text: asawuł(a), ‘godność w wojsku kozackiem’, jak wszelkie inne z tatarskiego, jesuał, ‘dowódca konnicy’; zeszło na ‘włodarzy, dozorców, karbowych’.


Uiliwersytet Mikolaja Kopernika w Toruniu - Urzl!d Gminy i Miasta w Janikowie Daniela Szymanska Jan Stachowski Roman Rudnicki MIASTO I GMINA JANIKOWO - wczoraj, dzis i jutro Tormi-Janikowo 1995 I II

:i Monografia powsta!a w Pracowni Geografii Osadnict,.wa Instytutu Geografii Uniwersytetu Mikolaja Kopernika w Toruniu na zlecenie Urz,ctu Gminy i Miasta Janikowa Autorzy Daniela Szymanska - przedmowa, rozdzia!y I, II, VII Jan Stachowski - rozdzia!y III.

1, 3, IV, V, VI Roman Rudnicki - rozdzia!

III.

2 Recenzent Jan Fallrowski Redaktor naukowy Daniela Szymanska Fotografie R. Kaczmarek ISBN 83-231-0636-3 Na okladce: Panorama miasta z Janikowskimi Zakladarni Sodowymi ,,Janikosoda S.A."

Printed in Poland © Copyright by Wydawnictwo Uniwersytetu Mikolaja Kopernika Toruii 1995 Redaktor Jadwiga Gosieniecka Wydanie I.

Naklad 500 + 60 egz. Ark. wyd.

7,5 Lamanie: Agencja ARTPRESS, Inowroclaw, ul. Sw. Mikolaja 25, teL/fax 748-21 Druk: POZKAL, Inowroclaw, ul. Ks. Jaskowskiego 3, tel. 76-209 - - ~~~---,~-

-----~---- •'' ------------- ''· > Prezentujemy Paiistwu opracowanie pt. ,Miasto i gmina Janikowo - wczoraj, dzis i jutro" przygotowane na zlecenie Urz~du Miasta i Gminy w J anikowie i przy aktywnej, meryto rycznej pomocy jego pracownik6w.

Monografi~ przygotowano w Pracowni Geognifii Osadnictwa Instytutu Geografii Uniwer sytetu Mikolaja Kopernika w Toruniu.

Jakie jest Janikowo, miasto i gmina po czterech latach funkcjonowania samorzljdu lokalnego?

W powszechnym obiegu Sll okreslenia opisujljce Janikowo jako miasto ludzi przedsi~biorczych, odwaznych, miasto cieka wych inicjatyw, miasto radz11ce sobie lepiej niz wiele innych z trudnymi problemami przemian ustrojowych.

Autorzy konfron tujl!

te i inne opinie, stereotypy, czasem powierzchowne obser wacje z obiektywnymi faktami, z prawdll liczb.

To naukowe, chlodne spojrzenie pozwala ujrzec miasto i gmin~ Janikowo bez makijai:u, co w konsekwencji sluzyc moze (i powinno) pomoq w budowaniu przyszlosci naszego Miasta i Gminy.

Lektur~ tego opracowania polecamy wszystkim, kt6rym Janikowo, jego sprawy i problemy Sll tak bliskie jak nam, kt6rzy majll zaszczyt wsp61tworzyc jego ksztalt.

Burmistrz Gminy i Miasta Janikowa I I,

----~-~---~~~~ SPIS TRESCI Przedmowa .

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

5 I. Poto:ienie geograficzne i rys historyczny Janikowa jako osiedla i osrodka przemyslowego .

.

.

.

.

.

.

.

.

7 1.

Polorenie geograficzne .

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

7 2.

Rys historyczny Janikowa jako osiedla i osrodka przemyslowego .

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

10 IT.

Przemiany przestrzenne i demograficzne Janikowa po n wojnie swiatowej 21 .

ITI.

Gospodarka 35 1.

Przemys!

36 2.

Ro1nictwo 40 3.

Sfera us!ug 77 IV.

Infrastruktora techniczna 84 I. Elektroenergetyka, gazownictwo i cieplownictwo 85 2.

Zaopatrzenie w wod~ i kanalizacja .

.

.

.

.

.

87 3.

Oczyszczanie, usuwanie i skladowanie odpad6w 90 4.

Urz''ldzenia komunikacji i l:jcznosci 93 V. Warnnki :iycia .

.

.

.

.

.

.

.

.

96 1.

Warunki mieszkaniowe .

.

.

.

96 2.

S!uzba zdrowia i opieka spoleczna 99 3.

Porz:jdek publiczny 102 4.

Kultura i oswiata 104 5.

Rekreacja i sport 108 VI.

Bud:iet gminy 110 Vll.

Wizja Janikowa i gminy w okresie przemian 116 II

_,

PRZEDMOWA w zyciu miasta i jego historii trzydziesci trzy lata to bardzo niewiele, jednak:ie okres ten jest wystarczaj&co dlugi, aby podj&c pr6b~: wst ..

pnej oceny bilansu osi''lgni~:c i niepowodzen.

Zleceniodawca i zesp61 autorski pragn& widziec w tym opracowaniu jedn& z form publicznej prezentacji bilansu dokonan janikowskich wladz.

Chodzi przede wszystkim o to, aby w dyskusji o przyszlym ksztalcie miasta i gminy Janikowo wyeli minowac niewiedz~: i demagogi~:.

Podejmuj&c zadanie przygotowania monografii o miescie i gminie Janikowo, mielismy swiadomosc roli, jak''l winna odgry wac nauka w historycznych przeobra:ieniach strukturalnych gospodarki i kultury naszego kraju po 1989 roku.

Trese opracowania odzwierciedla stan wiedzy o miescie, poczynaj&c od zr6del historyczno-archiwalnych, poprzez wsp61- czesnq wiedz~: spolecznq i geograficzn&.

Oczywiste jest, ze wi~:ksza cz~:sc monografii dotyczy proces6w i przemian spole czno-gospodarczych, jakie nastqpily w gminie i miescie Janiko wo w latach 1990-1994, bowiem gl6wny eel stanowi przedsta wienie stanu miasta i gminy w cztery lata po demokratycznych wyborach do samorzqdu lokalnego.

Wi~:kszosc material6w statystycznych odnoszqcych sic:; do gospodarki, kultury i zagadnien demograficznych pochodzi z lat 1990-1993, z wyjqtkiem zagadnien rolniczych, do kt6rych ze wzglcdu na brak nowszych danych, gl6wnym ir6dlem informacji byly dane spis6w rolniczych z 1978, 1988, 1989.

Autorzy niniejszej monografii pragno:;li opierac sic:; na danych sprawdzonych, unikaj''lc przetwarzania urzo:;dowych sprawozdan, 5 - - II

II bowiem nadmierny pospiech i korzystanie z niepewnych danych nie nalez''l do typu analizy naukowej, kt6r''l staral sic:; stosowac zesp61 autorsk:i.

Autorzy serdecznie dzic:;kuj''l Burmistrzowi Miasta i Gminy Janikowo Panu Andrzejowi Brzezinskiemu za zlecenie tematu, .

kt6ry przyblizyl im problemy mlodego miasta J anikowa, wzbo gacil w now''!

wiedz~ i dal mozliwosc sprawdzenia metod badawczych, kt6re z powodzeniem mog''l bye zastosowane w innych opracowaniach, bowiem miasto i gmina J anikowo S''l swoistego rodzaju laboratorium wszelk:ich dokonan i przemian spoleczno-gospodarczych, jakie zaszly po 1989 roku.

Przygotowuj''!c i opracowuj''IC niniejsz''l monografi~.

autorzy zaci''lgll~li wobec wielu os6b niesplacalny drug wdzi~zno8ci, a wymienienie ich wszystkich byloby wielce klopotliwe.

Jednak;i;e kilka os6b pragniemy tu wyr6znic i wyrazic im swoje szczeg6lne podzic:; kowanie -dzi~kujemy Burmistrzowi Panu A. Brzeziiiskiemu, Panu sekretarzowi K Dobrychlop, Pani G. Tuszynskiej za zyczliwosc i udostc:;pnianie wszelldch danych o gminie i mie8cie.

Serdecznie dzi~kujemy naszym Kolegom z pracy - Pani mgr A. Rochnowskiej i Panu W. Geranczykowi za pomoc w wykreslaniu rycin.

Zdajemy sobie sprawc:;, ze nie wszystkie tematy prezentowane w monografii b~d''l w r6wnym stopniu interesowac kazdego czytelnika.

Jest jednak w naszym przekonaniu rzecz& pozyteczn& zgromadzenie w jednym tomie specjalistycznej wiedzy o miescie i gminie, dotychczas nie ujc:;tej w syntetyczn& calosc.

Autorzy maj& peln& swiadomosc, iz w niniejszym opracowa niu nie wyczerpano wszystkich temat6w, niekiedy wynikalo to z braku material6w ir6dlowych i statystycznych, innym razem z malego natc:;zenia w wyst~powaniu danego zjawiska.

Wyczer puj&ca analiza niekiedy nie jest mozliwa, bowiem wiele proces6w i zjawisk, zwlaszcza spoleczno-gospodarczych, znajduje si~ w ci&glym rozwoju, tym bardziej, ze niekt6re z nich S''l sched& nie tyle minionego trzydziestodwulecia w zyciu miasta, ile raczej calej formacji realnego socjalizmu.

Daniela Szymanska -rr--,.----------r~~~~~~-~~--"~

~-~-~~~--~~~----~------------------~~ I. Polozenie geograficzne i rys historyczny Janikowa jako osiedla i osrodka przemyslowego 1.

Potozenie geograficzne Miasto i gmina Janikowo lei:!!

na zachodnim kraficu Wyso czyzny Kujawskiej, w ramach kt6rej (ze wzgl~du na jej niejednorodnosc krajobrazow11) mozna wyr6Znic plask11 cz~sc p61nocn!l, okreslan11 jako R6wnina Inowroclawska, oraz bar dziej urozmaicon11 pod wzgl~dem krajobrazowym cz~sc polu dniow!l, okreslan11 jako Pojezierze Kujawskie (Kondracki, 1978).

Wysoczyzna Kujawska stanowi najdalej na wsch6d wysuni~ty fragment Niziny Wielkopolsko-Kujawskiej, rozci!l gaj!lcej si~ az po do lin~ Odry.

Jest to jednoczesnie historyczne terytorium Kujaw, kt6re jednak opr6cz slynnej ze swych urodzajnych czamych ziem wysoczyzny (Kujawy Czarne) obejmowaly r6wniez czc<sc lewobrzei:n!l Kotliny Wloclawskiej, wyscielon!l piaskami wydmowymi (Kujawy Biale).

Precyzuj11c polozenie gminy J anikowo nalezy stwierdzic, ze lezy ona na obszarze Kujaw Czarnych (chociaz niekt6re jej fragmenty, w p61nocno-zachodniej cz~sci, polozone S!l na pograniczu Kujaw i Paluk historycznie przynaleznych do Wielkopolski) po oby dwu stronach Jeziora Pakoskiego, zas sama siedziba gminy - miasto Janikowo - rozlokowala si~ na wschodnim jego brzegu, okolo 12 km na poludniowy zach6d od Inowroclawia (stolicy Kujaw Czarnych) - por. rye.

L Kujawy - region o duzych tradycjach historycznych i gospodarczych - wkroczyly po II wojnie swiatowej w now''!

II

II ft.

4 -~ § !

B88i 1m!!

k''·''=··:,_.''ll (;::j I~ [ljJ B 2 3 4 5 6 7 8 Rye.

l.

Szkic geomorfologiczny okolic Janikowa ObjaSnienia: I - wysoczyzna m_orenowa plaska (a deniwel.

do 3 m i nach.

do 2 °), 2 - wysoczyzna morenowa falista (o deniwel.

do 5 m i nach.

2-7°), 3 - pag6rki i wzg6rza morenowe (o deniwel.

ponad 5 m i r6i:nym nachyleniu), 4 - r6wniny sandrowe, 5 - wa:Zniejsze zagJ:~bienia bezodply wowe, 6 - cieki i jeziora, 7 - wydmy o rozmiarach pag6rk6w .i wzg6rz, 8 - zalomy wysoczyzny (erozyjne i denudacyjne) niewyratne i wyrafne faz~ rozwojow11.

Obok wysokotowarowego rolnictwa i zwil!

Za nego z nim przetw6rstwa coraz znaczniejsz11 rol~ odgrywa eksploatacja miejscowych zt6z surowcowych, zwlaszcza wapie nia i soli.

Pow stale na ich bazie no we gal~zie przemystu doprowadzily wesp6l z ogromnymi inwestycjami, realizowanymi w latach pi~cdziesil!tych naszego stulecia, do wytworzenia si~ wa:Znego okr~gu gospodarczego, okreslanego populamie jako g ..

r-·

Zielone i Biale Zagl<;bie Kujaw.

Wyst<;puj&ce w jego obr<;bie miasta i osiedla, jak Inowroclaw, Kruszwica, Pakosc, Strzelno i Janikowo oraz historycznie przynale:Zne do Wielkopolski - Barcin, Piechcin, Wapienno i Mogilno, choc scisle zwi&zane z najblizszym srodowiskiem, r6znh1 si<; pod wieloma wzgl<;dami, m.in. genez& i struktur& przestrzenno-funkcjonaln&.

Zwlaszcza ten ostatni czynnik jest istotny w tworzeniu si<; wi<;zi mi<;dzy osiedlowych.

Na kierunek i tempo rozwoju Janikowa szczeg6lny wplyw wywarlo jego bliskie s~siedztwo z pr<;znym osrodkiem przemy slowym Inowroclawiem.

Pod wzgl<;dem pozycji demograficznej i gospodarczej, okreslonej liczb~ ludnosci i liczb~ zatrudnionych, Janikowo zajmuje trzecie miejsce wsr6d szesciu miast regionu inowroclawskiego: po Inowroclawiu i Mogilnie, a przed Pako scil!, Kruszwic~ i Strzelnem (por. tab. 1).

Tabela I Liczba ludnosci i zatrudnienie w miastach regionu inowroclawskiego Liczba ludnosci Zatrndnienie MiejscowoSC 1934 1975 1980 1992 1975 !980.

1992 Inowroclaw 34540 58400 65 !08 79051 23 300 30356 22919 Janikowo 926 6 819 7934 8 863 3 819 3J6t 3430 Krnszwica 4700 6778 7 614 9554 3 091 3056 3084 Mogilno 5 200 9268 10 !54 12600 4 800 5.330 3 839 Pakosc 3 800 5 798 5433 5885 I 840 I 938 673 Strzelno 5 800 5 932 5 527 5990 I 560 1773 I 396 L_ ir6dlo: Skorowidz gmin Rzeczypospolitej Polskiej, GUS, \Varszawa 1936;.

Rocznik statystyczny woj. bydgoskiego, GUS, WarSzawa 1976'', 1980, 1993 .

Gmina Janikowo obejmuje 19 wsi (12 solectw): Sielec, Kolud<; Wiel~.

Kolud\} Mal&, Ludzisko, Ba1ice, Skitlmierowice, Oldrzychowo, Gory, Glog6wiec, D<;bin<;, D<;bowo, Sosn6wiec, 2 - Janikowo ...

9 II

Kolodziejewo, Paluczyn~.

Wierzejewice, Dobieszewiczki, Do bieszewice, Trl11g i Broniewice.

Na uwag~ zasluguje fakt, ze we wsiach gminy Janikowo (zwlaszcza z indywidualnym sektorem) obserwuje si~ minimalny przyrost ludnosci i proces starzenia si~.

a w siedmiu zanotowano nawet w Jatach 1965-1984 bardzo duzy jej odplyw (m.in. do Janikowa).

Natomiast we wsiach z sektorem sp6!dzielczym przyrost ludnosci si~ga powyzej 40% (Szymanska, 1989).

Nalezy podkreslic, ze gmina Janikowo (bez miasta) jako jedyna w wojew6dztwie bydgoskim miala w 1993 roku ujemny przyrost naturalny, tj. przewag~ zgon6w (23,5%o) nad urodzeniami ( 21 ,5%o) i wynosil on - 2,0%o (przy sredniej dla gmin wojew6dztwa bydgosldego 7,2%o).

W gminie przypada 98 kobiet na I 00 m~zczyzn, w miescie zas 103 kobiety na 100 m~zczyzn.

2.

Rys historyczny Janikowa jako osiedla i oSrodka przemystowego Janikowo nalezy do tych miast polskich, kt6re swoje powsta nie i rozw6j zwi11zaly z przemyslem.

Podstaw~ jego rozwoju stanowily bogate poklady soli kamiennej, znajduj11ce si~ w bezposrednim s11siedztwie miasta.

Pocz11tkowe dzieje Janikowa wil!

Zll si~ jednak z roluictwem.

Jakkolwiek odnalezione na terenie obecnego miasta slady walu grodowego wskazuj11 na jego istnienie jako osady wczesnosredniowiecznej, to pierwsze wzmianki historyczne pochodz11 dopiero z XV wieku.

W historii Janikowa mozna wyr6znic trzy charakterystyczne etapy: pierwszy do 1872 r., tj. do chwili oddania linii kolejowej Poznan-Inowroc!aw-Bydgoszcz, drugi do konca II wojny swiatowej, trzeci- po 1945 r. - okres przemian i restruktury zacji.

Dane dotyczqce najwczesniejszego okresu sq niekompletne i niezbyt dostatecznie ir6dlowo potwierdzone.

10 --·~· ---- ·-r- ------

~-----u 1 ''""-....... s • 2----- &Ill 3 IIII!UUII!IJ!til 1 ..

0 ·- 0 .

~ 0 " - .• .

.

-·- --··-~r:--··-·---··-_ ......

-- ..

.

.

····-..

-~_ ...

....

• ... i!IO>, ..

~-· t ..

.

--Cl-.--·-·w.t~ ..&""''g lO a "'' ~"""-if.,..,., ti" ''lZIEJow ''I ~""""''t'' ::.:: -- llzi«hln• a --~.v.-,.::,-• .

· 11 / h.

~n6C C!''

K>''il<i:IZII.., "al''.~ ·- •Zialow SWJ.:::{"-J, A$adlu1<10 o. .

•.

--''\.l-1 ~ !lot*''> i<ll B)''lod r¥JI~I"1 !!.~ ; Rye.

2.

Kasztelanie na terenie Kujaw i ziemi dobrzynskiej w XIII-XIV w.

I - granice wojew6dztw w XV-XVI w., 2- granice powiat6w w XV XVI w., 3 - orientacyjne granice kasztelanii do pol:owy XIII w., 4 - orientacyjne granice kasztelanii powstalych po polowie XIII w. i zmiany granic dawnych kasztelanii w drugiej polowie XIII i w XIV w., 5 - oSrodki kasztelanii w polowie XIII w., 6 - o:Srodki kclsztelanii po polowie XIII w., 7 - grody niekasztelafi.sk.ie, 8 - osady dowolnie nalei:<~,ce do kasztelanii, 9 - inne osady Z.r6dlo: Z. Guidon, J. Powierski, Podzialy administracyjne Kujaw i ziemi dobrzyliskiej w XIII i XIV wieku, Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, Prace Wydzialu Nauk Humanistycznych, Seria C, nr 15, Warszawa Poznan 1974 r.

Pierwsz''l form''!

osadnicz''l w J anikowie, podobnie jak w wielu innych miejscowosciach, byl gr6d polozony prawdopodobnie 11

u brzegu Jeziora Pakoskiego.

Warto nadmienic, ze wystc<powanie grod6w na tym obszarze zwi''!

Zane bylo z gleb& najbardziej urodzajn&.

Kujawy, jak wiadomo, dziel11 sic< na tzw. B i a I e, piaszczyste, zajmuj&ce czc<sc R6wniny Inowroclawskiej, oraz C z a r n e, na poludniu, z bardzo urodzajn& gleb&.

Wedlug badaii R. Galona na Kujawach ,czarnoziem" przechodzi nagle w inne gleby (Galon, 1928).

Ta zasadnicza cecha krainy pozwala najlatwiej ustalic wplyw gleby na rozmieszczenie grod6w.

Grupa grod6w kujawskich pokrywa sic< bowiem calkowicie z obszarem Kujaw Czarnych.

Zachodni& granicc< tego czarnoziemu, id!IC wzdluz wschod niego brzegu Jeziora Pakoskiego, wyraznie oznaczaj& grody: Koscielec, Jankowo, Janikowo i Koluda Wielka.

W szystkie z wyj!llkiem Janikowa maj& typ pierscieniowy (Kowalenko, 1939, s. 158).

Istnienie grodu w Janikowie nie budzi zastrzezeii, ale jak dotychczas brakuje precyzyjnych ustaleii co do jego poloze nia i typu (Kowalenko, 1939).

Przypomniec nalezy, ze podstawOW!

I jednostk& administra cji paiistwowej od XII do XIV wieku byly kasztelanie, kt6re zast''}pily dawne okrc<gi grodowe i opola.

I tak na omawianym terenie, tzn. Kujawach Zachodnich, wydzielono kasztelanie: bydgosk''}, wyszogrodzk&, gniewkowsk!l, inowroclawsk''}, kru s.zwick!l i zam!ltwiaiisk!l.

Niekasztelaiiski gr6d - Janikowo - .do XIII wieku nalezal do kasztelanii kruszwickiej (Guidon, Powierski, 1974, s. 84), natomiast w pierwszym i drugim dziesic<cioleciu XIV wieku do zam!ltwiaiiskiej, kt6r11 wyl&czo- .

no mic<dzy 1306 a 1308 rokiem z czc<sci kasztelanii kruszwic kiej (Zam!ltwie: M11twa- nazwa okreslaj&ca Notec na odcinku od Gopla do Pakosci, Zam!ltwie - tereny lez&ce po zachodniej stronie tego odcinka).

Nowo utworzona kasztelania obejmowala zanoteck!l czc<sc p6iniejszego powiatu inowroclawskiego.

Zywot jej by!

bardzo kr6tki, poniewaz w latach 1310-1314 wl!lczono j& do kasztelanii inowroclawskiej zapewne jako rekompensatc< dla tej ostatniej z powodu utraty terytoriumgniewkowskiego (Guidon, Powierski, 1974, s. 95 - por. rye.

3, 4).

12 1· rr~ -~.-..

,.,....._-,-.-··

• ~ ~ " ,.

..

'' < ..

0 A 0 6 oh~s1l 1 ~ S K A 1---- 1 ---- l .......••••....

·== ·= 6 ''l''////.- 7 ,,,,,,,, • • • • ...

..

• ''2.

,.

~~ 0 0 .,.

.., Rye.

3.

Kujawy i ziemia dobrzynska w latach 1343-1377 1 - granice parl.stw i dzielnic okolo 1344 r., 2 - granice powiat6w, 3 - granice starostw na Kujawach kr6lewskich i ich zmiany w latach 1343-1377, 4-kasztelania slori.ska w granicach dzielnicy gniewkowskiej, okolo 1344/45 zastawiona ksi:IZetom dobrzyllskim, zwr6cona po 1352 r., 1363/64 zastawiona kr6lowi Kazimierzowi Wielkiemu, 5 - tereny o niepewnej przynale:inoSci do kasztelanii slo6skiej, 6 - hipotetyczny obszar terytorium inowroclawskiego nalez~cego do kr61a, w latach 1359-1361(?) jako lenno w posiadaniu ksiecia gniewkowskiego, 7 - obszar dzielnicy Kaika Szczeciiiskiego 1370-1377, 8 - stolice dzielnic, 9 - oSrodki administracyjne, 10 - osady wzmianko wane w tekScie jako: dowodnie nalei.cace do ksiestwa gniewkowskiego w latach I343-1364, II - dowodnie

na1ei.cace do dzielnicy Kaika Szczeciriskiego i jego i.ony Malgorzaty, 12-inne osady wymienione w tekScie i miejscowoSci orientacyjne, 13 - wsie Zr6d!o: Patrz rye.

2 13

< • " ~ ~ ,..

0 ~ '' ,.

'' l ..

I 1 __ ........

,.

~ ~''!(.\E.

''--- 2 ---- --- " .

Go"·"'' l ··········•• '' IRIUIIIIII!

I/11!11 ·--- " .

" .

s W%¢"#''~ 9 11/!1/t 14 !!!!21 6~''\..~ K R Z Y i cHEt.~''·"''~s\C.

I\ ~ N ?"

.~-?

li!:CZY~kA Rye.

4.

Kujawy i ziemia dobrzynska w ostatniej cwierci XIV w.

- granice dzielnic w latach 1380---1382, 2 - granice powiat6w, 3 - 6wczesne granice starostwa brzesko-kujawskiego, 4 - najdalszy zasieg terytorium podleglego Siemowitowi IV, 5 - terytorium zlotoryjskie od 7 V 1391 r. w zastawie krzyZackim, 6- granice Korony w latach 1398-1404, 7 - tereny dowolnie nadane przez Wladyslawa Opolczyka c6rce Jadwidze i Aleksandrowi Wigutowi (1390), 8 - tereny prawdopodobnie im nadane, 9 - ziemia dobrzyriska w zastawie krzyZ.ackim od 28 VII 1392 r., 10 - o.

Srodki administracyjne, 11 - wsie dowolnie leZ<lce na terytorium, posiada nym przez Wladyslawa Opolczyka w latach 1379-1390, 12- miejscowosci, kt6rymi dowolnie dysponowali KrzyZacy w latach 1392-1404, 13 - inne miejscowoSci, 14-podkreSione nazwy miejscowoSci dowolnie podlegaj<!cych Siemowitowi Mazowieckiemu w 1383 r. i nastc;pnych latach Zr6dlo: Patrz rye.

2 14 ·~~----------------~~~---~~~~~~·

-------------"''-~~~----~~~~dL~ Pierwszych zacz&tk6w osady rolniczej sznkac nalezy w bezposrednim Sl!siedztwie rynny Jeziora Pakoskiego - na prawym jego brzegu.

Na podstawie ir6del z XIII wieku wnio skowac mozna o istnieniu tam Janikowa jako wsi szlacheckiej nalez&cej do parafii w Koscielcu Kujawskim (Guidon, Powierski, 1974, s. 18 i 84).

Po pewnej stabilizacji podzial6w panstwowych nast&pily ponowne podzialy koscielne.

W I 460 roku erygowano now& parafil'' - ostrowsk&, do kt6rej Janikowo nalezalo az do 1965 roku (parafia na starym Janikowie).

W 1987 roku erygowano trzeci& parafil'' na nowym osiedlu.

Obecnie wi(''c miasto Janikowo nalezy do trzech parafii.

Parafia ostrowska wyl&czo na zostala zapewne z parafii w Koscielcu (Guidon, Powierski, I 974, s. 18).

Powstanie parafii ostrowskiej dopiero w XV wieku (1460 roku), podobnie jak i wielu innych parafii znajduj&cych sil'' w zachodniej CZ(''Sci Zam&twia (np. w Rzad kwinie), moze swiadczyc o nieco p6zniejszym rozwoju osad nictwa na omawianym obszarze (Guidon, Powierski, 1974, s. 96).

Jeszcze w XVI wieku istuialy tu wysepki Ias6w, kt6rych brak we wschodniej CZ(''Sci Zam&twia.

Zjawisko to nie zacho dzi jednakze w bezposrednim zwi&zku z przestrzennym zr6z nicowaniem gleb.

Najslabsze ziemie bowiem, a mianowicie piaski i szczerki, wyst(''puj& jedynie w obr(''bie parafii ostro wskiej, gdy tymczasem resztl'' zachodniego Zam&twia stanowi''!

bielice i szczerki naglinowe i nailowe, czyli tereny dose korzystne dla uprawy roli.

Zachowanie las6w w pobli:i:u Jeziora Pakoskiego czy Kwieciszownicy bylo wi(''c raczej zwi&zane z poblisk& granic& kujawsko-wielkopolsk&.

Gdy w drugiej polowie XIV wieku wprowadzono samorz& dowy system administracji, dziel&c panstwo polskie na wojew6- dztwa i powiaty, Janikowo znalazlo sil'' w powiecie i wojew6- dztwie inowroclawskim (Guidon, I 964, s. 22).

Pierwsza ir6dlowa wzmianka o Janikowie pochodzi z 1472 roku.

Wyst(''puje ona w poswiadczeniu kr6Ia Kazimierza Jagiel Ionczyka stwierdzaj&cym, ze Bogusz z Ostrowa nadal wie8 J anikowo bratu Wladyslawowi (informacja pochodzi z kartoteki 15

,Siownika historyczno-geograficznego Kujaw w sredniowie czu'' '').

Nast~pne dokumenty podaj11 juz pewne og6lne wiadomo sci o wielkosci wsi.

Ze ir6del z 1489 roku wynika, :ie we wsi bylo 6 p6Uank6w, 4 !any opustoszale i folwark, w roku 1534 natomiast by!

juz tylko jeden !an osiadly.

W 1565 roku w Janikowie bylo 5 lan6w osiadlych i karczma.

W nast~pnych latach liczba lan6w zmniejszyla si~.

poniewaz w 1583 roku dokumenty wymieniaj11 juz tylko 4 !any osiadle i jednego zagrodnika (Guidon, jak wyzej).

Pod wzgl¢em przynaleznosci koscielnej Janikowo w XVI wieku znajdowalo si~ nadal w parafii ostrowskiej, do kt6rej poza nim nalezaly wsie: Ostrowo, Sieczkowice, Sielec i W ~gierce - w dekanacie inowroclawskim, archidiakonacie kruszwickim (ar chidiakonat obejmowal trzy dekanaty - bydgoski, inowrocla wski i kruszwicki - Guidon, 1964, s. 33).

W 1772 roku wies Janikowo przeszla pod panowanie pruskie i liczyla w6wczas okolo 35 mieszka6c6w (licz~ t~ obliczono metod11 interpolacji, gdyz nie znaleziono z tego okresu konkret nych danych demograficznych i plan6w osrodka).

Odll!d a:i do I wojny swiatowej wys~puje cz~sto pod zmienion11 nazw11 - Atnsee.

Z danych dla roku 1789 wynika, ze Janikowo znajdowalo si~ w O~gu Nadnoteckim i bylo folwarkiem szlacheckim, maj~~Cym 6 dym6w ( okolo 6 rodzin), przynaleznym pod wzgl~ dem koscielnym do parafii ostrowskiej, pod wzgl~dem wlasno sciowym natomiast do dziedzica Koludzkiego (Goldbeck, 1789, 1969, s. 82).

Pochodz11Ca niemal z tego samego okresu mapa Schrottera (1796-!802) przedstawia Janikowo r6wniez jako wies folwar cznl} z II!

sam11 liczb11 dym6w, polozonl} na wschodnim brzegu Jeziora Pakoskiego.

Jesli przyj11c szacunkowo 6 os6b w rodzinie, to w przyblizeniu okreslic mozna liczb~ ludnosci Janikowa na 36 mieszkafic6w.

W drugim z analizowanych okres6w, tj. od 1872 do 1945 roku Janikowo bylo nadal wsi11.

Pierwsze wazniejsze zmiany w jego strukturze przestrzennej nastl}pily w XIX wieku, kiedy to w latach 1872-1873 oddano 16 ,-~--~----------~~~~ 1---··

---""-~-~---~~~~~~cill Rye.

5.

Mapa sytuacyjna Janikowa i jego okolic z 1911 roku ObjaSnienia: Patrz rye.

7 3 - Janikowo._

do eksploatacji przebiegaj&c& przez Janikowo lini~ ko!ejow& Poznan-Inowroclaw-Bydgoszcz.

Urodzajne gleby tego regionu sprzyjaly i sprzyjajl} uprawie burak6w cukrowych i budowie pierwszych cukrowni na Kuja wach.

W Janikowie zak!ad tego typu uruchomiono po zachodniej stronie tor6w kolejowych w 1876 roku.

L&cznie z t& inwestycj& powsta!y sk!ady i magazyny kolejowe oraz budownictwo miesz kaniowe dla pracownik6w zakladu.

W latach 1880-1882 wies !iczyla tylko 56 mieszka6c6w stalych (S!ownik ...

, 1882, s. 702).

W nast~pnych jednak latach, dzi~ki rozwojowi zak!adu i wzrostowi produkcji, nast~powa!

systematyczny nap!yw !udnosci z zewn&trz i rozw6j osrodka (rye.

5).

Tuz przed wybuchem I wojny swiatowej osada ta liczyla okolo 500 mieszkanc6w, a w 1921 r.- 627.

Po chwilowej stagnacji (1921-1928), kiedy przybylo zale dwie 12 os6b, nast&pila ponowna fa!a wzrostu liczby ludnosci.

Rozbudowuj&ca si~ cukrownia stwarzala dodatkowe miejsca pracy dla duzej rzeszy bezrobotnych z najblizszych okolic.

Powstawa!y nowe budynki mieszkalne, nie tylko w zespole przyfabrycznym, ale r6wniez po wschodniej stronie tor6w kole jowych i wzd!uz drogi prowadz&cej do wsi Ko!uda Wielka.

Mi~dzy innymi w latach dwudziestych obecnego stulecia powsta la tu dzielnica Majdany (por. rye.

6 - ,zu Micha!inowo" - relacja ustua najstarszych mieszkanc6w Janikowa).

W okresie mi~dzywojennym uruchomiono r6wniez kolejk~ wisz&q do przewozu burak6w cukrowych, dostarczanych ber linkarni na wschodni brzeg Jeziora Pakoskiego.

Jednoczesnie tuz przy rampie prze!adunkowej (por. ·rye.

6 - Landungs.

Pl.)

powsta!

drewniany budynek s!u:i:&cy do prze!adunku burak6w p6in& jesieni&.

W omawianym okresie zorganizowano takze strzelnic~ przerobion& po II wojnie swiatowej na stadion.

Zostal on zlikwidowany dopiero w 1975 roku w zwi&Zku ze spi~trza niem jeziora.

W !atach 1928-1931 liczba ludnosci wzros!a do 821 os6b.

Warto nadmienic, ze rok 1928 byl dla Janikowa przelomowy.

Od tego bowiem momentu a:i: do chwili obecnej utrzymuje si~ 18 -~--"= .,...,,.---o--T·

staly wzrost liczby jego mieszkaiic6w (rye.

8.).

W roku tym powstala takze pierwsza w J anikowie szkola podstawowa, zlo kalizowana po wschodniej stronie tor6w kolejowych.

Do tej pory dzieci z Janikowa ucz~szczaly do szkoly w Ostrowie, zbudowa nej w Jatach 1910-1913.

R6wniez w okresie mi~dzywojennym powstala mleczamia, zalozona w 1938 roku przez M. Wisnie wsq (Notatki luzne, Archiwum Paiistwowe w Bydgoszczy, Oddzial Terenowy w Inowroclawiu, cyt. W AP Bydgoszcz, OT Inowroclaw), gospoda Judowa i piekamia.

W Jatach trzydziestych Janikowo spelnialo funkcj~ osrodka letniskowego i zeglarskiego dla r6znych klub6w Inowroclawia (m.in. klub6w wojskowych, Ligi Morskiej i Kolonialnej oraz harcerstwa).

Przed wybuchem II wojny swiatowej wies liczyla juz 1100 os6b, natomiast pod koniec 1945 r.- 1760.

-r:----------~--~~-~~·-·· -..

-...

-...

.,

II.

Przemiany przestrzenne i demograficzne Janikowa po II wojnie swiatowej Po drugiej wojnie swiatowej w Janikowie zachodz''l najdynami czniejsze przemiany wywolane g16wnie lokalizacj''l zaklad6w sodowych.

Budowe tego najnowoczesniejszego obecnie w Polsce i jednego z najwiekszych w Europie kombinatu sodowego rozpoczeto w 1953 roku, przy znagznej pomocy specjalist6w ze Zwi''lzku Radzieckiego.

W produkcji wykorzystuje sie solanke z Inowroclawia, wapienie z pobliskiego Piechcina oraz wode z Jeziora Pakoskiego.

Juz w 1957 roku rynek krajowy otrzymal pierwsze tony sody z tego zakladu.

Z budow11 wi''!ze sie wzrost liczby ludnosci i rozw6j przestrzenny osrodka.

W chwili jej rozpoczecia 6wczesna gromadzka wies Janikowo liczyla 2750 os6b.

W ci''!gu naste pnych czterech !at osi''!gn«la liczbe 3240 mieszkanc6w.

By!

to okres, w kt6rym powstaly r6wniez tzw. baraki przeznaczone na hotele, sklepy i mieszkania pracownicze.

Do 1989 roku czesc z nich zachowala pierwotn''l funkcje mieszkaniowo-uslu gow''l (byly tu sklepy detaliczne, siec zaklad6w uslugowych, dystrybutornia gazu plynnego, siedziba Urzedu Miasta i Gmi ny, posterunek Milicji Obywatelskiej), do roku szkolnego 1975/1976 miescila sie tu r6wniez Zasadnicza Szkola Zawo dowa i Technikum Mechaniczne dla Pracuj11cych.

Obecnie wiekszosc omawianego obszaru zajmuje mlode Osiedle Wil konskiego, tu tez S''l: nowa siedziba Urzedu Miasta i Gminy, Komisariat Policji i Bank Sp61dzielczy.

W chwili uzyskania przez Janikowo praw miejskich (rok 1962) liczba ludnosci wynosila okolo 4300 os6b, przez caly 21 II

nast~pny okres notuje si~ staly, dynamiczny wzrost liczby mieszkanc6w.

Naplyw ludnosci wywolany jest nie tylko urucha mianiem coraz to nowych dzia16w produkcji, lecz r6wniez utrzymuj''!CI!

si~ w tym okresie og6ln11 tendencjl!

do migracji ludnosci ze wsi do miast.

Tabe1a 2 Liczba mieszkaiic6w Janikowa w 1atach 1882-1993 Liczba Liczba Liczba Rok mieszkati- Rok mieszkari- Rok mieszkati- c6w c6w c6w 1882 56 1945 1760 1965 4700 1905 338 1950 2000 1973 6631 1914 500 1953a) 2750 1975 6819 1921 627 1957b) 3240 1980 7934 1928 639 1960 3586 1984 7995 1931 821 1961 3956 1985 8600 1934 926 1962'') 4300 1992 8863 1939 1100 1964 4693 1993 9052 a) rozpoczecie budowy zakJad6w sodowych, b) zakoriczenie budowy zaklad6w sodowych, c) Janikowo miastem Zr6dlo: Skorowidz gmin Rzeczypospolitej Polskiej, GUS, Warszawa 1936 r.; Dane archiwalne; Roczniki statystyczne wojew6dztwa bydgoskiego z r6Znych Iat W 1993 roku J anikowo liczylo 9052 mieszkanc6w (w 1976-7000, a w 1985 roku 8600 os6b - por. rye.

8, tab. 2).

W 1976 roku oddano do uzytku (po dwuletniej budowie) trzeci zaklad przemyslowy- nowoczesn11 warzelni~ soli.

Wzrost liczby mieszkanc6w miasta i kolejne realizowanie inwestycji przemyslowo-uslugowych i mieszkaniowych wply n~ly na zr6znicowanie jego struktury przestrzennej.

Prze- 22 I ..

- .

-T--

1 ·-·-·- 12 r:;.·.::;.:::J ,.

t !

24 c::::::J Hotel -Kawiornio 2- '' ·- z Fnychoclnio Rej.

·== 13 (~:.-~-~~~} 19 ''( 25~ J Obiek1y sportcwe s~ 14~ 20 f 26 [, .....

, ...

,''.!

lo Zokladowy Dom KI.

Atury ·-- 5 Klub Mloctzieiawy 7= 1 5 l•:.e.~.1 27~ '' Oblekly sportowe B== 21 BW 1 Szkota 9 ------"''~· 1 Pie4<arnia J·o ------ 16~ 22 BF 28 E:.:IIi!l '' aa, 11 --- 11 Hotel 17~ 23 Sch.

Rye.

7.

Struktura przestrzenna i funkcjonalna Janikowa w 1975 i w 1985 roku ObjaSnienia: 1 - granica administracyjna miasta, 2 - kolej g16wna wielotorowa i drugorzc;dna nonnalnotorowa, 3 - kolej jednotorowa gl6wna, 4 - kolej i zabudowa kolejowa na rye.

7, 5 - kolej tramwajowa i gospodarcza, 6-kolej Iinowa i wiszctca.

7-szosy, 8-droga przejezdna II klasy, 9-drogi Iokalne i IeSne, 10- Scie:iki, 11 - r6w odwadniaj<tcy, 12 - lctka (podmolda lqka), 13 - las mieszany, 14 - park, 15 - ogr6dki pracownicze, 16 - sitowie (zaroSia), 17 - cmentarz, 18 - koSci61, kap1iczka przydroZna, 19 - wiatrak, 20 - drogowskaz, 21 - dr6Znik kolejowy, 22- dworzec (stacja kolejowa), 23 - stodola, 24- funkcja mieszka niowa, 25 - funkcja przemyslowa, 26 - funkcja rolnicza, 27 - funkcja uslugowa, 28 - zabudowa mieszkaniowa i gospodarcza na rye.

5 i 6 Zr6dlo: do rye.

5, 6 i 7, E. E.isenschmidt, Hauptyertriebshandlung der Karten der Koniglichen Landesaufnahme, Berlin 1911 r. skala 1:25000, ark.

1721; mapa w skali 1:25000, ark.

3274, Broniewice (Reichsgau Wartheland Reg.

Bez.

Hobensalza, Ausgabe 1940 r.); plany miasta Janikowa z Iat 1975 i 1985, 1994, Biuro Planowania Miast i Osiedli w Inowroclawiu

ru -" "'' 0 -" N ru ~ \ ....

I ..............

I .)

·,·....,· 0 200 400m Rye.

8.

Struktura przestrzenna i funkcjonalna Janikowa w 1994 roku ObjaSnienia: Patrz rye.

7 ------~-~-.

-~~-~--·

prowadzona pod tym k&tem analiza (rye.

7) pozwala na wyod r~<bnienie kilku r6Zni<!cych si~< dzielnic: przemyslowej (a, c), mieszkaniowo-uslugowej (b) i rolniczej (d) w p6lnoeno-zaehod niej cz~sci miasta.

Tereny przemyslowe wyst~puj& w dw6ch zespolaeh: star szym zwi<jzanym z eukrowni& i mlodszym - z zakladami sodowymi i warzelni& soli.

W cz~sei pierwszej, opr6cz zespolu fabrycznego, w bezposrednim s&siedztwie eukrowni znajduje si~ takze ez~sc mieszkalna, reprezentowana przez typ budow nictwa z czerwonej eegly, charakterystyczny dla XIX wieku.

S& to domy jednopi~trowe.

Poza tym wyst~puje budownictwo wolnostoj&ee.

Nowoczesna cz~sc mieszkaniowo-uslugowa po wstala wzdluz jednej gl6wnej osi, po jej stronie wschodniej.

Po prawej stronie drogi znajdowala si~ ,stara" dzielniea (baraki) mieszkaniowo-uslugowa z !at pi~cdziesi&tyeh.

Obeenie, jak juz wspomniano, zlokalizowano tu nowe osiedle mieszkaniowe Wilko6.skiego.

Od osi gl6wnej odbiegaj& drogi boezne (poprzeezne) stanowi&ee gl6wny szkielet miasta (por. rye.

8).

Trzeba nadmienic, ze J anikowo jest jedynym miastem w wojew6dztwie bydgoskim, kt6re powstalo w okresie powojen nym.

Zbudowane jest prawie od podstaw wedlug wsp61ezesnie obowiljZuj&cyeh zasad urbanistycznyeh (z wyj&tkiem starszyeh element6w, tzn. zabudowy wiejskiej i cukrowni), dlatego mozna je traktowac jako typowe miasto powojenne (E. Kwiatkowska, 1973).

Jedlll!

ze znamiennyeh jego ceeh jest jednolitosc budow nictwa wynikaj&ea z tendeneji do tworzenia bezklasowyeh dzielnie (Kwiatkowska, 1973).

Cz~sc mieszkaniowa powstala w pewnym oddaleniu od zaklad6w przemyslowyeh i oddzielona jest od nieh ochronnym pasem zieleni ogr6dk6w dzialkowyeh.

Przedstawiony rozw6j funkejonalny miasta znajduje swoje odbi eie w strukturze demograficznej oraz organizaeji warunk6w soejalno-bytowyeh ludnosei.

Jak juz wspomniano, w grudniu 1993 roku J anikowo osi&gn~lo liczb~ 9052 mieszka6.e6w.

Z ana lizy struktury wieku wynika, ze spolecze6.stwo miasta jest stosunkowo mlode (tab. 3, rye.

9).

4-Janikowo ...

25 II

Tabela 3 Struktura wieku i pki mieszkari.c6w Janikowa Liczba mieszkaric6w Procent wg !at Wiek Janikowa w latach i grup wiekowych 1965 1975 1980 1993 1965 1975 1980 1993 0-15 1504 2122 2057 2713 38,7 37,8 30,9 30,0 16-18 315 462 398 19-60 K 1175 1790 2405 5418 52,5 54,5 61,0 60,0 19-65 M 1293 1926 2426 >60 K 273 354 425 921 8,8 7,7 8,1 10,0 <65 M 140 165 223 Razem 4700 6819 7934 9052 100,0 100,0 100,0 100,0 K - kobiety.

M - meZczyZni Zr6dlo: Spisy mieszkaiic6w Janikowa z !at 1965, 1975, 1980, 1993 Co trzeci rnieszkaniec rniesci sic< w grupie do !at osiernnastu, a co 10 w grupie wieku poprodukcyjnego.

Janikowo nalezy do nielicznych miast w wojew6dztwie bydgoskim o tak mJodym spoleczetistwie.

Na tie miast regionu (Inowroclawia, Mogilna, Strzelna, Pakosci, Kruszwicy) struktura wieku w Janikowie przedstawia sic< dose korzystnie, bowiem jedynie 10% 1udnosci jest w wieku poprodukcyjnym (por. rye.

10, 11).

Mlodosc spoleczetistwa wi~e sic< z charakterem funkcjonalnym miasta i kr6tkotrwalosci~ jego istnienia jako prawnego organizmu rniejskiego.

Stale rozbudowuj~cy sic< przemysl przyci~gal i przy ci~ga nadal now11 sil~ robocz11 z okolicznych wsi i miasteczek.

W scislej l~cznosci z tym zjawiskiem pozostaje dose znaczny przyrost naturalny wynoSZi!CY obecnie 5,3%o (chociai w wiejskiej gminie, jak juz wspornniano, jest on ujernny -2,0%o).

Nalezy jednak stwierdzic, ze przyrost rna tendencjc< malej1!q, bowiem w 1975 roku wynosil on 12%o, w 1985 roku 6,6%o. Obnizenie wskainika przyrostu naturalnego zwi''lzane jest ze starzeniem sic< spoleczen- 26 -- --··- -- --- --,----

tys. 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 "" 00 00 - "" c:> ....

M a- a- - - C'' "'' "'' "'' ''"'' ...

- - !;; - c:> ~ - c:> "'' !!: Rye.

9.

Wzrost liczby mieszkanc6w Janikowa w latach 1882-1993 Zr6dlo: Tab. 2 , ...

--

Inowroc!aw Kruszwica 12% 12% B przedprodukcyjnym fE1 produkcyjnym 1!11 poprodukcyjnym Mogilno Pakosc 11% 14% B przedprodukcyjnym fE1 produkcyjnym fE1 poprodukcyjnym Janikowo Strzelno 10% 14% 29% B przedprodukcyjnym fEI produkcyjnym 1!11 poprodukcyjnym Rye.

10.

Struktura wieku ludnosci w wybranych miastach wojew6dztwa bydgoskiego w 1993 r.

Wojew6dztwo 12% 30% 58% IIIII przedprodukcyjnym Ill produkcyjnym IIIII poprodukcyjnym J anikowo miasto i gmina 12% 30% 58% IIIII przedprodukcyjnym IIIII produkcyjnym 111 poprodukcyjnym J anikowo miasto 10% 30% 60% IIIII przedprodukcyjnym IIIII produkcyjnym IIIII poprodukcyjnym Rye.

11.

Struktura wieku ludnosci w miescie i gminie Janikowo na tie wojew6dztwa bydgoskiego (1993 r.)

stwa Janikowa oraz z og6lnie utrzymuj&c& si~ malej&e& tendencj& przyrostu naturalnego w Polsce (3,2%o).

W strukturze zatrudnienia przewazaj11 pracownicy miejscowego przemyslu i budownictwa, stanowi& oni ai 81% zatrudnionych w gospodarce narodowej, maly natomiast odsetek stanowil!

zatrudnieni w sektorze uslugowym (zatrudnienie Iudnosci miasta przedstawia tab. 4 i rye.

12, 13).

Tabela 4 Pracuj''!

Cy w gospodarce narodowej w Janikowie w !992 r.

(31 XII 1992) 1993 Wyszczeg6lnienie 1975 1980 1993 miasto i gmina .

Ludnosc og61em 6819 7934 9052 13700 !

Zatrudnienie og6lem w gospodarce narodowej 3819 3370 3430 4156 w tym: przemysl 3051 2710 2774 2863 budownictwo transport i l~cznosc 190 170 62 105 handel 117 90 121 !53 pozostale 461 380 493 1030 Zr6dlo: Roczniki statystyczne wojew6dztwa bydgoskiego WUS, Bydgoszcz Tabela 5 Struktura zatrudnienia w mie§cie i gminie Janikowo (1993 r.)

Dzialy gospodarki Miasto Miasto i gmina Przemysl i budownictwo 2868 2774 Rolnictwo i lesnictwo 359 68 Transport i l~cznosc !05 62 Handel !53 121 Gosp. komun.

i mieszkaniowa 138 138 Oswiata i wychowanie 216 151 Ochrona zdrowia 244 55 Administracja i wymiar sprawiedliwoSci 40 28 ·--··· 30 -~~------------~----~~~~·

Janikowo miasto i gmina 4 5 6 1 ~~mzm,m•EsD6D7Dsl J anikowo miasto 2 3 4 5 6 1 ID 1 lEI i g 3 Ell 4 Ell 5.

6 D 7 • 8 I Rye.

12.

Struktura zatrudnienia w mieScie i gminie Janikowo (1993 r.)

-- II

Wojew6dztwo I 1% 8% ovrzemysl lim rolnictwo i budownictwo i leSnictwo 111 gosp. kornun.

i mieszk.

Inowroc!aw 7% II oSwiata i wychowanie 10% 0 przemysl mil rolnictwo i budownictwo i leSnictwo 8% In] transport i l~cznoSC 11 ochrona zdrowia !4% iJ transport i htcznoSC 11 gasp. komun.

II oSwiata II ochrona i mieszk. i wychowanie zdrowia Kruszwica 0 przemysl ~ rolnictwo Fill transport i budownictwo i leSnictwo i lqcznoSC mil gasp. komun.

II oSwiata Ill ochrona i mieszk. i wychowanie zdrowia Ill handel II administr. i wym.

sprawiedliwoSci (I handel 11 administr. i wym.

sprawiedliwoSci 111 handel II administr. i wym.

sprawiedliwoSci -,....,-..,----------~~~"~~-~----~.-

Mogilno 11% 14% 0 przemysl lim rolnictwo i budownictwo i leSnictwo 11% Iii!!

uansport i t~cznoSC II gosp. komun.

II oSwiata • ochrona i mieszk:.

i wychowanie zdrowia Pakosc 10% 0 przemysl 11 rolnictwo i budownictwo i leSnictwo II gosp. komun.

II oSwiata i mieszk. i wychowanie Strzelno 7% 0 przemysl mg rolnictwo i budownictwo i leSnictwo II ~osp. komun.

II ?

Swiata 1 mteszk.

1 5% 4% muansport il~cznoSC 121 trans port i l~cznoSC 111 ochrona zdrowia Iii!!

handel II administr. i wym.

sprawiedliwoSci 24% 6% Iii!!

handel II administr. i wym.

sprawiedliwoSci 26% Iii!!

handel 11 administr. i Rye.

13.

Struktura zatrudnienia w wybranych miastach wojew6dztwa bydgoskiego 5 - Janil.-owo ...

" .

-- II

II Innym problemem wi&Zl!cym sic; z zagadnieniami demogra ficznymi jest sprawa bezrobocia (tab. 6).

Na tie innych miast tego obszaru Janikowo wypada pod tym wzgll;dem nie najgorzej, bowiem stopa bezrobocia wynosi tu okolo 18% (taki jest procent bezrobotnych w stosunku do Judnosci w wieku produkcyjnym).

Wyszczeg61- nienie Razem bezrobotni zarejestrowani w tym kobiety w tyro absolwenci szk61 ponadpodst.

Zwolnieni z przyczyn likwidacji zak.

Jadu pracy Nie · posiadaj<tcy prawa do zasilku Pozostaj<tCY bez pracy pow. 12 mies.

% bezrobot- nych wsr6d mieszkafi.c6w w wieku produkcyjnym Tabela 6 Bezrobocie w 31.12.1992 r.

M.

M.

M./ Jani- M./ Bar- M./ gmina ko- gmina cin gmina wo 1426 978 1629 1051 1223 741 513 1065 714 635 Ill 73 130 95 93 621 396 474 325 309 588 364 881 563 183 649 425 987 645 607 18,0 18,4 17,5 19,5 21,7 M.

Pa- M./ koSC gmina 774 1934 460 1005 74 131 218 560 152 698 491 682 22,9 16,3 Zr6dlo: Rocznik statystyczny wojeW6dztwa bydgoskiego.

WUS, 1993 34 M.

Kru- szwi- ca 1218 '' 624 83 358 439 419 22,0 II · --~-

.

"""·-·· III.

Gospodarka T radycyjnie na obszarach wiejskich tej czc:;sci Europy male miasta spelnialy i najczc:;sciej nadal spelniajl!

funkcje uslugowe wzglc:;dem swego rolniczego zaplecza.

Rozwinc:;ly sic:; bowiem ze wsi targowych, miejsc wymiany produkt6w pochodzenia rolni czego na inne dobra potrzebne ludnosci rolniczej.

Na wielorakie relacje o charakterze rynkowym nakladaly sic:; inne - admini stracyjne, komunikacyjne, kulturalne itd.

Zawil!

Zywanie sic:; trwa lych powil!

Zan mic:;dzy miastem a jego wiejskim i rolniczym zapleczem ksztaltowalo wzglc:;dnie stabilne w czasie i przestrzeni regiony gospodarcze o charakterze wc:;zlowym, z malymi mia stami jako ich osrodkami wc:;zlowymi.

Sfera obs!ugi zaplecza stanowi!a bazc:; ekonomiczn11 miast tc:; role:; spe!niaj''lcych.

W przypadku J anikowa jego relacje ze swiatem zewnc:;trz· nym maj11 inny charakter jako bezposrednie nastc:;pstwo zlo kalizowanego w nim przemyslu.

Sl!

to powi11zania mocno wykraczaj''lce poza granice dzisiejszej gminy, wojew6dztwa i kraju.

A zatem relacje wi<!

Z<!

Ce to miasto z bezposrednim wiejskim zapleczem zawi11zywaly sic:; w cieniu tych zwi<~za nych z jego funkcj''l przemys!OW<l.

W okresie poprzedzaj''lcym wielkie uprzemyslowienie J anikowa wies pe!ni!a funkcje usln gowe wzglc:;dem najblizszych S<jsiadujl!cych z nil!

miejscowo sci, w granicach wschodniej czc:;sci dzisiejszego terytorium gminy.

Zachodnia czc:;sc jej terytorium obs!ugiwana by!a przez miejscowosc Kolodziejewo bc:;d<jce dla niej lokalnym osrod kiem uslugowym.

Od momentu utworzenia gminy Janikowo podejmowano liczne dzialania organizacyjno-inwestycyjne na rzecz wzmocnie- 35

nia roli miasta Janikowa jako osrodka centralnego w stosunku do calego podlegajqcego mu wiejskiego zaplecza.

Baz''l ekonomicznq dzisiejszej miejsko-wiejskiej gminy Jani kowo jest zdecydowanie przemysl, bowiem wlasnie on stanowi gl6wne ir6dlo dochodu w budzecie miasta i gminy.

1.

Przemyst Tradycje przemyslowe Janikowa si~gajq XIX stulecia, kiedy to w 1876 roku uruchomiono cukrowni~, pierwszq tego rodzaju fabryk~ na Kujawach.

Uprzemyslowienie dzisiejszego Janikowa kwalifikuje to miasto jako jeden z wa:Zniejszych osrodk6w Zachodnio-Kujawskiego Okr~gu Przemyslowego (Rochnowski, 1978).

Janikowskie Zak!ady Sodowe, obok podobnych zaklad6w w pobliskich Mqtwach-Inowroclawiu (zal. w 1879 roku), repre zentujq polski przemysl sodowy.

Ich budow~ rozpocz~to w 1952 roku, a pierwszq produkcj~ uzyskano w 1957 roku.

Od sierpnia 1992 roku zaklady sq tzw. jednoosobowq sp61kq akcyjnq skarbu pafistwa.

Janikosoda rozciqga si~ na 336 ha powierzchni, w tym 200 ha tego arealu zajmujq stawy, tzw. biale morza.

Wartosc majqtku brutto szacowana jest na ok. 1800 mld zl (1993 r.).

Podstawowe instalacje produkcyjne zaklad6w sluzq produkcji: sody lekkiej (NazC03), soli warzonej przemyslowej i stolowej (NaCI), dwutlenku w~gla (COz), kredy kosmetycznej i farma ceutycznej (CaC03).

Podstawowym produktem Janikosody jest soda (kaustyczna, kalcynowana, amoniakalna), kt6rej produkcja wynosi 500 tys. ton rocznie.

Stanowi ana niezb~dny surowiec dla przemyslu: hutniczego, szklarskiego, tekstylnego, nawoz6w sztucznych, chemii gospodarczej i innych.

Znaczna cz~;sc wy tworzonego produktu przeznaczona jest na eksport.

Od 1976 roku pracuje warzelnia soli, produku jqca sol metodq pr6zniowq: duze jej ilosci zbywane sq poza granicami kraju, m.in. w Finlandii, 36 ---~· ·,---

1.

Panorama miasta

2.

Koncowy odcinek ul. Gl6wnej

3.

Fragment miasta ze Szkol£!

Podstawow£!

nr 2

4.

Utica Przemyslowa z budynkiem Urz~du Gminy i Miasta

5.

Janikowskie Zaklady Sodowe ,Janikosoda S.

A."

6.

Stadion Miejski

7.

Osrodek Sportu i Rekreacji nad Jeziorem Pakoskim

8.

Fragment osiedla domk6w jednorodzinny


corpora: wikisources-pl

text:
357.

Ów się nie trudził żadną pracą,

I, gdy się drudzy w znojach pocą,

To równie w biały dzień, jak nocą,

Wielce ucieszny ten ladaco

Grzmiał powozami — Bóg wie: za co?

I wiecznie śpieszył — Bóg wie: po co?

Lecz, wśród zmądrzałej głupców rzeszy,

Gdy, zmiennej doli złą przemocą,

Dnie mu się jasne już nie złocą —

On, jako wzór mierności pieszej,

Ani już jeździ, ni się śpieszy —

Bo nie ma za co, ani po co.


text:
Adrjan I, Papież, rzymianin, wybrany r. 772, rządził Kościołem blisko 24 lat; był przyjacielem Karola W. Zagrożony potężnie i oblężony w Rzymie przez Dezyderjusza, króla Longobardów, Adrjan prosił o pomoc Karola, króla Franków.

Ten r. 773 przyszedł z wojskiem, obalił królestwo Longobardów, potwierdził i powiększył nadania uczynione już Papieżowi przez ojca jego Pepina (r. 774).

Adrjan i Karol poprzysięgli sobie wówczas wieczną przyjaźń i urządzono w Rzymie wielkie uroczystości na cześć Karola.

We dwa lata później (776), Karol W. przybył powtórnie do Włoch, aby zasłonić Papieża od nieprzyjaciół: księcia neapolitańskiego i Benewentu, i Leona, arcybis.

Rawenny.

Karol odwiedził trzeci raz Adrjana r. 781.

Wkrótce potém Adrjan, na prośby Ireny, cesarzowej greckiej, wysłał legatów na siódmy sobór powszechny, a drugi nicejski, r. 787, przeciwko obrazoburcom zwołany, i postanowienia jego zatwierdził.

Togoż roku po raz czwarty odwiedził go Karol W. w Rzymie; A. um.

r. 795; należy do rzędu Papieży, którzy świetność władzy papieksiej[1] podnieśli.

Za niego to miała miejsce kontrowersja adopcjanów (ob.).

Karol W. ułożył dla niego nagrobek wierszem, znajdujący się dotąd w Rzymie.

— Adrjan II, rzymianin, po dwukrotném nieprzyjęciu papiestwa, wybrany mimowoli r. 867, w 75 roku życia, pełnego cnót.

W czasie wyboru Adrjana panował Ludwik II, syn Lotarjusza I, a wnuk Ludwika Łagodnego.

Adrjan II był następcą wielkiego Papieża Mikołaja I, po którym odziedziczył zatargi z Lotarjuszem II, księciem Lotaryngji, za nieprawne rozwiedzenie się z żoną.

Uwiedziony fałszywą przysięgą Lotarjusza, że oddali Waldradę, a połączy się z prawą żoną, zdjął z niego Adrjan klątwę i własną ręką dał mu kommunję św. Lotarjusz wkrótce potém umarł, co uważano jako karę Bożą za oszukanie Papieża.

Odbył Adrjan sobór w Rzymie r. 868 w sprawie Focjusza, wysyłał legatów na sobór powszechny w Konstantynopolu i ustawy jego potwierdził.

Um.

r. 872.

Zostawił 37 listów o sprawach kościelnych.

— Adrjan III, rzymianin, wybrany r. 884 po Marynie albo Marcinie I, panował tylko 1 rok i 4 miesiące.

Walka przeciw Focjuszowi trwała dalej za jego pontyfikatu.

Opierał się mężnie Bazylemu Macedończykowi, cesarzowi wschodniemu, który nalegał o odwołanie wyroków wydanych przez Papieży, jego poprzedników.

— Adrjan IV.

Ubogi chłopiec z Anglji służył w klasztorze św. Rufa, blisko Awinjonu; wkrótce został braciszkiem, a później opatem tego klasztoru.

Ściśnieni surowością zakonnicy, oskarżyli go przed Papieżem Eugenjuszem III, uczniem św. Bernarda.

Usprawiedliwiwszy się, został mianowany kardynałem i legatem w Norwegji.

R.

1154 jednomyślnie był wybrany Papieżem.

Wiódł spory z Fryderykiem Barbarossą i z Wilhelmem I, królem Sycylji, którego skłonił do uznania solennie zwierzchnictwa Papieża nad królestwem Sycylji, będącém lennością papieską od początku panowania Normannów we Włoszech.

Gdy Arnold z Brescji wystąpił w Rzymie przeciw władzy świeckiej Papieżów, Adrjan rzucił interdykt na miasto i tém zmusił do wygnania Arnolda, który wpadł w ręce Barbarossy.

Adrjan IV um.

w Anagni r. 1159.

— Adrjan V, genueńczyk, syn Teodozego Fiesco, krewny pap.

Innocentego IV, był legatem w Anglji.

Chory wybrany na papiestwo, po Innocentym V r. 1276, um.

w 38 dni po wyborze.

— Adrjan VI, hollender, syn rzemieślnika w Utrechcie, professor uniwersytetu w Lowanjum, nauczyciel Karola V, późniejszego cesarza, wnuka Maxymiljana I. Był dziekanem katedry lowańskiej i posłem do Hiszpanji.

Po śmierci króla Ferdynanda Katolickiego, z polecenia Karola zarządzał Hiszpanją, wspólnie z kardynałem Ximenesem, w imieniu Karola, a w końcu sam jeden.

Za staraniem tegoż cesarza wybrany Papieżem r. 1522, po Leonie X, który go był mianował kardynałem przed pięciu laty.

Powściągnięciem pewnych nadużyć usiłował zapobiedz szerzeniu się reformacji Lutra, ale okazał w tém mało energji.

Um.

r. 1523, panował tylko półtora roku.

Uczony, pobożny, cnotliwy, nie był jednak lubiony przez Rzymian, a po śmierci mało żałowany.

Zostawił kilka dzieł teologicznych: Epistolae, Quaestiones quodlibeticae (Paris, 1531); Disputationes in libros 4.

Magistri sententiarum.

Cfr.

Höfler, Die teutschen Päpste, i Hefele, der Cardinal Ximenes.

(Hefele).

X. M. G.

Przypisy


corpora: openbooks

text:
Tadeusz Miciński

Ananke

Gwiazdy wydały nade mną sąd:

— wieczną jest ciemność, wiecznym jest błąd.

— Ty, budowniku nadgwiezdnych wież

— będziesz się tułał jak dziki zwierz,

— zapadnie każdy pod tobą ląd —

— wśród ognia zmarzniesz — stlisz się jak lont.

A gwiazdom odparł królewski duch:

wam przeznaczono okrężny ruch,

mojej wolności dowodem błąd,

serce me dźwiga w głębinach ląd.

Poszumy płaczą mogilnych drzew,

lecz w barce życia płynie mój śpiew.

Ja, budowniczy nadgwiezdnych miast,

szydzę z rozpaczy gasnących gwiazd.

-----


text:
AKT I.

Około stołu siedzą: KSIĄŻE ADAM, NIEMOJOWSKI, BARZYKOWSKI, MORAWSKI i LELEWEL; opodal OLIZAR.

DEMBIŃSKI. (stojąc, pochylony nad stołem, gestem kończy długą opowieść; wszyscy słuchają zaciekawieni, zgnębieni, smutni) .

.

.

.

.

............

a ostatki żołnierza rozpierzchły się, zbiegły, —

musiały zbiedz, — ha, darmo szukając schroniska;

gdzież ich chaty, ich domy; — rujny i zwaliska,

któż im zaskrzepłe dawno roznieci ogniska

wytlałych zniczów, — chyba uroczyska

leśne dają im schronę; — a wiecie, ich serca

były, jak owe orły poranione!

To patrzeć na nich był żal, była rozpacz,

ta rozpacz, co się beznadziejną zowie,

rozpacz okrętów tonących .

.

.

.

.

Och mrowie

przechodzi wskroś, gdy taką słyszę

relacyę walki, — więc przepadli.

DEMBIŃSKI.

............

szable i olstry rzucali precz od się

a oczy im się mgliły od łez, — z płaczu;

poszli precz, a kraj cudny żegnali ze łkaniem,

............

tak się za ich odejściem ozwały wołaniem

żalu, te na litewskich drogach smukłe sosny,

taki z nich ku nim biegł jęk skarg żałosny;

............

»wyż to nasi rycerze, wy odlotne ptaki

rzucacie nas; o któreż was powrócą wiosny«

............

płacz był po nich, po dworach, rozpacz.

.

.

.

.

Tak nie dawno ich miałem u mnie na pokojach;

jacyż to byli huczni, wspaniali młodzieńce.

NIEMOJOWSKI.

Prawdziwie, jak ich wspomnę, żal składa mi ręce

do jakichś modłów, którym słów nie zdołam

przydać,

bo w gardło cisną się słów skargi,

coby się na bluźnierstwo targnąć mogły.

DEMBIŃSKI.

Litwo, uroczy kraju, kochanko Polaków,

Skarż się żałobnym płaczem; — nie wiń twych rodaków,

bo wszystko tobie nieśli, mienie, życie, siły;

jeno, że się wyroki Losu złe spełniły.

............

LELEWEL.

............

(cicho)

wspomniałeś Litwę, zacny generale;

Litwę, jako wyrzekłeś, Polaków kochankę,

a wspomniałeś ją rzewno;.

.

.

. — mówiłeś o sośnie,

co się przydrożna żegna z żołnierzem miłośnie;

wspomniałeś las, jak szumem gwarzy o Perkunie.

............

Jakie tam gniazda serc; — słuchaj wojaku,

litewskie serca znasz ? — myślisz, że runie

nasz święty skarb, skarb duszy białej jak gołębie,

jak lilie, nieskalanej, świętej.

—

Czarty przejdą, — a będzie las litewski szumiał

i swoje bogi litośniejsze wskrzesną,

wstaną żywe, —

och strónę gorycznie bolesną

tknąłeś w twojej relacjéj.

DEMBIŃSKI.

Panie, chcesz bym umiał

mówić,

jak się w twej duszy zjawiają pamiątki,

— prawieś Litwin, ty lepiej wiesz, znasz, co was boli,

Smutek wrył się w twe oczy, — może Bóg pozwoli,

że się doczekasz wrócić.

LELEWEL.

— — nie pozwoli

mnie Bóg wrócić, powrócić tam, gdzie rwie tęsknota;

gdzie są mojego serca stróny wszystkie zwięzłe

w grunt, kędy żądze moje są ugrzęzłe

w uroczyskach, —

Bóg swoje proroki precz zdała

wygania z sadyb swojskich.

—

Perkun by mię strwożył

gromem,

gdybym, jako niewolny powrócił ze sromem.

Rumieniec wstydu spaliłby mi lica,

mnie, .

.

.

.

bo się we mnie pali ta gromnica,

co jest narodów pochodnią i gwiazdą,

tą Mojżeszową kolumną przewodnią,

co ma rozpraszać dolę ponurą i szarą.

— Ja w méj piersi skupiłem wszystkie Litwy serca!

Ja mam je tu! — mam w moich oczach Litwę całą

i ja do was przychodzę ufny, Polsko z wiarą!

—

Wiecież wy, co jest szał miłości .

.

.

.wnikać w rolę,

w ziemię, grunt, — jako dęby wkorzenić się w glebę

i wchłonąć we się wszystek czar, chcenie a wolę

mocy tajemnych .

.

.

.

KSIĄŻE ADAM.

Och, Boże na niebie

czyliż nie jaśniej jest określić z prosta,

że jeszcze nie stracone wszystko.

— Wszak,

prezesie klubu,

że to powiedzieć chciałeś, sądzę.

, LELEWEL.

A książę

nie lubi mych wysłuchać marzycielskich zwierzeń.

Już widzę, żebyś gotów rzec, że błądzę

myślami po manowcach zawiłych i trudnych,

żem filozof.

— Ja z wielu tych, dla księcia nudnych

rozmyślań, w tajemniczem rozważam skupieniu:

— w słabym, moc się przedziwna objawia

w natchnieniu.

Jużem nie jest, jak człowiek słaby, — jużem silny.

KSIĄŻE ADAM.

To, że pan w tych wywodach chcąc być niedościgły,

ile razy na ziemię zstąpisz, miast być pilny

iść z nami ręka w rękę, sani działasz opacznie,

że nić się rwie, co ledwo snuć się zacznie.

LELEWEL.

Niech się rwie nić, gdy nie jest szczerozłota!

Czas idzie, czas, ducha widownie

rozświetlą się, jak zorze różobłyskie;

ziemia da odrodzenie nam.

Wiem, że jest bliskie.

Niech jeno się uciszy duch ciemności.

Niech się zgłuszą złe siły w nas; w sieci się złowią,

we swoje własne sieci.

—

KSIĄŻE ADAM.

Ja w tej niejasności

fllozofowań, nie mogę się znaleść;

profesor-geniusz marzy, — polityka

to nie jest marzycielska rzecz.

LELEWEL.

Myśl, duch przenika

wszelkie matactwa, wykręty, zwodnictwa.

Jam nie pedant, mój umysł wolen od szkolnictwa.

—

— Chcę sercem mierzyć serca i na tę serc walkę

pozywam naród.

KSIĄŻE ADAM.

Narodu szukasz pan zbyt nisko.

Zaszedłeś na rozstajne drogi; — tłum, kolisko,

które się koło Waszmość-pana skupia, to krzykacze,

jakowyjś polscy Jakobini; — imitacye,

to wszystko, — to nie z serca.

To są kombinacye

efektowe, co prawda, lecz sercu polskiemu

są cierniem, — krwawią panie, bolą.

Och nie wierzę,

by miały być konieczne.

—

NIEMOJOWSKI.

Piękne jest, że szczerze

mówić tak poczynacie, — wszak porozumienia

trzeba już dawno było.

— Też nie są zaprzeczne

argumenty książęce.

KSIĄŻE ADAM.

Chcę, co głos sumienia

mówić mi każe, jawnie przedstawić wszem wobec

— nie cofnę nic z mych działań.

Co działam, tysiące

sądzić mogą, bo działam zawsze nie tajemno.

A profesor pod nami zakłada podziemną

minę; — w pożarze tym, co ztąd wybuchnie,

wierzaj mi pan, że cały gmach szarpniony gruchnie

i będzie źle, .

.

.

LELEWEL.

Źle, co jest, co się dzieje, — to tylko wiadome

Bogu, wszechświata Panu.

— My atomy

nikłe, w obrzymim owym mas pochodzie.

............

Są hen w głębiach drzemiące siły w tym narodzie.

Jeno by zejść tam, trzeba kochać, kochać,

kochać!!

a!

książę prezes kochasz, lecz się brzydzisz,

— myśmy może fantaści, lecz fantaści czyści.

Przyjmże walkę na serca, — będą stąd korzyści,

NIEMOJOWSKI.

to, że w własnych się zwadach lubując, zginiemy.

LELEWEL.

Nie panie, nie!!

Tak łatwo narody nie giną!

— tu trzeba jest! — to dobrze, że w swarach

powiemy

wszystko, co do się czujem.

Naród się oczyści,

aże wznijdzie czas owy,

wielką świetlany nowiną

odrodzenia, —

............

ja w Wilnie widziałem poetę,

co był śpiewakiem serca .

.

.

.

.

Młody nauczyciel; —

ach jego wiersze są, jak chłopskie słowa

prostackie, raz znów dziwno napuszysta mowa

bajronistyczna.

KSIĄŻE ADAM.

Zawsze tak rozmowa zbacza,

ilekroć sprawy pilne

(do Lelewela) i to pan tak spacza

nasze premisy.

LELEWEL.

Już milczę.

KSIĄŻE ADAM.

Więc sądzę,

że naczelego wodza musim zmienić.

NIEMOJOWSKI.

Ha, to smutne.

KSIĄŻE ADAM.

To bolesno, muszę się rumienić

na tę myśl, że te wszystkie zarzuty są stuszne,

żem przewidywał z dawna, żem nastawał.

Że te zwłoki,

to kunktatorstwo jest wprost małoduszne.

Wytykałem je w listach, jeno się nie dały

rzeczy wpierw same złożyć.

BARZYKOWSKI.

Zawsze się nie dadzą;

tak zawsze opak idzie, co jeno wieść trzeba

ręką wprawną do dzieł, wojewódzką

— wtedy by rzeczy szły, ognisto, żwawo.

NIEMOJOWSKI.

Nie pierwszy raz już nad tą myślę sprawą;

— a pan senator mówi pyszno, okazale!

Doprawdy jesteś tęgo bystrym generale;

jeno, że bystrość twoja szwankuje na prymie,

w pierwszym zaraz akordzie, — wiesz, masz Waść

olbrzymie

zdolności, zdatność, biegłość; .

.

.

.

.

znajdź nam jeno

wodza!

Wodza takim żołnierzom, jak my politycy.

Czy to nie jest kryptogryf chwili.

BARZYKOWSKI.

Wodza!

Zaiste, śmiały z pana dyplomata.

— Wodzowie się zmieniają u nas, jako lata

nadnilskie.

Jednej pracy siewcy coraz nowe.

Co posiew zakiełkuje, już chwast z nim się splata.

NIEMOJOWSKI.

Pan też wskazywać chcesz zło, — ho, ho,

jak surowe

krytyki rzucasz na stół dyplomacki;

czemuż się sam nie imasz wodzić.

KSIĄŻĘ ADAM.

Bo junacki

w nim duch niesforny kryje się; w tej piersi

śpi także jeden Bonapart, wiem o tem;

kocham pana z tem jego sercem szczerozłotem;

cierpliwości, — —

NIEMOJOWSKI.

…

Więc właśnie wiara wasze zdania

w jedność sprzęgnie.

— Oto wszelkie zawikłania

stąd idą, że my siebie sami nie rozumiem.

To dziwna, jak się nasze umysły wikłają

wśród zagadek, gdy jakiś cel, nagły, przejasny

zda się być blisko nas.

— Jesteśmy rządem;

nas pięciu, dzierży w dłoniach los narodu.

Książe, panie Lelewel, — wy jak gwiazdy złote

wysokie, niedościgłe; — gdzież szukać powodu,

że się wśród nas mgły jakieś i mroki snowają.

Na drogach naszych serc, stoją zapory,

że jedni drugim swych serc, świętość tają

i coraz gasną w nas tęczne kolory,

że jest dłoń jakaś, co nam pierś przemożna tłoczy;

… że ta przyszłość, ku której żądne patrzą oczy,

jest niepewna.

KSIĄŻE ADAM.

Och panie, przestań, słowa bolą.

LELEWEL.

Niech bolą, niechże cierniem serca rwą i kolą

pierś, —

książę, — generale, — zacny dyplomato.

słuchajcie, wiem,już mnie wyjawione

są te rzekome tajnie, .

.

.

.

. — te nieodgadnione

problemy, — w czem nieufność leży.

— Boż wie naród

do czego dąży, — jaki rząd uzyszcze.

— Dotychczas widzi wciąż rujny i zgliszcze;

a jeśli z ruin plemię się odrodzi,

alboż kto wie .

.

.

.

.

może się spłodzi

ktoś, który nas powiedzie w dynastyczne jugi,

że miasto wolne pany, będziem sługi.

N1EMOJOWSKI.

Panie Lelewel, słowa przykre, niestosowne.

LELEWEL.

Niestosowne, mój dyplomato są, ale wymowne.

KSIĄŻE ADAM.

Podejrzliwość i swary; kłótnie gołosłowne.

LELEWEL.

Przedemną się nie skryje nic, — rozważ to książę.

—

Ja oto właśnie dwie te sfery wiąże.

Ja wam daję rękojmię, że tłum będzie z nami

i klubowi wzajemnie za was ręczę.

KSIĄŻE ADAM.

Po cóż to knowanie.

—

LELEWEL.

Po co?

—

By w szachu trzymać partye, partyzanckie plany!

W was nie dość rewolucyi jest; rozbuntowany

nie dość jeszcze nasz kraj.

Trza rewolucyi!

Trzeba, by wstały huczące orkany

jak ziemna straż!

— Związywać spiski potajemne

coraz szerzej .

.

.

.

.

konspirować, planować, fermenty

coraz głębiej niech sięgną; niech brudy i męty

przewalą się, przesypią, — złoto się oczyści

w takich ogniach.

NIEMOJOWSKI.

Wyraźnie, to wojna domowa!

LELEWEL.

A właśnie, — tak tu, w domu, a będzie nam zdrowa

burza, huragan.

— Niech prawda się świetli!

Niech gwiazdy nasze bledną; — wstaną nowe!

KSIĄŻE ADAM.

Co pan mówisz?

LELEWEL. (wstaje).

Ha książe, — rozumiem osnowę twych planów.

NIEMOJOWSKI (do Lelewela).

— Co się znaczy, pan jesteś tak blady,

pan jesteś rozdrażniony.

LELEWEL.

Nie szukaj pan zwady;

czy to pan stróżny księcia!

NIEMOJOWSKI.

Jestem, tem się chwalę.

LELEWEL.

Więc, wy wrogowie moi,…

NIEMOJOWSKI.

Jesteś w szale

panie, — co znaczy?

LELEWEL.

Co znaczy, że książę .

.

.

.

.

Co pan chcesz mówić?!!

LELEWEL.

Bledniesz panie.

NIEMOJOWSKI.

Książe !?

—

W istocie, książę pobladł, — pan jesteś szalony.

LELEWEL.

Co znaczy, że w Puławach ukryte korony

insygnia .

.

.

.

.

KSIĄŻE ADAM. (zrywając się z miejsca)

Zamilcz!

LELEWEL.

Przez listy twoje, wiem — .

.

.

.

.

przywieść kazałeś

do Warszawy — do twego pałacu, — ty chciałeś

korony na twe czoło.

KSIĄŻE ADAM.

Chryste!

LELEWEL.

.

.

.

.

.

Tak, tak, książę zdradzasz.

BARZYKOWSKI.

Kalumnia!

NIEMOJOWSKI.

Potwarz, — pan brednie powiadasz.

KSIĄŻE ADAM. (chwyta Lelewela za pierś).

Ja to, czyli ty zdrajca!! — panowie, jak sędzię wydajcie wyrok!

(stają jak wryci zoszyscy).

MORAWSKI.

Panie Lelewelu!

NIEMOJOWSKI.

Książe!

— to szał, — lecz cóżto, obaj stoją bladzi

i mierzą się oczyma.

—

LELEWEL. (oczy spuszcza).

KSIĄŻE ADAM.

Niech Bóg, co prowadzi

nasze losy, — kiedyś pańskie sumienie rozwiąże.

............

KSIĄŻE ADAM. (wychodzi spiesznie, nie żegnając nikogo;)

(wszyscy stoją zawstydzeni zajściem).

LELEWEL. (wzrok zabity za ziemię. — po chwili opada na

krzesło, — podnosi oczy, patrząc przed się).

............


text:
Baran, na pomnikach chrześcjańskich bywał umieszczany niekiedy zamiast baranka (ob.), jako symbol Słowa.

Praktykę tę objaśnia św. Ambroży (Epist.

63): „Baran, mówi św. A., nosi swoją wełnę i myje ją w wodzie; tak i J. Chr. nosił nasze grzechy i zmył je we krwi swojej.

Baran przewodniczy całej trzodzie i wełną swoją odziewa pasterza; tak i J. Chr. przewodniczy nam do zbawienia, a jako Bóg przyodziewa nas przez swoje stworzenia i swoją opatrznością.

Baran walczy z wilkiem i pokonywa go; J. Chr. pokonywa szatana.

Baran ofiarowany jest na miejsce Izaaka; J. Chr. został za nas ofiarą.

Jak baran spokojny jest przy strzyży (Is.

53, 7) tak J. Chr. nie otworzył ust przeciwko tym co mu śmierć zadawali.“ Jako symbol siły, a zatem jako zachętę do walki z nieprzyjacielem zbawienia, umieszczano obraz barana na niektórych naczyniach służących do Chrztu, na cmentarzach, w których chrześcjanie chronili się przed prześladowaniem i na pierścieniach.

Inni ojcowie uważali barana, zaplątanego w krzaku, jako obraz Jezusa ukoronowanego cierniem (S. Prosp.

De promiss.

Dei.

pars 1. c.

17), albo też Jezusa ukrzyżowanego {Aug.

In.

ps. 50).

Podstawą tych wszystkich porównań jest baran ofiarny Abrahama.

Cf. Martigny, Diet.

d. antiq.

chret.

p.

84.

N.


text:
Aureus numerus, złota liczba, t. j. rok zakresu (cyklu) księżycowego.

Księżyc bowiem w biegu swoim około ziemi doznaje zmian, które powracają perjodycznie na tenże dzień i prawie na tęż godzinę w lat dziewiętnaście; tak np., jeżeli którego roku wypadnie nów księżyca pierwszego Stycznia, to aż po dziewiętnastu latach na tenże znowu dzień nów przypada.

Postrzeżenie to astronomiczne przypisują ateńczykowi Metonowi, na lat 430 przed Chr., a tak się podobało w ogólności Grekom, iż je złotemi literami wypisać i na igrzyskach olimpijskich wystawić kazali.

Ztąd i późniejsze, choćby nie złotem tej liczby zakresu księżycowego pisanie, złotą liczbą zwano.

Miała ona swoje znaczenie w dawnych pomiarach czasu, lecz gdy się przekonano, że cykl księżycowy nie jest to równa liczba lat dziewiętnastu, i gdy z tej niedokładności do r. 1582, czyli do roku poprawy kalendarza juljańskiego, dni 4 różnica wyniosła, przestano jej używać.

Dzisiaj się tylko kładzie tradycjonalnie po brewiarzach i rubrycellach, a może służyć razem z zakresem słońca i obwieszczeniem (indictio) rzymskiém do wynalezienia roku okresu juljańskiego, co w odczytaniu dat pierwszych wieków po Chr. nieodzownie potrzebne.

Wynaleść ją bardzo łatwo, np. roku 1872 chcąc mieć złotą liczbę wiadomą, potrzeba dodać 1 do 1872—1878; to podzielić przez 19, a złotą liczbą będzie reszta z tego podziału, t. j.

11; jeżeliby zaś na resztę wypadło 0, to złota liczba będzie 19.

Jednostkę do roku, którego złotej liczby szukamy, dla tego się dodaje, że początek naszej ery, Narodzenie Chrystusa Pana, przypadł w pierwszym roku zakresu księżycowego.

X. S. J.


corpora: sejm

text:
Druk nr 637

Warszawa, 11 lipca 2012 r.

SEJM

RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

(-) Małgorzata Adamczak; (-) Paweł Arndt; (-) Jerzy Borowczak;

(-) Krzysztof Brejza; (-) Jerzy Budnik; (-) Ewa Drozd; (-) Joanna Fabisiak;

(-) Jerzy Fedorowicz; (-) Arkady Fiedler; (-) Andrzej Gałażewski;

(-) Elżbieta Gapińska; (-) Elżbieta Gelert; (-) Rafał Grupiński; (-) Bożena

Kamińska; (-) Jan Kaźmierczak; (-) Krystyna Kłosin; (-) Magdalena Kochan;

(-) Domicela Kopaczewska; (-) Sławomir Kowalski; (-) Józef Lassota;

(-) Zofia Ławrynowicz; (-) Beata Małecka-Libera; (-) Sławomir Neumann;

(-) Małgorzata Niemczyk; (-) Tomasz Piotr Nowak; (-) Paweł Papke;

(-) Małgorzata Pępek; (-) Danuta Pietraszewska; (-) Dorota Rutkowska;

(-) Krystyna Sibińska; (-) Henryk Siedlaczek; (-) Waldemar Sługocki;

(-) Paweł Suski; (-) Bożena Szydłowska; (-) Tomasz Szymański; (-) Robert

Wardzała; (-) Monika Wielichowska; (-) Marek Wójcik; (-) Ryszard

Zawadzki; (-) Wojciech Ziemniak; (-) Jerzy Ziętek.

USTAWA

z dnia………………

2012 r.

ścią zawodową.”;

2) art. 43 otrzymuje brzmienie:

sca zameldowania na pobyt stały lub czasowy tej osoby, a za granicą – konsul.

unieważnia organ paszportowy, który jako ostatni wydał obywatelowi dokument paszpor-

towy.

tej Polskiej wojewoda, a za granicą konsul.”;

3) w art. 44:

a) ust. 2 otrzymuje brzmienie:

wyraża zgodę lub odmawia wyrażenia zgody na wydanie obywatelowi drugiego pasz-

portu.”,

rażającą zgodę na wydanie drugiego paszportu, składa wniosek o jego wydanie w do-

wolnym organie paszportowym.

sowe.

realizację oczekiwań obywateli dotyczących odmiejscowienia wydawania dokumentów paszporto-

wych, uproszczenia zasad wydawania drugiego paszportu oraz poszerzenia katalogu przypadków, w

W zmienionym art. 23 zaproponowano poszerzenie katalogu przypadków, w których obywate-

lom polskim może zostać wydany paszport tymczasowy.

Dotychczasowe brzmienie niniejszego prze-

pisu było zbyt wąskie nie dając możliwości wydania paszportu tymczasowego osobie, która z uwagi

2

na wykonywaną działalność zawodową musi pilnie wyjechać za granicę,

a nie posiada ważnego paszportu z 10-letnim terminem ważności.

Niejednokrotnie skutkowało to fak-

tycznym brakiem możliwości wykonania obowiązków służbowych.

Proponowana zmiana wyczerpuje

wszystkie przypadki wymagające wydania paszportu tymczasowego.

W art. 43 na nowo określono właściwość organów paszportowych w zakresie wydania

i odmowy wydania dokumentu paszportowego.

W niniejszym projekcie określono, iż organem pasz-

portowym właściwym do wydania paszportu lub odmowy wydania paszportu będzie

w przeciwieństwie do obowiązujących uregulowań ustalających właściwość według miejsca zamel-

dowania, umożliwi obywatelom polskim składanie w kraju wniosków o wydanie dokumentu paszpor-

towego w dowolnym organie paszportowym.

Zmian ta jest możliwa dzięki wykorzystaniu funkcjonującej od 2006 r. centralnej ewidencji

wydanych i unieważnionych dokumentów paszportowych, która umożliwia zdalny dostęp do zasobów

informacyjnych każdemu organowi paszportowemu w kraju i za granicą.

W rejestrze tym znajdują się

dane o dokumentach paszportowych wydawanych od 2002 roku.

Z końcem 2011 roku upłynął okres

ważności paszportów, które nie były ujęte w ewidencji.

Odmiejscowienie procedury wydawania pasz-

portów stało się możliwe po zgromadzeniu w rejestrze danych o wszystkich dokumentach pozostają-

cych aktualnie w obiegu prawnym.

W dotychczasowym kształcie pozostawiono rozwiązania określające właściwość organów

paszportowych w zakresie unieważnienia dokumentu paszportowego.

Rozwiązanie takie,

z jednej strony gwarantuje organom paszportowym możliwość pewnego ustalenia właściwości w

przedmiocie unieważnienia dokumentu paszportowego w oparciu o miejsce zameldowania na pobyt

stały lub czasowy osoby, której dotyczy wniosek o unieważnienie dokumentu, z drugiej natomiast

stwarza obywatelowi możliwość brania czynnego udziału w prowadzonym w stosunku do niego po-

stępowaniu.

W art. 44 zaproponowano nowy sposób prowadzenia postępowań o wydanie drugiego pasz-

portu.

Obecne rozwiązania powierzają całość sprawy do realizacji Ministrowi Spraw Wewnętrznych,

co de facto oznacza dla obywatela konieczność złożenia wniosku o drugi paszport, niezależnie od

miejsca zamieszkania w kraju bądź za granicą, w siedzibie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w

Warszawie.

Proponowane nowe rozwiązanie zakłada, iż minister właściwy do spraw wewnętrznych

będzie organem właściwym do wydania decyzji w przedmiocie wyrażenia zgody, bądź też odmowy

wyrażenia zgody na wydanie obywatelowi drugiego paszportu, podczas gdy przyjęcia wniosku i wy-

dania drugiego paszportu dokona dowolny – wybrany przez obywatela – organ paszportowy.

Uwzględniając, iż drugi paszport jest dokumentem wydawanym w wyjątkowych szczególnie uzasad-

nionych przypadkach, zasadnym jest równocześnie wprowadzenie regulacji prawnej określającej, iż

3

tywnej decyzji ministra.

Uzasadnieniem tego jest fakt, iż wskazane powyżej rozstrzygnięcie jest wy-

dawane w oparciu o przesłanki ustawowe, które winny znajdować odzwierciedlenie w stanie faktycz-

nym obowiązującym zarówno w dniu wydawania decyzji, jak i w dniu złożenia przez obywatela

wniosku o wydanie drugiego paszportu.

Zaproponowany w niniejszym projekcie 3-miesięczny okres

czasu, uprawniający osobę do złożenia wniosku o wydanie drugiego paszportu w oparciu o pozytywną

decyzję ministra, jest z jednej strony wystarczający do dokonania tej czynności (jest to tym bardziej

realne, jeżeli weźmie się pod uwagę okoliczność, że złożenie wniosku będzie możliwe przed dowol-

nym organem paszportowym), z drugiej natomiast gwarantuje, iż dokument ten zostanie wykorzystany

zgodnie z celem, dla którego został wydany.

wych i prawnych.

Z uwagi na brak dodatkowych skutków finansowych w stosunku do obecnie obowiązujących rozwią-

zań prawnych nie ma potrzeby wskazywać źródeł finansowania.

Projekt ustawy nie przewiduje wydania aktów wykonawczych.

Projekt ustawy nie był poddany konsultacjom z uprawnionymi podmiotami.

4

Warszawa, 19 lipca 2012 r.

BAS–WAPEiM–1910/12

Pani Ewa Kopacz

Marszałek Sejmu

wnioskodawców: poseł Marek Wójcik)

przewiduje rozszerzenie katalogu osób, którym wydawane są paszporty

tymczasowe oraz zmiany w zakresie organów właściwych do wydawania

paszportów.

Projekt zawiera przepis przejściowy.

Zgodnie z projektem ustawa ma

Prawo Unii Europejskiej nie reguluje spraw objętych projektem ustawy.

2

IV.

Konkluzja

Dyrektor

Warszawa, 19 lipca 2012 r.

BAS-WAPEiM-1911/12

Pani Ewa Kopacz

Marszałek Sejmu

wnioskodawców: poseł Marek Wójcik) jest projektem ustawy wykonując


text:
Attyla, król Hunnów, przed Papieżem Leonem Wielkim.

Napady Westgotów, Alanów, Swewów i Wandalów na zachodnie cesarstwo Rzymskie, nie zdołały go obalić; choć zachwiane i osłabione utratą kilku prowincji, trzymało się ono w Italji i nawet niekiedy łudziło się nadzieją odzyskania dawnej potęgi.

Dopiero, kiedy Wandale, opuściwszy Hiszpanję w 429 r., zdobyli najbogatszą prowincję cesarstwa, Afrykę, i weszli w przymierze z Westgotami w Hiszpanji, nadeszły ostatnie dni cesarstwa.

Okrucieństwa Gejzerycha, króla Wandalów, względem synowej, pochodzącej z domu królów westgockich, rozerwały wprawdzie przymierze między Wandalami i Westgotami, którzy połączyli się z Rzymianami, lecz Gejzerych znalazł sprzymierzeńca w Attyli, królu Hunnów.

Attyla, na czele ogromnych zastępów, w które weszły różnego pochodzenia ludy, tureckie, słowiańskie i fińskie, wpadł do Gallji.

Związek Rzymian z Westgotami, męztwo Burgundów, którzy mongolskiemu władcy, przy ujściu rzeki Aar do Renu, dzielny opór stawili, wytrwałe męztwo celtycko-rzymskich miast, nareszcie mordercza walka na polach katalauńskich 451 r., złamały potęgę najeźdźców i ocaliły niezależność chrześcjańskich narodów, przed pogańskiém barbarzyństwem.

Niepomyślny rezultat pierwszego napadu na zachodnią Europę, nie odjął okrutnemu Attyli chęci spełnienia tego, co nazywał on swojém przeznaczeniem — tępienia ludów, od czego otrzymał nazwę „bicza Bożego.“ Z pola bitwy pod Chalons wróciwszy do Pannonji, wzmocnił przerzedzone zastępy nowemi siłami i ruszył w następnym roku ku samej stolicy zachodniego cesarstwa.

Najpierw posunął się ku Akwilei, przedmurza Italji od północy.

Akwileja długo się trzymała i król Hunnów już myślał o odwrocie, gdy przypadkiem dostrzegł bociany przenoszące swoje pisklęta z miasta do obozu.

Attyla wziął to za dobrą dla siebie wróżbę.

Jeszcze raz przypuszczono szturm i przedmurze Włoch północnych zostało zdobyte.

Bogata i żyzna północna Italja została spustoszona.

Kto mógł uciekać, uciekał; mała garstka schroniła się na lagunowe wysepki, leżące pomiędzy Adrjatykiem a lądem; tak powstała Wenecja.

Gorejące miasta i osady wskazywały kierunek, którym przechodzili Hunnowie.

Zdawało się, że nadeszły ostatnie dni cesarstwa, że ani dawna cywilizacja, ani religja chrześcjańska nie zdołają odwrócić strasznej, ostatniej klęski.

W ręce barbarzyńców dostała się Padwa i wszystkie miasta między rzekami Adygą i Ticino; Medjolan, rezydencja cesarska, została do szczętu spalona.

Po zajęciu i zburzeniu Pawji, rozłożyło się wojsko „bicza Bożego“ przy ujściu Ticino do Po. Groźby Alaryka i Radagajsa miały się już spełnić.

W tém przybyło do obozu Hunnów poselstwo złożone z kilku poważnych mężów, celem rozmówienia się z potężnym najezdzcą.

Na czele poselstwa był, z Etrurji rodem, Papież Leon W., znany i czczony na wschodzie i zachodzie, jako zwycięzca sekt zawziętych, równie groźnych dla Kościoła, jak Attyla dla cesarstwa.

I kiedy wszystko zdawało się już straconém, kiedy cesarz Walentynjan III za mury Rawenny się schronił, a ostatni wódz rzymski, Aecjusz, zwycięzca z pod Chalons, nie widział już możności ocalenia państwa, wtedy, dziwném Boga zrządzeniem, Najwyższy Pasterz chrześcjaństwa powstał na obronę zagrożonej stolicy świata i udał się do obozu wodza Hunnów.

Leon W., w rozmowie z Attylą, błagał go, aby Rzym oszczędził, groził mu zemstą Apostołów, patronów metropolji świata chrześcjańskiego i tak wstrząsnął umysłem dzikiego barbarzyńcy, że ten postanowił cofnąć się z Italji.

Nie tém przestraszył się Attyla, że Alaryk wkrótce po zdobyciu Rzymu zginął: Gejzerych nie uląkł się tego przykładu, a cóż dopiero Atylla, który uważał się za posłanego od Boga, na ukaranie rodu ludzkiego.

Lecz podziałała na niego wyrzeczona przez Leona W. groźba nagłej śmierci, która dotknęła Ananjasza i Safirę na jedno słowo, wyrzeczone przez księcia Apostołów.

Przyznał się on, że kiedy Papież do niego mówił, nadziemskie, groźne jakieś widziadło ukazało się mu obok Papieża.

Attylla opuścił Włochy: żałował później tego, zbliżył się jeszcze do gramc Italji, lecz znowu zaniechał dalszej wyprawy, dawnemi wspomnieniami i nowemi obawami dręczony; zwrócił się następnie ku Gallji, gdzie od Westgotów, pod dowództwem Torysmuda, doznał ciężkiej porażki.

Po tej wyprawie, cofnął się Attyla nad brzegi Cissy, gdzie w swoim drewnianym pałacu, spełniwszy krwawe posłannictwo, wpośród przygotowań do ślubu z piękną Idlikoną (Laetus, inter gaudia, sine sensu doloris) życie zakończył.

Inne podanie niosło, że Attyla umarł pod nożem germańskiej dziewczyny, która pomściła się w ten sposób za śmierć, poniesioną przez jej ojca od Hunnów.

Papież Leon ocalił potém jeszcze raz stolicę cesarską przed Gejzerychem który chciał dokonać tego, od czego „bicz Boży“ odstąpił.

Arjańscy Wandale zajęli i zniszczyli półowę Rzymu, lecz nie tknęli tej chrześcjańskiej jego części, w której się znajdowały kościoły, groby i inne świętości.

(Höfler) J. N.


text:
Antepedjum, antependium i antependja, z łac. ante — przed i peda — stopa, lub pendo — wiszę, znaczy dosłownie: przednóże.

Jestto zasłona, okrywająca dolną część ołtarza poniżej mensy, w Rubryce mszału nazywana pallium, jakoby płaszcz ołtarza, bo w znaczeniu mistycznem ołtarz oznacza Chrystusa.

Rubryka mszału zaleca, żeby antepedja, o ile można, zmieniać do koloru, a liturgiści przestrzegają, aby przynajmniej antepedjum nie było czarne przy wystawieniu.

Jeżeli mensa ołtarza ozdobna jest kamienną rzeźbą lub złotem, to bez antepedjum obejść się może.

Antepedjum powinno być rozpięte na ramie lub blacie, niefałdowane, a zmienia się przed nieszporami, jeżeli całe nieszpory, albo od capitulum o święcie jutrzejszem innego koloru.

Materja i ozdoby rysunku, choć zachwalane jedwabne, srebrne, złote, zostawione jednak do możności i byle stosowne.

Zamożne kolatorki, parafianki i pobożne osoby składały w darze kościołom antepedja i ornaty, często nader pracowicie, kunsztownie i artystycznie ręką własną wyszywane.


o mozofach analitycznych opowiada się od lat serię dowcipów z cyklu „Dowód X-a, żep”.

Na przykiad dowód Donalda Dayidsona, że p, jest następujący: „Załóźmy, żcp”.

Pójdę przykładem Dayidsona i założę, że słuszne jcst podejście naturalistyczne w fllozofii.

Choćby to założenie było fałszywe, być może cały tekst okaże się interesującym eksperymentem myśtowym.

W eksperymencie pokażę, jak epistemologia znaturalizowana może skonstruować najprostszą, znaturalizowaną wersję systemu poznawczego: coś w rodzaju robotycznego ego transcendentalnego.

Niestety, nie zalączę do tego tekstu dokumentacji technicznej.

Naturalizacja epistemologii Punktem wyjścia epistemologii znaturalizowanej jest konstatacja, że jedyną rzetelnąmctodą uzyskiwania wiedzy jest metoda naukowa (co nie znaczy, że nauki są pozbawione ograniczeń poznawczych)”.

Gdyby bowiem istniały lepsze i rzetelniejsze metody, stałyby się one wnct naukowe.

Jeśli do tej pory się nimi nic stały, to widocznie na to nie zasługują.

To jednak nie oznacza potępienia w czambuł wszystkich innych stanowisk.

Swoistością prac naturalistów są próby przyswajania, czyli naturalizowania, innych podejść: próby przełożenia ich na praktykę naukową.

Dlatego też naturalista może znaturalizować ego transcendentalne, czyli zespół koniecznych i wystarczających warunków procesu poznania.

Ponieważ epistemologia dotyczy procesów poznawczych, które są dostępne empirycznie, metodą ich badania nie jest tylko formalizacja, lecz leż obserwacja i tworzenie teorii.

Dlatego wlaśnie Quine”owska epistemologia znaturalizowana dąży do wyeliminowania spekulacji filozof,cznych na rzecz psychologii poznawczej (Quine [1986]).

Idzie o zastąpienie apriorycznych kons6 trukcji teoriami empirycznymi.

Oczywiście, ta- kie d/etna, może oznaczać koniec epistemologii jako dziedziny filozoficznej.

Naturaliści zwykle dodają: być może to nie będzie filozofia, ale dlaczego musimy tkwić przy tradycyjnych podziałach dziedzin wiedzy?

Niektórzy nawet dostrzegająw dociekaniach Husserla czy Heideggera sporo treści pożywnych dla empiryków wpsychologii (np. Clark [1997]).

Najbardziej przekonująco tego rodzaju epistemologia brzmi w kontekście praktycznych badań kognitywistów.

I gdy Quine pozostawał jeszcze pod wpływem behawioryzmu, to dzisiejsi kognitywiści nie boją się postulować procesów umyslowych i tworzyć na ich temat teorii.

Dlatego też epistemologia znaturalizowana dostarcza siatki pojęciowej kognitywistyce, a kognitywistyka - problemów epistemologii znaturalizowanej.

Normatywne aspekty funkcji poznawczych Tradycyjnym zarzutem przeciwko epistemologii znaturalizowanej jest to, że nie jest w sIanie ona dostarczyć tego, co daje zwykła epistemologia: zasad normatywnych.

Jak nadać normatywny wyraz robotycznemu ego?

Wielu naturalistów się z tym zarzutem zgodzi, choć już nie Quine.

Dla radykalnego Quinc”a epistemologia jest, jak każda dziedzina normatywna, po prostu rodzajem inżynierii.

Jak się zdaje, Quine sądził, że zasady normatywne, czy tu etyczne, czy to epistemologiczne, dają się sprowadzić do wiedzy praktycznej, którą opracowuj ąinżynierowie.

Sądzę, że da się pogłębić ideę Quine”a, jeśli inżynierię będziemy rozumieć niceo głębiej niż autor Słowa i przedmiotu.

Nauki inżynieryjne słabo się mieszczą w tradycyjnym podziale na nauki empiryczne i dedukcyjne.

Weźmy chociażby informatykę, gdzie mamy rozważania czysto matematyczne i teoretyczne, quasi-empirycznc badania związane z modelowaniem komputerowym lub empirycznym badaniem budowanych robotów, wreszcie zwykłą technikę budowania

KWARTALNIK LITERACKO-FILOZOFICZNY różnych maszyn Liczących.

Taką swoistość podzielają różoe dziedziny inżynieryjne, w tym konglomerat nauk kognitywnych.

Zdaniem Daniela Dennetta, nie tylko kognitywistyka, alei biologia stanowią dziedziny w istocie inżynieryjne, choć biologia nie zajmuje się artefaktami (Dennett [1995]).

Jednak artefakty iwytwory doboru naturalnego mają cechę wspólną: jest to konstrukcja czy plan konstrukcyjny, który można opisać w sposób funkcjonalny, przyjmując tak zwane „nastawienie funkcjonalne” (design stance).

Z owego nastawienia funkcjonalnego opisywać można także wewnętrzne funkcje elementów architektury poznawczej, jak i zewnętrzne funkcje systemu wyposażonego w aparat poznawczy.

Otóż na poziomie funkcjonalnego opisu elementów architektury do czynienia możemy mieć z normatywnością.

Normatywnością w tym sensie, że można wyróżnić normalny stan, w którym architektura funkcjonuje poprawnie, oraz stany anormalne.

Podobnie na poziomie opisu osobowego do czynienia można mieć z dysfunkcjami i stanami pożądanymi.

To bardzo słaby rodzaj normatywności.

Nie ma nic wspólnego z normatywami, którymi rzekomo kierują się podmioty poznające, typu „nie popełniaj nigdy sprzeczności” (szczegółowa krytyka idei zasad normatywnych w epistemologii znajduje sięw Knowles [2003]).

A zatem epistemologia znaturalizowana będzie opisywać minimalny system poznawczy w kategoriach funkcjonalnych, anie czysto fizykalnych czy intencjonalnych.

W intencjonalnych kategoriach nie ma sensu go opisywać, gdyż to one mają w ostatecznym rozrachunku zostać wyjaśnione.

Jest to zatem pewnego rodzaju redukcjonizm.

Nie jest to jednak redukcjonizm skrajnie radykalny, gdyż uznaje się, że poziom opisu fizykalnego jest niespecjalnie interesujący dla epistemologii, Między poziomem funkcjonalnym a fizykalnym zachodzą zależności nieliniowe, uniemożliwiające prostą redukcję, ogólnie rzecz biorąc można powiedzieć, iż poziom funkcjonalny będzie emergentny względem fizykalnego.

Konstrukcja i funkcje Aby modelować funkcje umysłowe minimalnego systemu poznawczego, trzeba wiedzieć, co to znaczy realizować funkcję i jakie funkcje chcemy modelować.

W obu wypadkach można dać odpowiedź zawężającQ jak i szeroką.

Z jednej strony za funkcję można uznawać wszelką rolę przyczynowo-skutkową (Cummins [1975]).”

Wówczas można mówić o funkcjonowaniu elektronów w atomach czy zwyczajów w społecznościach.

Można także zawęzić pojęcie do funkcji, które istnieją dlatego, że występowały” one u organizmów będących przodkami danego organizmu (biologiczno-etiologiczne pojęcie, Millikan [t984]).

To ujęcie nieco za wąskie - u Millikan nie można mówić o funkcji prototypów.

Nieco bardziej użyteczne jest odniesienie funkcji do konstrukcji (design) czy planu konstrukcyjnego.

Otóż funkcje mają te elementy złożonego układu, które zostały dobrane zgodnie z planem konstrukcyjnym albo przez dobór naturalny, albo przez świadomego konstruktora.

W pierwszym wypadku planem konstrukcyjnym jest po prostu genom, w drugim - zamysł.

Podobnie różnorako definiować można zakres modelowanych funkcji.

Z jednej strony można starać się modelować ludzi, co oczywiście jest ogromnie trudne ze względu na złożoność.

Z drugiej strony, można probować analizy prostych organizmów lub prostych artefaktów.

W tym drugim wypadku nie wiadomo, czy w takim prostyrn systemie ujawniąsięwszystkie interesujące nas cechy dowolnych systemów poznawczych.

Ponieważ jednak ego transcendentalne to idealizacja, anie empiryczne ja jakiegoś podmiotu, nie będziemy się tym zbytnio fiasować.

Architektury poznawcze W tradycyjnej epistemologii sporo mówiło się o władzach poznawczych.

Dziś to pojęcie niemodne nawet wśród tradycjonalistów.

Ale kognitywiści chętnie mówią o funkcjach poznawczych, modułach czy innych elementach organizacyjnych umyslu.

Wszystkie te hipotezy określa się często metaforycznie mianem „architektury poznawczej”.

Kant żywił pewną predylekcję do symetrii w „architektonice”.

Dzisiejsi filozofowie zatracili może pociąg do czterech serii trójczłonowych podziałów, lecz posługują się podobną metaforą.

Pojęcie architektury używane jest jednak także w informatyce, gdzie nie jest tylko i wyłącznie metaforycznie.

Opisuje ono strukturę danego komputera; mówi się o architekturach związanych z pewnymi typami procesorów, oprogramowaniem itd.

Przez analogię w kognitywistyee wprowadzono pojęcie architektury 7

systemu poznawczego, analizowanego na wielu poziomach, też podobnie jakw informatyce.

Architektura jest to więc organizacyjna struktura umysłu.

Różncgo rodzaju architektury postulowano zrazu w badaniach nad sztuczną inteligencją - pojęcie ma więc łuformatyczny rodowód.

Postulowano architektury umożliwiające przetwarzanie symboli fizycznych i architektury neuropodobne, rozproszone i autonomiczne.

Na tej podstawie tworzone były programy, które miały wykazy\yać się pewnąintcligencją.

Modelowanie w sztucznej inteligencji w dużej mierze jest iutuicyjne (zwlaszcza yi nurcie symbolicznym) lub mocno abstrakcyjne (w nurcie sieci neuronowych).

Istnieją też inne sposoby postulowania wewnętrznej architektury systeB mu; na podstawie istniejących kompetencji poznawczych postuluje się struktury wewnętrzne wystarczająco złożone, aby mogły realizować te kompetencje.

Na podstawie wiedzy o ograniczeniach historii ewolucyjnej gatunku ludzkiego można wyróżnić grupę warunków, które musiał faworyzować dobór naturalny, a mianowicie zdolności sprzyjających przetrwaniu i reprodukcji.

Będzie to więc stosunkowo mala podatność na uszkodzenia (np. w walce z drapieżnikami); możliwość korzystania z ograniczonych świadectw i wnioskowania na ich podstawie.

Mówiąc ogólnie, można nalożyć na postulowaną architekturę ograniczenia związane z rzeczywiście realizowanymi zadaniami poznawczymi, np. z posługiwaniem się językiem.

Będziemy więc mieli do czynienia z wnioskowaniem o architekturze na podstawie kompetencji osobowych, a jednocześnie subosobowych ograniczeń związanych z budowąbiologiezną organizmu.

Wszystkie te ograniczenia nie wskazują jednoznacznie na jedną, określoną architekturę ego transcendentalnego, lecz raczej na cały ich szereg.

Pod względami poznawczymi jednak będą to architektury równoważne.

Najprostsze systemy poznawcze Modelowanie najprostszych systemów poznawczych - ścisłe ujmowanie ich funkcji, a więc i konstrukcji - w dużej mierze wiąże się z formalną analizą pojęciową, czyli próbą formalnego uchwycenia istoty procesu poznawczego.

Mniejszy będzie tu związek z istniejącymi nurtami w badaniach nad sztuczną inteligencją.

Punktem wyjścia mogą być najogólniejsze rozważania.

Do miana systemu poznawczego pretendować może system, który rozpoznaje stany środowiska (system poznawczy dokonujący wyłącznie dedukcji z „wrodzonyeh” założeń wydaje się nieco bardziej ograniczony, choć być może różnica nie jest taka ostra).

Rozpoznanie stanu środowiska to rozpoznanie wzorca występującego w środowisku.

Do rozpoznania wzorca konieczny jest algorytm, który definiuje, czym jest wzorzec.

A zatem najprostszy system poznawczy musi dysponować mechanizmem, który umożliwia realizację algorytmów rozpoznawania wzorców; być może nie wzorców wszelkiego rodzaju, ale przynajmniej jakiegoś rodzaju wzreów.

Wzorzec poza tym można zdefiniować jako nielosowy ciąg wartości.

Ciągi nielosowe cechują się nmiejszą złożonością niż ciągi stochastyczne (miarą złożoności, tzw. złożoności

KWARTALNIK LITERACKO-FILOZOFICZNY Kołmogorowa- Solomonoffa-Chaitina jest stopień kompresowalności ciągów, por Chaitin [1975]).

Najprostszy system poznawczy będzie to zatem taki układ fIzyczny, który dzięki swojej judowie może realizować algorytm.

Wymaga to istnienia odpowiedniej struktury - czyli architektury, gdyż nie każda struktura jest w stanie realizować dowolny algorytm (por. np. Chalmers [1994]).

Ten system poznawczy jest na razie konstrukcją pojęciową, lecz dokładne określenie minimalnego algorytmu, który może rozpoznawać wzorzec, będzie początkiem inżynieryjnej specyfikacji, mogącej posłużyć do zbudowania prototypu takiego systemu (prototyp równie dobrze może być wirtualny i modelowany komputerowo).

Stopniowe komplikowanie tego modelu może okazać się drogą do odpowiedzi na tradycyjne pytania stawiane przez filozofów.

Na samym początku odpowiedzi będą mało satysfakcjonujące, bo czegóż spodziewać się po artefakcie o inteligencji nieco mniejszej od kompetencji poznawczych prostej bakterii?

A jednak będzie to robotyczne ego transcendentalne, zrealizowane fizycznie, lecz opisane na poziomie funkcjonalnym.

Minimalne ego robota musi być w stanie rozpoznawać występujący faktycznie wzorzec.

Być może tropizmy bakterii można by postrzegać właśnie tak, choć bakterie są znacznie bardziej zlożone, gdyż poza tym potrafią sterować swoim zachowaniem.

Minimalne ego ma raczej poziom umysłowy godny organem komórkowych.

Naturalizacja epistemologii i filozofii Znaturalizowana epistemologia znakomicie do- pełnia się z kognitywistyką.

Być może inne rodzaje epistemologii nadają się do innych celów.

Nie czuję się jednak na silach powiedzieć, czy ijaka epistemologia jest epistemologiąpleno titulo, jaka może być filozofią pierwszą i jaka moglaby wystąpić jako prolegomena do metafizyki.

Wydaje mi się, że zarysowany wyżej program na turalistyczny jest wykonalny.

Jest to oczywiście jedynie program, a jego realizacja wymaga szczegółowego rozpisania wymagań, jakie musi spełnić architektura systemu poznawczego, najpierw minimalnego, a później bardziej złożonego.

Narzuea się pytanie, czy taka działalność w ogóle jest filozofią.

Naturalista może replikować, że skoro udaje się naturalizować także Heideggera, to i wcześniejsi filozofowie faktycznie uprawiali proteorię empiryczną choć robiii to na modłę pana Jourdain.

Iriny z kolei, o bardziej matematycznej duszy, odwola się do idei Johna McCarthy”ego, który postrzega epistemologię korzystającą z osiągnięć sztucznej inteligencji jako dyscyplinę formalną i matematyczną (McCarthy [1989]).

A od dziedzin matematycznych do idei tradycyjnej filozofii i epistemologii dosyć blisko.

Mam wszelako wrażenie, że jeśli nie dokona się systematycznej obrony idei naturalizmu, w którym podział ha dyscypliny aprioryczne i aposterioryczne jest nieco zatarty, to wszelkie odpowiedzi będą brzmiały nieczysto.

Ale tu nie miejsce na pełną legitymizacjęprogramu naturalistycznego.

Dlatego przyjąłem takie, anie inne założenie, żep.

Bibliografia Chaitin, G. I., 1975, Randomness and Mathemaócal Prooj, „Scięntific American” 232 nr 5, s.47-52.

Chalmers, D.J., 1994, On Implementing a putation, „Minds andMachines”, 4,s. 391-402.

Clark, A., 1997, Being There.

Putting Braki, Body, and World Together Agam, MIT Press, Cambridge, Mass.

Cummins, R., 1975, Functional Analysis, „The Journal ofPhilosophy”, 72,nr2O, s.741-765.

Dennett, D., 1995, Darwin”s Dangerous Idea: Eyolution and the Meanings of Lak, Simon 8 Schuster, Nowy Jork.

Knowles, J., 2003, Norms, Naturalism and Epistemology: The Case for Science without Norms.

Palgraye MacmiHan.

Mccarthy, J., 1989, Artijicial Intelligence, Logic and Fonnalizing Common Sense, w: PhiIosophical Logic and Artijicial Intelligence, (red.) Richmonda Thomasona, Kluwer Academic: Dordrecht.

Millikan, R.G., 1984, Language, Thought, and Other Biological Categories.

New Foundations forRealism, MIT Press, Cambridge (Mass.).

Quine, W.V., 1986, Epistemologia znaturalizowana, w: Wy.

o. Quine, Granice wiedzy i inne esejejilozojiczne, tłum.

B. Stanosz, Warszawa,s. 106-125.

Tojes” moje nilożenic, żep.

9