жгcи.

Reguły sprawowania obrzędu werbalizowane w tekście SW dotyczą: 1) chronotopu, czyli właściwego czasu i miejsca praktyki reli- gijnej.

Miejscem wspominania zmarłych może być świątynia, dom, cela klasztorna (чуд1утz на хтдлд1нткизр понази1газр и6 на лиуіz1зр; и6 w6то1бо х8го1мэзр и6 хр кёліzзр).

Synodyki należy czytać w ostatnią sobotę przed wielkim postem, tzw. sobotę mięsopustną (тоухосд1нр бч1туь по {то1пцизр хр мzтопu1тунфю тфббw1уф), artykuły 1P, 2P, 4P, 5P — w dowolne soboty (по хтz& тфббо1уч), artykuł PM — w czasie codziennych modlitw (СуауіS хтдлд1нткаz ма1лаz, чуд1утz на хтдгнд1хнчзр лиуjzзр); 2) uczestników.

Zgodnie z konfesyjną doktryną modlitwy za zmarłych może czytać każdy członek wspólnoty religijnej, kapłan lub wyznaczona przez niego osoba (чуyутz o6в7д1мр гфзо1хнчмр, и6ли2 гсфжи1мр псотуч1мр ливд1мр уи1зо, хуо2 хсд1мz є6жга2 чуд1ур чуд1вр хтдлд1н8ткіz туауіи2); 3) kolejności modlitw, w szczególności modlitw początkowych i końcowych każdego artykułu (Ѓщд тлфчи1утz комu2 тд1й

75 помz1нникр псочиуа1уи, начни2 ти1вд, ЗгЁ помина1й со1гр тхо1й; Потлэги2 тдz2 ж7 z, туауіи2 tпyтуа нд полойдно2; потлэги2 хтд- лд1нткой є7 й, tпyтур полойд1нр; Ѓ чуо2 напсдги2 пд1схой хтд- лд1нткой туауіи2 шси2 пи1тано нача1ло, шамл7ухр ту7ч1зр o6в7р, усcуод, и6 по o6ч7д на1цр. pало1мр, ч7; И# по1тлэ х7 й, хтдлд1нткой туауіи2, полойдно2 готуо1йнw є4туь, усcуо1д.

усопаси2 жла1тр г7.

и6 хтд2 чуо2 го tпyтуа и6 tпyтур); 4) rytuału niewerbalnego (Псіиги1уд поклони1мтz, уси1йd; И6 потд1мр поклонд1нід ухоси1мр ша u6мд1сцизр псдг8 џбсашомр хлdки жгcа на1цджw ‡©а зсcуа2, и6 псдчcучz є6жw2 му7дсд. є6ли1ко уи мо1щно, накjийго покло1нр жл7и); 5) ilości czytanych artykułów (и4йд нд хтобо1сэ а6 х8кёліzзр и6 на є6гинЁ, и6 ксо1мэ понази1гч уо2 чуyур уо1лько гхЁ туауіи2).

3.

Wnioski Istotnych elementem zachowania tradycyjnej kultury staroobrzę- dowej była książka.

Podejście lingwokulturologiczne w opisie SW pozwoliło spojrzeć na książkę staroobrzędową nie tylko jak na reje- strator określonego tekstu, ale przede wszystkim jak na jeden z wzajemnie wpływających na siebie elementów triady „książka — człowiek — grupa konfesyjna”.

Książka drukowana w oddalonych od centrum Rosji regionach, kupowana i dostarczana do innych, często zagranicznych ośrodków, była elementem konsolidującym rozrzucone po świecie wspólnoty.

Taką konsolidującą rolę grał również tekst przypominający o od- rębności religijnej, męczeństwie przodków, którym potomni winni są miłość i poszanowanie, oraz potrzebie zachowania ich w pamięci i modlitwy za nich.

Książka wypełniała funkcję konfesyjnego „spo- iwa” działającego i w czasie, i w przestrzeni.

Zabytek kultu religijnego był dla staroobrzędowców instrukcją, wskazującą gdzie, kiedy i według jakiego schematu należy spra- wować obrzędy religijne, dlaczego należy je sprawować, i jakie są rezultaty uczestniczenia w rytuale.

Książka reguluje funkcjonowa- nie wierzącego we wspólnocie, jednocześnie wpływając na organi- zację życia osobistego.

Staroobrzędowcy umieli odwdzięczyć się książce za dobro, które ze sobą niosła, szanując i chroniąc ją jako obiekt materialny,

76 i rozpowszechniając wartości, które głosiła, skrupulatnie przepisu- jąc (lub przedrukowując) jej treść dla potomnych.

Wielopoziomowa analiza SW w triadzie „książka — człowiek — grupa konfesyjna” pozwoliła dostrzec wymiar duchowy tej książki, czyli zaobserwować jej istotną rolę w kształtowaniu du- chowości (zachowaniu konfesyjnej tradycji i kształtowaniu konfe- syjnego światopoglądu) staroobrzędowców.

Bibliografia АВЕРЬЯНОВ, Л. Я. (2009), Контент-анализ.

Режим доступа: http://www.vus- net.ru/biblio/archive/averjanov _kontent/00.aspx [14.05.2009].

БАХТИНА, О. Н. / Дутчак, Е. Е. (2008), От «книги читаемой» к «человеку читающему»: из опыта работы археографической экспедиции Томского университета (1986-2006 гг.).

B: Традиционная книга и культура позд- него русского средневековья.

Ч.

1.

Кириллическая книга в русской ис- тории и культуре.

Ярославль, 285-299.

БАХТИНА, О. Н. / Керов, В. В. / Дутчак, Е. Е. (2006), «Егда чтем, Господь к нам беседует...»: к вопросу об институализации социальной археогра- фии.

B: Вестник Российского универститета дружбы народов.

Серия «История России».

2, 75-85.

БОБЫРЕВА, Е. В. (2007), Функции религиозного дискурса, [w:] Материалы I Межрегиональной научно-практической конференции «Функциональ- ный анализ значимых единиц русского языка» 27-28 сентября 2007 года.

Электронный ресурс.

Режим доступа: [2.04.2009] <ngpi.rdtc.ru/ diss/ conf_27_28/3_bobireva.doc>.

ВОЗНЕСЕНСКИЙ, А. В. / МАНГИЛЕВ, П. И. / ПОЧИНСКАЯ, И. В. (1996), Книгоиз- дательская деятельность старообрядцев (1701-1918).

Материалы к сло- варю.

Екатеринбург.

ВОРОБЬЕВ, В. В. (1999), Культурологическая парадигма русского языка.

Мо- сква.

ГАРАДЖА, В. И. (1995), Религиоведение.

Москва.

Электронный ресурс.

Ре- жим доступа: [26.02.2011] <http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/ Re- lig/Garadg/ _Index.php> ДАВИДОВА, М. Г. (2007), Старообрядческий Синодик из Причудского собра- ния Пушкинского дома.

B: Слово.

Православный образовательный пор- тал.

Электронный ресурс.

Режим доступа: [15.07.2007] <http://www.

portal— slovo.ru/rus/art./2898/10299>.

ДАДЫКИН, А. В. (2008), Археографы Московского университета и изучение славяно-русских кириллических печатных книг XV-XVIII вв, [w:] Тра- диционная книга и культура позднего русского средневековья.

Ч.

1.

Ки- риллическая книга в русской истории и культуре.

Ярославль, 63-90.

ДЕРГАЧЕВА, И. В. (2001), Синодик с литературными предисловиями: история возникновения и бытования на Руси, [w:] Древняя Русь.

Вопросы ме- диевистики.

2 (4), 88-96.

77 ДЕРГАЧЕВА, И. В. (2006), Комплексный анализ синодика с литературными предисловиями, [w:] Международный симпозиум «Инновации в иссле- дованиях русского языка, литературы и культуры», 1-3 ноября 2006 го- да, Пловдив.

Электронный ресурс.

Режим доступа: [26.09.2007] <http://www.russian.slavia. org/down/SBORNIK-3.doc>.

ЕЛЬНИКОВ, М. П. (1995), Феномен книги (Теоретико-гносеологический ас- пект).

В: Книга.

Исследования и материалы.

71.

Москва.

КАМЧАТНОВ, А. М. (1995), Лингвистическая герменевтика.

На материале древнерусских рукописных источников.

Москва.

КОНЕВ, С.

В.

(1993), Синодикология.

Часть 1: Классификация источников, [w:] Историческая генеалогия.

Вып.

1.

Екатеринбург — Париж, 7-15.

КРЕМЛЕВА, И.

(1997), Старообрядчество.

B: Русские.

Москва, 710-721.

Электронный ресурс.

Режим доступа: [23.06.2008] <http://www.gumer.

info/bogoslov_Buks/ History_Church/Article/kreml_star.php>.

МЕЧКОВСКАЯ, H. Б. (1998), Язык и религия.

Лекции по филологии и истории религий.

Москва.

Электронный ресурс.

Режим доступа: [26.08.2009] <http://www.psylib. ukrweb.net/books/mechk01/index.htm>.

МОРОЗОВ, Н. А. (1915), Лингвистические спектры: средство для отличения плагиатов от истинных произведений того или иного известного автора.

Стилеметрический этюд, [w:] Известия Отделения русского языка и сло- весности Императорской академии наук.

Т.

20, Кн.

4.

ПЕТУХОВ, Е. В. (1895), Очерки из литературной жизни синодика.

Санкт-Пе- тербург.

ПОЗДЕЕВА, И. В. (2008), 40 лет полевых археографических исследований Московского университета: педагогика, практика, теория, [w:] Тради- ционная книга и культура позднего русского средневековья, Часть 1, Кириллическая книга в русской истории и культуре.

Ярославль, 22-52.

ПОНЫРКО, Н. В. (1989), Синодик, [w:] Словарь книжников и книжности Древней Руси.

Вторая половина XIV-XVI в.

Часть 2.

Ленинград, 339- 344.

ПЫПИН, А. Н. (1880), Старообрядческiй Синодикъ.

Санкт-Петербург.

САЗОНОВ, С. В. (1991), К ранней истории синодичных предисловий, [w:] Со- общения Ростовского музея, Выпуск 1, 8-28.

Электронный ресурс.

Ре- жим доступа: [21.02.2010] <http://rostmuseum.ru/publication/srm/001/ sa- zonov01.html>.

CЕМИБРАТОВ, В. К. (2004), Л. А. Гребнев — выдающийся деятель старооб- рядчества.

B: Двинская земля, Выпуск 3, Вельск, 198-205.

Электронный ресурс.

Режим доступа: [26.11.2008] <www.booksite.ru/ ulltext/dvi /nsk/aya/8.htm>.

ХМЕЛЕВ, Д. В. (2000), Распознавание автора текста с использованием цепей А. А. Маркова, [w:] Вестник Московского университета.

9/2, 115-126.

IWANIEC, E. (1977), Z dziejów staroobrzędowców na ziemiach polskich XVII-XX w.

Warszawa.

IWANIEC, E. (1982), Pamiętnik Antoniny Kondratiewej (1914-1916).

Przyczynek do dziejów żeńskiego klasztoru staroobrzędowego w Wojnowie na Mazu- rach, [w:] Zeszyty Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.

2-4 (98-100), 235-262.

IWANIEC, E. (2000), Paweł Pruski (1821-1895) i jego działalność na Mazurach, [w:] Zeszyty Muzeum Warmii i Mazur.

4, 33-52.

78 IWANIEC, E. (2001), Droga Konstantyna Gołubowa od starowierstwa do prawosła- wia.

Karty z dziejów duchowości rosyjskiej drugiej połowy XIX wieku.

Bia- łystok.

JAKUBOWSKI, W. (1961), Z historii kolonij rosyjskich na Mazurach, [w:] Slavia Orientalis.

X/1, 81-103.

JAROSZEWICZ-PIERESŁAWCEW, Z. (1995), Starowiercy w Polsce i ich księgi.

Olsztyn.

LISOWSKA-MAGDZIARZ, M. (2004), Analiza zawartości mediów.

Przewodnik dla studentów.

Zeszyty Wydziałowe.

Uniwersytet Jagielloński.

Kraków.

ORZECHOWSKA, J. (2008а), Старообрядческий Войновский Синодик, [w:] Се- мантика.

Функционирование.

Текст.

Межвузовский сборник научных трудов с международным участием.

Киров, 203-210.

ORZECHOWSKA, J. (2008b), Старообрядческий Войновский Синодик.

Время и место издания, [w:] Slavia Orientalis, LVII/2, 203-210.

ORZECHOWSKA, J. (2009a), К вопросу о месте и времени издания богослужеб- ных книг старообрядческого монастыря в Войнове.

Система сигнатур и фолиации, [w:] Przegląd Rusycystyczny.

1 (125), 5-12.

ORZECHOWSKA, J. (2009b), Структура Войновского Синодикa, [w:] Семантика.

Функционирование.

Текст.

Межвузовский сборник научных трудов.

Киров, 217-226.

ORZECHOWSKA, J. (2009c), Орнаментика книг Войновского монастыря.

К вопросу о времени и месте издания, [w:] Acta Neophilologica.

XI, 5-17.

ORZECHOWSKA, J. (2009d), Герменевтическое изучение текста Войновского синодика, [w:] Русский язык и проблемы современного образования.

2.

Архангельск, 114-124.

ORZECHOWSKA, J. (2010а), Актуализация концепта ‘память’ в старообрядческом Войновском синодике, [w:] Przegląd Rusycystyczny.

2 (130), 74-88.

ORZECHOWSKA, J. (2010b), Экстралингвистические компоненты поминального дискурса (на материале старообрядческого Войновского синодика), [w:] Acta Neophilologica.

XII, 17-25.

ORZECHOWSKA, J. (2010c), Charakterystyka Wojnowskiego Staroobrzędowego Sinodiku, [w:] Staroobrzędowcy za granicą.

Toruń, 206-221.

ORZECHOWSKA, J. (2010d), Z historii księgozbioru staroobrzędowego klasztoru w Wojnowie, [w:] Studia i szkice slawistyczne.

X. Słowianie wschodni na emi- gracji.

Literatura, kultura, język.

Opole, 457-464.

ORZECHOWSKA, J. (2010e), ПОМИНОВЕНИЕ как концепт (на материале ста- рообрядческого Войновского синодика, [w:] Семантика и прагматика слова и текста.

Архангельск, 219-224.

ORZECHOWSKA, J. (2011), Контент-анализ Войновского синодика, [w:] Acta Neophilologica.

XIII, 113-134.

PISAREK, W. (1983), Analiza zawartości prasy.

Kraków.

SAMBOR, J. (1969), Badania statystyczne nad słownictwem (na materiale „Pana Tadeusza”).

Wrocław.

SUKERTOWA-BIEDRAWINA, E. (1961), Filiponi na ziemi Mazurskiej, [w:] Komuni- katy Mazursko-Warmińskie.

1, 39-67.

ZNOSKO, A. (1996), Słownik cerkiewnosłowiańsko-polski.

Białysto


corpora: openbooks

text:
Jacob i Wilhelm Grimm

Pastuszek

tłum.

Bolesław Londyński

Był raz pastuszek, który wsławił się na całą okolicę przez mądre odpowiedzi, jakie dawał na czynione sobie zapytania.

Król tamtejszy, dowiedziawszy się o tym, nie chciał wierzyć i kazał zawezwać malca do siebie.

I rzecze doń:

— Jeżeli mi trafnie odpowiesz na trzy pytania, jakie ci zadam, to będę cię traktował jak rodzonego syna i będziesz mieszkał w moim pałacu.

— Jakież to są te pytania? — rzekł chłopiec.

A król na to:

Pierwsze jest takie: Ile kropli wody jest w morzach całego świata?

— Miłościwy panie — odrzekł pastuszek — każ pozatykać wszystkie rzeki na ziemi, ażeby ani jedna kropla wody nie wpadła z nich do morza, zanim ich tu nie zliczę, a wtedy powiem ci, ile jest kropel w morzu.

Król rzecze znowu:

— Drugie pytanie brzmi: — Ile jest gwiazd na niebie?

Na to odparł chłopiec:

— Niech mi dadzą duży arkusz papieru.

Gdy mu go dano, nastawiał piórem na nim tyle kropek, że ledwie je można było dostrzec, a tym bardziej zliczyć, bo aż oczy bolały, gdy się patrzyło na nie.

Potem rzekł:

— Tyle jest gwiazd na niebie, ile kropel na tym papierze.

Policz je sobie:

Ale nikt zliczyć ich nie zdołał.

Król znowu się ozwał:

Trzecie pytanie brzmi: — Ile sekund ma wieczność?

Na to pastuszek odparł:

— Jest na świecie pewna góra, która ma godzinę wzwyż, godzinę wszerz i godzinę w głąb i oto co sto lat zjawia się przy tej górze ptaszek i ostrzy sobie na niej dzióbek, a gdy już wyostrzy dzióbek, wtedy upływa pierwsza sekunda wieczności.

I rzekł król:

— Rozwiązałeś wszystkie trzy pytania, jak mędrzec, będziesz więc odtąd mieszkał w moim pałacu, a ja opiekować się tobą będę, jak rodzonym dzieckiem.

-----


corpora: wikisources-pl

text:
Atłas, hatłas.

Po arabsku atlas znaczy gładki, połyskujący, stąd przez Turcję przeszła do Polski nazwa sprowadzanej z Persyi tkaniny jedwabnej, połyskującej, używanej do ubiorów kościelnych, do strojów niewieścich i męskich, na żupany, czapki i hajdawery, a w domach możniejszych na kołdry i obicia do komnat.

Połysk tej materyi pochodzi z tego, że nitki osnowy i wątku nie przeplatają się nawzajem jak w zwykłych tkaninach, lecz nitka wątku przeskakuje kilka nitek osnowy, skutkiem, czego na jednej stronie znajduje się przeważna ilość osnowy, a na drugiej — wątku.

Według rejestrów skarbowych Władysława Jagiełły, za 2 łokcie atłasu na rękawy do kryzów króla zapłacono jedną grzywnę.

Za Zygmunta Augusta kosztował łokieć atłasu złoty 1 i gr. 4.

Pisarze polscy wieku XVI i XVII często wspominają o atłasie.

Z powodu wygórowania cen przez kupców zagranicznych, sejm r. 1620 uchwalił: „Za zbytnim podniesieniem towarów i materyi przez cudzoziemce, iż koronni obywatele do wielkich utrat, a Rzplita do zniszczenia przychodzi, pretium uchwałą Sejmu teraźniejszego postanowiamy, aby aksamitów rozmaitych maści kupcy drożej łokcia nie przedawali nad złotych cztery.

Atłasu i adamaszku, nad złotych półtrzecia“.

Do atłasu odnosiły się przysłowia: „Nie pomoże atłas, kiedy w brzuch nie natkasz“.

„Aksamity, atłasy sławy nie czynią“.

Przodkowie nasi mawiali, rozbierając się ze swoich atłasów: „Panie atłas, szanują was, a przy was i nas“.

O przysłowiu „Szkoda czasu i atłasu“ jest podanie, że powstało od słów kr. Stanisława Augusta, który, gdy mu po jego koronacyi jakiś wierszokleta złożył powinszowanie, napisane na białym atłasie, wiersze wdzięcznie przyjął, ale do ich autora miał powiedzieć: „Szkoda czasu i atłasu, byś się wdzierał do Parnasu.“ (Wojcickiego Przysłowia t.

I str. 13 i t. III str. 70).


text:
←Środa Pamiętnik pani Hanki

Czwartek

Ponieważ, gdy wracałam od Lolów, droga wypadła mi przez Poznańską, wstąpiłam do Roberta.

Nie spodziewałam się wprawdzie go zastać, ale wstąpiłam tak sobie.

I okazało się, że bardzo dobrze zrobiłam.

Ładnych rzeczy dowie się ode mnie o tej swojej pupilce.

Niech tylko wróci!

Już na schodach słychać było gramofon.

Na otworzenie drzwi czekałam dobre pięć minut.

Wreszcie raczyła usłyszeć dzwonek.

Od razu poznałam, co się święci.

Miała wypieki i włosy nie w porządku.

Chociaż zagrodziła mi tak drogę, bym nie mogła wejść, kazałam się jej usunąć i właśnie weszłam.

Dałabym głowę, że ktoś uciekł z pokoju w głąb mieszkania.

Niestety nie mogłam przecież rewidować wszystkich ubikacji.

Na stole stały dwie filiżanki nie dopitej kawy i owoce.

Korzystając z tego, że pana nie ma w domu, ona tu przyjmuje swoich amantów, którzy później okradną go lub zamordują.

Przecież ciągle się o tym czyta w gazetach.

Powiedziałam jej:

– Cóż to, panienka ma gości?

Bezczelnie spojrzała mi w oczy i skłamała:

– Żadnych gości nie mam, proszę pani.

– Czy pan Tonnor pozwala panience używać gramofonu?

– Nigdy mi nie zabrania, proszę pani.

Nie mogłam już dłużej patrzeć na jej wyzywającą minę i przysięgłam sobie, że na głowie stanę, a przeprowadzę u Roberta wyrzucenie jej za drzwi.

Powinien sobie wziąć lokaja.

Co to jest, by młody mężczyzna nie miał lokaja.

To nawet jest w złym guście.

A jeżeli już służącą, to niech weźmie jakąś starszą, poważną kobietę.

Najgorsze było to, że przed tą gęsią nie mogłam wytłumaczyć się, po co przyszłam.

To jednak jest zastanawiające, jak ważną jest rzeczą pretekst.

Nie wiem, czy ktokolwiek się nad tym kiedy zastanawiał.

A szkoda.

Warto by o tym napisać całą rozprawę.

Dla człowieka pierwotnego pretekst jest rzeczą zbyteczną.

Swoje działania przeprowadza on brutalnie, nie szukając żadnych uzasadnień prawdziwych czy pozornych.

My, ludzie kulturalni, w tysiącznych wypadkach musimy się uciekać do pretekstu.

Np. w czasach przedwojennych upuszczało się chusteczkę, by interesujący nas mężczyzna ją podniósł.

Dziś ten sposób jest już oczywiście nie do użycia i za każdym razem trzeba wymyślać coś nowego.

Nie należy to do rzeczy łatwych.

Czasami kwestia zbliżenia się z kimś uzależnia się od takiego drobiazgu jak to, czy dany pan znajdzie pretekst, by kobietę wziąć za rękę.

Chodzi tylko o ten pierwszy krok.

Dalej rzecz rozwija się inercjonalnie.

Będę musiała pomówić o tym ze stryjem.

Robert też jest bardzo inteligentny, ale mam wrażenie, że dla niego kwestia pretekstu raczej nie istnieje.

Ma typ mężczyzny na wskroś nowoczesnego.

A kto wie, czy nowoczesność nie polega właśnie na pierwotności.

Tak przynajmniej twierdzi ojciec.

Ci starsi panowie miewają czasami rację.

Nawet stryj Albin nie zachwyca się nowoczesnością.

Kiedyś mi powiedział:

– Najpiękniejszą rzeczą w miłości jest gra wstępna.

Zdobywanie względów kobiety, opanowywanie jej wyobraźni, misterna gra na jej nerwach, budzenie w niej pierwszych drgnień zmysłów.

Jeżeli nie jestem wirtuozem w tej grze, w każdym razie zasługuję na miano co najmniej dość utalentowanego dyletanta.

I cóż z tego mam dzisiaj?...

Kobieta nowoczesna nie daje mi możności, nie daje mi czasu na rozwinięcie całego wachlarza mojej wiedzy, wprawy i umiejętności.

Kobieta nowoczesna rzuca się na miłość jak zgłodniałe zwierzę na jadło.

Cały precyzyjny mechanizm tak zwanego uwodzenia zostaje na boku, niepotrzebny, wycofany z obiegu, nawet trochę śmieszny.

Zrozumiałbym jeszcze, dlaczego wyrzec się go mogą mężczyźni.

Ale kobiety powinny cenić ten rzekomy anachronizm nad wszystko.

Tak czy owak, tą czy inną drogą pójdzie dalsza feminizacja świata, jedno pozostanie niezaprzeczoną cechą typowo kobiecą: pragnienie, by ją zdobywano.

Niewątpliwie stryj ma dużo słuszności.

Nie bierze jednak pod uwagę tempa dzisiejszego życia.

Dzisiaj po prostu nie ma się czasu na te wszystkie gierki.

Ojciec starał się o mamę przez trzy lata.

Okropne i śmieszne słowo: starał się.

Zawsze, gdy słyszę to słowo, wydaje mi się, że widzę psa przywiązanego łańcuchem, który, zziajany i z wywieszonym językiem, stara się naciągnąć łańcuch tak, by dosięgnąć do kości leżącej daleko.

Stara się.

To skojarzenie przychodzi mi mimo woli, ilekroć słyszę, że ta lub ta panna ma jakiegoś starającego się.

Wyobrażam go wówczas sobie na łańcuchu i z wywieszonym językiem.

To też anachronizm.

Dziś nikt o nikogo się nie stara.

Po prostu ludzie pobierają się lub nie.

Albo się kochają, albo żenią się z rozsądku.

Jacek również nic starał się o mnie.

Poznał mnie, stwierdził, że odpowiadam mu sferą, stanem majątkowym, wiekiem, urodą, inteligencją, no i wtedy mógł się już we mnie zakochać.

A gdy się zakochał, po prostu powiedział mi o tym.

Byłby śmieszny, gdyby postępował inaczej lub inaczej rozumował.

Wszystko razem trwało dwa tygodnie.

Czasami zdarza się wprawdzie, że dany epuzer nie podoba się pannie.

Wtedy oczywiście stara się, ale nie o nią.

Stara się przekonać ją, że jest lepszy, milszy i wierniejszy, niż się jej na pozór zdawało.

Tak zwane zabieganie o względy kobiety nie przynosi zaszczytu jej, a poniża mężczyznę.

Poza tym na te faramuszki brak czasu.

Przynajmniej w życiu miejskim.

Dawniej wszyscy ludzie z towarzystwa mieszkali na wsi.

Miasto było tylko terenem ich spotkań.

Owe karnawały, wyścigi, corsa i inne przeżytki.

Dziś ludzie poznają się na dansingu lub w kawiarni, ewentualnie na fajfie u znajomych.

Młody człowiek nie musi wcale prezentować się miesiącami rodzinie panny, bo i tak rodzina wszystko wie o nim z plotek.

Dziwię się tylko, że za dawnych czasów, kiedy podobno plotkarstwo było jeszcze większe, nie kontentowano się tymi wiadomościami.

Jestem dzisiaj bardzo filozoficznie usposobiona.

Potwierdza się to, co mówi ojciec, że przez oderwanie się od spraw bieżących człowiek otwiera sobie drogę do tych pokładów własnych myśli, o których istnieniu tak łatwo zapomina się w gwarze intensywnego życia.

Lubię czasami zagłębiać się w takie dociekanie.

Wtedy widzę, jak bardzo góruję umysłem nad wieloma takimi pustymi kobietami, jak Halszka czy Muszka.

Jestem przekonana, że żadna z nich nie jest zdolna do abstrakcyjnego myślenia.

Nie piszę tego bynajmniej w jakimś celu.

Nie jest moim zamiarem sugerowanie czytelnikowi, że jestem czymś nadzwyczajnym.

Przeciwnie.

Upewniam wszystkich, że nie jestem zarozumiała.

Moje walory duchowe i ten poziom intelektualny zawdzięczam po prostu własnej naturze.

Nie ma w tym mojej żadnej zasługi.

Od dziecka miałam usposobienie raczej kontemplacyjne.

Zawsze czytałam dużo.

Znam wszystkie powieści Wandy Miłaszewskiej i wszystkie wiersze Kazimierza Wierzyńskiego.

Te zresztą przeczytałam na złość ojcu.

Pojąć nie umiem, dlaczego mu się nie podobają.

Wiersze, jak wiersze.

Ale sam autor jest przecież czarujący.

Ma tyle wdzięku i jest bardzo przystojny.

Skoro już mowa o poezji, to znacznie przewyższa urodą wszystkich poetów, jakich znam.

Nigdy nie zapomnę jego przecudnego wiersza o jesieni:

Przyszła ciszą miłosierna ksieni:

Siódma jesień – najzłotsza, najsłodsza

Z wszystkich złotych i słodkich jesieni.

Moja jedna – jedyna – kochana.

Przyszła ciszą – drogą długich cieni,

Naszych cieni od dawnych jesieni,

I wszeptała się w nas, zadumana...

Nawet Toto, który jest zupełnie impregnowany przeciw wszelkiemu pięknu, zachwycał się tym wierszem.

Aczkolwiek w zupełności podzielam zachwyt autorki pamiętnika dla wyżej cytowanego wiersza, chciałbym dodać tu małe sprostowanie.

Mianowicie jest to wiersz, a raczej początek wiersza pod tytułem „Siódma jesień” Juliana Tuwima.

Pani Renowicka popełniła błąd przypisując go komu innemu.

(Przpisek T.D.M.)

Czytam mnóstwo poezji.

Nawet gdy gdzieś wyjeżdżam, zawsze zabieram ze sobą „Toi et moi” Geraldiego.

Mój Boże!

Już dziewiąta, a ja się jeszcze nie przebrałam.

O dziesiątej miałam się spotkać z Totem.

Znowu będzie robił kwaśne miny.

Powinien w ogóle Bogu dziękować za to, że się chcę z nim widywać.


text:
20-ty dzień po drugim nowiu.

Szalone żądanie, w tęsknocie, cierpieniu życie strawić, a gasnące ostatki przenieść tam, gdzie byłem niegdyś szczęśliwy.

— Wlokę o kiju żebraczym słabe kroki, staję na wzgórzu skąd widzę miejsce urodzenia... widzę przed sobą i pytać się muszę, jak się ta wioska zowie?

Pasterz mojéj mowy nie rozumie, a ja poznać nie mogę, gdzie małe były krzewią, tam las gęsty, gdzie był las, tam jezioro, gdzie jezioro, tam teraz niwy uprawne.

Niema już Maryi, niema moich braci... może i dzieci... albo może trudno im przyjdzie sercem poznać żebraka.

Gdzież cmentarz?

tam moi znajomi.

Gdzie kaplica?

znikły już i gruzy...

O czasie!

okropna potęgo!

zapomnienie, które za sobą rozlewasz, straszniejsze nad samo zniszczenie!

— Próżno jednéj chaty, jednego krzyża... jednego znajomego drzewa szukam, wszystko nowe, ja tylko z przeszłości zostałem.

Cóż natenczas?

obcy wśród swoich, echa tylko skał odpowiadać będą uczuciom duszy.

— Ach, wtedy pójdę na tę górę, gdzie z braćmi sarny ścigałem, tam jest granit mchem zakryty, ten pewnie będzie nietknięty, ten niezmieniony, ten stanie się ojczyzną moją; na nim zimnym położę mą głowę, a może jaka dumka, którą słuchałem w młodości, dojdzie do uszów moich i tony żałosne zmieszane z mojem ostatniem westchnieniem, rozpłyną się w powietrzu.