text:
Bolesław Prus

Antek

Antek urodził się we wsi nad Wisłą.

Wieś leżała w niewielkiej dolinie.

Od północy otaczały ją wzgórza spadziste, porosłe sosnowym lasem, a od południa wzgórza garbate, zasypane leszczyną, tarniną i głogiem.

Tam najgłośniej śpiewały ptaki i najczęściej chodziły wiejskie dzieci rwać orzechy albo wybierać gniazda.

Kiedyś stanął na środku wsi, zdawało ci się, że oba pasma gór biegną ku sobie, ażeby zetknąć się tam, gdzie z rana wstaje czerwone słońce.

Ale było to złudzenie.

Za wsią bowiem ciągnęła się między wzgórzami dolina przecięta rzeczułką i przykryta zieloną łąką.

Tam pasano bydlątka i tam cienkonogie bociany chodziły polować na żaby kukające wieczorami.

Od zachodu wieś miała tamę, za tamą Wisłę, a za Wisłą znowu wzgórza wapienne, nagie.

Każdy chłopski dom, szarą słomą pokryty, miał ogródek, a w ogródku śliwki węgierki, spomiędzy których widać było komin sadzą uczerniony i pożarną drabinkę.

Drabiny te zaprowadzono nie od dawna, a ludzie myśleli, że one lepiej chronić będą chaty od ognia niż dawniej bocianie gniazda.

Toteż gdy płonął jaki budynek, dziwili się bardzo, ale go nie ratowali.

— Widać, że na tego gospodarza był dopust boski — mówili między sobą.

— Spalił się, choć miał przecie nową drabinę i choć zapłacił *śtraf* za starą, co to były u niej połamane szczeble.

W takiej wsi urodził się Antek.

Położyli go w niemalowanej kołysce, co została po zmarłym bracie, i sypiał w niej przez dwa lata.

Potem przyszła mu na świat siostra, Rozalia, więc musiał jej miejsca ustąpić, a sam, jako osoba dorosła, przenieść się na ławę.

Przez ten rok kołysał siostrę, a przez cały następny — rozglądał się po świecie.

Raz wpadł w rzekę, drugi raz dostał batem od przejezdnego furmana za to, że go o mało konie nie stratowały, a trzeci raz psy tak go pogryzły, że dwa tygodnie leżał na piecu.

Doświadczył więc niemało.

Za to w czwartym roku życia ojciec podarował mu swoją sukienną kamizelkę z mosiężnym guzikiem, a matka — kazała mu siostrę nosić.

Gdy miał pięć lat, użyto go już — do pasania świń.

Ale Antek nie bardzo się za nimi oglądał.

Wolał patrzeć na drugą stronę Wisły, gdzie za wapiennym wzgórzem raz na raz pokazywało się coś wysokiego i czarnego.

Wyłaziło to z lewej strony jakby spod ziemi, szło w górę i upadało na prawo.

Za tym pierwszym szło zaraz drugie i trzecie, takie samo czarne i wysokie.

Tymczasem świnie swoim obyczajem wlazły w kartofle.

Matka spostrzegłszy to zawinęła się wedle sukiennej kamizelki Antkowej, tak że chłopiec prawie tchu nie mógł złapać.

Ale że nie miał w sercu zawziętości, bo było z niego dziecko dobre, więc wykrzyczawszy się i wydrapawszy — kamizelkę, zapytał matki:

— Matulu!

A co to takie czarne chodzi za Wisłą?

Matka spojrzała w kierunku Antkowego palca, przysłoniła oczy ręką i odparła:

— Tam za Wisłą?

Cóż to, nie widzisz, że wiatrak chodzi?

A na drugi raz pilnuj świń, bo cię pokrzywami wysmaruję.

— Acha, wiatrak!

A co on, matulu, za jeden?

— At, głupiś! — odparła matka i uciekła do swojej roboty.

Gdzie ona miała czas i rozum do udzielania objaśnień o wiatrakach!

Ale chłopcu wiatrak spokojności nie dawał.

Antek widywał go przecie co dzień.

Widywał go i w nocy przez sen.

Więc taka straszna urosła w chłopcu ciekawość, że jednego dnia zakradł się do promu, co ludzi na drugą stronę rzeki przewoził, i popłynął za Wisłę.

Popłynął, wdrapał się na wapienną górę, akurat w tym miejscu, gdzie stało ogłoszenie, aby tędy nie chodzić, i zobaczył wiatrak.

Wydał mu się budynek ten jakby dzwonnica, tylko w sobie był grubszy, a tam gdzie na dzwonnicy jest okno, miał cztery tęgie skrzydła ustawione na krzyż.

Z początku nie rozumiał nic — co to i na co to?

Ale wnet objaśnili mu rzecz pastuchowie, więc dowiedział się o wszystkim.

Naprzód o tym, że na skrzydła dmucha wiater i kręci nimi jak liśćmi.

Dalej o tym, że w wiatraku miele się zboże na mąkę, i nareszcie o tym, że przy wiatraku siedzi młynarz, co żonę bije, a taki jest mądry, że wie, jakim sposobem ze śpichrzów wyprowadza się szczury.

Po takiej poglądowej lekcji Antek wrócił do domu tą samą drogą co pierwej.

Dali mu tam przewoźnicy parę razy w łeb za swoją krwawą pracę, dała mu i matka coś na sukienną kamizelkę, ale to nic: Antek był kontent, bo zaspokoił ciekawość.

Więc choć położył się spać o głodzie, marzył całą noc to o wiatraku, co mieli zboże, to o młynarzu, co bije żonę i szczury wyprowadza ze śpichrzów.

Drobny ten wypadek stanowczo wpłynął na całe życie chłopca.

Od tej pory — od wschodu do zachodu słońca — strugał on patyki i układał je na krzyż.

Potem wystrugał sobie kolumnę; próbował, obciosywał, ustawiał, aż nareszcie wybudował mały wiatraczek, który na wietrze obracał mu się jak tamten za Wisłą.

Cóż to była za radość!

Teraz brakowało Antkowi tylko żony, żeby mógł ją bić, i już byłby z niego prawdziwy młynarz!

Do dziesiątego roku życia zepsuł ze cztery koziki, ale też strugał nimi dziwne rzeczy.

Robił wiatraki, płoty, drabiny, studnie, a nawet całe chałupy.

Aż się ludzie zastanawiali i mówili do matki, że z Antka albo będzie majster, albo wielki gałgan.

Przez ten czas urodził mu się jeszcze jeden brat, Wojtek, siostra podrosła, a ojca drzewo przytłukło — w lesie.

W chacie była z Rozalią wielka wygoda.

Dziewczyna zimą zamiatała izbę, nosiła wodę, a nawet potrafiła krupnik ugotować.

Latem posyłano ją do bydła z Antkiem, bo chłopak zajęty struganiem nigdy się nie dopilnował.

Co go nie nabili, nie naprosili, nie napłakali się nad nim.

Chłopak krzyczał, obiecywał, płakał nawet razem z matką, ale robił swoje, a bydło wciąż w szkodę właziło.

Dopiero gdy siostra razem z nim pasła, było lepiej: on strugał patyki, a ona pilnowała krów.

Nieraz matka widząc, że dziewucha, choć młodsza, ma więcej rozumu i chęci aniżeli Antek, załamywała z żalu ręce i lamentowała przed starym kumem, Andrzejem:

— Co ja pocznę, nieszczęsna, z tym Antkiem odmieńcem?

Ani to w chacie nic nie zrobi, ani bydła doglądnie, ino wciąż kraje te patyki, jakby co w niego wstąpiło.

Już z niego, mój Andrzeju, nie będzie chyba gospodarz ani nawet parobek, tylko darmozjad na śmiech ludziom i obrazę boską!…

Andrzej, który za młodu praktykował flisactwo i dużo świata widział, tak pocieszał strapioną wdowę:

— Jużci, gospodarzem on nie będzie, to darmo, bo on na to nie ma nawet dobrego rozumu.

Jego by zatem trza naprzód do szkoły, a potem do majstra.

Nauczy się z książki, nauczy się rzemiosła i jeżeli nie zgałganieje, będzie żył.

Na to wdowa odpowiedziała, wciąż łamiąc ręce:

— Oj, kumie, co wy też gadacie.

A czy to nie wstyd gospodarskiemu dziecku rzemiosła się imać i byle komu na obstalunek robotę robić?

Andrzej puścił dym z drewnianej fajeczki i rzekł:

— Jużci, że wstyd, ale rady na to nie ma nijakiej.

Potem, zwracając się do Antka siedzącego na podłodze przy ławie, zapytał:

— No gadaj, wisus, czym ty chcesz być?

Gospodarzem czy u majstra?

A Antek na to:

— Ja będę stawiał wiatraki, co zboże mielą.

I odpowiadał tak zawsze, choć nad nim kiwano głowami, a jak czasem to i miotłą.

Miał już dziesięć lat, kiedy pewnego razu ośmioletnia wówczas siostra jego, Rozalia, strasznie zaniemogła.

Jak się położyła z wieczora, to się jej na drugi dzień dobudzić było trudno.

Ciało miała gorące, oczy błędne i gadała od rzeczy.

Matka z początku myślała, że dziewczyna przyczaja się, dała jej więc parę szturchańców.

Ale gdy to nie pomogło, wytarła ją gorącym octem, a na drugi dzień napoiła wódką z piołunem.

Wszystko na nic, a nawet gorzej, bo po wódce wystąpiły na dziewuchę sine plamy.

Wtedy wdowa przetrząsnąwszy szmaty, jakie tylko były w skrzyni i w komorze, wybrała sześć groszy i wezwała na ratunek Grzegorzową, wielką znachorkę.

Mądra baba obejrzała chorą uważnie, opluła koło niej podłogę jak należy, posmarowała ją nawet sadłem, ale — i to nie pomogło.

Wtedy rzekła do matki:

— Napalcie, kumo, w piecu do chleba.

Trza dziewczynie zadać na dobre poty, to ją odejdzie.

Wdowa napaliła w piecu jak się patrzy i wygarnęła węgle czekając dalszych rozkazów.

— No, teraz — rzekła znachorka — położyć dziewuchę na sosnowej desce i wsadzić ją w piec na trzy zdrowaśki.

Ozdrowieje wnet, jakby kto ręką odjął!

Istotnie, położono Rozalię na sosnowej desce (Antek patrzył na to z rogu izby) i wsadzono ją, nogami naprzód, do pieca.

Dziewczyna, gdy ją gorąco owiało, ocknęła się.

— Matulu, co wy ze mną robicie? — zawołała.

— Cicho, głupia, to ci przecie wyjdzie na zdrowie.

Już ją wsunęły baby do połowy; dziewczyna poczęła się rzucać jak ryba w sieci.

Uderzyła znachorkę, schwyciła matkę obu rękami za szyję i wniebogłosy krzyczała:

— A dyć wy mnie spalicie, matulu!…

Już ją całkiem wsunięto, piec założono deską i baby poczęły odmawiać trzy zdrowaśki…

— Zdrowaś, Panno Mario, łaski pełna…

— Matulu!

matulu moja!… — jęczała nieszczęśliwa dziewczyna.

— O matulu!…

— Pan z tobą, błogosławionaś ty między niewiastami…

Teraz Antek podbiegł do pieca i schwycił matkę za spódnicę.

— Matulu! — zawołał z płaczem — a dyć ją tam na śmierć zaboli!…

Ale tyle tylko zyskał, że dostał w łeb, ażeby nie przeszkadzał odmawiać zdrowasiek.

Jakoś i chora przestała bić w deskę, rzucać się i krzyczeć.

Trzy zdrowaśki odmówiono, deskę odstawiono.

W głębi pieca leżał trup ze skórą czerwoną, gdzieniegdzie oblazłą.

— Jezu! — krzyknęła matka ujrzawszy dziewczynę niepodobną do ludzi.

I taki ogarnął ją żal za dzieckiem, że ledwie pomogła znachorce przenieść zwłoki na tapczan.

Potem uklękła na środku izby i, bijąc głową w klepisko, wołała:

— Oj, Grzegorzowa!…

A cóż wyście najlepszego zrobili!…

Znachorka była markotna.

— Et!…

Cicho byście lepiej byli…

Wy może myślicie, że dziewuszysko od gorąca tak sczerwieniało?

To tak z niej choroba wylazła, ino że trochę za prędko, więc i umorzyła niebogę.

To wszystko przecie z mocy boskiej.

We wsi nikt nie wiedział o przyczynie śmierci Rozalii.

Umarła dziewucha — to trudno.

Widać, że już tak było przeznaczone.

Alboż to jedno dziecko co rok we wsi umiera, a przecie zawsze ich jest pełno.

Na trzeci dzień włożono Rozalię w świeżo zheblowaną trumienkę z czarnym krzyżem, trumnę ustawiono w gnojownicach i powieziono dwoma wołami za wieś, tam gdzie nad zapadniętymi mogiłami czuwają spróchniałe krzyże i białokore brzozy.

Na nierównej drodze trumienka skrzywiła się trochę na bok, a Antek, trzymający się fałdów spódnicy matczynej, idąc za wozem myślał:

„Musi tam być źle Rozalce, kiedy się tak poprawia i na bok przewraca!…”

Potem — pokropił ksiądz trumnę święconą wodą, czterech parobków spuściło ją na szalach do grobu, przywaliło ziemią — i tyle wszystkiego.

Wzgórza z lasem szumiącym i te, na których krzaki rosły, zostały tam, gdzie były.

Pastusi jak dawniej grali na fujarkach w dolinie i życie szło, wciąż szło swoją koleją, choć we wsi nie stało jednej dziewuchy.

Przez tydzień mówiono o niej, potem zapomniano i opuszczono świeży grób, na którym tylko wiatr wzdychał i świergotały polne koniki.

A jeszcze potem spadł śnieg i nawet koniki wystraszył.

W zimie gospodarskie dzieci chodziły do szkoły.

A że z Antka nie spodziewała się matka żadnej pomocy w gospodarstwie, raczej zawadę, więc poradziwszy się kuma Andrzeja postanowiła oddać chłopca na naukę.

— A czy mnie we szkole nauczą wiatraki budować? — pytał Antek.

— Oho!

Nauczą cię nawet w kancelarii pisać, byleś ino był chętny.

Wzięła tedy wdowa czterdzieści groszy w węzełek, chłopca w garść i ze strachem poszła do nauczyciela.

Wszedłszy do izby zastała go, jak sobie łatał stary kożuch.

Pokłoniła mu się do nóg, doręczyła przyniesione pieniądze i rzekła:

— Kłaniam się też panu profesorowi i ślicznie proszę, żeby mi wielmożny pan tego oto wisusa wziął do nauki, a ręki na niego nie żałował, jak rodzony ojciec…

Wielmożny pan, któremu słoma wyglądała z dziurawych butów, wziął Antka pod brodę, popatrzył mu w oczy i poklepał.

— Ładny chłopak — rzekł.

— A co ty umiesz?

— Jużci prawda, że ładny — pochwyciła zadowolona matka — ale musi, że chyba nic nie umie.

— Jakże więc, wy jesteście jego matką i nie wiecie, co on umie i czego się nauczył? — spytał nauczyciel.

— A skąd bym ja miała wiedzieć, co on umie?

Przecie ja baba, to mi do tych rzeczy nic.

A co uczył się on, niby mój Antek, to wiem, że uczył się bydło paść, drwa szczypać, wodę ze studni ciągnąć i chyba już nic więcej.

W taki sposób zainstalowano chłopca do szkoły.

Ale że matce żal było wydanych czterdziestu groszy, więc dla uspokojenia się zebrała pod domem paru sąsiadów i radziła się ich, czy to dobrze, że Antek będzie chodzić do szkoły i że taki wydatek na niego poniosła.

— Te!… — odezwał się jeden z gospodarzy — niby to nauczycielowi z gminy się płaci, więc na upartego moglibyście mu nic nie dawać.

Ale zawsze on się upomina, a takich, co nie płacą mu osobno, gorzej uczy.

— A dobry też z niego profesor?

— No, niczego!…

On niby, jak z nim gadać, to taki jest trochę głupowaty, ale uczy — jak wypada.

Mój przecie chłopak chodzi do niego dopiero trzeci rok i już zna całe abecadło — z góry na dół i z dołu do góry.

— E!

Cóż to znaczy abecadło — odezwał się drugi gospodarz.

— Jużci, że znaczy — rzekł pierwszy.

— Nibyście to nie słyszeli, co nieraz nasz wójt powiadają: „Żebym ja choć umiał abecadło, to bym z takiej gminy miał dochodu więcej niż tysiąc rubli, tyle co pisarz!”

W parę dni potem Antek poszedł pierwszy raz do szkoły.

Wydała mu się taka prawie porządna jak ta izba w karczmie, co w niej szynkwas stoi, a ławki były w niej jedna za drugą jak w kościele.

Tylko że piec pękł i drzwi się nie domykały, więc trochę ziębiło.

Dzieci miały czerwone twarze i ręce trzymały w rękawach — nauczyciel chodził w kożuchu na sobie i w baraniej czapce na głowie.

A po kątach szkoły siedział biały mróz i wytrzeszczał na wszystko iskrzące ślepie.

Usadzono Antka między tymi, co nie znali jeszcze liter, i zaczęła się lekcja.

Antek, upomniany przez matkę, ślubował sobie, że musi się odznaczyć.

Nauczyciel wziął kredę w skostniałe palce i na zdezelowanej tablicy napisał jakiś znak.

— Patrzcie, dzieci! — mówił.

— Tę literę spamiętać łatwo, bo wygląda tak, jakby kto kozaka tańcował, i czyta się A. Cicho tam, osły!…

Powtórzcie: a… a… a…

— A!… a!… a!… — zawołali chórem uczniowie pierwszego oddziału.

Nad ich piskiem górował głos Antka.

Ale nauczyciel nie zauważył go jeszcze.

Chłopca trochę to ubodło; ambicja jego została podrażniona.

Nauczyciel wyrysował drugi znak.

— Tę literę — mówił — zapamiętać jeszcze łatwiej, bo wygląda jak precel.

Widzieliście precel?

— Wojtek widział, ale my to chyba nie… — odezwał się jeden.

— No, to pamiętajcie sobie, że precel jest podobny do tej litery, która nazywa się B. Wołajcie: be!

be!

Chór zawołał: be!

be! — ale Antek tym razem rzeczywiście się odznaczył.

Zwinął obie ręce w trąbkę i beknął jak roczne cielę.

Śmiech wybuchnął w szkole, a nauczyciel aż zatrząsł się ze złości.

— Hę — krzyknął do Antka.

— Toś ty taki zuch?

Ze szkoły robisz cielętnik?

Dajcie go tu na *rozgrzewkę*.

Chłopiec ze zdziwienia aż osłupiał, ale nim się upamiętał, już go dwaj najsilniejsi ze szkoły chwycili pod ramiona, wyciągnęli na środek i położyli.

Jeszcze Antek niedobrze zrozumiał, o co chodzi, gdy nagle uczuł kilka tęgich razów i usłyszał przestrogę:

— A nie becz, hultaju!

A nie becz!

Puścili go.

Chłopiec otrząsnął się jak pies wydobyty z zimnej wody i poszedł na miejsce.

Nauczyciel wyrysował trzecią i czwartą literę, dzieci nazywały je chórem, a potem nastąpił egzamin.

Pierwszy odpowiadał Antek.

— Jak się ta litera nazywa? — pytał nauczyciel.

— A! — odparł chłopiec.

— A ta druga?

Antek milczał.

— Ta druga nazywa się be.

Powtórz, ośle!

Antek znowu milczał.

— Powtórz, ośle, be!

— Albo ja głupi! — mruknął chłopiec, dobrze pamiętając, że w szkole beczeć nie wolno.

— Co, hultaju jakiś, jesteś hardy?

Na *rozgrzewkę* go!…

I znowu ci sami co pierwej koledzy pochwycili go, położyli, a nauczyciel udzielił mu taką samą liczbę prętów, ale już z upomnieniem:

— Nie bądź hardy!…

Nie bądź hardy!…

W kwadrans później zaczęła się nauka oddziału wyższego, a niższy poszedł na rekreację, do kuchni profesora.

Tam jedni pod dyrekcją gospodyni skrobali kartofle, drudzy nosili wodę, inni pokarm dla krowy, i na tym zajęciu upłynął im czas do południa.

Kiedy Antek wrócił do domu, matka zapytała go:

— A co?

Uczyłeś się?

— Uczyłem.

— A dostałeś?

— O, jeszcze jak!

Dwa razy.

— Za naukę?

— Nie, ino na *rozgrzewkę*.

— Bo widzisz, to początek.

Dopiero później będziesz brał i za naukę! — pocieszyła go matka.

Antek zamyślił się frasobliwie.

„Ha, trudno — rzekł w duchu.

— Bije, bo bije, ale przynajmniej pokaże, jak się wiatraki stawiają.”

Od tej pory dzieci najniższego oddziału uczyły się wciąż czterech pierwszych liter, a potem szły do kuchni i na podwórze pomagać profesorskiej gospodyni.

O wiatrakach mowy nie było.

Jednego dnia na dworze mróz był lżejszy, profesorowi także jakoś serce odtajało, więc chciał wytłumaczyć najmłodszym swoim wychowańcom pożytek pisma.

— Patrzcie, dzieci — mówił pisząc na tablicy wyraz dom — jaka to mądra rzecz pisanie.

Te trzy znaczki takie małe i tak niewiele miejsca zajmują, a jednak oznaczają — dom.

Jak tylko na ten wyraz popatrzysz, to zaraz widzisz przed oczami cały budynek, drzwi, okna, sień, izby, piece, ławy, obrazy na ścianach, krótko mówiąc — widzisz dom ze wszystkim, co się w nim znajduje.

Antek przecierał oczy, wychylał się, oglądał napisany na tablicy wyraz, ale domu żadnym sposobem zobaczyć nie mógł.

Wreszcie trącił swego sąsiada i spytał:

— Widzisz ty tę chałupę, co o niej profesor gadają?

— Nie widzę — odparł sąsiad.

— Musi to chyba być łgarstwo! — zakonkludował Antek.

Ostatnie zdanie usłyszał nauczyciel i krzyknął:

— Jakie łgarstwo?

Co łgarstwo?

— A to, że na tablicy jest dom.

Przecie tam jest ino trochę kredy, ale domu nie widno — odparł naiwnie Antek.

Nauczyciel porwał go za ucho i wyciągnął na środek szkoły.

— Na *rozgrzewkę* go! — zawołał i znowu powtórzyła się z najdrobniejszymi szczegółami dobrze już chłopakowi znana ceremonia.

Gdy Antek wrócił do domu czerwony, spłakany i jakoś nie mogący znaleźć miejsca, matka znowu go zapytała:

— Dostałeś?

— A może matula myślą, że nie? — stęknął chłopiec.

— Za naukę?

— Nie za naukę, ino na *rozgrzewkę*!

Matka machnęła ręką.

— Ha! — rzekła po namyśle — musisz jeszcze poczekać, to ci tam kiedy dadzą i za naukę.

A potem, dokładając drew do ognia na kominie, mruczała sama do siebie:

— Tak to zawsze wdowie i sierocie na tej ziemi doczesnej!

Żebym ja profesorowi miała dać z pół rubla, a nie czterdzieści groszy, to by mi chłopca od razu wziął.

A tak, baraszkuje sobie z nim, i tyle.

A Antek słysząc to myślał:

„No, no!

Jeżeli on tak baraszkuje ze mną, to dopiero będzie, jak mnie uczyć zacznie!”

Na szczęście czy nieszczęście obawy chłopca nie miały się nigdy ziścić.

Jednego dnia, było to już we dwa miesiące po wstąpieniu Antka do szkoły, przyszedł do jego matki nauczyciel i po zwykłych przywitaniach zapytał:

— Jakże, moja kobieto, będzie z waszym chłopakiem?

Daliście za niego czterdzieści groszy, ale na początku, i już trzeci miesiąc idzie, a ja szeląga więcej nie widzę.

To się tak przecie nie godzi; płaćcie choć i po czterdzieści groszy, ale co miesiąc.

A wdowa na to:

— Skądże ja wezmę, kiedy nie mam!

Co jaki grosz zarobię, to wszystko idzie do gminy.

Nawet dzieciskom szmaty nie ma za co kupić.

Nauczyciel wstał z ławy, nałożył czapkę w izbie i odparł:

— Jeżeli tak, to Antek nie ma po co chodzić do szkoły.

Ja tam sobie nad nim darmo ręki zrywać nie będę.

Taka nauka jak moja to nie dla biedaków.

Zabrał się i wyszedł, a wdowa patrząc za nim myślała:

„Jużci prawda.

Jak świat światem, to ino pańskie dzieci chodziły do nauki.

A gdzie zaś prosty człowiek mógłby na to wystarczyć!…”

Zawołała znowu kuma Andrzeja na naradę i poczęli oboje egzaminować chłopca.

— Cóżeś się ty, wisusie, nauczył przez te dwa miesiące? — pytał go Andrzej.

— Przecie matka wydali na cię czterdzieści groszy…

— Jeszcze jak! — wtrąciła wdowa.

— Com się tam miał nauczyć! — odparł chłopiec.

— Kartofle skrobią się tak we szkole, jak i w domu, świniom tak samo daje się jeść.

Tyle tylko, żem parę razy profesorowi buty wyczyścił.

Ale za to porwali na mnie odzienie przy tych tam…

*rozgrzewkach*…

— No, a z nauki toś nic nie połapał?

— Kto tam co połapie! — mówił Antek.

— Jak nas uczy po chłopsku — to łże.

Napisze se na tablicy jakiś znak i mówi, że to dom z izbą, sienią, z obrazami.

Człowiek przecie ma oczy i widzi, że to nie jest dom.

A jak nas uczy po szkolnemu, to kat go zrozumie!

Jest tam paru starszych, co po szkolnemu pieśni śpiewają, ale młodszy to dobrze, jak się trochę kląć nauczy…

— Ino kiedy spróbuj gadać tak paskudnie, to ja ci dam! — wtrąciła matka.

— No, a do gospodarstwa nigdy, chłopaku, nie nabierzesz ochoty? — spytał Andrzej.

Antek pocałował go w rękę i rzekł:

— Poślijcie mnie już tam, gdzie uczą budować wiatraki.

Starzy jak na komendę wzruszyli ramionami.

Nieszczęsny wiatrak, po drugiej stronie Wisły mielący zboże, tak ugrzązł w duszy chłopca, że go już stamtąd żadna siła wydobyć nie mogła.

Po długiej naradzie postanowiono czekać.

I czekano.

Upływał tydzień za tygodniem, miesiąc za miesiącem, nareszcie chłopak doszedł do dwunastu lat, ale w gospodarstwie wciąż niewielkie oddawał usługi.

Strugał swoje patyki, a nawet rzeźbił cudackie figury.

I dopiero gdy mu się kozik zepsuł, a matka na nowy nie dawała pieniędzy, wynajmował się do roboty.

Jednemu nocą koni na łące pilnował, zatopiony w siwej mgle wieczornej i zapatrzony na gwiazdy; innemu woły prowadził przy orce: czasem poszedł do lasu, po jagody lub grzyby i sprzedawał szynkarzowi Mordce za kilka groszy cały kosz.

W chacie im się nie wiodło.

Gospodarstwo bez chłopa to jak ciało bez duszy; a wiadomo, że ojciec Antka już od kilku lat wypoczywał na tym wzgórzu, gdzie przez żywopłot czerwonymi jagodami okryty spoglądają na wioskę smutne krzyże.

Wdowa do obrządzenia roli najmowała parobka, resztę pieniędzy musiała odnosić do gminy, a dopiero za to, co zostało, karmić siebie i chłopców.

Jadali też co dzień barszcz z chleba i kartofle, czasem kaszę i kluski, rzadziej groch, a mięso — chyba tylko na Wielkanoc.

Niekiedy i tego w chacie nie stało, a wówczas wdowa, nie potrzebując pilnować komina, łatała synom sukmanki.

Mały Wojtek płakał, a Antek z nudów w porze obiadowej łapał muchy i po takiej uczcie znowu szedł na dwór do strugania swoich drabin, płotów, wiatraków i świętych.

Bo także wystrugiwał i świętych, co prawda na początek bez twarzy i rąk.

Nareszcie kum Andrzej, wierny przyjaciel osieroconej rodziny, wyrobił Antkowi miejsce u kowala, w drugiej wsi.

Jednej niedzieli poszli tam z wdową i chłopcem.

Kowal przyjął ich niezgorzej.

Wypróbował chłopca w rękach i krzyżu, a widząc, że na swój wiek jest wcale mocny, przyjął go do terminu bez zapłaty i tylko na sześć lat.

Straszno i smutno było chłopcu patrzeć, jak płacząca matka i stary Andrzej pożegnawszy jego i kowala skryli się już za sadami idąc z powrotem do domu.

Było mu jeszcze smutniej, kiedy spał pierwszą noc pod cudzym dachem, w stodółce, między nie znanymi sobie chłopakami kowala, którzy zjedli jego kolację i jeszcze dali mu do snu parę kułaków na zadatek dobrej przyjaźni.

Ale kiedy na drugi dzień rano ze świtem poszli gromadą do kuźni, gdy rozniecili ognisko, Antek począł dąć pękatym miechem, a inni, śpiewając z majstrem Kiedy ranne wstają zorze, poczęli kuć młotami rozpalone żelazo — w chłopcu zbudził się jakby nowy duch.

Dźwięk metalu, rytmiczny huk, pieśń, której aż las odpowiadał echem — wszystko to upoiło chłopca…

Zdaje się, że w sercu jego aniołowie niebiescy naciągnęli kilka strun nie znanych innym chłopskim dzieciom i że struny te odezwały się dopiero dziś przy sapaniu miecha, tętnieniu młotów i pryskających z żelaza iskrach.

Ach, jaki by z niego był dziarski kowal, a może i co więcej…

Bo chłopak, choć nowa robota podobała mu się okrutnie, wciąż myślał o swoich wiatrakach.

Kowal, dzisiejszy opiekun Antka, był człowiek nijaki.

Kuł żelazo i piłował je ani źle, ani dobrze.

Czasami walił chłopców, aż puchli, a najwięcej dbał o to, żeby się zbyt prędko nie wyuczyli kunsztu.

Bo taki młodzik wyszedłszy z terminu mógłby pod bokiem swemu rodzonemu majstrowi kuźnię założyć i zmusić go do staranniejszej roboty!…

A trzeba wiedzieć, że majster miał jeszcze jeden obyczaj.

Na drugim końcu wsi mieszkał wielki przyjaciel kowala — sołtys, który w zwykłe dnie prawie nie odchodził od pracy, ale gdy mu co kapnęło z urzędu, rzucał gospodarstwo i szedł do karczmy mimo kuźni.

Bywało tego raz albo i dwa razy na tydzień.

Idzie sobie tedy sołtys z zapracowanym na urzędzie groszem pod sosnową wiechę i niechcący zbacza do kuźni.

— Pochwalony! — woła do kowala stojąc za progiem.

— Pochwalony! — odpowiada kowal.

— A jak tam w polu?

— Niczego — mówi sołtys.

— A jak u was w kuźni?

— Niczego — mówi kowal.

— Chwała Bogu, żeście choć aby raz wyleźli z chałupy.

— A tak — odpowiada sołtys.

— Takem ci się zgadał w kancelarii, że muszę choć odrobinę zęby popłukać.

Może pójdziecie i wy od tego kurzu?

— Ma się rozumieć, że pójdę, przecie zdrowie jest najpierwsze — odpowiadał kowal i nie zdejmując fartucha szedł wraz z sołtysem do karczmy.

A kiedy już raz wyszedł, mogli chłopcy na pewno gasić ogniska.

Żeby robota była najpilniejsza, żeby się walił świat, ani majster, ani sołtys przed wieczorem nie wyszli z karczmy, chyba że sołtysowi narzuciła się jaka urzędowa czynność.

Dopiero późno w nocy wracali do domu.

Zwykle sołtys wiódł kowala pod rękę, a ten dźwigał butelkę „płukania” na jutro.

Na drugi dzień sołtys był zupełnie trzeźwy i gospodarował aż do nowego zarobku na urzędzie, ale kowal wciąż zaglądał w przyniesioną butelkę, dopóki się dno nie pokazało, i tym sposobem od jednego zamachu wypoczywał przez dwa dni.

Już półtora roku nadymał Antek miechy w kuźni, nie robiąc, zdaje się, nic więcej, i półtora roku majster z sołtysem regularnie płukali zęby pod sosnową wiechą.

Aż raz zdarzył się wypadek.

Kiedy sołtys z kowalem siedzieli w karczmie, nagle po pierwszym półkwaterku dano znać, że ktoś tam powiesił się — i gwałtem wyciągnięto sołtysa zza stołu.

Kowal nie mając odpowiedniego towarzystwa musiał zaprzestać płukania, ale kupił niezbędną butelkę i powoli wracał z nią ku domowi.

Tymczasem do kuźni przyszedł chłop z koniem do okucia.

Ujrzawszy go terminatorzy zawołali:

— Nie ma majstra, dziś robi z sołtysem płukanie!

— A z was to żaden nie potrafi szkapy okuć? — spytał markotnie gospodarz.

— Kto tam potrafi! — odparł najstarszy terminator.

— Ja wam okuję — odezwał się nagle Antek.

Tonący chwyta się brzytwy, więc i chłop zgodził się na propozycję Antka, choć niewiele mu ufał, a jeszcze inni terminatorzy wyśmiewali go i wymyślali.

— Widzisz go, niedorostka! — mówił najstarszy.

— Jak żyje, nie trzymał młota w garści, tylko dymał i węgli dokładał, a dziś porywa się na kucie koni!…

Widać jednak, że Antek miewał młot w garści, bo zawinąwszy się w niedługim nawet czasie odkuł kilka gwoździ i podkowę.

Wprawdzie podkowa była za wielka i niezbyt foremna, ale swoją drogą terminatorzy pootwierali gęby.

Jak raz przyszedł na tę chwilę i majster.

Opowiedziano mu, co się stało, okazano podkowę i gwoździe.

Kowal obejrzał i aż przetarł krwią nabiegłe oczy.

— A ty gdzieś się tego nauczył, złodzieju? — zapytał Antka.

— A w kuźni — odparł chłopiec zadowolony z komplementu.

— Jak pan majster poszedł na płukanie, a oni rozbiegli się, to ja wykuwałem różne rzeczy z ołowiu albo i z żelaza.

Majster był tak zmieszany, że nawet zapomniał zbić Antka za psucie materiałów i narzędzi.

Aż poszedł na radę do żony, skutkiem czego chłopca wydalono z kuźni i przeznaczono do gospodarstwa.

— Za mądryś ty, kochanku! — mówił mu kowal.

— Nauczyłbyś się fachu we trzy lata i później byś uciekł.

A przecież matka oddała mi cię na sześć lat — do służby.

Pół roku jeszcze był Antek u kowala.

Kopał w ogrodzie, pełł, rąbał drzewo, kołysał dzieci, ale już nie przestąpił progu kuźni.

Pod tym względem wszyscy go rzetelnie pilnowali: i majster, i majstrowa, i chłopcy.

Nawet własna matka Antkowa i kum Andrzej, choć wiedzieli o dekrecie kowalskim, nic przeciw niemu nie mówili.

Według umowy i obyczaju chłopiec dopiero po sześciu latach miał prawo jako tako faszerować kowalstwo.

A że był dziwnie bystry i nie uczony przez nikogo, nauczył się kowalstwa sam w ciągu roku, więc tym gorzej dla niego!

Swoją drogą Antkowi uprzykrzył się taki tryb życia.

„Mam ja tu kopać i drwa rąbać, więc wolę to samo robić u matki!”

Tak sobie myślał przez tydzień, przez miesiąc.

Wahał się.

Ale w końcu — uciekł od kowala i wrócił do domu.

Te jednak parę lat wyszły mu na dobre.

Chłopak wyrósł, zmężniał, poznał trochę więcej ludzi aniżeli w swojej dolinie, a nade wszystko poznał więcej rzemieślniczych narzędzi.

Teraz siedząc w domu pomagał czasem przy gospodarstwie, ale przeważnie robił swoje maszyny i rzeźbił figury.

Tylko już oprócz kozika miał dłutko, pilnik i świderek i władał nimi tak biegle, że niektóre z jego wyrobów począł nawet kupować Mordko szynkarz.

Na co?…

Antek o tym nie wiedział, chociaż jego wiatraki, chaty, sztuczne skrzynki, święci i rzeźbione fajki rozchodziły się po całej okolicy.

Dziwiono się talentowi nieznanego samouka, niezgorzej nawet płacono za wyroby Mordce, ale o chłopca nikt się nie pytał, a tym bardziej nikt nie myślał o podaniu mu pomocnej ręki.

Alboż kto pielęgnuje kwiaty, dzikie gruszki i wiśnie, choć niby wiadomo, że przy staraniu i z nich byłby większy pożytek?…

Tymczasem chłopiec podrastał, a dziewuchy i kobiety wiejskie coraz milej na niego spoglądały i coraz częściej mówiły między sobą:

— Ładny, bestyja, bo ładny!

Rzeczywiście Antek był ładny.

Był dobrze zbudowany, w sobie zręczny i prosto się trzymał, nie tak jak chłopi, którym ramiona zwieszają się, a nogi ledwie posuwają się od ciężkiej pracy.

Twarz także miał nie taką jak inni, ale rysy bardzo regularne, cerę świeżą, wyraz rozumny.

Miał też jasne kędzierzawe włosy, ciemnawe brwi i ciemnoszafirowe oczy, marzące.

Mężczyźni dziwili się jego sile i sarkali na to, że próżnował.

Ale kobiety wolały mu patrzeć w oczy.

— Jak on, bestyja, spoglądnie na człowieka — mówiła jedna z bab — to aż cię mrowie przechodzi.

Taki jeszcze młodziak, a już patrzy na cię jak dorosły szlachcic!…

— Bo to prawda — zaprzeczyła druga.

— On patrzy zwyczajnie jak niedorostek, ino ma taką słodkość w ślipiach, że aż cię rozbiera.

Ja się na tym znam!…

— Chyba ja się lepiej znam — odparła pierwsza.

— Przeciem służyła we dworze…

A gdy się kobiety spierały tak o patrzenie Antkowe, on tymczasem na nie nie patrzył wcale.

U niego więcej jeszcze znaczył pilnik aniżeli najładniejsza kobieta.

W tym czasie wójt, stary wdowiec, który już córkę z pierwszego małżeństwa wydał za mąż i miał jeszcze w domu kilkoro małych dzieci z drugiego małżeństwa, ożenił się trzeci raz.

A jako zwykle łysi miewają szczęście, więc wynalazł sobie za Wisłą żonkę młodą, piękną i bogatą.

Kiedy para ta stanęła przed ołtarzem, ludzie poczęli się śmiać; a i sam ksiądz trochę pokiwał głową, że tak nie pasowali do siebie.

Wójt trząsł się jak dziad, co ze szpitala wyjdzie, i dlatego tylko był mało siwy, że miał głowę łysą jak dynia.

Wójtowa była jak iskra.

Czysta Cyganka z wiśniowymi ustami nieco odchylonymi i z oczami czarnymi, w których niby ogień paliła się jej młodość.

Po weselu dom wójta, zwykle cichy, bardzo się ożywił, bo raz w raz przybywali goście.

To strażnik, który częstsze miewał niż zwykle interesa do gminy; to pisarz, który znać nie dosyć nacieszywszy się wójtem w kancelarii jeszcze go w domu odwiedzał; to znów strzelcy rządowi, których dotąd we wsi nie bardzo kiedy widywano.

Nawet sam profesor, odebrawszy miesięczną pensję, cisnął w kąt stary kożuch i ubrał się — jak magnat, tak że niejeden wiejski człowiek począł go tytułować wielmożnym dziedzicem.

I wszyscy owi strażnicy, strzelcy, pisarze i nauczyciele ciągnęli do wójtowej jak szczury do młyna.

Ledwie jeden wszedł do izby, już drugi wystawał za płotem, trzeci sunął z końca wsi, a czwarty kręcił się koło wójta.

Jejmość rada była wszystkim, śmiała się, karmiła i poiła gości.

Ale też czasem wytargała którego za włosy, a nawet i wybiła, bo humor u niej łatwo się zmieniał.

Nareszcie po półrocznym weselu zaczęło być trochę spokojniej.

Jedni goście znudzili się, drugich wójtowa przepędziła, i tylko podstarzały profesor, sam licho jedząc i morząc głodem swoją gospodynię, za każdą pensję miesięczną kupował sobie jakiś figlas do ubrania i siadywał u wójtowej na progu (bo go z izby wyganiano) albo klął i wzdychał pomiędzy opłotkami.

Jednej niedzieli poszedł Antek na sumę jak zwykle, z matką i bratem.

W kościele było już ciasno, ale dla nich znalazło się jeszcze trochę miejsca.

Matka uklękła między kobietami na prawo, Antek z Wojtkiem między chłopami na lewo i każdy modlił się, jak umiał.

Naprzód do świętego w wielkim ołtarzu, potem do świętego, co stoi wyżej nad tamtym, potem do świętych w ołtarzach bocznych.

Modlił się za ojca, co go przytłukło drzewo, i za siostrę, co z niej za prędko choroba w piecu wyszła, i za to, ażeby Pan Bóg miłosierny i jego święci ze wszystkich ołtarzów dali mu szczęście w życiu, jeżeli taka będzie ich wola.

Wtem gdy Antek już czwarty raz z kolei powtarzał swoje pacierze, uczuł nagle, że ktoś udeptał go w nogę i ciężko oparł mu się na ramieniu.

Podniósł głowę.

Przeciskająca się pomiędzy ciżbą ludu stała nad nim wójtowa, na twarzy smagła, zaczerwieniona, zadyszana z pośpiechu.

Ubierała się jak chłopka, a spod chustki, spadającej z ramion, widać było koszulę z cieniutkiego płótna i sznury paciorków z bursztynów i korali.

I popatrzyli sobie w oczy.

Ona wciąż nie zdejmowała mu ręki z ramion, a on… klęczał, patrzył na nią, jak na cudowne zjawisko, nie śmiejąc ruszyć się, aby mu nagle nie znikła.

Między ludźmi poczęto szeptać.

— Usuńcie się, kumie, pani wójtowa idą.

Kumowie usunęli się i wójtowa poszła dalej, aż przed wielki ołtarz.

W drodze niby potknęła się i znowu spojrzała na Antka, a chłopca aż gorąco oblało od jej oczów.

Potem usiadła na ławce i modliła się z książki, czasami podnosząc głowę i spoglądając na kościół.

A kiedy na podniesienie zrobiło się cicho, jakby makiem zasiał, i pobożni upadli na twarze, ona złożyła książkę i znowu odwróciła się do Antka topiąc w nim ogniste źrenice.

Na jej cygańską twarz i sznur paciorków spłynął z okna snop światła i wydała się chłopcu jako święta, wobec której ludzie milkną i rzucają się w proch.

Po sumie ludzie tłumem poszli do domów.

Wójtową otoczyli pisarz, nauczyciel i gorzelnik z trzeciej wsi, i już Antek nie mógł jej zobaczyć.

W chacie postawiła matka chłopakom doskonały krupnik zabielony mlekiem i wielkie pierogi z kaszą.

Ale Antek, choć lubił to, jadł ledwie jednym zębem.

Potem zabrał się, poleciał w góry i położywszy się na najwyższym szczycie, patrzył stamtąd na wójtową chatę.

Ale widział tylko słomiany dach i mały niebieski dymek wydobywający się powoli z obielonego komina.

Więc zrobiło mu się tak czegoś tęskno, że schował twarz w starą sukmanę i zapłakał.

Pierwszy raz w życiu uczuł wielką swoją nędzę.

Chata ich była najbiedniejsza we wsi, a pole najgorsze.

Matka, choć przecie gospodyni, pracować musiała jak komornica i odziewała się prawie w łachmany.

Na niego samego patrzono we wsi jak na straceńca, który nie wiadomo po co innym chleb zjada.

A co go się nie nabili, co go się nawet psy nie nagryzły!…

Jakże daleko było mu do profesora, gorzelnika, a choćby i do pisarza, którzy ile razy chcieli, mogli wejść do wójtowskiej chaty i gadać z wójtową.

Jemu zaś nie o wiele chodziło.

Pragnął tylko, żeby jeszcze choć raz jeden, jedyny i ostatni raz w życiu, oparła mu kiedy wójtowa na ramieniu rękę i spojrzała w oczy tak jak w kościele.

Bo w jej spojrzeniu mignęło mu coś dziwnego, coś jak błyskawica, przy której na krótką chwilę odsłaniają się niebieskie głębokości pełne tajemnic.

Gdyby je kto dobrze obejrzał, wiedziałby wszystko, co jest na tym świecie, i byłby bogaty jak król.

Antek w kościele nie przypatrzył się dobrze temu, co mignęło w oczach wójtowej.

Był nieprzygotowany, olśniony i szczęśliwą sposobność stracił.

Ale gdyby ona tak jeszcze kiedy na niego chciała spojrzeć!…

Marzyło mu się, że zobaczył przelatujące szczęście, i strasznie do niego zatęsknił.

Zbudziło się drzemiące serce i wśród boleści poczęło się — jakby przeciągać.

Teraz świat wydał mu się całkiem odmienny.

Dolina była za szczupła, góry za niskie, a niebo — bodaj czy się nie opuściło, bo zamiast porywać ku sobie, zaczęło go przygniatać.

Chłopiec zeszedł z góry pijany, nie wiedząc, jakim sposobem znalazł się nad brzegiem Wisły, i patrząc w rzeczne wiry czuł, że go coś pociąga ku nim.

Miłość, której nawet nazwać nie umiał, spadła nań jak burza rozniecając w duszy strach, żal, zdziwienie i — albo on wiedział co jeszcze?

Odtąd co niedzielę chodził do kościoła na sumę i z drżeniem serca czekał na wójtową, myśląc, że jak wtedy położy mu rękę na ramieniu i spojrzy w oczy.

Ale wypadki nie powtarzają się, zresztą uwagę wójtowej pochłaniał teraz gorzelnik, chłop młody i zdrowy, który aż z trzeciej wsi przyjeżdżał… na nabożeństwo.

Wówczas Antek wpadł na osobliwy pomysł.

Postanowił zrobić piękny krzyżyk i ofiarować wójtowej.

Wtedy ona chyba spojrzy na niego i może uleczy z tej tęsknicy, która mu wypijała życie.

Za ich wsią, na rozstajnych drogach, znajdował się dziwny krzyż.

Od podstawy owijały go powoje.

Nieco wyżej była drabinka, włócznia i cierniowa korona, a u szczytu przy lewym ramieniu wisiała jedna ręka Chrystusa, bo resztę figury ktoś ukradł — pewnie na czary.

Ten to krzyż wziął Antek za model.

Strugał więc, przerabiał i na nowo zaczynał swój krzyżyk starając się, ażeby był piękny i wójtowej godny.

Tymczasem na wieś spadło nieszczęście.

Wisła wylała, przerwała tamę i zniszczyła przybrzeżne pola.

Ludzie wiele stracili, ale najwięcej Antkowa matka.

W chacie jej pokazał się nawet głód.

Trzeba było iść na zarobek, chodziła więc i sama nieboga, i Wojtusia oddała na pastucha.

Ale wszystko to nie wystarczało.

Antek, nie chcący jąć się pracy gospodarskiej, był dla niej prawdziwym ciężarem.

Widząc to stary Andrzej począł nalegać na chłopca, ażeby poszedł w świat.

— Jesteś przecie chłopak bystry, silny, zręczny do rzemiosła, więc udaj się między miejskich ludzi.

Tam nauczysz się czego i jeszcze matce będziesz pomocny a tu ostatni kęs chleba odejmujesz jej od gęby.

Antek aż pobladł na myśl, że przyjdzie mu opuścić wieś bez zobaczenia się choć raz z wójtową.

Rozumiał jednak, że inaczej być nie może, i tylko prosił, żeby mu zostawili kilka dni.

Przez ten czas z podwojoną gorliwością rzeźbił swój krzyżyk i wyrzeźbił bardzo ładny, z powojem u dołu, z narzędziami męki i z ręką Pańską przy lewym ramieniu.

Ale gdy skończył robotę, żadną miarą nie miał odwagi pójść do wójtowskiego mieszkania i swój dar ofiarować wójtowej.

Przez ten czas matka połatała mu odzienie, pożyczyła od Mordki rubla na drogę, wystarała się o chleb i ser do kobiałki, wypłakała się.

Ale Antek wciąż marudził, z dnia na dzień odwlekając swoje wyjście.

Zniecierpliwiło to Andrzeja, który jednej soboty wywołał chłopca z chaty i rzekł mu surowo:

— No, a kiedyż ty, chłopaku, opamiętasz się?

Czy chcesz, żeby przez ciebie matka z głodu i z pracy zmarła?

Przecie ona swoimi starymi rękoma nie wykarmi siebie i takiego jak ty draba, co próżnuje po całych dniach!…

Antek schylił mu się do nóg.

— Poszedłbym już, Andrzeju, ale kiedy mi strasznie żal porzucać swoich!

Nie powiedział jednak, kogo mu żal najwięcej.

— Oho! — zawołał Andrzej.

— A cóżeś ty dziecko przy piersi, że nie możesz się obejść bez matki?

Dobry z ciebie chłopak, ani słowa, ale masz w sobie takiego niechcieja, co by cię tu do siwych włosów trzymał matce na karku.

Dlatego ja ci powiem: jutro święta niedziela, wszyscy będziemy wolni i odprowadzimy cię.

Więc po nabożeństwie zjesz obiad i pójdziesz.

Dłużej tu z założonymi rękami nie ma co siedzieć.

Ty najlepiej wiesz, że mówię prawdę.

Antek, upokorzony, wrócił do chaty i powiedział, że już jutro pójdzie w świat szukać roboty i nauki.

Biedna kobieta połykając łzy poczęła szykować go do drogi.

Dała mu starą kobiałkę, jedyną w chacie, i torbę parcianą.

W kobiałkę włożyła trochę jadła, a w torbę pilniki, młotek, dłutka i inne narzędzia, którymi Antek od tylu lat wyrabiał swoje zabawki.

Nadeszła noc, Antek legł na twardej ławie, ale zasnąć nie mógł.

Uniósłszy głowę patrzył na dogasające w kominie węgle, słuchał dalekiego szczekania psów albo świerkania świerszcza w chacie, który nad nim tak wołał, jak wołają polne koniki nad opuszczonym grobem małej jego siostry Rozalii.

Wtem usłyszał jeszcze jakiś szmer w rogu izby.

To bezsenna matka jego po cichu szlochała…

Antek ukrył głowę pod sukmanę.

Słońce było wysoko, kiedy się obudził.

Matka już wstała i drżącymi rękoma ustawiała garnuszki przy ogniu.

Potem wszyscy razem usiedli za stół do śniadania i trochę podjadłszy poszli do kościoła.

Antek miał na piersiach pod sukmaną swój krzyżyk.

Co chwilę przyciskał go, oglądając się niespokojnie, czy gdzie wójtowej nie widać, i myśląc z trwogą, jak też on jej swój dar doręczy?

W kościele nie było wójtowej.

Chłopak, klęcząc na środku, machinalnie odmawiał modlitwy, ale co mówił?… nie rozumiał.

Gra organów, śpiew ludu, dźwięk dzwonków i własne cierpienie w duszy jego zlały się w jedną wielką zawieruchę.

Zdawało mu się, że cały świat drży w posadach w tej chwili, kiedy on ma opuścić tę wieś, ten kościół i wszystkich, których ukochał.

Ale na świecie było spokojnie, tylko w nim tak kipiał żal.

Nagle organy ucichły, a ludzie pochylili głowy.

Antek ocknął się, spojrzał.

Jak wówczas, tak i dziś było podniesienie i jak wówczas, w ławce przy wielkim ołtarzu siedziała wójtowa.

Wtedy chłopiec ruszył ze swego miejsca między ciżbą ludu, zaczołgał się na kolanach aż do owej ławki i znalazł się u nóg wójtowej.

Sięgnął za pazuchę i wydobył krzyżyk.

Ale odbiegła go wszelka śmiałość, a głos mu zamarł tak, że jednego wyrazu nie mógł przemówić.

Więc zamiast oddać krzyżyk tej, dla której rzeźbił go przez parę miesięcy, wziął i zawiesił swoją pracę na gwoździu wbitym w ścianę obok ławki.

W tej chwili ofiarował Bogu drewniany krzyżyk, a razem z nim swoją tajemną miłość i niepewną przyszłość.

Wójtowa zauważyła szmer i spojrzała na chłopca ciekawie, tak samo jak wtedy.

Ale on nic nie widział, bo mu się oczy zasłoniły łzami.

Po sumie matka z dziećmi wróciła do chaty.

Ledwie zjedli kartoflankę i trochę klusków, ukazał się w izbie kum Andrzej i po przywitaniu rzekł:

— No, chłopcze!

Zabieraj się!

Komu w drogę, temu czas.

Antek podpasał sukmanę rzemykiem, przewiesił torbę z narzędziami przez jedno ramię, a kobiałkę przez drugie.

Gdy już wszyscy gotowi byli do drogi, chłopiec ukląkł, przeżegnał się i ucałował klepisko chaty jak podłogę kościelną.

Potem matka wzięła go za jedną rękę, brat Wojtuś za drugą i jak pana młodego do ślubu wiedli go oboje najukochańsi na próg świata.

Stary Andrzej wlókł się za nimi.

— Masz tu rubla, Antku — mówiła matka wciskając chłopcu w rękę gałganek pełen miedzianych pieniędzy.

— Nie kupuj za to, dziecko, statków do krajania, ino schowaj se ten grosz na złe czasy, kiedy ci się jeść zachce.

A jeżeli kiedy zarobisz taki pieniądz, to daj go na mszę świętą, ażeby ci Bóg błogosławił.

I szli tak wolno, wąwozem pod górę, aż im wieś z oczu znikła; tylko z karczmy dolatywało ciche granie skrzypków i dudnienie bębna z dzwonkami.

Wreszcie i to ucichło, znaleźli się na wyżynie.

— No, wróćwa się już — rzekł Andrzej — a ty, chłopaku, idź wciąż drogą i pytaj się o miasto.

Bo tobie nie na wsi mieszkać, ino w mieście, gdzie ludzie chętniejsi są do młotka niż do roli.

Wdowa na to odezwała się z płaczem:

— Kumie Andrzeju, doprowadźmyż go choć do figury świętej, gdzie by pobłogosławić go można.

A potem biadała:

— Czy kto kiedy słyszał, żeby rodzona matka dziecko swoje wiodła na stracenie?

Wychodzili, prawda, od nas chłopacy do wojska, ale to był mus.

Nigdy przecie nie widziano, żeby kto z własnej woli opuszczał wieś, gdzie się urodził i gdzie go przyjąć powinna święta ziemia.

Oj, doloż ty moja, dolo!

że ja już trzecią osobę z chaty wyprowadzam, a sama jeszcze żyję na świecie!…

A schowałeś, synusiu, pieniądze?

— Schowałem, matulu.

Doszli do figury i poczęli się żegnać.

— Kumie Andrzeju — mówiła wdowa łkając — wyście tyle świata widzieli, wyście z bractwa, pobłogosławcież tego sierotę — a dobrze, żeby się nim Pan Bóg opiekował.

Andrzej popatrzył w ziemię, przypomniał sobie modlitwę za podróżnych, zdjął czapkę i położył ją pod figurą.

Potem wzniósł ręce ku niebu, a gdy wdowa i obaj jej synowie uklękli, począł mówić:

— O, Boże święty, Ojcze nasz, któryś naród swój wyprowadził z ziemi egipskiej i z domu niewoli, który każdemu stworzeniu, co się rucha, dajesz pokarm, który ptaki powietrzne do ich starodawnych gniazd powracasz, Ciebie prosimy, bądź miłościw temu podróżnemu, ubogiemu i strapionemu!

Opiekuj się nad nim, Boże nasz święty, w złych przygodach pocieszaj, w chorobie uzdrów, w głodzie nakarm i w nieszczęściu ratuj.

Bądź mu, Panie, miłościw pośród obcych, jakoś był Tobiaszowi i Józefowi.

Bądź mu ojcem i matką.

Za przewodników daj mu aniołów Twoich, a gdy spełni, co sobie zamierzył — do naszej wsi i do jego domu szczęśliwie powróć.

Tak się modlił chłop w świątyni, gdzie polne zioła pachniały, śpiewały ptaki, gdzie pod nimi błyszczała w ogromnych skrętach Wisła, a nad nimi stary krzyż szeroko otwierał ramiona.

Antek upadł do nóg matce, potem Andrzejowi, ucałował brata i — poszedł drogą.

Ledwie uszedł kilkadziesiąt kroków, aż wdowa zawołała za nim:

— Antku!…

— Co, matulu?…

— A jak ci tam będzie źle u obcych, wracaj do nas…

Niech cię Bóg błogosławi.

— Zostańcie z Bogiem! — odparł chłopak.

Znowu uszedł kawałek drogi i znowu zawołała za nim smutna matka:

— Antku!…

Antku!…

— Co, matulu? — spytał chłopiec.

Głos jego już słabiej dolatywał.

— A nie zapomnij o nas, synusiu!

Niech cię Bóg błogosławi!

— Zostańcie z Bogiem!

I szedł, szedł, szedł jak ów chłopak, co wybrał się po cyrograf wystawiony na własną duszę.

Wreszcie za wzgórkiem znikł.

Na polu rozlegał się jęk zbolałej matki.

Ku wieczorowi niebo zaciągnęło się chmurami i spadł drobny deszcz.

Ale że chmury nie były gęste, więc przedarły się przez nie blaski zachodzącego słońca.

Zdawało się, że nad szarym polem i nad grząską, gliniastą drogą unosi się złote sklepienie powleczone żałobną krepą.

Po tym polu szarym i cichym, bez drzew, po drodze grząskiej posuwał się z wolna strudzony chłopiec w siwej sukmance, z kobiałką i torbą na plecach.

Zdawało się, że wśród głębokiego milczenia krople deszczu nucą tęskną melodię znanej pieśni:

Przez dolinę, przez pole

Idzie sobie pacholę,

Idzie sobie i śpiewa.

Wiatr mu z deszczem przygrywa!

Może spotkacie kiedy wiejskiego chłopca, który szuka zarobku i takiej nauki, jakiej między swoimi nie mógł znaleźć.

W jego oczach zobaczycie jakby odblask nieba, które przegląda się w powierzchni spokojnych wód; w jego myślach poznacie naiwną prostotę, a w sercu tajemną i prawie bezświadomą miłość.

Wówczas podajcie rękę pomocy temu dziecku.

Będzie to nasz mały brat, Antek, któremu w rodzinnej wsi stało się już za ciasno, więc wyszedł w świat oddając się w opiekę Bogu i dobrym ludziom.

-----


corpora: wikisources-pl

text: Czterdziestnica, 1) wielki post; 2) kobieta czterdziestoletnia.


text:
13.

Randolf v.

Stettner przybył.

Od wyjazdu dzieliło go jeszcze dni kilka i chciał pożegnać mieszkającą w Lubece jedną z sióstr swoich.

Nalegał, by Krystjan zaczekał w Hamburgu na jego powrót, co mu leż po chwili wahania przyobiecał.

Zjadł kolację w pokoju Krystjana, rozmawiając o kraju i wspólnych przeżyciach.

Małomowny jak zwykle Krystjan, dziwił się, że wszystko to tak dalekie już.

Gdy sprzątnięto ze siołu, opowiedział Stettner, co go skłania do podróży za ocean, a mówiąc, miał ciągle ten sam wyraz oczu w stół utkwionych.

— Wiesz dobrze, że w latach ostatnich ciasno mi było w uniformie.

Nie widziałem celu, poza etapami regularnie rozstawionego awansu.

Niektórzy pokładają nadzieje we wojnie.

Być może, iż wówczas możnaby się okazać zdolnym i dojść do czegoś.

Któż atoli będzie czekał na to?

Inni wykorzystują swe stosunki, łowią duże posagi, albo zatapiają się w sporcie i grze.

Dla mnie to wszystko celem nie było.

Służbę uważałem za zuchwale próżnowanie na cudzy koszt.

Wyobraź sobie.

Stoisz w podwórzu koszar.

Deszcz siąpi, z nędznych paru drzew spadają krople.

Kompanja czeka rozkazu, z czujnością psów tresowanych.

Woda spływa po mundurach.

Wachmistrz mruczy, podoficerowie zgrzytają z wściekłości zębami.

Tobie zaś płyną przez myśl jednostajne jak deszcz pytania, co będzie dziś wieczór, co będzie jutro rano?

Cały rok leży przed tobą jak nieskończenie długi, błotnisty gościniec.

Wspominasz samotną kwaterę z kilkunastu przeczytanemi książkami i wyświechtanym dywanem, myślisz o raporcie, rachunku w kantynie, inspekcji stajni i najbliższym balu oficerskim, gdzie musisz się nudzić banalną konwersacją z pretensjonalną żoną przełożonego.

I tak ciągle, ciągle wkoło.

Pewnego dnia zadałem sobie pytanie, co właściwie daję społeczeństwu i co za to mam.

To co daję jest zerem ze stanowiska ludzkiego i duchowego.

Natomiast otrzymuję kompleks przywilejów, tworzących razem dość wybitne stanowisko socjalne, ale za cenę własnej osobowości.

Słuchać wyższych, rozkazywać niższym, nic więcej.

Byłem tedy jeno rozdzielnicą jakiegoś wielkiego systemu elektrycznego.

Mimo jednak tej tak prostej organizacji wojskowej, posiada ona swe tajemnice.

Pomiędzy wszechwładzą poszczególnych osobistości, a niepojętem wprost poddaniem się masy, funkcjonują pewne człony, miażdżąc bezlitośnie każdego, kto zawiedzie, lub podniesie bunt.

Wielu uważa ten przymus za szkolę obyczajową i drogę do wolności wyższego typu.

Tak było i zemną, potem jednak zbuntowało się coś we mnie.

Rozkazy moje utraciły sprężystość, a posłuch stał się trudnym.

Widziałem teraz ponad sobą bezlitośne bożyszcza, a pod sobą tłumy bezbronnych ofiar.

Czułem, że przepaść dzieli mnie od życia i że jestem cząstką kopalnej skamieliny.

Koledzy dostrzegli to i usunęli się, obserwując podejrzliwie.

Niebawem wydarzyło się coś, co mnie zmusiło do ostatecznej decyzji.

Jeden z kolegów rotmistrz v.

Otto zaręczony z córką prezydenta sądu, musiał, mimo oznaczonego już dnia zaślubin wyjechać na południe, gdyż zasłabł nagle.

W jakiś miesiąc po jego wyjeździe wypadła rocznica urodzin cesarza, a pośród zaproszonych dam znalazła się także narzeczona nieobecnego.

Wszyscyśmy byli tego wieczora rozswawoleni, a do najbardziej rozradowanych zaliczał się przyjaciel mój Jerzy Mattershausen, mianowany właśnie porucznikiem, człowiek spokojny zazwyczaj, rzeźki i sympatyczny.

Sąsiadka jego u stołu, narzeczona Ottona, uległa także tej wesołości i pozwoliła się nocą odprowadzić do domu.

Matershausen poprosił o całusa, gdy zaś odmówiła, chciał użyć przemocy.

Panienka przemówiła doń poważnie, on zorjentował się, przeprosił serdecznie, a pod samą bramą domu przyrzekła mu, nie wspominać o tem zgoła.

Gdy jednak wrócił narzeczony, uczuła wyrzuty sumienia i zwierzyła mu się z tego co zaszło.

Nastąpiło wyzwanie na bardzo ciężkich warunkach, bo o dziesięć kroków, pistolety o lufach karabinowych, pół minuty czasu na celowanie i strzelanie, naprzemian, aż do niezdolności jednego z przeciwników.

Byłem sekundantem Matershausena.

Otto, jako obrażony i wyzywający, miał pierwszy strzał.

Widziałem, że mierzy starannie w głowę przeciwnika.

Kula przeszła koło ucha.

Maltersonowi nabój wypalił.

Uznano to za strzał i podano świeże pistolety.

Otto wymierzył tym razem w środek ciała i trafił Matershausena w serce, śmierć nastąpiła niezwłocznie.

Zbyt ciężka to, przyznasz, kara za młodzieńczy wybryk, czy lekkomyślność.

Ja to odczułem jako zbrodnię dokonaną na młodym człowieku i to na żądanie kopalnej i skamieniałej kasty.

W dwa dni później wyjawiłem bez ogródek swój pogląd.

Wszyscy się zdumieli.

Spytano mnie, czy w takim wypadku nie wyzywałbym.

Odpowiedziałem, że człowiek rozsądny umie rozróżniać co jest ważne, a co bagatela.

Jeśli nawet przeczulone sumienie narzeczonej domagało się spowiedzi, to rzeczą narzeczonego było wyjaśnić jej, że to głupstwo i zapomnieć.

Oburzano się na to, potrząsano głowami, ja zaś chcąc sobie ulżyć oświadczyłem, że na miejscu Mattershausena, byłbym odmówił, przyjmując na siebie całe odium.

— Czy także odium tchórzostwa? — spytał siedzący u stołu kasynowego Otto.

— W tym razie, tak! — odparłem.

— W takim razie, — powiedział — dziwię się, że pan znajdujesz się w towarzystwie oficerów Jego Cesarskiej Mości!

Padły kości, zostałem wyzwany, postanowiłem atoli wytrwać konsekwentnie do końca.

Zgłosili się u mnie dwaj koledzy na sekundantów, gdy zaś odmówiłem, myśląc żem oszalał, odeszli spiesznie.

Nastąpiło, co musiało nastąpić, skwitowałem ze służby, zachowując wzamian szacunek dla samego siebie.

Ale wierzaj mi, w pojęciu tem jest dużo fantazji, przekonałem się, że niema dla mnie miejsca w ojczyźnie.

Czynię tedy, co muszę.

Krystjan wysłuchał opowiadania, nie drgnąwszy nawet.

Potem wstał, przeszedł pokój, usiadł znowu i rzekł:

— Zdaniem mojem, postąpiłeś słusznie.

Szkoda, że jedziesz, ale to słuszne.

Stettner spojrzał nań.

Dziwnie brzmiało owo słowo: słusznie.

Zadrgało mu na ustach pytanie, ale Krystjan przybrał nagle konwencjonalny wyraz twarzy, tedy nie rzekł nic i zamknął się w sobie.


text:
5.

Letycja była z mężem na przedstawieniu w operze w Buenos Aires.

Grano operetkę, pustą i jałową, jak piach pampasu.

W loży sąsiedniej siedział przystojny młodzieniec i Letycja dostrzegała mimo woli raz po raz rzucane przezeń, pełne uwielbienia błyski oczu.

Nagle uczula silne szarpnięcie za ramię.

Uczynił to Stefan, który bez słowa rozkazał, by z nim wyszła.

W przyciemnionym kurytarzu zbliżył swą błękitnawo białą twarz do jej ucha i syknął:

— Jeśli raz bodaj jeszcze zerkniesz ku temu błaznowi, wbiję ci sztylet w serce.

Zastosuj się do mych słów.

My nie bawimy się w ceregiele, gdy idzie o tego rodzaju sprawy.

Wrócili do loży.

Stefan śmiał się, łyskał zębami jak torero i wsadził w usta kawałek czekolady.

Letycja spoglądała nań z boku dumając z zaciekawieniem, czy istotnie ma przy sobie sztylet.

Gdy wrócili nocą do estancji, dławił ją Stefan formalnie uściskami.

Odsuwała go, prosząc jednocześnie:

— Stefania, pokaż mi sztylet.

Daj mi go, chcę widzieć.

— Co za sztylet, głupiutkie stworzenie? — spytał zdziwiony.

— Ten, który mi chciałeś wbić w serce.

— Daj pokój! — odparł głucho.

— Nie pora teraz mówić o morderstwie i sztylecie.

Nalegała uporczywie, by jej pokazał sztylet.

Wówczas odsunął się od niej i popadł w ponurą zadumę.

Letycja przekonała się, że może z nim igrać dowolnie.

Nie bala się już jego ponurej zadumy, jego wielkiej czaszki, byczego karku, ust warg pozbawionych, bladej twarzy, ni małych, a lak silnych dłoni.

Wiedziała już, że może z nim igrać do woli.

Wielkie świetliki latały po powietrzu, obsiadając gęsto trawę.

Gdy powóz stanął przed willą, uczyniła gest okrężny, wydając okrzyki zachwytu.

Padał istny deszcz skier, świetliki otaczały ruchomą chmurą okna, dach, festony pnących roślin, a nawet wpadały do sieni.

Stojąc u ciemnych schodów, podziwiała fosforyczne błyski, polem zaś spytała głębokim tonem trwożnie, zaledwo dostrzegalnym nalotem autoszyderstwa:

— Drogi Stefanie... powiedz... czy one nie mogą wywołać pożaru?

Murzyn Scipio, który właśnie wyszedł przede drzwi z lampą, usłyszał to i wyszczerzył zęby w uśmiechu.


text:
Rozdział XVII.

Aniół Janowi ukazał niewiastę obleczoną rozmaitemi ubiory dzierżąc kubek w ręku swych, pijana ze krwie świętych, siedząca na bestyi, mając głów siedm i rogów dziesięć, i wykład widzenia jego.

I przyszedł jeden z siedmi Aniołów, którzy mieli siedm czasz, i mówił ze mną, mówiąc: Chódź, okażęć potępienie wielkiéj wszetecznice, która siedzi nad wodami wielkiemi,

2 Z którą wszeteczeństwo płodzili królowie ziemie, i opili się z wina wszeteczeństwa jéj, którzy mieszkają na ziemi.

3 I zaniósł mię w duchu na puszczą.

I widziałem niewiastę siedzącą na czerwonéj bestyi, pełnéj imion bluźnierstwa, mającéj siedm głów i rogów dziesięć.

4 A niewiasta przyobleczona była w purpurę i w karmazyn i uzłocona złotem i drogim kamieniem i perłami, mając kubek złoty w ręce swéj, pełny brzydliwości i plugastwa wszeteczeństwa swojego.

5 A na czole swojem imię napisane: Tajemnica, Babilonia wielka, matka wszeteczeństw i brzydliwości ziemie.

6 I widziałem niewiastę pijaną krwią świętych i krwią męczenników Jezusowych.

A dziwowałem się, ujrzawszy ją, podziwieniem wielkiem.

7 I rzekł mi Aniół: Czemu się dziwujesz?

Ja tobie powiem tajemnicę niewiasty i bestyi, która ją nosi, która ma siedem głów i rogów dziesięć.

8 Bestya, którąś widział, była, a nie jest, a ma wstąpić z przepaści, a pójdzie na zginienie: i zadziwują się mieszkający na ziemi, (których imiona nie są napisane w księgach żywota od założenia świata,) widząc bestyą, która była, a nie jest.

9 A tu jest rozum, który ma mądrość.

Siedm głów są siedm gór, na których niewiasta siedzi, i królów siedm jest.

10 Pięć ich upadło, jeden jest, a drugi jeszcze nie przyszedł: a gdy przyjdzie, na mały czas ma trwać.

11 A bestya, która była, a nie jest, tać jest ósma, a jest z siedmi, a idzie na stracenie.

12 A dziesięć rogów, któreś widział, jest dziesięć królów, którzy królestwa jeszcze nie wzięli, ale wezmą moc jako królowie na jednę godzinę za bestą.

13 Ci jednę myśl mają i moc, władzę swoją bestyi podadzą.

14 Ci z Barankiem walczyć będą, a Baranek je zwycięży; iż jest Panem nad pany i Królem nad królmi, i którzy z nim są, wezwani, wybrani i wierni.

[1]

15 I rzekł mi: Wody, któreś widział, gdzie wszetecznica siedzi, ludzie są i narody i języki.

16 A dziesięć rogów, któreś widział na bestyi, ci w nienawiści mieć będą wszetecznicę i uczynią ją spustoszoną i nagą, i ciało jéj będą jeść, a samę ogniem spalą.

17 Albowiem Bóg dał w sercach ich, aby czynili, co się mu podoba, aby dali królestwo swe bestyi, ażby się wypełniły słowa Boże.

18 A niewiasta, którąś widział, jest miasto wielkie, które ma królestwo nad królmi ziemie.

Przypisy

↑ 1.

Tim.

6, 15.

Niż.

19, 16.


corpora: sejm

text:
Infor macj a o kor e s pondenc j i nades ł anej do Se j mu i jego or g anów w g r udniu 20 13 ro k u

Informacja o korespondencji

w grudniu 2013 roku

Opracowała

Bożena Wyszyńska

Zespół Analiz i Informacji Publicznej

Dane statystyczne Artur Gałązka

Naczelnik Wydziału Obsługi Baz Danych

Współpraca Bartłomiej Berdyga

Akceptował

Zbigniew Piwoński

Wicedyrektor Biura

Korespondencji i Informacji

0,0

5,0

10,0

15,0

20,0

25,0

30,0

35,0

40,0

45,0 40,1

37,7

12,8

2,0 2,0 1,4 1,0 0,7 0,5 0,4 0,3 0,3 0,2 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 0,0

Procentowy wpływ korespondencji według klasyfikacji korespondentów

45,5

32,8

8,5

6,2 3,4

1,2 1,1

0,9 0,5 0,1

Procentowy wpływ korespondencji według klasyfikacji pism

Petycja, apel, wniosek

Protest

Opinia, stanowisko

Prośba w sprawie indywidualnej

Inne

Pismo dotyczące wcześniejszej korespondencji

Nieustalone ze względu na treść lub formę pisma

Wniosek o udostępnienie informacji publicznej

Skarga

Pismo organu dotyczące korespondenta

40,5 %

14,4 %

45,2 %

0,0 5,0

10,0 15,0

20,0 25,0

50,0

Wpływ korespondencji według adresatów

2

W grudniu 2013 roku w Biurze Korespondencji i Informacji zarejestrowano listy

zaadresowane do Marszałka Sejmu (40,5% wpływu), do komisji sejmowych

(14,4% wpływu) i do pozostałych adresatów, tj. Sejmu, Kancelarii Sejmu, biur Kancelarii

Sejmu (45,2% wpływu).

I. Korespondencja zorganizowana

Pisma nadchodzące w ramach akcji zorganizowanych stanowiły 75% wpływu ogólnego.

Tematyka korespondencji koncentrowała się wokół następujących zagadnień:

1.

Kontynuowana była akcja nadsyłania jednobrzmiących i podobnych w swojej treści protestów

innych ustaw (druk 1051).

Uczestnicy akcji uważają, że zaproponowane zmiany będą

skutkowały uprzywilejowaną pozycją społeczną środowisk homoseksualnych i przyczynią się do

dyskryminacji rodzin, rozumianych jako związek małżeński zawierany pomiędzy kobietą

i mężczyzną.

Zdaniem korespondentów, projekt ustawy zawiera treści sprzeczne z Konstytucją RP

w zakresie prawnej ochrony rodziny, ograniczenia wolności słowa oraz wolności gospodarczej.

W sprawie nadeszło 996 pism, w tym 10 zbiorowych zawierających łącznie 94 podpisy.

2.

Drugi miesiąc napływały protesty przeciwko planom zorganizowania Zimowych

nadsyłanych pocztą elektroniczną do wiadomości m.in. Marszałka Sejmu, a zaadresowanych do

radnych Krakowa, uczestnicy akcji zwracali się o podjęcie dyskusji na temat pomysłu

zorganizowania igrzysk.

Zdaniem nadawców brak jest funduszy na realizację projektu, a wydatki i

zaciągnięte z ich tytułu zobowiązania finansowe doprowadzą do zapaści ekonomicznej Krakowa.

Nie przewidziano skutków ekonomicznych, ekologicznych i społecznych przedsięwzięcia – pisali

obywatele.

Zaapelowali o przeprowadzenie referendum lokalnego.

Skrytykowali władze Krakowa

za podjęte działania, nieuwzględniające negatywnej opinii społecznej.

W sprawie wpłynęło 909

pism.

3

3.

Emeryci przysyłali jednobrzmiące w swojej treści pisma, zawierające opinie na temat rządowego

2012 r. (druk 1907).

Nadawcy upominali się o prawa emerytów, którym sądownie

odmówiono prawa do wypłaty zaległej emerytury.

Apelowali także o precyzyjne zapisy ustawy,

które uniemożliwią dokonywanie różnorodnej interpretacji.

W sprawie wpłynęło ogółem 331

pism.

4.

Z okazji 95. rocznicy przyznania Polkom praw wyborczych, pracownicy Aresztu Śledczego

w Koszalinie w jednobrzmiących wystąpieniach zwracali się z apelem o nazwanie jednej

z sejmowych sal imieniem Zofii Moraczewskiej, prekursorki polskiego ruchu kobiecego,

jednej z ośmiu pierwszych posłanek na Sejm Ustawodawczy.

W sprawie odnotowano wpływ 79

pism.

5.

Nadsyłane były listy w sprawie obywatelskiego projektu ustawy o rodzinnych ogrodach

działkowych (druk 1204), w tym o pilne uchwalenie ustawy.

Sejm uchwalił ustawę w dniu

22 listopada 2013 roku na 54. posiedzeniu.

Ogółem wpłynęło 48 listów, w tym 36 zbiorowych,

zawierających łącznie 98 podpisów.

6.

Nadchodziły protesty przeciwko wprowadzeniu do szkół edukacji seksualnej, przewidzianej w

niektórych innych ustaw (druk 1246).

Zarejestrowano wpływ 32 wystąpień, w tym 12

zbiorowych, zawierających łącznie 3 448 podpisów.

II.

Korespondencja niezorganizowana

W nadchodzącej korespondencji niezorganizowanej listy zawierały uwagi do procesu

legislacyjnego i do stosowanego prawa, opinie i uwagi na bieżące tematy polityczne czy

gospodarcze.

Poruszano także sprawy osobiste, rodzinne i sąsiedzkie.

Niekiedy zwracano się o

pomoc finansową.

Poza tym nadchodziły życzenia świąteczne dla Marszałka Sejmu i Sejmu.

Wśród korespondencji odnotowano m.in. następujące tematy:

4

7.

Członkowie Związku Repatriantów z Podkarpacia wyrażali poparcie dla obywatelskiego projektu

Radzieckich (druk nr 22).

Napisali m.in., że żywią nadzieję, iż żadna władza nie będzie

limitowała polskości oraz, że każdy, kto czuje się Polakiem ma prawo do Ojczyzny.

8.

Uczestnicy XXXI Okręgowego Zjazdu Okręgowej Izby Lekarskiej w Łodzi domagali się pilnego

podjęcia prac nad zmianą przepisów, które wymuszają konkurencję pomiędzy podmiotami

leczniczymi.

Taka sytuacja skutkuje pogarszaniem się sytuacji pacjentów.

Zdaniem samorządu

lekarskiego, wprowadzanie praw rynkowych do systemu ochrony zdrowia jest założeniem

błędnym.

Należy uregulować relacje między podmiotami leczniczymi w taki sposób, aby

wyłączyć możliwość odmowy udzielenia pomocy przez podmioty świadczące pomoc

medyczną, także w sytuacjach, gdy jest to działanie nieekonomiczne – uważają lekarze.

9.

Naczelna Rada Pielęgniarek i Położnych stanowczo sprzeciwiła się zarządzeniu Prezesa

w rodzaju: podstawowa opieka zdrowotna.

Zdaniem zainteresowanych do treści zarządzenia

należy dodać przepisy dotyczące procedur finansowych, których treść została ustalona

podczas konsultacji za środowiskiem pielęgniarek i położnych.

10.

Widzowie publicznej telewizji wyrażali swoje oburzenie w związku z wulgaryzmami

i obscenicznością wyemitowanego teatru Telewizji Polskiej.

Wstydzę się, że zaprosiłem przyjaciół

do wspólnego oglądania Teatru TV – pisano w korespondencji.

Zdaniem osób zgłaszających

uwagi do poziomu oferty programowej polskich mediów, jedynie program drugi Polskiego Radia

utrzymuje poziom audycji właściwy dla publicznego nadawcy.

Zalew, jak pisano, ohydy,

wulgaryzmów, nagości i prostactwa połączony z brakiem poprawnej polszczyzny i niewłaściwym

akcentowaniem słów jest wzorcem społecznym, powielanym następnie w życiu codziennym.

Osoby opłacające abonament radiowo-telewizyjny potępiały niski poziom audycji

nadawcy publicznego.

Żądano przeprosin za obrażanie widzów.

11.

Zgłaszano propozycje podjęcia uchwały przez Sejm o ogłoszeniu roku 2015 Rokiem Jana

Długosza w 600-lecie urodzin Kronikarza.

5

12.

Apelowano o zwiększenie finansowania wykopalisk archeologicznych na terenie

kraju podczas budowy dróg i autostrad, zwłaszcza, że dzięki takim badaniom można będzie

odkryć białe karty historii państwa Polan.

13.

Mieszkańcy byłych mieszkań tzw. zakładowych prosili o ochronę ich mienia i działań

w obronie ich interesów.

Rządowe prace nad kompleksową zmianą przepisów ustawy o ochronie

14.

Grupa Rezydentów i Młodych Lekarzy Rodzinnych wyraziła niepokój z powodu niejasnej, jak

napisano, polityki wobec idei medycyny rodzinnej oraz roli lekarza rodzinnego w systemie

opieki zdrowotnej.

Popierając działania mające na celu przywrócenie medycynie rodzinnej jej

właściwego miejsca w systemie opieki zdrowotnej, zainteresowani stanowczo sprzeciwiają się

otworzeniu tego specyficznego obszaru zawodowego dla lekarzy specjalistów z pozostałych

specjalności medycznych.

15.

W indywidualnych wystąpieniach zwracano się o pomoc w prowadzonych postępowaniach

sądowych, składano skargi na wymiar sprawiedliwości, w tym na przewlekłość

prowadzonych postępowań, stronniczość sędziów, niedopuszczanie dowodów w sprawach,

na odmienne, od oczekiwanych, wyroki sądów.

16.

Zarejestrowano wpływ 27 wniosków o udostępnienie informacji publicznej, których

przedmiotem były m.in. interpelacje poselskie i odpowiedzi na nie, uzasadnienia do projektów

ustaw, wyniki głosowań nad konkretnymi ustawami, sposób głosowania przez poszczególnych

posłów nad określonymi ustawami, zapytania o kwoty - tytułem zwrotu należności za paliwo -

wypłacane poszczególnym posłom, pytania o obowiązek udzielania odpowiedzi na pisma

kierowane do posłów przez obywateli.

Zwracano się także o udostępnianie list obecności posłów

17.

Wpływały także pisma zawierające reklamy produktów i usług, oferty finansowe

i handlowe.

18.

W ramach Telefonu Informacyjnego udzielono 36 odpowiedzi.

Rozmówców interesowały

bieżące sprawy, szczególnie dotyczące procesu legislacyjnego.

Wyrażali także opinie na tematy

gospodarcze i polityczne oraz poruszali sprawy osobiste.

6

Załącznik do Informacji

Wpływ korespondencji według adresatów*

Tabela 1

Adresat L %

Ogółem 3 184 100,0

Marszałek Sejmu 1 289 40,5

Komisje sejmowe 457 14,4

* Dotyczy pism zarejestrowanych.

Wpływ korespondencji w grudniu 2013 roku

Wpływ korespondencji według źródła i charakteru*

Tabela 2

Niezorganizowana Zorganizowana L %

Ogółem 728 2 393 3 121 100,0

Zwykła 310 1 118 1 428 45,8

Elektroniczna 382 1 275 1 657 53,1

Telefon informacyjny 36 - 36 1,2

* Dotyczy pism rozpatrzonych.

Poczta Korespondencja Ogółem

Związek wypowiedzi z działalnością ustawodawczą Sejmu*

Tabela 3

Związek z działalnością ustawodawczą Sejmu L %

Ogółem 3 107 100,0

Nie dotyczy 1 486 47,9

Dotyczy stosowania przepisów ustawowych 159 5,1

Dotyczy projektów ustaw 1 462 47,1

* Dotyczy pism rozpatrzonych.

7

Tematyka korespondencji*

Tabela 4

Tematyka korespondencji L %

Ogółem 3 107 100,0

Działalność Sejmu i posłów 157 5,1

Działalność Rady Ministrów i organów jej podległych 11 0,4

Pozostałe organy władzy państwowej 16 0,5

Wolności i prawa obywatelskie 1 022 32,9

Wymiar sprawiedliwości 56 1,8

Funkcjonowanie systemu penitencjarnego 13 0,4

Działalność prokuratury i bezpieczeństwo wewnętrzne 30 1,0

Ubezpieczenia społeczne 371 11,9

Sprawy kombatanckie i świadczeń wojennych 5 0,2

Pomoc społeczna 16 0,5

Problemy socjalne 10 0,3

Sprawy rodzinne 3 0,1

Sprawy pracownicze i bezrobocie 15 0,4

Ochrona zdrowia - system lecznictwa 37 1,2

Gospodarka mieszkaniowa, budownictwo, sprawy

nieruchomości 65 2,1

Rolnictwo 6 0,2

Ochrona środowiska i gospodarka wodna, leśnictwo 10 0,4

Edukacja, nauka 43 1,4

Kultura, środki masowego przekazu 15 0,5

Sport i kultura fizyczna 910 29,3

Przemysł, usługi, handel 24 0,8

Infrastruktura 23 0,7

Finanse publiczne i instytucje finansowe 13 0,4

Podatki 5 0,1

Samorząd terytorialny 16 0,5

Obrona narodowa, sprawy wojskowe 1 0,0

Unia Europejska 1 0,0

Sprawy zagraniczne i polonijne 34 1,1

Mniejszości narodowe i etniczne 1 0,0

Stosunki między państwem a kościołami 10 0,3

Kancelaria Sejmu 55 1,8

Inna, niż w pozostałych kategoriach 82 2,6

8

Wpływ korespondencji według klasyfikacji korespondentów*

Klasyfikacja korespondenta L %

Ogółem 3 107 100,0

Pracownicy sfery budżetowej 44 1,4

Pracownicy sfery pozabudżetowej 13 0,4

Bezrobotni 4 0,1

Emeryci i renciści 398 12,8

Osoby niepełnosprawne i ich opiekunowie 22 0,7

Korespondenci z zagranicy 10 0,3

Uczniowie, studenci 6 0,2

Nauczyciele 3 0,1

Rolnicy 3 0,1

Rodzice 16 0,5

Mieszkańcy wsi, osiedla, ulicy, budynku 2 0,1

Organy i jednostki organizacyjne samorządu 30 1,0

Organy administracji rządowej 3 0,1

Przedsiębiorcy, podmioty gospodarcze i organizacje 61 2,0

Związki zawodowe, samorządy zawodowe, 9 0,3

Członkowie wspólnot religijnych 1 0,0

Organizacje społeczne, polityczne i religijne 62 2,0

Posłowie 3 0,1

Inne 1 171 37,7

Nieustalone 1 246 40,1

*Dotyczy pism rozpatrzonych.

Tabela 5

Wpływ korespondencji według klasyfikacji pism * Tabela 6

Klasyfikacja pisma L %

Ogółem 3 107 100,0

Opinia, stanowisko 265 8,5

Prośba w sprawie indywidualnej 192 6,2

Inne 105 3,4

Petycja, apel, wniosek 1 413 45,5

Protest 1 020 32,8

Pismo dotyczące wcześniejszej korespondencji 37 1,2

Pismo organu dotyczące korespondenta 1 -

Skarga 14 0,5

Wniosek o udostępnienie informacji publicznej 27 0,9

* Dotyczy pism rozpatrzonych.


text:
Djalogi.

Najdawniejszym zabytkiem formy djalogowej w naszej literaturze są pisane oczywiście po łacinie trzy pierwsze księgi Kroniki mistrza Wincentego (Kadłubka) z początków XIII stulecia, gdzie arcybiskup Jan z biskupem Mateuszem prowadzą rozmowę o dawnych dziejach polskich przy blasku łuczywa, a mistrz Wincenty przysłuchuje się im niby i zapisuje dla nauki potomnych.

Aby usłyszeć djalog w mowie polskiej, przenieść się musimy do wieku XVI, w którym Mikołaj rej wierszem i prozą pisywał "dla dobrych towarzyszów" zabawne (trefne) rozmowy, wystawiając "Kosterę z pijanicą", "Warwasa z Dikasem", "Lwa z kotem", "Gęś z kurem", a dla kmiotków "Krótką rozprawę między panem wójtem a plebanem".

Po Reju idzie Stanisław Orzechowski z głośnemi swego czasu rozmowami, w których wprowadzał papieżnika, ewangelika, i siebie ("Djalog około egzekucjej Korony polskiej",-"Quincunx",-"Ziemianin").

Po Orzechowskim następuje Łukasz Górnicki z przerobionym z włoskiego pisarza Castiglione'a dla Polaków "Dworzaninem polskim" (1566 r.) oraz własnymi djalogami: "Rozmowa o elekcjej", "Daemon Socratis".

Piotr Chmielowski jest zdania, że mniej udatny djalog Kochanowskiego "Wróżki" pozwala pominąć bardzo liczne djalogi wieku XVII, mające czasowe znaczenie, lecz zazwyczaj słabe pod względem artystycznym, i przejść do wieku XVIII, w którym reformator stylu i wychowania, Stanisław Konarski, ulega jeszcze w swoich djalogach ("O nieszczęśliwościach ojczyzny, rozmowa między ziemianinem a sąsiadem" 1733 r.) wpływom poprzedniej doby piśmiennictwa, ale natomiast Ignacy Krasicki, najdowcipniejszy pisarz swego czasu, tłumacząc djalogi Lucjana i naśladując je w "Rozmowach zmarłych", całkowicie już nowym tchnie duchem.

Djalogi te pociągnęły za sobą wielu naśladowców, a w szkołach za wzór dla młodzieży były podawane.

Początek przedstawień teatralnych treści religijnej w formie djalogów sięga 1-szych średnich wieków, kiedy ojcowie Kościoła i biskupi starali się o zniesienie dawnych gorszących erotyzmem widowisk pogańskich za pomocą przedstawiania w żywych obrazach i djalogach najważniejszych ustępów w dziejach świętych.

W Polsce są ślady że równie u nas, jak na całym zachodzie Europy, duchowni i świeccy brali udział w religijno-teatralnych przedstawieniach w święta Bożego Narodzenia i Wielkim tygodniu.

Już na początku XIII wieku papież Innocenty III w okólniku do arcybiskupa gnieźnieńskiego i innych biskupów polskich zakazuje kapłanom odprawiania widowisk teatralnych po kościołach. w postanowieniach synodalnych arcybiskupa gnieźnieńskiego z r. 1326 czytamy rozporządzenie: "Ustanawiamy i rozkazujemy, ażeby żadne z osób duchownych lub świeckich nie ważyły się występować w potwornych maskach w kościołach lub na cmentarzach, zwłaszcza podczas nabożeństwa.

Ktokolwiek więc, mimo naszego zakazu, pokaże się w masce, podlegnie klątwie kościelnej.

Podlegać mają równie tej karze osoby, biorące udział w zabobonnych igrzyskach podczas kościelnych procesyi, stosownie do zwyczaju pewnych miejscowości".

Podobne przedstawienia były związkiem djalogów czyli misterjów, odprawianych później po kościołach i klasztorach i polskich, np. podczas procesyi w Kwietną niedzielę lub w uroczystość Bożego Ciała, które przetrwały prawie do końca XVIII wieku.

Niekiedy oprowadzano przy procesjach osoby poprzebierane za słonie i inne zwierzęta, w celu uprzytomnienia myśli, że wszelkie stworzenie powinno oddawać hołd Stwórcy.

O podobnym zwyczaju pisze Jan Jabłonowski, wojewoda ruski w swym "Dzienniku", wspominając o procesyi, odprawionej we Lwowie r. 1700.

Średniowieczne przedstawienia religijno-teatralne, ustępując stopniowo skutkiem zakazów papieży i biskupów z murów kościelnych, upowszechniają się natomiast na placach publicznych, po szkołach, domach pańskich i po chatach wieśniaczych.

Nasze szopki czyli jasełka i zwyczaj chodzenia czyli odgrywania sceny z "królem Herodem" na Boże Narodzenie w wielu okolicach kraju, są tylko zabytkami średniowiecznych djalogów religijnych.

Lud przechował tradycyjnie to, co widział przed wiekami u wyższych warstw narodu.

W szkołach polskich od XVI do XVIII wieku przedstawiano djalogi treści religijnej, historycznej i allegorycznej, a że szkoły były utrzymywane przeważnie przez jezuitów, więc djalogi te nazywane są zwykle "jezuickimi".

Dochowane ich druki lub rękopisy pochodzą głównie ze szkół w Krakowie, Warszawie, Wilnie, Lwowie, Poznaniu, Chełmnie, Pułtusku i t.

d., gdzie urządzano stale teatry.

W djalogach allegorycznych występowali bogowie pogańscy, cnoty, występki jako postaci żywe, różni święci, aniołowie, Anioł Gabrjel, Judasz i król Herod.

W jednym z takich allegoryczno-moralnych utworów słyszymy długą rozmowę Jowisza z Rozpaczą.

W wieku XVII upowszechniły się na teatrach szkolnych przedstawienia djalogów treści panegirycznej, grywanych z powodu odniesionego zwycięstwa nad nieprzyjacielem, uroczystości domowych lub przyjazdu dostojnych osób.

Dwa są znane najobfitsze rękopiśmienne zbiory djalogów, przedstawiające pewną całość, a mianowicie: pułtuski i chełmiński.

O pierwszym napisał ksiądz A. Załęski "Wiadomość o rękopiśmie z XVI wieku, znalezionym na kościele niegdyś jezuickim, a teraz benedyktyńskim w Pułtusku" (drukował Wójcicki w Bibljotece starożytnych pisarzy polskich" t. VI str. 295 -347).

Ponieważ w czasie późniejszego pożaru Pułtuska spłonęła i bibljoteka pojezuicka, wątpimy zatem, czy cenny zbiór powyższy został uratowany.

Jeżeli stracony jest dla dziejów literatury polskiej niepowrotnie, to wina spada na ludzi możnych, którzy pomimo wydrukowania przez Wójcickiego obszernej wiadomości o tym ważnym zabytku piśmiennictwa ojczystego, pozwolili mu butwieć i zgorzeć w Pułtusku, nawet bez odpisu.

Zbiór djalogów, grywanych w szkołach chełmińskich, którego rękopis przechowuje bibljoteka ordynacyi Krasińskich, opisany został przez Wł. Chomętowskiego w dziełku jego "Dzieje teatru polskiego" (Warszawa, r. 1870).

W tejże bibljotece znajduje się inny rękopis z wieku XVI, będący zbiorem djalogów nieznanego pochodzenia.

Są tam między innymi djalogi: o Męce Pańskiej, na niedzielę Kwietnią, Komedja o niepłodności Anny św. z Joachimem mężem jej, Komedja o ofiarze Abrahama, Intermedja (treści obyczajowej) i t. d.


text:
AUTOROWI

DUCHA WOJEWODY

PANU LUDWIKOWI GROSSMANOWI.

Wywdzięczając się za dar Jubileuszowy

Drezno.

1880 r.

Kwiecień.

przesyła

Auto


text:
←Akt III Makbet

Akt IV

William Shakespeare Akt V→

Ciemna jaskinia.

W pośrodku wrzący kociol.

Grzmot i błyskawice.

Trzy czarownice przy kotle.

PIERWSZA CZAROWNICA

Trzykroć miauknął bury kot.

DRUGA CZAROWNICA

Tak, i trzykroć puszczyk wrzasł.

TRZECIA CZAROWNICA

Lelek jęczy: czas już, czas.

PIERWSZA CZAROWNICA

Dalej, dalej, siostry wiedźmy,

Wkoło kotła, wrzućmy doń

Zbójczych jadów pełną dłoń.

Ropuszysko, siostro płazu,

Coś pod zimną bryłą głazu

Przez trzydzieści dni i nocy

W odrętwiałej śpiąc niemocy,

Skisło, zgniło w własnej ropie,

Ciebie naprzód w kotle topię.

WSZYSTKIE TRZY

tańcząc wkoło kotła

Dalej!

żwawo!

hasa!

hej!

Buchaj, ogniu!

kotle, wrzej!

DRUGA CZAROWNICA

Bagnistego węża szczęka

Niech w ukropie tym rozmięka:

Żabie oko, łapki jeża,

Psi pysk i puch nietoperza,

Żądło żmii, łeb jaszczurzy,

Sowi lot i ogon szczurzy,

Niech to wszystko się na kupie

Warzy w tej piekielnej zupie.

WSZYSTKIE TRZY

jak wyżej

Dalej żwawo!

hasa!

hej!

TRZECIA CZAROWNICA

Jeszcze ingrediencyj kilka!

Łuska smocza i ząb wilka,

Z mumii sok, kiszka i ślina

Zbójcy morskiego, rekina,

Korzeń lulka i cykuty

Z łona ziemi w noc wypruty,

Język bluźniącego Żyda,

Koźla żółć, i ta się przyda,

A do tego Turka nos

I z Tatara brody włos,

Dwa paluszki małych dziatek

Zaduszonych; na ostatek,

Dla nadania konsystencji

Tej przeklętej kwintesencji,

Tygrysicy scuchłe trzewo.

WSZYSTKIE TRZY

Dalej!

żwawo!

w prawo!

w lewo!

W lewo!

w prawo!

hasa!

hej!

By zaś zakląć wszelkie duchy,

Wlejcie jeszcze małpiej juchy.

Wchodzi Hekate.

HEKATE

Dobrzeście mi się popisały,

Trud wasz i pośpiech wart pochwały,

Terazże dalej, wszystkie społem

Opaszcie sagan skocznym kołem

I ponad parą jego warów

Śpiewając dokonajcie czarów.

Wychodzi.

Muzyka.

Śpiew.'

Duchy czarne, białe,

Bure i szare

Zstąpicie, zstąpcie, zstąpcie

W tę tu pieczarę.

DRUGA CZAROWNICA

Palec mię świerzbi, to dowodzi,

Ze jakiś potwór tu nadchodzi:

Odsłońcie otwór, niech wnijdzie potwór!

Wchodzi Makbet.

Nuże, pokątne, stare prorokinie,

Co tam stwarzacie?

WSZYSTKIE TRZY

razem

Bezimieinne dzieło.

MAKBET

Pochodzić wasza tajemnicza wiedza,

Odpowiadajcie mi, zaklinam was!

Choćbyście miały rozpętać orkany

I zwrócić wściekłość rozhukanych wichrów

Przeciw kościołom; choćby wzdęte wały

Roztrzaskać miały i pochłonąć w sobie

Wszelką żeglowną łódź; choćbyście miały

Zmiąć bujne zboża, drzewa wykorzeniać,

Zamki powalić na głowy obrońców;

Choćby pałace, piramidy miały

Pochylić czoła aż do fundamentów;

Chociażby wszystkie skarby przyrodzenia

W zarodach swoich miały zmarnieć, ażby

Samo zniszczenie osłabło z znużenia:

Odpowiedzcie mi, odpowiedzcie na to,

O co was pytam.

PIERWSZA CZAROWNICA

Mów.

DRUGA CZAROWNICA

Pytaj.

TRZECIA CZAROWNICA

Słuchamy.

PIERWSZA CZAROWNICA

MAKBET

PIERWSZA CZAROWNICA

Swój płód własny, trochę sadła

Pociekłego z szubienicy,

Gdzie wisieli rozbójnicy -

Wrzućcie w kocieł.

WSZYSTKIE TRZY

Wielcy, mali,

Wzywamy was z bliska, z dali,

Abyście się ukazali.

Grzmot.

Ukazuje się Głowa w hełmie.

MAKBET

Powiedz, nieznana potęgo!

PIERWSZA CZAROWNICA

On wie, co kryje twoja głowa:

Słuchaj nie mówiąc ani słowa.

ZJAWISKO

Makbecie!

Makbet!

Lękaj się Makdufa,

Lękaj się tana Fajf! - przyjm tę przestrogę.

Jeśli jej twoja dusza nie zaufa,

Zginiesz.

Dość.

Więcej powiedzieć nie mogę.

Znika.

MAKBET

Ktokolwiek jesteś, dzięki ci!

trafiłeś

W sam rdzeń obawy mojej.

Jeszcze słowo!

PIERWSZA CZAROWNICA

On nie zna, co to rozkaz.

Oto drugi

Jeszcze silniejszy.

Grzmot.

Ukazuje się Zakrwawione dziecko.

ZJAWISKO

Makbet!

Makbet!

MAKBET

Choćbym

Miał troje uszu, słuchałbym cię każdym.

ZJAWISKO

Makbet!

bądź mężny, nieugięty, srogi,

Gardź siłą ludzką i skrytymi wrogi,

Z tych bowiem, których rodziła kobieta,

Nikt potężnego nie zmoże Makbeta.

Znika.

MAKBET

Wolę się jednak podwójnie zapewnić

Spać przy łoskocie gromów.

Grzmot.

Cóż to teraz

Zjawia się niby królewski potomek,

Z koronowanym czołem?

WSZYSTKIE TRZY

ZJAWISKO

Nie tknie Makbeta żaden cios morderczy,

Póki las Birnam ku dunzynańskiemu

Wzgórzu nie pójdzie walczyć przeciw niemu.

Znika.

MAKBET

Dobyć korzenie z głębokości gruntu?

Święć się, przyjazna wróżbo!

Hydro buntu,

Podległy tylko śmiertelnej naturze

Jeśli przed wami przeznaczenie chyli

Wszelką zasłonę, powiedzcie mi, czyli

Potomstwo Banka będzie kiedykolwiek

Rządzić tym krajem?

WSZYSTKIE

razem

MAKBET

Jeśli mi tego odmówicie, niechaj

Wieczne przekleństwo na was spada!

Mówcie!

Odgłos obojów.

Kocioł znika.

PIERWSZA CZAROWNICA

Ukażcie się!

DRUGA CZAROWNICA

Ukażcie się!

TRZECIA CZAROWNICA

Ukażcie się!

WSZYSTKIE TRZY

Jak lekki dym lub lotny gaz,

Ukażcie się i zgińcie wraz!

MAKBET

Korona twoja pali mi źrenice.

I trzeci jeszcze, podobny do tamtych!

Ukazujecie?

Ha!

otóż i czwarty!

Do końca świata!

Jeszcze jeden!

Siódmy!

Tego już nadto!

Ale oto jeszcze

W którym spostrzegam długi szereg takich

Samych postaci, a niektóre mają

Podwójne jabłka i potrójne berła.

Okropny, stokroć przeklęty widoku!

"To moi."

Więc to tak?

PIERWSZA CZAROWNICA

Lecz czemuż się Makbeta dusza

Tak bardzo na ten widok wzrusza?

Orzeźwmy, siostry, jego męstwo,

Niech szczytu dojdzie czarnoksięstwo

W korowód rozpocznijcie skoki,

I wielki król powiedzieć mógł,

Ze starożytne wiły

Godnie go ugościły.

Muzyka.

Czarownice tańczą, a następnie znikają.

MAKBET

Jako przeklęta zapisaną będzie

Na wieczne czasy w kalendarzu!

Hola!

Wnijdź, kto tam jesteś.

LENNOX

wchodząc

Co rozkażesz, panie?

MAKBET

LENNOX

Nie widziałem.

MAKBET

Nie przechodziłyż tamtędy?

LENNOX

Nie, panie.

MAKBET

I potępiony, kto im daje wiarę!

Słyszałem tętent koni: ktoś przejeżdżał?

LENNOX

Królewskiej mości przywieźli wiadomość,

Że Makduf zbiegł do Anglii.

MAKBET

Zbiegł do Anglii?

LENNOX

Tak, panie.

Moje ocknienie.

Zamiary są wiatrem,

Będzie bliźniącym bratem mojej ręki

I przedsięwzięcie to ziszczę natychmiast:

Napadnę zamek Makdufa, zdobędę

Cały Fajf, oddam na pastwę żelazu

Jego niewiastę, jego dzieci, wszystko,

Dość tych przechwałek!

Niech skutek dowodnie

Odpowie słowom, nim zamiar ochłodnie.

Prowadź mię do nich.

Wychodzą.

LADY MAKDUF

Uciekać z kraju?

Co uczynił?

ROSSE

Chciej zważyć, pani...

LADY MAKDUF

Jego ucieczka jest szaleństwem.

Bojaźń

ROSSE

Czy roztropności.

LADY MAKDUF

Roztropności?

Żonę,

Dzieci porzucać, dom i dostojeństwa,

Wszystko, co ludzi przykuwa do miejsca?

Najlichszy ptaszek, drobny mysikrólik

Bojaźń u niego wszystkim, niczym miłość.

Niewielka też i mądrość, gdzie ucieczka

Sprzeczna z rozumem.

ROSSE

Uspokój się, pani,

I nie uwłaczaj małżonkowi.

Jest on

Szlachetny, mądry, bardziej niż ktokolwiek

Świadomy praktyk dzisiejszej epoki.

Wzburzonym morzu.

Zostawiam cię, pani;

Wkrótce tu będę znowu: mam nadzieję,

Albo powrócić do dawnego stanu.

Bóg ma w opiece.

LADY MAKDUF

A jest sierotą.

ROSSE

Naraziłby mnie na niebezpieczeństwo.

A ciebie, pani, na przykrość; dlatego

Wybacz, że spiesznie się oddalam.

Wychodzi.

LADY MAKDUF

Chłopcze,

Jakież to teraz będzie życie twoje?

SYNEK

LADY MAKDUF

Muchami tylko, robaczkami?

SYNEK

Wszystkim,

LADY MAKDUF

Ani potrzasków, ani lepu?

SYNEK

Czegoż

Miałbym się lękać, matko?

Biednym ptaszkom

Ojciec nie umarł, choć tak mówisz.

LADY MAKDUF

Umarł,

Umarł doprawdy.

Skąd weźmiesz, niebożę,

Drugiego ojca?

SYNEK

Weźmiesz drugiego męża?

LADY MAKDUF

Pięćdziesięciu

Kupić bym mogła na pierwszym jarmarku.

SYNEK

LADY MAKDUF

Jeszcze nad lata.

SYNEK

Mateczko, czy ojciec

Był zdrajcą?

LADY MAKDUF

Był nim.

SYNEK

LADY MAKDUF

SYNEK

Czy wszyscy,

Którzy to czynią, są zdrajcami?

LADY MAKDUF

Każdy,

Za to powinien.

SYNEK

Czyliż wszyscy tacy

Powinni wisieć?

LADY MAKDUF

Wszyscy.

SYNEK

Któż ich wiesza?

LADY MAKDUF

SYNEK

Żeby poczciwych ludzi mogli pobić

I powywieszać.

LADY MAKDUF

Biedny błazenku!

Lecz skąd weźmiesz ojca?

SYNEK

Nowego.

LADY MAKDUF

Wchodzi Nieznajomy.

NIEZNAJOMY

Obcy dla ciebie, ale twoja godność

Niebezpieczeństwo wisi tuż nad tobą.

Nie gardź przestrogą prostego człowieka,

Weź dzieci, opuść natychmiast te miejsca.

Jest to zaiste okrucieństwem tak cię

Przerażać, pani.

Coś gorszego nad to

Chcieć ci wyrządzić, byłoby srogością

Potworną, która jest jednak zbyt bliska

Twojej osoby.

Niech cię chronią nieba!

Nie mogę bawić dłużej.

Wychodzi.

Cóżem zrobiła złego?

Ale prawda,

Bywa chwalebne, a dobro jest miane

Znaleźć obronę w tych jedynie słowach:

Jestem niewinna?

Wchodzą mordercy

Ha, cóż to za twarze!

MORDERCA

Gdzie mąż waćpani?

LADY MAKDUF

Podobny tobie.

MORDERCA

On jest zdrajcą.

SYNEK

Kłamiesz.

Kudłaty łotrze!

MORDERCA

A ty jaje!

Mała,

przebija go

Krnąbrna gadzino, leż!

SYNEK

Zabił mnie!

Matko!

Uciekaj!

błagam cię!

Umiera.

Lady Makduf, ścigana przez morderców, ucieka wołając: "Morderstwo!

Ratunku!"

góra strony

W Anglii.

Pokój w pałacu królewskim.

Malkolm i Makduf

MALKOLM

Idźmy poszukać ustronnego cienia

I tam spokojnie spłakać naszą boleść.

MAKDUF

Idźmy wznieść raczej miecz nieubłagany

I, jak przystoi prawym mężom, walczyć

Za poniżone nasze gniazdo.

Z każdym

Nowym porankiem nowe wdów jęczenia,

Nowy płacz sierot, nowe skargi głośno

Żałobny odgłos, jak gdyby toż samo

Wzywały.

MALKOLM

Uczynić w takim razie, to uczynię,

Gdy w sposobności znajdę sprzymierzeńca.

To, coś powiedział, mogłoby być prawdą.

Ten krwawy tyran, na którego wzmiankę

Język drętwieje, uchodził był dawniej

Za cnotliwego; sprzyjałeś mu waćpan,

Mógłbyś go sobie zjednać moim kosztem.

Roztropność nawet radziłaby biedne,

Bezsilne jagnię oddać na ofiarę

Gniewnemu bóstwu.

MAKDUF

Jam nie zdrajca.

MALKOLM

Ale

Makbet jest takim, a przeważny nakaz

Panującego najpoczciwszych może

Sprowadzić z prawej drogi.

Wybacz jednak;

Czym jesteś, jesteś; gruntu duszy twojej

Niedowierzanie moje nie przemieni;

Wszak aniołowie jaśnieć nie przestają,

Choć najjaśniejszy z nich upadł.

Chociażby

Wszystek kał świata przywdział maskę cnoty,

Przecieżby cnota musiała się w takim

Świetle przedstawiać.

MAKDUF

Straciłem nadzieję.

MALKOLM

Powątpiewanie.

Odbiegłeś tak nagle

Żony i dzieci (te najdroższe węzły,

Te najsilniejsze ogniwa miłości),

Nie pożegnawszy ich nawet.

O!

wybacz!

Niechaj ta moja nieufność nie będzie

W twych oczach ujmą twojej poczciwości,

Ale rękojmią mego bezpieczeństwa.

Być czyste.

MAKDUF

Brocz się, brocz, biedny nasz kraju!

Gruntuj spokojnie fundament bezprawia,

Tyranio!

cnota nie wstrząśnie już tobą!

,

Puść wodze gwałtom!

Prawomocność twoja

Zyskała sankcję!

Zegnam cię, o panie!

Nie byłbym takim nędznikiem, jak sądzisz,

Za wszystką przestrzeń, którą tyran dzierży,

Za wszystkie skarby Wschodu.

MALKOLM

Nie miej do mnie

Żalu, Makdufie!

W tym, co powiedziałem,

Obawa ciebie mały miała udział.

Nowym dniem nowa przybywa mu rana.

Ofiarowała do rozporządzenia

Kilka tysięcy mężnych.

Ale cóż stąd?

Chociażbym zdeptał kark przywłaszczyciela

Nie skorzystała; cierpiałaby, owszem,

Nierównie bardziej i dotkliwiej pod tym,

Co by nastąpił.

MAKDUF

MALKOLM

Zarody niecnot tak są zagęszczone,

Z bezmiarem moich nieprawości.

MAKDUF

Nie ma

W zastępach piekieł szatana zdolnego

Przewyższyć w złości Makbeta.

MALKOLM

To prawda,

Że on jest krwawy, gwałtowny, złośliwy,

Fałszywy, chytry, drapieżny, wszeteczny,

Pełen wszelkiego rodzaju ohydy,

Noszącej znaną nazwę, ale moja

Rozpusta nie ma granic.

Wasze żony,

Córy, dziewice, ba! nawet matrony

Nie napełniłyby studni żądz moich.

Chuci me wszelką zerwałyby tamę

Stawioną mojej woli.

Lepszy Makbet

Niż taki władca.

MAKDUF

Niepohamowana

Krewkość jest wprawdzie w dziedzinie natury

Także tyranią; niejeden już piękny

Tron opróżniła i stała się zgubą

Wielu monarchów.

Tej jednak słabości

Popędom swoim szeroko dogadzać,

Zimnym na zewnątrz się wydając; szaleć,

Na oczy świata wkładając przepaskę.

Chętnych białogłów mamy dość.

Nie mogę

Uwierzyć, panie, abyś w sobie żywił

Takiego sępa, który by był zdolny

Nastręczać władzy, kiedy ją do tego

Znajdują skłonną.

MALKOLM

Oprócz tego leży

W usposobieniu moim taka niczym

Nienasycona chciwość, że zostawszy

Królem, gnębiłbym, mordowałbym szlachtę

Dla zagarnięcia jej dóbr, pożądałbym

Tego klejnotów, a zamków tamtego.

Wzrost mienia byłby dla mego łakomstwa

Jak sos korzenny, co wzmaga apetyt.

Knułbym intrygi, zasiewałbym waśnie,

Niesprawiedliwe wytaczałbym spory

Wiernym poddanym, rujnując ich gwoli

Zyskania wziątku.

MAKDUF

Ta wada tkwi głębiej,

Szkodliwsze puszcza korzenie niż jare

Ziarno rozpusty: ona to bywała

Mieczem, co naszych królów dni przecinał.

Dość jest zamożna, potrafi wystarczyć

Twym wymaganiom.

Jeszcze to jest znośne,

Gdy inne cnoty przeciwważą.

MALKOLM

Ale

Ja nie mam żadnej.

Sprawiedliwość, prawość,

Umiarkowanie, łaskawość, wspaniałość,

Stałość, uprzejmość, pobożność, cierpliwość,

Męstwo, energia te wszystkie przymioty

Właściwe królom są mi całkiem obce.

Nie ma ich we mnie i cienia.

Natomiast

Bogaty jestem w wszelki rodzaj przywar,

W rozliczny sposób zdolnych się objawić.

Gdybym miał władzę, słodkie mleko zgody

W piekło bym wylał, zakłóciłbym pokój

Powszechny, zniósłbym, rozerwałbym wszelką

Jedność na ziemi.

MAKDUF

Szkocjo!

Szkocjo!

MALKOLM

Czyliż

Ktoś taki byłby godzien władzy?

Powiedz!

Jam właśnie taki.

MAKDUF

Godzien władzy?

Nawet

Życia niegodny!

Nieszczęsny narodzie,

Pod krwawym berłem niecnego przybysza

Jęczący, kiedyż ci wrócą dni błogie,

Skoro najbliższy, prawy spadkobierca

Twojego tronu zostaje pod klątwą

Własnych zarzutów i własnej krwi bluźni?

Nieboszczyk rodzic twój, książę, był królem

Ze wszech miar świętym, królowa, dawczyni

Twego żywota, pędziła dni raczej

Na klęczkach niż na nogach, umierając

Takie to właśnie niecnoty, o które

Siebie oskarżasz, wygnały mnie z Szkocji.

Nadzieje moje, żegnam was!

MALKOLM

Makdufie,

Ten żal szlachetny, ten poczciwy zapał,

Nadobne dziecko nieskazitelności,

Rozprasza w mojej duszy czarne cienie

Powątpiewania i myśl moją godzi

Piekielnik Makbet nieraz usiłował

Skromnej jedynie rozwadze winienem,

Żem łatwowiernie tym próbom nie uległ.

Rozstrzyga teraz między mną i tobą,

Twemu sterowi; cofam to, com zeznał,

I wyprzysięgam się wszelkich plam, wszelkich

Grzechów, którymi obarczyłem siebie.

Nie tknął kobiety, nigdym nie pożądał

Cudzego mienia, rządkom nawet sięgnął

Po własne, nigdy nie złamałem słowa.

Nie byłbym zdolny zdradzić nawet diabła

Przed diabłem.

Prawdę miłuję jak życie,

Pierwszym mym kłamstwem było to świadectwo

Przeciwko sobie.

Czym jestem, to święcę

Tobie i naszej nieszczęśliwej ziemi,

Ku której, jeszcze przed twoim przybyciem,

Sędziwy Siward z dziesiątkiem tysięcy

Anglików już był gotowy wyruszyć.

Razem pójdziemy teraz.

Oby szczęście

Było podobne naszej sprawie!

Milczysz?

MAKDUF

Trudno pogodzić.

Wchodzi Lekarz.

MALKOLM

Pomówim.

Mości lekarzu, czy prędko

Król wyjdzie?

LEKARZ

Czeka na niego; niemoc ich uparta

Żartuje z wszelkich usiłowań sztuki.

Błogosławioną ręką ich się dotknie,

Wnet ozdrowieją.

MALKOLM

Dziękujęć, lekarzu.

Wychodzi Lekarz.

MAKDUF

MALKOLM

Mego pobytu w Anglii jużem nieraz

Był świadkiem takiej cudownej kuracji

Króla Edwarda.

Jakim on sposobem

Wyprasza sobie to u nieba, jemu

Tylko wiadomo, lecz pewna, że ludzie

Srodze dotknięci tą plagą, opuchli,

Aż smutno patrzeć, odzyskują zdrowie,

Zawiesi, cichą zmawiając modlitwę.

Mówią, że święty ten sekret zamierza

Przekazać swoim następcom.

Prócz tego

Ma on proroczy dar przepowiadania

I wiele innych zbawczych wpływów zlewa

Wchodzi Rosse.

MAKDUF

MALKOLM

Ktoś z naszych,

Ale go jeszcze nie poznaję.

MAKDUF

Stale

Z serca pozdrowion!

MALKOLM

Poznaję go teraz.

Czynić obcymi sobie!

ROSSE

Amen, panie.

MAKDUF

ROSSE

Biedna ziemia!

Nieledwie sama sobie jest postrachem.

Gdzie uśmiech tylko tym ożywia usta,

I przebrzmiewają bez słychu; gdzie rozpacz

Gminnym wydaje się szałem; gdzie kiedy

Dzwon pogrzebowy zawyje żałośnie,

Gdzie sprawiedliwy obumiera prędzej

Nie pośpieszywszy zachorować.

MAKDUF

Straszny,

A jednak pełen prawdy wizerunek!

MALKOLM

Jakież najnowsze nieszczęście?

ROSSE

Najnowsze?

Ten prawi stare rzeczy: każda chwila

Wylęga nową biedę, nową zgrozę.

MAKDUF

ROSSE

Dobrze.

MAKDUF

ROSSE

Także dobrze.

MAKDUF

Mojej rodziny?

ROSSE

Nie, spokojna była,

Gdym ją opuszczał.

MAKDUF

ROSSE

Tłoczył mi serce, chodziła pogłoska,

Że wielu naszych szlachetnych rodaków

Wojowniczego ruchu wojsk tyrana.

Ukazanie się twoje, panie, w Szkocji

Kobietom nawet podałoby oręż

Do walki, koniec mającej położyć

Dotychczasowej ich niedoli.

MALKOLM

Niech ich

Krzepi tymczasem to, że tam idziemy.

Wspaniała Anglia użycza nam dziesięć

Tysięcy ludzi pod wodzą Siwarda,

Najdzielniejszego, najdoświadczeńszego

Żołnierza w całym chrześcijaństwie.

ROSSE

Obym

Za tę pociechę mógł się wywzajemnić

Czymsiś podobnym!

Ale moje usta

Więżą, niestety, w sobie takie słowa,

Które by trzeba w pustyni wyzionąć,

Aby ich ludzki słuch nie przejął.

MAKDUF

Kogoż

One dotyczą?

ogółu czy jakiej

Prywatnej sprawy?

ROSSE

Wszelki duch, niosący

Ale jej główna część przypada tobie.

MAKDUF

ROSSE

Najprzeraźliwszy dźwięk ze wszystkich, jakie

Dotąd słyszało.

MAKDUF

Ha!

zgaduję.

ROSSE

Zamek

Twój został wzięty, żona twoja, dzieci

Zamordowane.

Chcieć ci opisywać,

Do liczby twoich zakłutych sarenek

Również śmierć twoją.

MALKOLM

Litościwe nieba!

Nieszczęsny!

nie chyl przyłbicy na czoło;

Daj głos boleści!

ona milcząc wzdyma

Zaparte serce i pęknąć mu każe.

MAKDUF

I moje dzieci?!

ROSSE

Żona, dzieci, słudzy,

Wszystko, co było.

MAKDUF

I jam tam być nie mógł!

I żona moja także?

ROSSE

Powiedziałem.

MALKOLM

Pociesz się!

Niechaj sroga nasza zemsta

Będzie lekarstwem na ten cios śmiertelny!

MAKDUF

Wszystkie, powiadasz?

O piekielny sępie!

Wszystkie pieszczoty moje razem z matką

Za jednym krwawym zamachem!

MALKOLM

MAKDUF

Tak uczynię,

Nieba patrzały na to i ścierpiały

Taką okropność?

Występny Makdufie,

Tyś to je zabił.

Nie skutkiem to własnej,

Wieczny mir, Panie!

MALKOLM

Niechaj ta żałość będzie raczej żagwią

Twojej dzielności, szlifierskim kamieniem

Twojego miecza.

MAKDUF

Ale przetnijcie, dobre nieba, wszelką

Dłuższą odwłokę!

Stawcie mię naprzeciw

Tego szatana Szkocji oko w oko,

Jeżeli zdoła ujść, niechże mu wtedy

Pan Bóg przebaczy.

MALKOLM

Idźmy do króla.

Gdy go pożegnamy,

Do otrząśnięcia i przedwieczny Sędzia

Posyła swoje ku temu narzędzia.

Miejmy otuchę!

Ta tylko noc nęka,

Wychodzą.