corpora: wikisources-pl

text:
←Osoby Hedda Gabler

Akt I

Obszerny salon, ozdobnie i elegancko umeblowany, trzymany w ciemnych barwach.

W głębi znajdują się drzwi z portyerą odsłoniętą, które prowadzą do gabinetu, umeblowanego w tym samym stylu co salon.

W prawej ścianie drzwi prowadzące do przedpokoju, w lewej drzwi szklane także z odsłoniętą firanką.

Przez szyby widać werandę, za nią drzewa.

Na przodzie sceny stoi stół owalny zasłany dywanową serwetą, a przy nim krzesła.

Na prawo na przodzie sceny piec majolikowy, przy nim fotel z wysokiemi poręczami.

Na lewo także na przodzie kanapa trochę odsunięta od ściany.

Przy drzwiach szklanych fortepian.

Po obydwu stronach drzwi w głębi etażerki zastawione terrakotami i majolikami.

W głębi przyległego pokoju widać kanapę, stół i parę krzeseł.

Nad kanapą wisi portret pięknego starca w gieneralskim mundurze, a nad stołem zwiesza się lampa z mlecznym kloszem.

W salonie pełno bukietów w wazonach, inne leżą na krzesłach.

Obadwa pokoje zasłane są puszystemi dywanami.

Oświetlenie ranne.

Promienie słoneczne wpadają przez drzwi szklane.

JULIANNA TESMAN, kobieta miłej powierzchowności lat około sześćdziesięciu pięciu w skromnej, schludnej tualecie, wchodzi przez przedpokój w kapeluszu, z parasolką w ręku, BERTA, niemłoda pokojówka, skromnie po miejsku wyglądająca, wchodzi za nią, niosąc w papier obwinięty bukiet.

PANNA TESMAN

(staje we drzwiach i nasłuchuje półgłosem).

Doprawdy zdaje mi się, że oni jeszcze nie wstali.

BERTA

(także półgłosem ).

Mówiłam to już pani.

Parowiec przyszedł tak późno, a potem Boże, miły... młoda pani musiała wszystko wypakować, zanim się położyła.

PANNA TESMAN.

To też niech spoczywa.

Tylko potrzeba tutaj świeżego rannego powietrza.

(Otwiera na oścież drzwi szklane).

BERTA

(stoi niepewna z bukietem w ręku).

Na sumienie, tu już niema wcale miejsca na bukiet, chyba postawię go na fortepianie.

(Stawia go tak, jak mówi ).

PANNA TESMAN.

No, moja Berto, masz więc teraz nowych państwa.

Ach!

jakże mnie było ciężko rozstać się z tobą.

BERTA

(blizka płaczu).

A mnie, proszę pani!

Cóż ja mam powiedzieć?

Tyle lat służyłam u pań i dobrze mi było.

PANNA TESMAN.

Trzeba się do tego przyzwyczaić.

Żale na nic się nie zdadzą.

Musisz być u Jorgena.

On do ciebie przywykł, obsługiwałaś go jeszcze, gdy był maleńki.

BERTA.

Tak, proszę pani, ale ja ciągle myślę o biednej chorej, którą musiałam opuścić.

Jest całkiem bezwładna, a nowa służąca?..

Czy ona się kiedy nauczy, jak z chorą obchodzić się trzeba?

panna tesman.

Już ja ją nauczę, zresztą wiele rzeczy zrobię sama.

Nie troszcz się o moję biedną siostrę, Berto.

BERTA.

Tak proszę pani, ale to przy mnie co innego, zdaje mi się, iż nie będę dla młodej pani dogodną.

PANNA TESMAN.

Ach!

Boże!

z początku może się to i owo wydarzyć.

BERTA.

Bo ona jest bardzo wymyślna.

PANNA TESMAN.

Ma się rozumieć, córka gienerała Gablera.

Za życia ojca, była przyzwyczajona do zbytków.

Przypomnij sobie tylko, kiedy to z nim jeździła konno, w czarnej sukiennej amazonce, w kapeluszu z piórami.

BERTA.

Tak, tak, pamiętam.

Na sumienie, ktoby wówczas pomyślał, że to będzie kiedyś żona pana kandydata.

PANNA TESMAN.

I mnie to przez myśl nie przeszło.

Ale żebym nie zapomniała, Berto.

Odtąd nie trzeba mówić "pan kandydat", tylko "pan doktór".

BERTA.

Młoda pani to już przykazała, jeszcze dziś w nocy, zaraz na wstępie.

Czy tak jest, proszę pani?

PANNA TESMAN.

Ma się rozumieć.

Wyobraź sobie, Berto, doktoryzował się za granicą, teraz w czasie podróży.

Nie wiedziałam o tem ani słówka, dopiero wczoraj powiedział mi, przy wysiadaniu na ląd.

BERTA.

On może teraz dojść do wszystkiego.

On taki mądry.

Ale nigdybym nie pomyślała, żeby mu się chciało chorych leczyć.

PANNA TESMAN.

Nie, on wcale nie jest takim doktorem.

(Kręci głową w zamyśleniu).

Niedługo zresztą będzie miał jeszcze znakomitszy tytuł.

BERTA.

Czy doprawdy!

A jaki też proszę pani?

PANNA TESMAN

(z uśmiechem).

O, gdybyś wiedziała (wzruszona).

Mój Boże!

gdyby nieboszczyk Jan mógł w grobie zobaczyć, na co wyrósł jego chłopak (ogląda się wkoło).

Ale Słuchajno, Berto!

dlaczegoś pozdejmowała pokrowce ze wszystkich mebli?

BERTA.

Tak kazała młoda pani, mówiła, że nie może znosić pokrowców.

PANNA TESMAN.

Więc oni chcą tu zawsze przesiadywać, i na codzień także?

BERTA.

Tak się zdaje z tego, co młoda pani mówiła.

Ona sama, — pan doktór nic niemówił.

Poprzedni i JORGEN TESMAN, wchodzi nucąc drzwiami z prawej strony do pokoju w głębi, wygląda młodo, na lat trzydzieści trzy, średniego wzrostu, średniej tuszy, blondyn z twarzą okrągłą i pogodną, nosi brodę i okulary, ubrany jest w wygodny, luźny ranny strój, w ręku trzyma otwartą walizką ręczną.

PANNA TESMAN.

Dzień dobry, Jorgenie, dzień dobry!

TESMAN

(we drzwiach).

Ciocia Jula!

droga ciocia! (zbliża się i ściska jej rękę).

Przyszłaś do nas z tak daleka, i jeszcze tak rano.

PANNA TESMAN.

Łatwo zrozumieć, że mi pilno było do was zajrzeć.

TESMAN.

A jeszcze do tego wczoraj położyłaś się tak późno.

PANNA TESMAN.

To nic nie znaczy.

TESMAN.

Wróciłaś szczęśliwie do domu z przystani?

PANNA TESMAN.

Szczęśliwie Bogu dzięki, pan radca był tak grzeczny i odprowadził mnie aż do domu.

TESMAN.

Było nam przykro, żeśmy cię do powozu zabrać nie mogli, ale widziałaś sama, Hedda miała tyle rzeczy, których niepodobna było porzucić.

PANNA TESMAN.

Rzeczywiście, miała ich niezliczone mnóstwo.

BERTA

(do Tesmana).

Może mam pójść zapytać pani, czy jej nie będę potrzebna?

TESMAN.

Dziękuję ci Berto, to niepotrzebne, pani powiedziała, że zadzwoni, gdyby czego potrzebowała.

BERTA

(wychodzi na prawo).

Dobrze.

TESMAN.

Wiesz co — weź ten kuferek.

BERTA

(biorąc go).

Zaniosę go na górę (wychodzi przez przedpokój).

Poprzedni bez Berty.

TESMAN.

Wyobraź sobie, ciociu!

cały kufer wypakowałem notatkami.

Nie do uwierzenia, ilem ich nagromadził ze wszystkich archi-

wów.

Stare, nadzwyczaj ciekawe rzeczy, o których nikt nie ma wyobrażenia.

PANNA TESMAN.

Tak, tak, Jörgenie, w twej poślubnej podróży, nie traciłeś czasu.

TESMAN.

Mogę to śmiało przyznać.

Ale zdejmże kapelusz, ciociu.

Pozwól, rozwiążę wstążki.

Dobrze tak.

PANNA TESMAN

(w czasie gdy on to czyni).

Ach!

Boże, to tak, jak kiedyś był u nas w domu.

TESMAN

(oglądając kapelusz).

Cóż za ładny kapelusz dziś włożyłaś?

PANNA TESMAN.

Sprawiłam go sobie z powodu Heddy.

TESMAN.

Heddy?

PANNA TESMAN.

Ażeby się mnie nie wstydziła, gdy razem będziemy na mieście.

TESMAN

(głaszcząc ją po twarzy), Ty, ciociu, myślisz o wszystkiem.

(Kładzie kapelusz na krześle przy stole).

A teraz wiesz co, siądźmy sobie na kanapie i pogawędźmy, zanim Hedda nadejdzie (siadają).

PANNA TESMAN

(stawia parasolkę przy rogu kanapy).

Jakże jestem szczęśliwa, że cię znowu widzę, Jorgenie, ciebie jedynaka nieboszczyka Jana.

TESMAN.

I ja jestem szczęśliwy, że cię widzę, tyś była dla mnie i ojcem i matką zarazem.

PANNA TESMAN.

Wiem dobrze, że ty kochasz zawsze twoję starą ciotkę.

TESMAN.

A jakże ciocia Ryna?

czy jej nie lepiej?

PANNA TESMAN.

Dla tej biedaczki nie może być polepszenia.

Leży, jak leżała przez te wszystkie lata.

Oby tylko Bóg zostawił mi ją jak najdłużej.

Nie wiem, cobym bez niej zrobiła, zwłaszcza też teraz, kiedy ci już potrzebną nie jestem.

TESMAN

(klepie ją po ramieniu).

No, no, no.

PANNA TESMAN

(szybko, odmiennym tonem).

Ale kiedy pomyślę, żeś się, ożenił Jorgenie, i że to ty pozyskałeś rękę Heddy Gabler, tej Heddy, tak zawsze otoczonej młodzieżą...

TESMAN

(nuci i uśmiecha się z zadowoleniem).

Zdaje mi się, że mam w mieście paru dobrych przyjaciół, którzy mi z całego serca zazdroszczą.

Czy nie?

PANNA TESMAN.

Zazdroszczą ci tego także, żeś mógł odbyć tak długą poślubną podróż.

Wszakże trwała blizko sześć miesięcy.

TESMAN.

Dla mnie była to także podróż naukowa.

Ileż archiwów musiałem przewertować!

ile książek przeczytać!

PANNA TESMAN.

No tak.

(Poufnie i ciszej).

Ale posłuchaj Jorgenie, czy nie masz mi nic po powiedzenia, nic wcale?

TESMAN.

Z podróży?

PANNA TESMAN.

Tak.

TESMAN.

Doprawdy, nie wiem nic więcej nad to, com ci pisał, a żem się doktoryzował, o tem powiedziałem ci wczoraj.

PANNA TESMAN.

Ale ja pytam, czy... czy nie masz żadnych... nadziei?

TESMAN.

Nadziei?

PANNA TESMAN.

Mój Boże!

jestem przecież twoją starą ciotką.

TESMAS.

Naturalnie, że mam nadzieję...

PANNA TESMAN.

A więc.

TESMAN.

Mam niemal pewną nadzieję, że wkrótce będę profesorem.

PANNA TESMAN.

Profesorem... tak.

TESMAN.

A nawet mogę powiedzieć, że to rzecz zupełnie pewna.

Przecież wiesz o tem, ciociu?

PANNA TESMAN

(z uśmiechem).

O tem wiem, masz słuszność.

(Zmieniając ton).

Ale mówiliśmy o podróży.

Musiała cię ona strasznie kosztować.

TESMAN.

Mój Boże, kosztowała, ale dopomogło mi bardzo to duże stypendyum.

PANNA TESMAN.

Jednakże nie pojmuję, jakim sposobem starczyło na dwoje.

TESMAN.

Bo też to nie było rzeczą tak prostą.

PANNA TESMAN.

A jeszcze kiedy się podróżuje z taką damą.

Mówiono mi, że to bez porównania drożej kosztuje.

TESMAN.

Ma się rozumieć, ale Hedda musiała odbyć tę podróż, doprawdy, ciociu, musiała.

Inaczej być nie mogło.

PANNA TESMAN.

Masz pewno słuszność, bo dzisiaj podróż poślubna uważaną jest za konieczność.

Ale powiedz mi — czyś się już dobrze w mieszkaniu rozejrzał.

TESMAN.

Naturalnie, wstałem o świcie.

PANNA TESMAN.

Jakże ci się całość podoba?

TESMAN.

Przepyszna, wydaje mi się przepyszna.

Tylko nie mogę zrozumieć, na co są te dwa pokoje za sypialnią Heddy.

PANNA TESMAN

(uśmiechając się).

O, mój drogi, spożytkujecie je — z czasem.

TESMAN.

Doprawdy masz słuszność, ciociu, bo kiedy się księgozbiór tak bardzo powiększa... to...

PANNA TESMAN.

Właśnie, mój chłopcze, myślałam o twoim księgozbiorze.

TESMAN.

Cieszę się bardzo z powodu Heddy.

Zanim jeszcze byliśmy zaręczeni, mówiła ciągle, że żadne mieszkanie tak jej się nie podoba jak willa radczyni Falk.

PANNA TESMAN.

I właśnie się tak zdarzyło, że była do sprzedania, po waszym wyjeździe.

TESMAN.

Tak, ciociu, mieliśmy prawdziwe szczęście.

PANNA TESMAN.

Mój drogi, to wszystko będzie cię strasznie kosztować.

TESMAN

(trochę zniechęcony).

No będzie, ale cóż.

PANNA TESMAN.

Mój Boże.

TESMAN.

No!

ale jak sądzisz?

Ileż przecie?

PANNA TESMAN.

Nie wiem, dopóki się wszytkie rachunki nie pokończą.

TESMAN.

Na szczęście, Brak wyjednał mi dobre warunki, pisał to sam do Heddy.

PANNA TESMAN.

Nie dręcz-że się tem, mój chłopcze.

A co do mebli, dywanów i t. p. dałam na nie poręczenie.

TESMAN.

Poręczenie?

Ty ciociu?

Jakież poręczenie dać mogłaś?

PANNA TESMAN.

Ubezpieczyłam je na mojej rencie.

TESMAN

(zrywając się).

Jakto?

Na rencie twojej i ciotki Ryny?

PANNA TESMAN.

No tak.

Innego sposobu nie było.

TESMAN

(staje przed nią).

Ciociu!

czyś zmysły postradała?

Ta renta stanowi przecież cały majątek was obydwóch.

PANNA TESMAN.

Nie bierz-że tego do serca, Jorgenie, to przecież czysta formalność.

Mówił mi to także radca Brak.

On był tak grzeczny, że tonie we wszystkiem wyręczał.

Czysta formalność, nic więcej.

TESMAN.

Wszystko to być może, przecież...

PANNA TESMAN.

Teraz gdy otrzymasz pensyę, będziesz mógł to wszystko opłacić.

A zresztą, Boże mój, choćbyśmy także trochę... no troszeczkę zapłaciły, trochę wam dopomogły z początku, uważałybyśmy to sobie za szczęście.

TESMAN.

Ach!

ciociu, ty zawsze musisz poświęcać się dla mnie.

PANNA TESMAN

(powstaje i kładzie mu ręce na ramionach).

Bo też jesteś mojem jedynem szczęściem na świecie, drogi chłopcze.

Byłeś bez ojca i matki, coby ci mogli dopomódz.

Teraz przecież stanęliśmy u celu.

Niekiedy było nam ciężko i smutno, ale teraz Bogu dzięki, Jorgenie, wypłynąłeś.

TESMAN.

Wszystko się tak dziwnie złożyło.

PANNA TESMAN.

Tak — i wszyscy, co byli przeciwko tobie — czy albo stali na twojej drodze, albo ustąpili, albo poupadali.

Ten, co był najniebezpieczniejszy, upadł najniżej...

Teraz spoczywa tak, jak sobie sam posłał, zbłąkany biedak.

TESMAN.

Czyś od mego wyjazdu słyszała co o Eilercie?

PANNA TESMAN.

Słyszałam tylko, że wyszła nowa jego książka.

TESMAN.

Co?

Eilerta Lovborga?

Teraz?

TESMAN.

Tak!

Bóg jeden wie, co on tam napisał.

Twoja książka to będzie zupełnie co innego.

O czemże ty piszesz, Jorgenie?

TESMAN.

O przemyśle domowym w Brabancie, w wiekach średnich.

PANNA TESMAN.

Pomyśleć tylko, że ty piszesz o takich rzeczach.

TESMAN.

Moje dzieło nie zaraz wyjść może.

Muszę wprzódy cały bogaty zbiór materyałów uporządkować.

PANNA TESMAN.

Zebrać i uporządkować.

Już ty doskonale to potrafisz.

Niedarmo jesteś synem nieboszczyka Jana.

TESMAN.

Pilno mi też zacząć tę robotę, szczególniej też teraz, gdy mam tak wygodny dom, w którym pracować mogę.

PANNA TESMAN.

I w którym przedewszystkiem jest ta, którą twoje serce wybrało.

TESMAN

(ściska ją).

Ach tak!

tak, ciociu!

Hedda, to ze wszystkiego najpiękniejsze.

(Zagląda do pokoju w głębi).

Zdaje mi się, że ona idzie.

Poprzedni i HEDDA, piękna kobieta lat dwudziestu dziewięciu.

Postać jej jest szlachetna i wykwintna, ma twarz matową bladą, oczy stalowego koloru, z wyrazem zimnym i stanowczym, włosy jej są ciemne, ani zbyt czarne, ani gęste, ubrana jest w elegancką ranną suknię, wchodzi z lewej strony do pokoju w głębi.

PANNA TESMAN

(idzie naprzeciw niej).

Dzień dobry, droga Heddo.

Śliczny poranek cię wita.

HEDDA

(podając jej rękę).

Dzień dobry, droga pani.

PANNA TESMAN

(trochę zmieszana).

Czy pani dobrze spała w nowem mieszkaniu?

HEDDA.

Dziękuję, tak, średnio.

TESMAN

(śmiejąc się).

Średnio!

Wiesz, Heddo, że to doskonałe.

Spałaś jak kamień, kiedym wstawał.

HEDDA.

To bardzo szczęśliwie.

Trzeba się przyzwyczaić do wszystkiego, co nowe, nieprawdaż, pani?

(Spogląda na prawo).

Ach!

służąca otworzyła na oścież drzwi od werandy i tyle tu słońca!

PANNA TESMAN

(idzie ku drzwiom).

Zaraz je zamkniemy.

HEDDA

(zwraca się do męża).

Może lepiej zasłoń firankę, światło będzie łagodniejsze.

TESMAN

(przy drzwiach).

Dobrze, dobrze (zasuwa firankę).

Tak, Heddo, teraz masz cień i świeże powietrze zarazem.

HEDDA.

Świeże powietrze bardzo tu jest potrzebne, przy tych wszystkich nieznośnych kwiatach.

Czy pani nie siada?

PANNA TESMAN.

Nie, dziękuję.

Wiem teraz, że tu dzięki Boga wszystko dobrze i muszę się śpieszyć do doma, do tej biedaczki, która czeka mnie z utęsknieniem.

TESMAN.

Pozdrów ją po tysiąc razy odemnie i powiedz, że dziś przyjdę do niej, chociażby później.

PANNA tesman.

Powiem jej to.

Ale prawda.

(Szuka czegoś w kieszeni).

Byłabym zapomniała.

Patrz, Jörgenie, com ci przyniosła!

TESMAN.

Co to jest, ciociu?

PANNA TESMAN

(wyciąga płaską paczkę zawiniętą w gazetę i daje ją Tesmanowi).

Masz, mój chłopcze.

TESMAN

(rozwija ją).

O mój Boże!

że też ciocia o tem pamiętała.

Heddo, patrz.

HEDDA

(stoi na prawo przy etażerce).

Co takiego, mój drogi?

TESMAN.

Moje stare pantofle.

HEDDA.

To...

Przypominam sobie, że w podróży często o nich wspominałeś.

TESMAN.

Bardzo mi ich brakowało.

(Idzie do żony).

Patrz, oto są, Heddo!

HEDDA

(idzie do pieca).

Dziękuję, to rzecz dla mnie zupełnie obojętna.

TESMAN.

Ależ pomyśl tylko, że ciocia Ryna w łóżku wyhaftowała je dla mnie.

Była już bardzo chora.

Ileż to wspomnień wiąże się z niemi!

HEDDA

(przy stole).

Dla mnie żadne się nie wiąże.

PANNA TESMAN.

Pod tym względem Hedda ma słuszność, Jorgenie.

TESMAN.

Sądzę przecież, że teraz, kiedy należy do rodziny...

HEDDA

(przerywając mu).

Zdaje mi się, że z tą służącą nie dojdziemy nigdy do ładu.

PANNA TESMAN.

Z Bertą?

nie dojdziecie do ładu?

TESMAN.

Najdroższa moja, skądże ci to przyszło?

HEDDA

(pokazuje).

Patrz tam, zostawiła na krześle swój stary kapelusz.

TESMAN

(wydaje okrzyk i opuszcza pantofle).

Ależ Heddo.

HEDDA.

Pomyśl tylko, gdyby kto nadszedł.

TESMAN.

Ależ Heddo!

To kapelusz cioci Julii!

HEDDA.

Tak?

PANNA TESMAN

(biorąc kapelusz).

Tak jest, to mój kapelusz.

A starym nie jest także, droga pani.

HEDDA.

Ach!

doprawdy, nie przyjrzałam mu się dobrze.

PANNA TESMAN

(kładąc go i zawiązując wstążki).

Włożyłam go dziś po raz pierwszy, Bogu to wiadomo!

TESMAN.

Przytem jest ładny, bardzo ładny.

PANNA TESMAN.

Jest przynajmniej znośny, Jörgenie (ogląda się dokoła).

Parasolka?

Ach jest.

(Bierze ją).

Parasolka także do mnie należy.

(Mruczy).

A nie do Berty.

TESMAN.

Uważaj, Heddo!

nowy kapelusz i nowa parasolka.

HEDDA.

Ładne i eleganckie.

TESMAN.

Nieprawdaż?

Ale ciociu, przyjrzyj się dobrze Heddzie, zanim odejdziesz.

Patrz, jak ona jest ładną i elegancką.

PANNA TESMAN.

Mój drogi, to przecież nic nowego.

Hedda zawsze była piękną.

(Kłania się i wychodzi na prawo).

TESMAN

(idąc za nią).

Ale nie uważałaś, jak utyła, jak ślicznie wygląda po podróży?

HEDDA

(chodząc po pokoju).

Ach!

dajże pokój...

PANNA TESMAN

(która zatrzymała się we drzwiach i odwróciła ku niej).

Tak, rozwinęła się.

TESMAN.

Ach!

ciociu, nie możesz tego dobrze ocenić w tej sukni, ale ja, który mam ku temu sposobność...

HEDDA

(przy drzwiach szklanych niecierpliwie).

Ty nie masz do niczego sposobności.

TESMAN.

O, z pewnością dzięki górskiemu powietrzu w Tyrolu.

HEDDA

(przerywając mu stanowczo).

Jestem zupełnie taką samą jak wprzódy.

TESMAN.

Tak ci się się zdaje, ale tak nie jest.

Nieprawdaż, ciociu?

PANNA TESMAN

(złożywszy ręce, wpatruje się w nią).

Śliczna — śliczna jest Hedda.

(Idzie do niej, bierze obydwoma rękoma jej głowę, pochyla ją i całuje włosy).

Niech cię Bóg błogosławi i strzeże dla Jörgena.

HEDDA

(wysuwając się lekko).

Ach! — proszę mnie puścić.

PANNA TESMAN

(z cichem wzruszeniem).

Jeżeli Bóg pozwoli, codzień będę do was przychodzić.

TESMAN.

Ach!

uczyń to, ciociu!

PANNA TESMAN.

Adieu, adieu.

(Wychodzi przez przedpokój.

Tesman odprowadza ją do drzwi i stoi w nich chwilę.

Słychać pożegnania i podziękę dla cioci Ryny za pantofle.

Hedda tymczasem chodzi po pokoju, wyciąga ramiona i zaciska pięści w gniewie.

Potem ściąga firankę z drzwi szklanych i spogląda przez nie).

HEDDA i TESMAN.

TESMAN

(powraca zamknąwszy drzwi od przedpokoju i podnosi pantofle).

Cóż tam widzisz, Heddo?

HEDDA

(znowu spokojnie panując nad sobą).

Widzę, że w altanie liście pożółkły i zeschły.

TESMAN

(obwija pantofle i kładzie je na stole).

Bo też jesteśmy już we wrześniu.

HEDDA

(niespokojnie).

Tak, pomyśl tylko, mamy już wrzesień.

TESMAN.

Czy nie zauważyłaś, że ciocia Jula była trochę dziwna, taka solenna.

Cóż jej było?

HEDDA.

Ja jej prawie nie znam.

Czy nie zawsze jest taką?

TESMAN.

Nigdy nie widziałem jej taką jak dzisiaj.

HEDDA

(oddala się od drzwi szklanych), Może się obraziła o ten kapelusz.

TESMAN.

Nie... może trochę przez chwilę.

HEDDA.

Bo też to dziwny obyczaj kłaść kapelusz w salonie.

Tego się nie robi.

TESMAN.

Możesz być spokojna, ciocia Jula więcej tego nie zrobi.

HEDDA.

A potem ja to naprawię.

TESMAN.

Tak, zrób to, najdroższa.

HEDDA.

Gdy u nich będziesz, zaproś ją dziś na wieczór..

TESMAN.

Zaproszę.

Ach!

mogłabyś ją uszczęśliwić jedną rzeczą.

HEDDA.

Czemże?

TESMAN.

Gdybyś się przezwyciężyła i chciała się z nią tykać.

Przez miłość dla mnie, Heddo.

HEDDA.

O nie.

Tego nie wymagaj odemnie.

Już ci to mówiłam.

Sprobuję nazywać ją ciotką i na tem musi poprzestać.

TESMAN.

No tak, ale zdaje mi się, że teraz, kiedy do rodziny należysz...

HEDDA.

Hm!

nie wiem doprawdy.

(Przechodzi przez pokój do drzwi).

TESMAN

(po chwili).

Co ci jest, Heddo?

HEDDA.

Patrzę na mój stary fortepian.

Wcale nie pasuje do całego otoczenia.

TESMAN.

Skoro tylko pierwszą pensyę odbiorę, możemy go zamienić.

HEDDA.

O nie — nie chcę zamiany.

Ja go nie oddam, lepiej postawimy go w tamtym pokoju, a tu przyjdzie inny.

Ma się rozumieć przy sposobności.

TESMAN

(z trocha niechęci).

Możemy i to zrobić.

HEDDA

(zdejmuje bukiet z fortepianu).

Nie było tutaj tych kwiatów, gdyśmy przyjechali wczoraj w nocy.

TESMAN.

Pewno je dziś ciocia Jula przyniosła.

HEDDA

(ogląda bukiet).

A jest i bilet.

(Czyta go).

Przyjdę później.

Czy zgadniesz od kogo to?

TESMAN.

Nie.

Któż to?

Powiedz?

HEDDA.

Jest na bilecie "Sędzina Elysted".

TESMAN.

Doprawdy?

Pani Elvsted — panna Rysing, jak się dawniej nazywała.

HEDDA.

Ta sama, ta z kręconemi włosami, któremi się zawsze pyszniła.

Twoja dawna miłość, jak słyszałam.

TESMAN

(śmieje się).

No, niedługo trwała ta miłość.

A potem było to jeszcze wówczas, kiedym ciebie nie znał.

Cóż ona tu robi?

HEDDA.

Szczególna rzecz, że złożyła nam wizytę.

Znałyśmy się tylko w zakładzie naukowym.

TESMAN.

Ja także nie widziałem jej Bóg wie jak dawno, mieszka na północy, w jakimś zapadłym kącie.

HEDDA

(namyśla się chwilę, potem mówi nagle).

Słuchaj!

Czy to nie tam także przebywa ten...

Eilert Lovborg.

TESMAN.

Tak!

gdzieś w tamtych okolicach.

Poprzedni i BERTA.

BERTA

(wchodzi z przedpokoju).

Przyszła znowu ta pani, co tu już raz była i zostawiła kwiaty (pokazuje).

Te, które pani trzyma w ręku.

HEDDA.

Ach!

ona?

Poproś.

BERTA

(otwiera drzwi pani Elvsted i odchodzi).

HEDDA, TESMAN, i PANI ELVSTED, ma postać łagodną, miękkie ryty.

Oczy jej jasno niebieskie, osadzone trochę na wierzchu, mają wyraz pytający i trwoźny.

Włosy jej są bardzo jasne, biało żółte, ogromne i silnie kędzierzawe.

Wygląda o parę lat młodszą od Heddy.

Ma ciemną wizytową suknię elegancką, ale nie ostatniej mody.

HEDDA

(idzie przyjaźnie na jej spotkanie).

Dzień dobry.

Rada jestem, że znów panią widzę.

PANI ELVSTED

(zdenerwowana stara się nad sobą panować).

O tak, nie widziałyśmy się od bardzo dawna.

TESMAN

(podając jej rękę).

I my także nie widzieliśmy się od dawna.

HEDDA.

Dziękuję pani za śliczne kwiaty.

PANI ELVSTED.

Byłam tu już wczoraj po południu i dowiedziałam się, że państwo dotąd nie wrócili z podróży.

TESMAN.

Pewno pani niedawno przyjechała?

PANI ELVSTED.

Wczoraj dopiero i zmieszałam się bardzo słysząc, że państwa niema w domu.

HEDDA.

Pani się zmieszała?

Dlaczegoż to?

TESMAN.

Ależ droga pani...

Rysing... chciałem powiedzieć Elvsted.

HEDDA.

Czy się co stało?

PANI ELVSTED.

Tak, a nie znam tu żadnej żywej duszy, do której zwrócićbym się mogła.

HEDDA

(kładzie bukiet na stole).

Siadaj pani tu na kanapie...

PANI ELVSTED.

Nie mam, ani czasu, ani spokoju, żeby się rozsiadać.

HEDDA.

Przecież.

Chodź pani, siadaj.

(Ciągnie panią Elvsted na kanapę i siada obok niej).

TESMAN.

Teraz mów pani.

HEDDA.

Czy się pani coś nadzwyczajnego przytrafiło?

PANI ELVSTED.

Tak i nie.

Ach!

lękam się, żebyście mnie państwo źle nie zrozumieli.

HEDDA.

W takim razie, najlepiej się jasno wypowiedzieć.

TESMAN.

Wszak pani przyszła z tym zamiarem?

PANI ELVSTED.

Tak, tak.

Muszę państwu powiedzieć — jeśli tego nie wiecie — że Eilert Lovborg jest w mieście.

HEDDA.

Lovborg!

TESMAN.

Co!

Eilert Lovborg tu powrócił?

Pomyśl tylko, Heddo.

HEDDA.

Słyszę.

PANI ELVSTED.

Jest tu już od tygodnia.

Wyobrazić to sobie — cały tydzień.

Sam jeden, a tu tak łatwo o złe towarzystwo.

HEDDA.

Droga pani — w czemże to właściwie panią obchodzi?

PANI ELVSTED

(patrzy na nią z przestrachem i mówi szybko).

Był on nauczycielem moich dzieci.

HEDDA.

Pani dzieci?

PANI ELVSTED.

Tak, dzieci mego męża, własnych nie mam.

HEDDA.

A zatem pani pasierbów.

PANI ELVSTED.

Tak.

TESMAN

(trochę, niepewny).

Więc on tak... nie wiem jak się mam wyrazić... tak zmienił swoje prowadzenie, że można mu je było powierzyć?

PANI ELVSTED.

Przez ostatnie lat parę nie było mu nic do zarzucenia.

TESMAN.

Doprawdy nic?

Słuchajno, Heddo?

HEDDA.

Słyszę.

Najmniejszej rzeczy, mogę państwa zapewnić, i to w żadnym względzie.

Ale pomimo to... teraz gdy wiem, że się znaj-

duje tutaj w wielkiem mieście — z dużemi peniędzmi w ręku... jestem w śmiertelnej trwodze.

TESMAN.

Czemuż nie pozostał tam, gdzie był.

U pani, czy też u pani męża?

PANI ELVSTED.

Od czasu, jak wyszła jego książka, nie miał już spokoju.

TESMAN.

Prawda!

Ciotka Jula mówiła, że ukazała się nowa jego książka.

PANI ELVSTED.

Tak, nowe dzieło o rozwoju cywilizacyi, w wielkich zarysach.

Wyszło ono dwa tygodnie temu, a gdy książkę tak bardzo rozkupywano — czytano — gdy narobiła tak wiele hałasu...

TESMAN.

Więc książka narobiła hałasu?

Musiała to być jakaś pozostałość dobrych jego czasów.

PANI ELVSTED.

Pan sądzi, że z dawniejszych czasów?

TESMAN.

No tak.

PANI ELVSTED.

Nie, on ją całą napisał u nas — teraz — w ostatnich czasach.

TESMAN.

Jak to przyjemnie słyszeć!

Pomyśl tylko, Heddo.

PANI ELVSTED.

Ach!

gdyby to tylko trwało.

HEDDA.

Czy pani się już z nim widziała?

PANI ELVSTED.

Nie, jeszcze nie, miałam wielką biedę z wynalezieniem jego adresu, aż wreszcie dostałam go dziś rano.

HEDDA

(patrząc na nią badawczo).

Jednak to bardzo dziwne ze strony męża pani... hm.

PANI ELVSTED

(z nerwowym niepokojem).

Ze strony mego męża?

Cóż?

HEDDA.

Że wysłał panią tutaj za taką sprawą, że sam nie przyjechał, albo też nie zlecił jej przyjaciołom.

PANI ELVSTED.

O nie, mój mąż nie ma na to czasu.

A ja znów — miałam stosunki...

HEDDA

(z lekkim uśmiechem).

To co innego.

PANI ELVSTED

(powstaje szybko i niespokojnie zwracając się do Tesmana).

A teraz błagam pana, przyjm dobrze Lovborga, jeśli się do pana zgłosi, a uczyni to niezawodnie.

Mój Boże, byliście niegdyś dobremi przyjaciółmi.

Przytem pracujecie Obadwaj na jednem naukowem polu — o ile ja rozumieć mogę.

TESMAN.

Przynajmniej tak było dawniej.

PANI ELVSTED.

I dlatego to proszę pana usilnie, aby w każdym razie — pan także — miał na niego baczne oko.

Nieprawdaż?

pan mi to przyrzeka?

TESMAN.

Z całego serca/pani Rysing.

HEDDA

Elvsted.

TESMAN.

Uczynię dla Eilerta z pewnością wszystko, co będzie w mojej mocy.

Możesz się pani na to spuścić.

PANI ELVSTED.

Ach!

jaki pan jesteś dobry.

(Ściska go za ręce).

Dziękuję, dziękuję.

(Z przestrachem).

Memu mężowi tak bardzo na tem zależy.

HEDDA

(powstając).

Powinieneś do niego napisać, Jorgenie.

Inaczej możeby nie przyszedł.

TESMAN.

To byłoby najlepiej.

Prawda, Heddo?

HEDDA

Im prędzej tem lepiej.

Napisz zaraz.

PANI ELVSTED

(błagalnie).

Ach!

zrób to pan.

TESMAN.

Napiszę w tej chwili.

Ma pani jego adres?

PANI ELVSTED.

Mam.

(Wyjmuje kartką s kieszeni i daje ją Tesmanowi).

Oto jest.

TESMAN.

Dobrze, dobrze, idę do siebie.

(Ogląda się).

Ach!

prawda, pantofle?

Są.

(Bierze je i chce wyjść).

HEDDA.

Napisz tylko do niego ciepło, przyjaźnie, obszernie.

TESMAN.

Już ja to zrobię.

PANI ELVSTED.

Tylko proszę, nie wspominaj pan ani słówkiem, że ja o to prosiłam.

TESMAN.

Nie, to się samo przez się rozumie.

HEDDA i PANI ELVSTED.

HEDDA

(zbliża się do Elvsted z uśmiechem i mówi półgłosem).

Tak za jednym zamachem ubiłyśmy dwie sprawy.

PANI ELVSTED.

Jak to?

HEDDA.

Czy pani nie pojęła, żem go się chciała pozbyć?

PANI ELVSTED.

Przez czas pisania listu.

HEDDA.

Ażebym mogła z panią pomówić sam na sam.

PANI ELVSTED

(zmieszana).

O tem samem?

HEDDA.

Tak, o tem samem.

PANI ELVSTED

(niespokojna).

Ależ tu nic niema, poza tem, com mówiła, doprawdy nic niema.

HEDDA.

Przeciwnie, jest dużo więcej, bardzo dużo, to zrozumiałam doskonale.

Chodź pani, siądźmy i pomówmy w zaufania.

(Sadza panią Elvsted na fotelu koło pieca, sama siada koło niej na taburecie).

PANI ELVSTED

(niespokojnie patrzy na zegarek).

Ależ najdroższa pani, muszę już odejść.

HEDDA.

To nic pilnego.

Opowiedz mi pani lepiej o swojem pożyciu.

PANI ELVSTED.

Jest to właściwie rzecz, której nie chciałabym dotykać.

HEDDA.

Nawet ze mną?

Boże mój, przecież byłyśmy razem w zakładzie naukowym.

PANI ELVSTED.

Ale pani była w wyższej klasie, Ach!

jak ja się pani bałam.

HEDDA.

Pani się mnie bała?

PANI ELVSTED.

Bałam się straszliwie.

Pani mnie zawsze ciągnęła za włosy, gdyśmy się na schodach spotkały.

HEDDA.

Czyż ja to robiłam?

PANI ELVSTED.

A raz powiedziałaś pani, że mi je opalisz.

HEDDA.

Jak pani mogła uwierzyć w podobną niedorzeczność?

PANI ELVSTED.

Byłam wówczas taka dziecinna.

A potem, potem rozeszłyśmy się tak bardzo.

Żyłyśmy w tak odmiennych kołach.

HEDDA.

Teraz za to powinnyśmy się zbliżyć.

Gdyśmy się razem uczyły, mówiłyśmy sobie ty i nazywały się po imieniu.

PANI ELVSTED.

Ach!

nie, pani się myli.

HEDDA.

O nie, ja się nie mylę.

Doskonale przypominam sobie to wszystko i dlatego bądźmy z sobą tak, jak dawniej.

(Przysuwa się bliżej).

Tak.

(Całuje w policzek parną Elvsted).

Mów mi teraz "Heddo" i "ty".

PANI ELVSTED

(ściskając jej ręce).

Ileż dobroci i przyjaźni!

Nie przyzwyczajono mnie do tego.

HEDDA.

Tak, tak, a teraz powiedz mnie "ty" a ja cię nazwę moją.

drogą Thorą.

PANI ELVSTED.

Ja się nazywam Thea.

HEDDA.

Tak, naturalnie, chciałam powiedzieć Thea.

(Patrząc na nią ze współczuciem).

Więc nie jesteś przyzwyczajoną do przyjaźni i dobroci, Theo, A przy twojem własnem ognisku?

PANI ELVSTED.

Och!

gdybym miała ognisko!

Alem ja go nigdy nie miała.

HEDDA

(spoglądając na nią).

Domyślałam się, że tak być musi.

PANI ELVSTED

(spogląda przed siebie bezradnie).

O tak — tak.

HEDDA.

Nie przypominam sobie tego dokładnie, ale zdaje mi się, żeś naprzód przyjęła obowiązek u sędziego?

PANI ELVSTED.

Właśnie.

Miałam być nauczycielką.

Tymczasem jego żona była słabowitą, większą część życia przeleżała, musiałam więc także zajmować się domem.

HEDDA.

Potem jednak zostałaś panią domu?

PANI ELVSTED

(smutnie).

Tak, potem zostałam panią domu.

HEDDA.

Poczekaj i jakże to dawno?

PANI ELVSTED.

Jak za mąż poszłam?

HEDDA.

Tak.

PANI ELVSTED.

Będzie teraz pięć lat.

hedda.

Właśnie, tak rachowałam.

PANI ELVSTED.

Och!

te pięć lat!

A raczej dwa czy trzy ostatnie.

Gdyby to sobie pani mogła wyobrazić!

HEDDA

(uderzają lekko po ręku).

Pani!

Fi, Theo.

PANI ELVSTED.

Więc sprobuję.

Otóż gdybyś sobie to mogła wystawić.

HEDDA

(lekko).

Lowborg był tam, zdaje mi się, także od trzech lat.

PANI ELVSTED

(spogląda na nią niepewnie).

Lowborg?

Tak.

HEDDA.

Czyś go znała przedtem?

PANI ELVSTED.

Prawie nie — naturalnie znałam go z nazwiska.

HEDDA.

A tam zaczął u was bywać?

PANI ELVSTED.

Przychodził codziennie.

Uczył dzieci, bo ja nie mogłam wszystkiemu wydolać.

HEDDA.

To się rozumie...

A twój mąż... musi być w ciągłych rozjazdach?

PANI ELVSTED.

Tak, z powodu swego urzędu.

HEDDA

(opiera się na poręczy fotelu).

Theo!

biedna, słodka Theo!

powiedz mi wszystko — tak, jak jest.

PANI ELVSTED.

Więc pytaj.

HEDDA.

Jakim właśnie jest twój mąż?

jak wygląda?

A czy on dobry dla ciebie?

PANI ELVSTED

(wymijająco) On sądzi zapewne, że jest najlepszym.

HEDDA.

Teraz zdaje mi się także, iż on o wiele od ciebie starszy — tak przynajmniej o dwadzieścia lat.

PANI ELVSTED

(wzburzona).

I to także.

Wszystko razem biorąc, jest w nim dla mnie nieznośne.

Nie mamy jednej myśli wspólnej.

Nic zgoła.

HEDDA.

Ale może kocha cię pomimo to — po swojemu.

PANI ELVSTED.

Nie wiem, czy mnie kocha.

Jestem mu potrzebną.

to pewne.

Przytem, utrzymanie moje niewiele kosztuje.

Jestem tania.

HEDDA.

To nie mądrze z twej strony.

PANI ELVSTED

(wstrząsając głową).

Nie może być inaczej, przynajmniej z nim.

Kocha tylko siebie, no i może troszeczkę dzieci.

HEDDA.

No i Lowborga, Theo?

PANI ELVSTED.

Lowborga?

Skądże Lowborga?

HEDDA.

Ależ moja droga, zdaje tui się, że skoro cię aż tu za nim przysłał...

(Uśmiecha się nieznacznie).

Samaś to powiedziała memu mężowi.

PANI ELVSTED

(z nerwowem drżeniem).

Tak powiedziałam.

(Zniżając glos z determinacyą).

Nie, wolę wyznać od razu.

Zresztą to i tak się wyda.

HEDDA.

Ależ droga Theo!

PANI ELVSTED.

Otóż krótko mówiąc, mąż mój nic nie wie o moim wyjeździe.

HEDDA.

Jakto, twój mąż nie wie?

PANI ELVSTED.

Naturalnie, że nie.

Był w podróży, a ja nie mogłam wytrzymać.

To było niepobieństwem, Heddo, pozostać tam dłużej, tak osamotnionej.

HEDDA.

Więc...

PANI ELVSTED.

Zapakowałam po cichu trochę rzeczy... co najpotrzebniejsze, i wyszłam z domu.

HEDDA.

Bez żadnych tłomaczeń?

PANI ELVSTED.

I koleją przyjechałam wprost tutaj.

HEDDA.

Moja droga, jakżeś mogła się odważyć?

PANI ELVSTED

(powstaje i chodzi po pokoju).

Na Boga, cóż miałam uczynić?

HEDDA.

Cóż powie twój mąż, gdy do domu powróci?

PANI ELVSTED

HEDDA.

No tak.

PANI ELVSTED.

Nie wrócę do niego nigdy.

HEDDA

(powstaje takie i zbliża się do niej).

Więc porzuciłaś go z rozmysłem i stanowczo?

PANI ELVSTED.

Czułam, że mi nic innego nie pozostało.

hedda.

I... uczyniłaś to jawnie?

PANI ELVSTED.

Takich rzeczy ukryć niepodobna.

HEDDA.

A jak ci się zdaje, co ludzie powiedzą o tobie, Theo?

PANI ELVSTED.

Mogą sobie mówić, co im się tylko podoba {siada na kanapie zmęczona), bo uczyniłam tylko to, com uczynić musiała.

HEDDA

(po krótkiej chwili).

I cóż teraz zamierzasz?

Do czego się weźmiesz?

PANI ELVSTED.

Jeszczem nad tem nie pomyślała, wiem to tylko, że jeśli mam żyć, muszę być tam, gdzie jest Lowborg.

HEDDA

(przyciąga krzesło blizko niej, siada i bierze jej rękę).

Powiedz, Theo — jak się to zaczęło — ten przyjazny stosunek — pomiędzy tobą a nim — Lovborgiem.

PANI ELVSTED.

Przyszło to samo z siebie potrosze.

Posiadłam nad nim wpływ zupełny.

HEDDA.

Tak?

PANI ELVSTED.

Porzucił dawne nawyknienia, bez żadnej prośby z mojej strony, bo nie byłabym nigdy śmiała tego uczynić.

Tylko zauważył, że one budziły we mnie wstręt, więc je zmienił.

HEDDA

(kryjąc mimowolny szyderczy uśmiech).

Więceś go — jak się to mówi podniosła — ty, Theo?

PANI ELVSTED.

Przynajmniej on tak mówi.

On zaś — ze swej strony — uczynił ze mnie człowieka, — nauczył mnie myśleć — rozwinął pojęcia.

HEDDA.

Może i ciebie uczył?

PANI ELVSTED.

Nie, właściwie nie uczył, ale rozmawiał ze mną, rozmawiał o tyla rzeczach, a potem nadszedł czas szczęśliwy, gdy brałam udział w jego pracy, gdy mogłam mu być pomocną.

HEDDA.

Pomagałaś mu?

PANI ELVSTED.

Gdy coś tworzył, pisaliśmy zawsze razem.

HEDDA.

Jak dwaj dobrzy towarzysze?

Tak?

PANI ELVSTED

(z żywością).

Towarzysze!

Wystaw sobie, Heddo, zawsze mnie tak nazywał.

Napełniało mnie to taką rozkoszą.

Ale niewiem, co będzie dalej, czy to potrwa?

HEDDA.

Nie jesteś jego pewną.

PANI ELVSTED

(smutnie).

Cień kobiety stoi pomiędzy Lowborgiem a mną.

HEDDA

(spogląda na nią zdumiona).

Któż to być może?

PANI ELVSTED.

Nie wiem.

Ta kobieta należała do jego przeszłości, on jednak nigdy jej nie zapomniał.

HEDDA.

I cóż ci — o niej mówił?

PANI ELVSTED.

Tylko jeden jedyny raz — natracił o tem przelotnie.

HEDDA.

No?

I cóż powiedział?

PANI ELVSTED.

Powiedział, że gdy się rozstawali, chciała do niego strzelić z pistoletu.

HEDDA

(zimno, panując nad sobą).

Cóż znowu!

Takie rzeczy u nas się w kraju nie dzieją.

PANI ELVSTED.

To też sądzę, że to była owa ruda śpiewaczka, z którą przez pewien czas...

HEDDA.

Bardzo być może.

PANI ELVSTED

(łamiąc ręce).

Tak, ale wystaw sobie, Heddo — słyszałam, że ta śpiewaczka — znowu tu jest w mieście.

Ach!

jestem tak pełna niepokoju.

HEDDA

(spoglądając nieznacznie w głębi na pokój).

Cyt!

Mój mąż idzie.

(Powstaje i szepcze).

Theo, to wszystko musi pozostać między nami dwiema.

PANI ELVSTED

(zrywając się).

O tak!

Na Boga!

Poprzedni, TESMAN wchodzi z listem w ręku przez pokój w głębi.

TESMAN.

Otóż list gotowy.

HEDDA.

Dobrze, właśnie pani Elvsted chciała odejść.

Poczekaj chwilę, odprowadzę ją do ogrodowej bramy.

TESMAN.

Posłuchaj, Heddo, możeby Berta mogła list odnieść.

HEDDA

(bierze list).

Już ja jej powiem dokładnie.

Poprzedni, BERTA wchodzi z przedpokoju.

BERTA.

Pan radca Brack pyta, czy może państwu złożyć wizytę hedda.

Poproś pana radcę, a potem rzucisz ten list do skrzynki, berta (bierze list).

Zaraz pani.

(Otwiera przed radcą drzwi i odchodzi).

HEDDA, PANI ELVSTED, TESMAN, RADCA BRACK.

Ma on lat czterdzieści pięć, barczysty, dobrego wzrostu zgrabny w ruchach.

Twarz ma okrągłą, profil szlachetny, włosy czarne krótko przycięte i starannie podfryzowane; żywe błyszczące oczy, gęste brwi i wąsy spiczasto zakończone.

Ma na sobie wykwintny ubiór spacerowy, trochę za młody na jego wiek.

Nosi binokle, które niekiedy spuszcza z oczu.

BRACK

(kłania się z kapeluszem w ręku).

Czy można państwa tak rano odwiedzić?

HEDDA.

Ależ można.

TESMAN

(ściska go za rękę).

Jesteś pan zawsze miłym gościem.

(Przedstawia).

Radca prawny Brack, panna Rysing.

HEDDA.

Ależ!

BRACK

(kłaniając się).

Nadzwyczaj się cieszę.

HEDDA

(patrzy na niego śmiejąc się).

To prawdziwa przyjemność widzieć pana przy świetle dziennem panie, radco.

BRACK.

Jestem zapewne trochę zmieniony.

HEDDA.

Tak, zdaje mi się, trochę odmłodzony.

BRACK.

Pokornie dziękuję.

TESMAN.

A co pan powiesz o Heddzie?

Wygląda kwitnąco.

HEDDA.

Nie mówmy o mnie.

Dziękuję, kochany radco, za wszystkie trudy, jakieś sobie zadał.

BRACK.

Była to dla mnie największa przyjemność.

HEDDA.

Jesteś pan prawdziwym przyjacielem.

Ale moja przyjaciółka się bardzo śpieszy.

Nie żegnam się z panem, bo w tej chwili wracam (zobopólne ukłony.

Pani Elvsted i Hedda wychodzą przez przedpokój).

BRACK i TESMAN.

BRACK.

No cóż, czy żona zadowolona?

TESMAN.

Możemy panu tylko podziękować.

Zachodzi jeszcze potrzeba kilku małych zmian, słyszałem, że tu i tam trzeba będzie je dokonać.

Brakuje także tego i owego.

Musimy jeszcze niektóre rzeczy dokupić.

BRACK.

Doprawdy?

TESMAN.

Pana jednak kłopotać nie będziemy.

Hedda mówiła, że sama się tem zajmie.

Ale siadajmyż.

BRACK.

Tylko na chwilę.

(Siada na krześle przy stole).

Chciałbym z panem o jednej rzeczy pomówić.

TESMAN.

Tak?

Ach, rozumiem.

(Siada takie).

Teraz czas na poważną stronę uroczystości.

Nieprawdaż?

BRACK.

Rzeczy pieniężne nie są jeszcze tak pilne.

Chociaż przyznaję byłbym wolał, żeby się państwo byli urządzili trochę skromniej.

TESMAN.

Ale to być nie mogło.

Pomyśl pan tylko.

Hedda — znasz ją pan przecież tak dobrze.

Niepodobna było dać jej małomieszczańskiego otoczenia.

BRACK.

Nie, nie i w tem właśnie trudność.

TESMAN.

Na szczęście.

Nie długo otrzymam nominacyę.

BRACK.

Widzi pan — takie rzeczy mogą się długi czas przeciągać.

TESMAN.

Może wiesz pan coś nowego?

BRACK.

Nic na pewno.

(Nagle).

Ale prawda, mogę panu udzielić nowiny.

TESMAN.

Jakiejże?

BRACK.

Dawny przyjaciel pana Eilert Lowborg jest tu znowu.

TESMAN.

O tem już wiem.

BRACK.

Tak?

I skądże się pan dowiedział?

TESMAN.

Opowiadała nam ta pani, która właśnie wyszła z Heddą.

BRACK.

Ta pani...

Jakżeż się ona zowie... nie dosłyszałem.

TESMAN.

Pani Elvsted.

BRACK.

Aha!

Żona sędziego.

Tak, on właśnie u nich przebywał.

TESMAN.

I wyobraź pan sobie, usłyszałem z wielką radością, że stał się znowu zupełnie porządnym człowiekiem.

BRACK.

Tak chcą przypuszczać.

TESMAN.

Ukazała się także nowa jego książka.

BRACK.

Trzeba to wziąć pod uwagę.

TESMAN.

I narobiła podobno hałasu.

BRACK.

Zrobiła nadzwyczajny hałas.

TESMAN.

Pomyśl pan tylko — jak miło słyszeć coś podobnego, bo przy jego wielkich zdolnościach...

Co do mnie, miałem smutne przekonanie, że to człowiek zupełnie stracony.

BRACK.

Takie było zdanie ogólne.

TESMAN.

A teraz nie pojmuję co on pocznie.

Jakim sposobem znajdzie środki utrzymania?

(Hedda podczas tych słów wróciła przez przedpokój).

Poprzedni i HEDDA.

HEDDA

(do Bracka uśmiechając się szyderczo).

Och!

On zawsze się troszczy i kłopocze o środki utrzymania.

TESMAN.

Mój Boże, mówimy, Heddo, o biednym Eilercie Löwborgu.

HEDDA

(szybko podnosi wzrok na niego).

Tak?

(Siada na fotelu przy piecu i pyta obojętnie).

Cóż się z nim dzieje?

TESMAN.

No, zapewne od dawna roztrwonił swoje dziedzictwo, a nowej książki co rok napisać nie może.

Zapytuje samego siebie, z czego żyć będzie?

BRACK.

Co do tego mogę pana objaśnić.

TESMAN.

CÓŻ?

BRACK.

Pamiętaj pan, że jego krewni mają wielkie wpływy.

TESMAN.

Niestety!

Krewni już dawno odwrócili się od niego.

BRACK.

Niegdyś nazywano go nadzieją rodziny.

TESMAN.

Tak, niegdyś.

Ale on wszystkie nadzieje i sympatye zmarnował.

HEDDA.

Kto wie? (z lekkim uśmiechem).

Tam u sędziego Elvsteda podźwignięto go znowu.

BRACK.

A przytem, jego świeżo wyszłe dzieło...

TESMAN.

Daj Boże, aby mu ono do czego służyło.

Właśnie pisałem do niego, prosiłem, by nas dziś wieczór odwiedził.

BRACK.

Ale pan musi być dzisiaj na moim kawalerskim wieczorze.

Jeszcze wczoraj obiecałeś mi to, przy wysiadaniu na ląd.

HEDDA.

Czyś zapomniał o tem?

TESMAN.

Zapomniałem, prawdziwie.

BRACK.

Może pan być spokojny.

On nie przyjdzie.

TESMAN.

Dlaczegóżby nie przyszedł?

BRACK

(z lekkiim wahaniem stoi oparty o poręcz fotelu).

Doprawdy, nie należy mi przed państwem zataić rzeczy, która... która...

TESMAN.

Czy to się tyczy Eilerta?

BRACK.

I Eilerta i pana.

TESMAN.

Mówże więc, kochany radco...

BRACK.

Przygotuj się pan na to, że nominacya może nastąpić nie tak prędko, jak pan pragnie.

TESMAN

(zrywając się niespokojnie).

Czy co stoi na przeszkodzie?

BRACK.

Być może, iż uczynią ją zależną od konkursu.

TESMAN.

Konkurs!

Pomyśl tylko, Heddo.

HEDDA

(zasiada się głębiej w fotelu).

Ach!

tak.

TESMAN.

Konkurs pomiędzy kim?

Przecież nie...

BRACK.

Właśnie, pomiędzy Eilertem Lowborgiem, a panem.

TESMAN

(składając ręce).

Nie, nie do uwierzenia.

Jakto?

BRACK.

Hm!..

Jednak do tego przyjść może.

TESMAN.

Ależ nie, panie radco, byłoby to najzupełniejszym brakiem względów dla mnie.

(Poruszając gwałtownie rękoma).

Przecież ja jestem człowiekiem żonatym.

Pobraliśmy się z Heddą w nadziei tego miejsca, wpadliśmy w długi, a nawet zapożyczyli się u ciotki Juli.

bo było mi ono tak jakby przyrzeczone.

Jakżeż to?..

BRACK.

No, no, no; miejsce otrzymasz pan zapewne, ale po konkursowej pracy.

HEDDA

(nieporuazona w swym fotelu).

Pomyśl, Jörgenie, będzie to rodzaj sportu.

TESMAN.

Moja droga, jak możesz przyjmować to tak obojętnie?

HEDDA

(jak wyzij).

Nie jestem na to obojętną, przeciwnie jestem przejętą.

BRACK.

W każdym razie, wiedzieć należy jak rzeczy stoją, zanim porobi pani małe zakupy, o których słyszałem.

HEDDA.

To nic niema do tego.

BRACK.

Czy tak?

No, to rzecz inna.

(Do Tesmand).

Po obiedzie przyjdę spacerem do pana i zabiorę z sobą.

TESMAN.

Dobrze, dobrze — chociaż jeszcze sam nie wiem.

HEDDA

(rozparta na fotelu podaje mu rękę).

Żegnam, panie radco, do prędkiego widzenia.

BRACK.

Serdeczne dzięki.

Żegnam, żegnam.

TESMAN

(odprowadza go do drzwi).

Żegnam, panie radco, ale wybacz mi...

(Brack wychodzi przez przedpokój).

HEDDA i TESMAN.

(chodzi po pokoju).

O Heddo! — nie trzeba nigdy puszczać się w krainę marzeń.

HEDDA

(patrzy na niego długo i śmieje się).

Alboż ty się w nią puszczasz?

TESMAN.

Tak, nie mogę temu zaprzeczyć, postąpiłem nierozważnie, żeniąc się i urządzając, kiedy miałem tylko nadzieje.

HEDDA.

Masz słuszność.

TESMAN.

W każdym razie, mamy miłą siedzibę, której pragnęliśmy oboje, która była naszem marzeniem.

Nieprawdaż?

HEDDA

(zwolna jakby zmęczona wstaje z fotelu).

Umówiliśmy się, że będziemy prowadzić życie towarzyskie, mieć dom otwarty.

TESMAN.

Mój Boże, ja się tem tak cieszyłem.

Pomyśl tylko, widzieć cię gospodynią domu, wśród wybranego kółka...

Ach!

tak.

Tymczasem jednak musimy oboje zamknąć się w samotności.

Tylko kiedy niekiedy przyjąć ciocię Julę, a ty, ty chciałaś żyć w sposób zupełnie inny.

HEDDA.

Naturalnie, że teraz nie otrzymam lokaja w liberyi.

TESMAN.

Niestety!

nie, o lokaju teraz mowy być nie może.

HEDDA.

A koń wierzchowy, którego mieć miałam?..

TESMAN

(przestraszony).

Koń wierzchowy?

HEDDA.

O tem pewno także niema co myśleć.

TESMAN.

Naturalnie, że nie.

To się samo przez się rozumie.

HEDDA

(chodzi po pokoju).

No, w każdym razie, zostanie mi jedna rzecz, którą się bawić mogę.

TESMAM

(promieniejący).

Dzięki Bogn.

I cóż to takiego?

HEDDA

(ze drzwi pokoju w głębi, patrzy na niego z ukrytym szyderstwem).

Moje pistolety — Jörgenie.

TESMAN

(niespokojny).

Pistolety?

HEDDA

(z zimnem spojrzeniem).

Tak, pistolety generała Gablera (wychodzi z pokoju w głębi na lewo).

TESMAN

(śpiesząc za nią woła we drzwiach).

Na miłość boską, nie ruszaj tych niebezpiecznych przedmiotów, droga Heddo, jeśli mnie kochasz, Heddo.

←Akt I Hedda Gabler


text:
←Akt I Betlejem polskie

Akt II

Lucjan Rydel Akt III→

HEROD

Sala tronowa w pałacu Heroda, kapiąca od złota i drogich kamieni.

W głębi, na środku ściany, tron pozłocisty na podwyższeniu pod purpurowym baldachimem, który spływa w bogatych fałdach aż ku ziemi.

Po obu stronach tronu dwie ogromne arkady, przysłonięte drogocennymi oponami.

Opona z prawej rozsuwa się powoli wśród potężnego dźwięku surm, wygrywających fanfary, Wchodzą trębacze z herbowymi płachtami u trąb; za nimi oddział straży przybocznej, paziowie, dworzanie, pomiędzy którymi Hetman z mieczem państwa, Kanclerz ze zwojem pergaminów; Podskarbi i Marszałek na poduszkach niosą złote jabłko i berło.

Za nimi Herod w szkarłatnym płaszczu, podbitym gronostajami i w koronie.

Paziowie niosą za nim końce płaszcza.

Orszak zamyka drugi oddział straży przybocznej.

Herod zasiada na tronie.

Dostojnicy ustawiają się po obu stronach na stopniach, dworzanie, paziowie i gwardia półkolem.

Trąby milkną.

HEROD

stojąc

Otom jest pan nad światem

I mocarz nad mocarze!

Przed moim majestatem

Wszystko pada na twarze.

Miecza mego brzeszczotem

Podbiłem cudze ziemie;

Krwią, żelazem i złotem

Uciskam ludzkie plemię;

Królów brałem w niewolę,

Obalałem ich trony,

Kładłem sobie na czole

Zdarte z ich głów korony;

Tysiąc wsi, tysiąc grodów

Obróciłem w perzynę,

Sto podbitych narodów

Blednie, kiedy ja skinę.

Mój ukaz światem włada

I rządzę berłem krwawem —

Zwyciężonemu biada,

Bo siła jest przed prawem!

— Przed blaskiem mej korony,

Miast czołem bić w pokorze,

Zgnębion i uciśniony,

Targa ten lud obrożę,

Bunt w dumnym sercu niesie

I powoływać śmie się

Na jakieś prawa Boże,

Na ludzkie jakieś prawa:

Ja Boga się nie boję,

Z Nim najłatwiejsza sprawa,

I ludzi się nie wstydzą,

Bo znam potęgę moje,

A z klątw i krzyków szydzę,

Na płacz, na jęki głuchy.

Ciała wziąłem w niewolę,

Ręce skułem w łańcuchy,

Spętam serca i duchy,

Spokój i ład wprowadzę

W całym państwa obszarze...

Ja król — tak chcę!

tak każę!

Siada

Słuchajcie dygnitarze

I wy, moi dworzanie,

I rycerze nadworni:

Kanclerz przed nami stanie

I zda nam z tego sprawę,

Co działają oporni.

KANCLERZ

występuje i składa trzy niskie ukłony

Samodzierżawny panie!

Nakłoń ucho łaskawe

Ku pokornemu słudze.

Przebacz, jeśli gniew budzę,

Ale nie z mojej winy

Zwiastuję złe nowiny:

Ten naród buntowniczy

Trwa w milczącym uporze,

Na siły własne liczy,

Na miłosierdzie Boże;

Żyje w ojców siwych wietrze,

Mówi ojców językiem,

Zwyczajów dawnych strzeże.

Tam każdy — buntownikiem:

Małe dziecko w kolebce

Ssie bunt z matczynem mlekiem.

Buntem są te pacierze,

Które matka mu szepce;

Bunt zieje z ich oddechu,

Bunt z oczu don wyziera,

I z każdego uśmiechu.

W buncie żyje lud cały,

Z buntem w sercu umiera.

Gdyby odkopać kości,

Co już w grobie zbutwiały,

Toby jeszcze zadrżały

Do ojczyzny, wolności!

HEROD

Ukaz wydaj surowy,

Że w szkole ni urzędzie,

Już im nie wolno będzie

Użyć ojczystej mowy.

Ich dziatwę buntowniczą

W szkołach nauczyciele

W naszej mowie niech ćwiczą:

Opór przed tą nauką

Niechaj karzą na ciele,

Mech katują, niech tłuką!

— Naszą mową w kościele

Każ — niech prawią kazania,

Jeśli kapłan się wzbrania,

To go zbiry zabiorą

I gnać go na powrozie

W one straszliwe kraje,

Kędy woda nie taje,

Gdzie rąbać trza siekierą

Chleb zamarznięty na mrozie.

— Lud z wiary siłę bierze,

Więc go zachwiać w tej wierze,

Zmusić do naszej wiary:

Każ zamykać świątynie,

Znoś modlitwy, ofiary,

Aż i duch buntu zginie.

A gdyby lud zuchwały

Bronił siwego Kościoła —

Poślę mego hetmana

I wojska huf niemały;

Wraz otoczyć dokoła

Tłuszczę, co tam zebrana,

Nie czekać, aż najświętsza

Ofiara się odprawi:

Zbrojno runąć do wnętrza!

Niech się kościół okrwawi,

Niech się zbroczą ołtarze —

Ja król, talk chcę i każę!

KANCLERZ

Rzekłeś, wszedłszy panie,

Wedle twych słów się stanie.

Z trzema głębokimi ukłonami wraca na miejsce

WIELKI PODSKARBI

występuje przed tron i składa potrójne ukłony

Władco, rządzący światem,

Racz przyjąć moją radę,

Przed twoim majestatem

U tronu stóp ją kładę;

Nie gardź słowami memi:

Jeżeli chcesz to plemię

Zgładzić z powierzchni ziemi,

Wyrwij im ojców ziemię!

Cóż lud bez ziemi znaczy?

Gdy ziemię król wykupi,

Cały naród tułaczy

Wieść musi żywot trupi;

Będą jako w jesieni

Liście strącone z drzewa:

Wiatr je — gdzie chce — rozwiewa,

Aż je w nicość zamieni.

— Monarcho złotych tronów,

Każ dać trzysta milionów,

Ich ziemię piędź po piędzi

Osadzaj naszym ludem,

Ten ich z ziemi wypędzi:

Już kraju z naszych szponów

Nie wyrwą żadnym cudem.

HEROD

Masz przyzwolenie nasze,

Sługo wiernie oddany:

Toć są wśród nich Judasze,

Którzy w złote kajdany

Oddadzą sami pono

Ziemię-Matkę rodzoną.

MARSZAŁEK

przed tronem

I mnie posłuchaj, królu:

Za co na nich te kary?

Za co krzywdy bez miary?

Oni we łzach i bólu

Bronią jeno wytrwale

Swej ojczyzny i wiary.

— Czy masz serce z kamienia?

Upamiętaj się w szale,

Radź się swego sumienia...

HEROD

Co?

talk mówi Marszałek?!

Precz z nim — miech mnie nie drażni...

Z godności swej wyzuty

Niechaj gnije ten śmiałek

Na dnie najgorszej kaźni.

Brać mi go stąd!

Pod knuty!

Straż chwyta i wyprowadza Marszałka

CHÓR

daleki za sceną, śpiewa

Wstańcie pasterze, Bóg się wam rodzi,

Czym prędzej się wybierajcie,

Do Betlejem pośpieszajcie

Przywitać Pana.

HEROD

zaniepokojony

A to co za śpiewanie?

Gzy słyszycie?

Słyszycie,

Dostojnicy, panowie,

Rycerze i dworzanie?!

Strach minie ogarnia Skrycie,

Mącą się myśli w głowne...

Po kościach idzie mrowie...

Czuję, że coś się stanie!

Arcykapłan w dwurogiej mitrze, z „tablicą pokoleń” na piersiach, w szacie długiej, obwieszonej srebrnymi dzwoneczkami, wchodzi głębią przez prawą arkadę.

Gdy staje na progu sali tronowej, widać poza nim w krużganku otwarte okno, przez które pada mocny blask ogromnej gwiazdy z promiennym warkoczem.

ARCYKAPŁAN

staje przed tronem i mówi w takt pieśni chóru, który za sceną śpiewa dalsze strofy kolędy

Oto nad światem wielka nowina:

Panna Przeczysta zrodziła Syna,

Poiła Go w Betlejemie,

Króla królów, Pana ziemie,

Boga na niebie.

Oto tron Dawidów, Syjon posiądzie,

Królestwu Jego końca nie będzie;

Uciśnionych On ochłodzi,

Niewolników oswobodzi,

Nędznych posili.

Anieli śpiewem budzą pasterzy,

Trzech królów przed Nim czołem uderzy;

Już ze wszech stron ciągną rzesze,

Kędy na stajennej strzesze

Gwiazda goreje.

Mnie Pan zdjął z oczu wszelką zasłonę:

Czasy twych rządów są policzone,

Za twe gwałty li uciski

Sądu Boga jesteś bliski,

Srogi mocarzu!

Herod, osłupiały z gniewu i trwogi, zrywa się na tronie, ale słowa przemówić nie może.

Arcykapłan wychodzi.

Milczenie

HEROD

po chwili

Czy ja dzisiaj szaleję?

Czy starzec ten oszalał?...

W serce mi lęku nalał

I wam zmieszał rozumy.

Co to jest?

Co się dzieje?

Do straży

Rzucić się na te tłumy,

Zgarnąć mołtoch próżniaczy

I tutaj mi pod strażą

Wegnać przed tron mój złoty.

CHÓR

za sceną blisko śpiewa

Jezus malusieńki,

Z niewinnej Panienki,

Dziś się rodzi o północy wśród zimnej stajenki. (bis)

O Najwyższy Panie,

Waleczny hetmanie,

Wieczny Królu nieba, ziemi, leżący na sianie. (bis)

Z chórem kolędy miesza się odgłos bębnów i krzyki trąb

DWORZANIE

Słychać bębnów łoskoty...

Trąby z pieśnią się ważą...

Pędzeni przez straż, płazowani mieczami i bici nahajami, wpadają tłumem kolędnicy: mężczyźni i kobiety, starcy i dzieci to strojach z różnych okolic Polski.

Końca tego tłumu nie widać; zalega on krużganek poza arkadą na prawo od tronu W blasku gwiazdy Bożego Narodzenia widać tam głowę przy głowie.

Gdzieniegdzie połyskują kopie i miecze straży.

Ci, których wegnano do sali, stanęli w popłochu przed tronem, na przedzie Bartos.

HEROD

Wy, zbuntowane chamy,

Wy nikczemne pastuchy,

U zamku mego bramy

Śmiecie wszczynać rozruchy?!

Śmiecie śpiewać tej mowie,

Co srogo zakazania?!

— Cuda, widzenia, duchy

Wylęgły wam się w głowie!

Szukacie sobie Pana,

Myśląc, że tron mój kruchy

I korona zachwiana.

Wasz Król — to Dziecię Boże —

Gdzieś pomiędzy bydlęty

Zrodzon w nędznej oborze,

W żłobie, na głód i nędzę!

— Ha, ja wam one męty

Z mózgów tępych wypędzę,

Złamię i upokorzę

Ślepy upór prostaczy;

Wyplenię zabobony.

Gdy krzyknę na siepaczy,

Miecz spuszczę podniesiony —

Uznacie mnie za pana.

Tu, niewolników syny!

Ja król, ja bóg jedyny,

Przede mną na kolana...

BARTOS

śpiewa

Dzisiaj w Betlejem,

CHÓR

Dzisiaj w Betlejem.

BARTOS

Wesoła nowina,

Bo Panna czysta,

CHÓR

Bo Panna czysta

BARTOS

Porodziła Syna.

CHÓR

Chrystus się rodzi,

Świat oswobodzi,

Anieli grają,

Króle witają,

Pasterze śpiewają,

Bydlęta klękają,

Cuda, cuda ogłaszają.

BARTOS

Chociaż w stajence,

CHÓR

Chociaż w stajence,

BARTOS

Panna Syna rodzi,

Przecież On wkrótce,

CHÓR

Przecież On wkrótce,

BARTOS

Ludzi oswobodzi.

CHÓR

BARTOS

My też idziemy,

CHÓR

My też idziemy,

BARTOS

Powitać Jezusa,

Króla nad królmi,

CHÓR

Króla nad królmi,

BARTOS

Uwielbić Chrystusa.

CHÓR

Herod, uszom własnym nie dowierzając, słuchał jakby odrętwiały z gniewu i zdumienia...

Podczas drugiej strofy zrywa się na tronie z zaciśniętymi pięściami, rój dworzan otacza natychmiast króla, który miecz wyrywa z pochwy i daje nim znak Wielkiemu Hetmanowi.

Na skinienie Hetmana dobosze uderzają w bębny miedzy drugą a trzecią strofą.

Podczas trzeciej straż obsadza wszystkie wyjścia, dobywa mieczów i ustawia się w szyk bojowy.

Dworzanie obstąpili tron.

HEROD

rozpalony złością, do Hetmana

Hej, Wielki Hetmanie,

Wojsko na nich prowadź!

Każ siec, bić, mordować,

Niech nikt nie zostanie.

Na skinienie Hetmana trębacze uderzają w trąby pobudkę, na nutę kolędy: „Przybieżeli do Betlejem pasterze...”

Zasłona na prawo od tronu rozsuwa się; nowy hufiec wojsk Herodowych, sprawiony do boju, staje pod arkadą.

Hetman z podniesionym mieczem wskazuje tłum kolędników.

Wojsko rzuca się na bezbronnych.

W tej chwili między nacierającym wojskiem a pasterzami zjawia się chór aniołów, z błyszczącymi na piersiach pancerzami, pod złocistą kapą zarzuconą na ramiona; na głowach szyszaki złote, w rękach płomienne miecze.

Aniołowie rozpostartymi skrzydłami zasłaniają kolędników i na pobudkę trębaczy odpowiadają dalszym ciągiem kolędy.

CHÓR WOJSK ANIELSKICH

śpiewa

Chwała na wysokości!

Chwała na wysokości,

A pokój na ziemi!

Hufiec żołnierzy Herodowych, przerażony, cofa się.

Na skinienie Hetmana trąby grają tę samą pobudkę

CHÓR WOJSK ANIELSKICH

Chwała na wysokości! (itd.)

Wojsko Heroda w popłochu pada na siemię.

Hetman zbiega ze stopni tronu i sam staje na czele.

Pobudka trąb, nowe natarcie

CHÓR WOJSK ANIELSKICH

pędząc przed sobą pierzchające roty i dworzan Herodowych

Chwała na wysokości! (itd.)

Cały dwór Heroda i jego straż rozpędzona uciekają przez arkadę po prawej stronie tronu.

Pod baldachimem zostaje sam Herod, blady z trwogi.

Paziowie, rzuciwszy pochodnie, pierzchli.

Scenę oświeca łuna, bijąca od aniołów i blask betlejemskiej gwiazdy, padający z krużganka z lewej strony tronu.

Chór kolędników, pod osłoną skrzydeł anielskich, wychodzi, śpiewając tę samą kolędę.

Pieśń oddala się, słabnie, w końcu cichnie.

Herod, przejęty trwogą, został sam na tronie w pustej, ciemnej sali.

Goły miecz leży na jego kolanach.

Otula się w płaszcz królewski i siedzi długo bez ruchu.

HEROD

Strach!...

Ci złoci a biali,

Z rozpostartymi skrzydły,

Jak oni zasłaniali

Bunt tej tłuszczy obrzydłej!

Strach!...

Świat się cały wali

I niebo całe płonie

W tej komety ogonie,

Nad Dzieciątkiem w kolebce...

Strach!...

W pustej, ciemnej sali

Wszyscy minie odbieżali,

Podli tchórze, pochlebce!...

Sam zostałem na tronie...

Nagle prostuje się na tronie i odwraca poza siebie, jakby słyszał jaki szelest.

Kto tu?

Słyszę — ktoś szepce

W baldachimu opornie...

Kto tu?

Sam się oronię!

Podnosi miecz.

Za oparciem tronu ukazuje się ciemna, rogata głowa Szatana, z błyszczącymi ślepiami.

Z boku sterczą rozpięte, ogromne skrzydła nietoperza.

SZATAN

wychylając się ku siedzącemu Herodowi, szeptem

Nie lękaj się mnie panie,

Jam anioł twego tranu,

Mym królestwem otchłanie...

Zawady przy tobie stoję,

Znam wszystkie myśli twoje,

Znam wszystkie twe zamiary.

HEROD

Ratuj moją koronę,

Radź!

W którą spojrzę stronę,

Wszędy klęski bez miary

Przeciwko mnie zwrócone.

SZATAN

szeptem

Krwi trzeba i ofiary!

HEROD

Ratuj!

Ja ci ołtarze

W całym państwie postawię,

Czcić mym ludom cię każę.

Na cześć twoją kadzidła

Wonnymi dymy wioną,

Ala mnie weź pod skrzydła

I bądź moją obroną.

SZATAN

półszeptem

Komu skronie koroną

Szczęsny los przyozdobi,

Wszystko mu dozwolono,

Co dla korony robi.

Celem jest powodzenie!

Cnota mija bezpłodnie,

Wolę wiąze sumienie;

Król niech działa swobodnie.

Grzech króla nie jest grzechem,

Zbrodniami nie są zbrodnie.

Czyn zrodzon z nienawiści

Rozbrzmiewa sławy echem,

Jeśli daje korzyści!

Kanony blask złocisty

Z wszelkich go zmaz oczyści;

Kto potężny, ten czysty!

HEROD

Nie działałem inaczej

Przez całe panowanie,

Czemuż dziś schnę w rozpaczy?

Mój tron czemu się chwieje?

Ratuj mnie, broń szatanie!

Sam nie wiem, co się dzieje,

I co to wszystko znaczy:

Niebo łuną goreje

W karnety świetle srogiem;

Burzy się lud prostaczy,

Wnet na mnie wręcz uderzy;

O Królu, co jest Bogiem,

Zrodzon między bydlety

I otoczon barłogiem,

Po świecie baśń się szerzy.

A ten cud niepojęty:

Wojska duchów-rycerzy;

Ten nad pospólstwem mnogiem

Wiew ich skrzydeł rozpięty,

Te widzenia!

Te mary...

SZATAN

Dziecię, co jest twym wrogiem,

Wrogiem także jest moim,

To nieprzyjaciel stary.

My dwaj się nań uzbroim

I złączym siły nasze:

Ja strutymi opary

Promienną gwiazdę zgaszę,

Która Dziecięciu świeci.

Ty czyń krwarwe ofiary,

Wymorduj wszystkie dzieci...

Znika

Herod po chwili zadumy zrywa się i mieczem uderza w jedną z tarcz herbowych u baldachimu.

Na brzęk tarczy wbiegają paziowie z pochodniami, za nimi Wielki Hetman i roty przyboczne

HEROD

Wy, tronu mego stróże,

Co nikczemnie pierzchacie,

Wy nędznicy, wy tchórze!...

Wyrwijcie z pochew miecze

I w pałacu czy w chacie

Niech krew dziatek pociecze;

Co nowo narodzone,

Do nogi dziś wyginie,

Śmierć, śmierć każdej dziecinie —

Przysięgam na koronę!

Mordować baz wyjątku,

Nikomu nie przebaczę,

Ni własnemu dzieciątku...

Czy słyszycie siepacze?

I dla mojego syna

Wybiła już godzina,

Choć serce we mnie płacze...

Hetman wychodzi na czele roty przybocznej.

Zaraz potem wchodzi Królowa w szkarłatnym płaszczu i koronie, za nią orszak pań dworskich.

KRÓLOWA

Panie, u moich podwoi,

Twoich żołdaków gromada

Z mieczami jasnymi stoi,

I minie, mnie, matce powiada,

Że chcesz syna swego zgonu.

HEROD

Pani, bronię mego tronu.

Dziecię nowo narodzone,

Nie wiem, syn mój czy poddany,

Ma zostać panem nad pany,

Poniżyć moją koronę.

Niechaj żywym ogniem spłonę,

Nim dopuszczę tej niesławy!

— Dałem rozkaz rzezi krwawej!...

KRÓLOWA

pada na kolana przed tronem

Wejrzyj na łzy moje słone,

Żebrzę łaski twojej, panie!

To twoje dziecko rodzone,

Dziedzic twój na majestacie!...

HEROD

Precz!

Com kazał, to się stanie.

KRÓLOWA

zrywa się i wyciąga groźnie rękę

Zgiń, dziatek niewinnych kacie!

Przepadniij, krwawy tyranie!

Słania się na ręce pań dworskich, które ją wyprowadzają z sali.

W arkadzie po prawej stronie tronu staje tłum kobiet, które straż stara się powstrzymać halabardami.

Chór ten matek betlejemskich jękiem i krzykami zawodzi, wyciągając ku sali tronowej pięści.

Wśród ogólnego lamentu słychać wykrzyki urywane.

I MATKA

Puśćcie mnie!

Puśćcie!

Do oczu mu stanę...

Krew dziecka rzucę mu w twarz!

II MATKA

Zbójco!

Na dziatki patrz pomordowane,

Na rozpacz, na lament nasz!

III MATKA

Herodzie, niech cię piorun boży spali!

IV MATKA

Niech żywcem stoczy cię trąd!

V MATKA

Krew naszych dzieci waży Bóg na szali

I woła cię na swój sąd!

HEROD

z tronu do straży

Hej, stróże, zamknąć podwoje tej sali,

Wiedźmy te wygnać stąd!

Straże wypierają w głąb krużganków tłum betlejemskich matek i zatrzaskują za sobą drzwi; górą przez półkole arkady pada blask betlejemskiej gwiazdy.

Herod sam na tronie siedzi wzburzony.

Zasłona po lewej stronie tronu rozsuwa się powoli, w głębi widać wnętrze sali obite kirem, na katafalku, zasłanym czarnymi aksamitami i zdobnym w srebrne lamowania, wśród gorejących świateł stoi trumienka czarna i srebrna Herodowego synka.

Chór za sceną śpiewa hymn „Dies irae”, przy wtórze organów.

Herod zstępuje z tronu i wlokąc za sobą swój szkarłatny płaszcz królewski, powoli zmierza ku pogrzebowej sali.

W progu zachodzi mu drogę Śmierć z kosą w kościotrupiej ręce.

ŚMIERĆ

sycząc, piskliwym szeptem

Dokąd?

dokąd, opętańcze?

Nie wnijdziesz w te progi!

Do mnie, ja z tobą zatańczę,

Okropniku srogi!

HEROD

zamierza się mieczem

Kto bądź jesteś, z drogi!

Z drogi!

Przeraźliwa maro!

Miecz, trącony kosą Śmierci, wypada mu z dłoni, ręka obwisa bezwładnie.

ŚMIERĆ

Ha, do tańca drżą ci nogi,

Pójdźmy pląsać parą!

Wyciąga ku niemu ramiona z kosą.

HEROD

siania się i pada na kolana przed Śmiercią

Pani, żebrzę twej litości,

Dam ci me szkarłaty,

Okryj nimi nagie kości,

Wstąp na majestaty.

Odpina płaszcz królewski, spięty pod szyją, i ściele go do stóp Śmierci.

Pani, z rąk mych weź koronę,

A ja przy twym tranie

Zniżę czoło pochylone,

W pokornym pokłonie.

Zdjętą z głowy koronę drżącymi rękoma podaje Śmierci.

ŚMIERĆ

Ja się nigdy nie wstydzę,

Choć szkielet mój nagi,

Z tronów i bereł szydzę

I z królewskiej powagi.

Korona u minie tania,

Tak, jak czapka barania.

Ja w śmiertelną koszulę

Stroję chłopy i króle,

W zimne moje uściski

Biorę dziecko z kołyski,

Ululam je, utulę.

Ja i parany młode

Od ołtarza Wiodę

W zimne grobu łoże,

A ciebie oszczędzę,

Morderco potworze?

HEROD

wijąc się na klęczkach

Wejrzyj na mą nędzę!

Cóż z państwem się stanie?!

Miej pomiłowanie!

Majestat mocarza

U stóp twych się tarza

W pokorze i skrusze!

ŚMIERĆ

Słońce, miesiąc z gwiazdami

Pod moimi stopami;

W obrotów zawierusze

I w złotych skier kurzawie

Wirują, aż je skruszę;

Z mocarza czy nędzarza,

Wywlekam drżącą duszę

I przed sąd Boga stawię!

Śmiga kosą po szyi Heroda, który pada na ziemię z okropnym wrzaskiem.

Śmierć znika.

Z fałdów baldachimu wychyla się Szatan w całej postawie i biegnie ku zwłokom Heroda, miotanym drgawkami śmiertelnymi.

SZATAN

I o cóż tyle wrzasku?

Chy!

Chy!

Ryba po piasku

Nadaremnie się miota!

Ale ją uspokoję.

Chwyta drgającego trupa

Mnieś służył za żywota,

Sam lazłeś w moją sieć,

Cny!

Cny!

Biorę co moje;

Na łeb, w zatratę leć!

'Posadzka sali tronowej pęka, z czeluści wybuchają płomienie; wśród bicia gromów i błyskawic Szatan zapada się z Herodem.

KURTYNA

PRZED KURTYNĄ

ŻYD

uchylając nieśmiało firanki wchodzi w szabasówce lisiej, w długim chałacie i w pończochach białych i śpiewa

Teraz będzie Żyd tańcował,

— Żyd tańcował,

Bo diabeł króla pochował,

Bo diabeł króla pochował,

I zatańczy hebrajskiego,

Krakowiczka żydowskiego.

Ajdum, tajdum, taradana,

Będzie tańczył aż do rana.

Tańczy i śpiewa

Był ci ja Żydek ubogi,

Żydek ubogi,

Miał ci ja towar przedrogi,

Miał ci ja towar przedrogi!

Com go sobie naskipował,

Wszystko złodziej porabował.

Ajdum, tajdum, taradana,

Wszystko złodziej porabował.

I od kontusza spineczki,

I od kontusza spineczki,

I pozłacane szpileczki,

I pozłacane szpileczki.

Com go sobie naskipował,

PAN TWARDOWSKII od kontusza spineczki, wchodzi z teorbanem przewieszonym przez ramię i kielichem wina w ręku.

Ubrany po polsku, z szablą przy boku, na nogę ciężko utyka

Hej z drogi mizerny Żydzie

Jaśnie Pan Twardowski idzie!

ŻYD

Ny?

czemu nie mam zejść z drogi,

Kłaniam się pod same nogi.

Wychodzi

PAN TWARDOWSKII od kontusza spineczki, śpiewa

Czy to w dzień, czy to w noc,

Zawszem wesół, zawsze pijan:

Zawsze śpiewam, skaczę hoc,

Jestem sobie wielki pan.

Pije duszkiem — rzuca kielich

Choć w żupanie, znaj mospanie,

Żeś mi winien oddać cześć;

Taka mina i czupryna

Nie da sobie na wąs wsieść.

Przyjdą diabli, ja do szabli,

Czapka na bok, poły w pas;

Czart się zbliża, chlast dwa krzyża,

Rąbie krzyżową sztuką

Gdzieście diabli?

Nie ma was!

Hulaj dusza bez kontusza,

Kiedy dają jeść i pić;

Niech honoru nikt nie rusza,

Jakem szlachcic, będę bić!

Przez łeb kresa, w mieczu szczerb,

A na czole z wina pąs;

To mojego rodu herb,

Golę brodę, wara wąs!

DIABEŁI od kontusza spineczki, wychyla się zza kurtyny i rozwija cyrograf

Hej!

pójdź no do mnie mospanie

I z tobą koniec się stanie;

Dawne my rachunki mamy,

Pójdziesz do piekielnej bramy.

Za długie z tobą mozoły,

Czas ci już napić się smoły.

Zbliża się

PAN TWARDOWSKI

Jeszcze daleko do zabrania duszy,

Pójdź wnuczku Lucypera, obetnę ci uszy,

Składa się szablą

Sropię cię szablą i wodą święconą.

Najświętsza Panno, bądź moją obroną!

Na wzmiankę o Matce Boskiej Diabeł ucieka

Ha-ha-ha!

Zwąchał diabeł, że chodzi o skórę

I czmychnął gdzieś w mysią dziurę.

A byłby mnie już porwał, aż na Łysą Górę...

Śpiewa

Mesjasz przyszedł na świat prawdziwy

I Prorok zacny z wielkimi dziwy,

Który przez swoje znaki

Dał wodzie winne smaki

W Kanie Galilejskiej.

Wnet prawdziwego Boga poznali,

Gdy zamiast wody wino czerpali.

Hej wino — wino — wino,

Lepsze niż przedtem było

W Kanie Galilejskiej.

Piotr z Apostoły stojąc przy dzbanie,

Mówi do Jana „Pij do mnie Janie!”

Pił Szymon garncem do Mateusza,

Filip konewką do Tadeusza.

Pawle z Maciejem, Wam oskomina,

Żeście nie pili takiego wina.

Z boku wsuwa się przed kurtynę Dziadek, wyciągając ku Panu Twardowskiemu kij z torbą, u której zawieszony dzwoneczek.

DZIADEK

Prosi dziadek, prosi,

Torbę z dzwonkiem nosi,

Pan Twardowski daje dukata i wychodzi

Pod Panną Maryją siada

I kluski z olejem jada.

Łut tabaczki w dzień wyżyje

I flaszkę wódki wypije,

A w domu babusię bije.

Śpiewa

O ja biedny dziad!

Cóż ja będę jadł?

Pójdę sobie na ryneczek,

Kupię sobie kukiełeczek,

Będę sobie jadł, jadł, jadł,

Bo ja biedny dziad!

Napił się dziadiuś ciepłego winka,

Gonił babusię koło kominka,

Babusia rada rączkami kleszcze:

„A mój dziadusiu, gońże mnie jeszcze”!

Musi dziaduś, musi,

Pochlebiać babusi,

Bo babusia dla dziadusia

Piczoneczkę dusi...

Mówi

Prosi dziaduś, prosi,

Torbę z dzwonkiem nosi,

Prosi na boskie rany,

Bo mi się trzęsą gałgany.

Kto grosz włoży,

Ten człowiek boży;

A kto nie włoży,

Pójdzie do kozy.

←Akt II Betlejem polskie

Akt III

Lucjan Rydel

ŻŁÓBEK

Przeczysta polska noc zimowa, bielejąca śniegami, wysrebrzona miesiącem.

W głębi rysują się niewyraźnie ciemne sylwety wieżyc i kopuł Krakowa, wyżej piętrzą się potężne mury Wawelu.

Ponad wieżą Zegarową świeci złocista, samotna gwiazda z długim, promiennym warkoczem; błyszczą w jej blasku dachy królewskiego zamku i katedry, iskrzy się wieży Mariackiej korona, majaczeje na lewo mogiła Kościuszki, bielą się zręby Zwierzynieckiego klasztoru.

Cały ten głęboki widnokrąg ujmują z obu stron, jak w ramy, wysuwające się z boków gałęzie pobliskich drzew, gęstym puchem okiści obarczone.

W pośrodku zgarbiona, waląca się prawie szopa, śnieżnymi zwałami zawiana, stoi na wyniosłym zbrzeżku.

Stara słomiana strzecha gnie się pod ciężarem śniegu, który wszystko przysypał dokoła i bieli się w błękitnawej, księżycowej poświacie.

Szopa ma tylko trzy ściany z chrustu, brak czwartej pozwala zajrzeć do wnętrza, skąd bije olśniewający, złoty blask od główki Dzieciątka, złożonego w żłobie na sianie.

Blask ten szeroką, złocistą smugą kładzie się na śniegu pod szopą.

Żłóbek półkolem otaczają anio łowie z trefionymi kędziorami włosów i złotymi obręczami na czołach; odziani w drogocenne kościelne kapy i dalmatyki, rozpościerają tęczowe skrzydła, w rękach dzierżąc multanki, triangułki, skrzypki, fletnie i organki lub srebrne kadzielnice, dymiące wonnością; inni, także z muzycznymi naczyniami i długimi zwojami nut, unoszą się nad szopą; inni obsiedli skłon dachu i girlandy świeżych kwiatów opuszczają ze strzechy, u której, na kształt szklanej frędzli, zwisają lodowe sople.

Z boku, na progu szopy, siedzi Matka Boska, od stóp do głów okryta zwojami powłóczystej szaty; na lewo stoi św. Józef, ubrany w ubogą opończę i przepasany skórzanym fartuchem; wspiera się na ciesielskiej pile, a w ręku trzyma kwitnącą łodygę białej lilii.

CHÓR ANIOŁÓW

z podniesieniem kurtyny śpiewa kolędę

Lulajże Jezuniu, moja perełko,

Lulaj ulubione me pieścidełko;

Lulajże Jezuniu, lulajże lulaj,

A Ty Go matulu w płaczu utulaj.

Lulajże różyczko najozdobniejsza,

Lulajże lilijko najprzyjemniejsza,

Lulajże Jezuniu... (itd.)

Lulajże najmilsza oczom gwiazdeczko,

Lulajże najczystsze świata słoneczko,

Lulajże Jezuniu... (itd.)

Równocześnie z dala dolatuje stłumiony zrazu, potem coraz potężniejszy śpiew Pasterzy.

CHÓR PASTERZY

za sceną — śpiewa

W żłobie leży,

Któż pobieży

Kolędować Małemu.

Jezusowi

Chrystusowi,

Dziś nam narodzonemu.

Pastuszkowie przybywajcie,

Jemu wdzięcznie przygrywajcie

Jako Panu naszemu.

Śpiew zbliża się stopniowo i rośnie.

Wchodzą Pasterze.

Przodem wiejskie niedorostki, niosący na kiju dużą, sześciokątną gwiazdę, wylepioną z kolorowego papieru, w niej zapalona świeca, Za nimi wiejska muzyka: kilkoro skrzypiec, basy, dudy , klarnety.

Za muzyką wysypują się gromady ludu z wszelkich ziem polskich: Wielkopolanie i Ślązacy, Kujawiacy i Krakowiacy, Górale i Hucuły, Lubelskie i Łowickie w samodziałowych tkaninach, Rusini, Żmudź, Litwini, Kaszuby, Mazury.

Mężczyźni i kobiety, dzieci i starzy, wszyscy postępują powoli, śpiewając.

Każda ziemia niesie swoje płody.

CHÓR PASTERZY

My zaś sarna

Z piosneczkami

Za wami pospieszymy,

A tak tego

Maleńkiego

Niech wszyscy zobaczymy:

Jak ubogo narodzony,

Płacze w stajni położony;

Więc Go dziś ucieszymy.

Klękają i dary kładą na wyniosłości pod progiem szopy.

Matka Boska i św. Józef dziękują uśmiechami i skinieniem głowy.

Naprzód tędy

Niechaj wszędy

Zabrzmi świat w wesołości,

Że posłany,

Jest nam dany

Emanuel w niskości.

Jego tedy przywitajmy,

Z aniołami zaśpiewajmy:

CHÓR ANIOŁÓW RAZEM Z PASTERZAMI

Chwała na wysokości!

CHÓR PASTERZY

Witej Panie,

Cóż się stanie,

Że rozkoszy niebieskie

Opuściłeś,

A zstąpiłeś

Na te niskości ziemskie?

CHÓR ANIOŁÓW

Miłość moja to sprawiła,

Że człowieka wywyższyła

Pod nieba empirejskie.

CHÓR PASTERZY

Czem w żłóbeczku,

Nie w łóżeczku,

Na sterniku położony?

Czem z bydlęty,

Nie z panięty,

W stajni jesteś złożony?

CHÓR ANIOŁÓW

By człek, sianu przyrównany,

Grzesznik, bydlęciem nazwany

Przeze minie był zbawiony.

CHÓR PASTERZY

Twoje państwo

I poddaństwo

Jest świat cały, o Boże.

Tyś polny kwiat,

Czemuż Cię świat

Przyjąć nie chce, choć może?

CHÓR ANIOŁÓW

Bo świat doczesne wolności

Zwykł kochać, mnie zaś w swej złości

Krzyżowe ściele łoże...

KOBIETY I DZIEWCZĘTA

chór śpiewa

Przylecieli tak śliczni anieli

Wszyscy w bieli, złote piórka mieli.

Przynieśli nam wesołą nowinę

Panna czysta zrodziła Dziecinę.

A zrodziwszy w pieluszki powała,

A powiwszy na sianku złożyła.

Matka Boska zdejmuje z głowy rąbek biały i ściele Dzieciątku w żłóbek.

Podczas tego chór kobiet i dziewcząt śpiewa dalej.

Leży, leży Jezus malusieńki,

Leży, leży Jezus nagusieńki.

Zdjęła Panna swój rąbeczek z głowy,

Ściele w żłóbku Panu Jezusowi.

A nynajże Drogie Serce moje,

Bo cię kocham ponad życie swoje.

Siedzącą na progu szopy Matkę Boską otoczyły kołem i klęcząc ściskają ją za kolana.

Od strony Krakowa słychać nowy zbliżający się chór.

Wchodzą tłumnie rzemieślnicy z chorągwiami cechowymi, ale ubrani jak zwykle przy pracy, każdy z narzędziami swego zawodu.

CHÓR RZEMIEŚLNIKÓW

śpiewa

I my też przychodami, ubodzy ludzie,

Pokłon Panu oddać w tej lichej budzie.

Szewcy, krawcy, sukiennicy,

Kuśnierz, piekarz, powroźnicy,

Cieśla z kowalem.

Pasterze rozstępują się i stają na wyniosłości po obu stronach szopy, zostawiając przed progiem wolne miejsce w smudze złotego blasku.

Chorągwie cechowe zniżają się do ziemi.

KRAWIEC

śpiewa

Ja Tobie przynoszę, niebieski Panie,

Jedwabiem podszyte śliczne ubranie

I koszulek pół tuzina,

Żeby nie ziębła Dziecina

Na takim mrozie.

CHÓR RZEMIEŚLNIKÓW

Piekarzu z kuśnierzem, a wy co macie?

Jakie podarunki Panu oddacie?

PIEKARZ

Ja bochenek światły chleba...

KUŚNIERZ

Kożuszka Mu też potrzeba,

Bo w zimnie leży.

SZEWC

I ja też przychodzę, szewczyk ubogi.

Przynoszę trzewiczki na Twoje nogi.

Serce moje Ci otworzę,

Co kto może, przyjmij Boże

Tu utajony!

CIEŚLA I STOLARZ

Ja, cieśla z stolarzem, krzyżyk Ci zrobię...

POWROŹNIK

Ja, powroźnik, powróz Ci przysposobię...

KOWAL

Ja, kowal, gwoździ nakuję,

Tobie Jezu podaruję

Na ręce, nogi.

Dzwon Zygmuntowski zaczyna bić wśród nocnej ciszy.

Wszyscy pozierają za scenę.

CHÓR PASTERZY I RZEMIEŚLNIKÓW

śpiewa

Mędrcy świata, monarchowie,

Gdzie spiesznie dążycie?

Powiedzcież nam trzej królowie,

Chcecie widzieć Dziecię?

Ono w żłobie nie ma tronu

I berła nie dzierży,

A proroctwo Jego zgonu

Już się w świecie szerzy.

Rzemieślnicy ustawili się na bokach, z chorągwiami cechowymi.

Wśród bicia Zygmuntowskiego dzwonu wchodzi orszak trzech królów: przodem dwaj biali archaniołowie wiodą Piasta, który toczy przed sobą koło i przechodzi w milczeniu na przeciwną stronę sceny, skłoniwszy się przed szopą.

W ślad za nimi Mieczysław I z krzyżem i Bolesław Chrobry z Szczerbcem, obaj tak, jak na poznańskim pomniku.

Za nimi Łokietek z chorągwią, na której wyszyty biały orzeł piastowski.

Wreszcie w płaszczu królewskim i koronie Kazimierz Wielki, niosący złocistą puszkę.

Podszedłszy ku progom szopy aniołowie Piasta stają po dwóch stronach u wnijścia; Kazimierz Wielki klęka.

KAZIMIERZ WIELKI

Niech będzie pochwalony

Chrystus, niebieski Królewic,

W one j szopie urodzony

Z Królowej matek i dziewic.

Jak w Piastowie pirogi kmiece

Posłałeś swoje anioły,

A Piast witał je w pasiece

I sadzał je za swoje stoły —

Tak dziś, gdy Twa gwiazda świeci,

Chłopów król, wnuk Piasta dziada,

Wita Cię, Boże, wśród kmieci,

Mirrę wonną Ci składa.

Matka Boska przyjęła szkatułę z mirrą i oddała św. Józefowi; Kazimierz Wielki podnosi się i odstępuje na bok.

W szacie, na której połączone herby Korony i Litwy, postępuje Jadwiga, z krzyżem w ręku, wiodąc za sobą Jagiełłę w purpurze i w koronie, z naczyniem, w którym błyszczy złoto.

Sama na bok usunąwszy się, przepuszcza Jagiełłę przed szopę, za nim kroczą powoli Zygmunt I w złotym czepcu na włosach i Zygmunt August w kołpaku W.

Ks. Litewskiego, z aktem Unii Lubelskiej w ręku.

Rozstąpili się na boki, a Jagiełło klęka.

JAGIEŁŁO

Wszystko nam dałeś, co dać mogłeś Panie:

W głoryji złotej długie panowanie,

I apostolstwo świętej Twojej wiary,

I zwycięstwami szumiące sztandary,

I w jedną złotą związałeś Koronę

Narody bratnią miłością złączone;

Przez ten wiek złoty naszego żywota

Dziś od nas, Panie, racz przyjąć dar złota.

Złożył złoto u stóp Najświętszej Panny i powstawszy, usuwa się trzeciemu królowi, który nadchodzi poprzedzony orszakiem:

Batory, w węgierskim kopieniaku i okrągłej czapce z kapłonią kitą, idzie obok Władysława IV i Jana Kazimierza, ubranych w stroje szwedzkie i czarne kapelusze z piórami strusimi.

Za nimi zbliża się Jan III w płaszczu królewskim, narzuconym na długi żupan i w koronie na głowie.

W ręku pozłocista puszka z kadzidłem.

Podchodząc ku szopie, zdejmuje koronę z głowy.

SOBIESKI

klęka

Ciebie, Boga chwalimy

I Panem wyzmawamy;

Z kadzidlanymi dymy

Serca i miecz bez plamy

Do Ciebie podnosimy.

Przeciwko pohańcowi

Twa moc nas powołała,

Rycerze my krzyżowi;

Nie nam, nie nam bądź chwała,

Lecz Twemu Imieniowi.

Kadzidło woni drogiej

Niesiemy Tobie w dani.

A księżyc złotorogi

Niebieskiej naszej Pani

Rzucimy dziś pod nogi.

Złożywszy kadzidło, podnosi się i odstępuje na bok, dając znak ręką Husarzowi, który stał w głębi poza nim z turecką chorągwią zieloną, na której złoty półksiężyc.

Muzyka gra marsz tryumfalny Sobieskiego.

Aniołowie w szopie biorą Dzieciątko ze żłobu na ręce i podają Matce.

Na ramiona i głowę Najświętszej Panny zarzucają olbrzymi płaszcz, drogimi kamieniami sadzony, po czym Jej i Dzieciątku na głowy kładą korony, tak iż przemieniła się w Bogurodzicę Częstochowską.

HUSARZ SKRZYDLATY

w takt muzyki postępuje ku szopie z kopią i zieloną, wezyrską chorągwią

Bogarodzico Dziewico,

Polskiej Korony Królowo,

Miecza mego błyskawicą

I krwią moją purpurową

Służyłem Ci, sługa wierny,

— Skrzydlaty husarz pancerny.

Chorągiew wezyrską z potrzaskanym drzewcem i wielkim, srebrnym półksiężycem ściele do nóg Najświętszej Panny.

W Twe imię, Dziecino Boża,

Gromiłem Turki, Tatary,

Polski od morza do morza

Broniłem i świętej wiary:

Jam chrześcijaństwa straż przednia

Spod Chocimia i spod Wiednia.

Usuwa się na bok.

Przygrywka na nutę pieśni konfederackiej — wchodzi

KONFEDERAT BARSKI

w kontuszu i delii, z szablą, w garści.

Przed szopą zdejmuje z głowy konfederatkę

Otom z tych, co byli w Barze,

Konfederaccy rycerze,

Przy ojczyźnie i przy wierze

Stałem i przy tym sztandarze,

Gdzie z krzyżem Pańskim wyszyty

Był herb Rzeczypospolitej.

Na schizmę i na gwałt carski

Podniosłem tę karabelę,

A dziś, konfederat barski,

W proch się przed tym żłóbkiem ścielę —

Polak, defensor Mariae,

Błagam niech Patria odżyje.

Pochylony kornie, karabelę dorzuca do darów, leżących na progu szopy i ustępuje na bok.

Przygrywka na nutę: „Raz pamiętam z wieczora”, wchodzi Kosynier kościuszkowski z kosą.

KOSYNIER

przykląkł na oba kolana

Przenajświętsza Panieneczko

Chcą Ci ucałować nóżki,

Bom Twoje krakowskie dziecko,

Twój kosynier spod Kościuszki.

Oj, Częstochowska Panienko

I Ty, Dziecino najsłodsza,

U Racławic ja tą ręką

Moskwę kosił, jako potrza.

Przed zbójcami moskiewskimi

Naszej zagrody domowej

Broniliśma i tej ziemi

I Ciebie, naszej Królowej.

Oj siekliśmy, co się zmieści,

Aże krwią spłynęło pole —

Dziś Ty nas pociesz w boleści,

Wejźryj na polską niedolę.

Czerwoną krakuskę kładzie, jako dar, pod stopy Matki Boskiej i usuwa się o parę kroków.

W takt przygrywki „Marsza Legionów” wchodzi Legionista spod Dąbrowskiego.

LEGIONISTA

Pani niebieskiego dworu,

Pod Dąbrowskim jenerałem

Z mieczem w garści twardo stałem,

Broniąc polskiego honoru.

Jak tej ojczyzny, co marła,

I Twoim byłem żołnierzem,

Tak omam daj, niechaj odbierzem,

Co nam obca moc wydarła.

Zniżywszy szablę do ziemi, salutuje, po czym ustępuje na bok, czyniąc miejsce Ułanowi z 1831 r., który wkracza przy dźwiękach melodii: „Na wojence jak to ładnie”.

UŁAN Z 1831 E.

salutuje szablą

Ułan z polskiego powstania,

Spod Wawru i Ostrołęki,

Do stóp Najświętszej Pamienki

I Jezusa szablę skłania,

Prawy syn dawnych Polaków

Spod Orła Białego znaków.

Pani, która w Częstochowie

Królujesz i w Ostrej Bramie,

Jam dał tę szablę i ramię

I krew, i serce, i zdrowie

Ojczyźnie mojej i Tobie

I synowi Twemu w żłobie.

Ty, co zrodziłaś na sianie

Boga w Betlejem, w stajence,

Do Ciebie podnoszę ręce,

Usłysz ty moje wołanie:

Niech się odrodzi na nowo

Twój naród, Polska Królowo!

Odstępuje no bok.

Z przygrywką na nutę: „Boże, coś Polskę” podchodzi do szopy Powstaniec z 1863 r., ubrany w czamarkę obszytą barankiem i rogatywkę czarną.

Pałasz w ręku, strzelba na ramieniu.

POWSTANIEC Z 1863 R.

przyklęka

Na walkę orężną my wstali ostatni

Za polskie Królestwo to Twoje,

Pierś nagą na ogień stawiając armatni,

Twe imię-śmy mieli za zbroję.

Z imieniem Twym szliśmy pod knut, w kazamaty,

Nie bledli i pod szubienicą.

Ty duchy męczeńskie, Swych ziem krwawe kwiaty,

Zbierałaś, o Bogarodzico.

O policz je Matko, te męki, te klęski

I pokaż je Swemu Synowa,

Niech Twemu ludowi da woli hart męski,

Niech serce w nim chore uzdrowi!

Odstąpił.

Przygrywka na nutę: „Dręczy lud biedny...”

.

W szarej kapocie, mnąc w ręku czapkę, wysuwa się ku szopie Unita podlaski.

UNITA

pada na twarz, jak podczas podniesienia i ręce podnosi

W Polsce dziś radość wszędzie,

Wszyscy łamią opłatek,

Więc ja też po kolędzie

Przychodzę na ostatek:;

Sam Pan Jezus mnie wita,

Bom z Podlasia Unita.

Ani na mnie pancerze,

Ani błyszczą kontusze,

Lecz trwam w ojców mych wierze

I w radej oddać chcę duszę;

Co po mieczu i tarczy?

Boska pomoc wystarczy.

Przyszedłem do Betlejem,

Przed Panem się uniżę,

Bo w udręczeniu mdlejem

I marzeniem na Sybirze!

Udziel Matko swej łaski,

By lud wytrwał podlaski.

Na kolanach zbliża się do Matki Boskiej, która mu kładzie rękę swą na głowie.

Z muzyką na nutę: „Boże Ojcze Twoje dzieci” z przeciwnej strony weszła Mieszczka z Księstwa Poznańskiego, ubogo ubrana kobiecina z chustką na głowie.

Przystąpiła do szopy, klęka i ręce wyciąga błagalnie.

MIESZCZKA Z KSIĘSTWA POZNAŃSKIEGO

Zdrowaś Maryjo, co królujesz w chwale,

Tobie na progu betlejemskiej stajni

Składamy krzywdy, jęki, łzy i żale,

My, co ucisku od dziecka zwyczajni.

Jam, jak Ty — majtka!

Idę spod Poznania:

Prusak nam dzieci dręczy mąką szkolną,

Mowy i pieśni polskiej nam zabrania,

Modlić się nawet po polsku nie wolno!

Zlituj się Matko i wejrzyj na Księstwo,

Ubłagaj za nas Boskie Swoje Dziecko!

Niech naszym dzieciom siłę da i męstwo,

Niech skruszy przemoc i butę niemiecką!

Z płaczem przypada obok Unity do nóg Bogarodzicy.

Za mieszczką wbiegło kilkanaśćioro Dzieci szkolnych.

DZIECI SZKOLNE

padając na kolana przed szopą

Jezu, Maryjo,

Niemcy nas biją!

I DZIEWCZYNKA

z płaczem

Matko Jezusa kochana,

W szkole skatował mnie trzciną...

I CHŁOPCZYK

I mnie, Najświętsza Dziecino!

Patrz, na głowie jaka rana...

II CHŁOPCZYK

Mnie kopał, targał za włoski...

II DZIEWCZYNKA

starsza — do małej, sześcioletniej, która nieśmiało klęczła na boku

Chodź Zosiu do Matki Boskiej.

prowadzi ją

Pokaż Najświętszej Panience

Pokrwawione swoje ręce.

MAŁA DZIEWCZYNKA

wyciąga obie rączki pokrwawione ku Bogarodzicy

III CHŁOPCZYK

z płaczem

Nie daj nas, mały Jezusku!

III DZIEWCZYNKA

Broń nas, Matko Jezusowa!

I CHŁOPCZYK

Każą modlić się po prusku...

II DZIEWCZYNKA

A po polsku ani słowa!

IV DZIEWCZYNKA

najstarsza, klęczała w tyle za innymi, wstaje, podchodzi do szopy i wyciąga trzymany w ręku przez fartuszek — niemiecki katechizm

Katechizm niemiecki mamy!

Wyciąga rękę z książką ku Najświętszej Marii Pannie.

Aniołowie, którzy weszli byli z Piastem i stanęli po obu stronach szopy, płaczą słuchając skarg Dzieci szkolnych.

I ANIOŁ

ze łzami w glosie

Na książce czerwone plamy...

Dziewczynie krew z ręki ciecze!

II ANIOŁ

do dziewczynki z katechizmem

Złóż między największe dary,

Między bohaterów miecze,

Między zdobyte sztandary!

Dziewczynka kładzie niemiecki katechizm obok chorągwi wezyrskiej, u stóp Matki Boskiej.

BOGARODZICA

podnosi się na progu szopy i, stojąc, oddaje Dzieciątko aniołom Piastowym, którzy je podnoszą w górę i trzymają wysoko, na tle rozpiętych, białych skrzydeł.

Najświętsza Panna oburącz rozpościera swój olbrzymi, drogimi kamieniami naszywany płaszcz, pod który cisną się i tulą: Unita podlaski, Mieszczka poznańska, Dzieci szkolne; garną się podeń królowie, szlachta, rzemieślnicy, pasterze.

Zwrócona ku Dzieciątku, klęka przed Nim na progu szopy i wówczas widać na płaszczu perłami szytego białego orła.

Wszyscy Klękają

MATKA BOSKA

klęcząc, ręce składa błagalnie

Synu mój, Boże, oto ja na czele

Poddanych moich padam na kolana,

W proch się przed Twoim Majestatem ścielę,

Łzami zalana!

Królową swojej korony mnie zowie

Naród mój biedny, co mi służy wiernie,

Lecz ta Korona złota na mej głowie —

Rani jak ciernie!

Zdejmuje koronę i w obu rękach wzniesioną trzyma przed Dzieciątkiem.

Bo z łez jej perły, z krwi jej rubiny,

Złoto jej ciężkie, jak kajdan żelastwo...

Synu Niebieski, ziemskie moje syny

Są wrogów pastwą!

Kładzie koronę na głowę

Patrz, cała Polska pod mój płaszcz się garnie

I z pochyloną w jarzmie wrogów szyją,

Jękiem się skarży na swoje męczarnie:

Matko, Maryjo!

A ja, bolesna, jako na Golgocie,

Słucham ich płaczu, serce krwią mi broczy,

I żebrząc dla nich łaski, zwracam do Cię

Błagalne oczy...

Pochyla się głęboko przed Synem

Grzeszni są, Panie, lecz w piekielnej pysze,

Stokroć są gorsi ciemięzce zuchwali,

Ich serce jadem nienawiści dysze

W piersiach ze stali.

Grzeszni są, Panie, lecz sto lat pokuty,

Sto lat miewali przetrwali za terę,

A duch wynieśli jadem nie zatruty

I żywą wiarę!

Grzeszni są, Panie, lecz Ty, co przyrzekasz:

„Ja nadłamanej trzcin nie dołamię”;

Na prośbą Matki już ich dłużej nie karz,

Powściągnij ramię!

Wyciąga ręce

Na żywot Matki, na piersi matczyne,

Które Cię karmią, na krzyż Twój i mękę —

Błagam: Odrodzin przybliż im godzinę!

Podaj im rękę!

Z płaczem całuje stopy Dzieciątka

CHÓR WSZYSTKICH LUDZI

przy dźwiękach organu i dzwonów krakowskich w oddali — śpiewa

Podnieś rączkę Boże Dziecię,

Błogosław Ojczyznę miłą —

W zdrowiu ducha, w mężnym bycie.

Wspieraj jej siły Swą siłą,

Dźwignij i okryj ją chwałą

Między wolnymi ludami...

CHORY ANIELSKIE

przy wtórze anielskiej muzyki

A Słowo ciałem się stało

I mieszkało między nami.

Dzieciątko podnosi rączkę do błogosławieństwa.

KURTYNA


corpora: CEN

text:
Polski Program Rozwoju Obszarów Wiejskich (PROW) na lata 2007-2013 został 24 lipca przyjęty przez Komisję Europejską, co oznacza, że w najbliższych dniach ruszy wdrażanie programów dla wsi.

Negocjacje dotyczące PROW miały miejsce od początku 2006 roku, a same rozmowy resortu z Komisją Europejską trwały jeszcze w czerwcu i na początku lipca.

Wyjaśniono wszelkie wątpliwości i wprowadzono niewielkie zmiany w projekcie PROW.

Według KE, atutem Polski jest posiadanie dużego areału ziem uprawnych o zróżnicowanej produkcji rolnej.

Zaletą jest także posiadanie stosunkowo niezniszczonego środowiska naturalnego.

Jako słabe strony KE wskazała niską rentowność rolnictwa, niski poziom inwestycji i słabą infrastrukturę techniczną.

Na PROW przeznaczone są środki finansowe w granicach 17 mld euro w ciągu 7 lat, gdzie 3 mld euro stanowią zobowiązania z poprzednich lat.

Największe dotyczą wypłat rent strukturalnych oraz wsparcia gospodarstw niskotowarowych.

Najwięcej środków zostanie przeznaczonych na:

* modernizację gospodarstw rolnych oraz przetwórstwa - 42% (ponad 5 mld 390 mln euro)

* na programy rolnośrodowiskowe (np. rolnictwo ekologiczne), ochronę środowiska, zalesienie - 32% przyznanych środków (4 mld 436 mln euro)

* na poprawę warunków życia na terenach wiejskich - 20% środków tj. 2,5 mld euro

Według wiceministra, resort rolnictwa jest przygotowany do wprowadzenia PROW w życie.

Są przygotowane stosowne rozporządzenia, które wejdą w życie w ciągu najbliższych dwóch tygodni.

Pierwsze wypłaty unijnych pieniędzy z nowego PROW będą mogły nastąpić pod koniec bieżącego roku


corpora: sejm

text:
Projekt

USTAWA

z dnia

Art. 1.

W ustawie z dnia 4 marca 2005 r. o ustanowieniu programu wieloletniego „Program budowy Zbiornika Wodnego Świnna Poręba w latach 2006–2013” (Dz. U. Nr 94, poz. 784 oraz z 2011 r.

Nr 105, poz. 613) wprowadza się następujące zmiany:

1) tytuł otrzymuje brzmienie:

„1.

Łączne nakłady na finansowanie Programu nie mogą przekroczyć kwoty 1 634,1 mln zł, w tym:

2) w latach 2014 i 2015 – do 321,9 mln zł z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, ustalonej w cenach zadań z roku 2013 i przeliczonej według wskaźnika inflacji na ceny roku realizacji zadań.

1a.

W latach 2014 i 2015 ustawa budżetowa może określać wysokość środków z budżetu państwa przeznaczonych na finansowanie Programu.”;

09/11-


text:
Jak zapowiedział we Wrocławiu poseł Zbigniew Chlebowski, Platforma Obywatelska poprze większość propozycji wicepremier Zyty Gilowskiej.

Chlebowski jako minister finansów w "gabinecie cieni" PO jest jednak zaniepokojony brakiem propozycji dotyczących obniżenia podatków.

Zbigniew Chlebowski zaznaczył, że większość propozycji rządu pokrywa się z projektami ustaw złożonymi przez Platformę Obywatelską.

Chodzi m.in. o likwidację podatku spadkowego dla najbliższej rodziny, uproszczeń przy przekazywaniu 1% na organizacje pozarządowe oraz o możliwość odliczania podatku VAT na samochody wykorzystywane w działalności gospodarczej.

Platforma Obywatelska sprzeciwia się natomiast propozycjom likwidacji karty podatkowej i ryczałtu jako formy rozliczania się przedsiębiorcom.

Ta zmiana oznacza wzrost podatków - powiedział Zbigniew Chlebowski.

Jego zdaniem, w propozycjach wicepremier Zyty Gilowskiej brakuje zapowiadanego w kampanii wyborczej obniżenia podatków osobistych, od przedsiębiorców i podatku VAT.

Zdaniem Zbigniewa Chlebowskiego, dużym zagrożeniem dla przedstawionych projektów są politycy Samoobrony i Ligi Polskich Rodzin, którzy mogą je wypaczyć podczas prac sejmowych.


text:
chopić się, ‘chwycić się’, stąd pochop, pochopny do czego, wychopić, ‘wyrwać’, częstotliwe chapać; chapnąć, chapanka.

Prasłowiańskie, chociaż brak go dziś na Południu; jest u nas, na całym Zachodzie i Rusi, w znaczeniu umysłowem i u Czechów, szczególniej w złożeniu z po-, pochopiti, ‘pojąć’, jak niem. begreifen do greifen, Griff; pochop i nazwa ‘ptaków drapieżnych’ i ‘katów’.

W cerkiew, tylko z nosówką, ochąpiti, ‘ująć’, chąpati, ‘chwytać’ (niby stąp- i stopa), a z wokalizacją na e: szępa, ‘chwyt’, ale to wcale inny pień (p. skąpy).

W dawnym języku nierównie częściej używane, szczególnie w biblji: »chopili się bogów« (»jęli się«, Leopolita), »chopiwszy się dziewki« (»wziąwszy«, Leopolita), »mirzwa wiatrem wzchopiona«, »pochopić koncerz« (»pochwycić«, Leopolita).


text:
11.

Judyta Imhoff uczęszczała na wszystkie występy gościnne Lorma.

Ale bez męża i Crammona, gdyż zawadzali jej.

Nie miała zresztą dużo dla Crammona sympatji i o ile nie wydawał jej się śmiesznym, był nieznośny.

Siadywała w parterze, a w przerwach dawała łaskawe znaki ręką Crammonowi i Feliksowi będącym w loży.

Nie robiła sobie nic ze zdziwienia znajomych.

Jeśli ktoś ośmielił się zapylać o powód samotności, odpowiadała:

— Feliks nie lubi, by to co go zachwyca, nie podobało się innym.

Chodzimy oddzielnemi drogami.

— A więc Lorm nie podoba się pani? — pytali ciekawscy dalej za każdym razem.

— Nie wiele mam dlań uznania! — odpowiadała.

— Interesuje mnie, coprawda, ale to właśnie biorę mu za złe.

Pojąć wprosi nie mogę, czemu go tak wysoko podnoszą.

Znajoma dama zapytała ją raz, czy się czuje szczęśliwą w małżeństwie.

— Nie wiem, odparła ze śmiechem.

— To, co ludzie zwą szczęściem jest dla mnie nie bardzo zrozumiałe!

— Na pytanie, czemu w takim razie wyszła za mąż, odrzekła: — Stan panieński był mi tak nieznośnym, że chciałam z nim skończyć coprędzej!

— Znajoma zauważyła, że nic musi chyba kochać męża.

— Miłość? — powiedziała.

— Miłość?

Ludzie nadużywają niemożliwie tego wyrazu.

Mam wrażenie, że cała gadanina o miłości służy polo, by ukryć, iż poza tem słowem jest pustka.

Zupełnie jak w bajce, gdzie wszyscy podziwiają nowe szaty półnagiego króla.

Innym razem zapylał ktoś, czy chciałaby mieć dziecko.

— Dziecko!

Pfuj!

To żer dla robaków! — wykrzyknęła.

W towarzystwie rozmawiano o wrażliwości na ból.

Judytą oświadczyła, że zdolną jest znieść każdą mękę fizyczną, bez drgnienia oka.

Nie chciano wierzyć.

Przyniosła długą szpilkę i kazała jednemu z panów, by jej przebił nawskróś ramię.

Wezwany nie miał dość odwagi, przeto uczynić to musiał inny, posiadający tępsze nerwy.

I rzeczywiście, ni jeden muszkuł jej twarzy nie drgnął, mimo że krew spływała obficie.

— Uśmiechała się.

Feliks Imhoff płakiwał z byle jakiego powodu, często już przy migrenie.

Gardziła tem.

Aktor zajął ją bardzo.

Daremne były wysiłki, czar wzrastał, potężniał, stawał nieodpornym.

Judyta dumała nad powodem.

Czyż była to podnieta wywołana przeistoczeniami?

Ciało jego giętkie, jak szlifowana stal i eleganckie nadawało pozory efeba człowiekowi czterdziestoletniemu.

Głos miał także jak dźwięk stali, tryskał iskrami, pod jego stopa deski sceny tętniły.

Nie było tu miejsca na lenistwo, płaksiwość, czy pełzanie.

Wszystko stało się napięciem, ruchem, werwą, rytmem, taktem szturmowym.

Znikło obciążenie, wnętrzne, została fanfara.

Przyznawała słuszność mężowi, kiedy mówił:

— Człowiek ten mieści w sobie więcej treści współczesnego życia, niż wszystkie dzienniki, artykuły wstępne, broszury i grube tomiska przez lat dwadzieścia wyszłe z pod prasy.

Ukoronował słowo na władcę.

Judyta czekała niecierpliwie na sposobność poznania go osobiście.

Crammon objął pośrednictwo i przyprowadził Lorma.

Zaskoczyła ją brzydota Jego.

Ale przeoczyła z rozmysłem krótki nos perkaty i niskie czoło.

i Czar nie prysnął.

Chciała nie widzieć tego i nie widziała istotnie.

Było to jedno jeszcze przeistoczenie, a wierzyła, że ich bezlik posiada.

Okazało się, że jest smakoszem, a nawet trochę żarłokiem, jak bywa u dorobkiewiczów.

Rozkosze stołu budziły w nim hałaśliwą radość, a siedząc przy ostrygach i szampanie sądził życzliwie wrogów swoich.

Kapryśny wielce, nużył towarzyszy.

Cień nikły zmieniał jego nastrój w zupełności.

Nikt mu nie oponował, przeto wytworzyła się wokoło niego próżnia, przypominająca osamotnienie.

Sam je za samotność uznał i lubował się tem z goryczą.

Wygłaszał jeno monologi.

Słuchał samego siebie tylko.

Ale było to niewinne, jak u człowieka dzikiego.

Gdy mówił kto inny, zapadał się, oczy traciły blask, pozostawał grzecznym, ale było w tem coś ciężkiego i automatycznego.

Zabrawszy ponownie głos, olśniewał dowcipem, paradoksami i po mistrzowsku opowiadanemi anegdotami.

Unikał rozmowy z kobietami, a piękność i zalotność nie czyniły na nim wrażenia.

Gdy mu któraś okazywała względy, przybierał minę grzeczno-ostrożną, a myślał coś niskiego.

Nie miewał awanturek, żadne pogłoski nie czepiały się jego nazwiska.

Poza teatrem wiódł życie spokojnego mieszczucha, o skromnych nawykach.

Chłodny instynkt Judyty wiódł ją wzdłuż raf jego istoty.

Pozbawiona była wszelkiego romantyzmu, zupełnie trzeźwa, dostrzegła jeno to, co pożyteczne, myślała wyłącznie o tem co wiedzie do celu, od młodości zasznurowana we formy, ceniła jeno rzeczy zewnętrzne, suknie, klejnoty, wystawność, tytuł i nazwisko.

Otóż, w ciągu dni trzech tasama Judyta została przezeń tak opętana, że bił od niej prąd elektryczny.

Pociągało ją, coprawda znowu wszystko zewnętrzne, jego oko, głos, słowa, ale był tam również motyw wnętrzny, iluzja artysty.

Wiedziała co czyni, obliczyła krok każdy.

Pewnego dnia użalał się Lorm na brak porządku w swem życiu, oraz bezprzykładnie złą gospodarkę dochodami.

Było to przy stole.

Inni pominęli sprawę frazesami, ale Judyta podjęła ten temat później; kiedy rozmawiali sam na sam.

Kazała sobie wymienić osoby odpowiedzialne za jego gospodarstwo i wyraziła powątpiewanie w ich dobrą wolę.

Potępiała to co przedsiębrał, udzielała rad, które przyjmował i obwiniała o zaniedbanie, do czego się przyznawał.

— Pływam w złocie, — wzdychał, — a tonę w długach!

— Za lat dwadzieścia będę starcem i nędzarzem.

Praktyczność jej napełniła go podziwem naiwnym.

Powiedział:

— Słyszałem czasem, że podobno są na świecie kobiety jak pani, ale w istnienie ich nigdy wierzyć nie chciałem.

Znane mi są tylko ich bezpodstawne pretensje i romantyczne uczucia.

— Jesteś pan niesprawiedliwy! — zauważyła z uśmiechem.

— Każda kobieta ma swój zakres, gdzie działa poprawnie.

Ale świat nie troszczy się tem.

Stosunek kobiety do świata jest często fałszywy.

— To jest rozsądne! — rzekł Lorm, zadowolony.

Był skąpy w pochwałach.

Pozwalał się z ochotą wyciągać na opowiadanie o drobnych troskach, przeciwnościach i cierpliwie znosił formalne śledztwa z jej strony.

Przynosił jej też rachunki dostawców.

— Wyzyskują pański brak doświadczenia, oszukują! — mawiała Judyta.

— A może pożyczył pan komuś pieniędzy?

Tak bywało często.

Otaczali go liczni pasożyci, wyciągając ciągle znaczne kwoty.

Judyta zauważyła, wzruszając ramionami:

— Równie dobrze mógłbyś pan wyrzucać pieniądze za okno.

Lorm bronił się:

— Tak mnie dręczy ich widok, gdy przychodzą prosić, twarze ich są tak nieapetyczne, że daję co chcą, byle ich się pozbyć.

Rozmowy ich dotyczyły wyłącznie najpowszedniejszych spraw codziennych.

Tego atoli właśnie brakło Lormowi i tego pożądał.

Było mu to nowością i przejmowało tak, jak złaknionego poezji i namiętności mieszczucha, napotkanie rozmarzonej duszy.

Judyta miała sen.

Leżała naga przy wielkiej śliskiej, lodowatej rybie.

Czyniła to z upodobaniem i tuliła się do tego cielska.

Nagle jednak zaczęła bić potwora, bowiem jego zimne, mokre, śliskie, srebrzyście połyskujące, na grzbiecie opalizuujące[1] łuski, przepoiły ja szatańska wściekłością.

Biła tak długo, aż utraciła przytomność i ocknęła się wyczerpana.

Pewnego popołudnia urządzono wycieczkę w dolinę Izary.

Wzięli w niej udział Crammon, Feliks, młody przyjaciel Feliksa, Lorm i Judyta.

Wypito kawę w gospodzie.

Droga powrotna wiodła przez las.

Szli parami, Lorm z Judytą na samym końcu korowodu.

— Zgubiłem mą złotą tytonierkę! — zauważył Lorm szukając po kieszeniach.

— Muszę wracać.

Miałem ją jeszcze w gospodzie.

Była to drogocenna i ważna dlań rzecz, podarek króla, z którym go od młodości łączyły węzły przyjaźni i ta pamiątka niczem zastąpić się nie dała.

Judyta skinęła głową.

— Zaczekam tu, — rzekła — jestem zanadto znużona, by raz jeszcze odbyć tę drogę.

Poszedł, ona zaś stała zadumana, z głową opartą o pień drzewa.

Nachmurzyła czoło, a oczy patrzyły przenikliwie.

Cisza panowała w lesie.

Powietrze było bezwietrzne, nie ozwał się ptak, ni zwierz nie zaszeleścił gałęzią.

Czas mijał.

Zgoła bez zniecierpliwienia, zajęła własnemi myślami, ruszyła w końcu w stronę, skąd nadejść musiał Lorm.

Po chwili ujrzała na mchu coś błyszczącego.

Była to tytonierka.

Podniosła ją spokojnie.

Lorm wrócił bardzo zafrasowany.

Milczał, idąc obok niej, ona zaś podała mu tytonierkę na otwartej dłoni.

Uczyniła gest radosnego zdumienia i musiała mu opowiedzieć szczegółowo, gdzie znalazła.

Polem walczył ze sobą przez chwile i nagle powiedział:

— Łatwiej byłoby żyć z panią.

Judyta odparła ze śmiechem:

— Mówisz pan o tem, jak o czemś nieosiągalnem.

— Sądzę, że jest to istotnie nieosiągalne! — mruknął, spuszczając głowę.

— Jeśli masz pan na myśli małżeństwo moje, — rzekła uśmiechnięta — to uważam słowo za przesadne i wyjście znalazłoby się łatwo.

— Nie mam na myśli małżeństwa pani, ale jej bogactwo.

— Proszę, mów pan wyraźniej.

— Zgoda!

Rozejrzał się wokoło i podszedł do drzewa.

— Spójrz pani na tego chrabąszczyka, który czyni wysiłki, by dojść do szczytu!

Pewnie w ciągu dnia pokonał znaczny kawał drogi.

Lazł od świtu i jeśli jest już lulaj, dokonał pracy nielada.

Jeśli jednak wezmę go w palce i posadzę znacznie wyżej, to przepadnie dlań wartość i tego nawet szmalu drogi, jaką sobie sam utorował.

Podobnie jest ze mną.

Judyta zastanowiła się.

— Porównania kuleją zawsze, — odparła drwiąco — jest to ich przywilej.

Nie rozumiem jak można odpychać człowieka, dlatego tylko, że nie przychodzi z pustemi rękami.

Śmieszny, zaiste, pomysł.

— Zachodzi różnica pomiędzy rękami pustemi, a temi, które siać mogą skarby niezmierne! — odparł Lorm poważnie.

— Wydobyłem się sam z biedy.

Nie ma pani nawet wyobrażenia co znaczy bieda.

Wszystko co posiadam i co zarabiam zawdzięczam wyłącznie memu ciału, głowie i mózgowi.

Pani od urodzenia i przez urodzenie nawykłaś kupować ciała, głowy i mózgi innych.

A choćby tysiąckroć nawet większym był jej zmysł rzeczywistości i rozsądek życiowy, nie zna pani i wiedzieć nie może o czcigodnem prawie moralnem, które normuje pracę i zapłatę.

Środki materjalne pozwalają pani ignorować to prawo i kierować się dowolnością.

Bogactwo to paraliżowałoby mnie, byłoby mi szydem i zmorą.

Odrzucił wstecz głowę i patrzył na nią.

— A więc sprawa nasza jest beznadziejna? — spytała zuchwale, a twarz jej pobladła.

— Nie mogę przypuszczać, byś pani zrezygnowała z miljonów swoich i przystała do komedjanta.

Dlatego sprawę uważam za beznadziejną.

— Chodźmy! — powiedziała, biała, jak płótno.

Tamci dziwią się zapewne, że nas niema, a nie chcę dawać powodu do plotek.

Ruszyli żwawo, w milczeniu.

Las rozwarł się nagle, a pod czarnym zwałem chmur wisiała rozedrgana żarem kula słoneczna.

Ogarnięta szalonym gniewem wpatrzyła się w nią.

Po raz pierwszy silna jej wola natrafiła na silniejszą jeszcze.

Uczula Izy gniewu w oczach i wybuchnęła niemelodyjnym zgoła śmiechem.

Lorm spojrzał na nią zdumiony, ona zaś odwróciła się gryząc wargi.

Przypisy