text:
Biskup.

I Nazwa.

II Początek.

III Władza.

IV Prawa i obowiązki.

V Przywileje.

VI Wybór.

VII Konsekracja.

VIII Ustąpienie.

IX Inne wyznania.

— I. Biskupem nazywa się zwierzchnik kościelny, pełność władzy kościelnej w jednej djecezji wykonywający, wszakże z właściwą zależnością od głowy powszechnego Kościoła.

Wyraz biskup (episcopus) pochodzi z greckiego ἐπίσκοπος, i znaczy nadzorcę (superinspector).

W pierwszych czasach biskupi nazywali się także presbyteri, t. j. starsi, bo powszechnie byli w kapłaństwie najstarsi; zwali się też antistites, praepositi, pontifices, apostoli, apostolici.

Nazywano ich i Papa, ale od VI w. nazwę tę tylko wyłącznie biskupowi rzymskiemu dawano.

W pismach swych do VII w. tytułowali się servus servorum Dei, a od XII w. używają w aktach urzędowych tytułu: Dei et Apostolicae Sedis gratia episcopus (Ob.

art. Apostol.

Sedis gratia).

— II.

Biskupstwo jest dalszym ciągiem apostolstwa, z którego wyszło.

Apostołowie, dla łatwiejszego spełniania swego posłannictwa rozszerzenia chrześcjanizmu, przy urządzaniu kościołów chrześcjańskich, stanowili djakonów, którym oddawali pieczę o ubogich i zarząd kościelnym majątkiem (Act.

Ap.

6, 1—6).

Nadto, dla kierowania wiernymi (Act.

A.

20, 17—28.

I Petri 5, 1.

2), dla rady (Act.

A.

15, 2.

4.

6.

23 i 16, 4), dla administrowania sakramentów (Jacob.

5, 14) stanowili starszych kapłanów, πρεαδύτεροι, oraz nadzorców, biskupów, ἐπίσχοποι (Philipp.

1, l.

I Tim.

3, 18.

Clemens, I ad Corint 42, 44).

Gdzie się sami znajdowali biskupi, spełniali cały obowiązek pasterstwa duchownego, gdzie zaś byli starsi, czyli kapłani, podlegali biskupowi.

Tym więc sposobem od początku dwa te stopnie były oddzielne.

Apostołowie odwiedzali kościoły pod zarządem biskupów zostające, nauczali, listami upominali i osobiście utrzymywali jedność pomiędzy wszystkiemi kościołami (Act.

15, 36—41.

Rom.

16, 16.

I Cor.

16, 19.

20).

Gdzie byli Apostołowie, nie było potrzeba biskupów, ale w miarę rozszerzania się wiary i coraz dłuższej nieobecności apostołów, biskupi pełnili, w pewnej miejscowości, obowiązki apostolskie.

Ztąd w pierwiastkowej organizacji Kościoła, jedne kościoły rządzone przez Apostołów, miały tylko kapłanów, inne, od których Apostołowie na opowiadanie wiary się oddalali, dostawały biskupów, których św. Paweł zwie współpracownikami (Tit.

1, 5.

2, 15.

I Tim.

1, 3.

4.

5, 19—22).

Ustanowienie takich współpracowników apostolskich, czyli biskupów, odróżniło władzę biskupią od ściśle apostolskiej, połączone pierwotnie w osobach Apostołów.

Biskupią władzę Apostołowie przelewali na swoich zastępców; apostolska zaś, jako wyłącznie osobista, tylko przy samych Apostołach zostawała.

W miarę szerzenia się chrześcjaństwa, apostołowie lub biskupi stanowili po znaczniejszych miastach nowych biskupów, i takimi byli ci, których w Apok.

(1, 20.

2, 1.

8.

12.

18.

3, 1.

7.

14) Jan św. nazywa aniołami siedmiu kościołów w Azji.

Tym to sposobem urząd apostolski uwiecznił się w ich następcach biskupach i przeszedł aż do naszych czasów, zawsze z różnicą władzy: albowiem apostolska, na świat cały się rozciągająca, skończyła się wraz z życiem Apostołów; biskupia zaś, ograniczona pewną przestrzenią i po za nią nie sięgająca, przy biskupach i ich następcach została.

Że biskupi od samego początku uważani byli za następców apostolskich, widzimy z listu św. Ignacego († ok. 110) do chrześcjan w Smyrnie, w którym mówi: Omnes episcopum sequimini, ut Jesus Christus Patrem, et presbyterium ut Apostolos.

Diaconos autem revereamini ut Dei mandatum.

A Św. Ireneusz (Adv.

Haeres.

III 3 n. 1.) powiada: Traditionem itaque apostolorum in toto mundo manifestatam in omni Ecclesia adest respicere omnibus, qui vera velint videre, et habemus annumerare eos qui ab Apostolis instituti episcopi in Ecclesiis et successores eorum usque ad nos.

Tak samo poświadcza Euzebjusz (In Isaiam IX 14) św. Cyprjan (Epist.

65 ad Rogatianum.

Can.

25 § 1 dist.

93.

Epist.

42 ad Cornelium), św. Hieronim (Epist.

41 ad Marcellam), św. Augustyn (De verbo Dom.

serm.

24), św. Grzegorz (In Evang. l. II hom.

26).

Sobory zatwierdziły tę naukę ojców.

Synod kartagiński mówi: Quibus (Apostolis) nos successimus, eadem potestate Ecclesiam Domini gubernante; a sobór trydencki (ses 23 c.

4 de Ordine) ogłasza: Proinde sacrosancta Sgnodus declarat praeter caeteros ecclesiasticos ordines, episcopos qui in locum Apostolorum successerunt, ad hunc hierarchicum ordinem pertinere.

Nawet kościół anglikański władzę biskupów uważa, jako pochodzącą od apostołów, i tej nauki bronili w swych uczonych pismach anglikanie: Hammond, Pearson, Beveridge, Dodwell, Bingham, Usher i inni.

Prezbiterjanie i protestanci niemieccy przeciwnie, widzą w biskupstwie późniejszą formę karności, ale i między nimi są niektórzy, zbliżający się więcej do katolickiej nauki, jak Rothe w piśmie o początkach Kościoła chrześcjańskiego i jego organizacji (Die Anfänge d. christl.

Kirche, Wittenberg 1827 tom 1), gdzie utrzymuje, jakoby w r. 70, za wspólną zgodą, Apostołowie, wówczas jeszcze wszyscy żyjący, ustanowili episkopat.

Kościół katolicki, w obietnicy przez Chrystusa Apostołom uczynionej (Matt.

28, 20), widzi obietnicę rozciągającą się i do następców, i w tém znaczeniu bierze słowa Tertuljana: „Apostołowie Pańscy są nam rękojmią tego, że co ustanowili, nie czerpali tego we własnej dowolności, ale że wiernie ludom podali porządek, jaki sam Chrystus postanowił“ (De Praescr. c.

6).

Było rzeczą konieczną, dla uniknienia i roztrzygnięcia sporów, aby za życia swego Apostołowie przybrali sobie ludzi wypróbowanych, i z nimi, jako mającymi po śmierci Apostołów ich miejsce zająć, wykonywali urząd pasterski.

To też już Klemens rzymski mówi: Et apostoli nostri per Dominum nostrum Jesum Christum cognoverunt contentionem de nomine episcoporum oborituram, atque ob hanc causam, perfecta praescientia praediti constituerunt praedictos, ac deinceps ordinationem dederunt, ut in defunctorum locum alii viri probati succedere et eorum munia exequi possent (Epist.

1 ad Corinth. c.

44).

Chociaż biskupi są następcami Apostołów, chociaż, jak mówi ś.

Cyprjan: Apostolis vicaria ordinatione succedunt (Ep.

69, ad Florentium), i są ich reprezentantami, nie mają jednak wszystkich ich praw i darów.

Władzę powszechną na cały Kościół, jaką miał każdy z Apostołów, biskupi tylko razem wzięci posiadają, pojedyńczo zaś są ograniczeni w wykonywaniu swej władzy i przestrzenią i co jej zakresu; są nareszcie poddani pod zwierzchnictwo następcy św. Piotra.

Ale tylko biskupi sami są następcami Apostołów i Kościół zawsze potępiał, jako herezję, ową równość, jaką Aecjusz chciał zaprowadzić między biskupami i kapłanami (Epiphanius, Haeres, l. 3, haer.

75).

A sobór trydencki (ses.

23 can.

7 de Sacr. ord. (także potępił tę opinję, mówiąc: Si quis dixerit episcopos non esse presbyteris superiores... anathema sit.

Zwolennicy tego błędu powoływali się jakoby na świadectwo Pisma św. i Ojców, a szczególniej na św. Ireneusza (Adv.

Haer.

3, c.

2 n. 2 c.

3, n. 1 et 2), przywodząc, że w pierwszych wiekach wyrazy episcopus i presbyter bez rozróżnienia używane były; a ztąd wnosili, że i obowiązki także biskupów i kapłanów nie różniły się, że różnicę później wprowadzono.

Lecz wcale niepraktyczną i płytką jest rzeczą opierać roztrzygnienie tak ważnej kwestji, na sposobie mówienia czasów tak prostych jak apostolskie.

Łatwo bardzo wykazać, jak wielka wówczas nieraz różnica zachodziła między nazwą a rzeczą.

Wszakże Chrystus nazywany jest Apostołem i biskupem (Hebr.

3, 1.

5, 5); nazwę apostoła nie samym tylko Apostołom dawano, ale i innym, nawet kobietom (Rom.

16, 7.

Phil.

2, 25); kapłani i biskupi nazywani są djakonami (Chrysost. in c.

1 Epist. ad Philipp.); sami Apostołowie nazywali siebie djakonami, kapłanami, (I Cor.

3, 5. II Cor.

3, 6. II Joan.

1, 1. III Joan.

1, 1.

I Petr.

5, 1), a jednak z tego pomieszania nazw nie wypływa, iżby różnicy w obowiązkach i urzędach nie było.

Ojcowie św. od początku tak wysoko godność biskupią wynoszą w swych pismach, a szczególniej św. Ignacy, że widać, jako zaraz w pierwszych czasach chrześcjaństwa uznawano różnicę między biskupstwem a kapłaństwem.

Quid enim aliud est episcopus quam is qui omnem principatum et potestatem ultra omnes obtinet, quoad licet obtinere homini qui pro viribus imitator Christi Dei est factus?

Quid vero presbyterium aliud est quam sacer coetus, consiliarii et assessores episcopi?

Quid vero diaconi quam imitatores angelicarum virtutum, purum et inculpatum ministerium illi exhibentes?

mówi ten ojciec Kościoła (Epist ad Trall. c.

7).

Podobnież wyrażają się i inni, jak Tertuljan (de Baptism. c.

17), św. Hieronim (Epist.

146 ad Evagri.

idem epis.

52), który do św. Augustyna pisze (Epist.

105): Vale mi amice carissime, aetate fili, dignitate parens.

III.

Biskupi jako następcy Apostołów, nie przez Piotra, ale przez Chrystusa bezpośrednio wysłanych, są depozytarjuszami i kontynuatorami posłannictwa, które Chrystus dał Apostołom dla swego Kościoła, aż do skończenia wieków; są oni tłumaczami Objawienia, najwyższymi kapłanami i rządcami kościoła, depozytarjuszami władzy nauczającej, kapłańskiej i dyscyplinarnej.

Ale jak Apostołowie wykonywali władzę swą w zależności od Piotra, tak i biskupi w wykonywaniu swej władzy zależą od Papieża.

Tak jak Chrystusowe posłannictwo przeszło nie na każdego zosobna Apostoła, ale na wszystkich w jedności apostolstwa reprezentowanych przez Piotra, tak samo i władza apostolska, która z tego posłannictwa wypłynęła, utrzymuje się w całości episkopatu łącznie z Papieżem.

Z tej całości i łączności episkopatu wypływa apostolska władza każdego biskupa.

Otrzymali ją oni bezpośrednio od Boga, a nie od Papieża, wszelako tylko w zjednoczeniu z Papieżem.

O tyle ją prawowicie wykonywają, o ile w tém zjednoczeniu zostają.

Każdy z nich jest przywiązany do pewnej stałej i szczegółowej stolicy w Kościele powszechnym, koniecznie podzielonym na różne cząstki, i tylko w obrębie cząstki swej może każdy biskup władzę wykonywać.

Taka cząstka zwała się w Kościele najprzód parafją, παροιχὶα, ale później ta nazwa oznaczała cząstkę proboszcza, a biskupią nazwano djecezją, διοὶχησις.

Biskup, najwyższy pasterz tej djecezji, jaką Papież, depozytarjusz rządu Kościoła całego, oddaje mu do zarządu, nazywa się biskupem djecezjalnym dioecesanus, nazywa się także sędzią zwyczajnym, judex ordinarius, albo Ordinarius, ponieważ władzę posiada z mocy urzędu swego, czyli zwykłém prawem, jure ordinario, nad całą djecezją, i że jest zwyczajnym jej zwierzchnikiem, władzą normalną we wszystkich sprawach kościelnych swego terrytorjum.

— IV.

Prawa i obowiązki biskupa są prawami i obowiązkami władzy kościelnej, to jest urzędu nauczycielskiego, kapłańskiego i dyscyplinarnego: tak odnośnie do Kościoła całego, gdy działa wspólnie z całym episkopatem i Papieżem, jako też odnośnie do swej djecezji.

Prócz tego ma prawa do urzędu swego przywiązane przez delegację od Stolicy Apostolskiej, oraz pewne przywileje, mianowicie co do dyspens i zakonów, wyjętych z pod biskupiej władzy (exempti).

Odnośnie do całego Kościoja, biskup wykonywa służące mu prawa na korzyść powszechnego zarządu Kościoła, bo wszyscy biskupi, na czele swych djecezji występujący i pod zwierzchnictwem Papieża połączeni, stanowią ciało hierarchiczne, ustanowione przez Chrystusa i rzeczywiście reprezentujące dalszy ciąg apostolatu.

Prawa zaś te są: prawo świadczenia o jedności i czystości nauki wiary i moralności; prawo wydawania w jedności z najwyższą Kościoła głową, w moc nieomylności ciała nauczającego, autentycznych i stanowczych decyzji w materji wiary; prawo czuwania nad jednostajnością liturgji i nad zachowywaniem powszechnych praw Kościoła; prawo czynienia kroków, zabezpieczających czystość wiary i moralności, jeśli ona jest zagrożoną w Kościele; prawo brania udziału w soborach powszechnych; prawo zasiadania i należenia do rozpraw i decyzji na tychże soborach, oraz ogłaszania, jako prawa ogólnie i powszechnie obowiązującego, dekretów soborowych, odnoszących się do karności.

Odnośnie zaś do swojej djecezji, biskup posiada ogół praw, stanowiących szczegółową jego władzę, której wykonywanie jest zarządem djecezji; a tutaj, jak i w Kościele powszechnym, władza biskupia dzieli się na trzy gałęzie: to jest nauczającą, kapłańską i dyscyplinarną.

Co do praw i obowiązków władzy nauczającej (jura magisterii), biskup ma posłannictwo wyznawania, utrzymywania i rozszerzania czystej nauki w swojem terrytorjum, już to starając się o postęp w nauczaniu wiary prawdziwej, już też ochraniając ją od zepsucia i sfałszowania.

Może i powinien czuwać, aby pilnie i gruntownie słowo Boże było opowiadane.

Jako najwyższy nauczyciel swej djecezji, powinien w swoim kościele sprawować urząd opowiadania słowa Bożego: praedicationis munus, quod episcoporum praecipuum est, jeżeli rzeczywistej przeszkody nie znajduje; w razie zaś przeszkody, powinien się kim innym zastąpić.

Również czuwać jest obowiązany, aby słowo Boże sumiennie głoszone było po parafjach przez proboszczów, a w razie, gdyby proboszczowie nio mogli, przez kaznodziejów, których na koszt proboszczowski posłać winien (Conc.

Trident. ses.

5 cap.

2 de Ref., ses.

24 c.

4 de Reform.).

Tylko biskup sam może udzielić władzę opowiadania słowa Bożego: kapłani, którzy z obowiązku urzędu swego, nie mają kaznodziejskiej powinności, winni biskupa o pozwolenie prosić; również professorowie w szkołach teologicznych i nauczyciele religji po szkołach publicznych, powinni mieć upoważnienie biskupa.

Jeżeli w takich szkołach objawi się kierunek nieprzyjazny dla religji, biskupa obowiązkiem jest temu zaradzać, a w potrzebie udać się do rządu o pomoc.

Jako mający obowiązek rozkrzewiania czystej nauki i czuwania nad jej utrzymaniem, biskup powinien wiernym wskazać lub podać katechizm, obejmujący w streszczeniu naukę Kościoła, jasno i w sposób do pojęcia łatwy napisany, a przeciwko pismom niebezpiecznym wierze i obyczajom wykonywać cenzurę, już to nie pozwalając ich drukować, już też wydrukowanych czytać zabraniając; powinien także powstać przeciw błędom heretyckim, wdzierającym się do jego djecezji, i zawiadomić o tém Stolicę Świętą.

— Prawa i obowiązki kapłańskie (jura ordinis, ministerii) odnoszą się do administrowania sakramentów, przez Chrystusa ustanowionych.

Od początku biskupi niektóre z tych praw kapłanom pozostawili, i do dzisiaj oni je jeszcze wykonywają.

Nazywają się one prawami wspólnemi, jura ordinis communia, bo służą i biskupom i kapłanom, a takiemi są: sprawowanie ofiary Mszy św., administrowanie sakramentów prócz Kapłaństwa i Bierzmowania.

Biskup prawa te wykonywać może nietylko w swoim katedralnym kościele, ale i we wszystkich swej djecezji; że jednak zarząd całej djecezji czas mu zajmuje, przeto funkcje te kapłańskie wykonywa w katedrze przez prałatów i kanoników kapituły, a w innych kościołach przez proboszczów i innych upoważnionych kapłanów.

Ale, oprócz tych wspólnych praw kapłańskich, ma biskup inne, wyłącznie mu służące: te nazywają się prawami własnemi lub zarezerwowanemi, jura ordinis propria seu reservata, prawami biskupiemi w ścisłém znaczeniu, pontificalia.

Takiemi są: administrowanie sakramentu Bierzmowania, Kapłaństwa, (Conc.

Trid.

ses.

7 can.

3 de Sacr.

Confir.; ses.

28 can.

7 de Sacr.

Ordin.), konsekrowanie Ckryzma św. i św. olejów (Cn.

1 cs.

27, 9, 6), konsekrowanie kościołów, ołtarzy i pewne benedykcje (ob.

Błogosławienie).

Jeśli biskup dla słabości, wieku, lub obszerności djecezji nie może dostatecznie wypełnić tych praw i obowiązków, może prosić o koadjutora lub suffragana, któryby mu pomagał lub zastępował (ob.

Koadjutor, Suffragan).

Prawa i obowiązki dyscyplinarne i jurysdykcyjne (jura disciplinae et jurisdictionis), potrzebne dla utrzymania karności kościelnej w djecezji, i obejmujące ogół praw pod względem zarządu, nazywają się także prawem djecezjalnem, dioecesanum lub lex dioecesana, chociaż, w znaczeniu ściślejszem, lex dioecesana znaczy albo prawo karności kościelnej dotyczące, dla djecezji przez jej biskupa postanowione, albo prawo biskupa do pobierania z djecezji pewnej części dochodów (ob.

Podatki).

.

Powszechniej prawo zarządzania djecezją nazywa się jurysdykcją, lex jurisdictionis, chociaż, w ścisłém znaczeniu, jurysdykcja znaczy władzę sądową i karną.

Prawo zarządu djecezją, służące biskupowi, obejmuje władzę prawodawczą, władzę zarządu ściśle uważaną i władzę sądową.

W moc władzy prawodawczej, służącej biskupowi, co do przestrzeni w granicach jego djecezji, a co do faktów i w granicach prawem powszechném Kościoła oznaczonych, ma biskup prawo: a) w materji wiary tymczasowe objaśnienia udzielać; b) stanowić i ogłaszać decyzje dotyczące obrzędów i liturgji o tyle, o ile na to przepisy Kościoła powszechnego pozwalają, i o ile te jego decyzje nie sprzeciwiają się obowiązującym Kościół powszechny przepisom liturgicznym; powinien to jednak czynić nie sam, ale z dwoma kanonikami, z których jednego sam, a drugiego kapituła wybiera (Con.

Trid.

ses.

25 c.

12 de Ref.); w rubrykach jednak, t. j. przepisach dotyczących obrzędów i ceremonji, nic sam zmieniać, ani podwładnym pozwalać nie może (S. C. R. in Visen.

1605 item decr.

10 Jun.

1852); c) stanowić i ogłaszać prawa w materji karności, ale nie przeciwne prawu powszechnemu Kościoła.

Prawa na synodzie djecezjalnym powinien ogłaszać, zasięgnąwszy rady kapituły, chociaż za nią iść nie jest obowiązany, oraz jej zezwolenia w tych przedmiotach, które go wymagają według prawa powszechnego (Bened.

XIV, De Synodo l. 13 cp.

1); d) przedstawić Stolicy św. potrzebę zmiany w tym punkcie karności powszechnej, który w djecezji nie może być z pożytkiem dla dusz zachowanym, z przyczyny miejscowych okoliczności, tak co do praw świeżo wydanych, jak i dawniejszych, których swą powagą usunąć nie może, chociażby nawet przestarzałe i nie zachowywane były (Bened.

XIV, De Synodo lib.

12 cp.

8 n. 8); e) udzielać przywileje w zakresie swej władzy; f) udzielać dyspensy w tych wypadkach, które władzy biskupiej są zostawione.

— Cała władza prawodawcza biskupa ograniczona jest nietylko granicami sfery duchownej, t. j. iż nie sięga do tych przedmiotów, które zakres interesów kościelnych przechodzą, i należą do interesów czysto doczesnych, ale nadto ograniczona jest prawami Kościoła powszechnego.

Może on ją wykonywać częścią sam, częścią łącznie z kapitułą, a częścią na synodzie djecezjalnym przy obecności duchowieństwa.

— Oprócz władzy prawodawczej, władza zarządu, uważana w ścisłém znaczeniu, obejmuje prawo egzekucji, czyli wykonania praw i rozporządzeń kościelnych.

Ztąd biskup ma prawo i obowiązek: a) ogłaszać i w wykonanie wprowadzać dekrety wydane przez najwyższą władzę kościelną, dotyczące nauki, liturgji, karności; w wykonanie także wprowadzać to, co bulle i brewia apostolskie zalecają, a gdyby co nie mogło być, dla okoliczności miejscowych, wykonaném, mianowicie we względzie karności kościelnej, żądać ma na to odpowiedniej dyspensy; b) rozpatrywać i Stolicy Apostolskiej przesyłać prośby djecezjan o dyspensy i przywileje; e) zwoływać synody djecezjalne.

Nadto, władza zarządu obejmuje jeszcze prawo dozoru nad wszystkiemi czynnościami, osobami i zakładami duchownemi w djecezji, tak pod względem duchownych, jako i doczesnych interesów (quoad spiritualia et temporalia).

Dla tego biskup ma prawo i obowiązek: a) czuwać nad sposobem, w jaki jest opowiadane słowo Boże i prowadzone katechizowanie; nad sposobem spełniania obrzędów i zachowaniem przepisów liturgicznych, nad karnością duchowieństwa i wiernych; b) czuwać nad wszystkiemi korporacjami i instytucjami kościelnemi w djecezji, szczególnie zaś nad większemi i mniejszemi seminarjami, domami emerytów, domami poprawy duchownych; c) nad majątkiem kościelnym, jego użyciem, nad rozporządzeniami względem niego przez administrujących przedsiębranemi, iżby fundusze na właściwy cel obracane były.

Te prawa nadzoru wykonywa biskup, albo żądając raportów od kogo należy, albo wizytując odpowiednie miejsca i zakłady, w czasie pasterskiej wizyty, którą sobór trydencki (ses.

24 c.

3 de Ref.) co dwa lata przynajmniej w całej djecezji odbywać każe, albo samemu biskupowi osobiście, albo przez wizytatorów i komisarzy, lub też odbywając konferencje pasterskie i synody djecezjalne.

— Władza zarządu obejmuje także: a) prawo znoszenia się z Głową Kościoła; b) prawo stanowienia urzędów duchownych, potrzebnych do kierowania djecezją: dla tego biskup może ustanawiać, dzielić, łączyć i znosić probostwa i beneficja, zgodnie z przepisami powszechnego prawa kościelnego; c) prawo rozporządzania posadami i beneficjami kościelnemi swej djeeezji, o ile na to zapewnione kanonami prawa wyboru, patronatu i kollacji, innym osobom służące, pozwalają, udzielać kanoniczną instytucję tym, co uzdolnienie swe przez egzamen wykazali i zostali mianowani, wybrani, lub prezentowani na urzędy i beneficja, przez osoby mające prawo do tego, lub gdyby one służącego im prawa wykonać zaniechały, lub je przekroczyły, udzielać te posady duchowne prawem dewolucji tym, których za godnych osądzi; d) aprobować kapłanów djecezjalnych do opieki nad duszami (cura animarum); e) dodawać proboszczom, według

swego uznania i proprio motu, pomocników w posłudze pasterskiej; f) stanowić administratorów wszystkich wakujących beneficjów.

— Władza zarządu obejmuje także prawo jurysdykcji, czyli ściśle uważane jura jurisdictionis, na mocy którego biskup jest sędzią spraw kościelnych w swej djecezji.

Dla tego służy mu jurisdictio in causis contentiosis, które w praktyce ograniczają się dzisiaj prawie do samych spraw małżeńskich.

Ma więc prawo rozpoznawać i wyrokować, w pierwszej instancji, kwestje odnoszące się do przeszkód małżeńskich, seperacji i nieważności małżeństwa.

Służy mu także i prawo jurysdykcji karnej, jurisdictio coërcitiva, to jest prawo śledztwa przeciwko duchownym, winnym przekroczeń w spełnieniu obowiązków i naruszeniu karności, oraz karania ich, jakoteż wiernych świeckich kościelnemi karami.

Z tego prawa wynika także prawo i obowiązek wizytowania djecezji, oraz prawo rezydencji.

Dawniej mógł biskup nieobecnym być w djecezji, przez znaczny przeciąg czasu, byle nie przez rok cały (C.

43 t.

3 de Episcop.

l. 1), ale sobór trydencki cofnął się do prawa jeszcze dawniejszego (tit.

de Cleric.

non resident. in eccles.

vel.

praebenda l. 3 t.

4 et in 6-o lib.

8 t.

3) i pozwolił biskupowi tylko na dwu, a najwyżej trzymiesięczną nieobecność w roku, w naglącej zaś potrzebie na dłuższą, ale pod warunkiem przedstawienia powodów Papieżom, lub metropolicie (ses.

23 cap.

1 de Ref.).

V. Jakkolwiek biskup, o ile większą piastuje godność, o tyle wyższym być winien w chrześcjańskiej doskonałości, a więc o tyle też osobiście pokorniejszym, jednakże samej godności i stopniowi jego należą się prawa i przywileje zaszczytne, których domagać się i przestrzegać ma prawo i obowiązek (Con.

Trid.

ses.

25 cap.

17 de Ref.).

Nazywają się one jura status et dignitatis honorifica, i są następujące: a) biskup zajmuje pierwsze miejsce po arcybiskupie, przed prałatami drugorzędnymi; b) imię jego wymieniane być winno w kanonie Mszy św. przez wszystkich kapłanów miejscowych i obcych, w djecezji jego ofiarę św. sprawujących; c) należy mu się uroczyste przyjęcie ze strony duchowieństwa i wiernych, gdy djecezję objeżdża i wizytuje; d) należy mu się tytuł, godności jego odpowiedni.

Dawniej tytułowano biskupa reverendissimus, sanctissimus, beatissimus (Cod.

J. de Episcopis et clericis, 1, 3; Novell.

7, 9, 16, ad instar illustrium; cp.

5 da sent. et re judic.

in 6-o l. 2 t.

4), apostolicus, papa, sanctitas tua, które to tytuły później dla Papieża samego zachowano.

Dziś zwykle tytułują biskupa illustrissimus et reverendissimus; we Francji monseigneur i vôtre grandeur (wasza wielkość); w Niemczech hochwürdigster (najczcigodniejszy, te samo co reverendissimus); u nas excellentissimus, jego ekscellencja; Papież do biskupa mówi venerabilis frater, fraternitas tua, a biskup sam w pismach i dokumentach urzędowych tytułuje się Nos N. (imieniem ze Chrztu) Dei et Apostolicae Sedis Gratia, albo Dei Miseratione; u nas w takim tytule biskupi, prócz imienia, dodają i nazwisko swoje; e) ma prawo używania oznak, insignia, swej godności, jakiemi są: pastorał (pedum, baculus pastoralis), pierścień, symbol jego duchownego związku z Kościołem, krzyż na piersiach (pectorale), tron biskupi, infuła (mitra, cidaris bicornis), pontyfikalne szaty, rękawiczki i sandały.

Pospolity ubiór biskupa stanowi suknia fjoletowego koloru, pończochy i rękawiczki fjoletowe, frędzla i kutasy złote i fjoletowe przy pasie i kapeluszu, tam, gdzie duchowni używają kapelusza odmiennego kształtu od świeckich, krzyż złoty na piersiach, zawieszony na wstędze lub łańcuchu.

Prócz tego, niektórzy biskupi przy uroczystej celebrze mają przywilej używania paljusza, jak metropolici, chociaż władzy metropolitalnej nie posiadają.

Oprócz tych praw i przywilejów, udzielonych biskupom ze strony Kościoła, używają w różnych krajach zaszczytów cywilnych: niektórzy mają godność książęcą, inni uważani są na równi z najpierwszymi dostojnikami państwa, wojskowymi i cywilnymi, inni znowu piastują najwyższe urzędy, co zależy od praw i zwyczajów każdego w szczególności kraju.

— VI.

W pierwszych wiekach Kościoła, skoro biskupstwo zawakowało, sąsiedni biskupi zbierali się do owdowiałego kościoła i badali tutaj życzenia duchowieństwa i ludu, rozpatrywali przymioty wybranego kandydata, a znalazłszy go godnym, konsekrowali (Cn.

5 cs.

7 q.

1).

Później, gdy Kościół zyskał uznanie w państwie Rzymskiém, wybór odbywał się na podobieństwo wyborów cywilnych, t. j. według organizacji municypalnej, przez duchowieństwo, radę miejską (curia), znakomitsze osoby (honorati), zajmujące szczególne miejsca w zebraniach miejskich, i mieszczaństwo.

Właściwie jednak wybór należał do duchowieństwa, inni dawali tylko swoją zgodę na wybór, albo też swoje zalecenie dla jakiej osoby.

Ponieważ biskup, do skutecznego sprawowania posłannictwa swego, potrzebuje zaufania ze strony ludu, przeto przyzwolenie świeckich wiernych było jakby poświadczeniem, że wybrany godnym jest tego stopnia i wyrażeniem zaufania, daném przez wiernych najzdolniejszych do osądzenia tego (Cn.

6 d.

63; cn.

13 d.

61; cn.

26 d.

63; cn.

2 d.

62; cn.

1 eod; cn.

11, 19, 27, d.

63).

W ogóle, głosy nie tyle były liczone, ile ważone.

Jeżeli wybór wątpliwie wypadł, przechylano się wtedy do życzeń cesarza.

Wybranego egzaminował metropolita, z biskupami prowincji temu obecnemi, a ważność wyboru zależała od tego egzaminu; egzamin bywał surowy, celem usunięcia od biskupstwa niegodnych kandydatów (Cn.

1, 8 d.

64; cn.

3 d.

65; cn.

6 d.

61; cn.

5 d.

65: cn.

2 § 3 d.

23).

Zaraz po egzaminie, lub w ciągu trzech miesięcy następowała konsekracja, udzielał ją metropolita z biskupami prowincji, lub przynajmniej z dwoma albo trzema, jeżeli ich więcej nie przybyło (Cn.

1, 5 d.

64; cn.

2 d.

75).

Ten sposób wyboru utrzymywał się przez jakiś czas w państwach niemieckich; ale królowie, jako opiekunowie Kościoła, prawo zatwierdzania wątpliwych wyborów, zamienili na prawo nominowania, i tylko niekiedy jako łaskę, gdy o to proszeni byli, dozwalali wyboru.

Że zaś biskupi byli posiadaczami dóbr feudalnych, poczęto im więc, jak i innym panom lennym, dawać inwestyturę, używając do tego symbolicznych znaków ich godności, t. j. pastorała i pierścienia.

Ztąd wytworzyło się fałszywe zdanie, jakoby godność biskupia spływała na biskupów z władzy doczesnej monarchy.

Lenności więc zaćmiły niejako godność duchowną biskupów, i zamieniały ich na panów świeckich.

Papieże powstali przeciwko takiemu zepsuciu karności, poczynając od półowy XI w., nadewszystko Grzegorz VII energicznie zabronił duchownym pod utratą urzędu, przyjmować inwestytury (Cn.

20 cs.

16 q.

7; cn.

13 cn.

12 eod.) przez pastorał i pierścień.

Lecz nadużycie głęboko zrosło się z ówczesném życiem feudalném i nie dało się odrazu usunąć.

Dopiero traktatem w Worms, między Kalikstem II Pap.

i Henrykiem V ces. 1122 r. zawartym, zawarowano, że wolny wybór biskupów pozostaje przy Kościele, a cesarz zrzeka się inwestytury przez pastorał i pierścień.

Odtąd też kapituły zaczęły wybierać biskupów (Cn.

35 d.

63).

Ustaliło się lepiej to prawo w Niemczech za Fryderyka II i Pap.

Honorjusza III r. 1220 (Cp.

51, 56 X de Electio.

1, 6), w królestwie Aragonji r. 1208, w Anglji 1215, we Francji 1215—1270, w tymże wieku w Szwecji i Norwegji, i było w całej swej mocy wykonywane.

W XV w. w samych kapitułach częste powstawały niezgody, skutkiem których podwójne wybory biskupów robiono, a ztąd nastąpiło mieszanie się do nich władzy świeckiej, i monarchowie znowu prawo nominacji wykonywać zaczęli; Papieże zaś zachowali sobie prawo zatwierdzania nominowanych biskupów.

Jednakże w Niemczech niekatolickich wybory się utrzymały; w katolickich zaś państwach, jak w Portugalji, w Hiszpanji, w Neapolu i Sycylji, w Sardynji, Francji i Austrji (z wyjątkiem djecezji ołomunieckiej, salzburskiej, Seckau, Lavant i w części djecezji Gurck), w Bawarji i Polsce (z wyjątkiem biskupstw warmińskiego i chełmińskiego), przez umowy ze Stolicą Apostolską zawarte, prawo nominacji monarchom zostało odstąpione.

Tak wybór jak i nominacja dają wybranemu lub nominowanemu (który w obudwu razach nazywa się elektem, electus, wybranym według wyrażenia w prawie kanoniczném, i w stylu kurji przyjętego) prawo do biskupstwa, ale nie samo biskupstwo, które wraz z władzą biskupią jurysdykcyjną udzielane mu jest przez zatwierdzenie papiezkie (confirmatio).

Po wyborze więc lub nominacji, następuje zatwierdzenie poprzedzone przygotowaniem.

Przygotowanie odbywa się przez podwójne śledztwo, dotyczące warunków wyboru, i przez proces informacyjny, processus informativus in partibus, przeprowadzany na miejscu zamieszkania wybranego lub nominowanego, oraz przez proces stanowczy, odbywający się w Rzymie, processus definitivus in curia.

Według decyzji IV soboru laterańskiego (1215) i Papieża Mikołaja III (1278), potwierdzenie następować powinno tylko po poprzedniém zbadaniu tak wyboru, jak wybranego.

Wybrany powinien był osobiście lub przez pełnomocnika stawić się w Rzymie, dla odbycia procesu (Clement.

2 § 5 de Postul.

1, .3), ale sobór trydencki (ses.

22 c.

2; ses.

24. c.

1 de Ref.) zarządził, aby przesyłano dokument urzędowy wyboru nuncjuszowi papiezkiemu, który śledztwo przy pomocy swego audytora przeprowadza i zdąje o tém sprawę Papieżowi.

Grzegorz XIV (Const.

Onus apostolicae 1 Maji 1592) i Urban VII (Instrukcja z r. 1627 w Bullarzu rzymsk. t.

6 p.

1 p.

73) do tego egzaminu przepisali szczegółowe instrukcje, według których autentyczny raport o każdym wyborze powinien być sformowany i przesłany Stolicy Św. Jeżeli wybór uznany zostanie za kanoniczny, Papież poleca arcybiskupowi, biskupowi lub innemu dygnitarzowi prowincji, do której biskupstwo mające być obsadzoném należy, ażeby dopełnił procesu informacyjnego o zdolności i przymiotach wybranego.

Stanowczy proces przeprowadza specjalna kongregacja kardynałów, w której prezydujący kardynał przedstawia stan sprawy, a skoro ten przyjętym zostanie, kollegjum kardynałów na konsystorzu sekretnym głosuje, i jeżeli większość głosów jest przychylną, Papież zatwierdza wybór lub nominację i prekonizuje wybranego, a prekonizację tę ogłasza oddzielną bullą.

Potwierdzenia nie odmawia Papież, jeżeli wybór był kanonicznie dopełniony (Cap.

3 X de Elect.

1, 6) i ono to właśnie stanowi zawarcie duchownego zaślubienia wybranego z jego kościołem (C.

4 X de Transl. episc. elec.

1, 7), wybrany, który odtąd nazywa się episcopus promotus, otrzymuje już używanie wszelkich praw, nie wypływających wprost z konsekracji biskupiej, a więc posiada prawo administrowania i jurysdykcji (C.

15 X de Elect.

1, 6), jeżeli używaniu temu nie stoi na przeszkodzie uznanie kapituły.

Kto wykonywa juryzdykcję przed otrzymaniem papiezkiego potwierdzenia, traci przez to prawo do godności biskupiej, jakie skutkiem wyboru otrzymał.

Formę wyboru i szczegóły o nominacji i postulacji ob.

w artyk.

Wybór, Nominacja, Postulacja.

— VII.

Przez konsekrację otrzymuje biskup pełność swej władzy.

W początkach odbywała się ona zaraz, albo w trzech pierwszych miesiącach po wyborze, udzielał ją metropolita i wszyscy biskupi prowincji, lub przynajmniej dwaj albo trzej.

W wiekach średnich także ją metropolici udzielali, często też udawano się po nią do Rzymu tam ją odbierano.

Według teraźniejszej karności, powinna się odbyć w przeciągu trzech miesięcy po zatwierdzeniu (Cn.

2 d.

75; cn.

1 d.

100, Con.

Trid.

ses.

23 cp.

2 de Ref.), a udzielać ją winien arcybiskup lub biskup przez Papieża delegowany, przy assystencji dwóch biskupów lub infułatów, a w ich braku dwóch prałatów lub innych duchownych (Cn.

1 d.

64; cn.

5 d 65; cp. unic.

de Sacra unctione I 15), o ile można w katedralnym kościele nowego biskupa (Conc.

Trid.

ses.

23 cp.

2 de Ref.), w święto Apostoła lub w niedzielę (Bened.

XIV, Const.

In postremo § 16 sq. w jego Bullarzu t.

4 p.

306 sq.), według obrzędu pontyfikatem rzymskim przepisanego (Pont.

Rom.

tit.

13, De consecr. electi in episc.), przez namaszczenie chryzmem (C.

1 § 9 de Sacra Unct.

I 15).

Przy konsekracji nowy biskup winien złożyć przysięgę na wierność i posłuszeństwo Stolicy Apostolskiej; jest to zwyczaj dawny, mający na celu ustalenie jedności kościelnej.

Jak wszyscy duchowni w djecezji, składają przyrzeczenie kanonicznego posłuszeństwa biskupowi swemu, jak dawniej biskupi prowincji składali przysięgę swemu metropolicie, tak tsraz składają takową Stolicy św. Od VII w. sobory postanowiły, aby duchowni przed wyświęceniem przyrzekali uroczyście kanoniczne posłuszeństwo (synod toledański Xl 675 r.; Can.

6 d.

28; Thomassini, Vetus et nova Eccles.

discipl., p.

2 l. 2 c.

44 sq.).

Wymagano tej przysięgi w całej Francji (Capit.

reg.

Franc.

7, 456), w Rzymie, jak świadczy o tém Liber diurnus c.

3 t.

8, 9 i formuły w Muratorym, Antiq.

Ital.

t.

6 p.

265.

Chociaż metropolici wszyscy w owych czasach tę przysięgę składali, jednak, aby związek ich ze Stolicą św. coraz się bardziej ścieśniał, poczęto jeszcze przed otrzymaniem paljusza, będącego symbolem tego ścisłego związku, składać wyznanie wiary i przyrzeczenie zachowywania dekretów papiezkich (Cn.

1, 4, d.

100).

To wyznanie i przyrzeczenie zwolna przeszło w formalną przysięgę posłuszeństwa, której metropolici wymagali znowu od biskupów, ich juryzdykcji ulegających i przez nich konsekrowanych.

Burzliwe agitacje XI w. pokazały potrzebę jeszcze ściślejszego zjednoczenia metropolitów ze Stolicą św. i to skłoniło Grzegorza VII (1079) do przepisania formuły przysięgi ściślejszej, zastosowanej do panującego w owym czasie systemu feodalnego.

Zastąpiła ona wiele poprzednich formuł, i, według przepisu Grzegorza VII, winna była być wymaganą przez metropolitów od ich biskupów sufraganów, ustała zaś, skoro konsekracja biskupów stała się wyłączném prawem Stolicy Apostolskiej.

Odtąd metropolici i biskupi składają przysięgę w ręce biskupa, którego Papież do ich konsekrowania deleguje, i to według formuły przez Klemensa VIII (1596 r.) przepisanej, znajdującej się w Pontyfikale rzymskim.

Podnoszono przeciwko niej zarzuty, jakoby forma ta była przestarzała i niepraktyczna, ale Kościół słusznie, nawet w formach, przechowuje cechy historycznej tradycji; jeżeli zaś okoliczności się zmieniły, to proste ztąd następstwo, że przyrzeczenia, których przedmiot już nie istnieje, same z siebie znaczenia nie mają.

Treść tej przysięgi nie obejmuje żadnego zamiaru ujmy prawom i interesom państwa, dla tego też rządy przeciw niej nie występują, a żądają tylko przysięgi cywilnej na wierność i posłuszeństwo prawom krajowym.

Przysięgę tę już od VII w. biskupi składali, a forma jej zmieniała się stosownie do czasów; nie jest ona wszakże we wszystkich państwach jedna, ale ją każde dla siebie oddzielnie układa.

Konsekracja, prócz namaszczenia chryzmem, zawiera w sobie jeszcze obrząd włożenia insygnjów biskupich, wręczenia bul i brewjów papiezkich, oraz intronizację; poczem nowy biskup procesjonalnie obchodzi kościół i udziela ludowi błogosławieństwo, a zaślubiny jego z kościołem już są wtedy dokonane.

— VIII.

Związek biskupa z kościołem nie może być zerwany, chyba przez śmierć jego, lub, za życia, przez wolę Papieża, z ważnych powodów.

A w tym ostatnim razie zerwanie związku i usunięcie się biskupa nastąpić może albo przez zrzeczenie się (renunciatio), albo przez złożenie (depositio), albo przez przeniesienie (translatio).

Zrzeczenie się biskup sam tylko uczynić może, ale dobrowolnie, bezwarunkowo i z powodów najważniejszych, które przez Papieża uznane, a zrzeczenie się samo przyjęte być winno.

Powody słuszne do zrzeczenia się są: słabość fizyczna, niedozwalająca pełnić obowiązków; złe usposobienie ludu względem biskupa; niezdolność naukowa; pamięć wykroczenia, które pomimo pokuty przeszkadza biskupowi do spełniania obowiązków pasterskich; wielkie zgorszenie, które ustać może tylko przez usunięcie się biskupa, i wreszcie jego irregularitas (Cp.

9, 10.

X de Renunciat.

1, 9; Bened.

XIV de Synodo dioec.

l. 13 cp.

16 n. 1—4).

Zrzeczenie się jest dwojakie: albo tylko do obowiązku odnoszące się, gdy zrzekający się zatrzymuje godność biskupią, np. jeżeli biskup składa swój urząd w ręce Papieża, w skutek nieporozumień z rządem; albo też obejmuje ono razem obowiązki i godność, jeżeli rezygnujący zrzeka się wykonywania wszelkich praw biskupich.

Nie może on przez to zrzec się charakteru biskupiego, wyciśniętego na duszy i niezatartego, i pozostaje biskupem, choćby wyklętym został lub złożonym, a za zgodą i pozwoleniem Papieża, może znowu wrócić do pełnienia obowiązków biskupich.

— Złożenie, jako kara, może być tylko za wielką winę wyrzeczone, i to po przeprowadzeniu pierwej formalnego procesu przez właściwych sędziów.

Niegdyś pewna, oznaczona liczba biskupów sąsiednich, powinna była sądzić winnego (Cn.

3 cs.

15 q.

7), później synod prowincjonalny (Cn.

1, 5, cs.

6 q.

4; cn.

46 cs.

11 q.

1), obecnie tylko sam Papież, jak to sobór trydencki (ses.

24, c.

5 de Ref.) w następnych wyrzekł słowach: „Causae criminales graviores contra episcopos, etiam haeresis quae depositione aut privatione dignae sunt, ab ipso tantum summo Romano Pontifice cognoscantur et terminentur.

Quod si ejusmodi sit causa quae necessario extra Romanam Curiam sit committenda, nemini prorsus ea committatur nisi metropolitanis aut episcopis a beatissimo Papa eligendis.

Haec vero commissio et specialis sit et manu ipsius sanctissimi Pontificis signata, nec unquam plus his tribuat quam ut solum facti instructionem sumant processumque conficiant, quem statim ad Romanum Pontificem transmittant, reservata eidem sanctissimo sententia definitiva.

Złożenie biskupa z urzędu inną drogą, prócz przepisanej przez sobór trydencki, byłoby gwałtem, nie mogącém odjąć praw biskupich złożonemu.

Przeniesienie odbywało się niegdyś powagą synodu prowincjalnego (Can.

Apost.

13; cn.

37 cs.

7 q.

1; Thomassini, opus cit., p.

2 l. 2 c.

59 sq.), ale od w.

IX bywało też, że biskupi przenosili się na rozkaz papiezki, bo Hinkmar remeński powiada (De transl. episco.

in Opp. t.

2 p.

744): „Si autem causa certae necessitatis vel utilitatis exegerit ut quilibet episcopus de civitate in qua ordinatus est, ad aliam civitatem transferatur, synodali dispositione vel Apostolicae Sedis concessione... fieri debet.“ Od XII w. już to było ogólnie przyjętą zasadą, że związek biskupa z kościołem nie może być zerwany inaczej, jak tylko za papiezkiém zezwoleniem (C.

4, X de Elect.

1, 6; C.

12, X de Transl.

1, 7; Hurter, Innocent.

III, t.

3 p.

257 sq.); ale wtedy do przeniesienia biskupa potrzeba było jeszcze powodów naglących, zezwolenia samego biskupa i postulacji kapituły.

Później przenosili Papieże biskupów bez ich zezwolenia i bez postulacji (Thomassin l. c. c.

64 n. 7 seq.).

Dla tego sobory konstancjeński i bazylejski zdecydowały, że biskup tylko dla rzeczywiście naglących powodów może być przenoszony i za zdaniem kardynałów, poświadczoném ich podpisami na bulli translacyjnej (Conc Constan.

ses.

33 Bconc. asil., ses.

23 c.

3).

Biskup, przechodzący samowolnie z jednego biskupstwa na drugie, obadwa utraca.

Konieczność tylko nagląca, lub widoczny dla Kościoła pożytek, usprawiedliwiają przeniesienie, bo nie powinno być szkodliwej zmiany w administracji biskupstw, albo frymarczenia, dla dostania stolicy więcej uposażonej (Cn.

19, 21, 25, 31, 32, 37, cs.

7, q.

1).

Teraz do przeniesienia potrzeba także zezwolenia biskupa (Bened.

XIV de Synod, dioec., l. 13 c.

14 n. 13), a jeśli biskup przez wybór zostaje nominowanym, potrzeba postulacji kapituły.

Co się tyczy chwili, w której ustaje związek biskupa przeniesionego z jednym kościołem, a zawiązuje się z drugim, trzeba uważać, czy na przeniesienie się biskup pierwej zezwolił lub nie.

Jeżeli zezwolił, związek dawny ustaje, a nowy się zaczyna w chwili, gdy Papież na konsystorzu wyrzekł przeniesienie, chociażby wiadomość o tém jeszcze biskupa nie doszła; jeżeli zaś bez wiedzy i zezwolenia swego biskup przeniesiony zostaje, to związek z dawniejszym kościołem nie ustaje dopóty, dopóki wiadomość o przeniesieniu nie dojdzie biskupa i dopóki on się na takowe nie zgodzi, a jeżeli oponuje i zgodzić się nie chce, to od chwili, w której Papież, z powodów naglących, władzą swoją nie uzupełni tego braku zgodzenia się.

Oznaczenie tej chwili dla tego jest rzeczą ważną, gdyż od niej zależy możność wielu czynności biskupa przeniesionego, np. we względzie kollacji beneficjów, lub pobierania dochodów z djecezji, którą opuszcza.

— IX.

Biskupi katoliccy rozmaitych obrządków wschodnich, jak greckiego, syryjskiego, ormiańskiego, maronickiego, melchickiego, bywają na biskupstwa z zakonów powoływani, gdyż świeckie duchowieństwo jest żonate, a tymczasem biskupi żonatymi być nie mogą.

W państwie Tureckiem nominują ich właściwi patrjarchowie.

W Austrji unitów nominuje cesarz.

Jako oznakę swej godności, biskupi wschodni mają pastorał, zwykle drewniany lub z kości słoniowej, podwójnie u góry zakrzywiony, i kończący się dwoma głowami wężowemi, zwróconemi ku sobie.

Iufuły i pierścienia używają tylko ormiańscy i maroniccy biskupi, inni noszą albo czapkę czarną, albo w kształcie mitry książęcej, wszyscy jednak noszą krzyż na piersiach.

Wyróżniającym biskupów wschodnich ubiorem liturgicznym jest paljusz, u greków omophorion zwany; oprócz tego greccy biskupi noszą polystaurion, to jest płaszcz ozdobny wielu krzyżami, i epigonation, strój z boku zwieszony, mający kształt kwadratowej tablicy, zwykle sukienny i wizerunkiem Chrystusa lub krzyżem przyozdobiony, jako symbol zwycięztwa Chrystusa nad śmiercią.

— X. Różne wyznania chrześcjańskie niekatolickie na Wschodzie mają także biskupów swoich, jak grecy, kopci, jakobici, nestorjanie, wybieranych z pośród duchowieństwa zakonnego, dla tejże samej przyczyny, co i biskupi katoliccy wschodnich obrządków.

W Turcji patrjarcha, wraz ze swoim synodem, nominuje biskupów, a Porta ich zatwierdza.

W Grecji również synod ich nonminuje i poświęca, a król potwierdza i inwestyturą obdarza.

W księstwach Naddunajskich i w Serbji biskupów nominują książęta właściwi.

W Austrji wybierają ich biskupi większością głosów.

Biskupów melchickich wybiera duchowieństwo djecezjalne, a ormiańskich niekatolickich duchowieństwo i naczelnicy rodzin.

Jakobitów, koptów, nestorjanów mianują patrjarchowie.

Biskupi wschodni mają w ogóle nad swemi djecezjami władzę zupełną i nieograniczoną, ale w Grecji zależą zupełnie od synodu, wykonywającego władzę zwierzchniczą.

Oznaki biskupiej godności wschodni biskupi noszą też same, tak katoliccy jak i niekatoliccy, z przyczyny jedności obrzędu, obok różnicy dogmatu.

W Turcji używają oni praw stanu i noszą, tytuł despotów, to jest książąt; mówi się zaś do nich wasza świątobliwość.

Protestanci w niektórych krajach, chociaż zerwali hierarchiczne następstwo i zagubili tém samém apostolskie kapłaństwo, stanowią jednak u siebie biskupów, których konsekracja w obec Kościoła znaczenia nie ma, jako nie będąca przelewem władzy apostolskiej w sakramencie Kapłaństwa, przez protestantyzm odrzuconym.

Takich biskupów ma anglikański kościół urzędowy; nominuje ich zwierzchność krajowa, a poświęca arcybiskup kantorberyjski i yorkski, od których zależą.

Mają prawo obsadzać posady duchowne w swych djecezjach, lub prezentowanych zatwierdzać, podwładnych sobie duchownych wyświęcać, wizytować, suspendować i z urzędu oddalać, konfirmację udzielać i kary duchowne wymierzać.

Mają nadto miejsce i głos w Izbie wyższej.

W Szwecji król wybiera biskupów z trzech kandydatów, przedstawionych sobie przez okrąg duchowny, a arcybiskup upsalski ich poświęca.

Jeżeli wybrany nie jest szlachcicem, król nadaje mu szlachectwo.

Biskupi prezydują w konsystorzu właściwego okręgu duchownego, zwołują synody, wizytują kościoły, nominują kanoników, egzaminują i ordynują kandydatów i proboszczów, poświęcają kościoły i czuwają nad czystością nauki i całością kościelnego funduszu, zasiadają w sejmie, i jako oznakę swego stopnia, noszą paljusz, pastorał, mitrę i krzyż na piersiach.

W Danji biskupów nominuje król; zależą oni całkowicie od rządu w Kopenhadze i mogą tylko sądzić i karać swoich podwładnych duchownych.

W Prusach tytuł biskupa jest nagrodą przez króla za wysługę, dawaną zwykle jeneralnemu superintendentowi.

To wyróżnienie daje mu prawo noszenia sutanny jedwabnej, oraz krzyża na piersiach.

W Nassauskiem biskup „zjednoczonych krajowych kościołów ewangelickich“ jest tylko jeneralnym superintendentem, tak samo jak biskupi protestanccy w Siedmiogrodzie.

Bracia morawscy także mają biskupa, wybieranego przez proboszczów, prezydującego w radzie starszych duchownych, mającego prawo wizytowania i zgromadzania synodów.

Herrnhuci wybierają jednego z pomiędzy duchownych na biskupa, nie do zarządu, ale tylko do pewnego rodzaju ordynacji.

(Buss).

X. A. S.


corpora: openbooks

text:
Stefan Żeromski

Aryman mści się

Zbliżając się do szczytu wyniosłości życia, zwracał jeszcze spojrzenie w stronę krainy przebytej.

Strudzone stopy ociężale dźwigały wiek jego nędzny i ciężki, jak bryłę ołowiu, do ziemi nieznajomej, co się daleko ukazać miała.

Ostrymi łokciami wparła się w jego ramiona uporczywa zgryzota i plecy mu w pałąk wygięła.

Zelżały już rzemienne popręgi życia wśród blasku i wówczas widoczną była każda sina blizna, którą mocno i głęboko wypaliły.

I serce, po tysiąc razy nasycone, już nie łaknęło.

Daleko w nizinach został ów czas, kiedy tak wszystko smakowało duszy, jak sama chciała.

Skinienie ręki, na którego widok tłum rozstępuje się i ucieka, jakby go uderzał blask grotów włóczni schylonych i mieczów wydobytych; skinienie ręki, na którego widok czołga się do stóp nieznany człowiek, jakby go ciągnął powróz siepacza — znudziło się i obmierzło.

I w rzeczach wszystkich, które ujmuje posiadanie, widać było tylko zgryzotę.

O, gdyby można było wrócić się tą samą drogą, o, gdyby można iść wstecz i raz jeszcze ujrzeć, co się już widziało, — ku dalekim dolinom, we mgłach tęsknicy roztopionym!

Wrócić się do widzeń serca, zobaczyć znowu świat nieprawdziwy, odbity w oczach dziecka…

Zważać w milczeniu, jak pod sercem, pełnem zdrad i wybiegów, poczyna się tajemne, sobie tylko samemu wiadome westchnienie i przewodniczy orszakowi myśli nowonarodzonych, które za niem idą w stronę mądrości…

Raz jeszcze temu wzruszeniu zaufać!

Tam w tych dolinach zostało się szczęście, które nie trwało dłużej nad czas jednej jutrzenki, a zwiędło, podobne do kwiatu wiosny na niwie, gdy wysoko wzbije się skwarne słońce…

A kiedy na obraz ciosów dzwonu za umarłych, które rozbijają ciszę poranka, twarda świadomość roztrącała westchnienie, głosząc, że dni szczęścia już się nie wrócą, już się nie wrócą, jak śnieg, z chmur spadły, na dawne miejsce w przestworzu, — wzniósł ciężką rękę, aby zatrzasnąć drzwi miedziane.

Na zawsze utracić opuszczone już życie, rozległe siedlisko żalu.

Przestać uczuwać potrzebę rozkoszy, których liczba skąpa jest i wiecznie się powtarza, konieczność dziwactw ciągle odmiennych, a zawsze tych samych, świeżych, jak dopiero zerwane róże skojarzeń myśli, za któremi nieodzowne wlecze się zdala poziewanie.

Rzucić na ziemię i stopą rozedrzeć ostatni kwiat, a duszę, niewolnicę zmysłów, wprowadzić do okręgu, gdzie inny leci czas, nie czekający nigdy, który śpieszy się wiecznie na wyścigi z dziką pianą fal, z polotem wiatru i z płomienną błyskawicą.

Tam ją przeciwko samej sobie obrócić, aby się poczęła zżerać i trawić, jak w ogniu.

Aby zaczęła wadzić się z sobą i ze wszystkiemi hasłami żywota.

Zgromadzić dokoła niej jedynych sojuszników, jedynych przyjaciół i znajomych współbraci: własne jej siły.

W mocną smycz ze skóry uchwycić namiętności, jak psy i suki.

W ściśniętej dłoni sforę ich nikczemną i szczekającą zatrzymać.

A gdy to marzył, stanęła przed nim twarda mądrość maga, którą był ongi poznał i dla rozkoszy życia dawno odtrącił.

I widział znowu wielmożną myśl Manesa, co się w irańskich przestworach, u jasnych ognisk dobrotliwego ojca Ahuramazdy zapaliła, co się kochała w Baranku Bożym i ku ognistej tarczy słonecznej leciała, wiecznie stęskniona.

Wtedy własne jego uczucia wlały się w amfory mistrza, co się zwał Parakletem.

Począł dumać o tajemnicy, o skrytym i niezbadanym duchu człowieka, o tym ogniu niebiańskim, pełgającym nad jaskinią.

I widział, jakgdyby w sennych marzeniach, pracę, walki i niedolę pierwszego człowieka, Adama, który po to przyszedł, aby się w nim dokonało wyzwolenie światłości.

Duch jego miał zdobyć całkowitą wiedzę o sobie i rozwinięcie całej natury człowieczej.

Ale pan mroku, ten, co się z przedwiecznego wroga jasności, z Angramainiu wywodzi, zły duch z czołem, zranionem od pocisku boskich piorunów, umiał temu przeszkodzić.

On to dał Adamowi kobietę za towarzyszkę.

Nim nastąpiło wyzwolenie światła, Ewa wznieciła w duszy Adama straszliwą siłę, bezdenną, wszystko niszczącą władzę: miłość.

Pod naciskiem tej potęgi Adam rozproszył, osłabił i utracił blask swego ducha.

W miłości poczynał dzieci, które były spadkobiercami grzechu i niedoli.

A jak było z Adamem, tak było z nim, Dioklesem, dalekim potomkiem.

Wtedy wydarł się z jego piersi głęboki jęk.

Jęk żywota.

Ujrzał raz na zawsze, że miłość dla kobiety i płodzenie z nią dzieci sprawuje zaplątanie się jasnego ducha w materję.

I potrzykroć za prawo nieodwołalne uznał wzgardę rozkoszy cielesnej: pieczęć piersi.

Powtóre w sennem westchnieniu oglądał drugie prawo wielkiego kacerza: oczyszczenie ducha przez wędrówkę z ciał ludzkich do ciał zwierzęcych i roślinnych.

I głęboko przejrzał, że dusza zwierzęca jest cząstką Boga.

Dlatego wyznał wobec siebie, że zabójstwo zwierząt, zżęcie kłosa i otrząsanie owocu równa się morderstwu, ponieważ przemocą wstrzymuje rozwój światłości, uwięzionej w zwierzęciu i w roślinie.

I potrzykroć za prawo nieodwołalne uznał swobodę trzód, pól, gajów, rzek i stepu: pieczęć ręki.

Odtąd utonął cały w nauce wielkiego maga.

I śnił o świętym aniele blasku, jak w postaci węża namawiał pierwszego człowieka, aby zakaz przestąpił — i jak w nim przywiódł rodzaj ludzki do wysokiej świadomości samego siebie;

o jasnym aniele, synu słońca, jak w postaci węża krążył pomiędzy ludźmi, ucząc ich prawdy o naturze człowieczej;

o walce syna słońca, wszczętej przeciw królestwu ciemności, i o zwycięstwie książąt mroku, którzy część słonecznej zbroi objęli w posiadanie;

o tem, jak pan zesłał wówczas na ratunek człowiekowi ducha żywota, siłę, ze siebie samej wynikającą, Egona, który do jarzma wprzężonemu prawicę podał.

I oto duch żywota, wsparty przez inne potęgi, zwyciężył wreszcie pana ciemności.

Z cielska jego utworzył nocne niebiosa, a z błysków światła, jakie w niem były, stworzył gwiazdy, w mroku lśniące.

Uwierzył Diokles, że, gdy zupełne oczyszczenie nastąpi, duch jego, jako światłość czysta, wzniesie się ku księżycowi, uleci ku słońcu i wejdzie do królestwa wiecznego blasku.

Z nim razem oczyszczać się będą z materyi ludzie i wszystek świat, od źdźbła chwiejnej trawy nad wodą aż do gwiazdy, żarzącej się wśród niebios, póki nie wyłączy się światło z mroku.

A gdy materya blask utraci, zamieni się w bryłę martwą i przez ogień będzie pożarta.

Dusza każda, która dobrowolnie odda się w niewolę ciemności, karę zasłużoną poniesie i w chwili ostatecznego rozdzielenia królestw będzie do trupiej masy przykuta, ażeby była jej stróżem.

Dusza taka stanie się jedno z tem, co za życia kochała…

Tak uczył Manes.

Gdy słońce, gdzie Bóg mieszka w wieczności, słońce, którego natura jest naturą Boga, szło na zachód i w czerwonych piaskach puszczy libijskiej tonęło, Diokles uczuwał w duszy swej tęsknotę, bardziej rozległą i nieobeszłą od pustyni.

Gdy zmierzch spadał na rozkwitłe wąwozy Egiptu, zwracał oczy i wargi szepcące ku światłu nocnemu księżyca, co jak namiestnik pilny i dbały dalekiego władcy, obchodził majestatyczne królestwo niebios.

Tak często spędzał noc bezsenną.

A gdy się rozpraszała i gdy brzask pasować się zaczynał z cieniami, brał z sobą mały poczet sług i na mule wyjeżdżał.

Mijał wówczas oazę Jowisza Ammona.

Nie wabiły go szumiące jej strugi, przezroczyste jeziora, ani cień zmoczonych rosą fig i granatów.

Zagłębiał się w dzikie doliny i brnął wskróś nagich, płonnych, niepożytecznych płaskowzgórz, zasianych ostrymi głazami.

Tam, w tej ziemi, gdzie każde źdźbło usycha, gdzie już nie może wytrwać cedr ani sosna, między skałami szukał tajemnicy żywota.

Wchodził do jaskiń zatarasowanych, które były mogiłami ludzi pustyni, — i długo patrzał na zwłoki leżące.

Wyschnięte ciała starców stuletnich, chrześcijan i kacerzy, były całe, nie dotknięte przez zgniliznę.

Mocno zwarte, suche dłonie ich ściskały krzyże swe z drzewa.

Palmowy liść, co im za płaszcz służył, skruszył się i rozsypał.

Leżeli nadzy.

Zdawało się, że śpią, uśmiechając się do widzeń ducha.

Trwali tam setki lat w jamach skalnych ci nieśmiertelni ludzie.

Pożywieniem ich był owoc palmowy, napojem woda.

Tyle tylko zażywali pokarmu, żeby wydatek sił równy był przychodowi, a osiągali tę doskonałość, nie wprowadzając do swego ciała niczego, co gnije, co jest już własnością śmierci.

Nie jedli mięsa zabitych zwierząt, nie pili sfermentowanych napojów.

Wszelką zgniliznę wydobywali z żył swoich przez mozół nieustający.

I wychodziła wraz z potem, który zlewał plecy, ręce i czoła.

Siłę życia czerpali z żywiących promieni słonecznych, z jasności powietrza, z woni ziół.

Ciało ich było taksamo czyste, jak duch.

Częste, długie, z dnia na dzień dłuższe posty uczyniły je niezależnem i nietykalnem.

Dlatego śmierci się oparło.

Diokles, opuszczając czerwony kraj pustyni, gdy wracał do pachnących sadów Egiptu, czuł, że jest pośród nich, jak przychodzień z ziemi cudzej…

A gdy jednego dnia sam szedł i miał przekroczyć próg domu, zastąpił mu drogę fellah, oracz ubogi, i rzekł:

— Córka, którąś mi z chaty wziął do łoża swego, powiła dziecię.

Diokles zatrzymał się u drzwi.

W głębinie duszy swej mówił:

— Oto jest pokusa szatana…

A do chłopa rzekł:

— Nie chcę widzieć niemowlęcia.

Chcę być sam, sam jeden.

Ty z niem uczyń, co chcesz.

Wychowaj, albo, gdy ci zawadza, rzuć w wodę Nilu.

Ale wewnętrzne, drżące wzruszenie ścisnęło mu gardło, gdy miał powtórzyć słowa rozkazu.

Zapytał:

— Syn?

— Tak jest, o panie.

Wtedy wymówił:

— Chcę go zobaczyć.

I wszedł do nędznej, czarnej chaty nad wodą.

Tam ujrzał leżące w łachmanach dziecko swoje.

Miało zaledwie parę tygodni.

Oczy jego były jeszcze nieruchome, zimne, wrażliwe tylko na światło i mrok.

Spojrzał, jak bezradnemi rękoma przestwór chwytało, i dziwne myśli usłyszał w głowie swej, jakby mu je szeptały do ucha namiętne wargi:

— Może to jest ten, co będzie zastępował cały ród ludzki…

Zdeptaj go, zdeptaj!

— Może to jest ten, który z serca wyjmie iskrę prawdy i piorunem jej ziemię czarną zapali…

Zdmuchnij ją, zdmuchnij!

Może to jest ten, co mrok rozedrze, jak Samson lwa…

Złam jego ręce, złam!

A kiedy stał pochylony i patrzał w maleńkie ciało dziecięcia, płomienie radości z jego serca buchnęły.

Znalazł już wszystko.

Odszukał samego siebie.

Nie przewidywał takiego uczucia podobnie, jak nikt nie wie pośród wesela o łzach, a dowiaduje się całej o nich prawdy wówczas dopiero, gdy je w nieszczęściu przyjdzie wylewać.

Szybkimi kroki udał się do swej siedziby i wrócił prędko, dźwigając wór pieniędzy.

Obsypał złotem matkę niemowlęcia i całą jej rodzinę.

Wzamian za syna darował im grunta, na które wylewają się czarne wody.

Kupił go na swoją, na niepodzielną własność.

Łkając oddawała go matka, ale złote monety, których pełne garści jej rzucił, uciszyły jej boleść.

Diokles wrócił do swego domu z dziecięciem i drzwi zatarasował.

Czarny niewolnik jeden jedyny miał prawo wstępu do komnaty, gdzie stała kołyska.

Gotował mleko, rozcieńczone wodą, przyrządzał kąpiel i lniane chusty.

Diokles sam dawał pożywienie synowi, sam go przewijał, kąpał i utulał w płaczu.

Spędzał z nim długie, szczęliwe godziny.

Gdy dziecię ze snu otwierało oczy i wzrokiem przygasłym śledziło błyski słońca, ozłacające ściany, leżąc na dywanie, głowę kładł przy niem i w małe ciałko przelewał swą wolę, swe myśli i marzenia.

Do kruchej piąstki, stulonej jak liść grabowy, co się w dniach wiosennych z pąka wydobywa, przyciskał wargi z błaganiem:

— Synu mój, synu…

Nie chcę, żebyś był panem, którego witają poddani, zginając grzbiety.

Nie chcę, żebyś był panem, który może, gdy chce, łzy wycisnąć i uśmiech szczęścia darować stęsknionemu tłumowi.

Nie chcę, żebyś był wodzem, którego potęga łamie góry i w skiby urodzajne obraca.

Nie chcę, żebyś był królem o prawicy, rozciągniętej nad krajem, gdzie lata kamsin, nad wszystkiemi falami Nilu i nad jego deltą, wiecznie kwitnącą.

Nie chcę, żebyś był królem, który może wznosić lub zwalać Diospolis, Luksor i Karnak, a kładzie się spać na wieki, sam jeden, w czeluściach piramidy.

Synu mój, synu…

Nie chcę, żebyś posiadł mądrość, matkę niewidzialnej władzy nad ludźmi.

Nie chcę, żebyś był twórcą potężnym, którego imię powtarzać będą ze czcią i zdumieniem dalekie, obce ludy.

Synu mój, synu…

Pragnę, żeby moje wzruszenia weszły w twe serce, jak iskra ognia.

Pragnę, żeby moje męczarnie tobie serca nie zraniły, a innych żebyś nie poznał.

Pragnę, żeby z ducha twojego wyrosło, jako czyn, moje serce, zdławione rękoma nieszczęścia.

Synu mój!

Bądź czystym, który oburącz wynosi z mroków światło słońca.

Bądź mężnym, który śmierć przekłada nad złamanie słów, zaprzysiężonych w obliczu swego ducha.

Posiądź uśmiech szczęścia, który warg nie odstępuje nigdy, nie odstępuje na krzyżu, gdy gwoździe katowskie ręce przybijają do drzewa.

Synu mój!

Dam ci potęgę samotności, której nie miał Adam, pierwszy pracownik.

Dam ci potęgę najgłębszą: nie zaznasz miłości dla kobiety.

Włożę w twe oczy wyniosły wzrok zwiastuna, który widzi wieczność i drogę idącą ku słońcu za łańcuchami gór.

Posiądź szczęście!

Bądź nieśmiertelny sam w łonie swem, bądź wieczny, tu, za życia, i niechaj wieczne będzie twe ciało!

A gdy maleńką dziecinę opanowywał płacz i gdy krzykiem uskarżała się na ból, czy nudę swoją, wyrywał ze strun lutni głęboką melodyę, pierwszy raz przez wzruszone palce w nich znalezioną.

Pod wpływem jej dzieciątko się uciszało.

W oczach jego ukazywała się zdumiona ciekawość, a na wargach zakwitał uśmieszek niewysłowiony.

Uśmiech do dźwięków muzyki, do owych istnień, radosnych od blasku, albo ponurych i strasznych, jak wnętrze trumny zbutwiałej, do rzeczy bezkształtnych, świetlistych, pachnących, gładkich, których byt wespół z dźwiękami się oznajmiał…

Pierwszy uśmiech przychodnia do najmilszego, co ma ta czarna ziemia…

Kiedyindziej, gdy wśród nocy głębokiej siedział schylony nad kołyską, a przed blaskiem płomienia kryły się po kątach nietoperze cieniów, niemowlę wpatrywało się w te ruchome czarne figury.

Diokles tonął w dociekaniu, jakie uczucia przejmują wówczas serce jego syna.

Czy dlań człowiek nie jest tem samem, co cień jego postaci…

Pragnął iść za każdem z tych wrażeń, za każdem z westchnień, jak niewidzialny świadek i modlić się z oddali w ostrem zranieniu ducha, ażeby na wzór obłoków, wstających z ziemi i wód o wczesnym poranku, szły do słońca.

Innego dnia siedział na rozciągniętym dywanie, gdy dziecię spało.

Zaczęła nad niem krążyć zła mucha.

Siadała na małem czole, na licu, na ustach i na zamkniętych powiekach.

Wolno rozwarły się oczy niemowlęcia.

Brwi jego drgnęły i wejrzenie zgrozy pełne ścigało muchę.

Ona krążyła dokoła małej głowy, jakby szukając miejsca, które ma zranić.

I nagle zalęknienie spadło na senne oczy, a twarz przeszyło, niby strzała ognista.

Diokles stał zdala.

Splecione dłonie przycisnął do piersi i zcicha szeptał:

— Oddal się, zła mucho, zła mucho, straszny zwiastunie.

Idą za tobą stada potworów, kryjąc się w cieniach.

Przeciwko mnie zwróć żądło twoje.

Spraw, niechaj serce me zarobi się i ustanie pod ciężarem boleści.

Niech po każdej nocy poduszka moja mokrą będzie od łez, napróżno wylewanych.

Niech każda jutrznia wschodząca w dyby smutku zawiera nogi moje, a zmierzch niech nie zdejmuje z mych rąk — żelaznych kajdan ucisku.

Niech, jak badyl sitowia pod wiatrem, słania się dusza moja u twardych stóp niedoli, tylko od niego odejdź, zła mucho, zła mucho…

Nastał ów dzień.

Diokles sprzedał dom i pola, które błogosławiony, czarny Kemi zalewa, ciche ogrody nadrzeczne, gdzie kwitły pomarańczowe i cytrynowe drzewa, gdzie lśniące laury zwiększały cień, a nieruchoma brzoza babilońska śliczne gałęzie zginała nad wodą.

Sprzedał za bezcen, a pieniądze rozdał garściami nędzarzom na wybrzeżu i u drzwi świątyń.

Z niezliczonego dostatku zatrzymał trochę odzieży i parę jucznych mułów.

Na wsze strony rozgłosił, że kraj opuszcza i dąży w stronę Arabii.

O wczesnym świcie uciekł z doliny, niosąc syna w zgrzebnej płachcie na plecach.

Szedł w stronę przeciwną, w tę stronę, dokąd idzie słońce, na zachód, w puszczę libijską.

Szedł długo, aż tam, dokąd już nikt nie chodzi, gdzie na słońcu wygrzewa się samotny lew, gdzie niekiedy przelatuje wskróś piachów cień sępa i gdzie puhacz chichoce w ciemną noc.

Miejsce to było zawalone skałami.

W ich głębi taiły się suche jamy, napół przez wydmy zasypane.

Niegdyś w ciągu wieków zamierzchłych stada Etyopów wyłupywały tam kamień i olbrzymie jego bryły linami, na kołach skrzypiących ciągnęły, żeby z nich wznosić świątynie i piramidy.

Stały tam jeszcze otworem głębokie pieczary, gdzie Izrael, kując porfir, łkał pod batem i w nieznanej mowie przeklinał Mizraim, ziemię egipską, dom niewoli.

Naokół piętrzyły się rude wzgórza i skalne urwiska, a dalej wędrowne kurhany i zaspy piasku, który przelatuje na skrzydłach wichrów po przestrzeni szerokiej.

Dokąd oko pobiegło, leżała wszędzie pustynia czcza i ogołocona, morze piasków ciche, nieruchome, w promieniach słońca od soli połyskujące.

W tem miejscu Diokles znalazł drzewa palmowe, trawnik i kwiaty, źródło wody krynicznej i suchą jaskinię.

Tam rozesłał poduszkę z sitowia i na niej ułożył dziecię.

Gdy od tej chwili ćwierć wieku upłynęło, plecy starca zgarbiły się, długa broda do pasa sięgała, ręce wyschły, słuch i wzrok stępiał.

Gasnącem okiem spoglądał Diokles na syna, który go przerósł o głowę.

Oczy młodzieńca były czarne i głębokie, jak u matki, a długie, wzburzone włosy były, niby sen, który ją przypominał.

Młody pustelnik prócz ojca nie widział przez cały swój żywot ani jednego człowieka.

Żyli w skałach we dwu, jak szakale.

Czasami, gdy w strumieniu dużo namoczyli liścia palmowego i upletli obfity stos koszów, Diokles brał towar na plecy i szedł w puszczę, nie mówiąc synowi, dokąd się udaje.

Kiedy powracał, niósł zapasy i pisma święte.

Pewnego dnia, wstawszy rano, rzekł Jan do ojca:

— Miałem sen dziwny i piękny, jakgdybym w ciągu tej nocy gościł w niebiosach.

Zamknąć oczy i raz jeszcze zobaczyć te same widzenia!…

Gdy czuję, że się w głębi mego wzroku oddalają, i gdy wstrzymać ich nie mogę, krzyk się z mych piersi wydziera.

Przychodziły do mego łoża i stawały nade mną dziwne istoty, do mnie ani do ciebie niepodobne, choć miały nasze ludzkie ciała.

Nigdy ich nie widziałem w pustyni.

Włosy ich były długie…

U jednej żółtawe, niby drzewo bukszpanowe, ale połyskujące, jak piaski dalekie o zachodzie słońca.

Druga miała włosy ciemne i wzburzone, jak dym, kiedy leniwie wzbija się kłębami nad mokrem drzewem ogniska.

Włosy trzeciej były czarne, bez blasku, tak długie, tak nieskończone i ciągnące do siebie, jak wielka jaskinia, na której dnie jeszcze nigdy nie byłem.

Szyje ich były okrągłe, cienkie, a tak się zginały, jak u ptaków.

Stwory te odziane były w lśniące szaty, które, tańcząc dokoła mojej pościeli, rozpinały wstydliwymi palcami.

Wtedy ukazywały się piersi ich okrągłe, śnieżyste, podobne do obłoczków rannych, które łagodny wiatr z nocnej głębiny wynosi.

Usta ich były purpurowe, jak kwiat granatu, który jednego dnia przyniosłeś mi zdaleka, stamtąd, gdzie sam bywasz.

Lekkimi ruchy, na okrągłych biodrach kołysały się uroczo, jak się kołysze mirt u brzegu krynicy, gdy wicher zimowy nad siedzibą naszą czarne pióra otrząsa.

Zbliżały się cicho i z lękiem, wznosiły ręce bielsze od mleka i posłanie me zaściełały szkarłatnemi chustami.

Witały się ze mną łaskawem skinieniem brwi i wątłym dreszczem rzęs, a oczy zasłaniały liliowemi powiekami, które sieć małych żyłek przecina.

Jeżeli kiedy odkryły się oczy ich błękitne albo czarne, to je ocieniała dziwna, mglista zasłona.

Płonąca barwa wypływała na ich policzki bez skazy…

Wtedy słyszałem jakgdyby liście zcicha szumiące, i zdało mi się, że wymawiają pieszczotliwie me imię.

Z ust mych, gdym na nie patrzał, wydzierało się senne, obumarłe łkanie.

Patrzałem, czyli z ich ramion nie wyrastają skrzydła białe, jak to mówiłeś o aniołach…

Diokles siedział milczący, z głową w dłoniach ukrytą.

Rzekł nagle:

— To są szatany.

— Szatany… — konającym głosem powtórzył Jan.

Zamilkł w zdumieniu i wzrokiem pełnym boleści przed siebie spoglądał.

Wtedy ojciec jął go zaklinać, ażeby precz wypędzał widzenia czarujące.

Błagał go cichemi słowy przez Pana, który jest zawistny miłośnik, przez Pana, który jest waleczny i w walecznym człowieku miłość swą składa.

Syn uwierzył.

Częsty post, nawet od daktylowego owocu, czarty z jego oczu wypędzał.

Lecz nie zawsze.

Przychodziły doń ciemnemi nocami owe istoty tajemnicze.

Stawały przed nim i wyciągały ręce…

I nieraz w ciągu dnia, gdy kuł grobowe łożnice dla ojca i dla siebie w twardych pokładach muszlowych, gdzie minione stulecia złożyły szczątki drzew i roślin skamieniałych, przychodziły te same widma, zamglone w szelestach uroczych, w woniach kwiatowych, w ciszy nieruchomej i w łagodnych tchnieniach wiatru.

Wtedy pracował w dwójnasób, wtedy dźwigał olbrzymie bryły zdaleka i otaczał niemi całą oazę.

Czynił tak długo i z uporem, póki zemdlony nie padł.

Wysoko weszło słońce i zajrzało do groty.

Diokles spał z rozwartemi oczyma i ustami.

Spał na wieki.

Po upływie dni paru, gdy nie dał znaku życia, odniósł go syn do kamiennej trumny na szczycie skał, złożył tam pieszczotliwie i wielkim, ociosanym głazem przywalił.

Teraz był sam w pustyni.

Serce jego pełne było świętego żalu, a dusza na wieki przyrosła do grobowca na skalnej wyżynie.

Tajemna, głęboka, niewiadoma siła przyciągała go do tych kamieni na górze, jak bryła bursztynu przyciąga kruszynę źdźbła słomianego.

Szedł tam co wieczór i o świcie, siedział w zadumaniu, pełen wzruszenia, które nigdy nie słabło.

Lecz w ciągu dnia, gdy się imał pracy, ogarniały go podniety niespokojne i dzikie żądze w nim się burzyły.

Tchnęło weń z obszaru, na który padał wzrok, pragnienie, żeby iść, iść daleko, w tę stronę, dokąd chodził ojciec.

Wtedy duch jego młody trząsł się i kipiał aż do dna, jak siwe, straszne, oszalałe morze, gdy w nie runą wichry z północy i wichry z południa.

A kiedy zasępiło się niebo i słońce, blask utraciwszy, stało, jak krąg fioletowy; gdy szare powietrze napełniał kurz latający, który opaść nie może; gdy wicher buchać zaczynał z miejsc czarnych i pustych, — wtedy Jan pragnął z nim lecieć, lecieć na koniec świata i ulegał podmuchom, jak pajęczyna, wisząca u zrębu pieczary.

A skoro wicher przedzierzgał się w samum, w straszliwe tchnienie nozdrzy Boga, a wzdęte piachy wydzierały się z pustyni, niby cienkie żagle, zaczepione o niewidzialną reję w chmurach, a drugą w głębi ziemi, — wówczas z mroku swojej pieczary widział cudaczne zjawiska.

Skalne zręby, gdy w nie wicher uderzał, miotając się i dymiąc, — ziewały, a z paszczy ich strzelał ogień.

Ciemność parna i duszna latała nad ziemią, niby skrzydła szatańskie.

Przestwór napełniał się cały żywicą gorejącą.

Marmur, żelazo i woda parzyły rękę.

Wtedy ogniowe, ze strony słońca lecące chmury splatały się z łonem piasków rozpalonych, jak ciało, którego piersi były okrągłe, ramiona słodko rozwarte, a włos falami rozwiewał się po nagiej szyi.

Jan upadał twarzą na ziemię i wzywał ducha ojcowskiego na pomoc.

I święta miłość gasiła widma szatańskie.

Budziła żądzę czynu, który kiedyś wypełniony zostanie.

Czyn ten przed zaśnięciem nakazał mu Diokles, mówiąc:

— Gdy w cichej wodzie źródła zobaczysz, że włosy twe biały śnieg okrył, gdy nogi twe ustaną, ręce zgrabieją i głowy już schylać nie będziesz, przestępując próg jaskini, wtedy opuścisz to miejsce i pójdziesz dniami, nocami w stronę, gdzie słońce wschodzi.

Jan siedział o świcie obok trumny ojcowskiej na wierzchołku skały, gdy oczom jego ukazał się ów widok.

Zdało mu się z początku, że to plama, wijąca się w źrenicy, że lew, że stado antylop…

Zbiegł szybko, stanął u drzwi swej groty i patrzał zdumionemi oczyma.

Zbliżały się ku jego schronisku myszate wielbłądy z długiemi szyjami i pyskiem o wardze przeciętej, miamlącej strawę.

Zgrzytał żwir pod ciężkiemi nogami ich o nagniotkowej podeszwie.

Między garbatymi grzbietami wznosiły się połyskujące siodła, a w nich leżeli wspaniali, znużeni ludzie.

Obok dromaderów wlokły się leniwie ociężałe muły, dźwigając pakunki, szły piękne konie o skórze cienkiej, jak u człowieka.

Migotała polerowana miedź puklerzów, zwieszały się z ramion długie, białe tkaniny i płonęła w słońcu od drogich kamieni zimna, cicha, błękitnawa broń.

Gdy karawana pod cieniem palm zatrzymała się na chwilę i gdy jeźdźcy na wyścigi rzucili się do źródła, nadciągnął jeszcze orszak inny.

Sześciu olbrzymich murzynów niosła na ramionach palankin z bambusu.

Szkarłatne chusty zasłaniały jego wnętrze, a złota frendzla wlokła się z szelestem po ziemi.

Czarni niewolnicy wstrzymali się na chwilę.

Zasłona rozsunęła się wolno i z poza niej wyjrzały senne, czarne, głębokie, a jakby blaskiem księżyca posrebrzone oczy.

Oczy te wzniosły się na Jana…

Błękitna noc okryła pustynię.

Jan zawarł ciężkie drzwi swego schronienia i rzucił się na łoże.

Gdy pierwszy sen zaczął kleić jego powieki, dało się słyszeć kołatanie.

Wstał tedy i odsunął wrzeciądz drewniany.

Na progu jego jaskini stał człowiek.

Serce w pustelniku zadrżało, a tchnienie radości głos mu odjęło.

W zachwycającem omamieniu sądził, że to ojciec umarły ciężkie swej trumny wieko odwalił i u drzwi stoi.

Lecz ten, kto przybył, rzekł doń głosem cudzym, a głos jego szeptał wdzięcznie, jak szmer strumienia, co się po ostrych kamykach między kępami cyrenejskiego ziela przelewa.

Palce Jana wpiły się w opokę groty, a wicher ognisty wionął przez jego głowę.

Zapach cichych i bojaźliwych słów otoczył go, jak woń róż, deszczem zmoczonych, i jaśminów, które się tulą na wiosnę u boku zapomnianej cysterny.

Mówił ten głos:

— Przyszłam do ciebie…

Przez puszczę daleką, przez oschłe piaski dzień i noc biegłam.

A razem ze mną toczyło się pustyni ogniste koło i zamykało mię w sobie.

Ale ja szłam do ciebie…

Wierzyłam, że cię odnajdę, wierzyłam w to, nie wiem czemu…

Raz tylko widziałam twe oczy i twoją czarną twarz, po której coś się przemyka, coś, lżejsze od połysku złota.

Jakże mi się podobał rumieniec, który wtedy na nią wypłynął z głębiny twojego serca, podobnie jak ranna zorza wypływa ze słońca, które jeszcze za krawędziami ziemi się kryje!

Jakże mi się podobały nozdrza twe, gdy prędko miotać zaczęły oddech gorący!

Jakże mi się podobała cera twej szyi nagiej, spalonej, o barwie czarnych róż, które pod moje okna przywozi codzień z tamtej strony Nilu przekupień grecki, poruszając ciche fale jodłowemi wiosłami, gdy budzą się senne pelikany nad wodą!

Raz cię ujrzałam i już odtąd nie mogłam spać przy matce, w wąskiem łóżku dziewiczem.

Jak silny, mściwy bóg, coś ze mnie wydarłeś jednem spojrzeniem czarnych oczu.

Krzywy dziób sępa nie tak chciwie szarpie pisklę synogarlicy, jak błysk twych oczu, napadający w biały dzień i w ciemną, bezgwiezdną noc…

Jan o krok posunął się naprzód i wyciągnął rękę.

Chciał zwalić szatana w piersi kamiennym krzykiem, ale tylko szept miękki, jak słaby motyl, sfrunął z warg jego:

— Odejdź…

Znowu ozwał się głos:

— Dziecię niewinne!…

Święty człowieku, który w puszczy żywiesz i ani jednej zbrodni ludzkiej nie widziałeś!

Trwożne westchnienia płynęły w żyłach mych i sidło strachu ściskało mi serce…

Drżałam w wahaniu się bezsennem, bo wielbię wszystko w tobie, nawet świętą dziewiczość twoją.

W słodyczy zachwycenia paliłam się od westchnień i byłam wszystka, jak płomień nieujęty, co wiecznie przygasa i wiecznie się odradza.

Znikałam tak, jak on.

Serce, uciemiężone przez pragnienia tajemnicze, przymuszało mię do ciągłych łez nie wiadomo za czem, a żadna uciecha osuszyć ich nie była w stanie.

Karmiłam się łzami żywemi, co, jak woda z krynicy, nieprzebrane płyną…

— Królu, z czarnego oddalenia nierychło wschodzący, tronie wieczysty, słońce, które miłujesz potężnych i niezdobytych, kiedyż się rozednieje i kiedyż przeminie władza nocy!…

— Ty, jak powabny, błękitnawy, zawstydzony obłok, zostałeś za mną w dalekiem przestworzu.

Nic już nie czułam z żalu.

Topiłam się w tęsknocie i blada, bez tchu, przelękniona drżałam wobec niewiadomych uczynków, które w mem łonie drzemały, poczęte w tej chwili czasu, kiedym ciebie ujrzała.

I oto jednej nocy kazał mi głos, bym szła do ciebie.

— Waleczny, Skazany, Przybity do krzyża, Ty, co z wieczności wyciągasz prawicę do duchów jasnych, wyciśnij pieczęć na piersi mej!

Tyś jest mój Pan jedyny i skała moja!

— Słyszę twój głos żebrzący i widzę cień twej postaci.

Czemuż nie zbliżasz się do mnie i nie wyciągasz stęsknionych rąk?

Zimno mi.

Nędzny mróz obejmuje ramiona moje i ściska piersi.

Chłodna jest w nocy pustynia, tchnie lodem oddech jej wielki.

Czyż mię nie weźmiesz do chaty swej, boży człowieku?

Jan szeroko drzwi otwarł, a sam się cofnął w głąb groty.

Stamtąd słyszał, jak suchy, drobny piasek zgrzyta pod skórzanemi ciżmami i jak szeleszczą jedwabne szaty, które poprzedza rozkoszna woń, jakgdyby wątłych lilii.

Głowa jego upadła na piersi, a ręce znalazły w ciemności krzesiwo, kamień i próchno drzewne.

Błysnęła iskra i zatliła lniany knot w misce z kamienia, napełnionej żywicą.

Zapalił się duży płomień.

Stojąc za nim z przymkniętemi oczyma, Jan słyszał pieszczący głos:

— Pragnę cię widzieć, raz jeszcze cię zobaczyć.

Mienisz się w ogniu, jak puhar z kruchego kryształu.

Pozwól mi zabrać i ukryć w sercu blask twoich źrenic, ogień uderzający, co, jak wino z wyspy greckiej, upaja.

Czemuż zamknięte są powieki twe?…

Wtedy wzniósł oczy.

Usta jego były drżące i wypełzło z nich słowo leniwe, jak wąż, któremu głowę zmiażdżyły kamienie:

— Ojcze, przyjdź mi na pomoc!…

— Czemuż nie mnie pieszczotliwie przyzywasz?

Spojrzenie twe wytężone jest przeciwko głowie mej, niby cięciwa krzywego łuku.

Ostra strzała, która z niego wyleci, zepchnie mnie w wieczny grób!

Czemuż mię przerażeniem zdejmujesz i czemu straszny jesteś, jak ryk leopardowy, gdy go w głębokiej nocy słychać w pobliżu?…

— „Serce czyste stwórz we mnie, Boże, a ducha prawego odnów we wnętrznościach mych!

— Kochanku!

— Tyś to jest szatan?

— Ja jestem tobą samym.

Ja i ty tosamo teraz jesteśmy.

W sercu twem mieszkać pragnę i płynąć w twojej krwi.

W czarne oczy twe wcielić się i na wieki pozostać.

Czemuż mię szatanem zowiesz?

Czyżem nie piękna?

— Piękne są oczy twoje płomienne, które z góry powiekami nakrywasz.

I usta, uchylające się na obraz róży młodocianej.

Piękne są ręce, które w tyle głowy splotłaś palcami.

I długie włosy.

Płyną, jakby dwie fale, jak czarne wody; z białych ramion na piersi…

Piękniejsze jest czoło twe, niż blask księżyca, między drzewami w nocnem milczeniu.

I czarne brwi…

Szyja twa chowa się między piersi śnieżyste, jak wiosenne niebo między dwa białe obłoki.

Pachnie szata połyskliwa, którą biodra swe opasałaś.

Uśmiech twój we snach widziałem.

Zaklinam cię na imię, które nie może być wymówione, opuść mię…

— Upadł na twoją twarz czerwony ognia blask.

Lśni się nad czołem kędzierzawych włosów puszcza.

Zabłysły oczy twe.

Jesteś przeraźliwy i zimny, jako oblicze Anubisa, wodza umarłych.

O, gdyby mógł rozpalić się w tobie swobodny ogień i gdybyś stał się tak, jak ja, pijany od krwi kipiącej!

Lwie pustyni!…

Pragnę, żebyś mię słabą pochwycił i dusił barkami, w których się prężą żyły, pełne gęstej krwi!

Chciałabym czuć ramiona twoje wokoło piersi, wokoło żeber, olbrzymie, jak las dziewiczy, skąd widać jedwabne fale morza, co się pieszczą nad burzliwemi głębiami.

Na wargach twych parzących, jak węgiel rozdmuchany, zakwitłby cichy, zły, straszliwy, ukochany półuśmiech.

Nie wiesz, jak pachnie rozchylająca się róża mych ust.

Nagle przyszłoby szczęście, jak niespodziewany z cichego horyzontu powiew kamsinu.

Ponure oczy twoje, żelazne oczy tygrysa, co pierwszy raz ujrzały młode jagnięta w dolinie, omdlałyby nade mną.

Wzrok twój stałby się długi i przykuwający, jak zapach tuberoz, który nocna rosa wypielęgnowała.

Czoło twoje wzniosłoby się nade mną radośniej, niż wietrzyk, przelatujący nad ziemią egipską, gdy zimowy deszcz ustanie.

Wielbiłabym straszliwe czyny twoje i wiłabym się pod ramieniem twem, kiedybyś stękał i drżał, jak dąb na szczycie gór wśród huku burzy.

Wielbiłabym zapalający ogień w tobie słowem bezwstydnem, co przeszywa serce soplami lodu…

— Słowa twe przeszywają serce soplami lodu…

— Pójdź do mnie!

Tyś jest, jak kwiat akacjowy, co z twardej łuski drzewa wyszedł i otworem stoi, spoglądając w ciemną noc.

Ja jestem kropla rosy, dla ciebie jedynego stworzona.

Posłuchaj, jak leci w żyłach wzdętych rozdzierająca krew.

Będziesz umierał na sercu mem i w każdej chwili odradzać się będziesz, gdy usta twe odetchną w moich, a dusza twa w moją wejdzie, jak płomień wchodzi w płomień!

Jan usłyszał w głębi swej duszy słowo:

— Płomień.

To był głos ojca.

I jeszcze raz powtórzył ten sam głos:

— Płomień, płomień!

Wtedy, podniósłszy na nią oczy, Jan rzekł:

— Świętego apostoła są słowa: „którzy takie sprawy czynią, na męki idą”.

Patrzże, jak płonie ogień wieczny i jak się pali grzeszne ciało, które rozkosz nawiedziła.

A gdy te słowa wymówił, podniósł rękę prawą i wskazujący palec włożył w płomień ognia, co na misie kamiennej pełgał.

I stał tak dotąd nieruchomy, aż się palec zatlił, rozpalił i gorzał.

Wtedy dla wielkiego cierpienia przestał pustelnik czuć rozkosz widoku piękności.

A ona, widząc, co czynił, z przestrachu jak kamień się stała.

Oniemiały jej usta, upadły bezwładne ręce i z oczu lazurowych życie uciekało.

Z jękiem upadła na ziemię.

Włosy jej długie, włosy czarujące, włosy pełne zapachu rozwiały się po ziemi, a łono, siedlisko rozkoszy, druzgotał młot boleści.

Blask płomienia padał na jej cudowne ciało.

Tak aż do rana w prochu nieruchomo leżała.

I aż do rana w milczeniu to samo czynił, aż u prawicy poupalał wszystkie palce.

Wtedy nad nią stanął i mgłami zakryty wzrok schylił ku ziemi, a wyciągniętą ręką uczynić chciał nad leżącą znak krzyża.

Zbielałe usta jego szepnęły:

— Odejdź w pokoju.

Kiedy i wówczas nie powstała, schylił się, żeby ją dźwignąć.

A dotknąwszy ramienia, poznał, że umarła.

Wyniósł się tron słoneczny na brzeg daleki piachów pustyni i roztrącił wszechmocnem skinieniem noc zielonawą.

Rosy nalistnice szukały przed niem ukrycia w głębinie ziemi i w komorach pachnących kwiatów.

Z wolna posuwał się cień wielkiej skały, który, jak płaszcz szeroki, okrywał leżące przede drzwiami groty ciało Jana.

Pustelnik spał.

Gorączka krew jego zamieniła w płomienie, huczące w żyłach; niby kupa rozżarzonych węgli obiegła czaszkę.

W stawy jego kołatały młoty wstrząśnień bolesnych.

Spał twardo.

Pięść upaloną, rozpuchłą i drgającą tulił do piersi…

Łkał we śnie.

Aż oto tron Pana wstąpił wyżej i cień skały zwinął, jak połę opończy.

Promienista prawica słońca spoczęła na czole śpiącego.

Wtedy Jan oczy otworzył, ale wnet zawarł powieki i patrzał w głębinę swego ducha, gdzie wrzała straszliwa burza, jakgdyby samum, rozszarpujący ziemię.

Krwawa pięść Jana wzniosła się w górę, w tę stronę, gdzie na skalnej wyżynie była trumna jego ojca.

Spalone usta wołały z krzykiem:

— Straszny i okrutny dla mnie był duch twój, jak struś, co jaje zniesie, w piasku pustyni zakopie, a sam ucieka.

Przeklęta niech będzie miłość twa dla mnie, z której poczęła się twoja siła, a moja słabość.

Łakomy zżeraczu i zawistny tępicielu szczęścia, czemuż nie poszedłeś do szatana uczyć się dobroci?…

Dobry jest szatan i państwo Jego rozkoszy: noc.

Niech będzie błogosławiony szept jego cichy i niech zagaśnie w piersi mej płomień twój.

Usta spieczone położył w piasku wilgotnym, gdzie w wyciśniętych śladach małych sandałów stała jeszcze rosa nocna…

-----


corpora: wikisources-pl

text:
Ben Zew, Jehuda Loeb.

Uczony ten mąż urodził się w r. 1764 w Lelowie, małem miasteczku w Krakowskiem.

Początkowe nauki pobierał w szkółce żydowskiej w mieście rodzinnem.

Za młodu już okazywał wielkie zdolności i nieprzepartą chęć przyswojenia sobie nauk świeckich.

Znalazłszy u współwyznawców swoich wielkie przeszkody, a nawet i ciągłe prześladowania z tego powodu, opuścił Kraków, ożeniwszy się wprzód, i udał się w r. 1787 do Berlina, gdzie przy pomocy uczonych Izraelitów rozpoczął się kształcić z całą gorliwością i wytrwałością.

Egzegeza, gramatyka i leksykografija, były ulubionemi jego naukami.

Oddając się im wyłącznie zdobył sobie później uznanie i sławę.

Podczas pobytu swego w Berlinie wydał pierwszą swoją pracę literacką, to jest komentarz do dzieła Saadiasza Gaona: „Ha-Emunot weha-Deot“ w języku hebrajskim.

W krótkim czasie przeniósł się do Wrocławia, gdzie otoczony uczonymi hebraitami wyłącznie oddał się pracom literackim i wydał najznakomitsze swe dzieło: „Talmud Leszon Ibri“ w roku 1796.

Jet to do dnia dzisiejszego najlepsze dzieło traktnjące o nauce języka hebrajskiego.

W roku 1798 wydał jeszcze przekład z chałdejskiego na hebrajski i niemiecki księgi apokryficznej Przypowieści Jezusa Syracha, zaopatrzywszy pracę tę w wyborny komentarz.

Na kilka lat przed śmiercią udał się do Wiednia, gdzie objął posadę korektora dzieł hebrajskich w drukarni Antoniego Schmita.

Zajęcia te jednakże nie powstrzymaiy go od pracy na polu literatury hebrajskiej.

Ułożył między innemi słownik Hebrajsko-Niemiecki i Niemiecko-Hebrajski, p. t.

„Ocar ha-Szeraszim“ (Skarbiec źródłosłowów), dalej wyborną książkę elementarną dla nauki języka hebrajskiego, katechizm wiary żydowskiej „Jesode ha-Dat“ i wiele innych bardzo poważnych i cenionych prac, które wszystkie dopiero po śmierci autora, w Wiedniu, wydane zostały.

Pracowite życie swe zakończył ten mąż uczony w Wiedniu roku 1811.


text:
Bibliander Teodor (właściwie Buchmann), ur. w Bischofzell, w Turgowji (1504 albo 1509), orjentalista i teolog kalwiński; był kaznodzieją, a po śmierci Zwingljusza profesorem Pisma św. w Zurichu.

Wykład jego chętnych miał słuchaczów.

Przyjemny i łatwy w obejściu, nagle stał się kwaśnym i ponurym: na zmianę tę wpłynęła choroba, a więcej zatargi i nieporozumienia z kolegą Piotrem Martyrem, który, różnił się od niego w nauce o przeznaczeniu i wolnej woli, i przeciągnął na swoją stronę słuchaczy.

Bibliander, rozjątrzony, wyzwał przeciwnika i stanął do pojedynku uzbrojony halabardą.

Uwolniony od obowiązków professora, miał przyznaną sobie pensję; um.

26 Listop.

1564 r. na grasującą zarazę.

Liczne jego prace (których część drukiem ogłoszona), znajdujące się w bibljotece zurichskiej, świadczą o wielkiej erudycji, ale zarazem o jednostronności i niepomiarkowaniu polemiczném.

Dokonał, razem z Pellican'em i Colin'em, tłumaczenia Biblji, zwanego zuriehskiém, zaczętego przez Leona Judä.

Powszechnie jest jego znane dzieło: Machumetis Saracenorum principis, ejusque successorum vitae, doctrina ac ipse Alcoran etc., Bas.

1543, in fol.

Cf. Meusel Bibl. historica, t. II st. 226.

W. F.


text:
Boże Narodzenie, święto obchodzone 25 Gr. w Kościele łacińskim, z czasów Apostolskich, lub bardzo im bliskich, na pamiątkę narodzenia się Jezusa Chrystusa.

Kościoły na wschodzie pierwotnie w różnych miesiącach święto to obchodziły: d.

6 Stycznia, w Kwietniu, w Maju, nareszcie, za czasów św. Chryzostoma (w w.

IV), uznały za rzetelną rachubę rzymskę (gdzie łatwiej było, powiada tenże święty, z ksiąg spisu za Kwiryna, wiedzieć i zapewnić się o dniu narodzenia Chrystusa Pana), zaczęły razem z Kościołem zachodnim obchodzić tegoż dnia pamiątkę Bożego Narodzenia.

Ob.

a.

Chronologja biblijna.

Tę wielką pamiątkę obchodzi Kościół bardzo uroczyście, przez święto największe w roku (krom Wielkanocy i Zielonych Świątek), z oktawą pierwszej klassy, niegdyś aż do Trzech Króli, dziś do nowego roku.

Pobożność ludu naszego i duchowieństwa, w pieśniach kolendowych na procesjach śpiewanych, stworzyła sobie jakby osobny Tempus Natale, przeciągający się aż do święta Gromnicznej, jeżeli siedemdziesiątnica nie przypadnie wcześniej.

Do r. 1775 t. j. do zmniejszenia świąt, uroczyście przez lud obchodzonych, świętowano u nas w Boże Narodzenie aż cztery dni; dziś na dwóch poprzestajemy.

W celu pomnożenia uroczystości i nabożeństwa, dozwolono kapłanom w sam dzień pierwszego święta trzy Msze odprawiać.

Niegdyś kapłani po kilka Mszy nawet dziennie odprawiali; Aleksander II (1061—1073) wolność tę ograniczył, a Innocenty III tylko w dzień Bożego Narodzenia trzy Msze kapłanom odprawiać dozwolił.

Jedna z tych trzech Mszy, zwana u nas Pasterką, odprawiać się powinna zaraz po dwunastej w nocy, zaczynać jej nie wolno „nisi dato mediae noctis signo“ (a kapłan, mający mieć pasterkę, wedle wielu liturgistów, z przyzwoitości od sześciu godzin powinien być naczczo), druga odprawia się przy blasku jutrzenki (in aurora), trzecia w dzień; ale ta pierwsza tylko jedna w każdym kościele w nocy może być odprawiona.

Przez te trzy Msze, wierni zwykłe tłumaczą sobie trojakie rodzenie się Chrystusa: z Ojca przed wieki, z Matki w czasie, i przez łaskę w sercach.

Ponieważ te trzy Msze są tylko z przywileju dozwolone, więc ksiądz, któryby nie miał osobnego obowiązku dla parafjan trzy Msze odprawić, może odprawić jednę lub dwie; najstosowniej z trzech tę, do pory w jakiej odprawia.

Mający poruczoną najbliższą pieczę około dusz zbawienia, obowiązani za parafjan tylko jednę applikować, za dwie inne, nigdzie nie zakazano wziąść stypendjum.

Mający pozwolenie binacji, wedle prawdopodobniejszego zdania, w praktyce li bezpiecznego, tylko trzy Msze, nie sześć, odprawić mogą.

Postu w sam dzień Bożego Narodzenia nie ma, chociażby w piątek przypadło, z mięsem jeść wolno; w innych krajach zwyczajem i dalej to zwolnienie od postu jest rozciągnięte.

X. S. J.


corpora: sejm

text:
UZASADNIENIE

I.

Potrzeba i cel związania się nową Umową

Obowiązująca umowa o unikaniu podwójnego opodatkowania, zawarta między Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej a Rządem Malezji została podpisana w dniu 16 września 1977 r.

(Dz. U. z 1979 r.

Nr 10, poz. 62).

W nowych warunkach gospodarczych, jak i nowej sytuacji międzynarodowej zaistniałej po roku 1989, zawarte w latach siedemdziesiątych umowy podatkowe nie odpowiadają współczesnym wymogom wynikającym z przystąpienia Polski do Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) jak i Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG).

Zachodzi zatem potrzeba wynegocjowania nowych umów z partnerami gospodarczymi Polski, do których niewątpliwie zalicza się Malezja.

Polska wynegocjowała nowe umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania m.in. z Norwegią (podpisana w dniu 09.09.2009 r.), z Wielką Brytanią (podpisana w dniu 20.07.2006 r.), z Finlandią (podpisana w dniu 08.06.2009 r.), z Kanadą (podpisana w dniu 14.05.2012 r.), z Singapurem (podpisana w dniu 04.11.2012 r.), z USA (podpisana w dniu 13.02.2013 r.), z Republiką Czeską (podpisana w dniu 13.09.2011 r.) oraz Protokoły do podpisanych Umów o unikaniu podwójnego opodatkowania m.in. z Cyprem (podpisany w dniu 22.03.2012 r.), z Indiami (podpisany w dniu 29.01.2013 r.), z Islandią (podpisany w dniu 16.05.2012 r.), z Luksemburgiem (podpisany w dniu 07.06.2012 r.), z Maltą (podpisany w dniu 06.04.2011 r.), z Norwegią (podpisany

w dniu 05.07.2012 r.), ze Słowacją (podpisany w dniu 01.08.2013 r.) oraz ze Szwajcarią (podpisany w dniu 20.04.2010 r.).

Gospodarka Malezji

1.

Sytuacja gospodarcza

Malezja: państwo położone w Azji Południowo-Wschodniej, zajmuje południową część Półwyspu Malajskiego (Malezja Zachodnia) oraz północną cześć wyspy Borneo/Kalimantan.

Obszar – 330,2 km2 (w tym 131,8 km2 na Półwyspie Malajskim).

Liczba ludności: ok. 29, 2 mln.

Kraj wielonarodowościowy: Bumiputra (Malajowie, rdzenni Tajowie oraz ludy tubylcze) – 61,0%, Chińczycy – 22,0%, Indusi – 6,0%, inni – 8,0%.

Podział administracyjny: Malezja podzielona jest na 13 stanów (w tym 9 sułtanatów) oraz 3 terytoria federalne.

Ustrój polityczny: monarchia konstytucyjna

Głową państwa jest król (wybierany na okres 5 lat przez Zgromadzenie Władców, składające się z sułtanów i gubernatorów stanów), a władza ustawodawcza należy do 2-izbowego parlamentu: Izby Posłów i Izby Senatu; władzę wykonawczą sprawuje rząd z premierem mianowanym przez króla.

Stolica: Kuala Lumpur ok. 1,6 mln mieszkańców

Stolica administracyjna: Putrajaya, ok. 50 000 mieszkańców – nowa stolica administracyjna rządu federalnego Malezji.

Kuala Lumpur nadal pozostaje siedzibą parlamentu oraz komercyjną i finansową stolicą państwa.

Przynależność do międzynarodowych organizacji politycznych i gospodarczych: ASEAN (od 8 sierpnia 1967 r. jako członek-założyciel), AFTA, APEC, ASEM, WTO, IBRD, IMF, ADB.

Malezja jest obecnie jednym z najlepiej rozwiniętych gospodarczo krajów Azji Południowo-Wschodniej.

Podstawą obecnego rozwoju gospodarczego Malezji jest Nowy Model Ekonomiczny 2010–2020 – NEM, następca dotychczasowej ideologii rozwoju – Nowej Polityki Ekonomicznej – NEP, realizowanej od początku lat 70-tych XX wieku.

Nadrzędnym celem politycznym i gospodarczym programu NEM jest wprowadzenie Malezji, znajdującej się w czołówce krajów rozwijających się, do grupy państw wysokorozwiniętych do roku 2020.

Aby osiągnąć zamierzony cel, rząd Malezji deklaruje wsparcie tych gałęzi gospodarki, które mają największy potencjał wzrostu (w tym przemysł, wykorzystujący zaawansowane technologie) oraz rodzime, innowacyjne rozwiązania techniczne, a także przekształcić system edukacji tak, aby opuszczali go absolwenci kierunków najbardziej poszukiwanych na rynku pracy oraz doprowadzić do włączenia wszystkich malezyjskich grup społecznych do korzystania z bogactw kraju.

Aktualnie w 5-letniej perspektywie czasowej realizowany jest X Narodowy Planu Rozwoju 2011–2015 – X NPR, a na jego urzeczywistnienie przewidziano środki w wysokości 230 mld MYR (ok. 72 mld USD).

Rząd Malezji wytypował 12 narodowych kluczowych obszarów gospodarki – NKEA.

Według tego podziału podstawą malezyjskiej transformacji i dalszego wzrostu gospodarczego w ramach X NPR są (według hierarchii ważności): przemysły ropy naftowej i gazu ziemnego oraz oleju palmowego i jego produktów pochodnych, usługi finansowe, handel hurtowy i detaliczny, turystyka, informatyka i telekomunikacja (ICT), edukacja, przemysł elektryczny i elektroniczny, usługi biznesowe, turystyka zdrowotna, rolnictwo oraz rozwój obszaru metropolitalnego Kuala Lumpur.

Podstawowe wskaźniki makroekonomiczne gospodarki

Wyszczególnienie

2011

2012

2013

prognoza

PKB na 1 mieszkańca (w tys. USD)

9,5

10,1

11,3

PKB (w mld USD)

287,9

307,2

322,5

PKB ( wzrost %)

5,1

4,5

5,0

Deficyt budżetowy (% PKB)

-5,0

-4,7

-4,0

Dług publiczny (% PKB)

57,9

b.d.

b.d.

Inflacja (%)

3,2

3,0

3,0

Bezrobocie (%)

3,1

3,2

3,1

Eksport (mld USD)

219,6

229,6

237,3

Import ( mld USD)

180,6

198,6

204,2

Bezpośrednie inwestycje zagraniczne (mld USD)

10,36

b.d.

b.d.

Inwestycje portfelowe (mld USD)

9,6

b.d.

b.d.

Inwestycje bezpośrednie Malezji za granicą (mld USD)

-14,26

b.d.

b.d.

Źródło: Department of Statistics Malaysia/Bank Negara Malaysia/Ministry of International Trade & Industry Malays