text:
boroczno, boroszno, ruskie, ale w przysłowiu: »nie cięży swe boroczno koniowi« ogólnie w 16. i 17. w. używane; cerk. braszno, ‘potrawa’, rus.

boroszno, ‘mąka’; używano go o ciele Pańskiem, więc łużyc.

broszma, ‘Boże Ciało’.

Prasłowo; łac. far, ‘proso’, z *bhars, farina, ‘mąka’ (p. faryna), goc.

barizeins, ‘jęczmień’, od ostrości kłosów przezwany, dziś barsch, ‘ostry’.


corpora: wikisources-pl

text:
Dolina Czarnego Dunajca.

Chociaż podróżni udający się w Tatry dla ich zwiedzenia, jadą teraz zawsze wzdłuż Białego Dunajca drogą najprostszą z Nowego Targu, to jednak dla poznania całego Podtatrza Nowotarskiego, komu na tem co zależy, trzeba się raz puścić, jadąc tam lub napowrót, doliną Czarnego Dunajca.

Dalsza to droga o dwie mile[1], bo Czarny Dunajec opływa o jednę milę dłuższą przestrzeń, nim się połączy z Białym za Nowym Targiem, a drugą milę przyczynia przestrzeń między Kościeliskami a Zakopanem.

Nazwa Czarnego Dunajca pochodzi od barwy ciemnej dna z powodu torfisk, które przepływa w okolicy wsi tej samej nazwy aż do Ludźmierza.

W drodze z Nowego Targu, po minięciu lasu zwanego Wielkim Borem, najpierwszą napotkaną osadą jest Ludźmierz na północnej stronie Czarnego Dunajca (1857′[2]) rozłożony przy ujściu do niego Klikuszówki.

Starożytna ta osada wraz z Nowym Targiem najdawniejsza na Podhalu; założył ją Teodor, hrabia na Ruszczy, zwan Cedrem, wojewoda Krakowski, gdy otrzymał przywilej r. 1204 od króla na karczowanie lasów i osadzanie kolonii ponad Dunajcem.

Zbudował drewniany kościółek, który się dodziś dnia dochował pomimo tylu wezbrań Dunajca, a odczytany na dzwonku w sygnaturce rok 1229 świadczy o jego fundacyi poprzedzającej założenie tu klasztoru Cystersów r. 1234.

Napady rozbójnicze wystraszyły ztąd wkrótce Cystersów, wskutek czego do nowo ufundowanego klasztoru r. 1245 w Szczyrzycu przez tego samego Teodora Cedrę przenieśli się księża, zostawiwszy zapewno jednego zpośród siebie dla sprawowania obowiązków parafialnych.

Zabudowania klasztorne drewniane o jednem piętrze przez kilka wieków się utrzymały, dopóki ich ogień nie zniszczył r. 1796 wraz z aktami kościelnemi.

Szkoła tutejsza parafialna istnieje już od r. 1609.

Zaraz za Wielkim Borem przebywa się po moście potok Rogoźnik, co płynie ze wsi tego imienia na południe od gościńca, opodal rozłożonej.

Osada to stara, bo Bolesław Wstydliwy zatwierdził r. 1251 przywileje różnym wsiom, a między niemi i Rogoźnikowi przez Henryka Brodatego nadane r. 1234.

Od północy w dali widać równocześnie powstałą wioskę Długopole nad samym Dunajcem.

Jadąc dalej dobrą drogą mijamy po moście Czarny Potok; od północy ukazuje się wioska Wróblówka, a przed sobą od zachodu widać ćwierć mili [3] ztąd odległą wieś Czarny Dunajec.

Dojeżdżając do niego opłaciwszy myto, stajemy na moście długim ponad rzeką Czarnym Dunajcem, który tu kilku korytami płynie (2129′[4]).

Za mostem rozłożyła się wielka wieś i piękna z wielu murowanemi domami, ma plac jakby rynek naokół zabudowany (2131′[5]), ludności liczy 2000, szkołę ma parafialną założoną r. 1750.

Powstanie tej osady sięga czasów koło 1234., bo wspomniany przy Rogożniku przywilej odnosi się także do Czarnego Dunajca.

Kościół pierwotny drewniany fundowali Pieniążek, starosta Nowotarski, z żoną swą Zofią, Miętós, sołtys z Czarnego Dunajca i ksiądz Szymon Bukowiński, który tu r. 1602. pierwszym został proboszczem; fundacyą tę zatwierdził król Zygmunt III.

dopiero roku 1605.

Kościół ten zgorzał r. 1787., a na miejsce jego wybudowano z kamienia nowy r. 1796., ale i ten z większą częścią wsi spalił się r. 1859., a teraz się odbudowywa.

Bogata ta i ogromna parafia się zmniejsza z wzrostem ludności, bo z powodu bardzo wielkiej rozległości ludność funduje sobie nowe kościoły z osobnemi parafiami.

W ten sposób powstała nowa parafia w Chochołowie, w Odrowążu i w Zakopanem, a obecnie wsie: Bystre, Ratułów, Międzyczerwone i Ciche, oddalone bardzo od kościoła w Czarnym Dunajcu, chcą zbudować nową świątynię i probostwo ufundować, lecz im w tém słynny z chciwości ksiądz proboszcz z Czarnego Dunajca przeszkadza.

— Powierzchownie wygląda tutejsza wieś na miasteczko, tak jej rozkład i porządne zabudowania nadają tę postać.

Słyszałem, że płeć żeńska z tej wsi ma się odznaczać pięknością rysów, lecz nie miałem spoobności tego sprawdzić.

Ujechawszy pół mili[6] za Czarny Dunajec ku południowi napotykamy nad strumieniem małą osadę Podczerwone, poczém niedaleko dostajemy się po moście na wschodnią stronę Dunajca, gdzie jest mała także osada Kaniówka; ztąd jeszcze trzy ćwierci mili do Chochołowa, ale dobrej drogi, która się kończy z wjazdem do Chochołowa.

Chochołów, wieś duża, zbita, dom przy domie, zasłynęła w r. 1846. powstaniem przeciw Austryi[7].

Żyje jeszcze kilku przywódzców, co siedzieli po twierdzach w więzieniu za ojczystą sprawę.

Tutejszy proboszcz ksiądz Józef Kmietowicz i organista Jan Andrusikiewicz okryli sławą to zakącie Podtatrzańskie.

Były to postacie mogące służyć za przykład do życia drugim.

Pracowali oni wspólnie nad oświatą ludu w duchu narodowym i tak umieli pozyskać zaufanie i miłość swoich parafian, że na wezwanie ich r. 1846. stanął lud uzbrojony do boju za wolność ojczyzny.

Poddały im się straże graniczne austryjackie, oddano im pieniądze, a gdy z Nowego Targu komisarz od tak zwanych finanswachów Fiutowski na czele oddziału swoich podkomendnych i spędzonego chłopstwa wyruszył do Chochołowa dla uwięzienia księdza Kmietowicza i Andrusikiewicza, wystąpiła wieś uzbrojona w ich obronie.

Strażników rozbili mężni górale, położyli kilku trupem, kilku ranili, a między tymi komisarza, który ledwo uszedł śmierci ocalony przez Andrusikiewicza przed natarczywością ludu.

Ranionego komisarza przechował u siebie Andrusikiewicz z nadzwyczajną pieczołowitością.

Tymczasem po takiem zwycięstwie nadeszły złe wiadomości o zwichnięciu ówczesnego ruchu i o nadciągnięciu większych sił wojskowych.

Ksiądz Kmietowicz i Andrusikiewicz przecięli swoim wpływem dalszy rozlew krwi i wstrzymali lud od napaści w czasie ich aresztowania.

Uwięziono wtedy oprócz proboszcza i organisty dziesięciu znaczniejszych górali, a potem skazano ich na zamknięcie w twierdzy Spilbergu, księdza J. Kmietowicza i Andrusikiewicza na 20 lat, a z górali Jacka Kojsa, wójta, Jana Kojsa, sprzysiężnego, Janka Sterculę i innych Chochołowian na trzy lata.

Ze Spilbergu uwolniła ich dopiero amnestyja r. 1848.

Za bytności w tych stronach poznałem kilku z tych mężnych i poczciwych ludzi; łzy radości stawały im w oczach na wspomnienie przyjęcia, jakiego doznali w Krakowie, gdy wracali z więzienia.

Niejeden z Krakowian paimięta zapewne odznaczającego się powierzchownością pośród swoich towarzyszy górskich Janka z Chochołowa; dziarski ten dorodny wysoki młodzian czynił wrażenie i na płci żeńskiej.

Opowiadanie o wypadkach Chochołowskich wyjąłem w streszczeniu z znanego „Pamiętnika więźnia stanu”, skreślonego przez Wład.

Czaplickiego, który z wielu obrońcami swobód narodowych zaludniał wspólnie mury więzienne Spilbergu.

Kościół Chochołowski dawny, drewniany, niewiadomo kiedy fundowany, bo akta zgorzały; był on filią do Czarnego Dunajca aż po rok 1776; nowy zaś piękny, jeszcze nieskończony wewnątrz, jest podziwem okolicy.

Świątynię tę, podług planu budowniczego z Krakowa Feliksa Księżarskiego, w stylu ostrołukowym, o trzech nawach wzdłuż a jednej wszerz, z wieżą stożkową, przez którą wiedzie główne wejście oprócz dwu bocznych, z kamienia i z cegły wystawił ksiądz Wojciech Błaszyński, proboszcz z Sidziny, z publicznych składek, ale mu Bóg nie pozwolił budowy dokończyć, bo r. 1866. przy doglądaniu robót przypadkowo spadającą belką uderzony w głowę, padł nieżywy.

Spotkanie tak wspaniałego kościoła na Podhalu, gdzie dla oszczędności dotąd klecono, nazwałbym kaplice, a nie kościoły, nieobejmujące ani części ludności w czasie nabożeństwa, jest niespodzianką, a dla Chochołowa chlubą i zaszczytem, że wśród nich powstała taka perła na całe Podtatrze.

Żałować tylko wypada, że ktoś niemający żadnego smaku estetycznego kazał lub dozwolił pstrokato malować po wierzchu wieżę i ściany kościelne na zewnątrz; a przecież się nigdy ciosów nie zabarwia, a tém bardziej na kościele, gdzie wszelka pstrokacizna ubliża godności budynku Bogu poświęconego.

Stary kościołek obok nowej pięknej świątyni oczekuje wśród starych, poważnych lip spoczynku, nim nową świątynię zbuduje następca Księdza Błaszyńskiego, ksiądz Tomasz Kossek, który mając sobie przekazany fundusz na dokończenie budowy, z gorliwością się nią zajmuje, pomimo wielkich przeszkód stawianych mu przez intrygi miejscowego proboszcza i ks. Komperdy z Czarnego Dunajca.

Użyto przeciw ks. Kosskowi władzy duchownej i rządowej, że mu nie dozwolono mieszkać w miejscu budowy a nawet zabroniono mu, pomimo ogólnej sympatyi u ludu, wszelkich z nim stosunków.

Wszędzie zawiść i zazdrość, nawet tam, gdzie idzie o wystawienie domu Bożego!

Od Chochołowa jedzie się już po najniegodziwszej drodze, bo choć równa, ale zasiana kamieniami czyni przestrzeń dwumilową [8] aż do Kościelisk, truną do wytrzymania.

Ujechawszy ćwierć mili, dostajemy się po moście na zachodnią stronę Dunajca, potem przez Witów mijając od wschodu widną osadę Dzianiś[9], wjeżdżamy w tatrzańskie lasy, które nam już ciągle towarzyszą.

Półtoréj mili[10] od Chochołowa, a pół od Kościelisk napotykamy Roztokę, miejsce, gdzie łączy się potok Kościeliski (2676′[11]) z równym sobie potokiem Chochołowskim płynącym z doliny tej nazwy, tworząc odtąd Czarny Dunajec.

Piękny ztąd widok ku południowi, a podróżni, co chcą zwiedzić ogromną dolinę Chochołowską, tu się wgłąb udają.

Wreszcie stajemy we wsi Kościeliskach, a gdzie stoi przy moście tartak, tam się skręca droga koło ujścia sławnej doliny Kościeliskiej i stopami regli ku wschodowi zawiedzie nas do Zakopanego.

↑ 587 m

↑ niespełna 2 km

↑ 673 m

↑ 674 m

↑ niespełna 4 km

↑ por. Powstanie chochołowskie

↑ ok. 15 km

↑ tj. Dzianisz

↑ ponad 10 km

↑ 846 m


text:
Singapore, 31 grudnia.

Nasz stary, poczciwy Posejdon dowiózł nas szczęśliwie dziś o 9–tej rano do Singapore.

Na gwałt trzeba było pakować, na gwałt się ubierać, na gwałt się golić!

Przy tem wszystkiem trzeba było patrzeć koniecznie na cudowne panorama, jakie przedstawia cieśnina i sam port Singapore.

Humor niezbyt świetny, bo jak wiadomo, trzech rzeczy naraz robić zwykle nie można.

Cieśnina Singapore usprawiedliwia w zupełności swoje nazwisko.

Jestto rodzaj stworzonego przez naturę kanału Sueskiego, między południową częścią zatoki Bengalskiej, a między południowem morzem Chińskiem, kanał nie dozwalający się minąć dwom parostatkom; od północy zamknięty wyspą Singapore, tworzącą ostatnią kończynę półwyspu Malajskiego; z trzech innych stron całą trzodą mniejszych i większych wysepek, widocznie okruszyn lądu stałego, kiedyś od niego przez morze oderwanych.

Nic tak milutko pięknego, nic zabawniejszego, jak ta cieśnina, w której wschodnim końcu leży rzeczywisty port Singapore.

Dziesiątki wysepek, niektóre o równym prawie poziomie z morzem, uwidocznione tylko przez bukiety palm kokosowych, które wprost z morza wyrastać się zdają.

Samo Singapore, kilku nieznacznymi pagórkami od północno – wschodu otoczone, jest istną metropolią o stu kilkudziesięciu tysiącach mieszkańców.

Położenie cudowne, od Colombo nierównie piękniejsze, tylko tu brak wegetacyi, tamtejszej szalonej wybujałości, jaką czaruje Colombo.

Miasto rozległe, głównie chińskie, robi ogromne wrażenie, raz wskutek niezliczonej ilości typów i ras, które się tu spotyka, powtóre wskutek ślicznego położenia, paru pięknych publicznych budynków i ogrodów, pierwszych widzianych pagód chińskich, a wreszcie wskutek rzucającego się w oczy faktu, że to jeden z najważniejszych punktów świata pod względem handlowym, powołany do odgrywania bardzo poważnej roli w stosunkach światowo - handlowych.

Jestto rosnący kolos, a to dla przeciętnego Galicyanina rzecz arcyciekawa, bo jej nigdy nie widział.

Ledwie zawitaliśmy do portu, zjawia się tutejszy austryacki konsul ad honores, pan Brandt, kupiec, i oddaje ministrowi dwie depesze z Bang - kok: nasz konsul tamtejszy donosi, że król w początkach stycznia wyjeżdża na dwa miesiące w głąb kraju na objażdżkę inspekcyjną, i że każe prosić ministra naszego (o czem drugi telegram), by odłożył swą wizytę na później!

Tragedya!

Nas dwóch attachés, jakby kto obuchem w głowę uderzył!

Tym sposobem przepada na teraz, dla mnie i Samsona, bytność w Bang - kok, na cośmy się jak dzieci cieszyli...

I trzeba notabene natychmiast decydować co dalej, bo Posejdon odjeżdża za 24 godzin do Hong - kong, a następny austryacki Lloyd idzie dopiero za miesiąc; inaczej zaś jak na Lloydzie, ani minister ani Samson nie chcą jechać, bo nie mieliby podróży bezpłatnej; miesiąc znów siedzieć w Singapore niesposób, boć gaża ministra jako posła, dopiero mu zostaje w pełni wypłacaną po wręczeniu listów uwierzytelniających (przedtem płacą mu tylko pauszale za podróż i piątą część należącej mu się pensyi — austryackie urządzenia)...

Gdy pierwsza emocya minęła, odzyskujemy dopiero mowę i zaczynamy pytać; pokazuje się, że tego samego dnia w nocy odchodzi jakiś statek do Bang - kok.

Wal telegram do króla Syamu, czyby nie zechciał poczekać ze dwa dni na nas.

Telegram urgent (expres) płacimy około 95 czy 100 złr.; skrobiemy się w głowę, ale płacić trzeba; tymczasem niepokój straszliwy!

Śniadamy w Singapore – Club, jako goście Brandta — emocye trochę mijają, wilcze apetyty.

Ja oświadczam stanowczo, że jeżeli minister za 24 godzin wyjeżdża do Tokio, to nie mogę mu towarzyszyć.

Jakżeż do licha mogę tak waryacko lecieć dalej?

dosyć się naczytałem w listach z domu kazań, że się zbyt spieszę; jakby się dowiedzieli, że przeleciawszy od 29 do 31 grudnia przeszło 6300 mil angielskich, dyrnąłem znowu dalej, ukamienowaliby mnie — i słusznie!

A zresztą chce się przecie doczekać gdzieś nareszcie listów, wiadomości, przedewszystkiem np. dowiedzieć się, czy i ile mam pieniędzy na dalszą podróż.

Więc oświadczam ministrowi, że nie ruszam się z Singapore przed czternastoma dniami.

Na to konsternacya!

boć przecie jestem przez ministra, za przyzwoleniem milczącem Ballplatzu, mianowany attaché honoraire przy legacyach w Bang - kok i Tokio.

A zresztą w tych zakazanych krajach i przy tych odległościach, towarzysz drogi, choćby najnudniejszy, jest skarbem, którego się nie puszcza; bo wśród tego osamotnienia mieć towarzysza, to znaczy dzielić nudy i udręczenia przez dwa.

Więc minister i Samson dogadują mi.

Minister pojedzie Posejdonem, W Hong - kong zatrzyma się tydzień, zwiedzi Canton, potem pojedziemy wszyscy do Tokio.

Nim miałem czas się zdecydować, nadchodzi odpowiedź z Bang - kok: konsul telegrafuje, że wprawdzie nie widział króla, ale jest przekonany, że tenże zechce na nas poczekać.

Hura!

Minister pali telegram, że w nadziei, iż król będzie nań czekał, przyjeżdżamy.

Wieczorem jesteśmy na obiedzie u państwo Brandtów; potem na mulaesaku, czyli na uczcie grzebiącej stary a witającej Nowy Rok, i to im deutschen Club.

Trzeba wiedzieć, że po wszystkich znaczniejszych miastach Indyj Wschodnich, zwanych przez Niemców Hinter - Indien, prócz naturalnie w Indyach Angielskich, mają już Niemcy swoje osobne kluby.

W nocy mamy wyjechać Hekubą do Bang - kok.

Trzeba więc wyjąć fraki etc., zawinąć je w coś, wziąć ze sobą do powozu, odbyć w ich towarzystwie spacer po botanicznym ogrodzie, który państwo Brandtowie koniecznie nam chcą pokazać; pojechać o 33⁄4 mili do Brandtów, ubrać się tam i zjeść obiad.

Klimat w Singapore jest w porównaniu z bombajskim istnym rajem.

Stała temperatura, zimą i latem prawie nie ulega zmianie, jest mniej więcej 26 — 270 Reaum., przytem jednak niebo zwykle częściowo zasłonięte i przyjemny zefirek, czyniący istotnie życie bardzo miłem, mimo że jesteśmy tylko o 10, 10 od równika oddaleni.

Mniej przyjemne od życia, jest pakowanie się, rozpakowywanie, przepakowywanie i ubieranie się we frak.

Gdyśmy nareszcie po przebyciu tej pańszczyzny zajechali przed dom Brandtów, czekała nas jeszcze potyczka ze służbą chińską, która jest skądinąd wyborna, ale nietylko ani słówka po żadnemu nie umie, lecz nawet nazwiska swego pana przez Europejczyka wymówionego nie rozumie, bo mu nadaje nazwisko w swoim stylu, więc koniecznie jednozgłoskowe (mnie nazywano, jak się potem przekonałem, master Sa!).

Po tych wszystkich przeprawach, świeże koszule nasze już do mokrych ścierek były podobne.

Obiad bardzo wystawny; pani się wysadziła.

Po czarnej kawie, jazda do Teutonia – Clubu.

Tu przedstawienie amatorskie, kolacya, niezliczone toasty, kończące się ogłuszającym chórem: hoch soll er leben!

Wreszcie, przy huku i trzasku ogromnego fajerwerku, zwabiającego tysiące Malajczyków, gromkie, ogólne, rzeczywiście wzruszająco serdeczne Prosit Neujahr!

Chwila jeszcze — i wyruszymy w towarzystwie Brandtów do portu.

Szalupa z czterema Malajczykami w ciemną wilgotną noc przewozi nas wyfraczonych na pokład Hekuby.

O Boże!

stateczek malutki, bez grzebienia na spodzie, bo zatoka Bang - kok, tj. właściwie ujście rzeki Menam, tak płytkie, że statki z grzebieniami nie mogą przepłynąć.

Wsiadamy; Malajczyki ładują właśnie orzechy kokosowe; 3000 sztuk tychże przykrywa już nasze biedne kufry, które tu przed nami już zajechały; nim dalszych 6000 sztuk kokosów na nie rzucą, trzeba je bądźcobądź wydostać; czynu tego heroicznego dokonywa, perła nie człowiek, Harrison, Anglik, kamerdyner ministra naszego.

Na Hekubie są dwie kajuty, I. klasy dla Europejczyków i dwie dla kolorowych.

Wiele dobroci charakteru potrzeba, żeby te klateczki ciemne i brudne nazywać kabinami.

Kabiny dla »kolorowych« są zajęte przez jakiegoś książęcia syamskiego, który w towarzystwie dworzan powraca do ojczyzny — skąd, nie wiem.

Kabina europejska jedna zajęta już przez otyłe małżeństwo Amerykanów, »dla przyjemności« podróżujących, druga dla nas trzech przeznaczona; wilgoć, gorąco, karakony i stada szczurów.

Wprowadzają nas do tego Eldorado il primo tenente, tj. zastępca kapitana i maszynista, obaj Szkoci, stock - hagel besoffen, boć Nowy Rok nastał.

Służba: złodzieje Chińczyki, którzy jak sroki kradną.

Aby czarę rozkoszy aż po brzegi zaraz na wstępie napełnić, pijany maszynista, częstując nas brandy and soda (koniak z wodą sodową, ogólny i ulubiony napój Anglików w całym Wschodzie i Południu), zapytuje czy jesteśmy dobrymi marynarzami, co miało znaczyć, czy chorujemy na morzu; — stateczek nasz bowiem, kołyszący się już w porcie, raz dostawszy się na pełne morze, zwłaszcza w zatoce Syamskiej, gdzie północo - wschodnie musony bardzo dokuczyć mogą, skacze podobno jak opętany.

Śliczna perspektywa!

Na tej łupinie więc mamy spędzić trzy i pół dnia — dobrze, że nie więcej.

Możemy o szczęściu mówić, że mamy Hekubę, bo to jeszcze najlepszy ze statków kursujących między Bang - kok a Singapore.

Notabene, jeżelibyśmy mieli zajechać w nocy, po siódmej z wieczora, przed Bang - kok, musimy czekać przypływu, więc ranka, a sławne tam królują moskity!

Ofiarowałem Panu Bogu taki Sylwester 1888 i taki Nowy Rok 1889 za moje grzechy, i z tęsknota myślałem o naszym powolnym Posejdonie, na którego tyle nawymyślałem — a on był pałacem w porównaniu do Hekuby!

W tej chwili płynie on dalej, do Hong - kong.

Poczciwy kapitan Mersa i drugi po nim z rangi Zurić, bardzo rzewnie i serdecznie nas pożegnali.

Odtąd, aż z powrotem do Bombayu, niewielu, może i żadnych nie będą mieli pasażerów austryackich, a zapewne tylko stado niezliczone Chińczyków, których nienawidzą, bo oni zapowietrzają statek na całe miesiące.

Dziwną bo istotnie, zupełnie odrębną mają woń, po której Chińczyka między tysiącem poznaćby można; całe Chiny tak samo pachną.

Biedny Posejdon będzie miał nielada robotę, nim się do Hong - kong dostanie; północno - wschodnie musony teraz w całej pełni wieją, a Chińskie morze, zawsze złe, teraz bardzo przykrem bywa.


corpora: openbooks

text:
Cyprian Kamil Norwid

Ostatni despotyzm

„Cóż nowego?”

— „Despotyzm runął!…

Wraz opowiem…

*Oto depesza*…”

„Jakże pan cieszy się zdrowiem?

Niech pan siędzie!

*Depesza?* *mówi*…

Spocząć proszę.

Lecz co słyszę!

W przysionku chrzęszczą mekintosze

Ktoś nadchodzi!

— To baron!

Jakże cenne zdrowie?

Niech siędzie!

Cóż nowego nam baron opowie?…”

*

„*Depesza* ta co mówi?…

Może pomarańczę?…

Lub może wody z cukrem?”

— „Upadły szarańcze

W Grecji…

Na Cyprze brzeg się w otchłanie usunął…

W Cyruliku Sewilskim występuje *Pitta*…

— Pomarańcza, jak widzę, z Malty — wyśmienita!”

„Może drugą?…”

*

„I jakże despotyzm ów runął?”

Lecz — właśnie anonsują eksszambelanowę

Z synem przybranym…

— Cóż pan mówisz na *nepotyzm*?

Chłopiec starszy od matki o rok i o głowę…

Właśnie nadchodzą…

Jakże?

Runął ów despotyzm?»

-----


text:
Maria Grossek-Korycka

Noc

Księżyc wysrebrzył niebo — a miejskie podwórze

Ostro na nim wyrzyna czarnych murów brzegi,

Łyskają w cieniu tylko szkłem okien szeregi —

Tam w puchach toną ludzkich ciał lilie i róże…

Pozorny sen!… na każdym takim ciemnym piętrze

Szał czuwa!

korzystając z ciemności i ciszy,

Wije się w spazmach szczęścia, piersią szybko dyszy,

Wziewając szept gorący w ciemne, ciche wnętrze…

W jednym oknie, otwartym, przez drewniane kraty,

Akacja, obciążona białymi bukiety,

Wsunęła gałąź w izbę samotną Poety…

On kładł na nią policzek i całował kwiaty!…

To ta noc temu winna!…

Gdy zaczną wibrować

W srebrnej masie powietrza: Szał, Miłość, Rozpusta,

Każde żyjące, choćby też najczystsze usta

W taką noc muszą jeszcze coś w świecie całować!

-----

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Tadeusz Boy-Żeleński, Wojciech Kotwica, Maria Kulis, Emanuel Modrzejewski, Aneta Rawska, Aleksandra Sekuła


text:
Assysta, Asystencja do mszy, z łac. adsisto — stoję obok.

Assystą zwano w kościele polskim poczet, orszak, towarzyszący osobie dostojnej, np. biskupowi lub kapłanowi, przy obrzędzie jakimś.

W języku liturgicznym, odprawiać nabożeństwo z asystą, znaczy z djakonem i subdjakonem, w dalmatyki przybranymi.

Wyrażenie: biskup przy mszy asystuje, znaczy, że jest obecny czy to w pierwszej stalli chóru, czy też na tronie; a ta obecność jego zwać się powinna asystencją, nie zaś asystą.

Asystencją też nazywa się obecność proboszcza przy ślubie małżeńskim.

Ogier w opisie swojej podróży do Polski r. 1635, t. j. za Władysława IV, powiada, że gdy kanclerz mszę odprawiał, asystowało mu do niej pięciu księży bogato ubranych i około stu szlachty polskiej i sług domowych.

Podczas podniesienia i przy Agnus Dei, kobiety wychodziły z ławek i otaczały ołtarz.


text:
Alma Redemptoris,

od pierwszéj niedz.

Adwentu aż do Gromnic.

Panno Maryo, Matko wsławiona

Panna[1] naszego, bądź pozdrowiona;

Ty przewodniczką jesteś do nieba,

Dokąd nam ludziom dążyć potrzeba.

O gwiazdo morska, Panno nad Panny,

By Syn Twój przez Cię był ubłagany,

Gdy na téj ziemi, na téj nizkości

Lud grzeszny wstaje z swych nieprawości.

Za Gabryela Ty zwiastowaniem

Stałaś się Panno godnem mieszkaniem

Syna i Stwórcy dziwnym sposobem,

O Panno święta, bądź nam przed Bogiem:

Naszą obroną i pośredniczką,

W czasie utrapień Orędowniczką;

A my zaś Ciebie, Matko litości,

Wychwalać będziem na téj nizkości.

Przypisy


text:
Bóg w Trójcy świętej

← Kolędy

Bóg w Trójcy świętej sprawił to w niebie,

Aby grzesznika przyjął do siebie:

Który go przez grzech porzucił,

Chce by się do niego wrócił,

Dziwnym sposobem.

Bóg Ojciec Syna z łona swojego,

Zsyła na okup człeka grzesznego:

Tak Bóg Syn, JezuS najmilszy,

Idzie na świat, nie kto inszy,

Zbawić człowieka.

Zstępuje Poseł z nieba górnego,

Jako pociecha ludu swojego:

Bóg Ojciec swą wszechmocnością,

I Duch święty swą mądrością,

Wszystko to sprawił.

Panna poczęła i porodziła,

Gdy przez miesięcy dziewięć nosiła:

Złożyła go na sianeczku,

Dała pokłon dzieciąteczku,

Z wielkiem weselem.

Pasterze którzy straż trzody mieli.

Światłość na niebie wielką ujrzeli:

Anioł się im ukazuje,

Do Betleem rozkazuje,

Powitać Pana.

Gdy przybieżeli, dziecię we żłobie

Ubogo leży w ludzkiej osobie:

Padli przed niem na kolana,

Powitali swego Pana

Narodzonego.

Panna się cieszy, dziecię całuje,

Niewczasu jego sercem żałuje,

Mówiąc: synu mój kochany,

Zdawna na świat pożądany,

Bądź pochwalony.

Królowie dary oddają swoje,

Przyjmijże Dziecię wszystko to twoje:

Pierwszy mu oddaje złoto,

Mówiąc że już nie dbam o to,

Bo cię miłuje.

Drugi kadzidło stawia przed Pana,

Znaj Stwórcę twego duszo kochana:

Trzeci mirę ofiarował,

Każdy co miał to darował

Panu swojemu.

A my grzesznicy w grzechach ospali,

Trzeba żebyśmy pokłon oddali:

Boć on nam odpuści grzechy,

Da z sobą zażyć pociechy,

Na wieki wieczne.


text:
o matce

rano tęcza na ścianie odbita z lusterka

falisty brzęk zegara wydobywa na jaw

maj się sadem puszystym jak chmura rozćwierkał

w oknie które granicą jest izby i maja

powiewają tu matki ciemne ciche ręce

przebywają tęczowy refleks czy wodospad

nad obrusem ciemnieją ciszej i goręcej

mimo zmarszczek szept smutny niemyślaną groźbą

matko zbudzony patrzę spod rzęs trawy leżąc

matko twe siwe oczy płaczą nade mną może wiatr

jestem tu choć daleko na innym wybrzeżu

twój ostatni kwiat

tak mało wiesz o synu chodząca wśród gromnic

tyle że spajam głazy rymów

tyle że nie mogę zapomnieć

płomienia dymu

jak nikt inny jesteś pośród ludzi

mówić cóż mówić drżeć z niemocy słów

żebyś młoda i piękna w uśmiech mogła wrócić

znów

-----


text:
A cóż z tą Dzieciną…

A cóż z tą Dzieciną będziem czynili,

Pastuszkowie mili, że się nam kwili?

Zaśpiewajmy Jej wesoło

I obróćmy się z Nią w koło,

Hoc, hoc, hoc, hoc.

Podobno Dzieciątko że głodne, płacze;

Dlatego tak z nami nierado skacze:

Więc ja Mu dam kukiełeczkę

I masełka osełeczkę,

Pa, pa, pa, pa.

Czy bez Matuleńki płacze Dziecina

Więc Ją do miłego zaprośmy Syna:

Mama, mama do Dziecięcia,

Utul tego płacz Panięcia,

Ma, ma, ma, ma.

Czy dlatego płacze ma Złota Duszka,

Że nie ma Józefa w domu staruszka:

Wiec Józefa zawołajmy,

I ciesząc Je, zaśpiewajmy:

Ta, ta, ta, ta.

Albo Pacholęciu w dudki zagrajmy,

I na piszczałeczkach rozweselajmy:

Li li li li moje dudki,

Skacz, Robaczku mój malutki.

Li, li, li, li.

Nie tak, nie tak cieszcie miłą Dziecinę,

Ja Mu wnet laleczkę piękną uwinę:

Lala, lala moje Dziecię,

Lala, lala moje życie.

La, la, la, la.

Jeszcze i kąpiołkę Mu nagotujmy,

Na kąpiel serdecznych łez nie żałujmy;

O, Dziecino, hul hul hul hul,

Ja już płaczę, Ty się utul.

Hul, hul, hul, hul.

Jużci nie chce płakać Dziecina dłużej,

Ale ukojone oczęta mruży:

Wiec Ją włóżmy w kolebeczkę,

Zaśpiewajmy Jej piosneczkę.

Lu, lu, lu, lu.

Ale drżysz od zimna, mój Aniołeczku,

Leżąc w tym kamiennym, zimnym żłóbeczku:

Więc z osiołkiem oraz z wołem,

Chuchać bedziem na Cię społem.

Chu, chu, chu, chu.

Pókiż tego będzie?

Dość tego dzieci;

A czemuż nie idzie spać drugi, trzeci?

Dosyć osieł i wół beczy,

Budzą Dziecię, nie do rzeczy.

Spać, spać, spać, spać.


text:
czokolada, czekolada (skąd e?), franc. chocolat, włos.

cioccolata (d mamy z niem. Chokolade), z meksyk.

czoko, ‘kakao’, i latl, ‘woda’.


text:
DEDYKACJA[1].

Patrzyłem, jak przez szyb brylanty

Promień słońca wbłysł i zalotnie

Na rzeźbionem czole Atalanty[2],

Drżąc, rozwachlarzył się stokrotnie.

I Potem przez liście bluszczów w wazie

Kroplił, i piasku źdźbła krysztalił,

I aksamit czerwonych kotar

Po łamiących się fałdach palił,

Nim złocony grzbiet książki otarł...

A była książka klamrą spięta,

A była coś śniąca w promieniu,

Skoro woła jej Pan po imieniu.

I było to wskróś pełne blasku

Maurytańskiej obfitości,

Lub, jak gotyckie tło w obrazku,

Gotyckiej Boga znajomości!...

Wiedząc, że księga spięta klamrą

Mieści poezje, pomyśliłem:

«Niechże w blasku chwały ich zamrą!

Poco mam wzruszać wieko księgi,

Mieszając spokój autora?

Tam też same blaski i wstęgi,

Co na wierzchu .......

....... a prawd — półtora!»

Dlatego, tobie, o Warszawo,

Niosę dziś księgę mniej złoconą;

Dotknij jej swoją ręką krwawą,

Nie dzieweczko ty, nie, matrono!

Syrena herbem twym zwodnicza,

Lecz ja zmierzyłem oceany,

A pamiętałem cię z oblicza,

Jak ty samotny — zapomniany...

Niech dziwowłose Partenopy[3]

Lub rozkoszne niechaj dzieweczki

Pod swoje pląsające stopy

Zgarniają muszle i kwiateczki.

Niechaj cenią rym, ile chwalny,

Ile błogą wiejący wonią...

By odepchnąć grzmot prawdy walnéj,

Niech w dzwoneczki fiołków dzwonią!

Powab jest inny dla matrony,

Wyprostowanej równem czołem,

Ubranem w gęste kłosów plony,

Dla której bardon[4] w rękę wziąłem:

Ona, jak górne Jeruzalem,

Świadoma hymnu i boleści,

Ani się gorzkim wstręci żalem,

Ni temu wdzięczna, co ją pieści.

Przyjm... i chęciami chęci zamień,

O!

ty, młodości mej stolico;

Z bruku twego radbym mieć kamień,

Na którym krew i łza nie świécą!

1866.

Przypisy

↑ Jest to dedykacja utworu dramatycznego «Za kulisami».

↑ Atalanta, w podaniach greckich sławna łowczyni.

↑ Partenope, w mitologii greckiej jedna z Syren.

W podaniu o Persefonie zbierają z nią razem kwiateczki przed zjawieniem się Plutona.

↑ bardon (niem.) — lutnia, lira.


text:
←Nauczycielka/cz.

II Nauczycielka

Tadeusz Miciński Nauczycielka/cz.

IV→

1 stycznia.

Coś między nimi zaszło.

Halszka skarży się na niestałość rzeczy ludzkich, a on, w liście osobno pisanym do mnie, powiada, że żona jego jest ideałem dobroci, ale on jej niegodzien; pracuje nad powieścią i często w zmroku wieczornym marzy o chwilach, spędzonych w Harasimówce...

Czemu on to wszystko przypomina?

Dlaczego grubem narzędziem dotyka rany, świeżo zagojonej?

Czyżby udawał, że nie domyśla się niczego?

A w takim razie, co znaczyły słowa na pożegnaniu wyrzeczone:

„Daruj mi krzywdę, jaką ci wyrządziłem.”

Ja żalu do niego nigdy nie miałam, ale dlaczego nawiązuje nici dawno potargane?

Pisze, że mu smutno na obczyźnie, a do kraju wracać się lęka — tam spotka widmo utraconego szczęścia...

Frazes, czy może coś więcej?

Jak gdyby mogło być, jak gdyby nie hańbą było coś więcej!

Odpisałam obojgu bardzo serdecznie, radząc, aby wracali do kraju, zajęli się pracą określoną.

Tyle pola, czekającego dopiero na siewcę i oracza!

A praca tęczą osnuje ich miłość...

∗

Stefek pisuje do mnie bardzo rzadko.

Powiada, że woli o mnie myśleć, lub pracować nad czemś z myślą o mnie, niż recytować suche sprawozdania o swem zdrowiu, zawsze dobrem, o stanie budżetu, nietyle kwitnącym, ile pełnym nadziei, o zajęciach, będących układaniem cegiełek jednych na drugie i wypadaniem tych, które są na dole, w miarę, jak się mnożą te, które są na górze.

— W ten sposób — powiada — nadkładam dolnymi kawałkami drabiny części górne — i szturmuję do nieba.

A gdy ma się zwalić ta budowla, oby się zawaliła przynajmniej z wysoka!

Stefek jest to umysł żywy i dzielny, ale posiadający zamało równowagi w swych ambicyach.

∗

Co to ma znaczyć?

Czyżby sarkazm leżał w naturze stosunków ludzkich?

Czy życie musi być pogonią za błędnemi ognikami, wiodącemi na moczary?

Chciałabym wyjść na ulicę i śmiać się ludziom w oczy: jak okropnie zabawne są te figurki o maleńkich wewnątrz sprężynkach i szkle na oczach, powiększającem ich charłactwa do rozmiarów bohaterstwa, ich słabość do tragedyi, ich nieudolność do potężnych wyroków fatalizmu...

∗

Sprawa czysta, jak łza.

Były zaklęcia, były marzenia, były ciche rozmowy sam na sam; były poezye, były kwiaty, były długie uściski — a potem ślub z inną.

Mija pół roku: dla jednej strony słodycze miłości i rozkoszne kołysanki na falach lazurowego morza; dla drugiej — cmentarne dzwony w duszy, stłumiony jęk ucisku i bólu, nareszcie — kosztem okropnym — przełamanie się, zdobycie praw dla szacunku samej siebie, ukojenie i ciszy trochę.

Ale na gładką powierzchnię zatoki pada skała i tworzy się wir, ciągnący do dna, zawrotny, skrytobójczy...

Ostatnia scena dramoletu:

Zjawia się Oniegin, który spostrzegł, że uczucia swe wysłał pod mylnym adresem, Teraz dopiero widzi, że jego marzenia, jego tęcze, jego sny złote, jego girlandy duchowe, wszystkie zmierzały do tej pominiętej.

Ale złość ludzka!

straszna omyłka!

posępne przeznaczenie!...

O człowieku!

choćby wszystko było stracone — ocal przynajmniej swą godność!

∗

Dziś mogę myśleć o tem spokojnie.

Najwięcej żal mi Halszki.

Ona tak kocha, tak cierpi nad tem, czego jeszcze nie rozumie dobrze, ale przeczuwa i trwoży się — biedna.

Czasem doznaję wrażenia, jak gdybym klęczała u stóp białego marmurowego krzyża i modliła się do Tego, pełnego miłości, aby im szczęścia nie odejmował.

Nie daj, Panie, abym ja była zarzewiem, które dom ich podpali i w popiół obróci!

∗

Otrzymałam list znów od niego.

Pisze, że wraca do kraju, bo tu tylko może być szczęśliwy.

Jak to... sam?

bez żony?

Może to i dobrze — rozetnę odrazu ten wrzód!

10 stycznia.

Odwiedził mnie Staszecki.

Byłam mu niezmiernie rada, z czem nie starałam się nawet ukrywać.

Ogromnie cenię przyjaźń tego człowieka.

Mówiliśmy długo o naszych zajęciach.

Nie spodziewałam się, żeby ten chłodny na pozór człowiek tyle duszy kładł w to smutne, niewdzięczne nauczycielstwo.

Do życia wiąże go jedynie nadzieja przyczynienia się, aby następne pokolenie było szlachetniejsze i dzielniejsze.

Mówi zwykle bardzo spokojnie, lecz pod tym spokojem gorzeje wielki płomień.

Ktoby myślał, że ten Heine tak kocha ludzi!

Nigdy Staszecki nie wydał mi się tak czcigodnym.

Nie mówię: sympatycznym, bo jest to zbyt liche i oklepane słowo, zbyt ogólnikowe, aby coś mogło określać.

Człowiek, który cierpi, męczy się życiem a mimo to żyje i walczy dla dobra innych — wzbudza cześć.

Na pożegnanie prosił, bym coś zagrała.

Wybrałam Tannhäusera, choć Wagner źle wychodzi na fortepianie.

Ale czułam się tak silną, że chciałam potężnemi dźwiękami wyrazić tryumfującą harmonię w mem sercu...

A potem przeszłam do sonaty brylantowej.

Gdym skończyła, rzekł:

— Kobieta, która nie umie grać, ma pół duszy, przynajmniej w oczach mężczyzny.

— Widać, że Mahomet nie znał kobiet grających.

— Niestety! — odrzekł Staszecki tak poważnie, jak gdyby znajomościami Mahometa straszliwie się interesował.

∗

Dziś lub jutro spodziewam się jego przyjazdu.

Jestem spokojna i zimna.

Myślę co zrobiłabym na miejscu Halszki, dowiedziawszy się o wszystkiem.

Może przecierpiałabym skrycie, gdybym tylko kochała tego człowieka nerwami, pożądaniami; lecz gdybym go nadto szanowała, zerwałabym wszystkie nici...

Kobiety często nie robią tego przez wzgląd na dzieci.

Nie pomyślą, że z dzieci tych wyrastać będą...

Zosie.

Fałsz i nikczemność nie mogą służyć za budulec do szczęścia rodzinnego...

Belkę przegniłą należy zawczasu odrzucać precz, aby nie nastąpiło zawalenie i nie przygniotło wszystkich...

(Późniejszy dopisek: Jakobinizm emancypacyi!

kobieta powinna uzdrawiać, nie dobijać, restaurować, nie burzyć).

∗

Grałam dziś długo i po paru godzinach wstałam tak zdenerwowana, iż musiałam się położyć.

Jestem w dziwnem usposobieniu, niby spokojna, ale bez zdrowia wewnętrznego.

Pali mnie gorycz i targa szyderstwo, a z teru wszystkiem...

Z tem wszystkiem — ja go kocham.

To takie proste, jak nóż wbity w serce.

∗

Był znów Staszecki.

Ten człowiek przeczuwa, że ze mną zachodzi coś niezwykłego, bo dziwnie na mnie spoglądał, a przy pożegnaniu rzeki:

— Spokoju, panno Amelio!

Przede wszystkiem niech pani nie rządzi się wyobraźnią — to piękna droga do zaczarowanych krain, ale w życiu praktycznem zaprowadza nas często tam, gdzie rozum wyjścia nie widzi, a serce zbawienia nie czeka.

Mój zacny przyjacielu!

rozumiem — chciałeś powiedzieć: tyle jest w życiu ważnych i wielkich rzeczy, że marnością jest wchodząc na góry, nie móc się oderwać od jakiegoś zdeptanego kwiatka...

Ale co zrobić, gdy ogarnia halucynacye i zdaje się, że ten kwiatek — to właśnie góra, od której istność nasza zależy, a może innych...

Kwiatek wydaje się czarodziejem o niesłychanej potędze, talizmanem, który jedynie otoczyć nas może zapachem, ukołysać i uśpić...

Lękam się, lękam, lękam tego zdeptanego kwiatka!

D.

9 stycznia.

A więc już — po wszystkiem!

Przyjechał... i widziałam go.

Było to przed kilku godzinami — lokaj mi oznajmił, że jakiś pan czeka na umie w salonie.

W pierwszej chwili doznałam zawrotu głowy.

Chciałam go nie przyjąć, ale pomyślałam, że złoży to na karb mojej obawy.

Spojrzałam na portret matki — i wyszłam.

Na chwilę przed otworzeniem drzwi do salonu stanął mi przed oczyma: czuły, nadskakujący, poetycznie blady, pełen słów pieszczotliwych, gotowy ramieniem otoczyć i z pobłażliwie tryumfującym uśmiechem całować...

Zaśmiałam się w duszy i otworzyłam drzwi.

Przywitałam go uprzejmie, ale chłodno, dopytując o żonę i zajęcia.

On z początku mówił z ożywieniem, potem zaczął się mięszać, zająknął parę razy i zamilkł.

Przyglądałam mu się bacznie.

Musiał być zmęczony podróżą, gdyż wyglądał nadzwyczaj blado, oczy świeciły gorączkowo.

Ruchy miał nerwowe, czasem drżał.

Czułam, że ode mnie zależy utrzymać spokój i równowagę.

On parę razy próbował zejść na rozmowę o przeszłości, ja za każdym razem zmieniałam temat.

Wreszcie wstał i rzekł:

— Pani musi mną bardzo pogardzać?

— Bynajmniej — odrzekłam — na pogardę zasługują tylko ci, którzy nie spełniają zaciągniętych zobowiązań.

— Podajesz mi pani zręcznie truciznę.

Bo trucizną dla mnie jest prawda.

Jestem nikczemny, ale pani jesteś zbyt surowa dla ludzkiej nędzy...

— Surową nie mam być prawa...

— Lecz gdybyś miała, zostałbym napiętnowany pod pręgierzem jej moralności.

Widzisz pani, wiem wszystko... a jednak przyszedłem.

— Po co? — spytałam cicho.

— Aby z ust pani usłyszeć dla siebie słowa potępienia i wzgardy... a wtedy postąpić, jak należy.

Nie wiedziałam, co znaczą te słowa.

Zdawało mi się, że chce bodźca do zerwania wszelkich dawnych wspomnień.

Więc rzekłam:

— Będziesz pan miał cały mój szacunek, gdy zrobisz szczęśliwą swą żonę.

— A poza tem będę dla pani zupełnie obcy?

— Owszem, przyjaźń dla pana żywiłam zawsze.

— Tylko przyjaźń?

— I nadzieję, że uczciwy człowiek spełni to, co do niego należy.

— Pani myślisz o przeszłości... ja ci się z niej wytłumaczę...

— Przeciwnie, mówię o pańskiej teraźniejszości.

W tem, co minęło, nie widzę nic godnego uwagi.

Milczał, potem głuchym głosem powiedział:

— Bądź pani w życia szczęśliwa i wybacz, jeślim choćby przez chwilę stanął na twej drodze.

— I ja życzę wam obojgu szczęścia — odrzekłam zmieszana.

Gdy wyszedł, stałam przy drzwiach i nie wiem, dlaczego, zaczęłam płakać.

Teraz mi jest lżej, prawie zupełnie dobrze.

Staczałam się w przepaść, lecz na jej brzegu nagle mnie coś wstrzymało.

Może to ty, matko, patrząca na mnie tak łagodnie i tak poważnie i tak smutno... uchroniłaś mnie przed swoim losem.

A przez to zbawiłaś i tych dwoje...

∗

Pracowałam dziś dużo od samego rana.

Chciałam się rozerwać pracą i udało mi się to w zupełności.

Trochę jestem dziś — jak Stefka mówi — mistyczna.

To prawda, doznaję wrażenia ulgi po dźwiganiu ciężkiego kamienia, ciszy, po wewnętrznym zgiełku i zamieszaniu.

Mam przed sobą widok jakiejś przestrzeni wielkiej, na której samotnie się wznoszą skały, mchem zielonym i niebieskiemi pleśniami pokryte; głogi, rosną w załamach, ptaszęta ćwierkają, źródło, szemrząc wypływa z pod kamienia, a ja po długiej na piaskach podróży, spoczywam w cieniu sykomory.

Patrzę na niebo i czuję nieskończoność.

Patrzę na skały, głogi, ptaki i na siebie, i czuję znów nieskończoność.

I szepcę cicho: Panie, dobrze mi tu, zostaw mię tak na zawsze!...

∗

Dziś — jak sądzę — jest już przy swej żonie.

Ona go przyjęła serdecznie i radośnie, zdziwiona, że wraca tak szybko, a on trochę smutny; że uległ fantazyi czy nerwom, trochę radosny, że nie utracił czegoś najdroższego, szacunku dla siebie, i nie złamał istoty, która mu zawierzyła...

∗

Zdaje mi się, iż posiwiałam w przeciągu tych czterech godzin.

Dusza moja łka, jak rozbita cytra...

Och, Ty Boże!

pozwalasz bić gromom w łudzi, śniących, że przybili do cichej przystani...

Wieczorem Stefka przyniosła mi "Kuryer" i przeczytała, że w hotelu Francuskim Konrad Laskowicki kulą przebił sobie pierś... że doktor nie robi nadziei... że domyślają się dramatu miłosnego...

Wydarłam jej gazetę i chwyciwszy zarzutkę, wybiegłam na ulicę.

Po kilku minutach, długich nieskończenie, dorożka zatrzymała się przed hotelem — wpuszczono mnie, jako krewną — weszłam do pokoju, pogrążonego w półmroku.

Nic nie widziałam, ktoś ujął moją rękę i podprowadził do łóżka.

On leżał sino blady, oddech wychodził mu z piersi rzężący i świszczący, na usta wystąpiła piana z krwią.

Byłam, jak głaz, choć chciało mi się rzucić na ziemię i rwać włosy...

Doktor posadził mnie na fotelu i mówił: „odwagi!

może się go da uratować!”

Jest nieprzytomny, ma gorączkę, bredzi, wymawiał moje imię zdrobniale, potem krew mu buchnęła przez usta, zalała twarz i poduszkę.

Stał się liliowo-biały, sądziłam, że umiera.

Uklękłam, płacząc bez łez.

Oto moje skarby — rozbite!

oto moje marzenia, krwią oblane!

oto mój kochanek konający — dla mnie — przeze mnie...

Niosłam drogocenną, kryształową czarę, napełnioną winem, moc i wesele dającem, i uroniłam na głazy.

Rozprysła w kawały, a napój mnie oblał i purpurowemi kroplami zawisnął na mej duszy...

Czekaj!

rozbiję i drugą czarę, wsiąkniemy razem w ziemię.

Nie będzie już ani bólu w sercach ani przekleństw na głowach naszych.

Trawa porośnie i brzozy srebrne...

∗

Nad ranem ocknął się i poznał.

Prosiłam, aby nic nie mówił.

Patrzał na mnie wzrokiem, jakim spoglądamy na coś, czemu nie wierzymy, ale z czem nam jest dobrze.

Wzięłam jego rękę i pocałowałam, a potem w czoło.

Przymknął oczy i leżał nieruchomy.

Zapytałam, czy nie napisać do żony, aby przyjechała.

Zabronił.

— Ja tylko przy tobie chcę umierać — wyszeptał.

Doktor spytał, kto będzie chorego doglądał w nocy, bo na służbę spuścić się nie można.

Chyba felczer?

Zdziwiłam się; od czegóż ja tu jestem?

Poszłam do przełożonej, opowiedziałam wszystko w kilku słowach i prosiłam o zwolnienie na miesiąc od obowiązków.

Ten anioł zacny miał łzy w oczach: uściskała mnie i obiecała, że wynajdzie zastępczynię.

Wzięłam kilka książek z pensyi, pożegnałam się ze Stefka, mówiąc, że wyjeżdżam do domu, powód zmyśliłam — i przeniosłam się do sąsiedniego numeru.

Teraz oto siedzę przy stoliku, piszę i nadsłuchuję przez drzwi uchylone, jak oddycha..

Lepiej.

∗

Spędziłam okropną noc.

Gorączka się podniosła do 40-go 7'... doktor zamyślony patrzał na sino bladą twarz Konrada.

Majaczył, krzyczał, że widzi śmierć w kącie pokoju, że się jej boi.

Mnie wołał, abym odpędziła widmo.

Potem zaczął mówić cichym, przejmującym głosem:

— Zawołajcie Halszkę, niech mi przebaczy, bo nie umrę spokojny.

Niech wejdzie, ona tam stoi za drzwiami.

Czemu Amelia nie chce jej wpuścić?

Kto ma prawo męża oddzielać od żony?

Zakryłam twarz — każde słowo paliło mą duszę, jak rozpalone żelazo, którem znaczyli zbrodniarzy.

Doktor starał się mnie uspokoić:

— Niech pani nie zważa na to, co majaczy w gorączce, jutro ani słowa pamiętać nie będzie.

Ale ja nie zapomnę nigdy...

Odtąd już milczał; pot kroplami wystąpił mu na twarz... była chwila przesilenia, prawie agonii.

Po pewnym czasie, który zdał mi się, jak rok, długim, doktor rzekł:

— Wszystko będzie dobrze... teraz niech się pani położy, chorego zostawimy samego.

Gdy wyszedł, siedziałam jeszcze przy łóżku parę godzin.

Myśli zebrać nie mogłam, w głowie huczało, przed oczyma zaczęły migotać dziwne twarze, złote, o straszliwem spojrzeniu i wykrzywionych rysach.

Czułam gorączkę, położyłam się, przeleżałam tak do rana w stanie bezprzytomnym.

Teraz jest mi dobrze, tylko ten ciągły szum w głowie...

Konrad dotąd śpi.

Na samą myśl, że mógł umrzeć, doznaję tortur.

„Nikt nie ma prawa męża oddzielać od żony”.

— Prawda, prawda!

ale dlaczego on to mówił?

W gorączce?

i w gorączce nie powinien był do mnie tak przemawiać.

Konrad się przebudził, jest przytomny, ale nic nie pamięta, co mówił w nocy.

Wziął mnie za rękę, nie śmiałam jej cofnąć, ale było mi przykro.

Może on myślał, że to Halszka?


text:
Blech, blich, bielnik, miejsce bielenia płótna przez polewanie wodą na słońcu.

Dawniej, gdy w każdym domu kmiecym i szlacheckim tkano płótna, bielenie na słońcu było ważnem zajęciem gospodyń.

Właściwą porą do bielenia był czas, gdy drzewa kwitły, t. j. maj i pierwsza połowa czerwca.

Blecharka była - to kobieta, przeznaczona po dworach w tej porze do polewania płótna wodą.

Miała do tego konewkę z sitkiem i rozpinała płótno na trawniku w pobliżu wody.

Gdzie trawnik dotykał brzegu rzeki, a konewki nie miano, to rozpinano płótno tak blizko, aby szuflą można było wodę miotać.

Gdzie na większą skalę były blechy, tam płótna na noc nie ściągano, ale stawiano budę dla pilnowacza, a wodę do polewania sprowadzano z rzeki rynnami.

Blecharzem nazywano człowieka, zajmującego się bieleniem wosku żółtego na biały, z którego wyrabiano świece jarzące.


text:
Arystydes, Aristides, filozof ateński, do chrystjanizmu nawrócony wspólnie z Quadratem (ob.), ok. r. 125 podał Adrjanowi ces. apologję chrystjanizmu (Euseb.

H. E. IV 3), z której dziś prawie nic nie mamy.

Fragmenta ob.

ap.

Otto, Corpus apologetar.

christ. saec.

II, Jena 1872, vol.

IX.

X. W. K.


text:
Bilety wizytowe.

Daty, w której zaczęto w Polsce używać biletów wizytowych, nikt ściśle nie zapisał.

Potrzebę ich wywoływały tłumne zjazdy sejmowe do stolicy.

Za Stanisława Augusta używanie kart podobnych było już rzeczą pospolitą, ale nikt nie kolekcjonował podobnych świstków i dlatego są one dzisiaj rzadkością.

To skłania piszącego niniejsze słowa do wyliczenia biletów, jakie posiada z czasu sejmu czteroletniego, tembardziej że przeważnie należały one i noszą na sobie podpisy osób, historycznych.

Bilety wizytowe z w.

XVIII były nieco szersze od

dzisiejszych przy tej samej przeciętnej długości, robione z grubego, białego połyskującego i prążkowego papieru, przydatnego do pisania inkaustem.

Jeden z tych biletów nosi drukowany kursywą napis: „Łoś Wojewoda Pomorski z Synowcem".

Był to Feliks Łoś z Grotkowa, żyjący w czasach Stanisławowskich, znany jako zbieracz numizmatów, a nawet literat.

Napis leży wśród stylowej błękitnej ramki, utworzonej z ozdób architektonicznych i róż.

Ramka ta jest odbiciem z blachy, gdy ozdoby na innych biletach są drzeworytami.

Widzimy inny w eliptycznym błękitnym wawrzynowym wieńcu z kokardą, napis także drukowany: „Moszyński Sekretarz W. W. X. Lit."

Człowiek ten nie zawsze szczęśliwej sławy, ale finansista biegły i autor ciekawych, a nader ważnych dla dziejów skarbowości wykazów percepty i ekspensy skarbu Rzplitej, znany był u współczesnych pod przydomkiem Percepty, dla swej oszczędności, w przeciwstawieniu do rozrzutnego brata, Augusta Moszyńskiego, nazywanego Ekspensą.

Większość kartek wizytowych nosi podpisy własnoręczne.

Więc na innym bilecie złożył swój podpis „Suchorzewski Poseł W-twa Kaliskiego", znany mówca na sejmie czteroletnim i przeciwnik ustawy majowej, nad którą napisał swoje Uwagi, współtwórca projektu usamowolnienia miast i autor „Zasad praw miejskich".

Bilet inny z takiemiż ozdobami nosi podpis: „Kuczyński Stolnik i Poseł Mielnicki".

Dwa bilety jednakowe, z błękitną obwódką i szlaczkiem z kwiatów i liści, należały do Nosarzewskiego, sędzi ziemskiego i posła ciechanowskiego, tudzież Glinki, chorążego i posła rożańskiego.

Obaj ci posłowie mazowieccy pisali pięknym staropolskim charakterem, a atrament ich dochował wybornie swoją czarność pierwotną, która nasuwa pytanie: jak dzisiejsze nasze atramenty będą za lat sto wyglądały?

Posłem rożańskim był Mikołaj Glinka, jeden z celniejszych posłów wielko-sejmowych, później kasztelan i gorliwy opiekun oświaty ludowej.

Dwaj posłowie: „Zabłocki, Cześnik Poznański, Poseł" i „Bniński, Poseł Poznański" mieli jednakowe bilety, niewielkie o szerokich błękitnych szlakach, pisali zaś nieczytelnie.

Równie krzywo jak oni podpisał się „Mikorski, Pisarz Z. Poseł Kaliski", na bilecie z ramką prążkową błękitną i z girlandami.

Bilet z wązkim szlakiem nosi dwa podpisy: na głównej stronie podpisany „Matuszewicz", a na odwrotnej „Potocki".

Obaj razem kogoś odwiedzali, ale Potocki widocznie nie miał przy sobie biletu i podpisał się na karcie Matuszewicza.

Matuszewicz ów był to syn kasztelana brzeskiego, autora wydanych przez Pawińskiego czterotomowych Pamiętników, sam poseł brzeski i słynny mówca na sejmie czteroletnim, dawny nieprzyjaciel podskarbiego Tyzenhauza, a późniejszy za księstwa warszawskiego minister skarbu.

Na bilecie z wiśniowemi ramkami, zapewne z pośpiechu na wspak położonym, podpisał się „Oborski, Podstoli i Poseł Ziemi Liwskiej", notując na odwrotnej stronie cyfrę dwudziestu czerwonych złotych.

Na bilecie z czarną strzępkową ramką znajdujemy drukowane nazwisko „Hrabia Tarnowski".

Większy od innych bilet, z ozdobami poprawnego rysunku, odbitemi na czarno z miedziorytu, widocznie zagraniczny, na papierze grubym, ale bibulastym, nosi napis drukowany: «Le prince Louis de Rohan Ambassadeur Extraordinaire de France».

Piękne są bilety z suchymi wyciskami bez kolorowych szlaków; na jednym orzeł z rozwiniętemi skrzydłami trzyma w szponach rozwianą wstęgę, na której podpisał się „Zabiełło Poseł Inflancki".

Na innym z nader grubego papieru, wśród wypukłych palm i wieńców, położył swój niezgrabny podpis „Grzymała Deputat Podolski z wizytą".

Wyżółkł ze szczętem podpis tej ciekawej postaci pana Wincentego, o której pisze Bartoszewicz: „Kontuszowiec i elegant swojego czasu, nosił włosy pudrowane, fryzurę i tupet markizów francuskich, później przebrał się do reszty po cudzoziemsku".

Na małym, ale grubym i prawie kwadratowym bilecie z wyciskami narzędzi muzycznych, znajdujemy drukowane nazwisko: „Krasicka Posłowa Czerniechowska".

Bilety bez żadnych ozdób, z nazwiskami drukowanemi, najpodobniejsze więc do dzisiejszych, mieli dygnitarze litewscy: „Xiążę Massalski Biskup Wileński i Grabowski Generał-Inspek.

Wojsk W. Xtwa Lit.".

Ten ostatni był mężem słynnej piękności, którą po jego śmierci zaślubił prywatnie król Stanisław.

Bilet Kościuszki ozdobiony jest sztychowaną armaturą i nosi podpis własnoręczny.

W braku ozdobnych biletów, wyciął z prostego papieru tej samej wielkości kartkę i podpisał się na niej: „Witosławski Oboźny Pol.

Kor.

Poseł Podolski".

Z powyższego zbioru widzimy, że wszyscy posłowie sejmu czteroletniego posiadali bilety wizytowe, że wielcy panowie, zwyczajem zagranicznym, częściej drukowali nazwisko, a szlachta zwyczajem miejscowym częściej je podpisywała (które to podpisy później dały początek litografowaniu nazwisk kursywą), że przy nazwiskach nie kładziono nigdy imion tylko urząd publiczny, że nie lekceważąc i nie zapierając się mowy rodzinnej, nie używano podpisów francuskich, jak to dziś się zdarza, że na jednym tylko z mnóstwa arystokratycznych biletów użyty jest tytuł hrabiego, ale i to przez człowieka, który miał na to potwierdzone przez Rzplitą prawo, że wreszcie w tradycyi owych czasów mają początek bilety złocone i jaskrawe, używane dziś jeszcze do powinszowań przez osoby starej daty lub mniej wybrednego gustu.


text: Arbiter (z łac.), zwany inaczej w dawnej polszczyźnie: rozjemca, rozeznawca, rozprawca, jednacz, sędzia polubowny, pośrednik.


text: Borys, borowiec, mieszkaniec borów; człowiek nieokrzesany, prostak.


text:
BENEDYKT HERTZ.

B. Hertz, urodził 1872 r. w Warszawie.

Apologi swoje rozpoczął drukować w różnych czasopismach, przeważnie w »Głosie« od r. 1899.

Zbiorek ich p. t.

»Bajki« ukazał się 1903 roku.


text:
Ambrozjański ryt, nazywa się tak od reform niektórych, jakie w nim św. Ambroży zaprowadził.

Początek jego nieznany: Medjolańczycy przypisują go Św. Barnabie, następnie św. Mirokletowi.

Ale nie zdaje się, aby ryt ten pochodził od św. Barnaby, bo ani u św. Ambrożego nie ma o tém wzmianki, ani stare rękopisy medjolańskie nie podają nic o tym apostole, ani nie znajduje się on na czele najdawniejszych katalogów biskupów medjolańskich, ani też w kanonie mszałów tego kościoła, tak pisanych jak drukowanych przed S. Karolem.

Pewną jest tylko rzeczą, że św. Ambroży, zostawszy biskupem, zastał już ten ryt ustalonym, i że go tylko niektóremi zmianami upiększył.

Ponieważ wielu biskupów medjolańskich greckiego było pochodzenia, ryt ten wiele przedstawia podobieństwa do greckiego.

Durand i Pagi twierdzą, że panowanie jego za czasów Karola W. było szersze nawet, niż gregorjańskiego.

W XVI w. jeszcze kościół kapuański trzymał się tego rytu.

Dla oczyszczenia z niektórych nowostek, jakie się z czasem wkradły, św. Karol wydał Rytuał, a kardynał Fryderyk Boromeusz Mszał ambrozjański, 1609 r.

W Mszale ambr. introit nazywa się ingressem; kyrie powtarza się po Gloria, po Ewangelji i na końcu Mszy; lekcje są dwie: jedna ze St.

druga z N. Test.

Dolewając wodę do wina przed offertorjum, kapłan zamiast modlitwy: Deus, qui humanae subst. etc., mówi: De latere Christi exivit sanguis et aqua, In nomine etc.

Prefacja oddzielna jest na każdą uroczystość i na znaczniejszych świętych.

W czasie łamania Hostji, chór śpiewa antyfonę zwaną confractorium, która się zmienia odpowiednio do mszy.

Najdawniejszy opis rytów ambr. jest Berolda, bibljotekarza katedry medjolańskiej (ok. r. 1123).

Pisali o tym rycie: Andreucci, Hier.

Eccl.

De ritu ambrosiano; Casola, Rationale caeremoniarum 1499; Manuale ambrosianum 1490; Muratori, Ant. medii aevi diss.

57; Mabillon, Mus.

ital.

t. I; Rusca, Rito ambrosiano 1641: Perego, La regola del canto fermo ambrosiano 1622; Settala, Misteri e sensi mistici della mesa 1672; Sarmani, De ortu re ligionis ac liturg. mediol; Missale ambrosiamum 1548; Brev.

ambr.

1556; A. Fumagalli, Delle antichita longobardico milanesi 1792, dzieło bardzo ważne dla liturgji ambr. i dyscypliny kościelnej.

Cf. Benedykta XIV, De sacrif missae l. 2. c.

2.

Le. Brun.

Explicat.

des prières etc. t.

2.

N.


text:
Chata, chać, to samo co chałupa, która jest (jak już to pod wyrazem chałupa objaśniliśmy) ludowym powszechnym wyrazem, chata zaś jest w języku polskim wyrazem więcej książkowym, a tylko na Rusi ludowym.

J. Karłowicz powiada, że ponieważ wyraz ten znany jest tylko w obrębie Polszczyzny i Ruszczyzny, przypuszczać więc wolno, że pochodzi ze Wschodu, gdzie dzisiejsi jeszcze Persowie nazywają domy kadami.

Trzeba jednak wiedzieć, czem była chata w dalszej przeszłości.

W wybornej rozprawie swojej p. n. „Chata polska" „(Pamiętnik fizjograficzny" z r. 1884) powiada Karłowicz, że pierwotna lepianka była gacona z gałęzi i oblepiona gliną, że domy pierwotne były z chrustu plecione, jak dowodzą tego znajdowane bryły wypalonej gliny, gdzie skutkiem spalenia lepianki, drzewo znikło, a pozostała glina z wyciśniętą w niej ścianą plecioną.

Zwyczaj budowania takich chat z chróstu, chlewów i stajenek w wielu miejscowościach do naszych przetrwał czasów.

Że zaś grodzić w ten sposób nazywa się gacić, hacić, i grobla płotami z chróstu Chata w Kuzawce nad Bugiem.

wygrodzona nazywa się gacią, hacią, jest więc bardzo prawdopodobnem, że nazwa chaty od hacenia czyli gacenia pochodzi.

Podajemy tutaj rysunek chaty typowej ze starodrzewu sosnowego budowanej, odrysowanej r. 1875 przez p. Jul.

Maszyńskiego we wsi Kuzawce nad Bugiem, w okolicy Terespola, gdzie lud nazywa zwykle dom swój chatą, a nie chałupą.

W rogu tej chaty znajduje się charakterystyczny przedsionek czyli zagłębienie, w domu przy słupie dźwigającym róg strzechy.

O chacie mamy przysłowia i wyrażenia: 1) Chata bogata nie węgłami, ale pierogami (to znaczy - nie zewnętrznym wygląd em, ale obfitością chleba wewnątrz).

2) Czem chata bogata, tem rada.

3) Choćby w chatce - byle z nim.

4) Cudza chata gorsza od kata.

5) Czyja chata, tego prawda.

6) Dobry do chaty (pieczeniarz).

7) Jak się macie w swojej chacie?

8) Jedna jaskółka nie czyni lata, ani miasta jedna chata.

9) Nawet dym słodki w swojej chacie.

10) Ostatki z chatki.

11) Swoja chatka - jak rodzona matka.

12) Wielka tarapata - dziurawa w deszcz chata.


text:
Antici, herb polski z indygienatu, udzielonego r. 1768 kardynałowi Tomaszowi Antici, sprawującemu prywatne interesa Stanisława Augusta przy papieżu, a następnie ministrowi Jego Kr. M. i Rzplitej w Rzymie.

Na tarczy w polu błękitnem złoty słup, a po obu jego bokach po dwie złote gwiazdy jedna nad drugą.