corpora: wikisources-pl

text:
259.

Drzewu to gorzki owoc miewa,

Któremu, mową w Raju znaną,

Szczep grzesznej Wiedzy było miano.

I gdy nań dłoń ściągnęła Ewa,

To, z tego Wiadomości Drzewa,

Dla Pana Krzyż wyciosano.


corpora: sejm

text:
Ko m i s j a do S p r a w Un i i E u r op e j sk i e j

Komisja do Spraw Unii Europejskiej

Plan pracy

2. lipiec I. Informacja na temat bilansu prezydencji irlandzkiej w Radzie Unii Europejskiej.

3. lipiec Informacja na temat stanu prac nad unią bankową.

4. lipiec Informacja na temat współpracy międzyparlamentarnej w kwestiach wynikających z członkostwa Polski w UE.

8. wrzesień Informacja na temat polskiego stanowiska w sprawie europejskich celów polityki klimatycznej do 2030 r.

9. wrzesień Informacja na temat aktywności polskiej delegacji w Europejskim Komitecie Ekonomiczno-Społecznym (EKES).

11. październik Informacja na temat polskiego stanowiska na konferencję klimatyczną ONZ (COP 19) w grudniu 2013 r. w Warszawie.

12. październik * Informacja na temat współpracy państw bałtyckich.

13. październik Informacja na temat budowy polskiej elektrowni atomowej.

16. listopad Informacja na temat rocznego sprawozdania Europejskiego Trybunału Obrachunkowego dotyczącego wykonania budżetu UE w 2012

r.

Lp. Termin posiedzenia Temat posiedzenia

* - posiedzenie wyjazdowe

Planowane kontakty międzynarodowe Komisji:

• Spotkanie komisji ds. europejskich Trójkąta Weimarskiego, II połowa 2013 r., Niemcy,

• Spotkanie komisji ds. europejskich Grupy Wyszehradzkiej, II połowa 2013 r., Gdańsk - Polska,

• Spotkanie przewodniczących komisji ds. europejskich Estonii, Litwy, Łotwy i Polski, II połowa 2013 r., Łotwa,

• COSAC Przewodniczących, 7-8 lipca 2013 r., Wilno - Litwa,

• Międzyparlamentarna konferencja ds. WPZiB oraz WPBiO, 4-6 września 2013 r., Wilno - Litwa,

• Międzyparlamentarna konferencja ds. zarządzania gospodarczego i finansowego Unii Europejskiej, 16-18 października 2013 r., Wilno - Litwa,

• COSAC, 27-28 października 2013 r., Wilno - Litwa,

• inne wydarzenia w zakresie bieżącej współpracy międzyparlamentarnej U


text: bosman, bosak, u flisów, z niem. Bootsmann, Bootshacke, o 'szyprze', 'pomocniku', i o 'drągu'; od Boot (p. bat).


ARTYKUŁY I STUDIA Wojciech Jakubowski, Konrad Jajecznik U ŹRÓDEŁ DEMOKRACJI W POLSCE XX WIEKU.

DEBATA KONSTYTUCYJNA W LATACH 1918–1921 1.

Uwagi wstępne Zarówno w literaturze naukowej, jak i w œwiadomoœci spo³ecznej Pola- ków, dominuje przekonanie, i¿ proces historyczny, którego rezultatem by³a Rzeczpospolita Polska istniej¹ca w okresie miêdzywojennym, mia³ charak- ter odtworzenia (odrodzenia, odzyskania, przywrócenia) pañstwa, nie zaœ jego tworzenia jako zupe³nie nowego podmiotu.

Przeœwiadczenie to jest w pe³ni zrozumia³e i uzasadnione, lecz nie nale¿y go traktowaæ zbyt do- s³ownie.

Rozbiory dokonane u schy³ku XVIII wieku stanowi³y kres pañstwa szla- checkiego, nie przerywaj¹c istnienia spo³eczeñstwa polskiego – o narodzie nowoczesnym mo¿emy mówiæ dopiero od prze³omu XIX i XX wieku.

Pomi- mo braku w³asnego pañstwa Polacy przetrwali jako odrêbna i – w sensie polityczno-kulturowym – samodzielna zbiorowoœæ.

Dzia³ania, œwiadomoœæ spo³eczn¹ oraz myœl polityczn¹ Polaków od wieku XVIII przenika³a idea nie- podleg³oœci, wyraŸnie widoczna ju¿ w podejmowanych przez oœwiecenio- wych reformatorów próbach jej zachowania, kolejnych zrywach zbrojnych (przede wszystkim insurekcji koœciuszkowskiej, powstaniach listopadowym i styczniowym) oraz myœli trzech g³ównych ruchów spo³eczno-politycznych kszta³tuj¹cych siê od lat 80. XIX wieku.

Ideê niepodleg³oœci wi¹zano coraz mocniej, z czasem te¿ coraz po- wszechniej, z postulatami g³êbokich reform politycznych i spo³eczno-go- spodarczych.

Ujêcie przemian polskiej œwiadomoœci spo³ecznej i myœli po- litycznej w schemat „od Polski szlacheckiej do Polski ludowej” wydaje siê zbytnim uproszczeniem.

Ju¿ oœwieceniowi reformatorzy i przywódcy po- wstania koœciuszkowskiego – z Ko³³¹tajem na czele – rozumieli, ¿e Polska mo¿e byæ niepodleg³a tylko dziêki upodmiotowieniu szerokich mas spo- ³ecznych, lecz dopiero w pocz¹tkach jej odradzania siê zrozumieli to kon- serwatyœci – przynajmniej niektórzy, jak np. Micha³ Bobrzyñski.

Bez wzglê- du na to – ró¿nica jest zasadnicza, a historia polskiej myœli politycznej w XIX stuleciu dostarcza wielu przyk³adów obu stanowisk – czy pañstwo mia³o byæ narzêdziem dla szeroko pojêtej emancypacji ludu, czy te¿ od-

wrotnie – przyznanie praw i poprawê sytuacji materialnej warstw ¿yj¹cych z w³asnej pracy uznawano za cenê odtworzenia i utrzymania pañstwa; obie idee by³y g³êboko zakorzenione w polskiej tradycji politycznej.

Egali- tarna emancypacja, w odniesieniu do sfery pañstwowej wyra¿aj¹ca siê w formie demokracji, mia³a charakter uniwersalny.

Wynika³a z procesów transformowania siê spo³eczeñstwa stanowego i rolniczego w masowe – równoœciowe i kapitalistyczne.

W tym zakresie sytuacja spo³eczeñstwa polskiego wpisywa³a siê w prawid³owoœæ rozwoju historycznego.

O jego specyfice stanowi³ natomiast brak odrêbnej pañstwowoœci, w³aœciwy dla wielu narodów Europy Œrodkowo-Wschodniej, odciskaj¹cy piêtno na pol- skiej historii XIX wieku.

Obie idee – niepodleg³oœci i emancypacji – stanowi³y te¿ swoiste dog- maty œwiadomoœci spo³ecznej i myœli politycznej w czasie odbudowy Rze- czypospolitej po I wojnie œwiatowej.

Dlatego te¿ najbardziej trafna wydaje siê charakterystyka procesu pañstwotwórczego zawarta w pojêciu restytu- cji – odbudowy na podstawie zachowanych szcz¹tków.

Okres zaborów przetrwa³a œwiadomoœæ polityczna i narodowa Polaków, dysponuj¹cych od lat 80. XIX stulecia równie¿ pewnym potencja³em politycznym, dziêki uksz- ta³towaniu siê wielkich ruchów spo³eczno-politycznych, bêd¹cych Ÿród³em ugrupowañ, przywódców i myœli politycznej.

Wiek XX Polacy zaczynali wy- ³¹cznie z zasobami spo³ecznymi – unarodowionymi masami oraz ugrupo- waniami politycznymi (ich si³¹ by³y np. doœwiadczenia w rz¹dzeniu zdoby- te w pañstwach zaborczych, g³ównie w Galicji).

Te wartoœci, których nosi- cielami byli sami Polacy, stanowi³y „szcz¹tki” – znacz¹co przeobra¿one – dawnej Rzeczypospolitej.

Resztê, czyli w istocie ca³e pañstwo trzeba by³o budowaæ od podstaw.

Niezbêdne sta³o siê wypracowanie nowej koncepcji Polski, zaadaptowanej do warunków pocz¹tku XX wieku: kszta³tu terytorial- nego, pozycji miêdzynarodowej, ustroju spo³eczno-gospodarczego i poli- tycznego.

Wprawdzie nowoczesna myœl polityczna dynamicznie rozwija³a siê od przynajmniej dwóch ostatnich dekad poprzedniego wieku, to dopie- ro konfrontacja doktryn z rzeczywistoœci¹ i próba realizacji programów otworzy³a w³aœciw¹ debatê o kszta³cie dwudziestowiecznej Polski 1 .

Ogólne wizje ideowe formu³owane przed rokiem 1918 wymaga³y szybkiej konkre- tyzacji i przystosowania do warunków odradzaj¹cego siê pañstwa.

Debata na temat kszta³tu odbudowywanej Rzeczypospolitej stawa³a siê nieuniknio- na.

By³ to jednoczeœnie proces programowania kszta³tu ideowo-ustrojowe- go, bêd¹cy wypadkow¹ szeregu wizji ideologicznych, oraz realizacji pro- gramów z nich wynikaj¹cych.

Jesieni¹ roku 1918 rozpocz¹³ siê ci¹g wyda- rzeñ, którego przebieg w du¿ej mierze by³ zale¿ny od wyniku konfrontacji dwóch czynników: a) mo¿liwoœci i oczekiwañ spo³eczeñstwa w szybkim tempie przekszta³caj¹cego siê w zbiorowoœæ suwerennych obywateli oraz b) potencja³u politycznego g³ównych si³ politycznych.

Z doœwiadczeñ histo- rii jednoznacznie wynika³o, i¿ zdominuj¹ go wskazane powy¿ej idee: nie- podleg³oœci oraz emancypacji (w tym demokratyzacji).

10 1 Zob.

M. Œliwa, Ludowcy i socjaliœci w parlamencie II Rzeczypospolitej, Warszawa 1995, s. 52.

W tym sensie mo¿na mówiæ o odrodzeniu pañstwa polskiego, które wprawdzie pod wzglêdem kszta³tu terytorialnego oraz ustroju politycznego i spo³eczno-gospodarczego nie by³o prost¹ kontynuacj¹ Rzeczypospolitej przedrozbiorowej, lecz powstawa³o dziêki wysi³kowi spo³eczeñstwa, a tak- ¿e sprzyjaj¹cej sytuacji miêdzynarodowej, które stanowi³o o ci¹g³oœci.

St¹d te¿ szeroko rozumiane tradycje polityczne, z³o¿one g³ównie ze œwiadomo- œci politycznej spo³eczeñstwa oraz myœli politycznej, stanowi³y podstawê dla tworzenia, w tym przypadku zasadne jest raczej u¿ycie okreœlenia od- tworzenia, kolejnej ods³ony polskiej pañstwowoœci.

W takim znaczeniu de- bata konstytucyjna z lat 1918–1921 sta³a siê istotnym Ÿród³em polskiej tra- dycji politycznej XX wieku.

Jej charakter, wyra¿ony zarówno w formie, jak i treœciach projektów ustawy zasadniczej, nadawa³ owej tradycji demokra- tyczne piêtno.

Debata konstytucyjna prowadzona po 1918 r. przyczyni³a siê do trwa³ego wpisania idei demokracji w myœl polityczn¹ – formu³owan¹ i oddzia³ywuj¹c¹ przede wszystkim na elity polityczne – oraz w œwiado- moœæ polityczn¹ ca³ego spo³eczeñstwa.

Dlatego te¿ mo¿na uznaæ, i¿ nie tylko by³a wa¿nym elementem historycznego procesu odbudowy pañstwa, lecz przede wszystkim nadawania mu demokratycznego charakteru oraz – co jest g³ówn¹ tez¹ niniejszego tekstu – trwa³ego wpisania go w XX-wiecz- n¹ historiê Polski.

2.

Przebieg i charakter debaty konstytucyjnej Debata by³a d³ugotrwa³ym i z³o¿onym ci¹giem wydarzeñ wpisuj¹cym siê w proces odbudowy pañstwowoœci polskiej.

Jej analiza i charakterystyka wymaga wyró¿nienia etapów.

W tym celu nale¿y zastosowaæ szereg kryte- riów odpowiadaj¹cych wadze rozstrzyganych w jej toku problemów oraz bogactwu zg³oszonych propozycji ustroju spo³eczno-politycznego.

Najistotniejsze w tym wzglêdzie jest wyró¿nienie dwóch podstawowych okresów debaty konstytucyjnej rozdzielonych momentem odzyskania nie- podleg³oœci przez Rzeczpospolit¹ 2 .

W tym celu zosta³o zastosowane kryte- rium jakoœciowe z³o¿one z trzech elementów: a) stosunku do idei niepodleg³oœci Polski (w tym problem zakresu suwe- rennoœci w wymiarze zewnêtrznym, kszta³tu terytorialnego i zjedno- czenia spo³eczeñstwa polskiego z trzech zaborów); 11 2 Wac³aw Komarnicki dzieli³ prace nad konstytucj¹ na dwa okresy: 1) lata 1917–1918 charak- teryzuj¹ce siê stanem okupacji wojennej oraz niepewnoœci¹ perspektyw bytu pañstwowego oraz 2) lata 1918–1921, czyli prace w odbudowywanej Rzeczypospolitej (W. Komarnicki, Polskie pra- wo polityczne (geneza i system), Warszawa 1922, s. 133–134).

Etap pierwszy wype³niaj¹ projekty przygotowane przez Tymczasow¹ Radê Stanu w 1917 r., drugi – „projekty, które by³y przedmio- tem ustawowego traktowania przez Sejm Ustawodawczy” (tam¿e, s. 135).

W. Komarnicki pomin¹³ tym samym projekty przygotowane w Biurze Konstytucyjnym utworzonym przez rz¹d J. Mora- czewskiego, które powsta³y pomiêdzy okresem dzia³alnoœci TRS a ukonstytuowaniem siê SU.

Dlatego te¿ w niniejszym tekœcie zastosowany zosta³ bardziej precyzyjny podzia³ na: 1) okres przed odzyskaniem niepodleg³oœci oraz 2) okres prac konstytucyjnych w Polsce niepodleg³ej – rozdzielone cezur¹ 11 listopada 1918 r.

b) stosunku do re¿imu demokratycznego (zasady zbiorowej suweren- noœci obywateli, pluralizmu politycznego, swobodnej alternacji podmiotów sprawuj¹cych w³adzê, odpowiedzialnoœci politycznej w³a- dzy wykonawczej); c) formy prowadzenia prac ustrojowych – kwestia stopnia otwartoœci de- baty (pluralizm projektów i ró¿norodnoœæ wizji ideowych, wieloœæ i swoboda dzia³ania podmiotów debaty, jawnoœæ prac i uwzglêdnia- nie oczekiwañ spo³ecznych).

2.1.

Projekty konstytucji Królestwa Polskiego W pierwszym z etapów prace nad przygotowaniem ustawy zasadniczej prowadzi³ tylko jeden podmiot – Tymczasowa Rada Stanu (TRS) 3 .

By³ to organ specyficzny, utworzony przez dwa mocarstwa zaborcze na podsta- wie tzw. aktu 5 listopada z roku 1916, maj¹cy za zadanie przygotowanie zrêbów odrêbnej polskiej pañstwowoœci.

Do g³ównych jego celów nale¿a- ³o stworzenie polskiej administracji, prowadzenie werbunku rekrutów z ziem polskich dla armii pañstw centralnych oraz przygotowanie konstytu- cyjnych podstaw Królestwa Polskiego.

Proklamuj¹c jego powstanie na zie- miach znajduj¹cych siê dotychczas pod zaborem rosyjskim, obaj okupan- ci zapewniali o zamiarze nadania mu charakteru „samodzielnego” pañ- stwa, pozostaj¹cego jednak „w ³¹cznoœci z obu sprzymierzonymi mocar- stwami” 4 .

Szczup³y rozmiar terytorialny oraz podporz¹dkowanie obu cesar- stwom jednoznacznie wskazywa³y na niesuwerenny charakter projektowa- nego przysz³ego quasi-pañstwa.

TRS stanowi³a organ opiniodawczy obu zaborców, utworzony przede wszystkim dla zaspokojenia ich bie¿¹cych potrzeb wojennych, pozbawiony przedstawicielskiego charakteru wzglê- dem spo³eczeñstwa polskiego.

By³a ca³kowicie uzale¿niona od mocarstw, z woli których i dla realizacji celów których powsta³a.

Sytuacja ta przes¹- dza³a nie tylko sposób przygotowania projektów ustawy zasadniczej, lecz równie¿ ich treœæ.

W warunkach wojennych, wobec braku reprezentatywnego charakteru i zarazem genetycznie oraz funkcjonalnie uzale¿niona od obu cesarzy, Tymczasowa Rada Stanu nie prowadzi³a szeroko zakrojonej debaty konsty- tucyjnej.

Wymiana stanowisk ogranicza³a siê do jej sk³adu osobowego oraz relacji z przedstawicielami II Rzeszy Niemieckiej oraz Austro-Wêgier, dlate- go te¿ mo¿na uznaæ, i¿ prace ustrojowe TRS mia³y charakter tajny w odnie- sieniu do tej czêœci spo³eczeñstwa polskiego, o losie politycznym której mia³y decydowaæ.

Brak jawnoœci przygotowañ, a wiêc w istocie brak pu- blicznej debaty konstytucyjnej, by³ dope³niany przez treœæ dokumentów wy- pracowanych przez Radê.

Œcis³a zawis³oœæ od twórców i nadzorców nie po- 12 3 Sk³ad Komisji Sejmowo-Konstytucyjnej TRS w: S. Krukowski, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 1921 r.

W: Konstytucje Polski.

Studia monograficzne z dziejów polskiego konstytucjona- lizmu.

Pod red. M. Kallasa, Warszawa 1990, t.

2, s. 19.

4 Zob.

W. Suleja, Tymczasowa Rada Stanu, Warszawa 1998, s. 11–49, 84–122.

zwala³a na zakwestionowanie monarchicznej formy projektowanego pañ- stwa oraz niedemokratycznego re¿imu politycznego.

Jak stwierdza badacz dziejów TRS, W³odzimierz Suleja, „w zasadzie Rada jednak akceptowa³a warunki tworzenia pañstwa, podyktowane jej przez pañstwa centralne”, do- daj¹c, ¿e „pe³na niepodleg³oœæ, któr¹ osi¹gnêli Polacy w listopadzie 1918 r., przekreœli³a projekt wprowadzenia monarchii konstytucyjnej, i wszystkie pozosta³e postanowienia wypracowane przez Komisjê Sejmowo-Konstytu- cyjn¹ [TRS – przyp. aut.]”

5 .

Rada wypracowa³a w istocie trzy dokumenty, wszystkie przyjête w lipcu 1917 r. 6 Ich cech¹ wspóln¹ by³a wizja monarchii konstytucyjnej – czego nie wyra¿ono wprost – z suwerenn¹ pozycj¹ króla (lub regenta).

Skomplikowa- ne metody wy³aniania izb parlamentarnych, przecz¹ce zasadom po- wszechnoœci i równoœci praw politycznych, skromne kompetencje ustawo- dawcze, brak rozbudowanych uprawnieñ kontrolnych wobec królewskiego rz¹du oraz funkcjonalna zale¿noœæ od monarchy (wynikaj¹ca z sesyjnego trybu pracy parlamentu oraz mo¿liwoœci rozwi¹zania), po³¹czone z syste- mem koncentracji w³adzy w rêkach g³owy pañstwa, dawa³y jednoznaczny obraz ustroju – niedemokratycznej monarchii konstytucyjnej.

Realizacja przepisów owych dokumentów, choæ miêdzy nimi istnia³y znacz¹ce ró¿ni- ce, czyni³aby spo³eczeñstwo zamieszkuj¹ce na terenie owego wasalnego Królestwa Polskiego zbiorowoœci¹ poddanych, nie zaœ obywateli.

Brak sta- tusu przedstawicielskiego, poufny tryb dzia³ania oraz brak swobody w za- kresie podstawowych rozstrzygniêæ, wynikaj¹cy z uzale¿nienia od pañstw centralnych, nadawa³ omawianemu okresowi prac ustrojodawczych cha- rakter niedemokratyczny.

Ocena ta dotyczy zarówno formy, jak i treœci, zmuszaj¹c równoczeœnie do pominiêcia w niniejszych analizach wysi³ków konstytucyjnych poprzedzaj¹cych 11 listopada 1918 r. 7 Prze³omem, najistotniejszym w dwudziestowiecznej historii Polski, by³o odzyskanie niepodleg³oœci i stopniowe budowanie pañstwa, rozpoczête w listopadzie 1918 r.

Pocz¹tek nowej epoki w dziejach spo³eczeñstwa i pañ- stwa polskiego oznacza³ otwarcie ca³kowicie odrêbnego etapu prac kon- stytucyjnych.

O jego charakterze przes¹dzi³y wydarzenia z prze³omu lat 1918 i 1919.

Przejêcie formalnie najwy¿szej i pe³nej w³adzy pañstwowej 13 5 Tam¿e, s. 126–127.

6 Pierwszy projekt z 3 lipca 1917 r. powsta³ w dwóch wariantach (Tymczasowa Organizacja Polskich Naczelnych W³adz Pañstwowych, oraz wariant projektu zob. w: W. Suleja, dz.cyt., s. 208–219; K. Jajecznik, Ku Rzeczypospolitej demokratycznej.

Debata konstytucyjna u progu nie- podleg³oœci 1917–1921, „Spo³eczeñstwo i Polityka” 2005, nr 3/4, s. 86–90).

Finalnym efektem prac konstytucyjnych TRS by³ projekt z 28 lipca 1917 r.

(Projekt Konstytucji Pañstwa Polskiego.

W: Projekty Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1920, cz.

1, s. 116–138; A. Ajnenkiel, Spór o model parlamentaryzmu polskiego do roku 1926, Warszawa 1972, s. 110–113; K. Jajecz- nik, dz.cyt., s. 90–94; W. Komarnicki, dz.cyt., s. 138–148; S. Krukowski, dz.cyt., s. 20–24; W. Sule- ja, dz.cyt., s. 124–127).

7 Prace konstytucyjne TRS by³y fragmentem historycznego procesu wypracowywania ustawy zasadniczej Drugiej RP (1917–1921), lecz niedemokratycznym i pozbawionym cech debaty kon- stytucyjnej, dlatego te¿ analizy i tezy zawarte w niniejszym tekœcie odnosz¹ siê tylko do drugiego okresu po 11 listopada 1918 r.

przez Józefa Pi³sudskiego nie by³o równoznaczne z wprowadzeniem dyk- tatury 8 .

Wprawdzie okres do momentu przyjêcia przez Sejm Ustawodawczy (SU) tzw. ma³ej konstytucji bywa nazywany „demokratyczn¹ dyktatur¹”, to jednak w istocie wydarzenia miêdzy 11 listopada 1918 a 19 lutego roku na- stêpnego mia³y jednoznacznie demokratyczny charakter, co wynika³o nie tylko z ówczesnych przekonañ Pi³sudskiego 9 , lecz równie¿ faktycznego wspó³istnienia wielu oœrodków politycznych wspó³decyduj¹cych o procesie odtwarzanego pañstwa 10 .

Zasadniczym – pod wzglêdem wp³ywu na charakter debaty konstytucyj- nej – wydarzeniem pierwszych miesiêcy odzyskanej niepodleg³oœci by³o przyjêcie ordynacji wyborczej do Sejmu Ustawodawczego 11 .

Og³oszona 28 listopada 1918 r. w formie dekretu Tymczasowego Naczelnika Pañstwa, przes¹dza³a o demokratycznym kierunku kszta³towania siê Rzeczypospoli- tej 12 .

Ju¿ sam fakt przeprowadzenia wyborów do konstytuanty, szczególnie na tle pierwszego etapu prac ustrojowych prowadzonych przez TRS, wyra- Ÿnie go ilustruje.

Dodatkowo trzeba podkreœliæ bardzo demokratyczny – na tle ówczesnych rozwi¹zañ ustrojowych mocarstw Europy Zachodniej, sta- nowi¹cych swoisty wzór dla „nowych” pañstw tworzonych na gruzach mo- narchii pokonanych w I wojnie œwiatowej – charakter owego dokumentu.

Ordynacja opiera³a siê na prymacie suwerennoœci ogó³u obywateli, wypro- wadzaj¹c z niej piêæ zasad przeprowadzania elekcji.

Podstawow¹ by³a po- wszechnoœæ praw politycznych, nieograniczona ¿adnymi cenzusami, obej- muj¹ca tak¿e – co nie by³o oczywiste w ówczesnym kanonie demokracji – kobiety 13 .

Równoœæ, bezpoœrednioœæ oraz tajnoœæ aktu g³osowania dope³- niaj¹ katalog zasad nowoczesnego ludow³adztwa przewidywanego przez omawiany dokument.

Proporcjonalna regu³a podzia³u mandatów czyni³a 14 8 Orêdzie Rady Regencyjnej w przedmiocie przekazania naczelnego dowództwa wojsk pol- skich brygadierowi Józefowi Pi³sudskiemu.

W: T.

Mo³dawa, Konstytucje Polskie 1918–1998, War- szawa 1999, s. 17; Orêdzie Rady Regencyjnej w przedmiocie rozwi¹zania Rady Regencyjnej i przekazania Najwy¿szej W³adzy Pañstwowej naczelnemu dowódcy wojsk polskich Józefowi Pi³- sudskiemu.

W: Tam¿e, s. 18.

9 Dekret Naczelnego Dowódcy Józefa Pi³sudskiego z dnia 14 listopada 1918 r.

W: Tam¿e, s. 18–19.

10 Tymczasowy Rz¹d Ludowy Republiki Polskiej w Lublinie pod kierownictwem I. Daszyñskie- go – skupiaj¹cy polityków o orientacji lewicowej (np. T. Arciszewski, S. Thugutt) oraz zdominowa- ny przez narodowych demokratów Komitet Narodowy Polski w Pary¿u – pe³ni¹cy na prze³omie 1918 i 1919 r. funkcjê zbli¿on¹ do roli ministerstwa spraw zagranicznych.

11 Przekonanie, ¿e ordynacja z 28 listopada 1918 r. przes¹dza³a o rozwoju demokracji w II RP, wyra¿a M. Œliwa, dodaj¹c, i¿ dla umocnienia pozycji parlamentu istotna by³a te¿ tzw. ma³a konsty- tucja z 1919 r.

(M. Œliwa, Polska myœl polityczna w I po³owie XX wieku, Wroc³aw 1993, s. 68; Ten- ¿e, Ludowcy…, s. 54).

12 Dekret Naczelnika Pañstwa o ordynacji wyborczej do Sejmu Ustawodawczego.

W: Powsta- nie II Rzeczypospolitej.

Wybór dokumentów 1866–1925.

Pod red. H. Janowskiej, T. Jêdruszczaka, Warszawa 1984, s. 448–451.

13 Zniesienie cenzusu p³ci w pañstwach demokratycznych, czêsto postrzeganych jako wzór, nast¹pi³o póŸniej: w Stanach Zjednoczonych (we wszystkich stanach) w 1920 r., w Wielkiej Bry- tanii w 1928, we Francji w 1946.

NajpóŸniej wœród europejskich pañstw demokratycznych doko- na³a tego Szwajcaria – w latach 70. XX w., w tej samej dekadzie cenzus ten zniesiono tak¿e w Ksiêstwie Lichtenstein.

ludow³adczy charakter jeszcze bardziej jednoznacznym, choæ nale¿y pod- kreœliæ, i¿ pañstwa, w których stosowana jest zasada wiêkszoœciowa przy wyborze parlamentarzystów, nie s¹ z tego powodu uznawane za niedemo- kratyczne.

Przeprowadzenie wyborów 26 stycznia 1919 r., w praktyce nie- zwykle donios³e, by³o konsekwencj¹ wczeœniejszych decyzji: a) o powo³a- niu konstytuanty oraz b) demokratycznym trybie kreowania jej sk³adu oso- bowego, determinuj¹cym tym samym jej oblicze polityczne.

W istocie to obywatele (na obszarach, na których wybory siê odby³y) 14 – nie zaœ podda- ni jak dotychczas – zbiorowo zadecydowali o uk³adzie si³ politycznych i zró¿nicowaniu ideowym konstytuanty, okreœlaj¹c poœrednio treœæ prac ustrojowych swych przedstawicieli.

Pluralizm wizji odrodzonej Rzeczypo- spolitej odzwierciedlony w Sejmie Ustawodawczym, reprezentacyjny cha- rakter tego organu, prymat w tymczasowym ustroju pañstwowym okreœlo- nym przez tzw. ma³¹ konstytucjê oraz jawnoœæ prac przes¹dza³y o demo- kratycznym charakterze procesu przygotowywania ustawy zasadniczej.

Podsumowuj¹c zastosowanie kryterium jakoœciowego, rozumianego ja- ko stosunek do niepodleg³oœci Polski, idei demokracji oraz formy debaty, nale¿y podkreœliæ przeciwstawny charakter obu wyró¿nionych na tej pod- stawie okresów.

Etap pierwszy, obejmuj¹cy wy³¹cznie prace konstytucyjne Tymczasowej Rady Stanu, charakteryzowa³ siê odrzuceniem idei suwerennoœci projekto- wanego Królestwa Polskiego, by³ podporz¹dkowany zamiarowi uzale¿nie- nia go przez oba mocarstwa zaborcze – II Rzeszê i Austro-Wêgry.

Brak ak- ceptacji dla idei samostanowienia dla Polaków, odnosz¹cy siê do relacji miêdzynarodowych, by³ uzupe³niany przez odrzucenie idei suwerennoœci ogó³u obywateli oraz niedemokratycznym trybem prac.

W istocie do listo- pada roku 1918 nie rozpoczêto otwartej debaty konstytucyjnej, prawem zg³aszania projektów dysponowa³a wy³¹cznie TRS, brakowa³o te¿ warun- ków do formu³owania alternatywnych wizji ustrojowych opartych na odrêb- nych podstawach ideologicznych.

Koncepcje monarchiczne i re¿imy niede- mokratyczne zosta³y porzucone po rozpoczêciu procesu odbudowy pañ- stwa, dlatego te¿ omawiany etap prac konstytucyjnych nale¿y do zamkniê- tej w listopadzie 1918 r. epoki zaborów.

Projekty wypracowane przez TRS nie odegra³y ¿adnej roli w procesie tworzenia konstytucji z roku 1921.

15 14 Ze wzglêdu na nieokreœlony przebieg granic oraz tocz¹ce siê na prze³omie lat 1918 i 1919 dzia³ania zbrojne (Powstanie Wielkopolskie, walki o granicê wschodni¹) wybory do Sejmu Usta- wodawczego odby³y siê tylko na czêœci terytorium odrodzonej RP (b.

Królestwo Polskie i Galicja Zach.).

Pos³owie polscy do by³ej Izby Pos³ów austriackiej Rady Pañstwa zostali dokooptowani w sk³ad SU.

26 stycznia 1919 r. odby³y siê tak¿e wybory uzupe³niaj¹ce we Lwowie (wed³ug au- striackiej ordynacji wyborczej), spowodowane œmierci¹ 2 pos³ów.

W lutym w sk³ad SU weszli po- s³owie polscy do parlamentu niemieckiego.

Dokooptowano równie¿ pos³ów ze Œl¹ska Cieszyñ- skiego.

W drodze wyborów uzupe³niaj¹cych do SU weszli pos³owie z Suwalszczyzny (16 lutego 1919 r.), Wielkopolski (1 czerwca 1919 r.), Bia³ostockiego i Bielskiego (15 czerwca 1919 r.), a tak- ¿e Pomorza (2 maja 1920 r.).

A. Ajnenkiel, Parlamentaryzm II Rzeczypospolitej, Warszawa 1975, s. 126–133; K. Badziak, W oczekiwaniu na prze³om.

Na drodze od odrodzenia do za³amania pañ- stwa polskiego: listopad 1918 – czerwiec 1920, £ódŸ 2004, s. 67–69.

2.2.

Prace ustrojodawcze w państwie niepodległym Dla etapu drugiego w³aœciwe by³o przyjêcie idei niepodleg³oœci Polski, re¿imu demokratycznego i republikañskiej formy pañstwa, a tak¿e prowa- dzenie otwartej debaty nad przysz³¹ konstytucj¹.

Republikañsko-demokra- tyczny aksjomat, akceptowany przez wszystkie si³y polityczne maj¹ce wp³yw na tworzon¹ ustawê zasadnicz¹, ukierunkowywa³ spory na wybór jednego z wielu mo¿liwych wariantów ideologicznych demokracji.

Cech¹ charakterystyczn¹ by³ udzia³ w debacie wielu podmiotów, formu³uj¹cych konkurencyjne wizje ideowe, i zarazem podzielaj¹ce idee: niepodleg³oœci, republiki i demokracji.

Do pierwszej po³owy roku 1919 powsta³ szereg zró¿- nicowanych i wzajemnie konkurencyjnych projektów.

Od drugiej po³owy te- go¿ roku wyraŸne sta³o siê stopniowe zawê¿anie spektrum alternatywnych wizji i koncentracja g³ównych si³ politycznych na decydowaniu o konkret- nych zasadach i wartoœciach oraz pozycji ustrojowej i funkcjach poszcze- gólnych organów pañstwa.

Otwarty charakter prac, rozumiany jako mo¿liwoœæ zg³aszania projektów konstytucji przez podmioty o zró¿nicowanym statusie, jest wyraŸnie wi- doczny dziêki zastosowaniu kryterium Ÿróde³ podmiotowych poszczegól- nych dokumentów.

Brak monopolu w zakresie inicjatywy ustrojodawczej stanowi wa¿ny sk³adnik wolnej debaty politycznej, charakterystycznej dla ustroju demokratycznego.

Wprawdzie nie wszystkie propozycje ustawy za- sadniczej sta³y siê formalnie przedmiotem prac sejmu, lecz wiele z nich wp³ywa³o na stanowiska cz³onków Komisji Konstytucyjnej, tym samym po- œrednio oddzia³uj¹c na efekty jej prac 15 .

Typologia podmiotów przygotowu- j¹cych projekty ustawy zasadniczej w odniesieniu do ca³ego procesu prac z lat 1917–1921 sk³ada siê z czterech elementów 16 : 1) propozycje ustrojowe wypracowane przez Tymczasow¹ Radê Stanu; 2) dokumenty rz¹dowe – zg³aszane przez Radê Ministrów lub wypraco- wywane przez organy jej podleg³e (Biuro Konstytucyjne przy Prezy- dium Rady Ministrów) lub specjalnie w tym celu utworzone („Ankieta w sprawie projektu Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”); 3) wizje konstytucyjne zg³oszone przez ugrupowania polityczne reprezen- towane w Sejmie Ustawodawczym (kluby sejmowe, partie polityczne); 4) projekty prywatne – dzie³a indywidualnych autorów.

Powy¿szy podzia³ dorobku wypracowanego w latach 1917–1921 ma cha- rakter typologii, nie zaœ klasyfikacji, gdy¿ niektóre projekty lub ich wersje by³y niekiedy zg³aszane wielokrotnie, formalnie przez ró¿ne podmioty.

Pro- fesor Józef Buzek sw¹ wizjê ustrojow¹ sformu³owa³ pierwotnie jako jeden z trzech projektów przygotowanych w styczniu 1919 r. w ramach prac rz¹- dowego Biura Konstytucyjnego.

Zg³osi³ go w Sejmie Ustawodawczym 16 15 Np. S. Krukowski, dz.cyt., np. s. 24, 28, 51.

16 Zbli¿on¹ typologiê zaprezentowa³ W. Komarnicki, w swych analizach nie uwzglêdni³ jednak wszystkich projektów, jakie powsta³y w latach 1917–1921 (W. Komarnicki, dz.cyt., s. 135–136).

30 maja 1919 r.

Analogiczna sytuacja dotyczy³a prac projektodawczych Mieczys³awa Niedzia³kowskiego, z tym zastrze¿eniem, i¿ Tymczasowa Usta- wa Konstytucyjna Rzeczypospolitej Polskiej stanowi³a rozwiniêt¹ i niekom- promisow¹ wersjê wizji ustrojowej tego¿ autora.

Podstawa ³adu Rzeczypo- spolitej Polskiej autorstwa W³odzimierza Wakara zosta³a nastêpnie zmody- fikowana przez klub sejmowy PSL „Wyzwolenie”, a po kolejnych istotnych zmianach przedstawiona w maju 1919 r. jako deklaracja rz¹dowa.

Zarys debaty konstytucyjnej z lat 1918–1921 przedstawiony zgodnie z nastêpstwem czasowym wydarzeñ nie tylko prezentuje jej przebieg jako w¹tku w z³o¿onym procesie historycznym odbudowy pañstwowoœci pol- skiej, lecz równoczeœnie dostarcza argumentów na rzecz tezy o jej demo- kratycznym charakterze.

Mo¿na okreœliæ go jako demokratyczn¹ debatê nad kszta³tem demokracji.

Pomijaj¹c pierwszy etap prac ustrojowych prowadzonych przed listopa- dem 1918 r. przez TRS ze wzglêdu na brak charakteru otwartej debaty po- litycznej oraz odrzucenie zasady suwerennoœci zbiorowej obywateli, wyo- drêbnianie kolejnych jej fragmentów rozpoczynaj¹ prace Biura Konstytucyj- nego.

Zosta³o ono powo³ane przy Prezydium Rady Ministrów w styczniu 1919 r.

Zamiarem by³o przygotowanie dla rz¹du Jêdrzeja Moraczewskiego alternatywnych projektów ustawy zasadniczej, które nastêpnie mog³yby staæ siê podstaw¹ prac konstytuanty.

Powsta³y wówczas trzy projekty 17 .

Profesor Józef Buzek przygotowa³ dokument zwany amerykañskim z powo- du próby naœladownictwa systemu politycznego Stanów Zjednoczonych 18 .

Opiera³ siê on na idei pañstwa federalnego; na szczeblu centralnym prze- widywa³ funkcjonowanie systemu prezydenckiego.

Autorem projektu zwa- nego ludowym by³ przewodnicz¹cy biura, socjalista Mieczys³aw Niedzia³- kowski 19 .

Uwzglêdniaj¹c ograniczenia wynikaj¹ce z sytuacji – formalnie by- ³a to propozycja wypracowana w instytucji rz¹dowej – zaproponowa³ wizjê umiarkowanych reform spo³eczno-ustrojowych.

Ostatni w dorobku biura by³ projekt póŸniej czêsto uwa¿any za pierwowzór konstytucji z marca 1921 r. 20 Najprawdopodobniej by³ on dzie³em W³adys³awa Wróblewskiego 21 , a za- warte w nim rozwi¹zania by³y prób¹ naœladowania systemu politycznego III Republiki, sk¹d te¿ zaczerpniêto jego popularne okreœlenie jako projektu francuskiego.

Utworzony w styczniu 1919 r. gabinet Ignacego J. Paderewskiego powo- ³a³ specjaln¹ komisjê (pn. „Ankieta dla oceny projektów konstytucji”) dla dokonania fachowej oceny propozycji wypracowanych przez Biuro Konsty- 17 17 S. Krukowski, Geneza konstytucji z 17 marca 1921 r., Warszawa 1977, s. 15–22.

18 Autor wprowadzi³ pewne modyfikacje do pierwowzoru, pragn¹c dostosowaæ swoj¹ propo- zycjê do warunków polskich (K. Jajecznik, dz.cyt., s. 95–97; S. Krukowski, Konstytucja…, s. 24–26).

19 Projekt Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.

W: Projekty Konstytucji 1919 r., bmw., bdw., s. 1–12; S. Krukowski, Konstytucja…, s. 26–28.

20 Projekt Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

W: Projekty Konstytucji 1919 r., s. 1–12; K.

Ja- jecznik, dz.cyt., s. 98–99; S. Krukowski, Konstytucja…, s. 28–32.

21 S. Krukowski, Geneza…, s. 16–18.

tucyjne.

Dominacja polityków o przekonaniach konserwatywnych oraz brak nadzoru rz¹dowego nad jej pracami sprawi³a, ¿e komisja – nazwana osta- tecznie „Ankiet¹ w sprawie projektu Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej” – przygotowa³a w marcu 1919 r. w³asny projekt.

Pomimo wysokiego pozio- mu, jaki prezentowa³ on pod wzglêdem prawnym, wizja konserwatywnej demokracji nie zosta³a przyjêta za w³asn¹ przez rz¹d Paderewskiego.

Re- gulamin sejmowy przewidywa³ pracê wy³¹cznie nad propozycjami rz¹do- wymi lub parlamentarnymi, st¹d te¿ wynik prac „Ankiety” formalnie nie zo- sta³ uwzglêdniony, w rezultacie gabinet nadal nie dysponowa³ w³asnym sta- nowiskiem konstytucyjnym 22 .

W³aœciwe prace nad ustaw¹ zasadnicz¹ rozpoczê³y siê dopiero po ze- braniu siê w lutym 1919 r.

Sejmu Ustawodawczego, którego g³ównym za- daniem by³o jej uchwalenie.

Komisja Konstytucyjna SU wezwa³a rz¹d do przedstawienia w³asnego projektu ustawy zasadniczej.

Zadanie jego opra- cowania minister spraw wewnêtrznych Stanis³aw Wojciechowski, odpowie- dzialny w rz¹dzie Paderewskiego za prace konstytucyjne, powierzy³ W³o- dzimierzowi Wakarowi, dzia³aczowi ruchu ludowego.

Przygotowa³ on rady- kalnie demokratyczn¹ wizjê systemu politycznego.

W wersji zmodyfikowa- nej dokument ten za w³asny uzna³o PSL „Wyzwolenie” 23 .

Podstawa ³adu Rzeczypospolitej Polskiej, ze wzglêdu na jej ogólnikowoœæ oraz treœæ zbli- ¿on¹ bardziej do manifestu ideowego lub programu politycznego ni¿ aktu prawnego, nie zosta³a przyjêta przez rz¹d w wersji oryginalnej.

Opieraj¹c siê na Podstawie ³adu… autorstwa Wakara gabinet Paderewskiego zg³osi³ w sejmie, 6 maja 1919 r., Deklaracjê konstytucyjn¹ 24 .

Dyskusja nad deklara- cj¹ rz¹du oraz Podstaw¹ ³adu… by³a pierwsz¹ debat¹ na forum sejmu, ini- cjuj¹c¹ tym samym parlamentarny etap prac ustrojowych 25 .

Pos³owie odrzucili przedstawione dokumenty jako nienadaj¹ce siê na podstawê dal- szych obrad.

Brak kompromisu sk³oni³ kluby sejmowe do zg³oszenia w³a- snych wizji ideowo-ustrojowych.

W koñcu maja 1919 r. wachlarz projektów wzbogaci³ siê o dwa kolejne, zaproponowane przez g³ówne si³y polityczne spieraj¹ce siê w ramach to- czonej debaty 26 .

W imieniu klubu Zwi¹zku Polskich Pos³ów Socjalistycz- nych 27 maja zosta³a zg³oszona Tymczasowa Ustawa Konstytucyjna Rze- 18 22 Nt.

sk³adu „Ankiety” zob. S. Krukowski, Konstytucja…, s. 32–33.

W za³o¿eniu powo³ana 25 stycznia 1919 r.

„Ankieta” mia³a sk³adaæ siê z 30 cz³onków, reprezentuj¹cych ró¿ne kierunki poli- tyczne.

Ci spoœród zaproszonych, którzy uzyskali mandaty poselskie, nie weszli w jej sk³ad, dla- tego te¿ zosta³a zdominowana przez konserwatystów i libera³ów, a wiêc reprezentantów tych ide- ologii, które nie zdoby³y poparcia spo³ecznego w wyborach.

St¹d niechêæ SU do „Ankiety”.

(S. Krukowski, Geneza…, s. 22–59; Ten¿e, Konstytucja…, s. 32, 37).

23 Podstawa ³adu Rzeczypospolitej Polskiej.

W: Projekty Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1920, cz.

1, s. 37–46; A. Ajnenkiel, Spór…, s. 215; W. Komarnicki, dz.cyt., s. 176–181; S. Krukowski, Geneza…, s. 83–85; Ten¿e, Konstytucja…, s. 39–40.

24 Deklaracja konstytucyjna.

W: Projekty Konstytucji Rzeczypospolitej…, cz.

1, s. 11–20; K.

Ja- jecznik, dz.cyt., s. 107–108; W. Komarnicki, dz.cyt., s. 161–168; S. Krukowski, Geneza…, s. 74–83; Ten¿e, Konstytucja…, s. 40–42.

25 S. Krukowski, Geneza…, s. 88–107.

26 Ocenê tak¹ formu³uje M. Œliwa w: tego¿, Ludowcy…, s. 56.

czypospolitej Polskiej autorstwa Mieczys³awa Niedzia³kowskiego.

Zgodnie z tytu³em dokument ten zawiera³ wizjê pañstwa demokratycznego, stopnio- wo przekszta³caj¹cego siê w kierunku ustroju socjalistycznego.

Trzy dni póŸniej, 30 maja 1919 r., pod obrady SU zosta³ zg³oszony, w imieniu klubu sejmowego Zwi¹zku Ludowo-Narodowego (ZLN), projekt autorstwa Stani- s³awa G³¹biñskiego.

Przewidywa³ on wprowadzenie ustroju pañstwa naro- dowego i demokratycznego zarazem.

Tego samego dnia swoj¹ propozycjê ustrojow¹ ponownie przedstawi³ prof. Buzek, nadaj¹c mu tym samym sta- tus projektu parlamentarnego 27 .

Pierwsza dyskusja na forum parlamentu nad podstawami ustrojowymi pañstwa nie przynios³a rozstrzygniêæ.

Sejm nie ustali³ procedury prac konstytucyjnych, nie zaakceptowa³ te¿ którejkol- wiek z dotychczasowych propozycji ustrojowych jako podstawy dalszych obrad.

Wobec braku dokumentu, który móg³by staæ siê fundamentem przysz³e- go kompromisu, Komisja Konstytucyjna SU podjê³a decyzjê o opracowaniu w³asnego projektu.

W jej sk³adzie znaleŸli siê reprezentanci klubów sejmo- wych, bêd¹cy zarazem zwolennikami odmiennych inspiracji ideologicz- nych dla projektowanej demokracji.

W po³¹czeniu ze sformalizowanym try- bem prac Komisji Konstytucyjnej powsta³y warunki dla wypracowywania kompromisu w drodze œcierania siê stanowisk frakcji parlamentarnych w poszczególnych kwestiach.

Politycy zasiadaj¹cy w komisji uœwiadomili sobie koniecznoœæ wypracowania sojuszy dla przeprowadzenia konkret- nych rozwi¹zañ ustrojowych i wpisania do ustawy zasadniczej okreœlonych wartoœci.

Równoczeœnie te¿ rozpoczêcie prac Komisji Konstytucyjnej SU otwiera³o kolejny okres debaty, gdy¿ koniecznoœæ wspó³dzia³ania i rywali- zacji w jej ³onie, a tak¿e na forum ca³ego Sejmu Ustawodawczego, wi¹za³a dyskusjê – dotychczas abstrakcyjn¹ i zideologizowan¹ – z wymogami pro- wadzenia bie¿¹cej polityki.

Komisja Konstytucyjna SU rozpoczê³a prace nad przygotowaniem w³a- snego projektu w czerwcu 1919 r., przydzielaj¹c swym cz³onkom opraco- wanie referatów dotycz¹cych rozstrzygniêæ poszczególnych fragmentów przysz³ej ustawy zasadniczej 28 .

Niemal równoczeœnie w³asne prace konsty- tucyjne zainicjowa³ rz¹d Paderewskiego.

Tym samym rozpocz¹³ siê okres, który mo¿na nazwaæ sejmowo-rz¹dowym, gdy¿ wysi³ki ustrojodawcze zo- sta³y przejête bezpoœrednio przez organy pañstwa.

Dotychczas powstawa- ³y projekty, tworzone przez podmioty innego typu (partie polityczne, orga- ny podleg³e Radzie Ministrów, autorów prywatnych, np. Józefa Buzka).

By- ³y one wyraŸnie inspirowane sympatiami ideowymi swych twórców, w kon- sekwencji stanowi¹c propozycje niemo¿liwe do zaakceptowania dla pozo- sta³ych si³ politycznych.

Wprawdzie dwa kolejne gabinety – Ignacego J.

Pa- derewskiego i Leopolda Skulskiego, a tym bardziej cz³onkowie Komisji 19 27 W. Komarnicki, dz.cyt., s. 194–202; S. Krukowski, Geneza…, s. 127–128.

Projekt J. Buzka nie zosta³ zaakceptowany przez Klub Pracy Konstytucyjnej, lecz zosta³ zg³oszony dziêki poparciu pos³ów z ró¿nych frakcji (S. Krukowski, Konstytucja…, s. 49).

28 Szerzej nt. sk³adu i prac Komisji Konstytucyjnej SU zob. S. Krukowski, Geneza…, s. 131–145; Ten¿e, Konstytucja…, s. 49–51, 56–69; M. Œliwa, Ludowcy…, s. 57–67.

Konstytucyjnej, ulegali podobnym inspiracjom, jednak tryb pracy komisji oparty na procedurach wymusza³ d¹¿enie do kompromisu, rozpoczynaj¹c etap debaty zdominowany przez spory.

Okres wczeœniejszy charakteryzo- wa³ siê wypracowaniem podstaw, formu³owaniem stanowisk wyjœciowych, pe³ni³ wiêc rolê wstêpu do w³aœciwej debaty.

Rz¹dowymi pracami w omawianym zakresie nadal kierowa³ minister Wojciechowski, lecz nast¹pi³a zamiana personalna g³ównego wspó³pra- cownika – W³odzimierza Wakara zast¹pi³ prof. Stanis³aw Kasznica.

W sytu- acji, gdy wysi³ki konstytucyjne równolegle i niezale¿nie podejmowa³y dwa organy pañstwowe, konflikt wizji by³ w³aœciwie nieunikniony.

Gabinet d¹¿y³ do wzmocnienia pozycji ustrojowej g³owy pañstwa, Sejm Ustawodawczy zmierza³ zaœ w kierunku prymatu parlamentu.

Rozbie¿noœci wynika³y z kry- zysu rz¹dowego wywo³anego zbli¿aj¹cym siê upadkiem rz¹du Paderew- skiego, w którym minister Wojciechowski forsowa³ koncepcje ustrojowe sprzyjaj¹ce Józefowi Pi³sudskiemu.

W tym czasie w parlamencie trwa³y przygotowania do stworzenia koalicji rz¹dowej, nastawionej opozycyjnie wzglêdem Naczelnika Pañstwa.

W rezultacie projekt rz¹dowy przyjêty 1 li- stopada 1919 r. pozosta³ bez wp³ywu na dzia³ania komisji 29 .

Wkrótce sytu- acja uleg³a znacz¹cej przemianie, gdy¿ wobec upadku gabinetu Paderew- skiego powstawa³a szansa stworzenia nowej koalicji, nie tylko rz¹dowej, ale i zarazem konstytucyjnej.

Kolejny sk³ad Rady Ministrów – tym razem dzia- ³aj¹cy pod przewodnictwem Leopolda Skulskiego – dysponowa³ popar- ciem Narodowego Zjednoczenia Ludowego (NZL), klubu PSL, Narodowe- go Zwi¹zku Robotniczego (NZR) oraz Zjednoczenia Mieszczañskiego 30 .

Rz¹d Skulskiego dokona³ zmian w projekcie z 1 listopada 1919 r., zmie- rzaj¹c wyraŸnie w kierunku naœladowania rozwi¹zañ ustrojowych zawar- tych w projekcie francuskim, czego oznak¹ by³ powierzenie prac konstytu- cyjnych podsekretarzowi Prezydium Rady Ministrów – W³adys³awowi Wróblewskiemu.

W rezultacie 19 stycznia 1920 r.

Rada Ministrów zaaprobo- wa³a projekt ustawy zasadniczej zmieniaj¹cy dokument z 1 listopada 1919 r.

Porozumienie NZL i PSL oraz dzia³ania gabinetu Skulskiego uwa¿ane s¹ za prze³om w pracach konstytucyjnych, gdy¿ dotychczasow¹ dominacjê kon- cepcji silnego prezydenta wybieranego w g³osowaniu powszechnym oraz parlamentu jednoizbowego, wypar³ powrót do za³o¿eñ projektu francuskie- go: bikameralizm i g³owa pañstwa wy³aniana przez parlament.

Poprawki rz¹dowe 21 stycznia 1920 r. zosta³y przekazane do Komisji Konstytucyjnej, pocz¹tkuj¹c okres jej intensywnych dzia³añ 31 .

Reprezentantem Rady Mini- strów w komisji by³ Wróblewski, który wspólnie z Edwardem Dubanowi- czem broni³ ustrojowych koncepcji rz¹du 32 .

20 29 Ustawa Konstytucyjna Rzeczypospolitej Polskiej.

W: Projekty Konstytucji Rzeczypospolitej…, cz.

1, s. 22–35.

30 Zjednoczony klub ludowców w SU, z³o¿ony z pos³ów PSL „Wyzwolenie”, PSL „Piast” i Pol- skiego Zjednoczenia Ludowego, istnia³ krótko: paŸdziernik 1919 – styczeñ 1920 r. 31 Projekt zmian niektórych artyku³ów wniesionego dnia 3 listopada 1919 r. przez rz¹d projek- tu Ustawy Konstytucyjnej.

W: Projekty Konstytucji Rzeczypospolitej…, cz.

1, s. 212–215.

32 S. Krukowski, Konstytucja…, s. 56.

Prace Komisji Konstytucyjnej SU, zintensyfikowane na pocz¹tku 1920 r., przebiega³y w atmosferze ostrych sporów politycznych.

W ich toku ukszta³- towa³y siê dwa przeciwstawne obozy, których sk³ad naj³atwiej zauwa¿yæ w odniesieniu do kwestii budz¹cej najsilniejsze antagonizmy – problemu struktury, a zatem i funkcji ustrojowej, parlamentu.

Blok prosenacki tworzy- li pos³owie z klubów: ZLN, NZL, ChD, Klubu Pracy Konstytucyjnej (KPK) oraz Zjednoczenia Mieszczañskiego; a frakcja przeciwna sk³ada³a siê z: PPS, PSL „Wyzwolenie”, PSL „Piast”, PSL-Lewicy, Narodowej Partii Robot- niczej (NPR) oraz przedstawiciela mniejszoœci ¿ydowskiej.

Proporcje si³y g³osów, mimo zmiennoœci, dawa³y nieznaczn¹ przewagê blokowi centro- prawicowemu.

Prosenackie stanowisko wynika³o nie tylko z g³êbszych przekonañ ideowo-ustrojowych, lecz by³o te¿ podyktowane wzglêdami bie- ¿¹cej taktyki politycznej.

Centroprawica potrzebowa³a drugiej izby parla- mentu nie tylko w celu hamowania radykalnych zapêdów sejmu, lecz rów- nie¿ dla wyboru prezydenta przez parlament.

Liczono, ¿e pozbawiony sil- nej pozycji ustrojowej oraz legitymizacji wynikaj¹cej z bezpoœredniej elekcji przez obywateli, urz¹d g³owy pañstwa nie bêdzie atrakcyjny dla popierane- go przez ugrupowania centrolewicowe Pi³sudskiego 33 .

Gdy komisja 12 czerwca 1920 r. koñczy³a swe prace, oba bloki dzieli³y zaledwie trzy g³o- sy na korzyœæ zwolenników senatu.

Obóz centroprawicowy opowiada³ siê za realizacj¹ modelu ustrojowego wzorowanego na projekcie francuskim, natomiast centrolewica kreœli³a wizjê republiki ludowej, opartej na rozbudo- wanym samorz¹dzie terytorialnym, monokameralizmie, powszechnej elek- cji prezydenta oraz instytucjach demokracji bezpoœredniej 34 .

Wraz z odparciem natarcia Armii Czerwonej i oddaleniem zagro¿enia dla bytu odradzaj¹cej siê Rzeczypospolitej wznowiono debatê.

Ostatni jej etap (sierpieñ 1920 – marzec 1921) rozgrywa³ siê na forum Sejmu Ustawodaw- czego – przedmiot obrad stanowi³ projekt wypracowany przez Komisjê Konstytucyjn¹ 35 .

Ostatnie miesi¹ce prac ustrojodawczych przebiega³y w at- mosferze konfrontacji.

Pos³owie PPS i NPR negatywnie oceniali ten doku- ment, uwa¿aj¹c go za niedemokratyczny.

Socjaliœci 18 paŸdziernika 1920 r. zorganizowali strajk powszechny pod has³em sprzeciwu wobec planu utworzenia drugiej izby parlamentu, bezpoœrednio anga¿uj¹c tym samym swych zwolenników w toczone spory.

W odpowiedzi ZLN organizowa³ wie- ce w obronie senatu 36 .

Dysponuj¹c wyraŸn¹ koncepcj¹ ustroju, zawart¹ w projekcie przygoto- wywanym przez Komisjê Konstytucyjn¹, popieran¹ przez nieznaczn¹ wiêk- szoœæ jej cz³onków, w paŸdzierniku 1920 r.

Sejm Ustawodawczy rozpocz¹³ proces g³osowania nad szczegó³owymi poprawkami.

O wyj¹tkowo napiêtej atmosferze œwiadczy³y próby zablokowania przez blok centrolewicowy roz- 21 33 Tam¿e, s. 58.

34 Tam¿e, s. 61–62.

35 Ustawa z dn. …

1920 r.

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej.

W: Projekty Konstytucji Rze- czypospolitej Polskiej.

Projekt Komisji Konstytucyjnej Sejmu Ustawodawczego, Warszawa 1920, cz.

2, s. 5–59; S. Krukowski, Geneza…, s. 255–258.

36 S. Krukowski, Geneza…, s. 256.

wi¹zañ uznanych za najbardziej szkodliwe.

Po przeg³osowaniu przez SU kompetencji ustawodawczych dla senatu pos³owie lewicowi zaczêli protest, doprowadzaj¹c do przerwania posiedzenia.

W kolejnym miesi¹cu za¿¹dali przeprowadzenia referendum w sprawie struktury parlamentu.

Lewicowe partie ch³opskie (PSL „Wyzwolenie” i PSL–Lewica), nie mog¹c zablokowaæ planów utworzenia izby drugiej, odmówi³y udzia³u w dyskusjach sejmo- wych dotycz¹cych tej sprawy.

PPS, PSL „Piast” i NPR, dostrzegaj¹c prze- wagê zwolenników senatu, przyjê³y ³agodniejsz¹ taktykê, podejmuj¹c próby nadania mu demokratycznego charakteru.

Dziêki temu Dubanowicz zawar³ kompromis z centrolewic¹ – w zamian za rezygnacjê z obstrukcji parlamentarnej przeprowadzono ponowne g³osowanie nad zakresem kom- petencji ustawodawczych senatu, co dawa³o lewicy szansê na ich os³abie- nie.

Mimo tego ludowcy z „Wyzwolenia” nie przerwali protestu i konse- kwentnie w styczniu i lutym 1920 r. nie uczestniczyli w g³osowaniach nad artyku³ami dotycz¹cymi senatu 37 .

W ostatnich tygodniach przed uchwaleniem ustawy zasadniczej ugrupo- wania centroprawicowe przesz³y do ofensywy, przeg³osowuj¹c szereg po- prawek i równoczeœnie odrzucaj¹c zmiany postulowane przez swych ad- wersarzy: wyboru g³owy pañstwa w elekcji powszechnej, szerokiego samo- rz¹du oraz Izby Pracy.

Sukcesem prawicy by³o wpisanie do projektu obo- wi¹zku nauki religii w szko³ach w wersji zaproponowanej przez ZLN.

Nie zo- sta³a przyjêta równie¿ zasada wyboru sêdziów pierwszej instancji przez obywateli – forsowana przez PPS i PSL „Wyzwolenie”, choæ sêdziowie po- koju mieli byæ wy³aniani t¹ drog¹.

Swoiste porozumienie polskich ugrupo- wañ, zarówno prawicowych jak i lewicowych, uniemo¿liwi³o pos³om mniej- szoœci ¿ydowskiej znalezienie poparcia dla idei autonomii dla ka¿dej mniej- szoœci.

Stanowisko narodowych demokratów w tej kwestii by³o znane od dawna, lecz u kresu debaty podzielili je – z zupe³nie innych powodów – równie¿ socjaliœci, argumentuj¹c, i¿ opowiadaj¹c siê za zasad¹ konse- kwentnego rozdzia³u pañstwa i religii, nie mog¹ popieraæ roszczeñ wy- znawców religii moj¿eszowej 38 .

Obóz centrolewicowy nie by³ jednak bezsilny, wprowadzaj¹c do projek- tu szereg postulatów lub przynajmniej ³agodz¹c koncepcje swych przeciw- ników uwa¿ane za najbardziej niedemokratyczne.

Sejm ostatecznie nie przyj¹³ zasady, i¿ prezydentem mo¿e byæ tylko Polak-katolik, wprowadzono do konstytucji szeroki samorz¹d terytorialny, w szczególny sposób uregu- lowano prawo w³asnoœci ziemi, a tak¿e przyjêto zasadê bezp³atnej nauki w szko³ach pañstwowych i samorz¹dowych oraz zadeklarowano pomoc stypendialn¹ dla ubogich.

Ostatecznie ustalono, ¿e pe³en sk³ad senatu bê- dzie wy³aniany w drodze wyborów powszechnych na kadencjê równ¹ sej- mowej, z projektu Mieczys³awa Niedzia³kowskiego przejêto artyku³y o ochronie pracy nieletnich i kobiet, PSL „Piast” przeforsowa³o zasadê rów- nouprawnienia wyznañ przy naczelnym stanowisku Koœcio³a katolickiego, 22 37 Ten¿e, Konstytucja…, s. 62–65; szerzej nt. sporu o senat: Ten¿e, Geneza…, s. 255–273.

38 Ten¿e, Konstytucja…, s. 65–66.

konkordat mia³ byæ zawarty tylko przez sejm, wykreœlono zasadê szko³y wyznaniowej.

Wspieraj¹c tendencjê do porozumienia, Koœció³ katolicki zre- zygnowa³ ze swej reprezentacji w senacie, co w du¿ym stopniu ograniczy- ³o niezadowolenie centrolewicy 39 .

W ostatnim okresie prac konstytucyjnych dominowa³a atmosfera kom- promisu i wspó³pracy dotychczas ostro walcz¹cych ze sob¹ bloków sejmo- wych.

O zgodzie na wzajemn¹ rezygnacjê przez zantagonizowane ugrupo- wania z czêœci ich postulatów, maj¹c¹ charakter zawieszenia broni nie- zbêdnego dla umocnienia odradzaj¹cego siê pañstwa, œwiadczy porozu- mienie z 16 marca 1921 r.

Na dzieñ przed uchwaleniem ustawy zasadniczej dziesiêæ klubów poselskich wypracowa³o ugodê, która w istocie otwiera³a drogê do kolejnej debaty konstytucyjnej.

Ustalono, ¿e drugi sejm, wybrany na podstawie wypracowywanej w³aœnie ustawy zasadniczej, mo¿e samo- dzielnie, bez udzia³u senatu, dokonaæ jej rewizji 40 .

Dobitnie œwiadczy ona o braku konsensusu, tzn. pe³nego porozumienia, do którego ¿aden z sy- gnatariuszy nie zg³asza zastrze¿eñ.

Porozumienie to, bardzo istotne dla oceny efektów debaty, mia³o charakter kompromisu – umowy niesatysfak- cjonuj¹cej w pe³ni ¿adnego z podmiotów, bêd¹cej „mniejszym z³em”, ko- niecznoœci¹ dla realizacji wy¿szych celów, która bynajmniej nie zamyka sporu, lecz jego rozwi¹zanie odk³ada na przysz³oœæ.

Badacz problematyki – Stanis³aw Krukowski – uznaje, ¿e prawica zwy- ciê¿y³a w debacie 41 .

Opinia ta wydaje siê nieuzasadniona wobec przyto- czonych powy¿ej faktów, podawanych przez tego¿ autora.

Sejm Ustawo- dawczy 17 marca 1921 r. ogromn¹ wiêkszoœci¹ g³osów uchwali³ konstytu- cjê.

¯aden z obozów ukszta³towanych w toku ponad dwuletnich sporów nie mia³ mia¿d¿¹cej przewagi liczebnej, która pozwala³aby na dyktowanie roz- wi¹zañ, nie licz¹c siê ze stanowiskiem oponentów.

Jedynie pos³owie wywo- dz¹cy siê z PSL „Wyzwolenie” zag³osowali przeciwko; pozosta³e kluby, za- równo centroprawicowe jak i centrolewicowe, popar³y ustawê zasadnicz¹.

Mieczys³aw Niedzia³kowski, przemawiaj¹c 17 marca w SU, stwierdzi³, ¿e so- cjaliœci nie s¹ w pe³ni usatysfakcjonowani z wielu rozwi¹zañ, lecz podkre- œli³, i¿ dominuj¹ zalety: republikañska forma pañstwa, bardzo demokratycz- ne prawo wyborcze podtrzymane w ustawie zasadniczej, system parlamen- tarny, równoœæ obywateli wobec prawa, bezp³atne szkolnictwo oraz ochro- na pracy 42 .

Przebieg debaty konstytucyjnej, szczególnie jej ostatnie miesi¹ce od je- sieni 1920 r., wyraŸnie dowodz¹ kompromisowego charakteru jej rezulta- tów.

Decyduj¹cymi czynnikami, obok wyraŸnych w pierwszych miesi¹cach debaty (do po³owy 1919 r.) inspiracji ideologicznych i reprezentowania in- teresów okreœlonych grup elektoratu przez poszczególne stronnictwa, sta- ³y siê uk³ad si³ w parlamencie mierzony liczb¹ g³osów, a tak¿e rozwój sytu- 23 39 Tam¿e, s. 67–69.

40 Tam¿e, s. 68.

41 Tam¿e, s. 67.

42 Sprawozdanie stenograficzne z 221. posiedzenia Sejmu Ustawodawczego z dn. 17 marca 1921 r., ³.

4–5.

acji zewnêtrznej.

Walka zbrojna o kszta³t granicy wschodniej, a tak¿e groŸ- ba upadku pañstwa pod naporem wojsk radzieckich latem 1920 r. stanowi- ³y wa¿ne czynniki sk³aniaj¹ce parlamentarzystów do kompromisu dla dobra Rzeczypospolitej.

Potrzeba wzmocnienia Polski w oczach innych pañstw wynika³a równie¿ z wymogów stawianych przez mocarstwa zwyciêskie w Wielkiej Wojnie, a tak¿e z koniecznoœci przekonania spo³eczeñstwa o si- le i atrakcyjnoœci Rzeczypospolitej, co wy³o¿y³ Niedzia³kowski, podkreœla- j¹c, i¿ dziêki konstytucji „byt niepodleg³y Polski utrwali³ siê ostatecznie; […].

Pragniemy wiêc oœwiadczyæ z tej trybuny ludowi pracuj¹cemu Górne- go Œl¹ska, ¿e g³osuj¹c w dniu 20 marca za Polsk¹, wypowie siê za przy³¹- czeniem do Pañstwa maj¹cego warunki niezbêdne dla demokratycznego rozwoju” 43 .

Nie bez znaczenia by³y tak¿e relacje wewnêtrzne i rywalizacja poszczególnych si³ politycznych.

Dobrym przyk³adem jest zmiana stanowi- ska narodowych demokratów, którzy w obawie przed wyborem Józefa Pi³- sudskiego zdecydowali siê, wbrew swym pierwotnym koncepcjom, po- przeæ rozwi¹zania ustrojowe os³abiaj¹ce pozycjê ustrojow¹ prezydenta.

Konstytucja z 1921 r. nie by³a wy³¹cznym zwyciêstwem ani ugrupowañ centroprawicowych, ani te¿ centrolewicowych.

Szybko narastaj¹ca krytyka funkcjonowania systemu politycznego upatrywa³a Ÿród³o jego niedoskona- ³oœci w samej ustawie zasadniczej, tym samym spory o ustrój trwa³y niemal nieprzerwanie.

3.

Główne wizje ideowe odrodzonej Polski Du¿a liczba projektów oraz ró¿norodnoœæ inspiracji ideowych i wizji ustrojowych w nich zawartych pozornie wskazuje na ich antagonistyczny charakter.

Wprawdzie poszczególne rozwi¹zania przygotowane przez ugrupowania lewicowe by³y nie do pogodzenia z koncepcjami prawicy, w myœl zasady „gry o sumie zerowej”, w której wygrywa tylko jedna wizja Polski: np. socjalistycznej, konserwatywnej czy nacjonalistycznej.

G³êbsza analiza i szersze spojrzenie na ca³y okres debaty z lat 1918–1921 wskazu- je jednak na komplementarny charakter projektów zaproponowanych przez g³ówne si³y polityczne z tego okresu.

Zró¿nicowanie interesów po- szczególnych grup spo³ecznych oraz dywersyfikacja ideowa spo³eczeñ- stwa by³y obiektywn¹ cech¹ sytuacji politycznej i ówczesnego stanu œwia- domoœci politycznej.

Sprzecznoœæ wizji, np. struktury i funkcji parlamentu, wy³aniaj¹ca siê przy porównaniu propozycji ustrojowych PPS i ZLN jest wrêcz oczywista i nieprzezwyciê¿alna, lecz dopiero uwzglêdnienie ca³ej pa- noramy stanowisk ideologicznych zarysowanych w toku debaty pozwoli na dostrze¿enie jej istoty.

Wieloœæ i ró¿norodnoœæ zadañ i wyzwañ, jakie mu- sieli rozstrzygn¹æ przywódcy odradzaj¹cej siê Rzeczypospolitej, ods³ania pe³en obraz debaty, uwzglêdniaj¹cy g³ówne stanowiska, gdy¿ ani ¿aden z projektów, ani ¿adna z si³ politycznych bêd¹ca jego Ÿród³em, nie repre- zentowa³a – wbrew deklaracjom i silnemu przekonaniu – interesu ogólno- 24 43 Tam¿e, ³.

5.

spo³ecznego, lecz d¹¿enia partykularne.

Idea dobra wspólnego wy³oni³a siê w procesie wypracowywania kompromisu konstytucyjnego, w trakcie którego dominuj¹ce stanowiska œciera³y siê i by³y wzajemnie uzgadniane.

By dostrzec kompromisowy charakter konstytucji z marca 1921 r., warto skupiæ siê na poszukaniu idei przewodnich oraz okreœleniu przynale¿noœci ideologicznej wizji ustrojowych zaproponowanych w pocz¹tkowej fazie de- baty (do maja 1919 r.), gdy jej uczestnicy poprzestawali na zg³aszaniu pro- pozycji.

Uwzglêdniaj¹c najistotniejsze problemy spo³eczno-polityczne Dru- giej Rzeczypospolitej oraz dominuj¹ce wówczas nurty myœli politycznej, na- le¿y wyró¿niæ cztery g³ówne stanowiska ideologiczne 44 : a) konserwatywne – reprezentowane przez projekt przygotowany przez „Ankietê”, którego cech¹ wyró¿niaj¹c¹ by³a próba pogodzenia elitar- nych koncepcji polityki wywodz¹cych siê z XIX stulecia z demokra- tycznymi wymogami wspó³czesnoœci; b) ludowe – materializowane w formie Podstawy ³adu Rzeczypospolitej Polskiej autorstwa W³odzimierza Wakara, zawieraj¹ce wizjê radykal- nej demokracji, inspirowane koncepcj¹ Polski Ludowej wypracowan¹ przez ruch ludowy na prze³omie XIX i XX wieku 45 ; c) socjalistyczne – wyra¿one w Tymczasowej Ustawie Konstytucyjnej Rzeczypospolitej Polskiej opracowanej przez Mieczys³awa Niedzia³- kowskiego, kreœl¹ce zarys ustroju przejœciowego, umo¿liwiaj¹cego ewolucyjne przekszta³cenie w pañstwo socjalistyczne; d) nacjonalistyczne – w³¹czone do debaty poprzez projekt konstytucji autorstwa Stanis³awa G³¹biñskiego, myœl¹

przewodni¹ by³a koncep- cja demokratycznego pañstwa narodowego opartego na zasadzie suwerennoœci Polaków i ograniczeniu praw politycznych mniejszoœci narodowych.

W celu uchwycenia istoty wyró¿nionych stanowisk wystarczaj¹ce wydaje siê porównanie dwóch zasadniczych elementów ka¿dego wariantu wizji demo- kratycznej: definicji podmiotu w³adzy zwierzchniej i zarazem dzier¿yciela praw politycznych oraz struktury i sposobu kreowania sk³adu osobowego parlamentu, wyraŸnie ods³aniaj¹cych projektowan¹ funkcjê ustrojow¹ 46 .

Podstawowym wyzwaniem dla cz³onków „Ankiety” by³o pogodzenie ich elitarnych i zachowawczych pogl¹dów z wymogami sytuacji w 1919 r.

Demo- kratyczne prawo wyborcze oraz wy³oniony na jego podstawie Sejm Usta- wodawczy, a tak¿e reformy socjalne zapowiedziane przez rz¹dy Daszyñ- skiego i Moraczewskiego, stawia³y konserwatystów przed dylematem – ob- stawaæ przy swych pryncypiach ideowych i ulec politycznej marginalizacji czy te¿ zaproponowaæ konstrukcjê ustrojow¹, której istota zawiera siê w okreœleniu konserwatywna demokracja.

Podejmuj¹c wyzwanie, cz³onko- wie „Ankiety”, pracuj¹cej pod przewodnictwem prof. Micha³a Bobrzyñskie- 25 44 K. Jajecznik, Projekt konserwatywnej konstytucji odrodzonej Polski, „Spo³eczeñstwo i Poli- tyka” 2006, nr 2, s. 79–80.

45 J. Jachymek, Polska Ludowa – idea³ pañstwa ruchu ludowego, „Annales Universitatis Ma- riae Curie-Sk³odowska”.

Sect.

F: Historia Vol.

51 (1996), s. 271–286.

go, stworzyli koncepcjê, bêd¹c¹ prób¹ pogodzenia sprzecznych tenden- cji 47 .

Piastunem suwerennoœci mia³ byæ ogó³ obywateli, sprawuj¹cy w³adzê wy³¹cznie w formie poœredniej, dziêki pos³om wybieranym zgodnie z zasa- dami powszechnoœci i równoœci.

Tym samym Izba Poselska materializowa- ³a w dokumencie pierwiastki demokratyczne.

Jej dope³nieniem mia³ byæ se- nat, którego 3/4 cz³onków pochodzi³oby z elekcji dokonywanej przez sejmi- ki wojewódzkie i Radê Warszawy, pozosta³¹ czwart¹ czêœæ stanowiliby oby- watele wybitnie zas³u¿eni, kooptowani przez sam senat.

Struktura dwuizbo- wego sejmu wyraŸnie ilustruje d¹¿enie do pogodzenia demokratycznych wymogów sytuacji oraz zamiaru hamowania radykalnych reform dziêki kontroli sprawowanej przez elitê otwart¹.

Izba Poselska by³a warunkiem de- mokratycznego charakteru projektowanego ustroju, senat zaœ pozostawa³- by ostoj¹ tendencji zachowawczych 48 .

Odmienne zamiary przyœwieca³y twórcom obu nurtów myœli plebejskiej – ch³opskiej i robotniczej 49 .

Wprawdzie wystêpowa³y miêdzy nimi znacz¹ce ró¿nice, jednak ³¹czy³a je idea g³êbokiej demokratyzacji ustroju polityczne- go, umo¿liwiaj¹cego nie tylko polityczn¹, lecz równie¿ spo³eczno-gospo- darcz¹ emancypacjê mas ludowych.

Projekt przygotowany przez W³odzimierza Wakara wyprzedza³ wszystkie pozosta³e propozycje pod wzglêdem upodmiotowienia, przewiduj¹c ustrój organów pañstwowych, dziêki któremu wszyscy obywatele mogliby, w nie- spotykanym w innych dokumentach stopniu, uczestniczyæ w decyzjach organów pañstwowych oraz nieustannie kontrolowaæ ich dzia³anie 50 .

Po ukoñczeniu „nauki obywatelskiej”, przygotowuj¹cej do aktywnego udzia³u w polityce, ka¿dy obywatel dysponowa³by szerokim katalogiem instrumen- tów demokracji bezpoœredniej, dziêki czemu mia³by np. indywidualne (!) prawo inicjatywy ustawodawczej oraz przywilej decydowania w referen- dach.

W drodze elekcji mia³ byæ kreowany nie tylko sk³ad jednoizbowego sejmu, lecz równie¿ szereg organów w³adzy wykonawczej, np. Urz¹d Rol- ny (odpowiednik ministerstwa rolnictwa) wybierany przez ch³opów.

Zasada elekcji dotyczy³aby nawet sêdziów.

Przyjêcie koncepcji powszechnego pra- wa w³asnoœci oraz traktowanie pracy jako nadrzêdnej wartoœci konstytucyj- 26 46 Rozstrzygniêcia w zakresie systemu rz¹dów, stosunek do instytucji demokracji bezpoœre- dniej, charakterystyka katalogu praw i obowi¹zków obywatelskich oraz pozosta³e uregulowania objête projektami ustawy zasadniczej s¹ wypadkow¹ podstawowych rozstrzygniêæ zawartych w koncepcji suwerennoœci oraz roli ustrojowej parlamentu.

47 Projekt Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

W: Micha³ Bobrzyñski o potrzebie „silnego rz¹- du” w Polsce.

Wstêp, wybór i oprac.

P. Majewski, Warszawa 2001, s. 144–170; A. Ajnenkiel, Spór…, s. 210–212; K. Jajecznik, Ku Rzeczypospolitej…, s. 99–102; Ten¿e, Projekt…, s. 79–89; W. Komarnicki, dz.cyt., s. 149–161; S. Krukowski, Geneza…, s. 22–59; Ten¿e, Konstytucja…, s. 32–37.

48 S. Krukowski, Konstytucja…, s. 37.

49 M. Œliwa, Ludowcy…, s. 9–23.

50 Podstawa ³adu Rzeczypospolitej Polskiej.

W: Projekty Konstytucji Rzeczypospolitej…, cz.

1, s. 187–196; K. Jajecznik, Ku Rzeczypospolitej…, s. 103–107; Ten¿e, Wizja Polski Ludowej w pro- jekcie konstytucji W³odzimierza Wakara, „Spo³eczeñstwo i Polityka” 2006, nr 3, s. 107–113; S. Kru- kowski, Geneza…, s. 70–74; Ten¿e, Konstytucja…, s. 37–39.

nej stanowi³o podstawy dla dokonywania g³êbokich reform spo³eczno-go- spodarczych.

Egalitarne przekonania autora projektu – paradoksalnie – do- prowadzi³y go do zanegowania zasady równoœci praw politycznych, gdy¿ proponowa³ on przyznanie mniejszoœci ¿ydowskiej specjalnego obywatel- stwa, opowiadaj¹c siê tym samym za jej uprzywilejowaniem, motywowa- nym zamiarem zatarcia dotychczasowej dyskryminacji.

Mieczys³aw Niedzia³kowski wyra¿a³ przekonanie, charakterystyczne dla dominuj¹cego nurtu w polskiej myœli socjalistycznej, ¿e pañstwo demokra- tyczne stanowi jedyn¹ drogê do socjalizmu 51 .

Suwerennoœæ przyznawa³ ogó³owi obywateli – co udowodni³ jako jeden z twórców ordynacji wybor- czej z listopada 1918 r. – lecz równoczeœnie narusza³ tê zasadê.

Jednoizbo- wy, wedle autora projektu, sejm mia³ byæ wy³aniany przez ogó³ obywateli.

Jego dope³nienie stanowi³aby Izba Pracy.

Sposób kreacji sk³adu osobowe- go oraz zakres kompetencji wyraŸnie dowodz¹, ¿e pe³ni³aby ona funkcjê izby parlamentarnej, reprezentuj¹cej interesy ludzi pracy najemnej, a wiêc wielomilionowej elity otwartej, nie zaœ wszystkich obywateli.

Wprawdzie Niedzia³kowski kierowa³ siê intencj¹ upodmiotowienia szerokich mas pra- cuj¹cych, lecz faktycznie dyskryminowa³ tym samym pozosta³ych obywate- li.

Izba Pracy, wedle wizji PPS, stanowi³aby swoisty „senat robotniczy”, którego g³ówn¹ funkcj¹ by³oby wspomaganie reform socjalnych, nie zaœ ich hamowanie, jak w przypadku drugiej izby w propozycji „Ankiety” 52 .

Na- ruszeniem zasady równoœci by³ równie¿ postulat zawarty w Tymczasowej Ustawie Konstytucyjnej Rzeczypospolitej Polskiej 53 przyznania autonomii oraz przedstawiciela w rz¹dzie ka¿dej z mniejszoœci narodowych.

W przy- padku jego realizacji – wê¿sze prawa otrzymaliby Polacy oraz ludzie utrzy- muj¹cy siê z innych Ÿróde³ ni¿ praca najemna.

Odmienne idee stanowi³y podstawê projektu ustawy zasadniczej opra- cowanego przez Stanis³awa G³¹biñskiego.

Opiera³ siê on na fundamental- nej dla narodowych demokratów zasadzie ustrojowej – dywersyfikacji praw politycznych obywateli wynikaj¹cej z ich przynale¿noœci narodowej.

Suwerenem, wedle tej koncepcji, mia³ byæ wy³¹cznie naród polski, nato- miast cz³onkowie mniejszoœci narodowych – podejrzewani o nielojalnoœæ wobec Rzeczypospolitej – dysponowaliby ograniczonymi prawami poli- tycznymi.

Prawa cywilne mia³y byæ równe dla wszystkich obywateli.

Zasto- sowana przez G³¹biñskiego zasada personalnoœci obowi¹zywania prawa 27 51 M. Œliwa, Myœl polityczna Mieczys³awa Niedzia³kowskiego (1893–1940), Warszawa 1980, s. 85–129; Ten¿e, Myœl polityczna Mieczys³awa Niedzia³kowskiego.

W: W krêgu twórców myœli po- litycznej.

Zbiór studiów, Wroc³aw 1983, s. 206–214; zob. S. Micha³owski, Myœl polityczna Polskiej Partii Socjalistycznej (1918–1939), Lublin 1994, s. 147–176; M. Œliwa, Polska myœl socjalistyczna (1918–1948), Wroc³aw 1988, s. 39–49.

52 M. Œliwa, Ludowcy…, s. 63–64.

53 Tymczasowa Ustawa Konstytucyjna Rzeczypospolitej Polskiej.

W: Mieczys³aw Niedzia³kow- ski o demokracji i parlamentaryzmie.

Wstêp, wybór i oprac.

M. Œliwa, Warszawa 1996, s. 25–45; A. Ajnenkiel, Spór…, s. 215–216; K. Jajecznik, Ku Rzeczypospolitej…, s. 108–112; Ten¿e, Przez demokracjê do socjalizmu – projekt konstytucji autorstwa Mieczys³awa Niedzia³kowskiego, „Spo- ³eczeñstwo i Polityka” 2006, nr 4, s. 109–116; W. Komarnicki, dz.cyt., s. 181–189; S. Krukowski, Geneza…, s. 108–117; Ten¿e, Konstytucja…, s. 43–46.

s³u¿y³aby uprzywilejowaniu narodu rz¹dz¹cego i tym samym dyskrymina- cji, co nie jest równoznaczne z ca³kowitym pozbawieniem praw, pozosta- ³ych obywateli 54 .

Wszystkie omawiane projekty kreœli³y wizje demokratyczne, choæ zara- zem bardzo odmienne, wrêcz wykluczaj¹ce siê.

Ich konfrontacja i cz¹stko- we uwzglêdnianie inspiracji lub nawet konkretnych przepisów w nich za- wartych dowodz¹ nie tylko kompromisowego charakteru treœci konstytucji z 1921 r., lecz s¹ równie¿ argumentem na rzecz tezy o jej przygotowywaniu w formie otwartej i pluralistycznej debaty politycznej.

Koncepcje ustrojowe konserwatystów, ugrupowañ plebejskich – socjalistów i ludowców, oraz na- rodowych demokratów zmierza³y w odmiennych kierunkach, wynika³y ze sprzecznych wartoœci, lecz wszystkie by³y demokratyczne.

Opiera³y siê na aksjomacie suwerennoœci wielomilionowych grup obywateli, choæ równo- czeœnie narusza³y deklarowan¹ równoœæ praw.

Zasada egalitaryzmu nie by- ³a konsekwentnie przestrzegana w celu uprzywilejowania ró¿nych grup spo³ecznych, co jednak nie likwidowa³o demokracji.

By³y to w istocie jej wa- rianty, polegaj¹ce na ideologicznie motywowanym okreœleniu podmiotowe- go aspektu ludow³adztwa.

W zale¿noœci od sposobu rozumienia cz¹stki de- mos interesy odpowiedniej grupy spo³ecznej by³y preferowane w danej wi- zji ustrojowej.

Dlatego te¿ postulowany zakres wp³ywu szerokich mas spo- ³ecznych bezpoœrednio na decyzje polityczne lub choæby na wybór przed- stawicieli by³ zró¿nicowany.

Wynika³ z ogólnego stosunku danego ugrupo- wania do demokracji, przy czym zasadniczo ugrupowania lewicowe d¹¿y- ³y do daleko id¹cej demokratyzacji, postrzeganej jako œrodek do urzeczy- wistnienia g³êbokich reform spo³eczno-gospodarczych, a partie prawicowe postrzega³y ludow³adztwo bardziej jako koniecznoœæ ni¿ zdobycz, obawia- j¹c siê destabilizacji i wyostrzenia konfliktów wewnêtrznych 55 .

4.

Konkluzje Analiza przebiegu prac ustrojodawczych oraz projektów ustawy zasa- dniczej z lat 1918–1921 pozwala na przyjêcie nastêpuj¹cych tez: 1.

Forma i wypracowane treœci jednoznacznie wskazuj¹ na w pe³ni de- mokratyczny charakter debaty – jej istot¹ by³ spór w wymiarze: a) ideowym – miêdzy wariantami demokracji: konserwatywnym (proj.

28 54 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej.

W: Stanis³aw G³¹biñski o ustroju pañstwa polskiego i parlamentaryzmie.

Wstêp, wybór i oprac.

J. Kornaœ, Warszawa 1999, s. 38–61; A. Ajnenkiel, Spór…, s. 216–217; K. Jajecznik, Wizja systemu politycznego w myœli pañstwowej Stanis³awa G³¹- biñskiego, „Rocznik Nauk Politycznych” Nr 8 (2005), s. 287–309; K. Jajecznik, Ku Rzeczypospo- litej…, s. 112–115; por.: J. Kornaœ, Ustrój polityczny pañstwa polskiego w koncepcji Stanis³awa G³¹biñskiego.

W: Œl¹sk, Polska, emigracja.

Studia dedykowane profesorowi Andrzejowi Pilchowi.

Pod red. I. Paczyñskiej, Kraków 2002, s. 461–470; W. Komarnicki, dz.cyt., s. 189–194; S. Krukow- ski, Geneza…, s. 117–127; Ten¿e, Konstytucja…, s. 46–49.

55 R. Wapiñski, Polska wyœniona i rzeczywista (listopad 1918 – grudzieñ 1922).

Przyczynek do dziejów œwiadomoœci spo³ecznej w pierwszych latach niepodleg³oœci.

W: Od obcego panowania do niepodleg³ego pañstwa.

Materia³y sesji naukowej zorganizowanej na 70-lecie odbudowy Pañ- stwa Polskiego.

Pod red. M. Wojciechowskiego, Toruñ 1991, s. 47–49.

„Ankiety”), ludowo-socjalistycznym (proj.

PPS, W. Wakara i PSL „Wyzwolenie”) i nacjonalistycznym (proj.

ZLN); b) ustrojowym – zogniskowany wokó³ stopnia demokratyzacji ustroju (szczególnie: pozycja i sposób wyboru g³owy pañstwa, struktura, powo³ywanie i funkcja parlamentu, instytucje demokracji bezpo- œredniej, status mniejszoœci narodowych).

2.

Efektem debaty by³ kompromis ideowo-ustrojowy – ani ugrupowa- nia prawicowe, ani lewicowe nie zdominowa³y konstytucji marcowej, co w przysz³oœci okaza³o siê jedn¹ z g³ównych przyczyn niezadowo- lenia z konstytucji prezentowanego przez niemal wszystkie partie, z czasem bêd¹cego Ÿród³em formu³owania projektów jej rewizji.

3.

Debata i jej rezultaty trwale wpisa³y ideê demokracji do kanonu dwudziestowiecznych polskich tradycji politycznych, wyra¿an¹ poprzez konstytucyjn¹ zasadê suwerennoœci zbiorowej obywateli, a materializowan¹ w formie wyborów powszechnych i równych, bê- d¹cych jedynym Ÿród³em legitymizacji najwy¿szych organów w³adzy wykonawczej i ustawodawczej – autorytarne, a nawet totalitarne, do- œwiadczenia wieku XX, mimo trwania przez wiêksz¹ czêœæ tego¿ stu- lecia (1926–1989), nie przecz¹ omawianej tezie, gdy¿ re¿imy niede- mokratyczne pos³ugiwa³y siê fasad¹ ludow³adztwa, co oznacza, ¿e pe³ne porzucenie tej idei okaza³o siê niemo¿liwe (z wyj¹tkiem okresu okupacji w czasie II wojny œwiatowej).

Teza pierwsza, o demokratycznym charakterze debaty, nie budzi w¹tpliwo- œci.

Stosunek wszystkich podmiotów, uczestnicz¹cych w pracach konstytu- cyjnych z lat 1918–1921, do konstytutywnych zasad re¿imu demokratycz- nego (zbiorowej suwerennoœci obywateli, pluralizmu politycznego, swo- bodnej alternacji podmiotów sprawuj¹cych w³adzê, odpowiedzialnoœci po- litycznej w³adzy wykonawczej przed suwerenem lub jego reprezentantami) by³ jednoznacznie pozytywny.

Wprawdzie poszczególne projekty ustawy zasadniczej narusza³y zasadê równoœci praw politycznych obywateli, de- klarowan¹ równoczeœnie przez owe dokumenty, lecz nie traci³y one charak- teru demokratycznego 56 .

By³y to odmienne warianty ludow³adztwa, inspiro- wane ró¿norodnymi ideologiami i preferuj¹ce interesy poszczególnych grup spo³ecznych.

Mimo tego wszystkie projekty jako podmiot piastuj¹cy w³adzê zwierzchni¹ w pañstwie wskazywa³y wielomilionowe zbiorowoœci.

Jednoczeœnie obywatele wy³¹czeni z owych grup mieliby ograniczone pra- wa polityczne, dysponuj¹c zarazem pe³ni¹ praw cywilnych, równych dla ogó³u obywateli.

Tym samym propozycje ustroju politycznego zg³aszane przez g³ówne si³y polityczne opiera³y siê na demokratycznym aksjomacie 57 , a toczone spory dotyczy³y wy³¹cznie wariantu ludow³adztwa.

Istota demo- 29 56 Cz³onkowie „Ankiety” d¹¿yli do wykreowania elity skupionej w senacie; projekt autorstwa W. Wakara przewidywa³ uprzywilejowanie mniejszoœci ¿ydowskiej; M. Niedzia³kowski przyznawa³ szersze prawa pracownikom najemnym oraz mniejszoœciom narodowym; S.

G³¹biñski planowa³ uprzywilejowanie Polaków, dyskryminuj¹c mniejszoœci narodowe.

57 M. Œliwa, Ludowcy…, s. 59.

kracji nie by³a przez ¿aden z podmiotów kwestionowana.

Rezultatem deba- ty by³ re¿im w pe³ni demokratyczny, zgodny ze wspó³czesnymi kanonami – powszechne i równe wybory, brak cenzusów.

Pod tym wzglêdem Rzeczpo- spolita wyprzedzi³a pañstwa Zachodu, choæ tam proces demokratyzacji przebiega³ ewolucyjnie, a wiêc z pewnym opóŸnieniem, ale za to trwale.

W Polsce natomiast demokracja „wybuch³a” wraz z niepodleg³oœci¹, by³a nietrwa³a z przyczyn geopolitycznych, ale te¿ ze wzglêdu na powolnoœæ procesu tworzenia siê demokratycznej kultury politycznej.

Dodatkowo jej rozwój zak³óca³y d³ugotrwa³e okresy pozorów demokracji (1926–1989) ro- zumianej jako pluralizm podmiotów i swoboda alternacji w³adzy.

Równie¿ forma prac konstytucyjnych po odzyskaniu niepodleg³oœci nie budzi zastrze¿eñ co do jej demokratycznego charakteru.

Stopieñ otwartoœci debaty, wyra¿aj¹cy siê w poszanowaniu zasad: pluralizmu projektów, ró¿no- rodnoœci wizji ideowych, wieloœci i swobody dzia³ania podmiotów debaty, jawnoœci prac i uwzglêdniania oczekiwañ spo³ecznych, by³ bardzo wysoki.

W pracach nad ustaw¹ zasadnicz¹ uczestniczyli przede wszystkim pos³o- wie, reprezentuj¹cy g³ówne si³y polityczne, maj¹ce demokratyczn¹ legitymi- zacjê.

Konstytucja zosta³a przygotowana i uchwalona przez parlament, a wiêc w sposób w pe³ni zgodny z zasadami demokracji 58 .

Debata wykro- czy³a poza parlament.

W rezultacie mobilizacji swych zwolenników przez partie polityczne oraz relacjonowania jej przez prasê, budzi³a emocje i zaan- ga¿owanie nie tylko polityków, lecz równie¿ wielu „zwyk³ych” obywateli.

Mia- ³a zatem w pe³ni otwarty charakter, dziêki któremu piastuni w³adzy zwierzch- niej wyra¿ali swe stanowisko zarówno w sposób bezpoœredni – poprzez udzia³ w manifestacjach, oraz poœredni – poprzez dzia³ania pos³ów Sejmu Ustawodawczego.

W historii Polski XX wieku tylko dwukrotnie prace ustro- jodawcze mia³y charakter otwartej debaty – przed uchwaleniem ustaw zasa- dniczych z lat 1921 i 1997.

Konstytucje z lat 1935 i 1952 by³y przygotowywa- ne przez cz³onków elit rz¹dz¹cych; pluralizmu projektów ani udzia³u obywa- teli w decydowaniu o kszta³cie ustrojowym pañstwa nie dopuszczano.

By³o to tym wiêksze osi¹gniêcie odradzaj¹cej siê Polski, gdy¿ demokratycznym nastrojom spo³eczeñstwa nie towarzyszy³y odpowiednie tradycje i typ kultu- ry politycznej.

Jedynie mieszkañcy by³ego zaboru austriackiego mogli ko- rzystaæ przed rokiem 1918 z instytucji autonomii galicyjskiej stopniowo zmierzaj¹cej w kierunku wspó³czesnych standardów demokracji.

Wobec znacz¹cego zró¿nicowania postaw ideowych g³ównych si³ poli- tycznych uczestnicz¹cych w debacie wa¿n¹ cech¹ jej rezultatów, szczegól- nie w kontekœcie idei demokracji, jest kompromisowy charakter.

Micha³ Œliwa twierdzi, ¿e bataliê o kszta³t ustrojowo-ideowy prowadzon¹ w trakcie debaty konstytucyjnej wygrali narodowi demokraci, pisz¹c: „jed- nak¿e ostatecznie zwyciê¿y³a narodowodemokratyczna koncepcja ustroju 30 58 W XX wieku w Europie ustawy zasadnicze tylko dwóch pañstw, których demokratyczny charakter nie jest kwestionowany, zosta³y przygotowane bez udzia³u parlamentu.

Pracami ustro- jodawczymi kierowali prezydenci, natomiast legitymizacja zosta³a zapewniona dziêki akceptacji konstytucji przez obywateli w referendum.

Ten sposób tworzenia podstaw ustroju dotyczy³ kon- stytucji V Republiki Francuskiej z 1958 r. oraz konstytucji Federacji Rosyjskiej z 1993 r.

pañstwa.

Ale nie w pe³ni [wyró¿n. – aut.].

W konstytucji marcowej uwzglê- dniono bowiem niektóre rozwi¹zania i propozycje formu³owane przez so- cjalistów i ludowców.

Wywarli oni powa¿ny wp³yw na kszta³t i strukturê pañ- stwa w tych jego elementach, które przywykliœmy okreœlaæ jako nowocze- sne i demokratyczne” 59 .

Pierwsze zdanie i generalna wymowa cytowanej opinii wydaje siê przesadna, nie tylko wobec podkreœlania w innym miejscu przez tego badacza znacz¹cej roli socjalistów w debacie 60 .

Wkrótce po uchwaleniu konstytucji marcowej narodowi demokraci stali siê jednymi z najbardziej zdecydowanych jej krytyków, co bynajmniej nie deprecjonuje ich wp³ywu na kszta³t ustawy, gdy¿ rozczarowanie funkcjonowaniem ustro- ju nie zaprzecza istotnemu, lecz nieswobodnemu, udzia³owi w jej projekto- waniu.

Wa¿niejszym argumentem jest wyraŸna dominacja w pocz¹tkowym okresie odradzania siê niepodleg³ej Polski œrodowisk o przekonaniach cen- trolewicowych.

By³a ona mo¿liwa g³ównie dziêki roli Józefa Pi³sudskiego ja- ko Tymczasowego Naczelnika Pañstwa, który powo³a³ rz¹d Jêdrzeja Mora- czewskiego oraz zaprosi³ do wspó³pracy polityków lewicowych.

Przyk³ad ordynacji wyborczej z listopada 1918 r., og³oszonej w formie dekretu Tym- czasowego Naczelnika Pañstwa, a przygotowywanej przy znacz¹cym udziale przywódców centrolewicy (Niedzia³kowski z PPS, Thugutt z PSL „Wyzwolenie”) wyraŸnie to ukazuje.

Jak podkreœla sam Micha³ Œliwa, to w³aœnie ordynacja, staj¹c siê podstaw¹ pierwszych wyborów parlamentar- nych w Drugiej Rzeczypospolitej, stworzy³a swoisty precedens, prze³om hi- storyczny 61 .

Demokratyczny charakter wyborów do Sejmu Ustawodawcze- go (w odniesieniu do tych obszarów, na których elekcja pos³ów faktycznie siê odby³a), uniemo¿liwia³ odwrót od powszechnoœci i równoœci, jak i przede wszystkim od samej zasady demokratycznej legitymizacji najwy¿- szych organów pañstwowych.

Tym samym w istocie to ugrupowania lewi- cowe zainicjowa³y funkcjonowanie re¿imu demokratycznego w XX-wiecznej Polsce, gdy¿ ich przywódcy – wówczas do grona tego mo¿na by³o zaliczyæ równie¿ Józefa Pi³sudskiego – doprowadzili do ukonstytuowania siê w spo- sób demokratyczny Sejmu Ustawodawczego, w trakcie zaœ jego prac nad ustaw¹ zasadnicz¹ stanowili ³¹cznie wspó³decyduj¹c¹ si³ê polityczn¹.

Tezy tej nie przekreœla nawet uznanie, i¿ konstytucja uchwalona 17 marca 1921 r. zawiera³a szereg konkretnych rozwi¹zañ ustrojowych oraz inspiracji ide- owych wprowadzonych do niej przez ugrupowania prawicowe, gdy¿ to nie konkretne i nietrwa³e przepisy reguluj¹ce np. funkcjonowanie systemu rz¹- dów, lecz naczelne wartoœci i zasady funkcjonowania systemu polityczne- go ustanowione u zarania Drugiej Niepodleg³oœci, przes¹dza³y o kierunku ewolucji politycznej Polski w XX wieku.

Warto te¿ podkreœliæ œwiadomoœæ swego wp³ywu i znacz¹c¹ satysfakcjê z rezultatów prac konstytucyjnych, wyczerpuj¹co i jednoznacznie zaprezentowanych przez Mieczys³awa Nie- dzia³kowskiego, który, przemawiaj¹c 17 marca 1921 r. na forum Sejmu 31 59 M. Œliwa, Polska myœl polityczna…, s. 74.

60 Ten¿e, Ludowcy…, s. 68.

61 Ten¿e, Polska myœl polityczna…, s. 68.

Ustawodawczego, powiedzia³: „Nie wszystkie nasze wysi³ki zosta³y uwieñ- czone powodzeniem.

[…] nie mo¿emy oddaæ za ca³oœci¹ konstytucji swych g³osów.

Uwa¿amy niemniej za obowi¹zek stwierdziæ […], ¿e z dniem uchwalenia konstytucji Polska staje w rzêdzie nowo¿ytnych pañstw demo- kratycznych”, dodaj¹c szereg argumentów na rzecz tej tezy: „Uzyskaliœmy bowiem szereg rzeczy […].

Republikañska forma rz¹dów nie mo¿e odt¹d ulec zakwestionowaniu; Rzeczpospolita posiada jedno z najbardziej demo- kratycznych w Europie praw wyborczych; odpowiedzialnoœæ parlamentar- na ministrów zosta³a przeprowadzona w pe³ni i konsekwentnie; pracê ludz- k¹ uznano za podstawê bogactwa narodu; ustalono zasady fundamental- ne wolnoœci politycznych, równych praw dla wszystkich obywateli”.

Podsu- mowuj¹c, przywódca socjalistów oceni³ ustawê zasadnicz¹ jako istotny, lecz zarazem niepe³ny sukces, gdy¿ „te zdobycze pozwalaj¹ nam powitaæ konstytucjê niniejsz¹ […] jako zwyciêstwo, czêœciowe przynajmniej demo- kracji […].

Ustawa uchwalana dzisiaj, nie wystarcza nam jednak […].

W urzeczywistnieniu demokracji zupe³nej widzimy drogê najwygodniejsz¹ do nowego ustroju spo³ecznego, do socjalizmu” 62 .

Innym przyk³adem jest trudna do przecenienia rola decyzji rz¹du Igna- cego Daszyñskiego o wprowadzeniu podstawowej opieki socjalnej, jak np. oœmiogodzinnego dnia pracy i powszechnych, obowi¹zkowych ubezpie- czeñ spo³ecznych.

By³y to niew¹tpliwe zdobycze ludzi utrzymuj¹cych siê z pracy najemnej, wprowadzone do ustroju konstytucyjnego Rzeczypospo- litej przez polityków ugrupowañ lewicowych.

Sta³y siê one niezmiennym elementem ustroju konstytucyjnego XX-wiecznej Polski w odniesieniu do sfery spo³eczno-gospodarczej, bêd¹c w istocie znacz¹cym sukcesem so- cjalistów wspó³tworz¹cych ustrój Polski w latach 1918–1921.

Opiniê tê podziela Andrzej Friszke, pisz¹c, i¿ „rz¹d ten spe³ni³ zasadnicz¹ rolê poli- tyczn¹, podobnie jak nastêpny rz¹d Moraczewskiego […].

Po³o¿y³ funda- ment pod ustrój pañstwa jako republiki demokratyczno-parlamentarnej, wprowadzi³ prawa demokratyczne dla obywateli i zainicjowa³ postêpowe ustawodawstwo spo³eczne.

[…]

Rz¹dy ludowe nada³y tworz¹cemu siê pañ- stwu orientacjê demokratyczn¹, sprzeczn¹ z pragnieniami konserwatystów i niespe³niaj¹c¹ oczekiwañ nacjonalistów” 63 .

Obok Niedzia³kowskiego, umiarkowane zadowolenie z treœci konstytucji wykazywa³ równie¿ Stanis³aw G³¹biñski, reprezentuj¹cy narodowych de- mokratów w Komisji Konstytucyjnej SU 64 .

Niepe³na satysfakcja liderów prac ustrojodawczych obu g³ównych, wzajemnie antagonistycznych si³ politycz- nych, wspó³tworz¹cych ustawê zasadnicz¹ z marca 1921 r., wyraŸnie ilu- struje jej kompromisowy charakter.

Teza trzecia, o zapocz¹tkowaniu i utrwaleniu demokracji w dwudziesto- wiecznej Polsce, mo¿e pozornie wydawaæ siê trudna do obrony wobec wie- 32 62 Sprawozdanie stenograficzne z 221. posiedzenia…, ³.

4–5.

63 A. Friszke, O kszta³t niepodleg³ej, Warszawa 1989, s. 196.

64 Zob.

S.

G³¹biñski, Po³o¿enie wewnêtrzne i drogi naprawy.

W: Stanis³aw G³¹biñski…, s. 119–120; Ten¿e, Przemówienie nad projektem nowelizacji Konstytucji.

W: Tam¿e, s. 141.

lu dekad funkcjonowania re¿imów autorytarnych.

Nale¿y jednak pamiêtaæ, i¿ suwerennoœæ ogó³u obywateli okaza³a siê nie tylko trwalsza ni¿ szcze- gó³owe rozwi¹zania konstytucyjne, czêstokroæ modyfikowane ju¿ w okresie miêdzywojennym, lecz pe³ni³a rolê prymarn¹ wzglêdem owych uregulo- wañ.

O ile zasada dzier¿enia w³adzy zwierzchniej przez obywateli, pomimo ¿e faktycznie nie obowi¹zywa³a w latach 1926–1989, sta³a siê cz¹stk¹ poli- tycznego sacrum dwudziestowiecznej tradycji politycznej Polski, o tyle suk- cesy poszczególnych ugrupowañ, np. narodowych demokratów, odniesio- ne w debacie, okaza³y siê znacznie mniej trwa³e.

Doskona³¹ ilustracj¹ oma- wianej prawid³owoœci jest obowi¹zek wiernoœci Rzeczypospolitej wprost przejêty z projektu autorstwa Stanis³awa G³¹biñskiego.

W póŸniejszym okresie zasada ta nie stanowi³a œwiêtoœci w praktyce politycznej (szczegól- nie w latach 1945–1989).

Z podstawowych wartoœci zaszczepionych w polskiej tradycji politycznej w toku debaty – zasad wyborczych powszechnoœci i równoœci jako funda- mentów legitymizacji systemu politycznego – nigdy nie zrezygnowano w wieku XX, lecz niedemokratyczne re¿imy funkcjonuj¹ce w latach 1926–1989 wypacza³y ich istotê, pos³uguj¹c siê wyborami jako fasad¹ dla swych autorytarnych zapêdów.

Koniecznoœæ przeprowadzania, choæby po- zorowanych, wyborów zosta³a trwale wpisana w sposób funkcjonowania pañstwa polskiego w wieku XX, staj¹c siê trudnym do przecenienia sk³adni- kiem wspó³czesnych polskich tradycji politycznych.

Debata konstytucyjna z pierwszych lat niepodleg³oœci niew¹tpliwie przyczyni³a siê do umocnienia idei ludow³adztwa w polskiej myœli politycznej, nawet mimo odejœcia w kie- runku praktyk autorytarnych.

By³a demokratycznym procesem wychowania w tym duchu elit politycznych Drugiej Rzeczypospolitej oraz ca³ego spo³e- czeñstwa.

Debata konstytucyjna z lat 1918–1921 stanowi³a pocz¹tek polskiej wspó³czesnej demokracji – przes¹dzi³a o jej kszta³cie, bêd¹c wa¿nym ele- mentem procesu restytucji pañstwa i kszta³towania jego podstaw ustrojo- wych.

Wprawdzie demokracja zapocz¹tkowana w pierwszych latach istnie- nia Drugiej Rzeczypospolitej nie przetrwa³a d³ugo, z jej pozorów – jak po- kaza³a historia XX stulecia – nie mo¿na by³o siê ju¿ wycofaæ.

Od 1919 r. re- gularnie, z wyj¹tkiem lat II wojny œwiatowej, w Polsce odbywa³y siê wybory i formalnie ¿aden oœrodek w³adzy nie zakwestionowa³ aksjomatu o suwe- rennoœci obywateli – w jakim stopniu owe elekcje by³y demokratyczne to ju¿ odrêbne zagadnienie, w ka¿dym okresie uwarunkowane jego specyfi- k¹.

Warto podkreœliæ, i¿ „odp³ywy” demokracji w Polsce nie by³y wy³¹cznie wynikiem dzia³ania czynników wewnêtrznych, lecz wpisywa³y siê w tenden- cjê przemian w³aœciw¹ niemal wszystkim pañstwom tej czêœci Europy.

W tym te¿ sensie Polska dwudziestowieczna nie odwróci³a siê od demokra- cji, choæ ta w Europie Œrodkowo-Wschodniej – ponownie po 1989 r. – do- piero siê kszta³tuje.

33


text: chochoł, ‘czub (najwyższy snop w mendlu, służący daszkiem)', chochołaty, ‘czubaty’, u nas, na Rusi (chochłami, zamiast chochołami, wyszydza »kacap« moskiewski Ukraińców z powodu ich chochołu, ‘czupryny’, ‘czubu’), i u Czechów; przyrostek -oł jak w wierzch-oł; tu i nazwa chochlika, ruskiego ducha.


corpora: openbooks

text:
Henri de Régnier

Ku przeszłości

tłum.

Bronisława Ostrowska

Na śpiącym stawie cicho drżą sitowia sploty,

A niekiedy w powietrzu łagodnie oddycha,

Jak niewidzialnych ptaków trwożliwe przeloty,

Stłumionych drżeń wietrzanych harmonia cicha.

Blady księżyc rozlewa stę bożym uśmiechem

Na nieskończonych łęgów kwieciste podściele,

Skąd zapachnie niekiedy gorącym oddechem

Młode krzewię zroszone i kwitnące ziele.

Lecz oto cicho, cicho zawodzić poczyna

Pieśń, którą łkają w mroku żałosne źródełka —

Póki w sercu ich śpiewna, samotna godzina

Wszystkich pragnień i tęsknot, i snów nie rozełka.

A wtedy z głębin cichej przeszłości wypływa

Wspomnienie snów, prześnionych w takie same noce,

I z daleka — powraca ułuda szczęśliwa,

I na wargach się słowo miłości trzepoce.

-----


text:
Zuzanna Ginczanka

Świętokradztwo

Pomimo twojej wiedzy ominęłam błyszczące posążki,

obwieszone sznurami muszel i błyszczących tygrysich zębów,

dalej minęłam bożków z polerowanej kości słoniowej

i innych drążonych w srebrze, i innych z dętego złota.

I cóż mi możesz uczynić, że uporczywie błądziłam

szukając najcięższych drzwi i przejść najbardziej krętych?

Aż w mrocznym sanktuarium, przy którym zwiodłam straż,

z kamienną twoją rozpaczą

stanęłam

twarzą

w twarz.

Rok 1938


text:
Bretkun Jan (Bretkuns Janus), luteranin, pastor w Labiau, a później w Królewcu do 1602 r., uważany za pierwszego autora drukowanej po litewsku książki: Postylli, 1591.

Tłumaczenie jego Biblji nie było drukowane, ale korzystał z niego superintendent królewiecki Borowski, przy wydaniu nowego tłumaczenia litewskiego 1816 r.


corpora: CEN

text:
Koncern internetowy Google szykuje się do wejścia na kolejne rynki.

Tym razem na celowniku jest branża muzyczna - Google pracuje nad nową usługą.

Google Audio - według prasy taką nazwę ma nosić nowa usługa muzyczna nad którą pracuje firma Google.

Usługa początkowo zadebiutuje w Stanach Zjednoczonych, a w przyszłości ma pojawić się także na innych światowych rynkach.

Na razie o nowej usłudze wiadomo niewiele, prawdopodobnie będzie to sklep z cyfrową muzyką.

Wiadomo, że Google Audio będzie działało na podstawie licencji uzyskanych przez największe firmy płytowe.


text: dalmatyka, ‘ubiór do mszy’; europejskie (z łacin, dalmatica, ‘dalmacka szata’), u nas w 16. w. i dalmucja.


text:
Arcybiskup.

I. Początek i nazwa.

Arcybiskup (metropolita, archiepiscopus) jest to dostojnik kościelny, będący nietylko biskupem swojej djecezji, ale mający nadto pewne zwierzchnictwo nad biskupami djecezjalnymi jednej prowincji kościelnej, którzy z tego tytułu, odnośnie do swego arcybiskupa, nazywają się w prawie kanoniczném jego suffraganami.

Początek tej supremacji sięga czasów apostolskich, chociaż nazwa arcybiskupów ukazuje się dopiero w IV w.

Apostołowie zakładali kościoły w większych miastach cesarstwa Rzymskiego, t. j.

w metropoljach.

Od tych kościołów rozchodziła się nauka zbawienia po innych miastach, w których znowu tworzyły się gminy chrześcijańskie, a przełożeni nad niemi biskupi uważali się naturalnie związanymi, jakby duchowném synostwem, z macierzystym kościołem metropolji.

Biskup więc metropolitalny nietylko miał większą powagę, jako bezpośredni następca apostolski, ale jeszcze miał poważanie, jako pasterz pierwszego w prowincji kościoła, od którego inne pochodziły i do którego uciekały się w interesach ważniejszych (Concil.

Nicaen.

I. a.

325, c.

6.

Concil.

Antioh.

a 332 c.

9).

Skutkiem tego zaczęto i nazwą wyróżniać tych biskupów, mianując ich metropolitami.

Lecz od IV w. zaczęto i drugorzędnym kościołom dawać nazwę metropolji, ze względu na założone przez nie kościoły; wypadało więc wtedy pierwiastkowych metropolitów, od tych nowych, wyróżnić i ztąd weszło w użycie nazuwać ich prymasami i exarchami (ob.

exarcha), niekiedy zwano ich także arcybiskupami (archiepiscopus).

Kiedy następnie na wschodzie powstawały wielkie parjarchaty, wtedy już stale tytuł Exarchów został przy pierwszorzędnych metropolitach, a przy drugorzędnych tytuł metropolitów, chociaż różnica między nimi prawie tylko na samej nazwie zależała.

Na zachodzie od IX w. już stale tytuł arcybiskupów dawano metropolitom i zachowało sie to aż do teraźniejszych czasów.

— II.

Prawa arcybiskupów.

Dawniej mieli prawa jedne, które wykonywali sami, a drugie, których wraz z synodem prowincjonalnym używali.

Do pierwszych (jura propria, seu reservata) należało: prawo zwoływania synodów prowincjonalnych, prezydowania na nich, przedstawiania rezolucji, które synod miał uchwalić i ogłaszania jego dekretów (Capp.

Martini Bracar.

c. a.

572 c.

18.

Concil.

Nicaen.

II.

a.

787. c.

6); prawo nadzoru nad biskupami suffraganami, przyjmowania przeciwko nim skarg i sądzenia ich w pierwszej instancji (Concil.

Tolet.

III.

a.

589. c.

20.

C.

5.

De Appellationibus), rozpoznawania w drodze apellacji spraw osądzonych w jurysdykcji biskupiej (C.

8.

De Officio judicis ordinarii); prawo uzupełnienia tego, co biskupi zaniedbali w obowiązkach do nich należących, mianowicie nominowania jure devolutionis na urzędy kościelne, jeżeli je biskup rozdawał przeciwko kanonom i prawu (Concil.

Nicean.

II.

a.

787. c.

11.

C.

5.

De supplenda negligentia praelatorum); nakoniec prawo potwierdzania biskupów w prowincji nominowanych lub wybranych, konsekrowania ich i odbierania od nich przysięgi kanonicznego posłuszeństwa (C.

11.

20.

32.

X De Elect.

(I.

6) c.

13.

X de Major.

et 0.

I.

33).

Prawa, które arcybiskup mógł wykonywać tylko za zgodą synodu prowincjonalnego (jura communia), były: prawo udzielania odpustów, mających ważność w całej prowincji (C.

15.

X De Poenit.

et Remiss.

III.

39); wykonywania jurysdykcji karnej nad biskupami suffraganami (C.

29.

X De Praeb.

III.

5), z prawem rekursu do Papieża i prawo ich składania z urzędu, również z rekursem i potwierdzeniem wyroku przez Papieża.

— Skoro od XVII w. zwyczaj odbywania synodów zaczął upadać, prawa też arcybiskupów, od synodów prowincjonalnych zależne, zostały w zawieszeniu, a te, które dawniej sami wykonywać mogli, zwolna do Papieża przeszły.

— Obecnie prawa arcybiskupów są następujące: a) Co do jurysdykcji bardzo ścieśnione.

Arcybiskup może w drodze apellacji, w drugiej instancji, sądzić sprawy do kompetencji biskupiej należące, skoro, przez właściwych biskupów, już w pierwszej instancji osądzone zostały; może czuwać nad spełnieniem przepisów soboru trydenckiego, o zakładaniu seminarjów djecezjalnych i nad rezydowaniem biskupów suffraganów we właściwych djecezjach; zaniedbującym swe obowiązki suffraganom, może je przypominać, a w razie upory Papieżowi donosić; jeżeli, w razie zawakowania stolicy biskupiej, kapituła w czasie przepisanym nie wybierze wikarjusza kapitularnego i ekonoma biskupiego, arcybiskup to zaniedbanie uzupełnić powinien prawem dewolucji (Conc.

Trid.

sess.

XXII.

c.

18. sess.

XXIV c.

16. de Reform.).

Nad biskupami suffraganami arcybiskup karnej jurysdykcji nie posiada; bo chociaż może rozpoznawać ich występki, nie pociągające za sobą kary depozycji, jednak na to powinien zwołać synod prowincjonalny.

Próby powrócenia arcybiskupów do dawniejszych praw jurysdykcji, Stolica Apostolska zganiła i odrzuciła (Pius VII, w sprawie prowincji wyższego Renu, not.

z d.

10 Sierp.

1819. r. n. 41.

Leon XII Bull.

Ad Domini.

greg.

custod.

II Idus April.

1827. n. 6). — b) Ze względu na wysoki stopień, jaki arcybiskupi zajmują w hierarchji kościelnej, oprócz prerogatyw zwyczajnych biskupom, używają jeszcze honorowych przywilejów kościelnych i politycznych.

I tak, z oznak kościelnych używają, więcej niż inni biskupi, paljusza, który od wieku piątego był szczególném wyróżnieniem niektórych metropolitów, potém stał się oznaką godności metropolitarnej, a nareszcie uznany został jako znak godności, łączący arcybiskupa ze Stolicą Apostolską (ob.

Paljusz); używają też podwójnego krzyża, który arcybiskup w uroczystych okolicznościach i w swojej djecezji może kazać przed sobą nosić, ale nie w obec kardynała legata.

Co do tytułów i stopni politycznych, arcybiskupi posiadają takie, jakie im zwyczaj lub właściwe rządy przyznały.

W Austrji niektórzy mają tytuł książęcy, w Bawarji, prowincjach Nadreńskich, tytułują ich „Excelencja,“ w Prussach, „Wasza Łaskawość,“ we Francji „Wasza Wielkość“ i „Monseigneur“ we Włoszech „Monsignore“ i t. d. X. A. S.


text:
Kanton, 13 lutego.

Pierwsze wrażenie, gdyśmy mijali przystań i deltę w wielkiej rzece Kanton, która kilkunastu ramionami wlewa się do morza, nader korzystne!

W dali widzimy góry, pagórki, skały w morzu, istne fiord'y; woda niezmiernie płytka, stada delfinów, mew, kaczek i nurów pomiędzy płocikami z sitowia, stojącymi daleko w morzu dla ostrzegania przed ławami i rafami.

Prześliznąwszy się między owemi skałami, i zbliżywszy się do gór, widzi się mnóstwo chorągwi czerwono-żółtych, niebiesko-czerwonych, rozrzuconych jak makowe kwiatki po szczytach pagórków wzdłuż wybrzeża; to znaki widoczne, jeszcze niewidocznych fortyfikacyj i koszar cesarsko-chińskich.

Stąd począwszy, aż po Kanton, jedno prawie nieprzerwane pasmo fortów; wszystkie bronią wstępu do kraju, gotowe zmiażdżyć ze swych licznych staro- i nowożytnych, głównie dziś niemieckich lub angielskich dział wałowych, każdego intruza, któryby wbrew woli pana Niebieskiego państwa, chciał rzeką w górę się przedostać.

Zastępują teraz te działa, owych dawnych, tak idylicznych obrońców kraju, świątyń i ojczyzny, owych smoków i smoczków z rozwartemi buziami, czerwonymi ozorami, a wytrzeszczonemi strasznie ślepiami.

Jakiego rodzaju byłaby rozmowa między temi nowego stylu smokami a ogniem ziejącemi smokami flot lub flotyl »białych dyablów«?

kto tu byłby na pozór rozumniejszym i zostawił, choć nie dobrowolnie, ostatnie słowo przeciwnikowi?

ktoby pierwszy zamilkł i ustąpił?

czy te długie blankowane mury, ciągnące się wzdłuż i wszerz gór i pagórków, wytrzymałyby, już nie mówię, gwałtowność pocisków nieprzyjacielskich, ale samo wstrząśnienie powietrza w skutek strzału armatniego powstające? — to rozumie się, pytanie, na które dziś nie mam odpowiedzi.

Dawniejsze fortyfikacye chińskie, murowane z cegły na słońcu suszonej, owe kolosalne mury np. koło Pekinu i Tientsinu, jak pokazała wojna z r. 1860, 1874 i ostatnia francusko - chińska kampania 1883—1884, rozstępowały się przed granatami, jak masło pod nożem.

Forty, które zamykają i strzegą przystępu do wnętrza kraju od ujścia rzeki Kanton, aż do miasta tegoż nazwiska, to dzieło nowożytnej sztuki.

Niemiec podobno inżynier budował je; jemu jako Europejczykowi nie przynoszą zaszczytu, to pewna; wszystko wewnątrz widoczne.

Jedna tylko pozycya wydaje mi się nader silna, na wschodnim brzegu leżąca a wykuta w skale.

Zresztą czyż Chińczykom tak bardzo fortec potrzeba?

mają 400 milionów luda, kraj po większej części jeszcze nieprzystępny — niechże się Europa kusi jak chce, niech psuje wiele chce prochu, i co im zrobi?

chyba sama w tem morzu utonie.

A zresztą przecież i Chińczycy mają armię, a jak niektórzy powiadają, ta armia jest niezła; miejscami, gdzie sobie wicekról zadał trochę pracy, ma być wcale dobrą.

Wszakże raz Chińczyków nauczywszy, że bić trudno, ale być bitym łatwo, dano im równocześnie naukę, że i jak trzeba się bronić, dziś już nie będzie tak łatwo dać im rady.

Jak na wszystkich innych punktach, tak i pod względem reform armii, Chiny nie rzuciły się tak gwałtownie w objęcia cywilizacyi europejskiej, jak Japonia, która zmieniwszy swój dawny kalendarz, strój, alfabet, zarzuca obecnie dawną formę rządu; za jednym zamachem chce się przeistoczyć w państwo, w monarchię parlamentarną.

Chiny, Chińczycy, choć wierzą w swą wyższość, przekonali się jednak, że pod niektórymi względami Europa wyżej od nich stoi.

W pierwszym rzędzie trzeba było urządzić a raczej stworzyć system celny na sposób europejski, oddać całą administracyę celną w ręce europejskie; na drugiem miejscu stoi armia.

Ale tu o reformie całkowitej mowy niema, być nie może; zresztą oni nie tak potrzebują armii, jak ją mają karły europejskie, siedzące jeden na drugiego nagniotkach.

Ale jedźmy dalej, bo statek tymczasem minął fortyfikacye jedne, drugie i dziesiąte, i jesteśmy u właściwego portu miasta Kantonu, Wampoa.

Tu, owo, jedno z wielu ramion rzeki, którem wpłynęliśmy rozdziela się znowu; płyniemy zachodniem; wschodnie zamknięte raz na zawsze dla statków trochę głębszych.

Muszę tu zanotować historyę, opowiadaną mi przez biskupa Kantonu: To drugie, wschodnie ramię rzeki, było i jest znacznie głębsze od zachodniego, tj. od ramienia, nad którem istotnie miasto leży, i mogło było być przystępnem dla większych statków, nawet wojennych, stąd ogromne ułatwienie dla handlu trans - oceanowego.

Od dawna Anglia na czele innych interesowanych, starała się uzyskać od rządu lokalnego, więc od wice - króla rezydującego w Kantonie, by otworzono dla żeglugi międzynarodowej owo ramię rzeki; mówię otworzono, bo było faktycznie baryerą z grubych pali zamknięte.

Nie mogąc inaczej dojść do rezultatu, wpada reprezentant angielski na myśl wielką: każe przez swego inżyniera wykonać plan, według którego potrzeba było pewnych pogłębień koryta, na którym planie jednak były wskazane wszystkie punkta głębokie w korycie, a dalej była cyframi i rysunkiem uwidoczniona niepraktyczność owej drewnianej baryery, zamykającej rzekę, z podaniem środków arcy - prostych, za pomocą których, chcący się pozbyć owej baryery, w paru godzinach mógłby tę kruchą przeszkodę usunąć.

Z tym planem i kosztorysem jedzie mój konsul do wice - króla i przekłada mu go, tłumaczy, wyjaśnia, męczy się przez parę godzin.

Wice - król, wysłuchawszy całej perory, bardzo zadowolony, widocznie przekonany, prosi o pożyczenie owego planu na krótki przeciąg czasu.

Konsul uszczęśliwiony daje plan, w przekonaniu, że wygrał partyę.

Ale jakież było jego przerażenie, gdy w dwa dni potem się dowiedział, że wice - król wydał rozkaz, tym razem natychmiast wykonany, żeby zatopiono na wszystkich głębszych punktach, jak również wzdłuż owej baryery, kilkaset wielkich łodzi, napełnionych ogromnemi głazami.

Tą razą zamknięcie było bombenfest!

Konsula natychmiast odwołano.

Wampoa samo nic nader ciekawego; znowu fortyfikacye, przystań, statki parowe, tysiące łodzi i czółen chińskich; na wybrzeżu zdala widoczne dwie wieże, wyglądające jak wieże pagód, każda o 9-ciu piętrach, z mnóstwem okien i okienek, wszystko otwarte.

Są to »wieże wiatrów szczęścia« — tak tłumaczą mi.

Chińczycy mają wiele przesądów; najbardziej zakorzeniony, to wiara w »wiatr szczęścia«, każdy śmiertelny ma swój wiatr specyalny; dopóki go umie chwytać i stosownie kierować, dopóty szczęście i pomyślność go nie opuszcza.

W ścisłym związku z tym wiatrem stoi i wybór miejsca mieszkania i t. d.

Otóż wieże owe, to zbiorniki »wiatru szczęścia«, mające go zarazem kierować ku miastu.— Z Wampoa jeszcze mała godzinka i jesteśmy w Kantonie.

Pierwsze wrażenie — żadne; żadnych budowli zdala oko zajmujących; jedyna katedra katolicka dominuje nad całem miastem, daj Boże, by w istocie niebawem w moralnem sensie tak było!

Na debarkaderze zwykły rumor, bieganina, krzyk, zamieszanie: 1000 Chińczyków, z których każdy albo coś mówi, albo uśmiechając się krzyczy, pcha się, popycha czy wsiada czy wysiada, a zawsze się spieszy.

Chmara coolis'ów rzuca się na nasze rzeczy; powstrzymuje ich powaga dwóch Chińczyków ozdobniej ubranych; są to jakby kawasi konsula angielskiego mstr.

Alabaster'a.

Po chwili prezentuje mi kapitan małą, przystarą, nieco krzywą w ramionach i nogach figurkę, ze słabym, niegdyś rudym zarostem i ogromną powagą; biały kolosalny cylinder na głowie.

Był to sam mstr.

Alabaster, konsul angielski, chargé des intérets de l'Autriche-Hongrie, przyszedł ministra witać.

Minister nieco tępo słyszy, wrzask wkoło nas niesłychany.

Mstr.

Alabaster miał przed paru laty fatalny wypadek, który przypłacił postradaniem kilku przednich zębów; w dodatku, jako szanujący się syn Albionu, mówi cicho i niewyraźnie z natury — rezultat: nie rozumieją się zupełnie, wszelkie wysiłki nadaremne.

Jednak po chwili, nadrabiając mimiką, wyprawiłem rzeczy nasze, a my ruszyliśmy, niesieni w palankinach.


text: Abszytować kogo, odprawiać ze służby, dawać dymisję.