text:
Krzyżacy.

Część dziewiąta

I • II • III • IV • V • VI • VII • VIII • IX • X • XI • XII

CZĘŚC[1] DZIEWIĄTA.

I.

— O Jezu, o Jezu, o Jezu!

Przypisy

— Jedź do Płocka — rzekł na drogę Tolimie ksiądz i weź od tamtejszego księcia glejt.

Inaczej pierwszy lepszy komtur zlupi cię i samego uwięzi.

— Ba!

przecie ich znam — odrzekł stary Tolima.

— Wżdyć umieją omi łupić nawet i tych, którzy z glejtami przyjeżdżają.

— Trzeba — mówił do miejscowego klechy, z którym w braku kogo, innego o swoich frasunkach rozmawiał — aby jakowaś przygoda targnęła nim, jako wicher drzewem, bo inaczej gotów skapiec do szczętu.

Przygoda żadna nie przytrafiła się jednak, ale natomiast w kilka tygodni później przyjechał niespodzianie pan Lorche.

— Gorze! — zawołał Zbyszko.

— To biedny stryjku czeka tam i myśli, żem go przepomniał.

Trzeba mi teraz co ducha do niego spieszyć.

Potem zwrócił się do pana de Lorche:

— Wiem — odpowiedział de Lorche — bom go widział w Malborku, i dla tego sam tu przyjechałem.

Tymczasem ksiądz Kaleb począł narzekać.

A na to pan de Lorche ruszył ramionami.

— Tem bardziej powinien był Tolima do Płocka jechać.

Byliby go zabili, gdyby im nie był rzekł, iż dla komtura do Lubawy pieniądze wiezie.

Tem się ocalił, ale komtur postawił teraz świadków, jako Tolima sam to mówił.

— A stryj Maćko jakoże się ma?

Zdrów?

Nie nastają tam na jego szyję? — pytał Zbyszko.

— A przecz-że o twoją głowę ma chodzić? — przerwał ze zdziwieniem Zbyszko.

— Nie wezmę, tak mi dopomóż Bóg!

— Jeśli nie zapłacą, to sam zapłacę — odrzekł de Lorche.

— Przyjechałem tu z pocztem znacznym i wozy mam ładowne, a tego co na nich jest wystarczy...

Na moją cześć!

Nie będzie tak.

jako mówisz.

Byłeś mi brat i przyjaciel, i okupu nijakiego od ciebie nie, wezmę.

Poczem uściskali się, czując, że nowy węzeł zostal między nimi zawiązany.

Ale de Lorche uśmiechnął się i rzekł:

— Mówiliście, panie, o przyjezdzie króla polskiego do Płocka? — przerwał ksiądz Kaleb.

— Przednia rada!

Na Pański Krzyż, przednia! — zawołał ksiądz.

— Pozwał ci Zawiszę Czarnego?

— Rok już podobno, jak przyszła rękawica, i jak Zawisza odesłał swoją.

— To Jan z Aragonii napewno już przyjedzie?

— Daj Bóg takie rzeczy widzieć.

— A obaczym! — rzekł Zbyszko — mówię tylko: daj Bóg widzieć.

— A ja przywtarzam.

— Chciałem cię właśnie o to prosić — odrzekł de Lorche — bom zdawna chciał widzieć waszych rycerzy, a przytem słyszałem, że damy z dworu królewskiego więcej do aniołów, niż do mieszkanek ziemskiego padołu podobne.

— Wiem!

A tamci nie wrócili! — zawołał Zbyszko.

Na to uśmiech rozjnśnił srogą twarz Tolimy.

— Wżdy Drwęca do Wisły płynie — rzekł.

— Jakoże im było pod wodę wracać?

Znajdą ich Krzyżacy chyba w Toruniu.

Po chwili zaś, zwróciwszy się do Zbyszka, dodał:

— To mój giermek jest tu, w Płocku?

A co on tu robi? — zapytał ze zdziwieniem Zbyszko.

— Nie powiadał ksiądz Kaleb?

Zygfryd powiesił się, i przejeżdżaliście, panie, wedle jego mogiły.

Nastała chwila milczenia.

A Zbyszko spytał znów, wstrząsnąwszy się z żałosnych wspomnień, jakby ze snu:

— Jakiej panny?

Więc młody rycerz otworzył ze zdumieaia szeroko oczy.

— A jakoże na ową pannę wołali?

— Wołali na nią: Jagienka.

Przeto rycerz Maćko pannę do Płocka przywiózł.

— Ale ją i do Spychowa brał?

— Niech jej Bóg da zdrowie! — rzekł wreszcie.

— Dziwno mi jeno, żeście mi nic o niej nie mówili:

A Czech zakłopotał się nieco i, chcąc, zyskać czas do namysłu na odpowiedź, zapytał:

— Gdzie, panie?

— A u Skirwoiłły, tam, na Żmujdzi.

— Cóż zaś może wskórać?

— Jużci, że nie będzie jej, jak i co mówić.

Po chwili zaś dodał:

— Chciałem z żałości włosy obciąć, alem przepomniał.

— To i lepiej! — rzekł Czech.

— Także! — odrzekł giermek — są oboje, mają oni nie mało spraw z Krzyżakami, które te krzywdy chcą mistrzowi przy królu do oczu wymówić.

— A król co?

Za kim jest?

Zali mu nie gniewno na Krzyżaków i mieczem nad nimi nie potrząsa?

— Zawisza Czarny tu jest?

— Nie ja ich będę żałował.

— Poznałem cię młodzianku — rzekł ściskając jego dłoń, — Jakoż się miewasz i zkąd się tu znalazłeś?

Dla Boga!

Widzę, że już pas i ostrogi nosisz.

Inni do siwych włosów na to czekają, ale ty widać, godnie świętemu Jerzemu służysz.

— Szczęść wam Boże, szlachetny panie — odrzekł Zbyszko.

— Gdybym najprzedniejszego Niemca z konia zwalił, nie takbym się ucieszył, jak z tego, że was w zdrowiu oglądam.

— Jam też rad.

A rodzic twój gdzie?

Zbyszko nie odrzekł nic, tylko podniósł w górę oczy, które załzawiły mu się w jednej chwili, co widząc pan z Taczewa, rzekł:

— Padół to jest łez...

Nic, jeno prawy padół!

Ale chodźmy na ławą pod jarzęba, to mi opowiesz swoje rzewliwe przygody.

Tu zamyślił się nieco, poczem mówił dalej jakby do siebie samego:

— Z tych, panie, już żaden nie żyje — odparł Zbyszko.

— Pierwej muszę stryjca wykupić.

To rzekłszy, skinął na pana de Lorche, który stał w pobliżu, a ów, rozpytawszy się już poprzednio, z kim Zbyszko rozmawia, zbliżył się skwapliwie, bo istotnie zapłonął chęcią poznania tak sławnego, jak Powała rycerza.

— Gdybyście jednak, szlachetny panie, chcieli twierdzić, te panna Agnieszka z Długolasu nie jest najpiękniejszą i najcnotliwszą damą w świecie...

Wielki dla mnie byłby honor... zaprzeczyć... i...

Ale ów czy dla tego, że widział, że zgniótł by go w dwóch palcach, jak orzech, czy dla tego, że duszę miał niezmiernie dobrotliwą i wesołą, roześmiał się głośno i rzekł:

Usłyszawszy to de Lorche, popatrzał przez chwilę w zdumieniu na pana z Taczewa, poczem jednak twarz poczęła mu drgać, i wreszcie wybuchnął i on szczerym śmiechem.

Zaczem, uściskawszy go, postawił na ziemi, gdyż właśnie przy wejściu na dziedzińcu huknęły nagle trąby — i wyszedł książę Ziemowit Płowicki z małżonką.

I wziąwszy go za rękę, powiódł przez dziedziniec.

Za księciem i za księżną szli dworzanie i dwórki, wszyscy z powoda obecności Króla bardzo strojni i świetni, że aż cały dziedziniec zajaśniał od nich, jak od kwiatów.

Zbyszko zbliżając się z Powałą, przepatrywał zdala twarze, czyli nie dojrzy między niemi znajomych, i nagle aż przystanął ze zdumienia.

— Jagienka li-to, czyli może córka księstwa na Płocku?

— Zmarła mi, miłościwa pani...

I ku wielkiemu zdziwieniu dworzan i gości płakała tak dłago, powtarzając: „O Jezu, o Jezu miłosierny!" — poczem podniosła Zbyszka z klęczek i rzekła:

— Danveld i de Löwe byli samemu mistrzowi podejrzani, zajmowali się czarną magią.

Potem pomiarkował wnet, że jednak opowiadanie podobnych rzeczy mogło rzucić na cały Zakon cież taki, jak padł swego czasu na Templaryuszów i dodał prędko:

Lecz stojący w pobliżu pan z Taczewa odpowiedział:

— My krzyż na płaszczach nosim — odpowiedział z dumą Schönfeld.

Na to zaś Powała:

— A trzeba go nosić w sercach.

— Milczałbyś!

Na uciechę my tu przyszli — i jadło a napitek, nie twoje pergaminy radzi obaczym.

Potem do księcia Ziemowita:

— A jutro do puszczy na łów — co?

— Zbyszku...

— Zbyszku — powtórzyła — niech cię pocieszy Bóg i Najświętsza Panna!

— Bóg wam zapłać — odpowiedział rycerz.

— Żałośliwa to będzie dla nas uczta.

Ale mi służ, jakoś dawniej sługiwał.

— Dobrze — odpowiedział Zbyszko.

Wówczas tamci znów pogadali chwilę z sobą, poczem Pomorzanin, uśmiechając się nieco pod wąsem rzekł:

Pan de Lorche wysłuchał tej odpowiedzi z ust swego Pomorczyka, westchnął głęboko, popatrzał chwilą w blednące mocno niebo i tak na zarzuty Zbyszkowe odpowiedział:

Tu znów westchnął, spojrzał w niebo, na którego wschodzie czyniła się coraz jaśniejsza smuga i poczekawszy dopóki Pomorzanin nie przetłómaczy jego słów, tak dalej po chwili mówił:

— To też jej przebaczyłem — odpowiedział de Lorche — a najlepszy dowód masz w tem, żem się z rycerzem z Taczewa chciał o jej piękność i cnotę potykać.

— Nie czyń tego — rzekł jeszcze poważniej Zbyszko.

— Ja wiem, że to śmierć, ale wolej mi poledz, niż żyć w ciągłym smutku i strapieniu...

— Rozumiem — odrzekła Jagienka.

— Wy teraz wszystko rozumiecie — zauważył Zbyszko — i pókim żyw, wdzięczen wam będę.

— Nie wiem — odpowiedział szczerze.

— Coś mi nie łacno i wyście już nie ten dawny skrzat, jakoście bywali, jeno... niby... coś całkiem...

— Bo mi kilka roków przybyło... a Niemce i mnie rodzica na Śląsku zabiły.

— Prawda! — odrzekł Zbyszko.

— Daj mu Boże światłość wiekuistą.

— A po wykupnie Maćka ostaniecie w tych stronach?

A na to zamgliły się oczy dziewczyny, i pochyliwszy się nieco ku młodziankowi, zaczęła mówić zcicha, jakby z prośbą:

— Nie gin, nie giń!

— A wy... a ty ostaniesz tu przy dworze?

— Wam to, nie komu, winienem panie, wam!

wam!

— Mnie w części, — odrzekł Powała — w części tutejszej księżnie, ale najbardziej Panu naszemu Miłościwemu, którego idź zaraz podjąć pod nogi, by cię zaś o niewdzięczność nie posądził.

— Przy majestacie dobrze — odrzekł bojarzynek — ale jabym jeszcze wolał w pole ku Krzyżakom — i tego tobie zajrzę, żeś w nich już bijał.

Po chwili zaś dodał:

— Komtur toruński von Wenden przyjechał wczoraj, a dziś w wieczór pojedziecie do niego na noc, z mistrzom i mistrzowym orszakiem.

— A potem do Malborga?

— A potem do Malborga.

Tu kniaź Jamont począł się śmiać:

Ej, nie! — odpowiedział kniaź — póki dzisiejszy mistrz żyje, nie będzie tego.

I miał słuszność.

— Ex luto Marienburg — z błota Marienburg — rzekł, zwracając się do Zyndrama — ale tego moc ludzka nie pokruszy.

A Konrad von Jungingen dodał po chwili milczenia:

— Twierdza widzi mi się nie do zdobycia — odrzekł jakby w zamyśleniu rycerz polski — ale...

— Ale co?

Co w niej możecie przyganić?

— Ale każda twierdza może zmienić panów.

Na to mistrz zmarszczył brwi.

— W jakiejże to myśli mówicie?

— Tam na skale nie masz tyle miejsca, ile tu w równi — odparł pan z Maszkowic ale serce u uas na Wawelu większe.

Konrad podniósł ze zdziwieniem brwi:

— Nie rozumiem.

I to rzekłszy, wskazał istotnie niewielki kościół zamkowy, na którego prezbiteryum błyszczała na złotem tle olbrzymia mozaikowa figura Najświętszej Panny.

— Prędkie, ale dziwne macie, panie, odpowiedzi — rzekł.

— Są li jakie nowiny od Wernera von Tettingen?

Werner von Tettingen, jako wielki marszałek, czyli przywódzca wielkich sił krzyżackich, był w tej chwili na wyprawie przeciw Źmujdzinom i Witoldowi.

Poczem ukazał na polskich rycerzy i rzekł:

— Ten okrutny gmach, który wasze miłoście widzicie przed sobą.

po lewej ręce — mówił — to nasze stajnie.

Ubodzyśmy mnisi, a przecie ludzie mówią, że gdzieindziej i rycerze tak nie mieszkają, jak u nas konie.

Przypisy

↑ Do zupełnej ruiny doprowadził Malborg Fryderyk II-gi, król pruski, po upadku Rzeczypospolitej Polskiej.

— A Jurand żywie jeszcze?

— Juranda żywiącegom odjechał, ale nie długo mu na świecie, i pewnie go już nie obaczę.

— To może lepiej było nie odjeżdżać.

— Jakoże mi było was tu ostawiać?

— Parę niedziel wcześniej albo później, to wszystko jedno!

Ale Zbyszko popatrzał na niego bacznie i rzekł:

— I tak musieliście tu chorzeć?

Jako Piotrowin wyglądacie.

Maćko poruszy!

głową i odpowiedział:

Tu porwała Maćka zadyszka, tak, że musiał na chwilę umilknąć i dopiero odsapnąwszy, mówił dalej:

— Miło od przyjaciela brać, ale przyjacielowi słuszna rzecz przepuścić — rzekł Maćko — a skoro, jako słyszę, ugoda z królem o wymianę jeńców stanęła, to i za mnie nie potrzebujesz płacić.

— Ha!

A nasze słowo rycerskie? — zapytał Zbyszko.

— Ugoda ugodą, a Arnold bezecność mógłby nam zadać.

— Ale możnaby coś odtargować.

— A!

czci potrafi strzedz!....

Taki ci się już urodził — mruknął sam do siebie.

— Bóg ci ją odmieni! — rzekł ze wzruszeniem stary rycerz.

— Mnie tam niedługo już na świecie.

— Wiater?

Wiater młode drzewo przygnie a stare złamie.

— Żeby tobie było wesoło, to i jabym się śmiał.

Wszelako mam ci ja i inną do smutku przyczynę, a prawdę rzekłszy, nietylko ja, ale i my wszyscy.

— Co zaś? — zapytał Zbyszko.

Zbyszko zaś rzekł:

— A widzicie.

W pojedynkę nie jeden z naszych od nich tęższy, ale co do wielkiej wojny, pomiarkowaliście sami.

— Oj, pomiarkowałem!

A da Bóg, i ci posłowie królewscy pomiarkują także, a zwłaszcza rycerz z Maszkowic.

— Jeśli prawda, to chyba jej nie będzie.

— Szkoda zacnego królestwa, a boję się, by nas Bóg za zbytnią zuchwałość nie pokarał.

Pamiętasz, jak to rycerstwo przed katedrą na Wawelu przede Mszą, wtedy kiedy ci to mieli głowę uciąć i nie ucięli — samego Tymura Kuternogę wyzywało, który czterdziestu królestw jest panem i który góry z głów ludzkich uczynił...

Niedość im Krzyżaków!

Wszystkich naraz chcieliby wyzwać — i w tem może być obraza Boska.

I począł drzeć włosy, a następnie gryźć pięści, któremi łkanie chciał dotłumić, tak rozskowyczało się w nim serce od nagłego bólu.

— Chłopie!

Miej Boga w sercu!...

Cichaj! — wolał Maćko.

— Co wskórasz?

Hamuj się cichaj!...

Nazajutrz zbudzili się późno, rzeźwiejsi i wypoczęci.

W tej chwili wszedł Hlawa.

— A ty coś od rana czynił?

— A ty czeską pamiętasz?

— No i cóż?

— Prawda jest — rzekł Maćko, który widocznie coś o tem wiedział.

— Kto się o waszych otrze, to jako od jeża odskoczy.

— Ale Maryenburga jeno piechota może dobyć — odpowiedział giermek.

— A dokąd? — spytał Czech.

— Wiadomo, że na Mazowsze.

Do Spychowa — rzekł Zbyszko.

— I tam już ostaniem?...

— Wpierw musicie wydobrzeć.

— A potem co?

— Potem?

Wrócicie do Bogdańea.

Wiem jako Bogdaniec miłujecie.

— A ty?

— J ja go miłuję.

— Prawdę mówicie — rzekł Zbyszko ale tam Danusina truchełka...

— Będzie czas uradzić — rzekł po chwili.

— W Płocku i tak musicie odpocząć.

— Starunku waszej miłości tam nie zbraknie — wtrącił Hlawa.

— Prawda! — rzekł Zbyszko — wiecie, że tam jest Jagienka?

Jest dworką przy księżnie Ziemowitowej.

Ba, — ale przceie wiecię, boście ją sami tam przywieźli.

Była i w Spychowie.

Aż mi to dziwno, żeście mi nic o niej u Skirwoiłły nie wspomnieli.

— Wielce ona was kocha — rzekł Zbyszko.

— Pochwalony Jezus Chrystus! — rzekł przestąpiwszy próg, Zyndram.

— Jakoże wam dziś?

— Co nie ma być?...

Będzie!

Wszystko będzie dobrze — wtrącił Powała.

— Wywczasowałem się też na porządek! — odrzekł Maćko.

— Nie tak, jak wasze moście, którzy, jako słyszę, ranoście wstali.

— Tęgie gospodarstwo i tęgie zamki! — mruknął posępnie Maćko.

A bogactwo ich, a porządki, a wojska i gości widzieliście?

— Wszystko nam pokazywali, niby z gościnności, a w rzeczy dla tego, aby serce w nas upadło.

— No i cóż?

— A no, da Bóg, że jak przyjdzie wojna, wyrzeniem ich het, za góry i morza, — tam zkąd przyszli.

— Jak to, panie? — rzekł.

— Mówią, że rozum macie bystry...

Bo mnie, aż zemdliło, gdym się ich potęgi napatrzył...

Dla Boga!

Z czegóż to miarkujecie?

Tu zwrócił się do bratanka:

Zbyszko, zaciekawiony też bardzo, sam postawił dzbaniec z winem, a przy nim kubki, poczem siedli naokół stołu, i pan z Maszkowic tak mówić począł:

— Rany Boskie!

Miód wam, panie, z gęby płynie — zawołał Maćko.

— Potykaliście się kiedy w szrankach?

— Jużci i nieraz — odrzekł Maćko.

— To Jakże myślicie?

Nie zwali ci się z konia przy pierwszem starciu rycerz, choćby najmocniejszy taki, który ma poderżnięty poprąg u siodła i strzemiona?

— Jako żywo!

— No, to widzicie: Zakon, to taki rycerz.

— Prze Bóg! — zawołał Zbyszko.

— I w książce nic lepszego nie wyczytasz.

A Maćko wzruszył się i rzekł nieco drżącym głosem:

Na co Konrad von Jungingen rzekł:

Odpowiedź ta podobała się i zakonnikom i gościom, więc poczęli go za nią chwalić, ów zaś ucieszywszy się, tak mówił dalej:

— Jakież to? — pytał polski rycerz.

— Jako żywo! — zawołali bracia.

— Co to takiego Hundsfeld? — zapytało kilkunastu naraz rycerzy.

— To — odpowiedział spokojnie Zyndram — takie pole, na którem nikt nie mógł nadążyć grześć Niemców, i grzebli ich w końcu psi.

— Złotem przeciw żelazu nie wskórasz.

— Jeśli takie i w mieczach żelazo — rzekł — to niewiela nimi dokażecie.

— Na głowę świętego Liboryusza! — zawołał w końcu mistrz — żelazne, panie, macie ręce.

A graf burgundzki dodał:

— I z lepszego, niż to żelaza.

Takci zwinął ten tasak, jakby był z wosku.

— Nawet się nie spłonił, i żyły mu nie nabrały! — zawołał jeden z braci.

— Bo — odpowiedział Powała — prosty jest nasz naród, nie znający takich dostatków, jakie tu widzę, ale czerstwy.

— Może uczyniła to i dla togo, aby się z nami nie zminąć — mówił stary rycerz.

— Nie widziałem, jej już dawno i rad ją obaczę, gdyż wiem, że i ona dla mnie życzliwa.

Musiała mi wyrosnąć — i pewno jeszcze gładsza niż była.

A Zbyszko rzekł:

Nastała chwila milczenia, poczem znów ozwał się stary rycerz.

A Maćko zamyślił się.

— Żebym był nie chorzał w Malborgu, no, to jeszcze! — rzekł.

— Ale o tem w Spychowie pogadamy.

Po chwili zaś dodał:

— Ale ręka Boska piastowała — odrzekła Jagienka.

— Prawda, że piastowała, wszelako, szczerze rzekłszy, czas już do dom.

— Trzeba nam tu zostać, dopóki Jurand żywie — rzekła dziewczyna.

— A jako-że z nim?

— Patrzy do góry i śmieje się: widać już raj ogląda, a w nim Danuśkę.

— Pilnujesz go?

— Powiadają — rzekł na to Maćko — że szlachcicowi najprzystojniej w polu umierać, ale tak, jak Jurand kona, to i na łożu dobrze.

— Któż to tak zdobi tę truchełkę?

— Panna ze Zgorzelic — odpowiedział Tolima.

— Posłuchajcie, co powiem!

Nie służy smutek nikomu, a przez to lepiej wam do Bogdańca i do Zgorzelic wracać, niżeli tu w smutku siedzieć!

— Lepiej nam, ale i tobie lepiej.

Lecz Zbyszko potrząsnął swymi jasnymi włosami.

— Hej! — zawołał Maćko — mówiłem, że koniec, a tu nie koniec!

Bójże się Boga, Zbyszku.

— Przecie wiecie, iżem ślubował.

— Jeno co?

— To już wam tak szczerze, jak na spowiedzi powiem — rzekł Zbyszko — jeżdżę widzicie gdzie trzeba, gadam z wami, jem i piję.

jak każdy człowiek, a sprawiedliwie mówię, że we wnętrzu i w duszy, rady sobie nijakiej dać nie mogę.

Nic, jedno smutek we mnie, nic, jedno boleść, nic, jedno te gorzkie śluzy same mi z oczu płyną.

— To ci właśnie między obcymi będzie najgorzej.

Po tych słowach stało się w izbie cicho, tak, że słychać było muchy, latające pod pułapem.

— Ej, mocny Boże!...

Jagienka zaś mówiła dalej.

— Bo — ciągnęła dalej cichszym nieco głosem dziewczyna — jeśli ci o tę truchełkę chodzi, to my ci ją zawieziem do Krześni...

— Jaguś! — zawołał z wybuchem Zbyszko.

XI.

— Obiecaliśmy ci wziąć Danusiną truchłeczkę — odrzekł Maćko — możemy i Juranda ciało zabrać.

Maćko zaś zastanowił się nieco i, idąc dalej za własną myślą, dodał:

— Jużci; takiego chyba Jurand nie widzi, który nie został zbawion, na to wszelako nie ma rady.

Więc po chwili rzekł:

I to rzekłszy, zwróci!

się do Tolimy:

— Prawda, stary?

Więc Tolima ogarnął dłonią spiczaste ucho i zapytał:

— O co chodzi?

A gdy mu powtórzono głośniej, rzekł:

— Na Niemców wasze moście mnie weźcie — to moja służba.

— O czem ten chłop gada? — spytał Maćko.

— Bo co?

A ona, zamiast odpowiedzi, zwróciła się do giermka:

— I w pieklebym z nią wytrzymał! — zawołał, obejmując jej stopy.

Jednakże Jagienka, zwróciwszy się znów do Hlawy, rzekła:

— To teraz trzeba nam jedno wiedzieć, czy i Anula z tobą wytrzyma?

— Pobłogosławcie nas, panienko.

XII.

I jakby odpowiadając na tę jej niemą wymowę, rzekł:

— Jaguś, ku tobie, jako ku siostrze rodzonej...

Wiesz!...

Nic więcej nie rzekę!

— Wiem.

Bóg ci zapłać!

— I o stryjcu pamiętaj.

— I ty pamiętaj!

— Jużci wrócę, jeśli nie zginę.

— Nie giń!

„Nie zginie pierścień, złocisty pierścień

Nie zginie.

Kruk go odniesie, z pola odniesie

Dziewczynie..."

— W drogę! — zawołał Zbyszko.

— W drogę!

— Boże cię prowadź!

Matko Najświętsza!

A Maćko dodał:

— Może to Bóg tak chciał, — mówił sobie — żeby wpierw dostał Zbyszko Spychów, a potem Moczydoły i wszystko, co po opacie zostało?

Niech jeno wróci szczęśliwie, to mu kasztel godny w Bogdańcu wystawię: a wtedy obaczym!

— Hej!

szczuka ja, a oni kiełbie — myślał — niech mi lepiej od głowy nie zachodzą!

Więc zwrócił się do niej i rzekł:

— O co wy się pytacie?

— Nie wydasz-li ty się za kogobądź?

— Ja?...

Ja mniszką ostanę.

Ale ona potrząsnęła głową:

— Mniszką ostanę.

— To nie ostanę.

_______________


corpora: wikisources-pl

text: barkracht, barkmistrz, uproszczone w bachmistrz już w 16. w.; z niem. Bergrecht, Bergmeister, o ‘dochodach’ i ‘dozorcy kopalni’, u nas głównie wielickiej.


text:
Na otworzenie piąci pieczęci rozmaite się stawają sprawy, a za szóstéj pieczęci otworzeniem będzie sądny dzień.

I widziałem, że otworzył Baranek jedną z siedmi pieczęci, i słyszałem jedno ze czterech zwierząt mówiące, jakby głos gromu: Chódź, a patrzaj!

2 I widziałem, a oto koń biały, a który na nim siedział, miał łuk: i dano mu koronę, i wyszedł zwyciężając, aby zwyciężył.

3 A gdy otworzył wtórą pieczęć, słyszałem wtóre zwierzę mówiące: Chódź a patrzaj!

4 I wyszedł drugi koń rydzy; a który na nim siedział, dano mu jest, aby odjął pokój z ziemie, a iżby jedni drugie zabijali, i dano mu miecz wielki.

5 A gdy otworzył trzecią pieczęć, słyszałem trzecie zwierzę mówiące: Cóodź, a patrzaj!

A oto koń wrony; a który na nim siedział, miał szalę w ręce swojéj.

6 I słyszałem jakoby głos w pośrodku czworga zwierząt mówiących: Miarka pszenicy za grosz a trzy miarki jęczmienia za grosz, a nie szkódź oliwie i winu.

8 A oto koń blady, a który siedział na nim, imię jemu Śmierć a piekło szło za nim, i dana mu jest moc nad czterema częściami ziemi, zabijać mieczem, głodem i śmiercią i przez bestye ziemskie.

9 A gdy otworzył piątą pieczęć, widziałem pod ołtarzem dusze pobitych dla słowa Bożego i dla świadectwa, które miały.

10 I wołały głosem wielkim, mówiąc: Dokądże, Panie!

(Święty i Prawdziwy), nie sądzisz i nie mścisz się krwie naszéj nad tymi, co mieszkają na ziemi?

11 I dano im po szacie białéj i powiedziano im, aby jeszcze odpoczęły mały czas, ażby się wypełnili spółsłudzy ich i bracia ich, którzy mają być pobici jako i oni.

12 I widziałem, gdy otworzył szóstą pieczęć, a oto się stało wielkie trzęsienie ziemie, i słońce się stało czarne jako wór włosiany, i księżyc wszystek stał się jako krew.

13 A gwiazdy z nieba upadły na ziemię, jak drzewo figowe zrzuca niedojrzałe figi swoje, gdy od wiatru wielkiego bywa zatrzęsione.

14 A niebo odstąpiło jako księgi zwinione, a wszelka góra i wyspy z swoich miejsc poruszone są.

15 A królowie ziemie i książęta i tysiącznicy i bogaci i mocarze i każdy niewolnik i wolny pokryli się w jamy i w skały gór.

16 I rzekli górom i skałom: Upadnijcie na nas i zakryjcie nas od oblicza siedzącego na stolicy i od gniewu Barankowego; [1]

17 Bo przyszedł dzień wielki gniewu jego: a któż się ostać będzie mógł?

Przypisy


text:
←Osoby Nora

Akt I

Henryk Ibsen Akt II→

Pokój wygodny i ze smakiem, ale bez zbytku urządzony.

Drzwi w głębi naprawo prowadzą do przedpokoju, drugie drzwi do gabinetu Helmera, pomiędzy drzwiami fortepian.

W środku lewej ściany drzwi, z tej samej strony ku przodowi okno.

Koło okna stół okrągły, przy nim fotel i kanapka.

W prawej ścianie trochę w głębi drzwi.

Przy tej samej ścianie bliżej sceny, piec fajansowy, przy nim parę foteli i jeden na biegunach.

Pomiędzy piecem a drzwiami stolik.

Na ścianach ryciny.

Etażerka z porcelaną i artystycznemi drobiazgami.

Szafka oszklona z książkami w ozdobnych oprawach.

Dywan na posadzce.

W piecu pali się ogień.

Zima.

NORA, POSŁANIEC, HELENA, potem HELMER.

(Słychać dzwonek, potem otwarcie drzwi.

Nora wchodzi uradowana, przyśpiewując, ubraną jest jak na ulicę, niesie mnóstwo paczek i kładzie je na stoliku na prawo; drzwi za sobą zostawia otwarte, widać przez nie posłańca, niosącego choinkę i koszyk, które to rzeczy oddaje służącej).

NORA.

Schowaj dobrze choinkę, Heleno, żeby jej dzieci nie zobaczyły aż do wieczora, zanim będzie ustrojona (do posłańca, dobywając portmonetką), Ile się należy?

POSŁANIEC.

Pięćdziesiąt fenigów.

NORA.

Oto marka... nie, reszty nie potrzeba, (Posłaniec dziękuje i odchodzi, Nora drzwi za nim zamyka.

Rozbiera się śmiejąc się sama do siebie.

Wyjmuje z kieszeni torebkę makaroników i zajada je.

Potem podchodzi ostrożnie, do drzwi pokoju męża i nasłuchuje).

Tak, jest w domu.

(Nucąc idzie do stolika na prawo).

HELMER

(ze swego pokoju).

Czy to się mój skowronek trzepocze?

NORA

(zajęta zaglądaniem do paczek).

To ja.

HELMER,

Więc to moja wiewióreczka się tam krząta?

NORA.

Tak.

HELMER.

Kiedyźeś przyszła?

NORA.

Tylko co (chowa torebkę z makaronikami do kieszeni i obciera sobie usta).

Chodźno tu, Robercie, i zobacz, com nakupiła.

HELMER.

Nie przeszkadzaj mi.

(Po chwili otwiera drzwi i wygląda ze swego pokoju z piórem w ręku).

Nakupiłaś, mówisz.

Jakto!

takie mnóstwo rzeczy!

No, to znowu mój kanarek nawyrzucał pieniędzy.

NORA.

Robercie!

tego roku możemy przecież pozwolić sobie na małe przyjemności.

Są to pierwsze święta Bożego Narodzenia, w które nie potrzebujemy się oszczędzać.

HELMER.

Nie możemy też trwonić.

NORA.

Ach!

Robercie, troszeczkę trwonić możemy, nieprawdaż?

Tylko troszeczkę.

Będziesz miał teraz duży dochód, zarobisz tyle pieniędzy.

HELMER.

Tak, od Nowego Roku, ale jeszcze cały kwartał czekać trzeba na pensyę.

NORA.

Ba!

możemy tymczasem pożyczyć.

HELMER.

(zbliża się i bierze ją żartobliwie za ucho).

Zawsze lekkomyślna.

Przypuśćmy, żebym dziś pożyczył tysiąc marek, ty je roztrwonisz w czasie Świąt, a w dzień świętego Sylwestra spada mi na głowę dachówka i zabija.

NORA.

(zatykajno mu ręką usta ).

Fe, jak możesz mówić takie okropne rzeczy.

HELMER.

Przypuśćmy coś podobnego.

Cóż wówczas?

NORA.

Gdyby spotkało mnie podobne nieszczęście, byłoby mi obojętnem, czy mam długi lub nie.

HELMER.

Ależ ci, od którychbym pożyczył?

NORA.

Ci?

Któżby się o nich troskał, To są przecież obcy.

HELMER.

Ach!

Noro!

Noro!

Mówię teraz seryo, wiesz dobrze, moje dziecko, jakie są moje zasady.

Nigdy długów.

Nigdy nie pożyczać.

Życie, na pożyczkach oparte, krępuje i ma w sobie coś wstrętnego.

Oboje do tej pory trzymaliśmy się dzielnie; i tak postępować będziemy jeszcze przez krótki czas do przyszłego kwartału.

NORA.

(idąc do pieca).

Dobrze, dobrze, jak chcesz.

HELMER.

(idąc za nią ).

No, tylko nie opuszczaj skrzydełek, mój skowronku.

Jakto?..

Buzia się wyciąga

(wyjmuje portmonetkę ).

Jak ci się zdaje, co ja mam tutaj?

NORA.

(odwracając się szybko).

Pieniądze!

HELMER.

(daje jej kilka banknotów).

Mój Boże!

wiem przecież, że na święta wielu rzeczy potrzeba.

NORA.

Dziesięć... dwadzieścia... trzydzieści... czterdzieści.

O dziękuję!

dziękuję ci, Robercie.

To mi na długi czas wystarczy.

HELMER.

Spodziewam się.

NORA.

Tak, na długi czas.

A teraz obacz moje sprawunki!

Takie tanie!

Patrz ta nowa sukienka dla Erwina — i szabelka także.

To konik i trąbka dla Boba.

I jeszcze lalka dla Emci.

Wszystko to skromne, ale one i tak to zaraz połamią.

A tutaj mam suknie i chustki dla Maryanny i Heleny.

HELMER.

A tu w tej paczce?

NORA.

(z okrzykiem).

Nie, Robercie, tego nie zobaczysz przed wieczorem.

HELMER.

Czy tak!

Powiedz teraz, ty mała zbytnico, czyś też pomyślała o samej sobie.

NORA.

Ba!

o sobie?

Ja niczego nie pragnę.

HELMER.

No przecież.

Powiedz mi jakie rozsądne żądanie, wymień rzecz, którąbyś mieć chciała.

NORA.

Nie wiem, doprawdy...

A posłuchaj, Robercie.

HELMER.

Cóż?

NORA.

(zajęta jakimś guziczkiem, nie patrząc na niego).

Gdybyś chciał mnie czem obdarzyć, to mógłbyś... mógłbyś.

HELMER.

No powiedzże.

NORA.

(prędko).

Mógłbyś dać mi pieniędzy.

Tak, wiele pieniędzy, ile dać możesz, nie robiąc sobie różnicy; a potem ja kupiłabym sobie za nie...

HELMER.

Ależ Noro.

NORA.

Zrób to, mój najdroższy, zrób to.

A ja zawinę pieniądze w piękny złocony papierek i powieszę na choince.

Jakbyto było zabawnie.

HELMER.

Jak nazywają tego ptaszka, co to zawsze wszystko rozrzuca?

NORA.

Wiem, wiem, to lekkomyślny kanarek.

Ale zrób to dla mojej przyjemności, Robercie.

Potem będę miała czas rozważyć, co mi najpotrzebniejsze.

Czy to nie jest rozsądne?

Powiedz?

HELMER.

(uśmiechając się).

Zapewne, to jest gdybyś naprawdę umiała pieniądze utrzymać i kupić sobie coś za nie.

Ale to wszystko poszłoby na utrzymanie domu, na mnóstwo niepotrzebnych rzeczy, a potem ja znowu musiałbym wydawać.

NORA.

HELMER.

Czy możesz mi zaprzeczyć? (kładzie jej rękę na ramieniu).

Mój skowronek jest najmilszem stworzeniem, ale potrzebuje bardzo dużo pieniędzy.

Rzecz nie do uwierzenia, jak drogo kosztuje utrzymanie takiego ptaszka.

NORA.

O!

jak możesz mówić takie trzeczy?

Ja doprawdy oszczędzam, ile mogę.

HELMER.

(uśmiechając się).

Rzeczywiście, ile możesz.

Cóż, kiedy nie możesz wcale.

NORA.

(kręci się i uśmiecha zadowolona).

Gdybyś ty wiedział, Robercie, jakie to zadanie mają skowronki i wiewiórki.

HELMER.

Zabawne z ciebie stworzenie!

Kropką w kropkę do ojca podobnaś.

On zawsze myślał o zarobku, ale skoro coś zarobił, pieniądze ulatniały mu się z ręki.

Ty także nigdy nie wiesz, na coś wydała.

Cóż, taką już jesteś.

To leży we krwi.

Tak, tak, Noro, to są rzeczy dziedziczne.

NORA.

Ach!

byłoby dobrze, gdybym odziedziczyła wiele właściwości ojca,.

HELMER.

A jabym nie chciał, żebyś była inną, niż jesteś, mój śliczny skowroneczku.

Ale Słuchajno, czy mi się zdaje?

Wyglądasz dzisiaj tak... tak... jakżeż to powiedzieć... jakoś podejrzanie.

NORA.

Doprawdy?

HELMER.

Tak.

Spójrzno mi prosto w oczy.

NORA.

(patrząc na niego).

Cóż?

HELMER.

(grożąc jej palcem).

Czy moja łakotnisia nie zbroiła co na mieście?

NORA.

Broń Boże!

jak możesz coś podobnego przypuszczać.

HELMER.

Czy łakotnisia doprawdy nie wstępowała do cukierni?

NORA.

Nie, zaręczam ci, Robercie.

HELMER.

Nie skosztowała czego samowolnie?

NORA.

Nie, ani troszeczki.

HELMER.

Ani nawet nie probowała makaroników?

NORA.

Zaręczam ci, że nie.

HELMER.

No, no, no, żartuję naturalnie.

NORA.

(idzie do stołu na prawo).

Jakżebym mogła ciebie martwić!

HELMER.

Wiem o tem.

Dałaś mi na to słowo (zbliża się do niej).

Zachowaj swoje tajemnice świąteczne, najdroższa.

Wyjdą one na jaw dziś wieczór, gdy się choinkę zapali.

NORA.

A czy pomyślałeś o zaproszeniu doktora?

HELMER.

Nie, to przecież nie potrzebne, rozumie się samo z siebie, że będzie u nas.

Powiem mu jednak, skoro tu przyjdzie.

Kazałem także przynieść dobrego wina.

Nie uwierzysz, Noro, jak ja się cieszę dzisiejszym wieczorem.

NORA.

Ja także.

O jak dzieci będą uszczęśliwione.

HELMER.

Ach!

jakie to szczęście pomyśleć, że się posiadło zapewnione stanowisko i dobre uposażenie?

Nieprawdaż, że samo to przekonanie sprawia rozkosz?

NORA.

O tak!

HELMER.

Czy pamiętasz ostatnie święta?

Na całe trzy tygodnie przed nimi zamykałaś się po całych wieczorach i nawet po północy, ażeby robić kwiaty i cale przystrojenie choinki, którem chciałaś nas olśnić.

Był to najnudniejszy czas w mojem życiu.

NORA.

Ja nie nudziłam się wcale.

HELMER.

(z uśmiechem).

Jednakże wypadło to dość licho.

NORA.

Jeszcze chcesz mi tem dokuczać.

Cóż ja temu winna, że zakradł się kot i całą moję robotę porozdzierał.

HELMER.

Naturalnie, żeś nie winna, biedna moja mała.

Miałaś najlepsze chęci, chciałaś wszystkim nam zrobić przyjemność, a to rzecz główna...

Zawsze to jednak dobrze, iż te szkaradne czasy minęły.

NORA.

Minęły już, Robercie.

HELMER.

Nie siedzę już teraz nudząc się sam jeden; a ty nie męczysz już swoich oczu i tych ślicznych małych rączek.

NORA.

(klaszcząc w ręce).

Nieprawdaż, Robercie, to już niepotrzebne.

Jakież to szczęście! (bierze go pod rękę).

A teraz muszę ci powiedzieć, co ja myślę, jak powinniśmy się teraz urządzić...

Po świętach... (ktoś dzwoni).

Ach!

dzwonek (porządkuje pokój).

Pewno ktoś przyszedł.

To nieznośne.

HELMER.

Niema mnie w domu dla gości.

Nie zapominaj o tem.

CIŻ I HELENA.

HELENA.

(we drzwiach wchodowych do Nory).

Jakaś obca pani.

NORA.

Poproś.

HELENA.

(do Helmera).

I pan doktór jest u pana.

HELMER.

Czy poszedł do mego pokoju?

HELENA.

Tak.

(Helmer idzie do siebie, Helena wprowadza panią Linden w podróżnem ubraniu i zamyka za nią drzwi).

PANI LINDEN.

(nieśmiało, jakby z wahaniem).

Dzień dobry, Noro.

NORA.

(nie pewna).

Dzień dobry.

PANI LINDEN.

Nie poznajesz mnie..

NORA.

Nie, nie, wiem ?

ach!

tak... zdaje mi się (z wybuchem).

Krystyna!

To ty, doprawdy.

PANI LINDEN.

Tak, to ja.

NORA.

Krystyno!

Jakże mogłam cię nie poznać... (ciszej) ale bo tez się zmieniłaś.

PANI LINDEN.

O!

tak... przez dziewięć, dziesięć długich lat.

NORA.

Więc to tak dawno, jak nie widziałyśmy się?

Tak, prawda!

Och!

ostatnie lat osiem były bardzo szczęśliwemi, Wierzaj mi...

Więc i ty przyjechałaś do stolicy?

Wśród zimy przedsięwzięłaś taką daleką podróż.

To odważnie.

PANI LINDEN.

Odbyłam podróż koleją.

NORA.

Ażeby się zabawić w czasie świąt.

Ach!

jak to ładnie.

I bawić się będziemy...

Ale zdejmże to.

Nie zmarzniesz tu przecież (pomaga jej się rozebrać).

Tak!

No, teraz siądźmy wygodnie przy piecu.

No, pokażże mi się dobrze...

Nie zmieniłaś się...

To tylko tak mi się wydało na pierwsze wejrzenie...

Co prawda, Krystyno, trochę przybladłaś... i schudłaś także.

PANI LINDEN.

I postarzałam się, Noro, postarzałam bardzo.

NORA.

Może troszkę, ale tylko troszeczkę, niewiele (zatrzymuje się nagle; poważnie).

Jaka ja też jestem bezmyślna!

Siedzę i paplę...

Droga Krystyno, czy mi to przebaczysz?

PANI LINDEN.

Cóż znowu, Noro?

NORA.

(ciszej).

Biedna Krystyno.

Wszakżeś owdowiała.

PANI LINDEN.

Tak, przed trzema laty.

NORA.

Wiedziałam o tem; wyczytałam w gazetach.

Ach!

wierz mi, nieraz chciałam do ciebie pisać, ale zawsze mi coś przeszkodziło.

I tak zeszło.

PANI LINDEN.

Moja droga, to łatwo zrozumieć.

NORA.

Nie, to było szkaradnie z mojej strony.

Biedaczko!

ileż ty zniosłaś...

I nie zostało ci nawet żadnego majątku?

PANI LINDEN.

Nic.

NORA.

Nie masz dzieci?

PANI LINDEN.

Nie.

NORA.

Więc ci nic nie zostało?

PANI LINDEN.

Nic, nawet troski.

NORA.

(patrzać na nią z niedowierzaniem).

Ach!

Krystyno, czy to możliwe?

PANI LINDEN.

(uśmiechając się smutnie i gładzac jej włosy).

Tak się to czasem zdarza.

NORA.

Być zupełnie samą... jak to musi być okropnie!

Ja mam troje dzieci.

Pokazać ci ich teraz nie mogę, są z niańką na przechadzce.

Tymczasem musisz opowiedzieć mi wszystko.

PANI LINDEN.

Nie, nie, ty lepiej opowiedz.

NORA.

Nie, ty musisz zacząć.

Nie chcę być dziś samolubną, będę myśleć o tobie.

Jedno przecież muszę ci powiedzieć.

Czy wiesz, jakie nas w tych dniach szczęście spotkało?

PANI LINDEN.

No, cóż takiego?

NORA.

Pomyśl tylko, mój mąż został dyrektorem akcyjnego banku.

PANI LINDEN.

Twój mąż!

to doprawdy wielkie...

NORA.

Bardzo wielkie szczęście.

Nieprawdaż?

Być adwokatem, to chleb tak niepewny, zwłaszcza gdy kto chce zajmować się tylko sprawami, co są uczciwe, przyzwoite.

Tak naturalnie czynił Robert.

I ja byłam tego samego zdania.

Och!

wierz mi, cieszymy się bardzo.

On już od nowego roku ten urząd obejmie, a wówczas otrzyma dużą pensyę i wielką tantyemę.

W przyszłości będziemy mogli urządzić się zupełnie inaczej niż dotąd... jak tylko będziemy chcieli, Krystyno.

Tak mi teraz lekko, tak dobrze...

Jak to przyjemnie mieć dużo pieniędzy i żyć bez troski.

Nieprawdaż?

PANI LINDEN.

W każdym razie musi to być rzeczą przyjemną, mieć pewność zaspokojenia potrzeb.

NORA.

O, nietylko potrzeb, ale mieć dużo, bardzo dużo pieniędzy.

PANI LINDEN.

(uśmiechając się).

Noro, Noro, czyś ty jeszcze nie nabrała rozsądku?

Za pensyonarskich czasów byłaś wielką rozrzutnicą.

NORA.

(uśmiechając się tajemniczo).

Tak zawsze mówi Robert (podnosząc palec w górę).

Ale Nora, Nora nie jest tak szaloną, jak wy myślicie.

Doprawdy nie mogłam nic trwonić.

Musieliśmy pracować oboje.

PANI LINDEN.

Ty także?

NORA.

No tak, roboty ręczne, szydełkowe, haft i t. p. Wiesz przecież, że gdyśmy się pobrali, Robert porzucił urzędowanie.

Nie miał widoków awansu a potrzebował więcej zarabiać.

Więc też w pierwszym roku przepracował się straszliwie.

Musiał szukać różnych zajęć dodatkowych, wstawać rano, niedosypiać i po pewnym czasie rozchorował się śmiertelnie.

Wtedy lekarze zawyrokowali, że musi pojechać na południe.

PANI LINDEN.

Tak, bawiliście wówczas cały rok we Włoszech.

NORA.

Wierz mi, ten wyjazd nie przyszedł z łatwością.

Erwin właśnie się wówczas urodził.

Ale musieliśmy wyjechać.

Co to była za cudna podróż!

I ona to uratowała życie Roberta.

Kosztowała też bardzo wiele pieniędzy.

PANI LINDEN.

Temu to wierzę.

NORA.

Tysiąc osiemset talarów.

Pięć tysięcy czterysta marek.

To bardzo duża suma.

PANI LINDEN.

W podobnych okolicznościach to wielkie szczęście, jeżeli się ją posiada.

NORA.

Myśmy dostali pieniędzy od ojca.

PANI LINDEN.

Tak?

On właśnie umarł w tym czasie, twój ojciec.

NORA.

Właśnie wówczas.

I wystaw sobie, nie mogłam do niego jechać ani go pielęgnować.

Każdej chwili spodziewałam się przyjścia na świat Erwina, a jeszcze miałam śmiertelnie chorego męża.

Mój dobry, drogi ojciec!

Nigdym go już nie widziała więcej.

Ach!

to były najcięższe chwile od czasu zamęścia.

PANI LINDEN.

Wiem, żeś go bardzo kochała.

A potem pojechaliście do Włoch.

NORA.

Tak, w cztery tygodnie po jego śmierci.

Mieliśmy pieniądze, a doktorzy naglili.

PANI LINDEN.

I twój mąż wyleczył się zupełnie.

NORA.

Wrócił zdrów, jak ryba.

PANI LINDEN.

Przecież doktór...

NORA.

Jakto?

PANI LINDEN.

Zdaje mi się, iż służąca mówiła, że ten pan, który wszedł razem ze mną, jest doktorem.

NORA.

Tak, doktór Rank, ale on nie przychodzi tutaj w charakterze lekarza, to nasz najlepszy przyjaciel i przynajmniej raz na dzień jest u nas.

Nie, od tego czasu, Robert nie chorował.

Dzieci także są zdrowe, a ja niemniej od nich (skacze i klaszcze to ręce).

Ach!

Boże, Boże, Krystyno!

jak to rozkosznie żyć i być szczęśliwą...

O, ależ to szkaradnie z mojej strony.

Mówię tylko o sobie

(siada na stołeczku tui przy Krystynie i ręce opiera o jej kolana).

Nie gniewaj się na mnie.

Powiedz mi, czy to prawda, żeś nie cierpiała swego męża?

Dlaczegóżeś za niego poszła?

PANI LINDEN.

Żyła wówczas moja matka, była chorą, bez środków, a ja musiałam jeszcze myśleć o dwóch młodszych braciach.

NORA.

No tak, miałaś słuszność.

Więc on był wówczas bogatym?

PANI LINDEN.

Był bardzo zamożnym, przynajmniej tak sądziłam.

Ale interes był niepewny; gdy umarł, wszystko przepadło tak, że nie zostało nic wcale.

NORA.

A wówczas?

PANI LINDEN.

Próbowałam założyć sklepik, potem szkółkę, robiłam, co mogłam.

Ostatnie trzy lata spędziłam w nieustannej pracy.

Teraz, Noro, to się już skończyło.

Moja biedna matka niczego już nie potrzebuje, bo w grobie spoczywa.

Chłopcy także wyrośli i wystarczają sobie.

NORA.

Musisz się czuć swobodniejszą.

PANI LINDEN.

Nie, Noro, czuję tylko niewypowiedzianą pustkę...

Nie mieć nikogo, komubym mogła życie poświęcić (powstając niespokojna).

Nie mogłam dłużej wytrzymać w tym zapadłym kącie.

Tu musi być łatwiej coś znaleść, coby i myśl zajęło.

Jakże byłabym szczęśliwą, mając stałe miejsce, jaką robotę w kantorze...

NORA.

Krystyno, to rzecz strasznie wyczerpująca, a ty tak mizernie wyglądasz.

Byłoby daleko lepiej, żebyś pojechała do jakich kąpieli.

PANI LINDEN.

(idąc do okna).

Ja nie mam ojca, Noro, coby mi dał pieniędzy na drogę.

NORA.

(powstając).

Nie miej mi tego za złe.

PANI LINDEN.

(idąc ku niej).

Muszę cię prosić o względność.

Najgorszą stroną mego położenia jest to, że budzi gorycz.

Nie mam nikogo, dla kogobym mogła pracować, a przecież muszę mieć ciągłe zajęcie.

Trzeba żyć, i człowiek staje się samolubnym.

Gdyś mi mówiła o szczęśliwiej zmianie waszego położenia ?

czy uwierzysz?

?

ucieszyło mnie to więcej ze względu na sarnę siebie, niż na ciebie.

NORA.

Jakto?

Ach!

rozumiem.

Sądzisz, że może Robert będzie ci mógł dopomódz.

PANI LINDEN.

Tak myślałam.

NORA.

On to zrobi, moja droga, spuść się tylko na mnie, tak go ładnie usidlę, nasunę mu na myśl coś miłego, ażeby go do tego nakłonić.

Tak-bym chciała być ci pożyteczną.

PANI LINDEN.

Jest to ładnie z twojej strony, że się tak gorliwie mną zajmujesz.

Masz w tem podwójną zasługę, bo ty tak mało znasz troski i kłopoty życia.

NORA.

Ja?

Ja tak mało znam...

PANI LINDEN.

(z uśmiechem).

Mój Boże!

trochę robótek i t. p. to całe twoje zajęcie i troska...

Jesteś jeszcze dzieckiem, Noro.

NORA.

(kręci głową i chodzi po pokoju).

Nie mów tego z taką pewnością.

PANI LINDEN.

Czy tak?

NORA.

Ty tak samo jak inni myślisz, że ja nie jestem zdolną do czegoś poważnego.

PANI LINDEN.

No, no!

NORA.

Że nie doświadczyłam złości świata.

PANI LINDEN.

Droga Noro, opowiedziałaś mi przecież wszystkie przeciwności, jakich doznałaś.

NORA.

Ba!

małe przeciwności; (cicho) o wielkich ci nie mówiłam.

PANI LINDEN.

Wielkie!

Co przez to rozumiesz?

NORA.

Nie patrz tak na mnie przez ramię, nie masz do tego prawa.

Dumną jesteś z tego, żeś długo i ciężko pracowała dla matki.

PANI LINDEN.

Ja na nikogo nie spoglądam przez ramię, ale to prawda: jestem dumną i szczęśliwą, że mogłam dać matce spokojny dni ostatek.

NORA.

I z tego jesteś dumną, coś uczyniła dla braci.

PANI LINDEN.

Zdaje mi się, że mam do tego prawo.

NORA.

I ja tak sądzę, ale powiem ci coś, Krystyno, ja także mogę byś dumną i szczęśliwą z tego, co uczyniłam.

PANI LINDEN.

Nie wątpię o tem, tylko jak to rozumiesz.

NORA.

Nie tak głośno.

Uważaj, gdyby cię Robert usłyszał...

Nie chciałabym tego za nic...

Nikt o tem wiedzieć nie powinien, Krystyno... nikt, tylko ty jedna.

PANI LINDEN.

Ale o czemże?

NORA.

Chodź tutaj (przyciąga ją na kanapkę).

Tak, ja także mam powody być dumną i szczęśliwą... bo to ja uratowałam Robertowi życie,

PANI LINDEN.

Uratowałaś życie?

Jakim sposobem?

NORA.

Opowiadałam ci o naszej włoskiej podróży.

Gdyby nie ona, Robert byłby zgubiony.

PANI LINDEN.

No tak, twój ojciec dał wam na to pieniędzy...

NORA

(śmiejąc się).

Wierzy w to nie tylko Robert, ale wszyscy.

Jednak...

PANI LINDEN.

Jednak?

NORA.

Ojciec nie dał nam złamanego grosza.

Ja to dostarczyłam pieniędzy.

PANI LINDEN.

Ty!

Tak wielką sumę!

NORA.

PANI LINDEN.

Jakimże sposobem?

Czyś wygrała na loteryi?

NORA.

(pogardliwie).

Ja, na loteryi?

Cóżby to było wielkiego.

PANI LINDEN.

Skądże dostałaś tyle pieniędzy?

NORA.

(z tajemniczym uśmiechem).

Hm!

PANI LINDEN.

Pożyczyć przecież nie mogłaś.

NORA.

Tak?

Dlaczegóżby nie?

PANI LINDEN.

Nie, kobieta bez pozwolenia męża nie może zaciągnąć tak wielkiej pożyczki.

NORA.

(wstrząsając głową).

Ach!

kiedy kobieta ma trochę pojęcia o interesach i przytem umie się mądrze obrócić, to...

PANI LINDEN.

Doprawdy, Noro, nie rozumiem.

NORA.

I możesz nie rozumieć.

Wszakże nie powiedziałam, że to ja pożyczyłam pieniędzy, mogłam je otrzymać innym sposobem (rzuca się na kanapę).

Mogłam je dostać od któregokolwiek z wielbicieli.

Kiedy się, jak ja, znośnie wygląda.

PANI LINDEN.

Jesteś szaloną.

NORA.

Pewnoś strasznie ciekawa.

PANI LINDEN.

Posłuchaj, moja droga.

Czyś nie popełniła jakiej niedorzeczności?

NORA.

(prostując się).

Jeżeli jest niedorzecznością ratować życie męża.

PANI LINDEN.

Sądzę, że było nierozważnie, bez jego wiedzy...

NORA.

Ale właśnie, on o tem nie powinien był wiedzieć.

Boże mój!

czyż tego zrozumieć nie możesz?

On nie powinien się był domyślać, że z nim było tak źle.

Mnie tylko powiedzieli doktorzy, iż życie jego było w niebezpieczeństwie i że jedynym dla niego ratunkiem był wyjazd na południe.

Czy sądzisz, żem nie próbowała innych sposobów?

Przedstawiam mu, jakby mi było przyjemnie podróżować, jak to czynią wszystkie prawie młode kobiety; płakałam i prosiłam, bo w okolicznościach, w jakich się znajdowałam, obowiązkiem jego było uczynić zadość mojej woli, nasuwałam mu myśl zaciągnienia pożyczki.

Ale wtedy, Krystyno, wpadał w gniew.

Mówił, że jestem lekkomyślną, a jego obowiązkiem, jako męża, było powściągać moje zachcianki i kaprysy ?

tak się wyraził.

A ja pomyślałam, że uratować go muszę... i poradziłam sobie...

PANI LINDEN.

A czy twój mąż nie dowiedział się od ojca, że pieniądze nie pochodziły od niego?

NORA.

Nie, nigdy.

Ojciec właśnie wtedy umarł.

Ja chciałam mu o tem powiedzieć i prosić, by mnie nie zdradził, ale był wówczas tak chory...

A potem było to już niepodobnem.

PANI LINDEN.

I poźniej, nie zwierzyłaś się mężowi?

NORA.

Boże!

jak możesz nawet przypuszczać!

On jest w tych rzeczach tak surowy.

Przytem Robert ze swoją męską dumą czułby się upokorzonym, gdyby wiedział, że mi coś zawdzięcza.

Mogłoby to zepsuć zapełnie harmonię naszego pożycia, a nasz miły, szczęśliwy dom nie byłby już tem, czem jest dzisiaj.

PANI LINDEN.

Więc mu tego nigdy nie powiesz?

NORA.

(zamyślona z półuśmiechem).

Może kiedyś... po wielu latach, gdy już nie będę tak ładną, jak dzisiaj.

Nie śmiej się ze mnie.

Mam na myśli czas, gdy Robert nie będzie mnie już tak kochał, jak dzisiaj, gdzie nie będzie już znajdował przyjemności w patrzeniu na mnie, gdy tańczę, przebieram się, deklamuję.

Wówczas możeby dobrze było mieć coś w odwodzie (urywając).

Ach!

głupstwo, ten czas nie przyjdzie nigdy!

No, cóż teraz powiesz, Krystyno, o mojej wielkiej tajemnicy?

Czy jestem do niczego?

Wierz mi też, że cały ten interes sprawił mi wiele kłopotu.

Nie było mi wcale łatwo zadość uczynić zobowiązaniom.

Musisz wiedzieć, że w interesach są rzeczy zwane spłatą i procentem; a zawsze tak strasznie trudno im zadość uczynić.

Więc musiałam tu i owdzie trochę zaoszczędzać.

Z pieniędzy, przeznaczonych na utrzymanie domu, mało co mogłam odłożyć, bo Robert musiał żyć dobrze.

Nie mogłam też dzieci ubierać ubogo; wszystko, co na to otrzymywałam, trzeba było wydać.

Moje śliczne dzieciaki.

PANI LINDEN.

Więc sobie samej odejmowałaś, biedna Noro?

NORA.

Naturalnie.

Mnie to było najłatwiej.

Ile razy Robert dawał mi pieniądze na nowe suknie i t, p., wydawałam ich tylko połowę, kupowałam zawsze najskromniejsze, najtańsze materyały.

Prawdziwe szczęście, że się na mnie wszystko tak dobrze wydaje i Robert nic nie zauważył.

Niekiedy jednak przychodziło mi to ciężko, bo to przecież przyjemnie być ładnie ubraną.

Nieprawdaż?

PANI LINDEN.

O tak!

NORA.

Miałam też inne źródła dochodów.

Przeszłej zimy udało mi się przetłómaczyć powieść do jednego z dzienników ?

naturalnie bezimiennie.

Zamykałam się co wieczór w moim pokoju i pisałam późno w nocy.

Byłam czasem taka zmęczona, jednak to było zabawne pracować i zarabiać.

Miałam także uczucie, jak gdybym była mężczyzną.

PANI LINDEN.

Ileżeś z tego długu spłaciła?

NORA.

Tego dokładnie powiedzieć nie mogę.

Widzisz, w takich rzeczach to bardzo trudno mieć wszystko w porządku, wiem to tylko, żem oddawała, com tylko zebrać zdołała.

Czasem trudno mi było dać sobie rady (uśmiecha się).

Wówczas siedziałam tu i wyobrażałam sobie, że stary, bogaty pan, pokocha się we mnie.

PANI LINDEN.

Co?...

Jaki pan?..

NORA.

Ot głupstwo...

Że on umarł... i gdy otworzono jego testament, było tam napisane wielkiemi literami: "Wszystkie moje kapitały mają być wręczone ślicznej pani Norze Helmer."

PANI LINDEN.

Cóż to za pan, droga Noro?

NORA.

Boże!

Czyż tego nie możesz zrozumieć?

Taki stary pan nie istnieje wcale, ja sobie tylko tak marzyłam, nie wiedząc, skąd wziąć pieniędzy.

Ale dajmy mu pokój, ten stary nudziarz może sobie być, gdzie chce.

Nie troszcz się ani o niego, ani o jego testament, teraz roi już wszystkie kłopoty z głowy spadły (zrywa się).

Boże!

Krystyno, jak miło pomyśleć, że się jest bez troski.

Być bez troski, zupełnie bez troski, dokazywać z dziećmi, bawić się, dom urządzić ładnie i wygodnie, jak tego pragnąłby Robert.

Niedługo będzie wiosna z jasnym błękitem nieba.

Może będziemy mogli podróżować troszeczkę, może znowu zobaczę morze.

Ach!

jak to dobrze żyć i być szczęśliwą (Słychać dzwonek).

PANI LINDEN.

(wstając).

Ktoś dzwoni, może lepiej, żebym odeszła.

NORA.

Nie, zostań, tu pewno nikt nie przyjdzie, pewnie kto do Roberta.

POPRZEDNI, HELENA, potem GÜNTHER.

HELENA.

(we drzwiach).

Przepraszam.

Jakiś pan chce się widzieć z panem Helmerem.

NORA.

Z dyrektorem banku, chcesz powiedzieć.

HELENA.

Tak jest, z panem dyrektorem; ale nie wiem, bo tam jest doktór.

GÜNTHER

(we drzwiach).

To ja, łaskawa pani (Helena odchodzi).

PANI LINDEN

(zdziwiona, zwraca się do okna).

NORA.

(postępuje parę kroków ku nowoprzybyłemu; zmieszana półgłosem).

Pan?

Co to znaczy?

O czem chcesz pan mówić z moim mężem?

GÜNTHER.

O interesach bankowych — pod pewnym względem.

Zajmuję mały urząd w banku akcyjnym, a mąż pani ma zostać, jak słyszę, naszym szefem.

NORA.

Więc chodzi tylko...

GÜNTHER.

Tylko o nudne interesy, łaskawa pani, o nic więcej.

NORA.

Więc może pan będzie łaskaw pofatygować się do kantoru.

(Günther odchodzi, Nora żegna go grzecznie i drzwi za nim zamyka, potem idzie do pieca i poprawia ogień).

NORA, PANI LINDEN.

Kto to był, Noro?

NORA.

Niejaki pan Günther.

PANI LINDEN.

Więc on to był, rzeczywiście.

NORA.

Znasz go?

PANI LINDEN.

Znałam niegdyś — przed nie wiem ilu laty.

Bywał u nas przez czas dłuższy.

NORA.

Właśnie.

PANI LINDEN.

Jakże on się zmienił!

NORA.

Był podobno bardzo nieszczęśliwy w małżeństwie.

PANI LINDEN.

Więc jest teraz wdowcem.

NORA.

Z całą gromadą dzieci.

Tak.

Teraz się dobrze pali (zamyka drzwiczki od pieca i fotel na biegunach odsuwa nieco na bok).

PANI LINDEN.

Zajmował się on interesami różnego rodzaju, jak sądzono.

NORA.

Czy tak?

Być może, ja tego nie wiem...

Ale nie myślmy o interesach; to takie nudne.

CIŻ I RANK wychodzi z pokoju HELMERA.

RANK.

(jeszcze we drzwiach mówi do osoby za sceną).

Nie, nie chcę przeszkadzać; pójdę lepiej do twojej żony (zamyka drzwi i spostrzega panią Linden).

O, przepraszam, może przeszkadzam tu także.

NORA.

Wcale nie (przedstawiając) Doktór Rank — Pani Linden.

RANK.

To nazwisko słyszy się tutaj często.

Zdaje mi się, że szedłem na wschodach za panią.

PANI LINDEN.

Tak, szłam bardzo wolno, wschody mnie męczą.

RANK.

Jakie cierpienie wewnętrzne?

PANI LINDEN.

Raczej wyczerpanie sił.

RANK.

Nic więcej?

Zapewne przyjechała pani do miasta, ażeby się wyleczyć, w Czasie świątecznym.

PANI LINDEN.

Przyjechałam tu szukać pracy.

RANK.

Czy to ma być środek przeciw wyczerpaniu?

PANI LINDEN.

Panie doktorze, muszę żyć.

RANK.

Tak wszyscy znajdują, że to konieczne.

NORA.

No i pan także, panie doktorze, żyć pragniesz.

RANK.

Pewnie, że tego pragnę.

Jakkolwiek jestem nędznym, chętnie jednak chciałbym cierpieć jaknajdłużej i wszyscy moi pacyenci objawiają to samo życzenie, a także i moralni kalecy.

Jest tam teraz właśnie u Helmera jeden taki moralny szpitalnik.

PANI LINDEN.

(półgłosem ).

A!

NORA.

O kim pan mówisz?

RANK.

O niejakim panu Güntherze, był on radcą prawnym u D. osobistość zupełnie paniom nieznana, zepsuta do głębi.

On także zaczął od tego, że żyć musi.

NORA.

Dlaczego on się chciał widzieć z Robertem?

RANK.

Nie wiem doprawdy, słyszałem tylko coś o banku akcyjnym.

NORA.

Nie wiedziałam, że ten Günt... że ten pan Günther ma co wspólnego z bankiem.

RANK.

Ma tam jakiś rodzaj urzędu (do pani Linden).

Nie wiem, czy w stronach pani są tego rodzaju ludzie, którzy plując na wszystkie strony, rozszerzają moralną zgniliznę, jaką noszą w sobie i zarażają odpowiednio usposobionych kandydatów.

Zdrowi są tylko spektatorami.

PANI LINDEN.

Ostatecznie, chorzy potrzebują starań.

RANK.

(wzruszając ramionami).

Otóż mamy.

Dzięki tym względom całe społeczeństwo staje się szpitalem.

NORA.

(zatopiona we własnych myślach wybucha cichym śmiechem i klaszcze w ręce).

RANK.

Z czegóż się pani śmieje?

Czy wiesz, czem jest społeczeństwo?

NORA.

Cóż mnie nudne społeczeństwo obchodzi?

Śmiałam się z czego innego, z czegoś bardzo komicznego...

Powiedz - no doktorze, wszyscy urzędnicy banku akcyjnego będą teraz zależeć od Roberta?

RANK.

Pani to uważa za tak bardzo komiczne?

NORA.

(śmieje się, ciągle wstaje i chodzi po pokoju).

Jakie to zabawne, myśleć, że my — że teraz od Roberta zależy los tylu osób?

To mnie tak cieszy (wyjmuje z kieszeni torebkę).

Doktorze, chcesz makaronika?

RANK.

Aj!

aj!

makaroniki.

Sądziłem, że to tutaj towar zakazany.

NORA.

Tak...

Ale przyniosła mi je Krystyna.

PANI LINDEN.

Jakto?

Ja?

NORA.

No, no, no, nie rób tak strwożonej miny.

Nie mogłaś przecież wiedzieć, że Robert mi ich zakazał.

Boi się, bym nie cierpiała na zęby..- Ale ba!... raz wyjątkowo.

Nie prawdaż, doktorze, skosztuj

(kładzie mu makaronik do ust).

I ty, Krystyno.

I ja także zjem jeden — maleńki, a najwyżej dwa.

(Chodzi po pokoju).

Jestem teraz niewypowiedzianie szczęśliwa.

Już tylko jednej rzeczy pragnęłabym z całej duszy.

RANK.

No, cóż takiego?

Chciałabym coś powiedzieć — ale tak, żeby Robert usłyszał.

RANK.

Czemuż pani nie powie?

NORA.

Nie śmiem, to takie szkaradne.

PANI LINDEN.

Szkaradne!

RANK.

Więc to nierozsądne, w takim razie nam to pani powiedz...

Cóż to być może, chciałabyś, żeby Robert...

NORA.

Chciałabym raz z całego serca wykrzyknąć: "Do stu piorunów!"

RANK.

Co za szaleństwo!

PANI LINDEN.

Boże mój, Noro!

RANK.

No to zrób sobie pani tę przyjemność, bo otóż i on.

NORA.

(chowa makaroniki).

Cyt, cyt, cyt. (Helmer wchodzi ze swego pokoju, z paltotem na raku, trzymając kapelusz).

CIŻ I HELMER.

NORA.

(idąc naprzeciw męża).

Pozbyłeś go się.

HELMER.

Odszedł wreszcie.

NORA.

Muszę cię przedstawić.

Oto Krystyna...

HELMER.

Krystyna?...

Przepraszam, ale nic nie wiem.

NORA.

Pani Linden, Robercie, pani Krystyna Linden.

HELMER.

(do pani Linden).

Prawdopodobnie, dawna przyjaciółka mojej żony.

PANI LINDEN.

Tak, znamy się od dzieciństwa.

NORA.

Wyobraź sobie, odbyła daleką podróż, ażeby się z tobą zobaczyć.

HELMER.

Ze mną?

PANI LINDEN.

Właściwie nie z panem.

NORA.

Krystyna jest bardzo uzdolnioną w zawodzie handlowym, a przytem pragnie pracować pod kierunkiem wykształconego człowieka, ażeby korzystać jaknajwięcej.

HELMER.

(do pani Linden).

To bardzo rozumnie.

NORA.

A kiedy się dowiedziała, że zostałeś dyrektorem banku — telegraf rozniósł tę wieść po całym świecie — przyjechała tu, jak mogła najprędzej.

Nieprawdaż, Robercie, ty możesz coś dla niej uczynić.

HELMER.

Zapewne.

Pani jest wdową?

PANI LINDEN.

Tak, panie.

HELMER.

Czy pani pracowała już w jakim kantorze?

PANI LINDEN.

Pracowałam.

HELMER.

W takim razie prawdopodobnie będę mógł dać pani zajęcie.

NORA.

HELMER.

Pani w dobrą chwilę przybyła.

PANI LINDEN.

Jakże mam panu podziękować.

HELMER.

(uśmiechając się).

To zbyteczne (kładzie paltot).

Teraz jednak musi mi pani wybaczyć.

RANK.

Poczekaj, pójdę z tobą (przynosi futro z przedpokoju i grzeje przy piecu).

NORA.

Nie baw długo, Robercie.

HELMER.

Tylko godzinkę, nie dłużej.

NORA.

Ty także odchodzisz, Krystyno.

PANI LINDEN.

(kładąc okrycie).

Muszę sobie poszukać pokoju.

HELMER.

Możemy pójść razem.

NORA.

(pomagając jej się ubrać).

Jak to nieznośnie, że mamy tak szczupłe mieszkanie.

Niepodobieństwo doprawdy, ażebyśmy ci...

PANI LINDEN.

Cóż za myśl, droga Noro.

Żegnam cię i dziękuję za wszystko.

NORA.

Żegnasz!

Co znowu!

Dziś wieczorem przyjdziesz do nas naturalnie i pan także, doktorze...

Jeżeli tylko zdrowie ci pozwoli.

Musi pozwolić.

Trzymaj się pan tylko ciepło.

(Wszyscy rozmawiając zbliżają się do drzwi wchodowych.

Na wschodach slychać glosy dziecinne).

CIŻ, MARYANNA I DZIECI.

NORA.

Chodźcież!

chodźcież (wychyla się i całuje dzieci).

Moje drogie, najmilsze.

Patrz, Krystyno.

Jakie one rozkoszne!

RANK.

Nie stójcie tak w przeciągu.

HELMER.

Chodźmy, pani Linden.

To są rzeczy jedynie rozkoszne dla matki.

Rank, pani Linden i Helmer wychodzą.

Maryanna z dziećmi wchodzi do pokoju, Nora drzwi zamyka i wraca).

NORA, MARYANNA, DZIECI.

NORA.

Jak świeżo i wesoło wyglądacie!

Jakie czerwone buzie, jak jabłuszka!

jak róże (dzieci rozmawiają z solą przez ten czas).

Tak bawiłyście się dobrze, to doskonale.

Erwinie, woziłeś w saneczkach Emcię i Boba.

Oboje razem!

Co za dzielny chłopak!

Daj mi je, Maryanno!

Moję słodkie aniołki

(bierze najmniejsze z dzieci na ręce i tańczy z niem).

Dobrze, mama potańczy także z Bobkiem.

Rzucałyście na siebie śnieżkami.

Ach!

szkoda, że mnie tam nie było.

Nie, zostaw ich jeszcze, Maryanno; sama je rozbiorę.

To takie zabawne.

Takeście długo byli na dworze, zmarzłaś, Maryanno.

Jest tam dla ciebie gorąca kawa na maszynce.

(Niańka wychodzi do pokoju na lewo, Nora zdejmuje z dzieci okrycia i rzuca je wkoło siebie, a dzieci jedno przez drugie szczebioczą i opowiadają).

Ach!

więc był tam duży pies, który biegł za wami.

Ale on przecież nie gryzł.

Pieski grzecznych dzieci nie gryzą nigdy.

Nie zaglądaj do paczek, Erwinie.

— Co w nich jest?

O tem się dowiecie.

Nie, nie, to nie ładnie, Chcecie się bawić.

W cóż bawić się będziemy?

W chowanego?

Dobrze.

Chowajmy się.

Niech Bob schowa się pierwszy.

Albo ja.

Tak, ja schowam się najpierw.

(Wśród śmiechów i krzyków bawią się, dzieci wychodzą do przyległego pokoju Nora tymczasem chowa się pod stół.

Dzieci wpadają do pokoju i nie mogą jej znaleźć, dopiero słysząc jej stłumiony śmiech rzucają się ku stołowi, podnoszą pokrycie i widząc ją, krzyczą z radości.

Ona udaje psa, strasząc ich niby.

Znowu wybuch radości.

Tymczasem ktoś stuka do drzwi wchodowych, ale tego nikt nie słyszy.

Drzwi otwierają się nawpół i ukazuje się w nich Günther.

Czeka chwilę, zabawa idzie dalej).

NORA, GÜNTHER, DZIECI.

GÜNTHER.

Przepraszam, łaskawa pani.

NORA.

(zwraca się ku niemu ze stłumionym okrzykiem i podnosi się szybko).

Ach!

czego pan chce?

GÜNTHER.

Przepraszam, drzwi były otwarte, ktoś zapewne zapomniał je zamknąć.

NORA.

Mego męża niema w domu, panie Günther.

GÜNTHER.

Wiem o tem.

NORA.

Więc czegóż pan żąda?

GÜNTHER.

Powiedzieć pani słów parę.

NORA.

Mnie? (do dzieci po cichu).

Idźcie do Maryanny.

Co?

Nie, ten obcy pan mamie nic złego nie robi, a jak odejdzie, bawić się znowu będziemy (prowadzi dzieci do pokoju i zamyka drzwi za niemi).

NORA.

(niespokojna, zmieszana).

Pan chce ze mną mówić?

GÜNTHER.

Tak.

NORA.

Dziś?

Przecież to jeszcze nie pierwszy,

GÜNTHER.

Nie, dziś wieczór wigilijny.

Od pani samej zależy, jakie mają być pani święta.

NORA.

Czegóż pan właściwie żąda?

Ja dziś nie jestem w stanie...

GÜNTHER.

Teraz chodzi o co innego.

Wszak ma i pani chwilę czasu?

NORA.

O tak, tylko... jakkolwiek...

GÜNTHER.

Byłem naprzeciwko w restauracyi i widziałem, jak pani mąż wychodził.

NORA.

Więc cóż?

GÜNTHER.

Z jakąś panią?

NORA.

I cóż dalej?

GÜNTHER.

Czy ową panią nie była niejaka pani Linden?

NORA.

Tak jest.

GÜNTHER.

Która tu tylko co przyjechała?

NORA.

Tak, dzisiaj rano.

GÜNTHER.

Jest ona widać w przyjaźni z panią.

NORA.

Zapewne, ale nie pojmuję",

GÜNTHER.

Znałem ją niegdyś.

NORA.

Wiem o tem,

GÜNTHER.

Więc jesteś pani wtajemniczoną.

Tak myślałem.

Mogęż zapytać, czy pani Linden znajdzie zajęcie w banku akcyjnym?

NORA.

Jak możesz pan sobie pozwalać podobnych pytań, pan, podwładny mego męża.

Jednakże panu odpowiem, Tak jest, pani Linden otrzyma zajęcie i ja to ją zaprotegowałam, wiedz pan o tem.

GÜNTHER.

Więc dobrze odgadłem.

NORA.

(chodząc po pokoju).

Chociaż jestem tylko kobietą, mam jednak troszeczkę wpływu...

A będąc w zależnem położeniu panie Günther, nie trzeba obrażać osób które, hm...

GÜNTHER.

Które mają wpływy.

NORA.

Dobrze pan moję myśl wytłómaczył,

GÜNTHER.

(zmieniając ton).

Czy pani będzie tak łaskawą użyć swego wpływu na moję korzyść?

NORA.

Jakto?

Co pan przez to rozumie?

GÜNTHER.

Czy wyświadczy mi pani tę grzeczność, i postara się, ażebym zachował w banku stanowisko, jakie teraz zajmuję?...

NORA.

Co to znaczy?

Któż panu chce odjąć to stanowisko?

GÜNTHER.

O, niech pani nie udaje nieświadomej.

Rozumiem dobrze, iż dla przyjaciółki pani spotykanie się ze mną może być nieprzyjemne, rozumiem teraz, komu zawdzięczam moje wypędzenie.

NORA.

Zaręczam panu.,.

GÜNTHER.

Krótko mówiąc, czas jeszcze złemu zapobiedz i radzę pani użyć na to swego wpływu.

NORA.

Ależ panie Gunther, ja nie mam żadnego wpływu.

GÜNTHER.

Jakto!

przed chwilą mówiłaś pani sama...

NORA.

Mówiłam to w innem znaczeniu.

Ja!..

Jakże możesz pan sądzić, bym aż taki wpływ miała na męża.

GÜNTHER.

Pani męża znam jeszcze od studenckich czasów, sądzę, że nie jest on bardziej opornym żonie, niż inni.

NORA.

Jeśli pan będziesz wyrażał się obelżywie o moim mężu, drzwi panu wskażę.

GÜNTHER.

Jesteś pani bardzo odważna.

NORA.

Już się pana nie boję, bo po Nowym Roku zwrócę panu całą należność.

GÜNTHER.

(panując nad sobą).

Więc posłuchaj pani, gdy tego zajdzie potrzeba, walczyć będę do ostatka, ażeby zatrzymać to małe stanowisko, jakie w banku zajmuję.

NORA.

Widzę to.

GÜNTHER.

Nie tyle mi chodzi o pensyę, tę stawiam w ostatnim rzędzie, ale o coś innego.... i to muszę wypowiedzieć.

Rzecz jest taka.

Musi pani wiedzieć, że niegdyś przed wielu laty dopuściłem się nierozważnego czynu.

NORA.

Zdaje mi się, żem o czemś podobnem słyszała.

GÜNTHER.

Sprawa nie poszła do sądu, ale od tej chwili wszystkie drogi były przedemną zamknięte.

Wówczas zwróciłem się do interesów, o których wiesz pani.

Musiałem się czegoś chwycić, i mogę powiedzieć, żem nie należał do najgorszych.

Teraz jednak chcę się z tego wszystkiego wycofać.

Moje dzieci podrastają i dla nich to chciałbym, o ile to możliwe, zyskać sobie pewien szacunek.

Urząd w banku posłużył mi w tym względzie jako pierwszy szczebel, a pani mąż chce mnie znowu zepchnąć w błoto.

NORA.

Ależ na Boga, panie Gunther, nie w mojej mocy panu dopomódz.

GÜNTHER.

Bo nie chcesz pani.

Ale ja mogę panią zmusić.

NORA.

Pan przecież nie powie memu mężowi, żem panu winna pieniądze?

GÜNTHER.

A gdybym mu to powiedział?

NORA.

To byłoby haniebne z pana strony (wstrzymując łzy).

On miałby się w tak grubiański sposób dowiedzieć o tej tajemnicy, która jest moją radością i dumą, i jeszcze dowiedzieć się od pana?

Pan wyrządziłbyś mi taką straszną przykrość?

GÜNTHER.

Przykrość, tylko przykrość...

NORA

(gwałtownie).

Więc uczyń to pan, skutki będą dla pana najgorsze, bo wówczas mój mąż się przekona, jak pan jesteś złym i z pewnością na urzędzie nie zostaniesz,

GÜNTHER.

Więc pani lęka się jedynie domowych przykrości?

NORA.

Gdy mój mąż się o tem dowie, naturalnie spłaci pana od razu i nie będziemy mieli z panem do czynienia.

GÜNTHER

(przystępując do niej).

Posłuchaj pani, albo masz' bardzo słabą pamięć, albo wcale nie pojmujesz interesów, więc muszę je pani gruntownie wyłożyć.

NORA.

GÜNTHER.

W czasie choroby męża, udałaś się pani do mnie, ażeby pożyczyć tysiąc osiemset talarów.

NORA,

Nikogo innego nie znałam.

GÜNTHER.

Obiecałem pani tę sumę pod niektóremi warunkami, Była pani wówczas tak zaniepokojoną chorobą męża i tak gorąco pragnęłaś pieniędzy na podróż, że prawdopodobnie nad trudnościami połączonemi z pożyczką nie zastanawiałaś się wcale.

Obiecałem pieniądze w zamian za weksel przeze mnie zredagowany,

NORA.

Tak, który ja podpisałam.

GÜNTHER.

Dobrze, ale dodałem jeszcze parę wierszy, w których ojciec pani dług poręczał i to ojciec pani miał podpisać.

NORA.

Miał?

Wszakże podpisał?

GÜNTHER.

Datę zostawiłem in blanco, to znaczy, ojciec pani miał ją sam zaznaczyć, podpisując dokument.

Czy pani to pamięta?

NORA.

Tak mi się zdaje.

GÜNTHER.

Wówczas dałem pani weksel, ażebyś go ojcu przesłała.

Czy tak?

NORA.

GÜNTHER.

I naturalnie musiała to pani uczynić, skoro w pięć czy w sześć dni przyniosła mi pani weksel z podpisem ojca i otrzymałaś pieniądze.

NORA.

No tak, spłacałam je przecież punktualnie.

GÜNTHER.

Tak, dość.

Ale — wracając do tego, o czem mówiliśmy,., były to wówczas dla pani bardzo złe czasy.

NORA.

Prawda.

GÜNTHER.

Ojciec pani także, zdaje mi się, był ciężko chory.

NORA.

Był na śmiertelnem łożu.

GÜNTHER.

Więc umarł wkrótce potem.

NORA.

Czy pani przypadkiem nie pamięta daty śmierci swego ojca?

NORA.

Umarł 29 września.

GÜNTHER.

Tak jest, dowiadywałem się o to, Nawet z tego powodu zastanowiła mnie dziwna okoliczność

(dobywa jakiś papier) niemożliwa do wyjaśnienia...

NORA.

Jakaż to dziwna okoliczność?

GÜNTHER.

Dziwna zaiste okoliczność, łaskawa pani, że ojciec jej podpisał ten weksel, we trzy dni po śmierci.

NORA.

Jakto?

Nie pojmuję?

GÜNTHER.

Ojciec pani umarł 29 września.

A spójrz pani, tu jest jego podpis z dnia 2 października.

Czy to nie dziwne?

NORA.

(milczy).

GÜNTHER.

Czy może mi to pani wyjaśnić?

N0RA.

(ciągle milczy).

GÜNTHER.

Uderzającem jest także, iż słowa 2 października jako też rok, nie są napisane ręką ojca pani, ale pismem znanem mi, jak sądzę, To jednak da się wytłómaczyć.

Ojciec pani mógł opuścić datę a ktoś ją napisał na chybił trafił, zanim dowiedziano się o jego śmierci.

Niema tu nic niesłychanego.

Chodzi tylko o podpis, a ten jest prawdziwy?

Czy rzeczywiście ojciec pani położył go tu własną ręką?

NORA.

(po krótkiem milczeniu podnosi głowę i patrzy na niego z dumą).

Nie, to ja podpisałam jego nazwisko.

GÜNTHER.

Czy pani wiesz, że jest to niebezpieczne wyznanie.

NORA.

Dlaczego?

Pan wkrótce swoję pieniądze otrzyma.

GÜNTHER.

Mogęż zapytać, czemu pani nie przesłała swemu ojcu tego dokumentu?

NORA.

Było to niepodobieństwem.

Ojciec był ciężko chory.

Gdybym go prosiła o podpis, musiałabym zarazem powiedzieć, na co potrzebowałam pieniędzy, a w stanie, w jakim był, nie mogłam mu wyznać, iż życie mego męża było w niebezpieczeństwie.

GÜNTHER.

W takim razie byłabyś pani lepiej zrobiła, wyrzekając się tej podróży.

NORA.

To także było niepodobieństwem.

Od tej podróży zależało życie mego męża, nie mogłam się jej wyrzec.

GÜNTHER.

Ale czyż pani nie przyszło na myśl, żeś popełniła oszukaństwo względem mnie?

NORA.

Ten wzgląd nie mógł mnie powstrzymać.

Nie troszczyłam się wcale o pana.

Nie mogłam pana znosić z powodu niemiłosiernych trudności, jakie mi pan stawiał, choć widziałeś, jak źle było z moim mężem

GÜNTHER.

Pani widocznie nie masz wcale pojęcia o przestępstwie, jakie popełniłaś, ale ja mogę panią zapewnić, że to, którego ja się niegdyś dopuściłem, wcale większem nie było, a jednak zniweczyło całe moje położenie społeczne.

NORA.

Pan?

Chcesz pan we mnie wmówić, żeś się pan odważył na śmiały czyn, ażeby swej żonie uratować życie?

GÜNTHER.

Prawa nie pytają o powody czynów.

NORA.

W takim razie mamy bardzo złe prawa.

GÜNTHER.

Dobre czy złe, gdybym sądom złożył ten dokument, byłabyś pani według nich odpowiedzialną.

NORA.

Ja temu nie wierzę.

Córka nie miałaby prawa oszczędzić troski staremu, śmiertelnie choremu ojcu?

Żona nie miałaby prawa ratować życie mężowi?

Nie znam dobrze kodeksu, ale jestem przekonaną, że znajduje się tam jakiś ustęp, który na to przyzwala.

I pan o tem nie wiesz, pan, coś był radcą prawnym.

Musiał pan być bardzo złym prawnikiem.

GÜNTHER.

Być może.

Ale co do interesów takich jak nasze, możesz pani być pewną, że się na nich znam doskonale.

Niech więc pani robi co jej się podoba, to tylko pani zapowiadam, że jeśli po raz drugi zostanę wytrącony z kolei, pani będziesz nią także (wychodzi przez przedpokój).

NORA, potem DZIECI.

NORA.

(stoi chwilę zamyślona; potem podnosi głowę).

Co znowu!

Chciał mnie tylko nastraszyć.

Tak łatwowierną nie jestem (zaczyna składać dziecinne ubrania i zatrzymuje się).

Przecież?...

Nie, to niemożliwe, ja uczyniłam to przez miłość.

DZIECI.

(we drzwiach po lewej stronie).

Mamo, poszedł sobie już ten obcy pan.

NORA.

Wiem o tem.

Nikomu nie mówcie, że on tu był, słyszycie, nawet tacie nie mówcie.

DZIECI.

Dobrze, mamo, ale teraz będziesz się z nami bawić.

NORA.

Nie, nie teraz.

DZIECI.

Teraz, mamo, obiecałaś.

NORA.

Tak, ale teraz nie mogę, idźcie tam, mam dużo roboty, odejdźcie, moje drogie, moje dobre dzieci.

(Wyprowadza je do drugiego pokoju i drzwi za niemi zamyka).

NORA.

(siada na kanapie, bierze haft i robi parę ściegów, potem się zatrzymuje).

Nie! (rzuca robotę, idzie do drzwi przedpokoju i woła).

Heleno!

przynieś choinkę (idzie do stołu, otwiera szufladkę i znowu staje zamyślona).

Nie...

To przecież niepodobna.

HELENA.

(wnosi choinkę).

Proszę pani, gdzie ją mam postawić?

NORA.

Tu, na środku pokoju.

HELENA.

Czy mam jeszcze co przynieść?

NORA.

Nie, mam wszystko, co mi potrzeba.

HELENA.

(postawiwszy choinkę odchodzi).

NORA.

(zajęta strojeniem choinki).

Tu świeczka, tutaj kwiatek.

— Szkaradny człowiek.

Niedorzeczność, niedorzeczność!

Niema w tem nic złego.

— Choinka musi być ładna.

Zrobię wszystko, co będzie Robertowi przyjemnem.

Będę śpiewać, tańczyć i...

NORA I HELMER (wchodzi z przedpokoju z aktami pod pachą).

NORA.

Ach, już z powrotem?

HELMER.

Czy tu kto był?

NORA.

Tu?

Nikt.

HELMER.

Dziwne, widziałem, jak z tego domu wychodził Günther.

NORA.

Ach!

tak, prawda, Günther był tu na chwilę.

HELMER.

Widzę, Noro, że on cię prosił o wstawiennictwo.

NORA.

I miałaś to uczynić jakby z własnego popędu?

Miałaś przemilczeć o tem, że tu był.

Czy nie prosił cię o to?

NORA.

Tak, ale...

HELMER.

Noro!

Noro!

i ty mogłaś się na to zgodzić?

Mogłaś wdawać się w rozmowę z podobnym człowiekiem i czynić mu obietnicę.

I do tego jeszcze kłamać przede mną.

NORA.

Kłamać!

HELMER.

Czyżeś nie powiedziała, że tu nikogo nie było (grozi jej palcem).

Tego mój skowronek nigdy więcej robić nie powinien.

Śpiewna ptaszyna nie powinna wydawać fałszywych tonów (kładzie jej rękę na ramieniu).

Nie prawdaż, że tak będzie.

A teraz nie mówmy jużo tem (siada przy piecu).

Jakże tu wygodnie i miło! (przegląda swoje akta).

NORA.

(zajęta choinką, po krótkiem milczeniu).

Robercie!

HELMER.

Co?

NORA.

Ach!

jakże ja się cieszę tym kostiumowym balem pojutrze u Steibergów.

HELMER.

A ja jestem niezmiernie ciekawy, jaką masz mi sprawić niespodziankę.

NORA.

Dzieciństwo!

HELMER.

Jakto!

NORA.

Nie mogę znaleźć nic odpowiedniego.

Wszystko jest tak niedorzeczne, tak nic nie mówiące.

HELMER.

Aha!

moja mała Nora przyszła wreszcie do tego przekonania.

NORA.

(opiera się z tyłu na jego fotelu).

Czyś ty bardzo zajęty?

HELMER.

Aa!

NORA.

Co to za akta?

HELMER.

Papiery tyczące się banku.

NORA.

Już?

HELMER.

Wziąłem upoważnienie mego poprzednika do poczynienia według mojego uznania zmian potrzebnych tak w personelu jak i w rozkładzie zajęć.

Muszę to zrobić w czasie tygodnia świątecznego, a na Nowy Rok wszystko już będzie w porządku.

NORA.

Więc to dlatego ten biedny Günther...

HELMER.

Hm!

NORA.

(nachylająe się coraz wiecej na poręczy fotelu, bawi się jego wlotami).

Gdybyś nie miał tak pilnej roboty, Robercie, prosiłabym cię bardzo, ale to bardzo o jednę łaskę.

HELMER.

Cóż takiego?

Powiedz.

NORA.

Masz smak tak wykwintny, a ja takbym chciała świetnie wyglądać na tym balu.

Robercie, pomyśl nad tem trochę, dopomóż mi wybrać kostium.

HELMER.

Aha!

ta mała uparta główka nic nie może wymyśleć i zwraca się do mnie.

NORA.

Robercie, ja sobie bez ciebie rady dać nie mogę.

HELMER.

Dobrze, dobrze, pomyślę nad tem i znajdziemy radę.

NORA.

Jakiś ty dobry! (powraca do choinki).

Jak ładnie wyglądają te czerwone kwiaty.

— Ale powiedz mi...

Czy rzecz, którą niegdyś popełnił ten Günther, była tak złą doprawdy?

HELMER.

Dopuścił się fałszerstwa, czy masz wyobrażenie, co to znaczy?

NORA.

A może on to zrobił z potrzeby?

HELMER.

Z potrzeby albo przez lekkomyślność, jak tylu innych.

Nie jestem tak surowym, by kogoś z powodu jednego podobnego czynu, bezpowrotnie potępić.

nora.

Nieprawdaż?

HELMER.

Nie jeden może się podnieść moralnie, jeśli wyzna swoje przestępstwo i karę odcierpi.

NORA.

Karę?

HELMER.

Ale Günther chwycił się innej drogi, usiłował się wykręcić za pomocą kruczków i rozmaitych sztuczek i tem właśnie zgubił się bezpowrotnie.

NORA.

Sądzisz więc, że on...

HELMER.

Wyobraź sobie tylko, jak tego rodzaju człowiek musi na każdym kroku kłamać, ukrywać, wykręcać się, jak wobec swoich najbliższych, żony i dzieci, musi się ciągle maskować.

Maskować się wobec własnych dzieci — to najokropniejsze.

NORA.

Dlaczegóż?

HELMER.

Bo tym sposobem, wśród całej rodziny szerzy zarazę moralną i dzieci wdychają z każdem tchnieniem pierwiastki złego.

NORA.

(zbliżając się z tylu do jego fotelu).

Jesteś o tem przekonany?

HELMER.

Moja droga, jako adwokat miałem sposobność nieraz się temu przypatrzyć.

Wszyscy prawie ludzie zepsuci od młodości mieli kłamliwe matki.

NORA.

Dlaczegóż koniecznie matki?

HELMER.

Najczęściej idzie to od matki, ale naturalnie i ojcowie winni być mogą.

Rzecz to sędziom dobrze znana.

Ten Günther więc przez lat wiele fałszem i kłamstwem zatruwał własne dzieci, i dlatego uważam go za zgubionego moralnie (wyciąga rękę do Nory).

I dlatego to, moja droga mała, musi mi przyrzec, że się za nim wstawiać nie będzie.

Daj mi na to rękę.

Cóż to, nie chcesz?

No, daj mi rękę, lo już skończone.

Zaręczam ci, że byłoby rai niepodobieństwem pracować z nim razem; w obecności podobnych ludzi doświadczam wprost fizycznego wstrętu.

NORA.

(wysuwa rękę i przechodzi na drugą stronę choinki).

Jak tu goraco!

Mam jeszcze tyle roboty.

HELMER.

(wstaje i składa papiery).

Ja muszę jeszcze przejrzeć niektóre z tych aktów.

Pomyślę także o twoim kostyumie, a mam w pogotowiu drobiazg, który można w złocony papier obwinąć i na choince powiesić (kładzie jej rękę na głowie).

Mój ty drogi skowroneczkul (idzie do stwego pokoju i drzwi za sobą zamyka).

NORA, potem MARYANNA

NORA.

(cicho po chwili milczenia).

Cóż znowu?

Tak nie jest...

Tak być być nie może...

To niemożliwe...

MARTYANNA.

(we drzwiach lewych).

Dzieci proszą tak usilnie, żeby je puścić do mamy.

NORA.

Nie, nie puszczaj ich tutaj, zabaw je.

MARTYANNA.

Dobrze (zamyka drzwi).

NORA.

(blada z przerażenia).

Ja miałabym psuć moje dzieci...

Mój dom zatruwać? (chwila milczenia, potem podnosi dumnie głowę).

To nie prawda.

To nigdy prawdą być nie może.

Akt