corpora: openbooks

text:
Henryk Sienkiewicz

Wesele

Pewnego razu członkowie areopagu w Atenach z archontami na czele, tudzież prytanowie, a wraz z nimi najznakomitsi sofiści, filozofowie, przedniejsi kupcy, artyści i delegowani przez miasto właściciele nieruchomości stanęli przed Markiem Antoniuszem, po czym tak zwany eponim, czyli pierwszy archont, w ten sposób do niego przemówił:

— Bogom podobny i bogom równy Antoniuszu!

Nie korzystać z twego pobytu w Atenach i nie złożyć ci czci przynależnej — byłoby z naszej strony zbrodnią, której dusze nasze nie zdołałyby odpokutować przez całą wieczność w Hadesie.

Stajemy więc przed twoim obliczem i z tym większą radością, że w twej osobie, o boski, możemy uczcić zarazem Dionizjosa, którego jesteś wcieleniem — i Rzym, który jest naszym zwierzchnikiem, władcą i dobrodziejem.

Wszyscy bowiem ludzie rozsądni i umiarkowani — wszyscy, dla których drogi jest spokój i porządek, rozumieją, jaką wdzięczność winniśmy Rzymowi nie tylko za to, że w swoim czasie uwolnił nas spod przewagi macedońskiej, ale także i za to, że zagarnąwszy pod swe skrzydła całą Helladę, pozbawił nas w ciągu lat następnych zbytecznej niepodległości i położył koniec naszym wewnętrznym niesnaskom.

Jeżeli bowiem zdarzyły się przy tym pewne nieprzyjemne wypadki Związkowi Etolskiemu, Achajskiemu, tudzież dawnemu Koryntowi, jeśli później i nas, Ateńczyków, pokarał Sulla za czasów Mitrydata, to przyczyną tego była nasza lekkomyślność, nie zaś rzymska surowość.

Ale wspomnienia Mumiusza i Sulli pokryły się już pyłem lat ubiegłych, natomiast świeżą jest pamięć nieograniczonego miłosierdzia boskiego Cezara i twego, o prześwietny Dionizjosie, którego sam pobyt między nami nową okrywa sławą nasz sławny i starożytny gród ateński.

Mogliście nam odjąć wszystko i mielibyście zupełną słuszność tak czyniąc, a jednak w łasce swej zostawiliście nam tyle wolności, ile właśnie dla naszego szczęścia i spokoju potrzeba.

Są wprawdzie między nami żywioły wywrotowe, są, niestety, ludzie, którzy, nie mogąc zapomnieć o czasach Milcjadesa i Temistoklesa, marzą o zupełnej niepodległości i całkowitej wolności — są demagodzy, którzy nie rozumieją, że przyszłość nasza da się utwierdzić jedynie pod hasłem: „Państwowość rzymska przy samorządzie miejscowym” — ale my, panie, którzy w tej chwili podnosimy w górę ramiona, a schylamy przed tobą, jak przed Zewsem, nasze głowy, nie podzielamy tych zbrodniczych zasad i potępiamy je zarówno usty, jak sercem.

Oceń, boski, naszą wierność i przebacz, jakeś przebaczył, że znalazło się kilku szaleńców, którzy poważyli się za czasów pobytu w naszym mieście Brutusa i Kasjusza wznieść im posągi obok starych posągów Arystogitona i Harmodiosa.

Ani wszyscy za niektórych, ani dobrzy za złych, ani roztropni za głupich odpowiadać nie powinni.

Toteż gdyś niedawno kazał osmagać twym liktorom warchołów, którzy ośmielili się zaśpiewać na Ceramiku wstrętną i niedorzeczną pieśń: „Jeszcze Grecja nie zginęła, póki my żyjemy” — poznaliśmy w tym twą mądrość, która umie winnych od niewinnych odróżnić, i twoje miłosierdzie, które ci nie pozwoliło za wybryk garstki motłochu obłożyć kontrybucją poważnych i prawomyślnych obywateli.

Lecz właśnie z tego powodu miłość i wdzięczność wezbrały tak bezgranicznie w naszych sercach, że przez kilka dni i nocy namyślaliśmy się, jak by ci ją wyrazić — i oto wznieśliśmy dwa wielkie twe spiżowe posągi, z których jeden stanął na rynku, drugi na Akropolu.

Będziem je wieńczyć, o boski, codziennie, a tymczasem lud nasz zbiera się już przed nimi tłumnie i od rana do wieczora, panie, czci cię okrzykiem: — Evoe saboi Dionisos!

— Evoe saboi Dionisos! — powtórzyli członkowie areopagu, prytanowie, sofiści, artyści, kupcy i właściciele nieruchomości.

A Markus Antoniusz skinął w podzięce głową, przybraną w liście winogradu, pochylił się lekko na swoim krześle z kości słoniowej i gdy okrzyki przebrzmiały, odpowiedział z dziwnym jakimś uśmiechem:

— Gdym za młodych lat bawił dla studiów w waszym mieście, zdumiewałem się już wówczas, Ateńczycy, nad waszą wymową i zdumiewam się nad nią dotychczas, albowiem przy obrotności waszej myśli czyni ona z was wzór, zaprawdę, niedościgniony.

Podziwiam następnie w was i to, że mówiąc rzeczy, które tak mile głaszczą ucho słuchacza, umiecie zachować godność narodową i jak przystało potomkom Milcjadesa i Temistoklesa, potraficie zawsze uniknąć przesady w pochlebstwie.

Miło mi słyszeć o waszej miłości dla Rzymu i dla mnie, a jeszcze milej, że niepodległość uważacie za rzecz wam niepotrzebną i że potępiacie demagogów, którzy marzyć o niej nie przestali.

Wiem zresztą, że ich jest już niewielu i że zdrowy rozsądek bierze górę nie tylko w Atenach, ale i w całej Helladzie.

Ten rozsądek widzę i w tym, że niedawno jeszcze uczciliście w bardzo praktyczny sposób posągami Brutusa i Kasjusza, którzy wówczas byli panami Grecji.

O praktyczności tego sposobu wspomnę jeszcze za chwilę, tymczasem oświadczam wam, że wierzę w szczerość waszych intencji, jakkolwiek nie wątpię, że jeśli w niezbadanych wyrokach Przeznaczenia leży, abym i ja (czego się nie spodziewam) został w przyszłości przez kogo zwyciężony — to wzniesiecie tak samo posągi i mojemu zwycięzcy.

Ale nie biorę wam tego za złe, Ateńczycy, tym bardziej że przyszłość wolno przepowiadać tylko wyroczniom, a tymczasem w teraźniejszości uczyniliście mnie waszym bogiem Dionizjosem, który i w Rzymie pod nazwą Bachusa jest czczony.

I zaiste, mili, jeśli Dionizjosa poznać można po miłości do bachantek i wina, to ja nim jestem, albowiem nikt z potomków Deukaliona nie miłuje tak ładnych dziewcząt — i nie było jeszcze chyba człowieka, który by do tego stopnia lubił się w dobrej kompanii zakropić!…

Tu roześmiał się potężny triumwir, a za nim roześmieli się wielcy urzędnicy, filozofowie, sofiści, właściciele realności i poczęli wołać zgodnym chórem:

— Rozkoszny!

Rozkoszny!

Najlepszy z bogów!

Lecz Antoniusz uciszył dłonią okrzyki i tak dalej mówił, zawsze z tym samym dziwnym na twarzy uśmiechem:

— Dzięki za te okrzyki — i niech mi wolno będzie wypłacić się za nie jeszcze jedną dla was pochwałą.

Oto u żadnego innego narodu i w żadnym innym mieście zapał nie idzie tak ręka w rękę z tym właśnie praktycznym rozsądkiem, który przed chwilą wysławiałem, i nie znajduje się w tak boskiej z nim harmonii.

Często bywają to rzeczy przeciwne — wy jedni umiecie je godzić.

Kocham ci ja, jako Dionizjos, wino, ale z powodu wczesnej godziny nic jeszcze nie piłem, przeto i pamięć moja nie chwieje się jak statek na morzu, ale stoi silnie i prosto jak kolumny waszego Partenonu.

Wdzięczny wam tedy jestem, żeście uczcili mnie posągami, ale pozwólcie sobie powiedzieć, że te posągi pamiętam jeszcze z czasów mej wczesnej młodości i pierwszego pobytu w Atenach.

Przedstawiały one wówczas Eumenesa II, króla Pergamu.

Ale gdy przybyli tu Brutus i Kasjusz, odkręciliście głowy Eumenesa, a nasadziliście ich oblicza.

Teraz znów ich głowy zastąpione zostały moimi.

W taki to sposób miłość, która kazała wam wznieść mi posągi, znalazła się w boskiej harmonii z rozsądkiem, który nakazuje oszczędność.

Dzięki więc składam wam, Ateńczycy, raz jeszcze i proszę, abyście wierzyli, że kochać i podziwiać mnie więcej niż ja was — nigdy nie potraficie.

Na chwilę zapadła cisza i zakłopotanie odbiło się na kilku twarzach, wnet jednak zaradziła temu przytomność wymownego eponima, który, mając w pogotowiu dalsze sposoby uczczenia nowego boga, tak odpowiedział triumwirowi:

— Niegotowa jeszcze była, o panie, mieszanina miedzi, cyny i złota, szlachetniejsza od tej, z której odlane zostały Eumenesy, więc tylko tymczasem przyozdobiliśmy te posągi twymi boskimi rysami.

Ale zaprawdę, gdybyśmy tylko z tym do ciebie przyszli, zasłużylibyśmy względem ciebie i Rzymu na miano niewdzięczników.

Lecz gdy wysłuchasz nas do końca, prześwietny, sam uznać musisz, że uradziliśmy coś takiego, co jest ciebie i nas godnym zarówno.

— Słucham — odrzekł Antoniusz — ale niech wymowa twoja nie okrąża całej ziemi wzorem nieskończonego Okeanosa.

— Brzydzimy się, panie, lakońską wymową, tak jak ty brzydzisz się spartańską polewką, postaram się jednak, aby okresy moje nie były tak długie jak owe mury, które niegdyś łączyły Pireus z naszym miastem.

Więc zwracam się od razu do ciebie w imieniu naszego grodu, w imieniu wszystkich obywateli i mówię ci, najlepszy z bogów: oto miłość nasza dla ciebie tak niezgłębiona jak wody tego Okeanosa, o którym przed chwilą wspomniałeś, dyktuje nam następującą prośbę: okaż nam jeszcze jedną łaskę, przyspórz sławy Atenom i wstąp, boski, u nas w nowy związek małżeński, a nam pozwól, abyśmy ci wyprawili godną ciebie uroczystość weselną.

Antoniusz, jakkolwiek byle czym zdziwić go było niepodobna, usłyszawszy te słowa zdumiał jednak tak, że długo nie mógł się zdobyć na odpowiedź.

Osłupiałym wzrokiem wodził po twarzach swatów, którzy stali w głębokim milczeniu.

Lecz że Ateńczycy słynęli zawsze ze złośliwego dowcipu i skłonności do szyderstw, przeto wzburzyła się w nim dusza na myśl, że może i z niego chcą zadrwić.

Złowrogie błyskawice poczęły wnet migotać w jego źrenicach.

— Obywatele Aten! — rzekł zmienionym głosem.

— Jeśli to żart niewczesny, to odpokutujecie za niego nie tylko wy, ale i nieurodzone jeszcze wasze przyszłe pokolenia.

Jeśli zaś przyszliście prosić mnie o to prawdziwie, to chyba Helios zbyt palącym promieniem powarzył mózgi w waszych czaszkach.

Tu zgrzytnął zębami i dodał głosem do grzmotu Zewsa podobnym:

— Zali nie wiecie, że żoną moją jest Oktawia, i zali opuściła was pamięć, że jeszcze wczoraj ofiarowaliście jej białe gołębie i złote girlandy z janowca?

To rzekłszy powstał — ogromny, groźny, z lwimi zmarszczkami na czole.

Lecz niezmieszany wcale eponim podniósł głowę i, patrząc mu wprost w oczy, odpowiedział:

— Jako człowiek poślubiłeś siostrę twego wielkodusznego kolegi, Oktawię, którą wielbimy, ale jako bóg masz prawo poślubić boginię.

Ofiarujemy ci, panie, w małżeństwo naszą Atenę Grodowładną i błagamy, abyś ją przyjął z rąk naszych.

------------------------------------------------

Nastąpiło długie milczenie.

------------------------------------------------

Taki dowód czci przeszedł nawet wyobraźnię Antoniusza, więc znów począł spoglądać przed się zdumionym wzrokiem.

Ale gniew znikał stopniowo z jego oblicza.

Na chwilę wódz zwrócił się ku swym Rzymianom i spostrzegłszy uśmiech legata, uśmiechnął się wzajem do niego, po czym usiadł i przesłonił oczy dłonią.

Lecz gdy ją znów odjął, ukazał Grekom wesołe już i promienne oblicze.

— Poznaję was, Ateńczycy — rzekł — a zarazem przyznaję, że więcej nie mógłby mi sam Zews ofiarować.

Żaden z bogów nie odmówiłby ręki Ateny, a zwłaszcza Grodowładnej — przeto i ja, wasz Dionizos, przyjmuję ją z radością.

— Dzięki ci, przyszły zwycięzco Partów! — zawołał archont-basileus.

I podniósłszy dłoń otworzył usta, aby w obszerniejszym przemówieniu wyrazić całą wdzięczność, jaką były przejęte serca swatów, ale triumwir nie chciał słuchać dłużej.

Był dotychczas na czczo, co nie wydawało mu się rzeczą przystojną ani miłą.

Może przy tym miał dosyć Greków razem z ich wymową i pochlebstwami, więc wstał na znak, że przyjęcie skończone, i rzekł:

— Idźcie teraz, o Ateńczycy, oznajmić moją radość oblubienicy i ludowi, a na uczcie, jaką zamierzam wam wieczorem wyprawić, powiecie mi, w jaki sposób zamierzacie uświęcić moje gody weselne.

Zatem swatowie, złożywszy Dionizosowi odpowiednie pokłony, dzięki i życzenia, udali się do domów swoich.

Lecz zanim się rozeszli, przystanęli nieco na agora i mówili jedni do drugich, kiwając ku sobie siwymi brodami:

— Oto się nazywa polityka!

Niechże przeciwnicy nasi zdobędą się na podobną!

Gody weselne Dionizosa z Ateną Grodowładną odbyły się w kilka dni później tak wspaniale, że nawet Panatenaje nie mogły się z nimi porównać.

Były uroczyste procesje z kapłanami wszystkich świątyń i z dziewicami w bieli — przeciągały gromady cudnych efebów i dziecięta poprzebierane za amorków.

Szły białe byki i białe jałowice ze złoconymi rogami — i wozy zaprzężone we wspaniałe rumaki, o sterczących, przyciętych krótko grzywach.

Porozsypywano tak świętą mąkę jęczmienną przy ofiarach, że stopy ofiarników ubieliły się jak stopy młynarzy.

Kwiaty, kwieciste tyrsy, wieńce z róż, lilij i sasanków, girlandy i zwoje na kolumnach rozjaśniły miasto jedną stubarwną tęczą.

Zieleń mirtów i winogradu oplotła białe marmury.

Bito na ucztę powszechną stada wołów i krętorogich baranów.

Na agora tryskały purpurą i złotem fontanny wina.

Lud jadł, pił i szalał.

Ciskano kośćmi i kopytami spożytych zwierząt na „nieprzejednanych”.

Mury drżały od śpiewów i okrzyków na cześć boskiej pary, a gdy słońce przetoczyło się w stronę Morza Jońskiego i na niebo wszedł srebrny księżyc, zaświeciły tysiące i tysiące pochodni, jak gdyby pożar objął miasto.

I w taki to sposób, w obliczu Ateńczyków, tudzież i innych Greków, którzy zbiegli się z Eubei, z Eleusis, z Megary, z nowo odbudowanego Koryntu i innych miast achajskich, wyszła za mąż dziewicza Grodowładna Atena.

Zaś w tydzień później, gdy wszyscy swatowie triumwira dostali wezwanie, aby stawili się przed nim powtórnie, zebrali się naprzód na agora i tam, ustawiając się wedle godności w pary, tak wzajem do siebie mówili:

— Serce Antoniusza wezbrało radością, jak Ilissus wzbiera od deszczów wiosennych, ale że hojny jest jak kopalnie Cypru, więc niechybnie obdarzy miasto niezmiernie.

Co najmniej podaruje Atenom kilka większych wysp, a i nas osobiście uczci również wielkimi podarkami.

I pełni otuchy stanęli przed obliczem Antoniusza.

Lecz ze zdziwieniem a zarazem i z trwogą zauważyli, że oblicze to było posępne, surowe i nie zapowiadało im nic dobrego.

Toż i słowa, którymi do nich przemówił, twarde były i zimne jak rzymskie miecze.

— Obywatele Aten! — rzekł.

— W dowód miłości dla mnie a zarazem przez wdzięczność dla Rzymu oddaliście mi w małżeństwo waszą Atenę Grodowładną.

W chwili gdyście mi ją ofiarowali, sądziłem, że czynicie to szczerze, obecnie jednak przekonałem się, że jesteście ludźmi pozbawionymi bojaźni bożej i wiary…

Struchleli słysząc to Ateńczycy i wyciągnęli błagalnie ręce, triumwir zaś powtórzył z większym jeszcze naciskiem:

— Tak jest! — bez bojaźni bożej i bez wiary.

Wasi przodkowie skazali na śmierć za bezbożność najmędrszego z ludzi, Sokratesa, ale was stokroć słuszniej można by nazwać bezbożnikami.

A jeśli wy, niby to ojcowie miasta, dajecie taki przykład, do czegóż dojdzie gmin ateński i na co wyrośnie wasza młodzież?

Na szczęście, nawet i w Atenach istnieją kary na bezbożników, drżyjcie zatem, albowiem zawisła nad wami zemsta praw boskich i ludzkich!

A oni istotnie drżeć poczęli, gdyż dusze ich ogarnął „boski popłoch”, a przy tym i kolana nie miały już dawnej siły młodzieńczej.

— Panie! — zapytał eponim głosem do jęku podobnym — wiemy, iż jako bóg, mylić się nie możesz, ale racz nam oznajmić przyczynę twego słusznego gniewu, bo oto chitony stały się na nas mokre od zimnego potu, który wystąpił na nasze ciała.

— Pytacie o przyczynę — odrzekł z gorzką ironią Antoniusz.

— Więc do tego stopnia doszła wasza zatwardziałość, że sami nie możecie się jej domyślić?

Na Styks i wszystkie czeluści Hadesu, do których dziś jeszcze zstąpicie!

Toż gdybym ja, Antoniusz-Dionizos, pojął za małżonkę córkę ostatniego chłopa ateńskiego, jeszcze by ten chłop pomyślał dla niej o posagu.

A wy! — wy daliście mi w małżeństwo boginię, patronkę waszego miasta, i daliście mi ją tak, jak nigdy nie poważył się jej przedstawić żaden rzeźbiarz, to jest gołą jak owe posągi, które nawet figowego liścia nie mają.

Atena Grodowładna!

Ha!

pięknie Grodowładna!

Ani złamanej drachmy!

Ani dziurawego obola!

O hańbo!

o wstydzie!

o bezbożności!

Znieważyć tak córkę Zeusa!

ubliżyć tak jej, mnie i Rzymowi!

W dziejach świata nie ma przykładu, by kto zniewagę taką bogom wyrządził, jak również chyba w Hadesie znajdą się dostateczne za taką zbrodnię kary!

„Boski popłoch” ogarniał coraz bardziej dusze swatów.

— Zgrzeszyliśmy!

Zgrzeszyliśmy, panie, ale daj nam czas na pokutę i pozwól się poprawić! — zawołało kilkanaście stłumionych głosów.

Po tych słowach oblicze Antoniusza stało się mniej lodowate, a czoło jego poczęło się nieco rozchmurzać.

Czas jakiś przeszywał jeszcze wzrokiem skulone i przelękłe postacie ateńskiej starszyzny, po czym rzekł:

— Mamże znów okazać wam miłosierdzie?

Ha, niech tak będzie!

Idźcie tedy do domów waszych i pomyślcie o ofierze pokutnej.

Ale biada wam, jeśli ta ofiara będzie wynosiła mniej niż sześć milionów drachm attyckich, albowiem mniejszy posag dla Ateny byłby tylko nowym dowodem waszego braku wiary i waszej bezbożności.

To rzekłszy wstał z krzesła i zwróciwszy się do swych Rzymian przymrużył jedno oko, a areopagici, prytanowie, filozofowie, kupcy i właściciele realności powolnym krokiem i z opuszczonymi głowami udali się do domów.

Lecz przystanęli nieco na rynku i odetchnąwszy głęboko, poczęli kiwać siwymi brodami, po czym jeden rzekł:

— Ha! — trzeba dać!…

Lud zapłaci i lud będzie szemrał, ale historia odda nam sprawiedliwość, albowiem tylko nasza polityka może nam zjednać i zachować łaskę Rzymu.

-----


text:
Kazimierz Przerwa-Tetmajer

W jesieni

O cicha, mglista, o smutna jesieni!

Już w duszę czar twój dziwny, senny spływa,

Przychodzą chmary zapomnianych cieni,

Tęsknota wiedzie je smutna i tkliwa.

Ileż miłości, och, ileż kochania

Umarła przeszłość z naszych serc pochłania,

Z naszych serc biednych, z naszych serc bezdeni!…

Zamykam oczy…

Blade, ciche cienie

Suną się w liści posępnym szeleście —

Jak obłok światła; niesie je wspomnienie…

O, dni umarłe!

o, dni!

gdzież jesteście?…

Co pozostało po was?…

Ach!

daleko,

Daleko kędyś toczycie się rzeką

Szarą i mętną w głąb puszcz i w milczenie…

-----


corpora: wikisources-pl

text:
Krzyżacy.

Część trzecia

I • II • III • IV • V • VI • VII • VIII

CZĘŚC TRZECIA.

I.

— A ojciec doma? — zapytał.

— Cni się wam samemu w Bogdańcu?

— Cni — odpowiedział Maćko.

— A to już wiesz, że Zbyszko pojechał?

Jagienka westchnęła cicho:

— Wiem.

Wiedziałam tego samego dnia i myślałam... że wstąpi, choć dobre słowo rzec, a nie wstąpił.

— Jakże mu było wstępować! — rzekł Maćko — toć opat chybaby go rozerwał na dwoje, a i ojciec twój nie radby go też widział.

Ona zaś potrząsnęła głową i odrzekła:

— Ej!

Nie dałabym ja mu krzywdy uczynić nikomu.

I podniósłszy końce fartucha, przysłoniła nim oczy, które zaszły jej łzami.

A Maćko:

— Daj spokój!

Pojechał-ci, bo pojechał, ale za łaską Boską, z Jurandówną nie wróci.

— Co, nie ma wrócić! — ozwała się z pod fartucha Jagienka.

— Mówił mi! — ale prawdali to?

— Prawda, jako Bóg na niebie.

— A czemu?

— Gdzie on mnie ta rad widział! — rzekła Jagienka.

Ale jednocześnie przysunęła się do Maćka i zapytała:

— Zkąd wiecie?

co?

Pewnie nieprawda?

— Pewnie nieprawda! — powtórzyła ciszej Jagienka — ale powiadajcie jeszcze...

— Bogać tam! — zawołała Jagienka.

— Kiedy tam wróci?

— Za jakiego pachołka?

— Mojaż ty dziewczyno!

Bóg ci zapłać!

A Zych się nie przeciwił?

— Tatuś i opat wrócili z łowów.

Pójdźmy na przyłap, bo lepiej, żeby was opat pierwej zdaleka uwidział, nie zaś znienacka w izbie.

— Są Cztan i Wilk! — zawołała — musieli się w boru z tatusiem zdybać.

— Pogodzi się opat ze starym Wilkiem takowym sposobem, — pomyślał Maćko — że za dziewczyną odda bory i ziemie.

— Wygoił się już po Zbyszkowem biciu, ale choćby tu co dnia przyjeżdżali — niedoczekanie ich!

Więc Maćko rzekł:

— Ba!

uczynisz, co opat każe.

A ona na to z miejsca:

— Opat uczyni, co ja zechcę.

„Miły Boże! — pomyślał Maćko — i ten głupi Zbyszko takiej dziewki odbieżał!“

Przypisy

Aż wreszcie przestraszył się owych wspomnień, nazbyt do żądz podobnych i strząsnął je z duszy, jak suchy śnieg z opończy.

— Do Danuśki jadę, do mojej najmilszej! — rzekł sobie.

A wtem nadjechał Czech Hlawa, wysłany przez Jagienkę — prowadząc ze sobą ujucznego konia.

— Pochwalony! — rzekł, kłaniając się nizko.

— Wasz pachołek, slowutny panie.

— Jakto mój pachołek?

Tamci moi pachołcy — rzekł, ukazując na dwóch Turczynków, podarowanych mu przez Sulimczyka Zawiszę, i na dwóch tęgich parobków, którzy siedząc na mierzynach, prowadzili rycerskie ogiery — tamci moi, — a ciebie kto przysłał?

— Panna Jagienka Zychówna ze Zgorzelic.

— Panna Jagienka?

Lecz Czech potrząsnął głową.

— Nie wrócę, panie.

Mnie wam posłali, a prócz tego ja zaprzysiągł do śmierci wam służyć.

— Jeśli mi cię posłali toś mój sługa.

— Wasz, panie.

— Więc rozkazuję-ć wrócić.

— Ja zaprzysiągł, a choć ja jeniec z pod Bolesławia, i chudy pachołek, ale włodyczka...

A Zbyszko rozgniewał się:

— Ruszaj precz!

Będziesz mi zaś przeciw mojej woli służył, czy co?

Ruszaj, bo każę kuszę napiąć.

Czech zaś odtroczył spokojnie sukienną opończę, podbitą wilkami, oddał ją Zbyszkowi i rzekł:

— Panna Jagienka i to wam przysłała, panie!

— Chcesz, abym ci kości połomił? — zapytał Zbyszko, biorąc drzewce z rąk parobka.

— A jak cię każę ubić, albo związać?

Więc skinąwszy na pachołka, rzekł:

— Zali stary Zych wie, że cię panna do mnie wysłała?

— Wie — odpowiedział Hlawa.

— I nie przeciwił się?

— Przeciwił.

— Powiadajże, jako było.

„Poćciwa dziewka!“ — pomyślał w duchu Zbyszko.

Po chwili zaś zapytał głośno:

— A z opatem nie było biedy?...

— Pewnie, że tak jest.

— Jak Bóg na niebie...

— Chrześcijanie, ratujcie Bożego sługę w nieszczęściu!

I jednocześnie na drogę wybiegł człowiek, przybrany w odzież napół duchowną, napół świecką, i stanąwszy przed Zbyszkiem, począł wołać:

— Coć się przytrafiło i coś zacz? — zapytał młody rycerz.

— Jeślibyś z mojej przyczyny zginął, — odrzekł Zbyszko, — musiałbym za twoje grzechy odpowiadać, ale po czemże poznam, że prawdę mówisz i żeś nie powsinoga jakowyś, albo nie rzezimieszek, jakich wielu po drogach się włóczy?

Poczem, widząc młodocianą twarz Zbyazkową, dodał półgłosem:

— A również twoje włosy na brodzie.

— Nie masz święceń, bom słyszał, żeś sam o tem mówił, jakoże więc odpuścisz mi miesiąc czyśca?

— W tych łubach? — zapytał Czech.

— A wilcy konia zjedli?

Czech wina jednak nie dał, i znów jechali w milczeniu, aż przekupień relikwii sam począł pytać:

— Dokąd jedziecie?

— Zkądże jesteś?

— Z pod pruskich panów, z pod Malborga.

— Z pod Malborga jesteś? — rzekł.

— Ztamtąd jedziesz?

— Z pod Malborga.

— A dawnoś z Malborga?

— Byłżeś w Płocku, czyli też w Warszawie?

— Widziałeś w Warszawie dwór?

— Jakież to relikwie po świecie wozisz?

— A cóż przeor sieradzki?

— To się znaczy, nie wiele mówiąc, że cię wziął za oszusta i rzezimieszka?

— Jakie to masz towary święte?

— Wielkie są to relikwie, jeśli prawdziwe! — rzekł Zbyszko.

— Jeśli prawdziwe?

Weź, panie kopię z rąk pachołka i nadstaw, bo złe jest w pobliżu, które ci takie myśli poddaje.

Trzymaj je, panie, na długość kopii.

A nie chceszli nieszczęścia na się sprowadzić, to okup się u mnie za ten grzech — inaczej w trzech niedzielach umrze ci ktoś, kogo najwięcej na świecie miłujesz.

— Pod Płowcami toż — odrzekł Zbyszko — wszyscy prawie mężowie z rodu mego wyginęli; ale ich nie żałuję, skoro Bóg króla Łokietka tak wielkiem zwycięstwem udarował i dwadzieścia tysięcy Niemców wygubił.

— Amen! — odpowiedział Zbyszko.

— Przeor zgoła nie wie, czyliś nie hultaj — rzekł — bo powiada tak: czegoby się miał bać biskupiego sądu, gdyby prawe miał świadectwa?

— A mnie potrafisz kartę napisać?

— Wypiszę, panie, wszystko, co każecie — gładko a do rzeczy, choćby na desce.

— Lepiej, że na desce — rzekł uradowany Zbyszko — bo to się nie zedrze i na później się przyda.

— Na jakich weselach? — zapytał Zbyszko.

— Jako zwyczajnie przed adwentem.

Żenili się rycerze, jeden przez drugiego, bo ludzie prawią, że będzie wojna między królom polskim a pruskimi pany o Ziemię Dobrzyńską...

Mówi też sobie poniektóry: „Bogu wiadomo, czy żyw będę“ — i chce przedtem szczęśliwości zażyć.

— Jakież tam dziewki się wydały?

Usłyszawszy to, Zbyszko umilkł na chwilę, poczem spytał nieco zmienionym głosem:

— Panna Danuta Jurandówna...

A zkąd ona jest?

— Jurandówna Danuta, ze Spychowa.

— Młódka to jeszcze jest na luteńce grywająca, która śpiewaniem księżnę rozwesela.

Zbyszko odetchnął:

— To nie ta!

Tamta biała, jako śnieg, jeno na jagodach rumiana — i płowa.

— A na to Sanderus:

— Przecie mówisz, że „prawie wszystkie“, to się znaczy, że nie co do jednej.

Na miły Bóg, chceszli odemnie co mieć, to sobie przypomnij.

— Tak we trzy, albo w cztery dni, tobym sobie przypomniał — a najmilszy byłby mi koń, któryby mi moje święte towary nosił.

— To go dostaniesz, byleś prawdę rzekł.

— Prawda będzie wiadoma na mazowieckim dworze.

Sanderus popatrzył na niego przez chwilę, poczem rzekł:

— Jako żywo! — rzekł Zbyszko.

— Wasza miłość, rycerze jacyś za nami walą, Krzyżaki chyba, czy co?

— Krzyżacy, na miły Bóg! — rzekł Zbyszko.

Widząc zaś ich, rzekł sobie w duszy:

— Pochwalony Jezus Chrystus!

— Szczęść wam Boże!

— I wam, panie!

— Chwała świętemu Jerzemu!

— Nasz ci to patron!

Witajcie, panie, w podróży.

Jędrek zaś z Kropiwnicy mówił dalej:

— To bez waszej pomocy nie mogliby przejechać?

— Którenże jest między wami najsławniejszy?

— Jest jeden taki, że lepiejby Niemcu śmierć obaczyć, niż jego: zowie się Jurand ze Spychowa.

— Wiem! — rzekł — słyszałem: to ów, którego córka Danuta dwórką księżnej była, póki się nie wydała.

— Bo słyszałem, że ją Jurand komuś oddał.

— Miłuje ci go? — zakrzyknął Zbyszko.

— Wiecie!

jakoś strasznie się o tę dziewuchę przepytujecie.

— Przepytuję o znajomych, ku którym jadę.

— Pewnikiem od mrozu tak wam gęba pokraśniała, jako wielkanocne jaje!

A młodzian zmieszał się jeszcze bardziej i Odpowiedział:

— Pewnikiem...

— Jakoże was to zowią, bom niedobrze dosłyszał?

— Zbyszko z Bogdańca.

— Zali myślicie, że się zaprę? — odpowiedział prędko i z dumą Zbyszko.

A Jędrek z Kropiwnicy począł się śmiać:

— Zresztą — rzekł — książę niedawno do Malborka jeździł, gdzie pod niebytność mistrza, wielki marszałek go podejmował i gonitwy dla niego wyprawił, a teraz u księcia komtury bawią i oto nowi goście jeszcze jadą.

Tu jednak zastanowił się przez chwilę i dodał:

— Nie usiedzimy — odrzekł Jędrek z Kropiwnicy.

— To i ci po to jadą?

— A ów trzeci?

— Trzeci jedzie, bo ciekawy.

— Znaczny jakiś musi być.

— Ale nie możecie?

— Jakże!

Toć mi książę kazał ich strzedz.

Włos im z głowy nie spadnie do Ciechanowa.

— Jakto?

kazał swoją panią wysławiać?

Bójcie się Boga!

Chyba, że wstydu w oczach nie ma.

— Co on za powróz nosi? — zapytał Zbyszko.

— Nie mogłem dobrze się dopytać, gdyż oni mowy naszej nie rozumieją, prócz brata Rotgiera, który parę słów potrafi powiedzieć, ale i to niebardzo.

Myślę wszelako, że ów młody rycerz ślub uczynił, jako tego powroza nie zdejmie, dopóki jakiejś wielkiej przewagi rycerskiej nie dokona.

W dzień go na zbroi nosi, w nocy na gołem ciele.

— Sanderus! — zawołał nagle Zbyszko.

— Do usług — odpowiedział, zbliżając się Niemiec.

— Ulryka de Elner! — odpowiedział Fulko de Lorche.

— Nie będziecie się tu wadzić.

Lecz Zbyszko zwrócił się znów do przekupnia relikwii.

— Powiedz mu odemnie, że sowę miłuje.

— Przecie nie ja go pozwałem jeno on mnie.

— Ale za sowę.

Dość mi tego, a któryby się przeciwił...

Ejże!... wiem i ja, jako pas okręcić.

— Nie chcę się z wami bić.

— A musielibyście ze mną, bo ja tamtego poprzysiągł bronić.

— To jakże będzie? — spytał uparty Zbyszko.

— Ciechanów niedaleko.

— Ale co Niemiec pomyśli?

— Ba!

a jeżeli pozwoleństwa nie dadzą?

— To się przecie znajdzie.

Dość gadania.

— Popasę jeno konie i pojadę ku niej, — choćby i nocą pojadę — odpowiedział Zbyszko.

— Walczyć z nim można, ale niezdrowo — odrzekł Maćko — a wreszcie rycerzowi i nie przystoi, gdyż to jest naród chłopski.

— Szwajcarowie także są chłopami.

Żali ci Chrystusa wyznają?

— Widziałem ich i w Malborku — przerwał Mazur.

— Tęgie pachołki, ale nie daj im Bóg kiedy przeciw Kurpiom stawać!

U Kurpiów dzieciak w siedmiu leciech póty jeść nic dostanie, póki jadła strzałą z wierzchołka sosny nie zrzuci.

— Mówili o tem na różnych dworach — odrzekł Lotaryńczyk; — chwalono tam zawziętość waszych rycerzy, ale przyganiano im, iż pogan przeciw krzyżowi bronią.

— Bóg to osądzi — rzekł de Lorche.

— Może i niezadługo już — odpowiedział Maćko z Turobojów.

Poczem zwrócił się nagle do rycerza:

— Pochwalony Jezus Chrystus!

— I ja go chwalę — odpowiedział z pewnem zdziwieniem de Lorche.

Maćko uspokoił się zupełnie.

— No, widzicie — rzekł — żeby w nim złe siedziało, zarazby się zapienił, alboby go o ziem rzuciło, bom go nagle nagabnął.

Możem jechać.

— Wasi książęta — rzekł — na łowy jakoby na wojenne wyprawy chodzą.

— Co będziem czynili? — przerwał Zbyszko; — we dworze śpią jeszcze.

— A no, zaczekamy, aż się pobudzą — odparł Maćko.

— Przecie nie będziem do drzwi kołatać i księcia, pana naszego budzić.

— Co się stało temu młodemu rycerzowi?

— Nic się nie stało, — odrzekł Maćko z Turobojów — jeno miłuje jedną dwórkę księżnej i radby ją jako najprędzej uwidzieć.

— Zbyszko!

Poczem, nie myśląc o tem, że patrzy na nią dwór i zagraniczni goście, skoczyła, jak sarna ku młodemu rycerzowi, i objąwszy go ramionami, poczęła całować jego oczy, usta, policzki, tuląc się do niego i piszcząc przytem z wielkiej radości póty, póki nie zagrzmieli jednym wielkim śmiechem Mazurowie, i póki księżna nie pociągła ją za kołnierz ku sobie.

Wówczas spojrzała po ludziach, i strapiwszy się okrutnie, z równą szybkością schowała się za księżnę, ukrywszy się w fałdach jej spódnicy tak, że jej ledwie wierzch głowy było widać.

Potem zaś do Danusi:

— A ty, mucho utrapiona, wyleźże raz z za spódnicy, bo mi ją do reszty oberwiesz.

— Córka dyabła.

— Noszę złote ostrogi i jestem zakonnikiem — odparł z wyniosłością Hugo de Danveld.

Tak wielka była cześć dla pasowanych rycerzy, iż Lotaryńczyk spuścił głowę, lecz po chwili odrzekł:

— A jam krewny książąt Brabantu.

— Przecz-że nie gadasz?

Nuże mów do niej.

— Danuśka!

— Co, Zbyszku?

— Miłuję cię tak...

Więc i teraz po chwili rzekł:

— Miłuję cię tak, aże mi dech zapiera!

Ona zaś podniosła na niego z pod łasiczego kapturka modre oczęta i twarz, wyszczypaną na różowo przez zimne, leśne powietrze:

— I ja, Zbyszku! — odrzekła, jakby z pośpiechem.

— Hej, krocie ty moje!

Hej, dziewczyno ty moja! — zawołał Zbyszko.

— Hej!...

— Powiadaj-że, — rzekła — jako ci się cniło bez niej.

Więc począł opowiadać, „jako mu się cniło“ bez niej i w Bogdańcu, przy doglądaniu Maćka, i między „somsiadami.“ O Jagience nic tylko nie wspominał chytry wykrętnik — ale zresztą szczerze mówił, bo w tej chwili tak kochał śliczną Danusię, że chciało mu się chwycić ją, przesadzić na swego konia, wziąć przed się i trzymać przy piersiach.

— Poboćkał ci ją przy księżnie!

Wierzę, jako wnet im pani weselisko wyprawi.

— Chwacki to jakiś pachołek, ale siarczysta i Jurandowa krew!

— Czy chcielibyście, panie, by jaki duch zmienił was czarnoksięską mocą w tamtego oto rycerzyka?

— A wy, panie? — zapytał de Lorche.

— Na moją duszę!...

W tej chwili jednak opamiętał się, i pochyliwszy głowę, odrzekł:

— Zakonnikiem jestem, który ślubował czystość.

— Nazwaliście, panie, tę piękną dziewicę córką djabła: dlaczegoście ją tak nazwali?

Danveld począł na to opowiadać historyę Złotoryi: jako przy odbudowywania zamku porwano szczęśliwie księcia wraz z dworem, i jako w tem zdarzeniu zginęła matka Jurandówny, za którą Jurand mścił się od owej pory w okropny sposób na wszystkich rycerzach zakonnych.

— My wszelako — rzekł po chwili — jesteśmy u Mazurów, nie u Polaków?

— To osobne księstwo, ale jeden naród — odpowiedział starosta; — jednaka ich bezecność, i jednaka przeciw Zakonowi zawziętość.

Bóg daj, aby niemiecki miecz całe to plemię wygubił!

— Nie było wówczas wojny.

— A wasze zwycięstwo pod Złotoryją?

— Dla chwały Zakonu i Chrześciaństwa nie masz bezecnych uczynków.

— Dostał! — zawołała księżna — nie pójdzie.

Cięcie było tak straszne, że zwierz runął, jak gromem rażony, z przerąbanemi kręgami i łbem niemal do połowy odwalonym; lecz padając, przygniótł Zbyszka.

Obaj „brońcy“ odciągnęli w mgnieniu oka potworne cielsko, a tymczasem księżna i Danusia, zeskoczywszy z koni, nadbiegły, nieme z przerażenia, do rannego młodzianka.

— Danuśka...

— Żyw będzie, jeśli jeno ziobra, nie pacierze, ma połomione — rzekł, zwracając się do księżnej.

— Ciężko pobit — odpowiedział jeden z umiejących po niemiecku dworzan.

— Bóg wam wynagrodzi — odpowiedziała Danusia.

— Jakoże mogę wam zapłacić?

Przypisy

— Przysiągłem mojej panience — rzekł — na włodyczą cześć, że was będę strzegł — to i będę, bez nijakiej pomocy.

Jej to, nie mnie, powinniście, panie, za ratunek.

Zbyszko nie odpowiedział, jeno począł oddychać ciężko — a Czech pomilczał przez chwilę, poczem ozwał się znowu:

— A co powiada ksiądz Wyszoniek? — zapytał Zbyszko.

— Przecież mnie tu nie ostawią — odrzekł Zbyszko.

— Pójdzie skarga do wielkiego mistrza — mówił — i jeśli sprawiedliwości od Waszej Książęcej Mości nie uzyskamy, on sam potrafi ją uczynić, choćby za owym zbójem całe Mazowsze stanęło.

— Miał-że starosta gości swych, jako na rzeź wydać?

Lecz surowy Zygfryd odrzekł:

— A śmierć Majnegera musi być pomszczona — dodał Hugo de Danfeld.

— Słuchajcie, starosto: krzyż na płaszczu nosicie, więc odpowiedzcie, wedle sumienia, na ten krzyż!

praw-li był Jurand, czy też nie praw?

Nastała chwila milczenia, poczem książę rzekł:

— Bóg daj mi cierpliwość.

— Sprawiedliwości i kary.

Książę zacisnął swe kościste pięści i powtórzył:

— Bóg daj mi cierpliwość!

— Słuchaj! — rzekł książę: — Bogiem nie wojuj, bo Go nie oszukasz!

— Pewni jesteście?

Wtem książę przerwał:

Tu zwrócił się do wszystkich i rzekł:

— Raz go widziałem — mruknął zcicha — i nie chcę widzieć więcej.

Zaś Zygfryd de Löwe rzekł:

— Nie wy prawa w tej ziemi stanowicie.

— Zasię Mistrzowi i wam od Mazowsza!

— Za mistrzem stoją Niemcy i cesarz rzymski.

— Czy Wasza książęca Mość chce wojny z Zakonem?

— Cóż mam donieść Mistrzowi?

— Tedy sami wymierzym karę i pomstę.

— Waruj się! — rzekł stłumionym przez gniew głosem — waruj się!

Jam ci pozwolił wyzwać Juranda, ale gdybyś z wojakiem zakonnem wdarł mi się do kraju, tedy na cię uderzę — i więźniem, nie gościem, tu osiędziesz.

— Co tedy będzie? — spytał pierwszy brat Rotgier.

— Bo prawda!

— Trzeba ci było zełgać.

— Jam tu przyjechał bić się, nie łgać.

— Tęgo się biłeś — ni słowa!

— Pax! — rzekł de Löwe.

— Ten rycerz jest gościem Zakonu.

— Co tedy będzie? — powtórzył brat Rotgier.

— Bez pozwolenia Mistrza nie można...

— Jeśli się uda, to Mistrz pochwali! — ozwał się brat Godfryd.

— To Mistrz ujmie się za nami, i będzie wojna.

Danveld znów się namarszczył i zamyślił:

— Wszelako wzięliśmy ziemię Dobrzyńską — to widać nie strach nam Krakowa.

Tu obejrzał się naokół i zniżonym głosem dodał:

— Czemu tak?

Zaliście coś obmyślili? — spytał Zygfryd de Löwe

— Mówcie żywo! — zawołali bracia Rotgier i Godfryd.

— Ma!

Znamy ją.

Miłuje i księżna Anna Danuta.

— Na krew świętego Bonifacego, przelaną w Dochum! — zawołał brat Godfryd: — byłoby tak, jako mówicie!

— Rozum wasz i doświadczenie — rzekł — równe są męstwu: co tedy o tem mniemacie?

— Mniemam, że sprawa warta rozwagi.

— Bo — mówił dalej Rotgier — dziewka jest przyboczną księżnej — ba, więcej, gdyż prawie córką umiłowaną.

Pomyślcie, pobożni bracia, jaki powstanie hałas.

A Hugo de Danveld począł się śmiać:

— Samiście mówili, — rzekł — że Szomberg wytruł, czy też wydusił Witoldowe szczenięta — i cóż mu za to?

Hałas oni z byle przyczyny podnoszą, ale gdybyśmy posłali Mistrzowi Juranda na łańcuchu, czeka nas pewniej nagroda, niż kara.

— A tymczasem kości Juranda zbieleją na haku — odparł brat Hugo.

— Kto wreszcie mówi wam, by ją tu, z dworca, z pod boku księżnej, porywać?

— Ba! — odrzekł zniecierpliwiony de Löwe — sprawcie, by Jurand zachorzał i dziewkę wezwał...

— Rozumiem! — zawołał z zapałem brat Gotfryd.

A Rotgier podniósł dłonie do góry i rzekł:

Poczem przymrużył oczy, jakby chciał dojrzeć coś dalekiego:

— A dziewka zostanie służką Zakonu — dodał Hugo.

Przypisy

— Jako-że mam wam podziękować, panie? — odpowiedziała Danusia.

— Bądźcie przyjaciółką Zakonu i Zakonników.

— Co to za piękna dworka, z którą rozmawialiście na odjezdnem?

— Córka Juranda! — odpowiedział Krzyżak.

A pan de Fourcy zdziwił się.

— Ta, którą macie pochwycić?

— Ta. A gdy ją pochwycim, Jurand nasz.

Hugo de Danveld uczuł widocznie potrzebę usprawiedliwienia się kilkoma słowy przed Zygfrydem de Löwe, który choć nie lepszy od innych, przestrzegał jednak surowych obyczajów i nieraz napadał z tego powodu na innych braci.

— Dobrze — rzekł do Löwe.

— Trzeba jeno posłać kogoś pewnego.

— Takich ludzi trudno będzie dobrać.

— Ba!

a nuż zdradzą?

— Jednak może się zdarzyć, że ich pochwycą.

A brat Gotfryd, najmłodszy między zakonnikami, rzekł:

A Hugo de Danveld począł się śmiać, a zwróciwszy się do brata Gotfryda, zapytał:

— Jak dawno nosicie biały płaszcz?

— A później?

— Później de Bergow będzie wolny, a zakon będzie także uwolnion od Juranda.

— Bóg błogosławi wszelkim uczynkom, mającym na celu dobro zakonu — rzekł posępny Zygfryd de Löwe.

Wszakże już grozili jej losem dzieci Witoldowych, na wypadek, gdyby Jurand miał się skarżyć.

„Niczego nie chcą dotrzymać — oboje oszukać i oboje zgładzić — rzekł sobie de Fourcy; — a przecie krzyż noszą i czci więcej od innych przestrzegać winni.“

— Gdybyśmy ją wypuścili, cały świat wnetby wiedział, że to my chwyciliśmy oboje — odrzekł Danveld.

— Ba, cóż z nią uczynicie?

— Pobożny brat Ulrych von Jungingen, który jest wzorem i ozdobą rycerstwa, rzekł mi raz tak: „Jeszcze między starymi w Malborgu znajdziesz godnych krzyża rycerzy, ale ci, którzy na pogranicznych komandoryach siedzą, zakałę jeno Zakonowi przynoszą.“

— Wszyscyśmy grzeszni, ale Zbawicielowi służymy — odrzekł Hugo.

— Na co nie pozwolicie?

— Na podstęp, na zdradę, na hańbę.

— Jako nie pozwolę? — powtórzył Fourcy: — Mogę nawrócić do dworca i ostrzedz księcia, mogę przed całym światem wasze zamiary rozgłosić.

Na to spojrzeli po sobie bracia zakonni, i twarze zmieniły im się w oka mgnieniu.

Szczególniej Hugo de Danveld popatrzył przez długą chwilę pytającym wzrokiem w oczy Zygfryda de Löwe, poczem zaś zwrócił się do pana de Fourcy:

— Przodkowie wasi — rzekł — sługiwali już w Zakonie, a i wy chcecie do niego wstąpić, ale my zdrajców nie przyjmujem.

— Ja zaś nie chcę ze zdrajcami służyć.

— Ej-że!

nie spełnicie waszej groźby.

Wiecie, że Zakon umie karać nie tylko zakonników...

— Na tę rękojmię, mającą kształt krzyża, na głowę św. Dyonizego, mego patrona, i na moją rycerską cześć, ostrzegę księcia mazowieckiego i mistrza.

— Grozicie mi? — przerwał de Fourcy.

— Nie, jeno zabijem! — odpowiedział Danveld.

Poczem nastało milczenie.

De Fourcy, krwawiąc okropnie z kilkunastu ran, drgał na śniegu i darł go powykrzywianemi przez konwulsyę palcami.

Z pod ołowianego nieba dochodziło tylko krakanie wron, lecących z głuchych puszcz, ku ludzkim siedliskom.

A następnie poczęła się spieszna rozmowa morderców:

— Ludzie nic nie widzieli! — rzekł zdyszanym głosem Danveld.

— Nic.

Poczty są na przedzie: nie widać ich — odparł Löwe.

De Fourcy przewrócił się tymczasem w ostatniej konwulsyi na wznak i leżał nieruchomy, z krwawą pianą, na ustach i z przerażeniem w martwych już, szeroko otwartych oczach.

Brat Rotgier popatrzył na niego i rzekł:

— Cośmy uczynili, uczyniliśmy dla dobra Zakonu — odrzekł Godfried: — Chwała tym...

— Ktokolwiek ten człowiek jest — musi zginąć!

— Pochowajcie noże, aby się nie spłoszył — mówił Danveld.

— Ja znów pierwszy uderzę, wy za mną.

— Czołem, mężni rycerze!

— Poznaliśmy cię — odpowiedział, zbliżając się zwolna Danveld.

— Masz-li co do nas?

— Czego chce od nas twój pan?

A Danveld tymczasem był tuż i mówił dalej:

Tu wsparł lewą dłoń na ramieniu Czecha.

— Co wam jest? — pytali bracia.

Dopiero w pobliżu granicy Danweld otworzył oczy i poczuł obzierać się, jakby ze zdziwieniem dokoła.

— Jak wam jest?

spytał Löwe.

A Rotgier i Godfryd zbliżyli się zaraz do wozu:

— Stało się nieszczęście — rzekł pierwszy — co teraz będzie?

— Powiemy — odparł słabym głosem Danveld — że giermek zamordował de Fourcego.

— Nowa ich zbrodnia i winowajca wiadomy — dodał Rotgier.

Przypisy

— Ba, — rzekł ksiądz Wyszonek — a pocóżby go pachoł miał zabijać, któren go przedtem nigdy nie widział, a po drugie, choćby i miał broń, jakże mu było jednemu na pięciu uderzać — i na ich poczty zbrojne.

A Mrokota z Mocarzewa rzekł:

— Chwacki to pachoł, jeśli on temu psu, Danveldowi, rękę pokruszył.

— Pewnie, że sierdzity chłop — przywtórzył ksiądz Wyszoniek.

— Ot i teraz, ledwie dycha, a jednak się za Jurandem ujął i tamtych pozwał.

Takiego właśnie Jurandowi trzeba zięcia.

— Nie powiadaj, że „przez nią!“ — zawołała żywo księżna — boć nie kto inny jeno Danuśka go w Krakowie zratowała.

— Niczegoby Zbyszko tak rad nie widział, jak rycerskiego pasa i złotych ostróg.

— Danuśka!

Danuśka! — zawołała księżna.

— Pójdźże tu jeno do mnie, sierotko! — rzekł książę Janusz.

— Postaw dwojaki i chodź.

— A no bieda na cię, dziecko, przyszła —

— Juści! — odpowiedziała Danusia.

— Czegóż chlipiesz?

— Bo Zbyszko chory — odrzekła, wkładając piąstki w oczy.

— Hej!

bliżej mu ta za wolą Boską do ślubu, niż do trumny — odpowiedział dobry ksiądz Wyszoniek.

A książę rzekł:

— Poczekaj!

Tymczasem dam ci dla niego lek, któren mu ulży, albo go i całkiem uzdrowi.

— Balsam Krzyżaki przysłały? — zawołała żywo Danusia, odejmując od oczu ręce.

— Tem, co Krzyżaki przyślą, psa lepiej posmaruj, nie zaś rycerzyka, którego miłujesz.

Ale ja dam ci co innego.

Poczem zwrócił się do dworzan i zawołał:

— Chybaj mi który do komory po ostrogi i pas!

— Bierz, a nieś Zbyszkowi — i powiedz mu, że od tej pory jest przepasan.

Jeśli zamrze, to przed Bogiem, jako rycerz stanie, a jeśli nie — to reszty w Ciechanowie, albo w Warszawie dopełnim.

— A Czech, jagódko, wrócił?

— Jakże to mógł mnie rycerzem pasować?

— Miłościwy panie, — odrzekł Zbyszko — jabym i dziesięciu żywotów nie żałował.

— Amen — rzekł ksiądz Wyszoniek.

Przypisy

— A co to znaczy?

— To Zbyszko! — odrzekła dziewczyna.

— Są w zakonie i służki, niewiasty, które choć ślubów nie czynią, bo nawet i mężate być mogą, wszelako powinności względem zakonu wedle rozkazania braci pełnić są obowiązane.

Ponieważ zaś okazałam się nieposłuszną i w zuchwałości podniosłam rękę na jednego z braci, przeto spotkała mnie ciężka kara i straciłam władzę w ręku.

— Boże, bądź miłościw mnie grzesznej.

— Żeby nie ręka — odrzekła Danusia — tobyście jeszcze nie mogli narzekać...

— Nie chcę ja Krzyżaków, ni ich płaszczów — odpowiedziała dziewczyna.

Lecz dalszą rozmowę przerwał ksiądz Wyszoniek, który, wszedłszy do komory, kiwnął na Danusię i rzekł:

— Chwalże Boga i chodź do Zbyszka.

Zbudził się i jeść woła.

Znacznie go popuściło.

A Zbyszko już wiedział o wszystkiem i leżał w izbie, jakby uderzony obuchem w głowę, a gdy pani weszła i, łamiąc ręce, ozwała się zaraz z proga: „Nie ma rady, boć to przecie ojciec!“ — powtórzył za nią jak echo: „Nie ma rady“ — i zamknął oczy, jak człowiek, który się spodziewa, że zaraz śmierć do niego przystąpi.

Łzy zabłysły w oczach Zbyszkowych i stoczyły mu się zwolna po policzkach, poczem zwrócił się do księżnej i rzekł:

A pani sama stroskana, odpowiedziała:

— Chociaż, żeby nie przymierzając, Jurand umarł przed tobą, to opiekuństwo przeszłoby na księcia i na mnie a my byśmy ci dziewczynę zaraz oddali.

— Kiedy on tam umrze! — odrzekł Zbyszko.

— Miłościwa Pani...

Zbyszko zaś, gdy zbliżyła się ku niemu, począł mówić:

— W czemże ja wam mogą okazać zmiłowanie? — zapytała.

— Nie puszczę dziecka do chorego rodzica, to i gniew Boży ściągnę.

Poczem jął mówić słabym i przerywanym głosem:

Słowa te były dla księżnej Anny czemś tak niespodzianem, że aż zerwała się z ławy, poczem znów siadła, i jakby nie rozumiejąc dobrze, o co chodzi, rzekła:

— Rany Boskie!... ksiądz Wyszoniek?...

— Miłościwa pani!... miłościwa pani! — prosił Zbyszko.

— Miłościwa pani! — powtarzała za nim Danusia, obejmując znów kolano księżnej.

— Jakoże to być może bez pozwolenia rodzicielskiego...

— Zakon Boży mocniejszy! — odpowiedział Zbyszko.

— Bójcie-że się Boga!

A Danusia na to:

— Miłościwa matuchno!

— Prawda, że to ja byłam jej i jestem, jako matka, — rzekła księżna — i z mojej też ręki Jurand dostał żonę.

Prawda, a jakby raz ślub był — to i przepadło.

Możeby się Jurand i posierdził, ale przecie i on księciu, jak panu swojemu, powinien.

Wreszcie możnaby mu od razu nie mówić, dopiero gdyby dziewczynę chciał innemu dać, albo mniszką uczynić...

— Inaczej nie może być!

— Zawołał Zbyszko.

Lecz księżna, cała jeszcze wzruszona, rzekła:

— Już ja bez tego zamrę! — przerwał Zbyszko.

Lecz księżna rzekła:

— Na moją cześć — rzekł Zbyszko.

— W imią Ojca, i Syna, i Ducha!... jakże ja to mogę uczynić?

Toć przecie adwent!

— Dla Boga!

prawda! — zawołała księżna.

On zaś po chwili rzekł:

— Już jabym tam i później biskupa Jakóba o dyspensę uprosiła — i choćby też nie wiem jak był surowy, nie odmówi on mi tej łaski.

Ej, uręczam, że nie odmówi.

— Biskup się nie zatnie! — zawołała księżna Anna.

Ksiądz Wyszoniek pomyślał, że w najgorszym razie, spotkać go może pokuta kościelna, więc zwrócił się do księżnej i rzekł:

— Nie chcę rozkazywać, wolę prosić — odpowiedziała pani.

Ksiądz Wyszoniek podniósł oczy i ręce w górę:

— To niechże się stanie według waszej woli.

— A wasza miłość nie pojedzie? — spytał giermek.

— Musiałoby się obyć bez pląsów — odrzekł ze śmiechem Zbyszko.

— Mojaś ty, Danuśko.

— Mój ty, Zbyszku.

— Do Ciechanowa z tatulem przyjedziem — odpowiedziała Danusia.

— Duszo pokutująca, czego żądasz?

Psy na dworze poczęły znów poszczekiwać w stronę boru, takiem szczekaniem, jak na wilki.

— Co mam grać? — zapytała.

— Hej!

pamiętam — i do śmierci nie zabaczę — rzekł Zbyszko.

— Jakem bywało to gdzie usłyszał, to aże mi śluzy z oczu płynęły.

— To i zaśpiewam! — rzekła Danusia.

„Gdybym to ja miała

Skrzydełeczka, jak gąska,

Poleciałabym ja

Za Jaśkiem do Śląska.

Usiadłabym ci ja

Na śląskowskim płocie:

Przypatrz się, Jasieńku,

Ubogiej sierocie!...“

Lecz nagle głos jej się załamał, usta poczęły się trząść, a z pod zamkniętych rzęs łzy wydostawały się na policzki.

Przez chwilę starała się ich nie puścić z pod powiek, ale nie mogła — i w końcu rozpłakała się serdecznie, zupełnie jak wówczas, gdy ostatni raz śpiewała tę pieśń Zbyszkowi w krakowskiem więzieniu.

— Danuśka!

co ci, Danuśka? — pytał Zbyszko.

— Czego płaczesz.

Jakież to wesele! — zawołała księżna.

— Czego?

— Nie wiem — odpowiedziała, łkając Danuśka — tak-ci mi smutno!... taki żal!...

Zbyszka i pani...

— O dla Boga.

Żórawie studzienne!

Konie poją.

A ksiądz Wyszoniek spojrzał w okno, w którem szklane gomółki przybierają barwę szarawą, i ozwał się:

Poczem wyszedł z izby, i wróciwszy po niejakim czasie, rzekł:

„Hej!

nie pomoże nic już płakanie,

Już cię żegnamy, miłe kochanie,

Już płakanie nie pomoże,

Już żegnamy cię, niebożę,

Żegnamy cię — hej!..."

— Przyciągnij łoże do okna — rzekł mu rycerz.

— Chociaż i odjeżdżam, tom twoja.

— Ostawaj z Bogiem, Zbyszku!

— Boże daj w Ciechanowie cię obaczyć...

Koniec części trzeciej.