corpora: wikisources-pl

text:
Adelboldus vel Adalbodns[1], z dworzanina cesarskiego i hetmana wojsk niemieckich, zakonnik reguły św. Benedykta w Lobium (djec.

kolońska), wyniesiony r. 1008 na godność biskupa utrechtskiego, zm. 1027 r.

Zostawił dwie księgi De vita S. Imperatoris Henrici II, wielokrotnie drukowane, a ostatecznie u Bollandist.

Acta SS.

Julii t. III.

i u Pertza, Monum.

Germ. hist. Script. t. IV.

Żywot św. Walburgi (u Bolland. op.

c.

Febr. t. III.) i De ratione inveniendi crassitudinem sphaerae, ad Silvestrum II Papam (ap.

Pez, Thesaurus anecdotor.

t. III).

X. W. K.


materiały szkoleniowe 35 Mariusz Goniewicz * Krzysztof Goniewicz UDZIELANIE PIERWSZEJ POMOCY NA MIEJSCU WYPADKU DROGOWEGO.

ZAGADNIENIA PRAWNE Streszczenie W pracy przedstawiono analizę aktów prawnych, regulujących udzielanie pierwszej po- mocy na miejscu wypadku drogowego.

Szczególny nacisk położono na uświadomienie, że nieudzielenie pomocy człowiekowi znajdującemu się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu jest przestępstwem poprzez zaniechanie.

Wykonywanie zaś czynności pierwszej pomocy starannie, zgodnie z aktualnymi wytycznymi, nawet jeśli jest nieskuteczne, nie spowoduje konfliktu z prawem.

Słowa kluczowe Wypadki drogowe, pierwsza pomoc, zagadnienia prawne.

* * * 1.

Wstęp Poziom bezpieczeństwa ruchu drogowego, oceniany liczbą wypadków, a prze- de wszystkim rozmiarami ich skutków, kwalifikuje Polskę na jednym z ostatnich, pod tym względem, miejsc wśród krajów europejskich.

W Polsce co czwarty zgon z powodów zewnętrznych jest wynikiem wypadku drogowego.

W latach 1990– 2010 do ponad 60% zgonów okołowypadkowych w naszym kraju doszło na miej- scu wypadku, przed dotarciem poszkodowanego do szpitala.

W Polsce wypadki drogowe są pierwszą przyczyną zgonów mężczyzn do 44. roku życia.

Jest to trzy- krotna nadumieralność w stosunku do Europy zachodniej [1, 4, 7].

W latach 1990–2010 na polskich drogach wydarzyło się 1 099 844 wypad- ków, w których zginęło 129 832 osób, a 1 385 244 zostało rannych [7].

Każdy człowiek może stać się uczestnikiem lub świadkiem wypadku drogo- wego, w wyniku którego zagrożone jest życie ludzkie.

Bezczynne oczekiwanie na Ppłk. dr n. med. Mariusz Goniewicz, Kierownik Pracowni Ratownictwa Medycznego Uniwersy- tetu Medycznego w Lublinie, mgr prawa Krzysztof Goniewicz, Uniwersytet Medyczny w Lubli- nie.

materiały szkoleniowe 36 przyjazd zespołu ratownictwa medycznego, ale także obawa przed prawną odpo- wiedzialnością w przypadku spowodowania pogorszenia stanu zdrowia osoby rannej lub chorej, opóźnia moment rozpoczęcia pomocy i drastycznie zmniejsza szanse poszkodowanego na przeżycie czy pełny powrót do zdrowia.

Wczesne wykonanie najważniejszych czynności pierwszej pomocy – udrożnienie górnych dróg oddechowych, resuscytacja krążeniowo-oddechowa, zatamowanie masyw- nego krwawienia zewnętrznego, ułożenie poszkodowanego w pozycji bezpiecznej – może uratować życie wielu ofiarom wypadków [1, 3].

Nauczanie tych prostych czynności zawarte jest w programach większości kursów i szkoleń w zakresie pierwszej pomocy w Polsce, także na kursach dla osób ubiegających się o upraw- nienia do kierowania pojazdami.

Wszyscy absolwenci takich szkoleń powinni umieć prawidłowo zareagować w sytuacjach nagłych, czyli ocenić sytuację i bez- pieczeństwo, rozpoznać stan zagrożenia życia, efektywnie wezwać pomoc specjali- styczną oraz bezpiecznie i samodzielnie zastosować zabiegi ratujące życie [2, 5].

Do udzielania pomocy osobie będącej w stanie zagrożenia życia lub zdrowia obligują nie tylko normy moralne, ale także przepisy prawa.

Polskie ustawodaw- stwo zapewnia prawną ochronę życia i zdrowia ludzkiego.

Polega ona nie tylko na powstrzymywaniu się od działań, które mogłyby doprowadzić do narażenia tych dóbr na niebezpieczeństwo, ale także na aktywności zmierzającej do uchyle- nia tego niebezpieczeństwa [11, 25].

Obowiązek udzielenia pomocy powstaje z chwilą zaistnienia sytuacji, w której zachodzi ryzyko bezpośredniego zagrożenia dla życia lub poważnego uszczerbku na zdrowiu, a kończy się w momencie śmierci albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu lub z chwilą ustania zagrożenia dla tych dóbr [25].

Prowadzący szkolenia muszą znać akty prawne odnoszące się do udzielania pierwszej pomocy, a także powinni poprawnie je interpretować i w naj- bardziej przystępny sposób przedstawiać słuchaczom [5].

Właściwe omówienie prawnych aspektów udzielania pierwszej pomocy na miejscu wypadku powinno uświadomić słuchaczom konsekwencje zaniechania działań w sytuacji zagrożenia życia lub zdrowia drugiego człowieka.

Ale przede wszystkim powinno dać im pewność, że wykonywanie czynności pierwszej pomocy starannie, zgodnie z ak- tualnymi wytycznymi, nie spowoduje konfliktu z prawem.

Podjęcie działań ra- tunkowych to jedyny sposób uniknięcia prawnej odpowiedzialności za nieudzie- lenie pomocy człowiekowi znajdującemu się w położeniu grożącym bezpośred- nim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu.

2.

Prawne podstawy udzielania pierwszej pomocy na miejscu wypadku drogo- wego Akty prawne regulujące udzielanie pierwszej pomocy na miejscu wypadku drogowego są następujące: ▪ ustawa z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym, ▪ ustawa z dnia 20 czerwca 1997 r.

– Prawo o ruchu drogowym,

materiały szkoleniowe 37 ▪ ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r.

– Kodeks karny, ▪ ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r.

– Kodeks cywilny, ▪ ustawa z dnia 20 maja 1971 r.

– Kodeks wykroczeń.

Artykuł 4 ustawy o Państwowym Ratownictwie Medycznym stanowi: „Kto zauważy osobę lub osoby znajdujące się w stanie nagłego zagrożenia zdrowotne- go lub jest świadkiem zdarzenia powodującego taki stan, w miarę posiadanych możliwości i umiejętności ma obowiązek niezwłocznego podjęcia działań, zmie- rzających do skutecznego powiadomienia o tym zdarzeniu podmiotów ustawowo powołanych do niesienia pomocy osobom w stanie nagłego zagrożenia zdrowot- nego” [16].

Zgodnie z art. 44 ustawy „Prawo o ruchu drogowym”, kierujący pojazdem, w razie uczestniczenia w wypadku drogowym bez ofiar, zobowiązany jest do zatrzymania pojazdu w sposób nie powodujący zagrożenia dla ruchu drogowego, a także do przedsięwzięcia odpowiednich środków, w celu zapewnienia bezpie- czeństwa ruchu w miejscu wypadku oraz do niezwłocznego usunięcia pojazdu z miejsca wypadku, aby nie powodował on zagrożenia lub tamowania ruchu dro- gowego.

Natomiast w wypadku, w którym jest zabity lub ranny, kierujący pojaz- dem jest zobowiązany do udzielenia ofiarom wypadku niezbędnej pomocy oraz wezwania zespołu ratownictwa medycznego i Policji.

Jeżeli wezwanie zespołu ratownictwa medycznego lub Policji wymaga oddalenia się, kierujący pojazdem, po wykonaniu tego zadania, jest zobowiązany niezwłocznie powrócić na miejsce wypadku.

Niezmiernie ważne jest to, że powyższe przepisy dotyczą również innych osób uczestniczących w wypadku drogowym (np. pasażerów, świadków zdarze- nia) [17].

Ustawodawca uznał, że każdy uczestnik wypadku drogowego ma obo- wiązek udzielenia pomocy ofiarom wypadku, nie tylko wtedy, gdy są w nim ran- ni, ale również wtedy, gdy są zabici.

Istnienie takiego obowiązku jest uzasadnione tym, że należy nieść pomoc zawsze, i do uczestnika wypadku nie należy ocena, czy pomoc ta jest potrzebna.

Zawsze musi on zainteresować się jego ofiarami [15].

W dwóch przytoczonych wyżej ustawach zawarte są regulacje, dotyczące podejmowania działań, mających na celu ratowanie zagrożonego życia i zdrowia.

Te dwa akty prawne opierają udzielanie pierwszej pomocy na zasadzie solidarno- ści międzyludzkiej (postawie „dobrego samarytanina – bezinteresownego poma- gania ludziom będącym w potrzebie) oraz „łańcuchu ratunkowym” [3, 12, 13].

„Łańcuch ratunkowy” to przebieg udzielania pomocy rannym i chorym, od pierwszych chwil po wypadku lub zachorowaniu, aż do specjalistycznego lecze- nia we właściwych szpitalach.

Stanowi on podstawę funkcjonowania systemów ratownictwa medycznego na świecie.

Podobnie jak w każdym łańcuchu, siła i niezawodność systemu ratunkowego opartego o „łańcuch ratunkowy” zależy od siły i niezawodności każdego ogniwa tego systemu.

Jeśli jedno z nich nie

materiały szkoleniowe 38 funkcjonuje prawidłowo, to cały system jest zagrożony [3, 13].

Pierwsze ogniwa „łańcucha ratunkowego” – wezwanie pomocy specjalistycznej i pierwsza pomoc na miejscu wypadku – wielokrotnie decydują o życiu i zdrowiu poszko- dowanych w nagłych zdarzeniach [6].

Kodeks karny, Kodeks cywilny i Kodeks wykroczeń, to akty prawne, w któ- rych zawarte są regulacje dotyczące zaniechania udzielania pierwszej pomocy.

Za naruszenie obowiązku udzielania pierwszej pomocy przewidują one określone sankcje.

Artykuł 162 k.k. stanowi: „§ 1.

Kto człowiekowi znajdującemu się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu nie udziela pomocy, mogąc jej udzielić bez narażenia siebie lub innej osoby na niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, pod- lega karze pozbawienia wolności do lat 3.

§ 2.

Nie popełnia przestępstwa, kto nie udziela pomocy, do której jest koniecz- ne poddanie się zabiegowi lekarskiemu albo w warunkach, w których moż- liwa jest niezwłoczna pomoc ze strony instytucji lub osoby do tego powo- łanej” [18].

Życie każdego człowieka, jako dobro najwyższe, znajduje się pod szczególną ochroną państwa.

Art. 38 Konstytucji stanowi: „Rzeczpospolita Polska zapewnia każdemu człowiekowi prawną ochronę życia” [8].

Jest ono przedmiotem ochrony, a uchybienie tej ochronie stanowi znamię przestępstwa, określonego w art. 162 § 1 k.k. Jednakże, jak to podniósł Sąd Apelacyjny we Wrocławiu w wyroku z dnia 30 listopada 2006 r., sygn.

II AKa 299/06, przedmiotem ochrony jest także soli- darność wobec zagrożonego człowieka, co znajduje swoje potwierdzenie w pre- ambule do Konstytucji: „Wszystkich, którzy dla dobra Trzeciej Rzeczypospolitej tę Konstytucję będą stosowali, wzywamy, aby czynili to, dbając o zachowanie przyrodzonej godności człowieka, jego prawa do wolności i obowiązku solidar- ności z innymi, a poszanowanie tych zasad mieli za niewzruszoną podstawę Rze- czypospolitej Polskiej” [21].

W rozumieniu artykułu 162 § 1 k.k. nieudzielenie pomocy jest przestęp- stwem powszechnym, gdyż jego podmiotem może być każdy człowiek, który mogąc udzielić pomocy osobie znajdującej się w niebezpieczeństwie bez naraża- nia siebie lub innej osoby na podobne niebezpieczeństwo, tego nie czyni [3, 11, 25].

Przykładem takiego postępowania może być zaniechanie udzielenia pomocy osobie poszkodowanej w wypadku drogowym przez osobę, która nie jest narażo- na na niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu.

Na- tomiast nieudzielenie pomocy nie będzie przestępstwem w odniesieniu do osoby, która powstrzymuje się od czynności ratunkowych w obawie przed realnym nie- bezpieczeństwem, spowodowanym np. pożarem samochodu.

Według A. Zolla, obowiązek niesienia pomocy nie jest bezwzględny.

Życie każdego człowieka

materiały szkoleniowe 39 stanowi taką samą wartość, i w związku z tym nie wymaga się od osoby, która może udzielić pomocy, aby narażała swoje życie lub zdrowie.

Tak więc obowią- zek udzielenia pierwszej pomocy nie powstaje wtedy, gdy jego wypełnienie nara- żałoby świadka lub uczestnika wypadku albo inną osobę na niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu.

Groźba bezpośredniego nie- bezpieczeństwa utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu musi istnieć obiektywnie, także w chwili, gdy udzielenie pomocy było jeszcze możliwe [25].

Natomiast wiele kontrowersji budzi orzecznictwo sądowe, w którym zostało utrwalone stanowisko, według którego podmiotem czynu zabronionego, polegają- cego na nieudzielaniu pomocy człowiekowi znajdującemu się w niebezpieczeń- stwie, nie jest sprawca tego niebezpieczeństwa – pomimo tego, że ustawa nie daje podstaw do żadnych ograniczeń.

Problem odpowiedzialności osoby sprowadzającej swoim zachowaniem bez- pośrednie niebezpieczeństwo dla życia człowieka lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu i nieudzielającej zagrożonemu pomocy należy rozpatrywać pod kątem zbiegu przestępstw.

Odpowiedzialność za umyślne sprowadzenie bezpośredniego niebezpieczeństwa eliminować będzie odpowiedzialność za nieudzielenie pomocy człowiekowi znajdującemu się w niebezpieczeństwie.

Natomiast brak będzie pod- staw do takiej eliminacji, gdy bezpośrednie niebezpieczeństwo zostało spowodo- wane nieumyślnie [25].

Sprawca, który umyślnie spowodował bezpośrednie nie- bezpieczeństwo śmierci lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, ponosi odpowie- dzialność za to przestępstwo (art. 160 § 1 lub 2 k.k.), a nie za nieudzielenie na- stępnie pomocy [11].

Przestępstwo określone w art. 162 § 1 k.k. ma charakter formalny.

Do jego znamion należy skutek w postaci śmierci lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu ofiary wypadku oraz fakt, że można je popełnić wyłącznie przez zaniechanie.

Oznacza to, że sprawca czynu jest odpowiedzialny za niewykonanie obowiązku udzielenia pomocy [3, 11, 25].

Do odpowiedzialności karnej z art. 162 k.k. nie jest konieczne zaistnienie skutku zaniechania pomocy, ponieważ przestępstwo jest dokonane już w momencie samego zaniechania udzielania pomocy.

Nie ma także żadnego znaczenia skuteczność czy też bezskuteczność udzielonej pomocy.

Nie- istotne jest, czy działanie, którego sprawca zaniechał, rzeczywiście przyniosłoby ratunek osobie, której życie lub zdrowie było zagrożone [9].

Przestępstwo określone w art. 162 § 1 k.k. ma charakter umyślny, czyli może być popełnione zarówno poprzez zamiar bezpośredni, jak i zamiar ewentualny [3].

Zdaniem Sądu Najwyższego, „Dla popełnienia czynu z art. 162 § 1 k.k. wy- starczy zamiar ewentualny, to znaczy, że wystarczające będzie, jeśli sprawca go- dzi się na nieudzielanie pomocy, mając świadomość okoliczności modalnych czynu.

Ustawa nie wymaga, aby sprawca wiedział, że inny człowiek znajduje się w stanie zagrożenia, o jakim mowa w art. 162 § 1 k.k. Wystarczające jest bo- wiem, aby sprawca był świadom takiej możliwości” [22].

Na przykład, osoba

materiały szkoleniowe 40 leżąca przy drodze może znajdować się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu.

Źródłem tego położenia może być sytuacja nagła, np. wypadek drogowy albo rozwijający się stan chorobowy, np. zawał serca.

Uczestnik ruchu drogowego powinien za- trzymać się, ocenić stan ogólny takiej osoby i w razie konieczności natychmiast udzielić pierwszej pomocy.

Według J. Kuleszy, „tylko stwierdzenie zgonu nie wymaga podejmowania działań zmierzających do udzielenia pomocy w sytuacji określonej w art. 162 k.k.”

[9].

Sąd Najwyższy, w wyroku z dnia 17 lutego 1989 r.

stwierdził, że „Życie każdego człowieka niezależnie od wieku, stanu zdrowia (...), jest wartością naczelną i podlega jednakowej ochronie prawnej” [23].

Warunkiem karalności na podstawie art. 162 § 1 k.k. jest niepodjęcie czyn- ności zmierzających do udzielenia pomocy człowiekowi, którego życie lub w po- ważnym stopniu zdrowie, narażone jest na niebezpieczeństwo – nawet gdyby szanse uchylenia tego niebezpieczeństwa były niewielkie [9].

Istnieją tylko dwa przypadki, w których wyłączona jest karalność przestępstwa nieudzielania pomo- cy człowiekowi znajdującemu się w bezpośrednim niebezpieczeństwie grożącym utratą życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu.

Dotyczą one następujących sytuacji: ▪ gdy pomoc musiałaby polegać na poddaniu się zabiegowi lekarskiemu oraz ▪ gdy z okoliczności danego wypadku wynika, że możliwa jest natychmiastowa pomoc ze strony instytucji lub osoby do tego bardziej powołanej, np. medycz- nego pogotowia ratunkowego [24].

Należy podkreślić, że w tym drugim przypadku bezkarność dotyczy jedynie sytuacji, gdy uchylający się od udzielenia pomocy ma realne podstawy, aby liczyć na możliwość niezwłocznej pomocy ze strony instytucji lub osoby do tego powo- łanej.

Obowiązkiem każdego uczestnika wypadku drogowego jest podjęcie natych- miastowych i niezbędnych działań, zmierzających do sprowadzenia takiej pomo- cy.

Nieudzielenia pomocy nie można tłumaczyć domniemaniem, że wezwano już zespół ratownictwa medycznego.

Nieusprawiedliwione domniemanie wystąpienia okoliczności wymienionych w art. 162 § 2 k.k. nie wyłączy odpowiedzialności za nieudzielenie pomocy człowiekowi znajdującemu się w położeniu grożącym bez- pośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdro- wiu.

Zwolnienie z obowiązku udzielania pomocy będzie miało miejsce dopiero wtedy, gdy członkowie zespołu ratownictwa medycznego przystąpią do czynności ratunkowych.

Do czasu przybycia pomocy specjalistycznej obowiązek jej udzie- lania spoczywa na każdym, kto znajduje się na miejscu zdarzenia [3, 25].

Kodeks cywilny kwalifikuje udzielenie pierwszej pomocy jako niezlecone wykonanie zadania [3].

Art. 752 k.c. stanowi: „Kto bez zlecenia prowadzi cudzą sprawę, powinien działać z korzyścią osoby, której sprawę prowadzi i zgodnie

materiały szkoleniowe 41 z jej prawdopodobną wolą, a przy prowadzeniu sprawy obowiązany jest zacho- wywać należytą staranność” [19].

Zgodnie z art. 752–757 k.c., udzielanie pierwszej pomocy powoduje powsta- nie dwóch przeciwstawnych aspektów odpowiedzialności cywilnoprawnej.

Z jed- nej strony osoba udzielająca pierwszej pomocy na miejscu wypadku drogowego może żądać od poszkodowanego zwrotu uzasadnionych wydatków poniesionych w trakcie akcji ratunkowej (np. odkupienia zużytych materiałów opatrunkowych z apteczki samochodowej, napełnienia gaśnicy przeciwpożarowej).

Z drugiej strony, osoba ta będzie odpowiadać za szkody powstałe w wyniku niewłaściwie wykonanych czynności ratunkowych, pod warunkiem, że udowodnione zostanie, iż szkody te są następstwem rozmyślnego (z winy umyślnej) lub rażąco niedbałe- go wykonania zadania (rażącego niedbalstwa) [3, 19].

Natomiast wszystkie czyn- ności ratunkowe wykonywane w dobrej wierze, zgodnie z obowiązującymi wy- tycznymi w zakresie pierwszej pomocy oraz posiadaną wiedzą teoretyczną i umiejętnościami praktycznymi, nie doprowadzą osoby udzielającej pierwszej pomocy na miejscu wypadku drogowego do konfliktu z prawem [3, 5].

Poszkodowany może żądać od osoby udzielającej pierwszej pomocy napra- wienia szkody [3].

Zgodnie z art. 444 k.c., „w razie uszkodzenia ciała lub wywo- łania rozstroju zdrowia, obowiązek naprawienie szkody obejmuje wszelkie wyni- kłe z tego powodu koszty.

Na żądanie poszkodowanego osoba zobowiązana do naprawienia szkody powinna wyłożyć z góry sumę potrzebną na koszty leczenia, a jeżeli poszkodowany stał się inwalidą, także sumę potrzebną na koszty przygo- towania do innego zawodu.

Natomiast w przypadku, w którym poszkodowany utracił całkowicie lub częściowo zdolność do pracy zarobkowej, albo jeżeli zwiększyły się jego potrzeby lub zmalały jego widoki na przyszłość, może on żądać od zobowiązanego naprawienia szkody za pomocą odpowiedniej renty.

Jeżeli w chwili wydania wyroku szkody nie da się dokładnie ustalić, poszkodo- wanemu może być przyznana renta tymczasowa” [19].

We wszystkich wyżej wymienionych przypadkach, zgodnie z art. 445 k.c., „sąd może przyznać poszko- dowanemu odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę” [19].

W sytuacji, w której wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia nastąpiła śmierć poszkodowanego, zgodnie z art. 446 k.c., oso- ba zobowiązana do naprawienia szkody powinna zwrócić koszty leczenia i po- grzebu temu, kto je poniósł.

„Sąd może ponadto przyznać najbliższym członkom rodziny zmarłego stosowne odszkodowanie, jeżeli wskutek jego śmierci nastąpiło znaczne pogorszenie ich sytuacji życiowej” [19].

Zgodnie z art. 93 k.w., prowadzący pojazd, który uczestnicząc w wypadku drogowym, nie udziela niezwłocznej pomocy ofierze wypadku, podlega karze aresztu albo grzywny.

W razie popełnienia tego wykroczenia orzeka się zakaz prowadzenia pojazdów [20].

Zastosowanie art. 93 § 1 k.w. jest wyłączone w sytu- acji, gdy ofiara wypadku drogowego znalazła się w położeniu grożącym bezpo-

materiały szkoleniowe 42 średnim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, a kierujący pojazdem, będący uczestnikiem wypadku, nie udzielił jej pomocy, mogąc jej udzielić bez narażenia siebie lub innej osoby na niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu.

W tym przypadku, prowadzą- cy pojazd, uczestniczący w wypadku drogowym, będzie podlegał odpowiedzial- ności karnej za przestępstwo z art. 162 k.k. [15].

Według Sądu Najwyższego, „nieudzielenie przez sprawcę wypadku drogo- wego pomocy ofierze tego wypadku nie tylko stanowi naruszenie zasad wynika- jących z ustawy – Prawo o ruchu drogowym, ale także świadczy o niskim morale sprawcy i powinno być traktowane jako istotna okoliczność obciążająca” [14].

Warto podkreślić, że na podstawie art. 5 ustawy z dnia 8 września 2006 r.

o Państwowym Ratownictwie Medycznym, osoba udzielająca pierwszej pomocy korzysta z ochrony przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych [16].

Za naru- szenie jej nietykalności osobistej, czynną napaść na nią, znieważenie jej, użycie przemocy lub groźby bezprawnej w celu zmuszenia jej do zaniechania wykonania czynności lub zadań, Kodeks karny przewiduje wysokie kary [3, 18].

3.

Konkluzje 1.

Polskie ustawodawstwo zobowiązuje wszystkich obywateli do podejmowania działań w celu udzielenia pomocy w każdym przypadku niebezpieczeństwa utraty życia oraz poważnego uszczerbku na zdrowiu poszkodowanego, nawet jeśli mogą one okazać się nieskuteczne.

Każdy człowiek może stać się uczest- nikiem lub świadkiem zdarzenia, w wyniku którego jest zagrożone życie ludz- kie.

W związku z tym powinien posiadać wiedzę teoretyczną oraz umiejętności praktyczne w zakresie udzielania pierwszej pomocy.

Każdy powinien także mieć świadomość, że nie udzielając pomocy człowiekowi znajdującemu się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, popełnia przestępstwo przez zaniechanie.

Jednocześnie istotne jest, aby osoba podejmująca różnego rodzaju czynności ratunkowe wykonywała je w ze szczególną starannością, do czego zobligowana jest na mocy prawa [3].

2.

Prowadzący szkolenia w zakresie pierwszej pomocy muszą znać akty prawne odnoszące się do zagadnień udzielania pierwszej pomocy, a także muszą umieć je poprawnie interpretować i w najbardziej przystępny sposób przedstawiać słuchaczom.

Podniesienie poziomu wiedzy społeczeństwa w zakresie znajomo- ści prawnych zagadnień udzielania pierwszej pomocy może przyczynić się do zwiększenia liczby osób podejmujących działania ratunkowe wobec osób znaj- dujących się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu.

3.

Według T. Burnetta, „Ratowanie ludzi, którzy bez naszej pomocy nie mogliby żyć, kształtuje nas.

Walka o zachowanie życia innych wzbogaca nasze życie,

materiały szkoleniowe 43 pogłębia też ludzkie uczucia.

Przekonanie, że życie jest najważniejsze, i postę- powanie zgodnie z tym przekonaniem wpływa na postawy wszystkich, którzy są tego świadkami” [10].

Piśmiennictwo [1] L. Brongel, Złota godzina – czas życia, czas śmierci.

Krakowskie Wydawnictwo Medyczne, Kraków 2007.

[2] M. Goniewicz, A. Pasierbiewicz, J. Woźniak, Ocena poziomu wiedzy i umiejęt- ności w zakresie pierwszej pomocy, (w:) Edukacja w ratownictwie medycznym, pod red. J. Koniecznego, Oficyna Wydawnicza Garmond, Poznań 2007.

[3] M. Goniewicz, Pierwsza pomoc.

Podręcznik dla studentów, Wydawnictwo Le- karskie PZWL, Warszawa 2011.

[4] M. Goniewicz, K. Goniewicz, Wypadki drogowe w Polsce – czynniki sprawcze i zapobieganie, Bezpieczeństwo Pracy 2010, nr 9, s. 15–17.

[5] J. Jakubaszko, Nauczanie pierwszej pomocy – zalecenia metodyczne, PTMR, Wydawnictwo SR-Poligrafia, Wrocław 2004.

[6] W. Jurczyk, M. Gaca, J. Konieczny, Polityka zdrowotna wobec pomocy doraźnej w zagrożeniach nagłych i nadzwyczajnych, Ratownictwo Polskie 1997, nr 4, s. 36–40.

[7] Komenda Główna Policji, Biuro Ruchu Drogowego, Wydział Profilaktyki i Ana- liz, Wypadki drogowe w Polsce, www.policja.pl. [8] Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.

(Dz. U. Nr 78, poz. 483).

[9] J. Kulesza, Glosa do wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 1 lutego 2008 r., sygn.

II AKa 382/07, Prok. i Pr.

2010, nr 5, s. 172–179.

[10] J. Longman, Ostatni lot.

O tych, którzy 11 września 2001 roku podjęli walkę z terrorystami, Wydawnictwo „Świat Książki”, Warszawa 2003.

[11] A. Marek, Kodeks karny.

Komentarz, Wydawnictwo Wolters Kluwer, Polska – LEX, Warszawa 2010.

[12] A. Pronzato, Śladami Samarytanina.

Wydawnictwo Salwator, Kraków 2003.

[13] A. Rasmus, E. Balcerzyk-Bardzo, M. Krawczyk, „Łańcuch ratunkowy” i „złota godzina” jako kluczowe pojęcia w działaniach ratunkowych, Acta Clinica et Morphologica 2005, nr 8, s. 30–36.

[14] R. A. Stefański, Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11 czerwca 1986 r., sygn.

V KRN 214/86, OSNKW 1987, nr 1–2, poz. 4.

[15] R. A. Stefański, Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 22 grudnia 1992 r., sygn.

III KRN 149/92, Prok. i Pr.

1993, nr 5, s. 113–115.

[16] Ustawa z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym (Dz. U. Nr 191, poz. 1410).

[17] Ustawa z dnia 20 czerwca 1997 r.

– Prawo o ruchu drogowym (tekst jedn.

Dz. U. z 2005 r., Nr 108, poz. 908 z późn. zm.).

[18] Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r.

– Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553).

materiały szkoleniowe 44 [19] Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r.

– Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

[20] Ustawa z dnia z 20 maja 1971 r.

– Kodeks wykroczeń (Dz. U. Nr 109, poz. 756).

[21] A. Wąsek, Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 1974 r., sygn.

Rw 370/74, OSPiKA 1975, nr 7–8, poz. 186, s. 372–373.

[22] Wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 30 listopada 2006 r., sygn.

II AKa 299/06, Biuletyn Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu, rok MMVII, nr 4.

[23] Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 1989 r., sygn.

IV KR 15/89, OSNKW 1989, nr 5–6, poz. 42, s. 31.

[24] Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 października 1998 r., sygn.

III KNN 27/98, Prok. i Pr.

1999, dodatek „Orzecznictwo”, nr 2, s. 3.

[25] A. Zoll (red.), Kodeks karny.

Część szczególna.

Komentarz, t. II, Kantor Wy- dawniczy Zakamycze, Kraków 2008.

ADMINISTERING FIRST AID AT THE SITE OF A ROAD ACCIDENT.

LEGAL ISSUES Abstract The author presents an analysis of legal acts regulating administration of first aid at the scene of a road accident.

Particular emphasis is placed on making the reader aware that not imparting first aid to a person finding themselves in a situation of direct threat of loss of life or serious injury to health is an offence due to failure to act.

Thus imparting first aid diligently, in accordance with current guidelines, even if it is unsuccessful, will not conflict with the law.

Key words Road accidents, first aid, legal issue


text:
6.

Ciasto parzone.

Ciasto parzone jest bardzo użyteczne i tak robi się go mniéj więcéj jak do parzonéj leguminy z małą odmianą.

Wziąść pół kwarty wody, kwaterkę masła i trochę soli, zagotować w rondlu: gdy się zacznie gotować, sypać pół kwarty mąki potrochu, ciągle mięszając na ogniu, dopóki ciasto od rondla nie odstanie.

Wtedy odsunąć od ognia, przestudzić i dopiero wbijać po jednemu 8 całych jaj i łyżkę cukru.

Z tego ciasta można rzucać gałeczki na masło lub szmalec i dawać do różnych zup zamiast grzanek, lub ubierać jarzynę.

Do jarzyny lepiéj jest robić pół księżyce i obarzanki szprycą na bla chę masłem wysmarowaną, posmarować jajkiem, posypać cukrem i wsadzić w piec.

Takie obarzanki bardzo dobrze służą do herbaty także, lub za leguminę.

Z tego ciasta kłaść łyżką pączki na gorący szmalec, wyjmować durszlakową łyżką, posypać cukrem z cynamonem i podać za leguminę, podając do tego sos szodonowy.

Można równie nałożyć tém ciastem do połowy rondel masłem wysmarowany, wstawić w piec; urośnie w piecu do pełności, a wyłożywszy na półmisek posypać grubo cukrem i ubrać konfiturami.

Można jeszcze na blachę układać ciastka czyli kupki okrągłe, posmarować jajkiem, posypać cukrem, lub po wyjęciu dopiero polać cukrem rozrobionem z wodą na likier; przekroić upieczone ciastka, wyjąć trochę ciasta, a w to miejsce włożyć śmietanki słodkiéj bitéj z cukrem i wanilją.


text:
Catrou Franciszek, ur. w Paryżu 28 Grud.

1659, choć się przed nim świetna rozwijała karjera, wstąpił do jezuitów 1677 r.

Człowiek zdolny, wyborny kaznodzieja.

Cokolwiek mu zbywało czasu od obowiązków w kościele i w szkole, poświęcał pracom filologicznym i historycznym.

Z dwoma innymi jezuitami rozpoczął wydawnictwo literackiego pisma: Mémoires de Trevoux, i utrzymywał je przez 12 lat swemi artykułami krytycznemi.

† 18 Paźdz.

1737 r.

Wydał: Histoire générale de l’empire du Mogol, sur les Mémoires portugais de M. Mamouchi, Venitieu.

I—III part.

(Paris 1702—1715), tłumacz, na język włoski i angielski.

Histoire des anabapistes (podobno przerobiona z Lamberti Hortensii Tumultuum anabaptistar.

lib.

1), Paris 1695 r. (wyd.

pomnoż.

Amsterd.

1700 r. in 12. inne p.

t.: Histoire du fanatisme dans la religion protestante, Paris 1795 roku); Hist. romaine depuis la fondation de Rome, par les RR.

PP.

Catrou et Rouilly (Paris 1725—1737), na rożne języki także przełożona X. W. K.


text: Andziar, handziar, z tureckiego: puginał, noszony zwykle przez Turków za pasem, po arabsku chandżer.


text:
Bitynja, kraj nadbrzeżny nad morzem Czarném i Bosforem, w północno-zachodniej Azji Mniejszej, od dawnych czasów często nawiedzany przez kupców palestyńskich.

Liczne stosunki handlowe z tamecznemi okolicami i w czasach najbliższych przedchrześcjańskich ściągnęły tam kupców z Judei, co dało powód do założenia gmin żydowskich i do podróży misyjnych, wspominanych w Nowym Testamencie (Dz. Ap.

16, 7; I Piot.

1, 1).

Wtedy Bitynja, od czasu Augusta była provincia consularis, z takiemi granicami, jakie pod Prusjaszem I otrzymała, i sięgała na zachód do Bosforu, Propontydy i Myzji, na północ do Pontu, na wschód do Paflagonji i Galacji, na południe do Galacji i Frygji (Strab.

XII 4, 1 p.

563).

Wielka żyzność i silnie rozwinięty handel uczyniły kraj ten bogatym i kwitnącym, a chrystjanizm łatwy przystęp znalazł do silnych, niezepsutych jeszcze grecką i rzymską cywilizacją krajowców, należących do szczepu trackiego.

Prędko mnożyła się tu liczba wiernych w miastach: Nicei, Nikomedji, Chalcedonie i innych.

Później Bitynia została dwunastą prowincją patrjarchatu konstplskiego i częścią djecezji Pontu.

Cesarze Walens i Walentynjan podzielili Bitynję na 2 prowincje: Nikomedja została stolicą pierwszej, Nicea stolicą drugiej Bitynji; podział ten jednak nie naruszył kościelnej juryzdykcji Nikomedji, jakkolwiek później metropolita Nicei uwolnił się z zależności od metrop.

nikomedyjskiego.

W pierwszej Bitynii były następujące bpstwa: Nikomedja, Chalcedon, Apollomas, Prusa, Soreo, Prenete, Helenopolis, Basilinopolis, Adriana, Cesarea, Neocesarea, Dascylium, Daphnusia, Cadosia, Lophus, Cius, Melangia, Rindace; w drugiej Bitynji: Nicea, Apamea nad Meandrem, Linoe, Gordo-Servi, Modrena lub Mela i Numerica.


text:
bo, przysłówek potwierdzenia; samo nie wystarcza, dodają mu wiem (1. osoba): bowiem, albo ciem (6. przypadek od ten, p.): bociem, razem lub rozdzielnie: »bo ja dał ciem wam ją«, »bociem zwolił« (‘bom wybrał’), biblja; boć; przedsuwają a i ale: abowiem, albowiem, abo (biblja: »abośmy sobie bracia«, »abo jest ciało« (u Leopolity w obu razach samo bo); abo w dzisiejszem znaczeniu, skrócone z albo, pojawia się również w biblji, »abo ja albo oni«, »zajutra abo po zajutrzejszem dniu«.

Prasłowo; tak samo u wszystkich Słowian; w cerk. ibo, nasze abo (bo), czes. neb(o), bo; twierdzą, że to bo jest odmienną wokalizacją od ba, lecz wolno o tem wątpić; ba, zdaje się, nie spójka, jak bo, lecz wykrzyknik (ogólno-ludzki) jak ha, pojawia się też w piśmie (inaczej w mowie potocznej) dopiero od 16. w.: ba, bawej (niby: ‘patrz, oto’), niby europejskie bah!

Spójka bo służyła potwierdzaniu, lit.

ba (a z odmienną wokalizacją pruskie be, ‘i’; lit.

be- przy czasowniku dla oznaczania trwania, bet, prus.

begi, ‘bo’), awest. bā potwierdza, grec.

fē, jak, goc.

bā, ‘jeśli’.


Hubert tar.

Ja -Inf)''ńltO :j%gii Umwer.

''Ielll Rze zo ''" ki o pitałludzki ikapitałpol zo a ro ój woj wództwa podkarpackie , adz ni Podkr ''lani r 11 niemal rialnych formkapitałujakoczynnikó~roz ''oJu i gu o tatnieh d..

dzi u kilku lat bardz wsze hn \ nauk h po- I znych. imo wid nyeh na pierw zy r t oka r''WIĆ,główniewUŻlU bu terminów - p~ęcickapitałludzki"używnc je t cZl; t igłównieprzez ck n ml <16zaś,kapitał''pol czny'' lal si domnąo jolagów, to oba I rminyużd \ no krczyłp za gr ni e woi h d cyplm i inle ni pl at an lar n przez n uk \ ".

Jak i publi tó, p lit ó\ z dzialac płeczn. h p~ta kapll lu ludzki g ikapitałupołecznoądzi'' J nymi l 7 cleJ t owan h p~''n uka h płeznych,jmująyeh i zml nami Ja IC zacho- dząwe w płeznym, zglobaliz w nym wiecie, Terminy te orazzwiązanel nimI pr bl my badawcze i praktyczne na d br zadomowilyięp l kim dy kur il.: nauk pole znyeh a \ konsek n ji corazczę''ciej pojaająie;takżepl7ckazic i d kur i m dialnym.

mki badan prezent ane [m 3rt kul pachdząz proj klu ba- awcze Kapitolludzl..i i kapllal spale _ny o 1''0: \''ój lwjewód=twa podkarpa ·ki go (m nr 20 IBIHO 1_ 91 6) lin n wan "g ze''r dk'' na IUlukęw l Ul h 2009 - 2010. lud ki i pol zn'' - nni ltałludz.kl klu z \ mi d luro~1u re I n Inego.

''J1 proe 176Ą,K\lklll''lSkl, o/l{)I1~1II1modelu poI/tyki reglOna/llel -C1"~llk/l1dyslal~Y/l''.

Voo,'' LUd13 RegIOnalne l Lokalne".

nr 4/ !OO3•. ( o l -

dyfuzji i transformacji wiedzy, które to procesymająistotne znaczenie dla innowa· cyjnośeiikonkurencyjności.

Wreszcie, kapiLalspołecznycementujewartościpro mującesieci jakobodżcetworzenia regionalnych gron oraz regionalnych strategIi mnowacji i polityki.

To zagadnienie jest szczególnieważnedla regionówsłabiej rozwiniętych,dysponującychsłabszymkapitałemspołecznymoraz nmiejszym stopniem upowszechnienia nauki i wiedzy.

W takich warunkach regiony temuszą sprostaćzasadniczym wyzwaniom zmiany technologicznej ispołecznej''n. Naistotnośćrolikapitałuludzkiego ispołecznegow procesie wzrostu go spodarczego i budowania regionu konkurencyjnegowskazująrezultaty licznych badali empirycznych.

Wświetletychbadańlowłaśnieróżnicew zasobach czynni ków endogennych (w tymkapitałuludzkiego ispołecznego)decydująoutrzymują cychsięróżnicachw poziomach rozwoju krajów i regionów.

Jednym z zasadnI· czych zadali polityki regionalnej Jcst pobudzanie zasobówwewnętrznych(endo gennych) regionu.

Skuteczna realizacja takiego zadania wymagadogłębnychbadań na temat roli izwiązkówkapitałuspołecznegoi ludzkiego w budowaniu konkuren cYJnościregionu.

Mimoczęstegoużywaniaterminu kapitalludzki, do tej pory jest on wielo· znaczny.

StanisławRyszard Domaliski stwierdza,żeautorzyużywającytegopoję ciastosująmctodęprzytaczania przykJadów i operowania nim wróżnychkontck stach.

Powoduje to z jednej strony pozostawieniedośćdużegopola dla intuicyjnego odczytywaniatrcścirozpatrywanych kategorii, a z drugiej -możebyćtraktowane jako swoisty sposób definiowania 178.

WedługMirosławyMarody i Anny Gizy· Polcsczuk na ,.kapital ludzki"składająsiętakie cechyzbiorowościJak: struktura wieku populacjI.unueralność.stopaurodzeńoraz stan zdrowia, któretworząrazem bardziej ogól"qkatcgorięcech demograficznych.

Oprócz cech demograficznych zbiorowościwskład..kapitałuludz.kiego"wchodząrównieżumiejętnościczłonków LblOrowościwyrai:one w postacI poziomuwykształcenia.struktury zawodowcj oraz stopnia zgodnosci struktury zawodowej z wymogami nowoczesnego rynkupracy''7''ł Podobnie ,.kapltal ludzki" definiujeOomański,stwierdzając,żejest lo lasób wie dzy.umiejętności,zdrowia, energii witalnej zawarty wspołeczeństwie.

Zwraca Jednak uwagI; naważnąkwestię,żejcstto zasób dany przez genetyczne ccchy daneJ populacji raz na zawsze, alemożliwydopowiększeniadrogąinwestycji.

zwanych ..

Illwcstycjanu wczłowieka".

Z tegospostrzeżemapłynieważnaprzcsłankadla spolecznościzamicszkującychperyferyjne,słaborozwllllętcregiony.

--Tamże.s 9·10, ''..

S R. Domanskl.

Kopltol 1l1d:ki I w:ro.fl gospot!lJn"=".

Waru.iI"" 199) ..

A. Glza-PoleszcZ\lk.

M Marody.

Kopltollud:}.;i iS)''!ll,.,nmły.

Iw IGlza-Poleszczuk A. Marud)'' \1 Rych:ml A. (red.), Slrll/t''gie I sl''.wem Pll/ao''" llh/iC:1I :n1Wn\,~pulec/lej,Warsmwa 2000 186

omożliwościachprzezwyciężenianiekorzystnego stanu poprzez inwestycje w ludzi -kapitałludzki.

Do ciekawego wnioskudotyczącegorozważańnad formami kapi· tałuobecnego wspołeczeństwiedoszedłAndrzej Sadowski.

Stwierdza on.że "w zasobach ludzkich skumulowany jest przede wszystkimkapitałludzki,społecz· ny i kulturowy..

I80.

W skJadkapitałuludzkiego wchodzi wiedza(wykształcenie).

umiejętnościzawodowe, stan zdrowia wraz zumiejętnościamijego wykorzystania, znajomośćjęzykówobcych.obsługikomputerów,gotowośćdo kontaktów izwią· zana z tymelastycznośćwzględemróżnychkultur oraz stylówżycialIII.

Na gruncie badanspołecznychprzyjęłosięrównieżpodkreślać,żejakośćkapitałuludzkiego to coświęcejniżsuma cech populacjizamieszkującejregion.

Składająsięnaniątakże pcwne cechy socjologiczne, takie jakzdolnośćdo tworzeniawięzispołecznych.te zaśpozostająpodwpływemokreślonychinwestycji wczłowieka.

Zpojęciemkapitałuludzkiegościślewiążesiępojęciekapitałuspołeczne· go.

Wcześniejwspomniany Sadowski stwierdza,żekapital spolcczny jest jednym zkapitałówskumulowanych w zasobach ludzkich.

Koncepcjakapitałuspołecznego jestjednąznajczęściejużywanychteorii w naukachspołecznychw ostatnich latach.

JakpodkreślaAlejandro Portes wciąguostatnich lat,pojęciekapitałuspołecznego stałosiępunktemwyjściadoformułowaniajednej z najbardziej popularnych teorii socjologicznych, którazostałaprzeniesiona dojęzykacodziennego '' &2.

Wraz z popu larnościąteoriikapitałuspołecznegopojawiłosięwieleróżnychjego definicji.

W literaturzepodkreślasię,żeszczególnieważnedla rozwoju teoriibyłyszczegól nie trzy nazwiska: Bourdieu, Coleman i Putnam.

WujęciuPierre Bourdieukapitał społecznystanowi,.sumęzasobów,aktuałnychi potencjalnych, którenalciąsię jednostce lub grupie ztytułuposiadaniatrwałej,mniej lub bardziej zinstytucjonali· zowanej sieci relacji,znajomościi wzajemnego uznania.

To znaczy - jestsumą kapitałówiwładzy,któresicćtakamożezmobilizować,,''~j.

Zgodnie z tymujęciem wykorzystanie przezjednostkępotencjałuzasobówkapitałuspołecznegozalety od dostępnościizasięgusiecipowiązańi relacji w których uczestniczy.

WedługBour dieu wykorzystanie zasobówzależyoddziałańindywidualnychkażdegoczłowieka, zdolnościiumiejętnościrozwijania otrzymanego przezjednostkękapitałuspołecz· nego.

Druga zważnychkoncepcjikapitałuspołecznego,autorstwa Jamesa Colema· na, uchodzi zaklasycznądlacałościowego,systematycznegoujęciakapitałuspo- IJO A. Sadowski.

Kapilalspołecznyi kulturowy heterogenicznej ,.metropolii" wschodniego pogranicza. [w:] Ja!owiecki B.• Majcr A.,SzczepańskiM.

S. (red.): Przemiany miasla.

Wok61 socjologii Alcksan· dra WalIisa, Warszawa 2005, s. 258.

1.1Tamżc.

III A. Pones.

Social Capital: !ts Origins and Applications in Modem Sociology, Annual Review or Sociology t.

24.

1998,s. 2.

11.\ P. Bourdieu.

J. D. L. Wacquant , Zaproszenic do socjologii rcf1cksY.inej, Warszawa 200l, s. 105.

187

lecznego,określanegojako perspektywa ekonomiczna (teoria racjonalnego dziala nia)''84.

Colemandefiniowałkapitałspołecznyjako"umiejętnościwspółpracymię dzyludzkiej wobrębiegrup i organizacji wspólnych interesów"18S.

Autorem trzeciej koncepcji, o którejnależywspomnieć,jest Robert Putnam.

Uważanyjest on po wszechnie zagłównegoinspiratora wielkiej karierypojęciakapitałuspołecznego oraz jegogłównegoeksponenta 186.

WedługPutnama na kapitalspołeczny"składają siętakiejakościzycia stowarzyszeniowego w danymspołeczeństwie,jak sieci, normy oraz zaufanie -jakościteumożliwiajączłonkomdanegospołeczeństwa zwiększenieefektywnościzbiorowegodziałaniai sprawniejszeosiągnięciepodzie lanych przez nich celów"Ilt7.

Ważnympodkreśleniajest równie-1: fakt,żeobserwacje PutnamadotyczącekapitałuspołecznegopoczynionezostaływeWłoszechi opiera tysięna obserwacji funkcjonowania i stopnia rozwojuwłoskichregionów.

Termin "kapitałspołeczny"używanybyłrównieżw analizachspołecznościwiclkomiej skich przez lane lacobsjużw latachsześćdziesiątychpoprzedniego stulecia 18X.

Próbąpołączeniaprób definicyjnych podejmowanych przez kilkunastu au torów oraz wskazania na zarówno jednostkowy, jak i grupowy charakterkapitału społecznegojest definicja Paula Adlera i Seok·Woo Kwona.

PowstałaODa po prze glądziei analizie ok. 20różnychdefinicji, a brzminastępująco:"kapitałspołeczny jest zasobem dla indywidualnych i zbiorowych aktorów, stworzonymdziękiukła· dowi izawartościsiecipowiązaliistniejącychw ich nmiej lub bardziejtrwałych relacjachspołecznych"''".

Zasobykapitałuludzkiego ispołecznegow województwie podkarpackim Swiadomosćwielowymiarowej naturyzwiązkówi relacjikszlahujących specyfikęregionu zmusza dowyjściapozajednąopcjęmctodologicznąi dostoso· waniacałegowachlarza metod, zarównoilościowych,jak ijakościowych,do anaH· zy lematu.

Celemgłównymartykułujestokreśleniepoziomu zasobówkapitału ludzkiego ikapitałuspołecznegomieszkańcówwojewództwa podkarpackiego oraz 1~,IC.

TrUlkowski.

S. Mandcs, Kapital spo/ec::n}'' wmałychmi(/S/(Ich, Warsz''lwa 2005.

I~JF.

Fukuy.un:l.

Zalifanie.

Kapilolspok''t:Zny o drogo do dobrobyt/l, Warsz.1w:\-Wroclaw 1997. s. 20, 11''0''> C. Trutkowski.

S. Mand<:s (2005), op.dt. lU R. Putnam, DenllJkrtl(:jo w t1:ia1rllliu:tNuJyćjeoby","te/skil!

we W!>·po/ce..u,)''Ch J1f/os::ct:h, Kraków· Warszawa 1995, s. 56. IIIlI J. Jacobs .

The Deoth (//It/ Life QjGrc.''CI1 AmericolI Cilie.f.

Rnndom House, New York 1961. s. 138 139. cyt. Za: A Bar10szck , KapiUlI spoh''t.-:no-kl/Ilurowy mIOtJ<t mleligencji WCJhecM~vmog611'',,-nku pracy.

Katowice 2003, s. 21. lIW P Adler..

S.W. Kwon, Sodal Capllal: 11fe Good.

fhe Bad and Ibe Ugly, (w:] Lesscr E.

L (red.).

KlloMłetlgealld Soc:ioJ Capilal· FOImdtniollS and ApplicQliOIlS, BUlicrwonh - HcirtCm3n", Boston.

Oxforrl.

Auckland.

Johancsburs, Melboume, New Delhi 2000, s. 4.

188

mothwokl wykonyst.ania tyod\ zasobów p<ldąlemrozwoJu rqlonalnego o"-qo WO~Wll.

Analiza mothwokioddziaty.r.~"kapllałów- ludzluC''go Ispołcc~ nqo - na rozwó:j rqionalny.

poz.....olilaby ""lU05kowK 11 i$lruauu zwi4Uurmędzy pcwomml rozwoju regionalnego lmotliwokąJClO poclnouema.

aZJI~rm ljakok~kapitałuludzkiego i spok=Kgo.

lIa klóre IDOl"",-pływać.

Aby ZTCllt:lo waćsformułowanyJXI"")1:CJ cel.ptzcprl1"~_Iy U''Z)'' kllrlll1trrKllla1lK ","tIbeI; StebK baduna.

Ze:WZI~na pr>!cdrmoIbadań,badaruu poddanI byh I) rmeszkar''oc:y wOjn>"ódn"'''''' podkarpacIuego; 2) Iokalm btkny~IllspołttZIKgI1 prnd$taWlelele elity pohtycZneJ l I1plnJot,,''ÓrtteJ onznaj""ęka!pr7eds.ęlllon::y WOJewództ"''lI p<ldkarpao:kiego.

Oprócz badan socjologi=lych 11 dwalaau lere· nowym dokonanazostaławt''zaniej ncroka analiza;sulleJ~hdanych $\1\t)''Stycz· Ilych Ol1IZ danyehpoch~eychz ","ych badati naukowy<:h, klóre poz"''oLl[ p<ld wzlll~drntil"''eiowym ijakOŚCIowymO$ZlIcowat zasoby k.apllalu ludzluego w wo jcw6dz\wlc podkarpackim Podstawowym problemcmb.daw<:~ymptl''itawionym w badaniachbyłopy tarue: jak.a JestwIelkośći usobyk.apitałuludzkiego ik.apllałuspołeczncgow wo Jn>"ódl;twle podlc.arpaclum. om Jaki jest zakres wykorzy''tarlla owychkapItałów w rlltthan;zmic funkcjonowania tycia spo/ttZlXgo i ekonomic:znego regionu i jego rllZWOju" AMIi%)'' dany<:h ZJl$t.anych om t.da.rua O cbaraktcru llokiowym - na rq''Jfl:Zentac:)''

J1lCJ pn''lllle rmeszlw''lców wa,n>''ÓdZl._ podkarpaclliC''go.

onz pko ŚCIOW)''rll-pclłIębione"'')"""łM!yZ l.om.mi tycia spoleezllqo lqIOIlI.l. poZ\O..oIily .:ąx..."tedzKtni lO pywuc.

l"a podsta",,,,,~_hzydosl.t;pnoŚCi","$bżnJkówstatystycz1lycb maralm::ryzuw:yc:h~~dtw sposób po5mlnI zuóbkapllałuItldi.kiego nałZQeblupowialÓWpnyję''tonasllłP''ljłąkoncep;jębudowy rruc:rnlk.a Jlko$c:l kapItałuludzlucgo.

Pl"""~k.atego....

""bullk6whc:zptlŚrednK:hlIaZ\O."3n1została eharakteryslyąpou:ncjalu demografICVIego regionów.

«W>lłlędunadommujłą ".

tej grupIerolęcech dc:mognf..:znych.

Druga katcgoria wskaimkówpośrednich oplSUJCaktywn~społcczno-gospodarc:t4luclności.

W ramach katdcj Z tycb d"''ó<:b zasadmczych kalegorii zosIa/owyodr~bnionychpo kilka c<:ch lub zachowari.

popu_ laCJI.charakteryzUjącychpotcnqałdemograficzny iak\Y""n~tspołeczno &ospodarc~ludnościw powiatach. klórym motnap~lsatkonkretne obscrwo ....... lnc nucrnlki~al)''SI)1;Znc"W rC"lultacie powslal pewicn hicrtlrl:hiC"ln)''.

trójpo ZIOrnowy ukbd "''sutników Wagiodzwia"cicdla.i:łudzialwskażmka~nibzą:o pozIomu w dc:finicji wskatn,ka wymC''go poziomu.

Wał''ni pcwomIe pIerwszym sumuJ4łlę00 lOO"le; natonuast "''1Ig'' prtyplSllne rmcrnikom stat)''$1)''CZII)''JD Z po ziomu dr\Iglcgo i trz<:cicgo sumuJ4 s", 00 100% ,..obrębIeposz,;zególn~hmiemJ..

!<ów danego pozIOmU (......gJqO I trzc:e1qO).

Wagi doblaaDebyływ oparl:iu o po- ''89

dobne badania pneprowadl:one przez BankŚwiatowy,lnslylUlBadańnad Gospo darkąRynko"" izakładBadan Statystyczno - Ekonomicznyd\GłównegoUn:o;du Statystycznego; Polskiej Akademii Nauk.

lm lepiC''j vniennacharaklC1"~Owa''" konstruowany miernik, tymW)''Ż$ZlImialawag~.

W budowie mIernikajakościkap''.

talu ludzkiego wykorzystanazoslałamelodologia stosowana przy konstrukcji mier· ników rozwojusp<;>łccznegowykonystywanych w badaniachspołecznychprowa dzonych przez ONZ.

BankŚwiatowyizakładBadańStatystyczno - Ekonomicz· nychGłównegoUrz''>du Statystycznego i Polskiej Akademii Nauk..

Podstawąźródłowąbadaniabędąinformacjepochodzącez Bazy Danych Regionalnych GUS (BOR), wyników Narodowego Spisu PowszechnegoLudności iMieszkań1.

2002 r., Z rejestru REGON, danych statystycznychUr.l:ęduStatystycz nego w Rzes:l''Ow;c oraz wyników wyborów samol<.''ldowych i lokalnych publiko wanych przezPaństwowąKomisj~Wyborczą.

Dancbędąpochll''lUily~lat 2002· 2009.

Z<: uwagi na to,żecechydcmograflc~neopisującejakośćkapitałuludzkiego charakteT)"LUjąsi~malą~micnnościąw czasic om w celu~mnicjszcniaryzyka bl~duw ocenie p<l!encja1u demograficznegoludności,~wiązanego~wy.twowa. niem jednorocznych,najcz~kiejlosowych wahanwielkościparametrów demo· spolccznych, analiza materia1u Statystycznego przeprowadzona zostanie na podsta· wieśrednichwanościmierników dla lat 2002-2009.

Proccdur~uśrednianiazasto sowano taicie w odniesieniu do parametr6wcharakteryzującychaktywnośćsp<> lcczno-gospodarcz,ąludności.

Podsumowując,problcmatyka badaniazostałausys· tematyzowana w hierarchicznicuporządkowanyuklad zmiennych, w którym po szc~cgólnepoziomy analizy wymaczonczostałyprzez stopie''; agregacji miernikó" statystycznychopisującychjakośćkapitalu ludzkicgo.

Zmienne wykorzystane do budowywskaźnikaZOStałyznonnalizowane iprzyjmująwanOŚ\;izprzedziału[Q, l], pny czymwartośćl pojawiasi~w przypadku tego powiatu.

w którymnatętenie zjawiska jestnajwi~kw:,zaśwanośćO pojawiasi~tylko w powiatach, w ktÓTy<:h natę:tcniebadanego zjawiska jest zerowe.

Dodaćnalcty r6wniet jeszczc jednozało ~cnieprzyj",e do skonslrlJowaniawskaźnika.że""}'':l:ruI""anośćzmiennej znormah· ~owanejoznaczawytsząjakoŚĆbadanej cechy.

Skonstroowany na podstawie znor· malizowanych zmiennych zagregowanywskaźnikjakościkapitałuludzkiego (JKL) przyjmuje có...."idwanościz przcdzialu od {I do 1, a im jegowartośćbardziejzbliżo na do jedynki, tymwy:l:szajakośćkapitałuludzkiego na terenie dancgo pcmialU.

Województwo podkarpackic jest regionem odużymzróżnicowaniuzaso bów kapitalu ludzkicgo.

Ocena przestrzennego zrM.nieowaniajakościkapItału ludzkicgo, opana owielkościsyntetycznego miernikaJakościKapitałuLudzkicgo (JKL).

skonstruowanego na p<l!rzeby badan.

wskazuje,iżzasadnicza liniapodziału województwa podkarpackicgo biegnicukośniclącząckrancep6łnocno-zachoonie 190

z po/udnlo"''o-"''Xhodnnni.

Powiaty1~noo "''"5Ch6d od tej liniipodzJału.wył~· o;nW I''O"""tłaila.

Lcki.tharaktCf)''ZU,Msięnitszym wskabUkiem JakokIKapRału ludzhego(JKL).

N''JruUzy ponom ,.koki bplWu ludzhcgo,~y"''-..10 K~mll:mib JKLmnl~J~nit 0.400wysąpiłw dw6dl powiauth: umobrusklm Zlal''llk,m ("''lIrtoU JKl-G.296) i lubkz<rAUim (Wl.rto''t JKL-O.375), N.jwytsZ4 w.rtoU wskainikt JKl~twierdil:ollOw powioe<::it grodzkim Rz<:uów iwyni~bona 0.

S51, Do grupy powiatów o wysokim poziomkJak~tiKapiwhl ludzkitgo (war lojt JKl poW)''ttj 0,575) zalitzono rówllid powiaty: lailtutki(wartość JKL-<I.632),~noc;kl(W1rtośtJKL-<I.601).

miastoKr~1lO(W1rtoU JKl-<l.579) onz neszowskl zl<=ski(-nołtJKl-G.57S).

Wartozwró<:ićUWl.ię,ot w gruplt I''O"""t6w o ""''JwytRym poziomic Jakoki K''plUN ludzkiegomaluły11ęd"''ll powiaty grodzkie - Rzeszów i Krosno, kl6n: wedlu,międzylIlDyrDl Agruazki SobJ,h..(;..-osdz~dwawyraźneośrodkiwzroslU .....-ojewództ"l~podbr p.dom....

POIwia''dza,M to ro..lnd ....b~pooomu 1IIll:ItI,ib JakoklKaplułu ltlllzloqo.

N.

U"''llsęulługujerówruet W)''$oki potlOm IIlIcmib JKl w pcl''A-le<:le Unot:ltlm. który jakWIdaćposiadlllJlOl''Ypotencjałr{)ZwoJowy.

Srcdm poziom jako ki k.pitahl ludzkiego.

WYZlllltUnyWl.rt~eiąmiernik.

JKl w pn:cdzlalc od 0.575 do 0,500 zaoblCTWOwtlnO wdziewięciupowiatach, przemyskim zIemsk,m. sln:y'' towskim.kr~nieńskimziemskim.ropczycko-sędzinowskim.bicneudz.lum.~.

bic;k"TI.

mit:lcekim.

lakim onz w Tarnobrzegu.

Stosunk<no''o IIJSlum JIOzlO""''m jakokI bpltalu ludzklCiO eharaktc:ryzowaly "".

powlaty.

w kt6ryeh Wl.lloK JKL 1TU1''Ś<;1"lięw plUdz..k od 0.499 doO.400, W grupie Iej:maladyIlęumJcdoost· kI t"'')1orialnc: jak: pcI''A-",t jUldskl, blzozo*Ski.

stalowowolsk1.

,PIrosbwski.

Im)" skl.1lIt1ński.p-zeworski.

lrolbuuO\O"lki I IIlJaS\O Pnanyil.

Zdoi;ydo....mc "''YtsZ4 "''lIrtośtnucmlka JKl odnOIO"lIllO w subregionie rza.zowsko-umobrusklm (w.r tośtJKL-<I.647) m1 w podregiomekTołnieńsko-prumysk.im("lIrtośtJKL-<l.47g).

Województwo podkarpackie jest regi01lem o dutym zr6tn.ieo"''llmu zalo bówkapitałuludzkiego.

Ocena pn:alm:nm:go zrótnicowania jakoki kapltahl ludzkltgO ""SkazuJe.

i1 zasadnia.ll Imla pod:z... hl WOjcw6dz:tWl.

podkarpaeklego bleillieukośnic~ekraiK., pó!noo;no-zad.odnie z poiudn.iO""O-WKhodnlml.

Po "''''''''Iyleącel1lI wschód od Iq lilii I podz...1u,WY~j"powiat bilf;uc;ki, eharatt.,..

J''YZV,RIlęno.tszym po:tK>mcm zasobów bp1ulu1u<W;ąo_PosluguW~skonstru 0''ll1lllym l1lI I"Jlm''by halb,; .."

Sk.tfnibemJakoś.c:iKap,ułuLudzkiego (JKL) mama )I",,.,,.dzit,iłNlJ"'')''1szym poz><.>mI:1TIza~tego bpnalu eharaklefYZO"''lll51~ pow..t grodzk.i Rzeszów Do grupy powllll6w o wysokIm poziomIe upluiu ludz· kIcIlO motemy równietzaliezyćpoWI.tłancueki.

SlInocki. rlCSzo""Skizlem~kloraz ''"

powsat grodzki Krosno.

Śro:dlllmpo:t''lomem jakoK.

kapll.llu ludzbego cha...~.

_loSIęa!dzicwięepo....iatów: pncmyslci ziemski.

StnytoW5b.krołntdlW DelDSb.ropczydoo-sędztszowski,bic:szc~dębICki,lIllelech,łc:skioraz T.· lIoObnq.

Stosunkowo Iliski poziom zasobó.... bpl"''''''''łl>dzłciqozaOOSCI''V''o"''uo .... pow>«ic jasielskim, btww..''

Skim,łlak>wowo1shm.jarosb",~1d::IJll.n. Il1J:aIlskim.

przc:worskim.

kolbl.lszowskim i miekie Pnernyil (powwgrod.zkl~....,.

ndszym pcwomem zasobów bPIWllIudzk.iego CbanktayzOWllIys~S"''"povo~ W!lObl"Zeski ziemski i lubaao.......

R)..

I.r_kopi....

''''''''-.,.(Mltrolk JKL}..-~la<."-ol~JI''O"IbrpatkltJt 192

Poziomkapitałuspołe<:ZIlegowskaxuje, it wojcwód%lwo podkarpackie na· lcty d<J region6w O ponadpn:ecio;tnych zasobachkapitałuspołeczncgo.

Powołując si\, na wyniki badali og6lnopoiskichdOlyczącychpoziomukapitałuspołecznego.

w tym przede wszystkim naDiagnozęSpolecznq 2007, motnastwierdzić,i.l: poziom uog6lnionego zaufania mieszkalic6w Podkarpacia jest blisko trzykrotnie wytszy nit średniaogólnopolska (poziom uogólnionego zaufania w DiagnozieSpołeczne)ZOO7 wyniósł10,5%.

w badaniach 26.5%).

R6wnict danedOIycząceaktywnoki obywa telskicj iprzynaletnoścido organizacjispołecznychmieszkaticów wojcwództwa podkarpackiegowskazują,1<: jest ona blisko dwukrotnie wytsza nit dane ogólno polskie(wedługdanych DiagnozySpołeczne)Z007przynald.nośćdo organizacji społecznychwyniosłaokoło15%, w badaniach odsetekbyłrówny 28,5%).

BadanIa wyratuicpOlwierdziły.te mieszkariey województwa podkarpackiego charakteryzu_ jąsi~wysokim poziomemkapitałuspołecznego.

Poziomkapitałuspołecznegojest jednak z:r6tnieowany przestrzennie.

WielkoŚĆpróby badawczej nie pozwolila na dokonanie analiz na poziomic powiatów_ Byly one jednak motliwe na poziomIC dawnych eztCTc<:h województw -krośnietiskiego,przemyskiego, rzeszowskiego i tarnobrzeskiego,tworzącychwojewództwo podkarpackie.

Analizy statystyczne wykazały,te najwytszym poziomem sformalizowanegokapitałuspołecznegocha· rakteryzująsiębadanizamieszkującydawne województwo przemyskie.

Podkreślić jednak nalety, teróżnicew poziomic sformalizowanegokapitałuspołecznego wśródbadanych z dawnych województw,krośnieńskiego,tarnobrzeskiego i rze· szowskiegobyłybardzo niewielkie_ Test ...''

Pearsonawykazał,1<:poml~zypoZIO mem sformalizowanegokapitałuspołecznegobadanych(przynależnośćdo organi zacjispołecznych)a zamieszkiwaniem wktórymśz dawnych województw istnieje statystycznie istotnyzwiązek.

Silazwiązkunicbyładu1a -warlośćwspółczynnika kon1yngeneji C Pearsonawyniosła0.091.

Badaniawykazałyrównic±,żcistnieje statystycznie istOlnazaletoośćpomiędzymiejscem zamieszkania (dawne woje wództwa) a poziomemzaangażowaniabadanych wrozwiązywanieproblemów ich społecznościlokalnyeb.

Sila~ązkubyla umiarkowana.

WartoŚĆwspółczynnika kontyngeneji C Pearsonawyniosła0,149.

Najwyt:$zym poziomemzaangażowania wrozwiązywanieprobłcmówspołecznościlokalnych charakteryzowalisi~badani mieszkającyw dawnych województwachkrośnieńskimi przemyskim.

Zdecydowa nieniższypoziom zaangatowaniacharakteryzowałmieszkatic6w dawnego woje wództwa rzeszowskiego,najniższyzaśwojewództwa tarnobrzeskicgo_ Rótnice wartokipomi~dzymieszkańcamiwojewództwakrośnieńskiegoi przemyskiego a rzeszowskicgo i tarnobrzeskiegobyłyznaczące.

Miejsce zamieszkania, wktórymś z da""ych województwbyłorównieżczynnikiem, kt6rywpływałna poziom po czuciapodmiotowościbadanych.

Na poziomie testu ),''wystąpiłazalctnośćstaty Stycznapomi~dzyzmiennymi i miala onaumiarkowanąsil\,.

Wanośćwspółczynni- 193

b kontyngcncji C Pearsona wynIOSb 0, 121. lNcrpr<:luJ4C wyniki mama stwlcrdd.

11 najwytszym poziomem plXtIM;ia podmiot".....i clIankleryzowalisiębadam umlCSzkuw::y da..._W()~wor:reszowsm 1tatnDbruskic..

Ztw:m1C'' nl1szym pozlOll1C1ll ....moki wskdnib.~harabcryzt>W1lliSIębadaN z da...-nego~6d2.

twa~bego1~kJqo.

Do 11IIc:resu,.:ycb "''''1llOSkliw skbrua ró....llId analJ.z:l przc$U''Zcmq<) zró;tn>eo,.-ama pcxnomu wsk.dDika ,.brucnegoM kapItaIlI spoIco;ZDCłQ.

TesI"~Pcarwna wykaz:ll, kpgrmęohyponomem Mb<udnqoM kapltl łuspoIec:z:oego badaoycb ..

zarmeszki.....niem w k\6rylrd z da"''1lych wojew6dzlw IStnl~J~stat~leistQtoyzw''4ZcŁSib:l\lo~,akIII standardy badailspołecz nych JCSI dut:a - ,,''UtoUwspółczynnikakornynfCDI:JI C Pearsooa W)''IlIOSb 0,172 Mlcszk.alky dawnego wojew6dztw:a ruszowskicgo~haraklcryzow:oliSIęnlJlUl szym poziomem "brudnego"kapillłuspołecznego.

NleZlll~zniewytszy poziom wskaźnikazano!o.....no w dawnym województwiekrołmcilskim&dani zam":sz· kującydawne województwo pr:rcmyskic i tamobr:rcskic charaktCl)''ZowaliSIęzde cydowan.., najwytszym poziomem "brudnego"kapitałuspołecznego.

ukres wykon:yttani.a kap''l.lIluspołecmelloi ludzkiego w mechanizmie fun"Jonowania tyciaspołceznegoiekonomi~znellOregIonu oru jego rozwoJu Jcst merównomicrny.

Z~jest 10 Z~cchamispołccn>o-dcrnD&nlficznynunua:z ~w,kIórenulu~na u50bykapiUlłuIudUicgo.

Wysoki poziom mJlr syme tycznych tndck:sów poszczCJÓlnych wymiarówkapItałułpOłccmcgozwąDnybyl Z,..,d:lcrn rrue:ttbDc:ÓW, ich pozIOmCm wybztalccn.., S&&fUKRl zawodowym.

po nomem z:u.npmv....... oby-oo..tebkiego i poziomem akty.moki religijnej.

NI wy.t. ue u$CbykaplUlłusp<>ICQDCłOpoZ)''ty''A"fIle ...''

J''Iywa1 wysoki poztomwykształce n..

oru S&&tUSll za...''

Odovo-ego mic:szbilców Taka samauldnołćwsuob _''er dzona w pnypldlru ...'')''SOłicgopozioroo zunp20\l''lllIJobyv.<Jtełskiego(m.ln. pnyrI&lctnoki do orpnizxjispołecznych).RÓVo1UC''tmi~ydw"lktnyzu.

W;y SięwysoqIkt)""''OOŚCi:IrchlPJ~posiadaj4 ...''iększc:zasobykapitałuspołecznego Osoby starsze, po...''01Ik~ccokresaktywnościzawodowej tald:e §tarwwi4 kate gonęcharlktcryzu.j4ąSIęwysokIm po2iomcm kapllaluspołecznego.

Podkrdlit naldy.

te: jest to ""tegoria odU~ympglCllcjale.

kt6l''y nIe jesl praktYCVlIe wykony· SIany w procesie rozwojuwoj~w~lwa.

Spo:l:ytkowanie Ichaktywnościna rzcez rozwojuspołecznościloblnejpr:ryniosłobyznacz.nc cfckty w postaci konwerSjI kapllaluspołecznegow~konomiczny''ł1.

Wynikibadańpokazały,te mieszbu''lcy wOJcw6<W ..... podkarpackIego dys pollIIH zn:>C''!nym bpIUllem ludzktm I spoI=ym.

kl6l''y zaledwie w minimalnym .o, 00 podoIoo)do .--uw o.....-ył<~)''I>pcotfICjak~"''--" .........

Ił.S-"" _~.......

"''Id ....

'' IW .......>- 5 J''\róor ..

BraI)II + potIł.~.

Ba- ~lUpoooIjty tj''_~2006.

,..

zakresicJcst wyl<onystywany w prQCe$ic spo/ttzno-clr.onomJ<;zncgo TWWOjU regIO nu..

Potwlcrduj.l tomi~innymi analizy~C$lIZCllIlegoVÓblico....1lA poziomu bpiQllu spo/«ulC''go na pomormc dawnych wujc...''

ÓdZtw.

Micszlcailcy da""''>cgo ..."

Ojcwództ.... pro:mysl<icgoJ.POłzVdbadanych micszI<aiic:ów ...''SZ)''St1ocb cztcrco;:h dI"''''D)''Ch rcpon6w charaklcryzu.

M sil; oaJ""Yi:szym poz;omem srOl''mlliro\l.-ancgo Uplta~$jlOItewcgo i~...rozwązywarueproblemów$pOłu::a......., Ioblnych.

Id!~zasoby '')''Ch dwóch wymwów UpItalu $jlOItelJltgo IQC !ot )Cdnak wyl<onystanc..

P<Xwittdz:a to ...hD pozioroo po=>c:ir1pod.naotowołcit.da. nych.MICA:kańcyda....ncgo~pr=nysI<icgo w lllIpnruq$Z)''lll $Iop1UU UwU:lA.

Ii mlIj.lwpływnir~loblnycb problcm6w_ Mama$.łdzić.tl: za m,lci po;l:l(lTTIwy~taniaupltalu lulkhcgo i"""ccznc,o~.M....1adze, kt6rc nic ItanNli~czynnicwl~cntoby".."tcli w projcklOWollnlC gl6wnych ZlII1otl:ii polityki rcgio""lncj i ichpóinicjsąrCJIlr~"c~.[hi"lani" taklc~blybywykorzy slaćznaczny potrnc:jal zasobów kapitJIhJ ludzkiego i """cczncgomlcszkańców.

Zalotcnic, itwśródmicszuliców wojcwód''ttWll podkarpackicgoutnymuJą lięzl\.

Iczne rMniec w poziomic ...,katnikaJakościKapitalu Ludzkiegoznalazło potwierdzcnic w """liZlIIch danych UiltJlOych.

WanoSt WSI<atnII<Jl JKL w po""ccle =owsklm iJ''OCId:im (0.851) by''" blISko tny lU)'' wytsza nit w pow.co;:ic tam<> brzcsl<Jm ziemskim (0.2%).

ŚrednipoZłOmjakoSci I<JIpitJIlułudzlucgo.~y ...-anok~mIerniki JKL w pncdzll.lc od 0.575 do 0.500 ZJIObscr\o,"OWJIIlO w dzlo: WJęCIUpowutJlCb.

W~powIJIlJIChbyłon oitszy odłrcdnJchwar!

Ok•• ut wpIęCiu~.

W grupic powIJItOw O IlIjwytszym poz>OllUc JakokiKapItału LudzltJqomllazłysiędwa powIJIty JJodU>c - RzQZÓw I K-.

IaÓK ...edlul badanllJIJ)(lWą,""Ol wynjnc o4rodkJ~U... wojcwódzIwH: podbrpaclam"''" POI.........dza.

M to rówo.d:"""I~J"l<oikiKapitałuLudzIraCłO.

N" u...."gęzasługuJc ,ówrud: wysoko p<Wom rmcrniu JKL w powiecie sanockim.

ktÓfy jolk .....daćpo liad;I sporypotCllCJ"łTWWOJOWY.

Badam" pokazaly.

itmll:stkańcywojewództ...." podb.rpacl<Jcgo c""raklc ''YZUHsięwysokIm poziomem cz/onkowstwa w organizacjachspołecznych.

Blisko trzy<b:idcl pnJCcm badanych udcklam.....łopn;ynalctnośćdoktOrejśZdziałają cych w regionic organizacji .po/ceznych.

Blisko ''h badanychdcklarującychprzyna_ letnośćdo orpnizacji spol«mejdziaław niej aktywnie; .potykasi~Z innymi członkamiprzynajmniej raz wmiesiącui org.anizuje iehdziałanIaDodaćl\.

Ilc:ty jeszcze bliskodziesj~procent badanych. klórzy wprawdzie ni<O"CguIamIC uczestnI_ cząw spotkaOlach orpnizacji """cctncj.

"Ic w momencic klcdy poja ....iająsię...

~ PorĄ..~Ok-.

._i -,.__''" .., I'' ...

I • .-..-.

....."''"

''95

spotkaniach, mobllizu,M iru:lychczłouk6wdo dzialalliro.

uledv.ie ... pnypadku In)'' _ l"(JCCa badanych pnytIIIlebloK do orpnizaqi polep na opbamu~klł4l lub byciu wpl$Ulym nahSlęjej czkmków.

Repem posiada bople: zasoby abyw nychmicubńl;ów,dziab~bw orpniuf;jadl spokc..,,)''Ch, p,n."

IiIC Dl ma: swoich lokalnychJPOIcc:znołci.

AkI)"NDOiŚtUln~jCłljcdnakwpcłmwy~ pnc::t wb<be lokalne i regionalne.

W l)''ChS.

I~dxhlokalnych, klóre~ rol~......ngatoWllnia ooY''",llelskkgo w pobudzania rozwojuspołecznegoelyQlont sąkroki aby tenpotencjałwyk~st.ać.

Pod konio:c: sierpnia 2009 roku ON Kro&Q1C lOSUlk> OIw&ne Ccntnlm Wspicn.nia Organiw;:jiPozanądowy<;h.

W Ccntrnm IM swąMsiedzibękilkanl!śe~stO''Nan)''$zai.

kt(u do tej porymiałykłopOIylab.lowt.

Opo-óc:z tqto W Cemum Wspic:nnia OrpnitlocjiP~....,ma~ pondy~-.\lSługitlmSl:t1tin&owe arwsparQc pny 1"00tlo;ji clzialalnoki.~ MWllI Krosna doslro:pJ4C 1C:hwabą~d''" lokalnej sp ole l 4n p<.>d.MI~O UIWDrZl:lllIl Ccnuum.

Wyktnysuonic Ioblrqo pOIcncj111uprrdłacbsięDl dol:n wyniki dux_me.

Kn.l5no uwaDnc jest za jcdncJo Z podb.rplIdtieh liderów, zdo.

by.>." równiet ""I''"odr i cenyfiboty w ogó\nopolskk:hk~hi rankingach.

Badaniawykazały.it mieszkaney województwa podkarpackiego charakte· ryzującysięniskim poziomem zaufaniaspołlX''l;negowykazująbrak ZlangatoWlIIII w problemy lokalncjspołccv>Oki.

Mi~tymi zmiennymi wystl;llUjeSl.O.tys~ZlllC 1Sl0l1lll korelac'';''.

Wll1oU''współczynnikakorelacji liniovo''cj mówi o stosunkowo wysokimz"''~~tyml zmiennyml (r·· 0.241; p·O.

Ol).

Ujemna ...~.

tołć~ika6o;rA.....w, te wnz ..e .....mc,su,McymSiępo:vomcm ","f_ 5p)kcmcllO _!cM,..;,..,,;n za''lII....esowsmc iehęl!badanych do za''npt<wo-ama~ ... problemy lokalncj spo/CC2JlOik''.

Wyniki ba!bnpotwierdziłyhipotezęozwiązlruwytszego poziomufOlll''ll~ nego kapItalIIspołecznegoz zaangatowaniemmieszkańcóww lokalne problClll} oraz pocIllcicm odpowicdzialnojci za ..małąojczy~nę",W badaniach przyji;lo.

i!

lICzl;Slnielwo mieszkailców wojew6dZl"'''''' podkarpackiegowdziałaniacllkl6rcjt z of1cjalnledDalając~1Iorganizacji spoleczn)":h(zrzeszeń)motl\lltraklo"."ćjako formalnykapllałspokc:zny.

WytszaTal poziomowi zaangaro.....nlll obY"''..tclskiqo spnyjałwytszy poziomsformalizo""aDełokapIlalu spo/lXznetO.

Osoby dd....run..

ee przynaletnolt de> orgamzaq''~hcbaraklcryzowałyłłę"''")''1Rym po ziomem zaangatov.."nia spoIlXLKgo..

Tesc J..!

PcanG:lIIwykazał,kpomiędzypi''Z).

na~do orpnizacji''IX''ł«a.)''

Chbadanycb li poziomem zaangatov."lIllI ob).

....lelsklCłoISInleJ~Slal)''SłycZIlłCislOlnyZW~ek.

Silazw~zhJ)lik na SW>dardy MllkspołecznyclIbyla dllu.

Wartość"''Sp6lczynnika kontyngencJI C Pcarsooa wy.

nlosla 0.206.

HlpoIezaU1kladająca..

it niedostatekumicj~nościwspółdzIałanIa I zaufania spoleczncgo ogranic7.llmofliw~uru,homienia,,·cwn~m:nycllczynnI'' 1%

k6wIOZ.ąuJqionu ... poslaa ""}''SOkk&o poziomu wutyblllcgo kapllalu~ Ittzncgo oraz zaanpio-nia obywatelslOqo w toku badail mlIpiryczn)''l;hz~tała poIwierdzona.

Respondencidcklaru~cyprzynaldnmćdo organizacjispołeczn)''l;h charakteryzowalisi~znacznic wytszym poziomem wcrtykalncgokapitałuspolecz· n~go.

Siłaz~ubyb wysoka.

gdyiwartośćwsp6lczynnikakoruyng~n~jiC Pear.

sona wyniolta 0.207.

Niski poziom zaufaniaspołttznqo''N)''fatni~~1CZoI1wy.

zwoknia~ndop''Ul)''l;bzasobów mKS<bncllw res;ionu.

Badani charakluyzuWY$l~ n>$kim pozlomemUOIÓln;~łOZlIufania oraz ZlIufania do~siadówbyli mniej sklonni do wsp6lprllcy na rRCZ spol=oki lobllM:j.

pnyjlT1(l\\OIhbl~~wę obl"''<ltelsąoraz nic interCSQwalisi~sprawami ichmi~jscaumieszkanIa.

Badaniajakokiow~ucalizowaoc ,"ród pównycb liderów iycia spokcz IM:JO ",*"ódzI"," podkarpacbetowykazały.iłllH: II"''&1I,MkapitałuIudzkl~ lłpOłu:Wf:łOza Jió''o''o- czYlllllk.~W~rozwój rqionu..

W p-ukonanlU badanych &l6wnym czynnikiem~Wymr~wojn<ódzlwa podkatpac ki~aojest kapital ftZyC:DIy, materialny.

Podkarpaci~ni~będzl~moglos''~''ozwIJać bezrozwini~~jsitei tra ...portowcj - drogowcj.kolcjow~ji100nicz~j.~kolo&,czncgo rolnictwa, turystykiucrpi.łc~jglówni~z walorów kr"lIjobrazowy<:h i J=)"ooniczych Bieszczad.

Dopiero po I)''l;h czynnik.acb poja ...iaIi~kapitałludzki ognruczaoy JCd.

nU: ...·IUci...ie Iylko domłodych.wykIi:zUIkooych osób.

Moina S1...ic:rdzjĆ.ii dla pr=;t:su.wicidi rqiONllnych cliokapitałłuclzkima jednowymiarowy Cha.raktCf. sprowadzony do wyksnakooych kadr - mieswIl''if;6w ...~.

Niewielu z bad3nych:zwróciłou....ag~nopoIn:ebębudowy poIC11tjalunaukowo-bada"''"cZ~łO Kponu.

JCS!

to kluczowyprobl~m.gdyt włOSpoda.

K~oparl~jna wiedzy seklor OIIuki OO/lJY''Oll~rol~.ozwojo......

OdwoluJ4csi~dodolł_dc:zcńinnych europejskil:h region(tw.ktćn:osi.t~sukces ... warunkach~~tu.

!1ISI)1UCjenauk_~W''CZ~100M ... islomy sposób oddzialywX na lW''""Ój ob Ullru.

w kl6rym~zlokaliZOVolIoc''9J.

l.ktt1Jm "''")''istt pdl1l4Sll1ltq~rolę w IW0l"ZCT11Ułospodarkiopart~jna wiedzy.

Pamięlaćnalrtyrównl~i.ie ....edług powszcchn~jopinii sitamina~owymiwsp6lezcsnyeh gospodarek jesl pn:edc wszystkimkapitałludzki (intelektualny) i szybkie: tempo wprowadzania innowa.

cJi''''''.

Sądtei utulnie wytszc orazinst)1ucj~lIIuk_''O-bldlwo:~przy lUCh zIok.a. ltzov.1lTIC lNoM zas:aclma;c mac:wue dla rwwoju rqionów.

W~''Ódl!

IwopodkIr• ..,Ą.

Ot«h",.ko.

K. wOJ""''.

Ra''"M,~_\dt""ulni ''",~i""l.{)"''",ioJc:....,,,~\,.",...,.wM~. (w-) Mark"""ki T..

OrD"" O. (ftd.).

Roi" MY''...cyo:/I"""~..

''"""""".

I~sp<>1<e=~~:l''" :,r -.SI KPZK P/oJIlT"",CXX~Wonoo 2001.

"''_,T~DnalpD..

U-buc~...~,••+ .,~_-""''*''Y.[") ~_T~DnalpD.t""''L""~IICoJ.i...._; r _ f <••_j~ ...._,._.s-.

ltrZX PA..''1 T_ CXX1, "''Of1DWO:lOOl.

197

pachechcąc5taćsięn:glOllcm. który pl)Sta...''iI na OO\OiOCZCSIlC'' technologie.

i 111_ budowa.!

S""QM~cękonlwmw:)'')~,me lOO1e Otymu,pomwcć.

8adanJ hdeny tyciaspo/«~tcgome~~roh kapu..1u spo:oIo • ""proces,e l''OZ"''"Oju ...''

O~podkarpackiq:o. JaI)1Ue poJedyoc:zy mpo.*'' • , podkrdliJjrolę~ob)""''Itelsbe&o i pnynalebloki do orpnlZ.ICJI spolocznydl "" procesie edukacjI ob)""lIldskiejnucnbńcówoln z.aubnil spD lec;tDtjO ... budo..ie~spoleczo~bJIOO''%Cbn~bdo~uiaeum,d1 dcr:)''ZJ'' prorozv..oj~b.

Podejmuw:próbęodnai<::z.eTuazw~zk6wml~ybpltalcm ludzkIm I ka· pltalemspoł=yma rOZWOJem regionalnym.l''.

Ilo~yłem,i~oble formy UpIta""" 54 teoretycznymi kaleg()rlanu potrLcbnymi \Ol naukachspołecznych.

PoznalIl, ZWIązkupomi~dzykapitalem ludzkim ispołecznym..

rozwojem regionumo~emieć równiet praktyczny wymiar.

Analizy danyehl''.lstanych oraz pruproVllldzQf\C bida· nia terenowepotwierdzająl''.

Ilo~ONinapoczątkutez~ Podjętebadania ukazaly, "" moim przekonamu,potn:~ich kOlllynu&rJI wInn~hr~onaehonI.

dalszych dociekali metodologic:r.nych IIJd koncepc.l4 me todol~relaej,pomiędzykapItalem ludzkim i spoleeznym ..rOZV>''ąlemregKml nym.

Wydaje mi~te U1UU$U,.a: t.da_byłobypodJ9Cieba~-''rolą" kapllak''w w 1''OZ\Il''OJU~Polski Wschodmcj.

Wpnwdrie takie próby--.

Iy jutpodjętew8J.1łymsl:olcuprzez ADdrzeja Sadow5beto.dotyczyłyone ;cau.

tylko SlOIKy regionu.

R~badali na wszysdoe~yPolski WschD<'' .j I pbU1IltIowame wynikDw badali zreabzovo1lll)''Ch na PodbrpKiu jakomataPł~ rov..na...aybyIoby iml:l$l.ACY"l'' poozcbuympr:r.eds~ęcianbWwczym.

Wynih balbli pob.z.aly. te uzyskana "" ieh ramacb WIedza mo1errueć1Ó''Or nld charakter praktyczny.

WynIki badali i 1ln31u:mogąbyt przydullC'' do lep$Ugo zdlagnozo....ania problem6w regIOnu i lepsl!egowyk~tan,aśrodkówprzl:llna_ Clonych napolltyk~reglonal~.

MogąSIBlI<;Iwit rownld punkiwyjŚCIlldo dyskllSJI nad stanemspołeczeństwaobywatelskiego na PodkarpaCIU.

DIagnoza iwyjaśnieniepoziomu kapitalu ludzkiego i spol=egoumo~li· W"" wskazanIe zasobów, któremogąoddziaty...lIt na warne :r.l"''nktu widzC1lla roz· "''''Oju regIOnu obszary.

Wynikipodjętychprzeze mnieblIdańC''Jt1Iirycznych dowG dq, te kapll..l ludzki ispołecznyązasobami, Ictóre przyno:sz,.

jednostkom OlU 5połecmMciomlokalnym i reJlOlUImym konkremc kon;yici.

Mmm zdanieml$Ult.lIą lonyś.t~:teSI(lW,\''Inia "" blIdanIach~roZ""ojCIII rcglOQllbtym kalcgol"ii kap''lalu ludUqo ispołecmcgoJCSl motl,..."OŚtich ...ykony5l.1ulLI do pra;ektov.lIl1L1 pollly- ''91

ki regionalnej wwiększymWJpniu~~realnym p<lIJ'':lebom''T1Imbńc6w rqionu.

MorU byt to05~epopr<:~drialan;":l''~cWlcac:JI.

rynku pracy llI'';l,l: dccClllnl~jiIoblncj polityki.

Mo!liwoU.więltsttgowykcnyslan.a klblnych:zaso bów bpiglu *,*"dlCgo po:r.oiJwa Dt sif celem klblnq polityki.

Utyvo''.MCsłóooto t''laun.

ZnamcckJcgo~rulety ",*,,"''rit ukryq.~wludmch, • 1lICW)''bny ~~społttd''"RimlOloo,lC PodlilMY iDst)1UCjonI1nc, orpnaxjc ........... ar Id0I<lby PfY''"''UI''JC "''-''lC w proces tal , ..

I''a''AIob~łp)!oo"u..

J''IOZ"''ut ru 1pm''''lUCJIZ'': i cfdctylo.

Tbcjszc JCJ~Pn:)=)m$~lO ro..1Ud.

do od buclovo..n.a uufarwospołecn"gow klbln)o::h ..''$pÓlnOUIth. potnd>ncpl~ks~cniepoziomu''~iregionalnych decydentów i chI o potrtebie~picnniabudowykapitałulu<Wtiego jspołecznegowewspólc~c ~nejPolsce.

Jest lO moim zdaniem !

Uialanie jak najbartb:iej aktualne i poIncbne.

Wnioskip~cemi~yinnymi~lakich badali iak Dia8rwzaSpoł«::"a}OO7 po ka~uj•• it ciCf"Jlimy w Polsce na wyrafuy deficyt "pomostowego"kapilałuspoliX~ ncgo (bddgiflg soda!

capitaf).

opartello nawię:l''iachwykr''cuj~eychpourodzinę i najblituychp~j''ciół.

Poziom u,,&ólnionego zaufania w naszym kraju pozoslaJe od kilku lal na poriomicokołodziesięciuprocCtlL WW:Njc lO na kryzys relacjI międ:l''yludUichi calkowite fiasko budowy spolCCUli$twa ob)"''"ltel$kicgo w Pol sce.

Wynikibatbńpodj~ychna PodlwpaclU~bardnq opt:ymtSlycmc wnIOSki; it jest lepiej nit w "mych rq:ionac:h.

kdn:ak nIC motna~tego powodu po.1pIŚtw...łauT1ioptymizm-o Iccz naldy wykOfZ)"''taC Im potmc}lL Qsl_... wtym rolawładzWOJ"''""ÓdzI_.

la6re me ......

:l''IIIIIl"""••~rncodb)1cgo JCRCRpotenc}lłuIolcaln)''ch spoIccmoI.c:•.

NImcjste W)''IIikibadańmogłybyfÓ'';Il-mctstaćsiępwtktcmW)'')ŚCiado su roUcj dyakusjt rudro~kapitałuludU>c&o ispołcc;l;ncgoW~1I"''OJ~"Ódn"" podbrpK~go.

W dyskusji lej POWlMlwzi.:lćudzial podlwpac:ey polllycy.

Urno ~dowcy(prezydencinajwięu>;)''Chpodkarp.ockich miast).

osoby u ..-odowo od powil''dl:lall>C zarcaliucję-polItyki rcsionalnej w wojcwÓlktwlc podkarp.oelum. loblni liderzy organizacji spolcctn)''Ch., naj_tniejsi podk.ilrpllccypm:dsiębiorcy oraz naukowcy z podk.ilrpaekich lIcJtelni.

l)Q lakicj debaly warto by równic!

zapro sićnaukowców.samorządo",''C6woraz osoby odpowiedzialne Upolitykęro>:woju regionalnego w innych regionach. aby móczapoznaćsię~ich sposln:d:cniami ido''wiadc~cniami.

''99

Bibliografia P.

AdItl".

S W. Kwon.

$oci(;,/ CapiloJTh~Good.

lhe Bad u"dIh~Ug/y, {woj Lc:s tl" E- L (red.).

KłłOlO''inJg~tJNJS«UJłCapmŃ:Fm",d/J11OłłStJNJApp/łcullOIłS.

But· lmo.wth - HClrw:lmnn, Boston.

Oxford.

Audr.1and.~MclbouIne.

1''C''"6 DelhI 2000 A. Banoszck,Kapllt1łJPO/«:tIO-łu/rurowymłoMjim~/i''~ltCjiwab« ",''mogó" 1)" pnIt)., WydI....mClWOUm"''"ł:rS)1el:uŚ~a,Ka1oww:c 2(0).

P.

Bou.tdi...., J. D. L.WKąUant,lDpmsm"~do socJolog..,q/tłayJ"q,WydawnlC IWOOficynłNaukowa.

Wan;uowa 200 lo S R Dorruilski.

Kopilał/..d:kJ i "'':rQJ1 PJpOdarc:y, Wyda"''llictWO Naukowe PWN, WIII''SZ:I.....

1993 F. Fukuyama.,lDufo"i~.

Kopilu!

spof«:ny U drogu do dobrobylu.

WydawnICIwa Nallka''...c PWN.

Wan.zawa-Wroclaw 1997.

A.vlD·Paletz.czuk.

M .

Marfldy,Kapitał1ud:J;i i l)''lleotO<>IO)''. [wcJ via-Paleszn"k A., Mam:ly M.,R~tw-dA (ml),Slr/JI~IC; sysl_ Polacy ''" obIic:u :nf""''Y spol«:,,~j.

Wy<\awnlclwO IFiS PAN, Warszawa 2000. l. JKobs, 1JIe lNoIh artdUje ofGrtIlIt A......w..

Cirils, Raodam Hausc, New y ......

1%1 A. KukliilskJ., O ......

Y''"-..kllłpoi.tyki ng-''",q -anyłJJ<''9-3h<J)]''ł)''• ..5tur.ha ReSlOnalnc: l Lokalnc:"'' nr 412003.

T Marko...''

Ski.

D Druz&a, Uc-.el"if"yi.r:-~''"pr:ulr.:Mi igQSpodDl"C~""asI Pro- btJ S}Wlay. (wc, Marko ''SIti T. J:>rnza;a D (red.).

RLJIa IOo)"''..cydI UC".eI"...ro;;''kOJ~ spoi«:ZM-gtupodurcr) ;pr.alr.:n1Ił)WI"''_,, SlU<b KPZK PAN Tom CXXI.

Warszawa 2008.

A Oleo;hnlCk.a. K. WOJIIAr.

Rolo "Y".s:ych1e~I"i''"regiOłli~.

Dołv.-iade:~"ium''r- d:)_oda......

Iwc'' Markowski T.• Dn:azp D (red.).

RtJJa~hlen"i ..

ro:· ~Iłspoi~gospodurcr)... ip'''':USIr:~WI",''as''.

SlU<b KPZK PAN Tom CXXI, Warszawa 2008.

A. Pones, $ocia/ Copl/al lu Ongitu tJNJApp/ical.t1łISi" "fo<knt $ocio/og)'', An_ nualRC\~ewofSoc>oJosy l. 24 1995 R. PUlnam,/NInołrocjo",d:iała"iu.·IrtxJY9~ab)"''Vl~bł;i~lO''e ""pok-us")-c1l W/a s:«h.

Wydawniclwo Znak, Kraków- Warsuwa 19''95.

A s.dowo"Skl.

KoplloJ spo/«:my;hr/lłłrr7IO,.kl~''c:MJ~~ropoJ.,~oucltad ,,~pogrotric::a,[..-:) Jak....,ed;i S ..

Map A..

Szczepatl$b /ol S (r-cd.):Pr._~

II]'' ",Wlo.

WoM/ socjoIoJiiAI~W<Ii/iso.

W)''da"''''QiQwoNauI:_~Scbolar, Warsnwa 2005.

A. Sadowski,Bio/ysloł.

KlJPilołspoł«;;nym/uzkońcó.... m/oslo, wydawnicl"''-o WSE.

Bia!ySlok2OO6.

A. Sobala-Gw06dz..

OJrodki »''ZrosIU / obswry Jlagrwcj/ .... woje»ód::I»''t podko,... pad;",.

IGiGP UJ.

Kraków 200S C. Trutkowskl S. Mardcs.

Kopit''"IpoI«:Jł)''....-ałydrMiQ.

SlocłI,W)''da....niC1WO N•.m--c Sc:hobT.

Wan;aIO''lI 200S.

201


text:
86.

Znów pewnie życie wchłonie kędyś czyje

Wieczności bezdenna matnia...

A jeśli właśnie moja to ostatnia

Godzina bije?

Ostrzegające błyskania...

I tyle do zaniechania!


text:
Abbrewiatorowie, są to notarjusze, albo sekretarze kancellarji papieskiej.

Wzmianki o nich znajdujemy na początku XIV w., ale niedługo Paweł II (1466) zniósł ich; później znowu przywróceni zostali.

Znakomitsi z nich otrzymywali godność prałatów.

Sobory miewały także tej nazwy urzędników, tak np. Eneasz Silvius (późniejszy Papież Pius II) był Abbreviator major, to jest naczelnikiem abbrewiatorów na soborze bazylejskim.

S.


corpora: openbooks

text:
Jan Andrzej Morsztyn

Nadgrobek Perlisi

Perła tu leży, nie ta, co Szczęśliwe

Wyspy więc noszą ani brzegi krzywe

Oryjentalskie, ani te skorupy,

Które bogate w sobie kryją łupy.

Kosztowniejsza to perła, która siła

Wraz w sobie skarbów bogatych nosiła:

Nos załamany, sierć bielsza niż wełna,

Miększa niż tyrski jedwab, niż bawełna,

Oczy wypukłe, ogon zatoczony

I w kilka kręgów pięknie ucerklony,

Wzrost niezwyczajny, mały i sudanny,

Jak do rękawka potrzebują panny —

Owa co kiedy nadobnego było

W malteńskich pieskach, jej samej służyło.

A przy tym dowcip i wdzięczne pieszczoty,

Wierność i co jest we psiech tylko cnoty,

I ochędóstwo niezwyczajne miała,

I tym się w łasce swej paniej trzymała.

Pies ją niebieski żywota pozbawił,

Ale postrzegszy, co niechcący sprawił,

Zawył lamenty trąbą swą do góry

I za żałobę przywdział czarne chmury.

Płakał jej pokój i łóżka płakały,

Płakał i ciepły komin owdowiały:

Płacze i łzami kosztownymi ani

Da się utulić nad nią moja pani.

Sam się śnieg śmieje, bo za tym pogrzebem

Bielszego nadeń nie masz nic pod niebem.

-----


text:
Chojecki Jan Kanty, jezuita, ur. 1686, był mężem darami niepospolitemi znaczny.

Uczył filozofji 8 lat; był przełożonym w Krzemieńcu; um.

w Lublinie 1756 r.

Wydał: Theses asceticae ad mentem S. P. n. Ignatii in sacris exercitiis propositae, Lublin 1756 str. 460.


text: Amidam, rodzaj przyprawy korzennej w dawnej kuchni polskiej.


text:
Boulogne Stefan Antoni, ur. 26 Grud.

1747 r. w Awinjonie; wykształcenie otrzymał u braci nauki chrześc.; wyświęcony został na kapłana w 1771; w 1774 przybył do Paryża, gdzie wkrótce, jako wielki kaznodzieja, zasłynął.

Mianowany jener.

wikarjuszem biskupa djecezji Châlons—sur—Marne, ks. Clermont-Tonnère, po niejakim czasie wrócił do Paryża i w 1783 miewał kazania przed dworem królewskim.

W 1784 Clermont-Tonnère wyniósł B. do godności archidjakona i kanonika.

Znany Talleyrand, wówczas biskup Autun, dał mu opactwo.

Za czasów cywilnej konstytucji duchowieństwa odmówił żądanej od niego przysięgi; podczaś panowania terroryzmu pozostawał w Paryżu i po trzykroć siedział w więzieniu; 18 Fructidora skazany został na deportację, za obronę chrześcjaństwa przeciwko napaściom słynnego Larevellière-Lépeaux; udało mu się wszakże ukryć przed poszukiwaniami policji.

W 1801 bp. orleański dał mu kanonikat i oficjalstwo.

Później B. został kapelanem cesarskim, a w 1807 nie przyjął proponowanego mu biskupstwa Acqui, z powodu nieznajomości języka włoskiego.

T. r. zawakowała katedra biskupia w Troyes i B. został na nią przez Piusa VII prekonizowany; był on ostatnim z biskupów mianowanych przez Napoleona, których Pius VII prekonizował.

W czasie otwarcia tak nazw. soboru narodowego, B. powiedział mowę o wpływie religji kat. na pomyślność narodów i gorąco bronił utrzymania jedności z Papieżem, czém wywołał wielkie niezadowolenie Napoleona.

B. był jednym z sekretarzy i członkiem komissji jedenastu, mającej przygotować odpowiedź na propozycje cesarza.

Większość komissji zdecydowała, że zgromadzenie nie ma prawa, nawet prowizorycznie, zastępować własnemi rozporządzeniami papiezkich bull nominacyjnych; sobór zatwierdził uchwalę komissji.

Rozgniewany cesarz rozwiązał sobór 10 Lip.

1810 r., a w nocy z 11 na 12 Lip.

B., z biskupami Gandawy i Namur, został zamknięty w polityczném więzieniu w Vincennes.

Po zrzeczeniu się biskupstwa, wypuszczony na wolność, osiadł w Falaise.

Papież nie zatwierdził owego zrzeczenia się, i B., który się poddał decyzji Papieża, powtórnie dostał się do Vincennes.

Na początku 1814 Napoleon, ustępujący przed sprzymierzonymi do Troyes, znalazł dość czasu na to, aby zażądać od tamtejszej kapituły obioru administratora.

Na uczynioną mu uwagę, że biskup żyje jeszcze, odpowiedział: „A więc każę go rozstrzelać i katedra będzie wakować.“ Szczęściem, groźba nie została wykonaną i więziony biskup wrócił później do swojej djecezji.

D.

21 St.

1815 r. B. powiedział mowę pogrzebową, na cześć Ludwika XVI.

Podczas stu dni mieszkał w Vaugirard pod Paryżem.

W 1817 mianowany został arcybiskupem Vienne, lecz ponieważ djecezja ta nie była jeszcze przywrócona, pozostał więc w Troyes; 31 Paźdz.

1822 otrzymał godność para Francji.

Kiedy Ludwik XVIII przedstawił Piusowi VII do kapelusza kardynalskiego arcbpa Sens, ks. de la Fère, Papież wahał się czas niejaki z zatwierdzeniem propozycji królewskiej, gdyż chciał godność ową nadać biskupowi Troyes.

Leon XII dał mu tytuł arcybiskupa i paljusz.

W nocy z 19[1] na 11 Maja 1825 r. dotknięty apopleksją, we dwa dni potem życie zakończył.

Boulogne był jednym z najznakomitszych biskupów francuzkich z czasów Napoleona i Ludwika XVIII.

Dzieła jego, obejmujące 8 tomów, zaczęły wychodzić w 1827: 1) Sermons et discours inédits (Kazania i mowy niewydane) 4 t.; 2) Mandements et instructions pastorales (Listy pasterskie) 1 t.; 3) Mélanges de religion, de critique et de littérature (Rozmaitości religijne, krytyczne i literackie) 3 t.

W 1830 ukazały się: Panégyriques, oraisons funébres et autres diacours (Panegiryki, mowy żałobne i inne).

Boulogne był jednym z głównych redaktorów Annales catholiques, wydawanych następnie jako Annales philosophiques, morales et litteraires, a później jeszcze p. t.

Mélanges de philosophie.

Pracował on także w Memorial catholique i Encyclopédie des gens du monde, w Quotidienne, Gazette de France, France litteraire i Journal des Débats, który był wtedy katolickim dziennikiem.

— Cf. Quérard, La Frauce litteraire, supplément; A Rispal, w VII tomie Nouvelle biogr. uniyerselle, publ. par Didot fr., Par.

1853.

(Gams.)

J. N.


text:
Ap 5

1 I widziałem po prawej ręce siedzącego na stolicy księgi napisane, wewnątrz i zewnątrz zapieczętowane siedmioma pieczęciami.

2 I widziałem Anioła mocnego, wołającego głosem wielkim: Kto jest godzien otworzyć te księgi i odpieczętować pieczęci ich?

4 I płakałem bardzo, iż nikt nie był znaleziony godny, aby otworzył i czytał księgi, i wejrzał w nie.

5 Tedy mi jeden z onych starców rzekł: Nie płacz!

Oto zwyciężył lew, który jest z pokolenia Judowego, korzeń Dawidowy, aby otworzył księgi i odpieczętował siedm pieczęci ich.

6 I spojrzałem, a oto między stolicą i czterema onemi zwierzętami, i między onymi starcami Baranek stał jako zabity, mając siedm rogów i siedm oczy, które są siedm duchów Bożych, posłanych na wszystkę ziemię.

7 Ten przyszedł i wziął one księgi z prawej ręki siedzącego na stolicy.

8 A gdy wziął one księgi, zaraz ono czworo zwierząt i oni dwadzieścia i cztery starcy upadli przed Barankiem, mając każdy z nich cytry i czasze złote, pełne wonnych rzeczy, które są modlitwy świętych.

9 I śpiewali nową pieśń, mówiąc: Godzieneś jest wziąć księgi i otworzyć pieczęci ich, żeś był zabity i odkupiłeś nas Bogu przez krew swoję ze wszelkiego pokolenia i języka, i ludu, i narodu:

11 I widziałem, i słyszałem głos wielu Aniołów około onej stolicy, i onych zwierząt i onych starców; a była liczba ich tysiąckroć sto tysięcy i dziesięćkroć sto tysięcy,

14 A czworo onych zwierząt rzekło: Amen.

A oni dwadzieścia i cztery starcy upadli i kłaniali się żyjącemu na wieki wieków.

góra strony

Ap 4 Ap 5

Biblia Gdańska Ap 6


text:
chwinić, tylko u Wielkopolaka H. Powodowskiego, ‘mruczeć’, chwiniąc, ‘mrucząc’; porównałbym z serb. chiniti, ‘udawać’, ‘oszukiwać’, chimba, ‘oszustwo’, słowień.

chiniti se, ‘udawać’, rus.

chinit’, ‘łajać’; chw- zamiast ch- a i naturalnie z y, więc chwinić z chinić, a to z chynić.


text:
Wincenty Pol

Sygnał

W krwawym polu srebrne ptaszę,

Poszli w boje chłopcy nasze —

Hu ha, hu ha!

Krew gra, duch gra,

Niechaj Polska zna,

Jakich synów ma!

Obok Orła znak Pogoni,

Poszli nasi w bój bez broni —

Jezus, Maria bij!

Naszym braciom dopomagaj,

Nieprzyjaciół naszych smagaj —

-----


text:
Bagnet.

Niegdyś piechota, uzbrojona w muszkiety i piki, dzieliła się na muszkieterów do zaczepnego i pikinierów do odpornego działania.

Za czasów Jana Kazimierza i hetmaństwa Sobieskiego, zastąpiono w piechocie polskiej piki berdyszami, czyli rodzajem siekier na długich toporzyskach.

Oczywiście bagnet lepiej odpowiadał celowi niż berdysz i dlatego został wprowadzony w piechocie polskiej zaciągu cudzoziemskiego za panowania Augusta II Sasa.

Nieznany z nazwiska autor „Taktyki“ z owych czasów radzi, aby przy ataku piechota godziła bagnetem w brzuch nieprzyjaciela.

Wyraz bagnet utworzony został z francuskiego baionette, który znowu miał powstać od miasta Bayonne, gdzie w końcu XVII w. bagnet miał być wprowadzony w użycie.

Bagnet dawniejszy stanowi ostrze trójkątne z tulejką, która nasadza się na koniec rury broni palnej, będąc wygiętym nieco w stronę prawą.

W broni piechotnej, przyjętej dla wojska polskiego (rok 1815—1830), długość bagnetu od tulejki wynosiła 14 cali i 8½ linii miary angiels.

Przy strzelaniu lub w marszu bagnet zdejmowano z rury i wkładano do pochwy skórzanej, wiszącej na bandolecie.

Bagnety, używane przez piechotę polską w wieku XVIII, były krótsze, ale przy organizacyi 1807 r. piechota Księstwa Warszawskiego została uzbrojona w karabiny, wzięte z arsenałów pruskich, których bagnety miały około 3-ch stóp długości (B. Gem.).


text:
Wśród nocnej ciszy

Wśród nocnej ciszy głos się rozchodzi:

Wstańcie pasterze, Bóg się wam rodzi,

Czym prędzej się wybierajcie,

Do Betlejem pospieszajcie

Przywitać Pana.

Poszli, znaleźli Dzieciątko w żłobie,

Z wszystkimi znaki danymi sobie;

Jako Bogu cześć Mu dali,

A witając zawołali

Z wielkiej radości:

Ach, witaj Zbawco z dawna żądany,

Cztery tysiące lat wyglądany;

Na Ciebie Króle, Prorocy

Czekali, a Tyś tej nocy

Nam się objawił.

I my czekamy na Ciebie, Pana,

A skoro przyjdziesz na głos kapłana,

Padniemy na twarz przed Tobą,

Wierząc, żeś jest pod osobą

Chleba i wina.

-----

Tekst opracowany na podstawie: Śpiewnik ludu katolickiego, książka do nabożeństwa, Bytom 1900


text:
←Akt IV Horsztyński

Akt V

Juliusz Słowacki

[SCENY I W AUTOGRAFIE BRAK]

Sala w pałacu jak w akcie I.

Amelia prowadzi maleńkiego Michasia.

za rękę.

AMELIA

Nie wiesz ty, gdzie braciszek Szczęsny?

MICHAŚ

Widziałem go, siostrzyczko.

Spał na sofie zielonej.

AMELIA

Spał?

— Od nikogo dowiedzieć się nie mogę, co się stało w tym zamku.

Taki był gwar — teraz tak cicho i spokojnie.

MICHAŚ

Czy ty, Ameleczko, powiesz mi dziś jaką śmieszną bajeczkę?

AMELIA

Wczoraj zapomnieliśmy zmówić pacierz, Michasiu.

MICHAŚ

Cóż to szkodzi, Amelko?

AMELIA

Bozio może się będzie gniewał na ciebie.

MICHAŚ

Nie będzie gniewał się, nie będzie — ja mu dam bębenek.

AMELIA

Mój kochany wróbelku, chodź, pocałuj mnie, mocno — mocno...

MICHAŚ

O tak!

Rzuca się jej na szyję.

Szczęsny wchodzi zadumany.

[SZCZĘSNY]

Co to?

Już noc?...

Jakiś sen ciężki spadł na moje powieki Śpię od południa.

[Spostrzega Amelię.]

Ha!

— Amelio, dobry wieczór.

Spałem jak przed burzą ciężko i głęboko...

Czy pogodny czas?

AMELIA

Księżyc świeci, wieczór bardzo spokojny i chłodny.

SZCZĘSNY

Pogodny?

Otwiera okno.

Czy nie przyjechał ojciec?

AMELIA

Nie.

— Chodź, Michasiu, spać, już późno.

MICHAŚ

Nie późno — nie późno...

Braciszku, pohojdaj mnie na nodze!

SZCZĘSNY

No — trzymaj się, chłopcze.

MICHAŚ

Jeszcze — jeszcze!

SZCZĘSNY

Dosyć... jutro pojedziemy na koniku.

AMELIA

Jeżeli grzecznie zmówisz paciorek.

MICHAŚ

To ja przed braciszkiem zmówię paciorek.

AMELIA

Dobrze.

Klęknij tu na dywanie i złóż rączki.

Mów za mną: — Boże...

MICHAŚ

Bozio...

AMELIA

Daj zdrowie...

MICHAŚ

Daj zdrowie...

AMELIA

I szczęście...

MICHAŚ

I szczęście...

AMELIA

Mojemu papie...

MICHAŚ

Mojemu papie...

AMELIA

Bratu Szczęsnemu — siostrze Amelce...

MICHAŚ

Bratu Szczęsnemu i siostrzyczce Amelce...

AMELIA

I wszystkim ludziom.

MICHAŚ

I wszystkim ludziom.

AMELIA

Zmiłuj się, Boże, i weź do nieba...

MICHAŚ

AMELIA

Mamę moją...

MICHAŚ

Mamę moją...

AMELIA

I miej litość...

MICHAŚ

I miej litość...

AMELIA

Nad mamą Amelki...

MICHAŚ

Nad mamą Amelki...

AMELIA

Boże...

MICHAŚ

Boże...

AMELIA

Daj Michasiowi rozum...

MICHAŚ

Daj Michasiowi rozum...

AMELIA

I kochaj mnie, jak będę grzeczny...

MICHAŚ

AMELIA

Amen.

MICHAŚ

Amen.

AMELIA

Szczęsny, jak daleko od nas czas, kiedy mówiliśmy tak cichy pacierz!

SZCZĘSNY

Bardzo daleko!.

AMELIA

SZCZĘSNY

AMELIA

SZCZĘSNY

AMELIA

SZCZĘSNY

AMELIA

Mój najmilszy, będę ciebie czekać i nastroję moją harfę...

Pocałuj braciszka, Michasiu, pójdziemy spać...

MICHAŚ

A jutro na koniku...

AMELIA

Będę ciebie czekać, Szczęsny...

SZCZĘSNY

Wchodzi Sługa.

SŁUGA

Panie!

dziwne biegają wieści.

— Żydzi mówią we wsi, że rewolucja w Wilnie.

SZCZĘSNY

Rewolucja?... dzisiaj?...

SŁUGA

SZCZĘSNY

SŁUGA

SZCZĘSNY

SŁUGA

SZCZĘSNY

Osiodłać konie!

Sługa odchodzi.

Cień pokazuje ręką, aby został.

O!

o!

o!...

Dzwoni — wchodzi sługa.

Pan?!

SZCZĘSNY

SŁUGA

Było nas czterech.

SZCZĘSNY

SŁUGA

Ale ja przysięgam panu hrabiemu, że pan hetman nie wrócił.

— Słyszelibyśmy zajeżdżający powóz.

SZCZĘSNY

Musiał konno przyjechać...

Jest teraz w tym gabinecie — zobacz...

Sługa otwiera drzwi do gabinetu.

SŁUGA

Panie hrabio — tu nie ma żywej duszy!

SZCZĘSNY

Kłamiesz!...

Mój ojcze!...

Patrzy do gabinetu.

O!... czy ja dostałem pomieszania zmysłów?...

Szklankę wody!

GŁOS HETMANA

Szklankę wody!

SZCZĘSNY

Czy słyszałeś?...

Wszak to głos mojego ojca — prosi o szklankę wody.

SŁUGA

Ja nic nie słyszałem, panie.

SZCZĘSNY

Ale ja przysięgam, że słyszałem głos mego ojca....

SŁUGA

Gdzie?

SZCZĘSNY

Tu!

Uderza nogą.

Może wszedł do pokojów na pierwszym piętrze — szukajcie ze światłami, może jest na pierwszym piętrze...

SŁUGA

Ale pan mówiłeś, że wszedł do tego gabinetu...

Z gabinetu; nie ma wyjścia.

SZCZĘSNY

Logika sługi... to rzecz dziwna!...

Idź, bo ja muszę być chory...

Nie mów nikomu w zamku...

Na Boga, nie mów nikomu!... bo ja muszę być chory...

SŁUGA

Czy zawołać doktora?...

SZCZĘSNY

Nie — nie!...

Co to za tętent?...

Ktoś jedzie konno w mojej głowie.

GŁOS

w przedpokoju

Gdzie pan Szczęsny?

gdzie Szczęsny?

Wpada Nieznajomy.

NIEZNAJOMY

Szczęsny!

Szczęsny!...

do Sługi

Odejdź!

SZCZĘSNY

odpycha Nieznajomego, patrzy na niego długo

Ojciec mój — musiał umrzeć...

Ja widziałem cień mojego ojca...

Ojciec mój musiał umrzeć...

NIEZNAJOMY

Umarł...

SZCZĘSNY

Ha!...

NIEZNAJOMY

[do siebie]

Nie wiem, co ma powiedzieć...

SZCZĘSNY

NIEZNAJOMY

Siądź...

SZCZĘSNY

NIEZNAJOMY

SZCZĘSNY

Mów...

NIEZNAJOMY

„Wieszać!”

Szczęsny trzęsie się.

SZCZĘSNY

Ubrany...

NIEZNAJOMY

SZCZĘSNY

Mówił co?

NIEZNAJOMY

Mówił: „Szklankę wody”.

SZCZĘSNY

Dali mu?

NIEZNAJOMY

Szczęsny ściska za rękę.

SZCZĘSNY

NIEZNAJOMY

SZCZĘSNY

Jak krótko?

NIEZNAJOMY

Szczęsny dobywa zegarka i patrzy.

Chce iść.

NIEZNAJOMY

SZCZĘSNY

NIEZNAJOMY

SZCZĘSNY

NIEZNAJOMY

SZCZĘSNY

NIEZNAJOMY

On nie może płakać...

Szczęsny... daj rękę...

Kładzie mu w rękę tabakierkę.

SZCZĘSNY

O!... tabakierka...

Zakrywa oczy i słychać łkanie.

NIEZNAJOMY

Biada!

biada!

SZCZĘSNY

Patrz — na tabakierce mój portret, kiedy byłem dzieckiem...

Widzisz, miałem taką różową twarz... taki uśmiech... ojciec mnie takim całował i pieścił na kolanach...

Biedny mój ojcze!

biedny mój ojcze!...

Idź, bo ty płakać nie możesz... zaklinam ciebie, nie patrzaj na mnie — ja chcę być dzieckiem...

[Przychodzi] Sługa.

SŁUGA

SZCZĘSNY

NIEZNAJOMY

SZCZĘSNY

NIEZNAJOMY

SZCZĘSNY

Wszyscy!

Dzwoni.

Wiele sług.

SŁUDZY

Słuchamy...

SZCZĘSNY

Kilku sług wychodzi.

SZCZĘSNY

NIEZNAJOMY

SZCZĘSNY

NIEZNAJOMY

SZCZĘSNY

NIEZNAJOMY

Przysięgam...

SZCZĘSNY

NIEZNAJOMY

SZCZĘSNY

NIEZNAJOMY

SZCZĘSNY

NIEZNAJOMY

SZCZĘSNY

Nie żegnamy się...

Odchodzi [Nieznajomy.]

KSIĄDZ

wchodzi

[DOKOŃCZENIA DRAMATU NIE MA]