corpora: wikisources-pl

text:
* * *

ZAMEK KANIOWSKI[1].

Część Pierwsza.

WSPANIAŁE zamku kaniowskiego wieże

Wznoszą się w chmury jak olbrzyma ramie;

A dzielnej ziemi powiewa z nich znamie,

A wielkich granic twarda ich pierś strzeże.

Kaniów, po jarach, górach, rozpierzchnięty,

Igra, jak dzieci pod piastunki okiem;

Dumne że płyną pod olbrzyma bokiem,

Poważnie kipią dnieprowych wód męty;

A lasy, świeże jak powab nietknięty,

Po górach, dzikich jak rozpaczy czoło,

Rozległe brzegi obsiadły wokoło.

2.

Wietrzna jesienna zawyła noc zdala.

Warzą się wiry w zamąconem łożu;

Wre chmur kłębami i niebo, jak fala;

Złośliwy obłęd[2] igra po rozdrożu.

Podróżny z cichem szeptaniem pacierza

Mija rozdoły świstające trzciną:

W skrwawionych szponach zgłodniałego źwierza

Dławione bydlę poryka doliną.

Pod szturmem wiatru, co silnie dmie górą,

Słychać skrzypanie głównej szubienicy:

Trup się kołysze, pies wyje ponuro.

Śmierć snu osiadła w zamku okolicy.

Szablą, czasami, pobrzękując krzywą,

Szyldwach wisielca, wzdłuż płaskiego wzgórza,

Zwijając wąsy, przechadza się żywo:

To cisza nocy w myślach go ponurza,

To szubienicy skrzypnienie ocuci;

Niby się jego zatrwożył wskrzeszenia, —

To, jak po śmiałość, kieruje spojrzenia

Gdzie, baszt zamkowych opiekuńcza gwiazda,

Strażniczy ogień czuwa z wierzchu wieży.

Coś majaczeje[3], coś po drodze bieży.

Tfu!

W imie oyca....

To tumany diable.

Po cieniach nocy wszystko się rozsiało.

Kozak opatrzył janczarkę[4] i szablę,

I dawną drogą chodził dalej śmiało.

3.

W świetle księżyca, co wyjrzy czasami,

Mignął ktoś bielą; i zagasł tam w krzaku:

I śpiew dziewiczy przeleciał z wiatrami;

Ten śpiew, znajomy, budzi dreszcz w kozaku.

Alboż to dziwno że słowa dziewczyny

(Poznać ją można po jej miłej nucie),

W burzliwem sercu syna Ukrainy,

Ocknęły nagle burzliwe uczucie.

Oho!

już niema kozaka u wzgórza.

A księżyc znowu mgłami się zachmurza;

I noc mokremi tumanami bije,

I szubienica skrzypi, i pies wyje,

I po rozdrożu igrają bałwany,

I wicher, z jękiem, dmie w zamkowe ściany.

4.

Luba puszczyka siedzi naperzona[5].

W szczelinie wieży dawno jęczy ona:

Że miesiąc ściemniał, wiatry na nię wyły,

I na tak długo odleciał jej miły.

Wszak-to lot jego usłyszała w górze?

Nie; to dziewczyna przechodzi pod wieżę,

Błądzącą ręką za mury się bierze,

Plątane nogi pośród nocy stawia.

— «Czyś tu, Nebabo?»

scichutka przemawia.

— «Tu, tu, Orliko!»

szepnął głos przy murze.

— «O jakżem rada żem wreszcie przy tobie!»

Głośniej i śmielej dziewczyna wyrzekła.

«Jakże tu ciemno, jak straszno!

jak w grobie.

«Chętniebym jednak, za każdą zręcznością,

«I do samego uciekała piekła

«Przed tego Lacha obrzydłą miłością.

«Jakże tu wietrzno, i straszno, i ciemno!

«Ale mnie dobrze skoro jesteś ze mną!»

Kozak, tymczasem, uchylił swej burki,

I, utuloną, do boku przycisnął;

Bo przykry wicher pośród murów świsnął,

I mgliste jęły podnosić się chmurki.

5.

Resztę rozmowy utaja milczenie.

A i na wieży miłe posiedzenie

Gdy rozkochane zlecą się puszczyki.

puszczyk pierwszy.

Skąd ci ten pospiech i wesołe krzyki?

puszczyk drugi.

Patrzaj-no, patrzaj, miluchna,

Oczkiem żywem jak blask próchna;

Patrz-no i śmiej się: bo twe śmiechy miłe

Jak tej matki wrzask przestrachu

Którą niedawno ostrzegałem, z dachu,

Że chory jej pieszczoszek zalegnie mogiłę:

Jak diabli przy wisielcu snują się orszakiem.

Co oni wyrabiają z tym biednym kozakiem!

Cha, cha, cha!

Ten, zmaczanym snopem trzciny,

Jak na wszystkie strony macha,

Jakie grube mgły rozsiéwa;

A ten obudza wiatry dębiny,

Jak biega wkoło, gałęziami smaga;

A ów mu pomaga,

Jak skrzypi szubienicą!

Aż prawie wyrywa.

puszczyk pierwszy.

Coż to znaczy?

puszczyk drugi.

Czekaj!

widzisz, pod krzakiem coś białe majaczy.

To kochanka kozaka, widzić go przychodzi;

I kozak wie o niej, lecz go diabeł zwodzi;

Co tu kobiecych snuje się postaci,

Głosów podobnych co tu z każdey strony!

Patrz!

posłyszał ją, ujrzał, bieży rozpędzony,

I z oka traci!

Cha, cha, cha!

puszczyk pierwszy.

A tam znowu, na górze, patrz!

jezdziec majaczy:

Podjeżdża ku szubienicy;

Szyldwach do rusznicy;

Krzemień klasnął, proch wybuchnął,

Diabeł dmuchnął,

Wszystko z wiatrem uleciało;

A przed oczami szyldwacha

Pożółciało, pociemniało,

I tysiąc jezdnych dokoła majaczy!

Cha, cha, cha!

Aha!

już Kozak znalazł dziewicę.

Jezdziec pod szubienicę.

Patrz!

trup się urwał; patrz, wisi drugi!

Diabeł skory do posługi.

W jakiej się pysze

Wesoły diabeł kołysze,

Jak zabawia towarzysze!

Jakie skoki, jakie śmiéchy!

Cha-cha!

chy-chy!

puszczyk pierwszy.

Patrz!

jezdziec ukradł trupa i pędzi przez błonia,

Aż mgła wstaje z konia;

Już ledwie, ledwie majaczy!

puszczyk pierwszy.

Otumanili[6] kozaka.

Poziera z pod krzaka:

I szubienica stoi, i diabeł się chwieje;

Kozak spokojny, a diabeł się śmieje!

puszczyk pierwszy.

Coż się stanie z wisielcem jak kogut zapieje?

puszczyk drugi.

Parą się rozwieje.

puszczyk pierwszy.

A jak trupa nieznajdzie, co szyldwacha spotka?

puszczyk drugi.

Zmienić diabła raczy.

puszczyk pierwszy.

Coż to wszystko znaczy?

puszczyk drugi.

Szatańska pustotka:

Cha, cha, cha!

Szyldwach trupa nieustrzegł, powieszą szyldwacha.

6.

A tam u dołu jakie słychać gwary?

To słodkie słowa rozkochanej pary.

— « Coż on ci prawił, moje ty kochanie,

« Kiedym was dzisiaj zeszedł niespodzianie?

»

Pytał Nebaba.

— « Jego piosnka stara,

« Tak, że już teraz i niezważam na nią:

« Jaka szczęśliwa byłaby z nas para,

« Jak znakomitą zostałabym panią

« Gdybym zechciała zostać rządcy żoną.

« Prawił jak dziecku.

Szczególne gadanie!

« Jakby mię wkoło szanowano, czczono;

« Potem dwór jaki, a jakie ubranie!

« Ze, z resztą, w szczęściu niemogę być takiem

« Choćby z najpierwszym złączona kozakiem.»

— « I ty go słuchasz, kochana Orliko?»

Przerwał Nebaba; a nagłe przerwanie

Dosyć odkrywa, jak wzmianka o panie

O serce jego odbija się dziko.

« Lepiej byłoby niesłuchać, Orliko!

« Jednak ty kochasz tylko mnie samego?»

Tak wrzące, nagłe były słowa jego,

Że między niemi dosyć czasu minie

Nim na odpowiedź zbierze się dziewczynie:

— « Ach!

tybyś może mniej uwierzył mowie.

« Czy ciebie kocham, niechaj ci to powie!»

I pocałunek płonącej miłości

Złożyła, w ogniu, na usta zazdrości.

— « Orliko, słuchaj: niech go niebo strzeże

« Kogo postawi piekło między nami!

« Jutro, dziś jeszcze!..

Widzisz o-te wieże

« Widzisz, Orliko, ten bór za wodami?...

« A czyliż darmo i ja noszę szablę?

« Jeźli podszepty uwiodą go diable,

« Orliko, słuchay, i Bóg nieustrzeże!»

I dla uniesień dzikich przyświadczenia,

W dziewicze usta zionął takie żary

Jakiemi, drzewo wypala, dłoń mary

Kiedy niewierny przeczy jej zjawienia.

A chociaż ogniem grały jego żyły,

Usta pałały i oczy iskrzyły;

Pozór krwi zimnej w głosie swoim chowa,

I te do pierwszych dodał jeszcze słowa:

« Takie jak czujesz niezgasną upały!

« Niechże się teraz dotknie ich zuchwały!

« To pieczęć klątwy na skarbach twej twarzy!

« A kto je ruszy piekło go oparzy!»

Nagle się dziwnie zaśmiały puszczyki:

Pieszczone cieniem, stworzenia te rade

Słyszyć wyroki co niosą zagładę.

A strach się w sercu obudził Orliki.

I północ w dzwony zegaru uderzy,

I kochankowie poszli gdzie sen woła.

I wszystko cicho u drzymiącej wieży,

I wszystko cicho pod zamkiem dokoła.

Chyba niekiedy puszczyk zachychocze,

Że syny piekła, do pustot ochocze,

To echo zamku draźnią swym tupotem,

To znowu, zęby wyiskrzywszy smocze,

Błądzące ognie udają nad błotem.

7.

Gwiazdo, świetna, wesoła, jak anioł młodości!

Gdy, na złotym promieniu, wiedziesz z sobą lato,

Jak jej nadzieja, wtedy, spoczywasz w ciemności.

Dzisiaj, mglistą jesieni osłoniona szatą,

Jakże tęsknie opuszczasz niebo Ukrainy,

Gdzie wszystko jest pięknością niewinnej dziewczyny

Gdzie powietrze, pogodne jak blask jej oblicza,

Czaruje, w swych powiewach, urokiem jej tchnienia;

Gdzie wody odbijają światło jej spojrzenia;

Gdzie pagórki ponętne jak jej pierś dziewicza;

Gdzie wietrzyk harmonïą pieśni jej powiewa,

Czemuż, o smutna gwiazdo, w zachodzie jesieni,

Jak konające oko, twój się okrąg mieni?

Ponury jest twój zachód, i wschód twój ponury,

Jutro, przed ranem jeszcze, ten kwiatek zakrzepnie,

Jak śród zdrajczej pieszczoty, piękność uwiedziona;

Ten listek, taki świeży, żalu niewyszepnie

Gdy z rodzinnej gałązki wiater go odetnie,

I, na wywiędłej braci, jeszcze dzisiaj skona!

Jękiem listka co głuchnie nad ogłuchłym brzegiem;

Wielkim hymnem żorawi co ciągną ku morzu;

Rykiem trzody co rzuca jałowe pastwiska;

Głuchym szumem co stęka w zmartwiałych wód łożu;

Konającym promieniem co z rosy połyska,

Gdy, raz ostatni, drzącą, zimny wicher ściska!

8.

Otoż i księżyc, z pod światów posady,

Jak cień zmarłego słońca, wyszedł blady!

Żyjącym ogniem igra Dniepru fala;

Urwistych brzegów zabielały piaski;

Jak cienie chmurek, majaczą wkrąg laski:

Lecz, z przeciwnego dnieprowego brzega,

Jak nawałnica, gdy się na świat zwala,

Grożąca ciemność czarny bór zalega:

A tylko, czasem, między jego cieniem,

A tylko, czasem, nad jego sklepieniem,

Jak płomyk błędny, światło jakieś błyska,

I jaśniej buchnie łuno[7] od ogniska.

9.

Gdy ziemia usnie, księżyc wartę trzyma,

I nocne wiatry oblatują ciszę,

I sen ciemięzcy czujność ukołysze;

Bezpieczna wtedy, pod jego oczyma,

Ochoczą młodzież radość przywoływa

Gdzie na nię czeka swoboda szczęśliwa!

Poniżej miasta, po nad brzegiem, dołem,

Sędziwe lipy, Dniepru wód strażnice,

Stoją poważnie, z płowiejącym czołem:

Tam się na huczne schodzą wieczornice

Rześcy parobcy i hoże dziewice.

A gdy, nad jasnym sinych wód rozlewem,

I brzeg zasiędą i uwieńczą wzgórki,

I wiatry Dniepru poślą z cichym spiewem,

I wnet uderzą w piszczałki, bandurki,

Wierzysz natenczas że to czarów siła

Zaklętą ucztę w nocy wyprawiła.

10.

Lecz niech piszczałki i bandurki dzwonią,

Niechaj się płocho rozkochani gonią,

Niech ziemia tentni gdy taniec zakręca

Z lekszej młodzieży uplecione koło,

......................................................

..............................................[8]

Tam pod drzewami posiedzenie cichsze,

Tam skłonne serca i kielich godowy

Kupią płci obie na ważne rozmowy:

Tam, nieszczęśliwy znikły we złym wichrze;

Czerwony upior, co, północną chwilą,

Krew sennych dzieci wydaja z odźwiérka[9];

Widma, oczami wartowana tylą,

Co rosę z kwiatów na śmietanę cyrka[10];

Jęcząca w górze nieochrzczona dusza;

Latawiec, gwiazda co kobiet wysusza[11]; —

Litość i trwogę budzą naprzemiany.

11.

Cyt!« Ho-hop, ho-hop!»

odgłos smutny, znany[12],

Smutny jak odgłos sowy pośród cienia,

Coraz wyraźniej, coraz bliżej woła.

« Topielec Ksenia!

ach, topielec Ksenia

« Zbliża się do nas!»

wołano dokoła.

Razem ustały i tańce i śpiewy:

Ciasnym okręgiem skupiły się dziewy,

Wzrok niespokojny zwrócili parobcy

W stronę skąd słychać głos ten ziemi obcy.

« Ho-hop, Nebabo!

ho-hop, atamanie!»

Bliżej i bliżej i bliżej hukanie.

Aż oto razem i straszydło stanie!

Jakby skrzydłami pijanych szatanów,

Śród takich leci konwulsyjnych tanów.

Postać szkieleta, dzikość ma w spojrzeniu;

Łachmanów strzępy wiszą po odzieniu;

W wywiędłe kwiaty, w wypłowiałe wstęgi

Utkała gęsto warkocz skołtuniony:

Gwizdnęła, klasła, i, z wietrznemi kręgi,

Nagle we wszystkie rzuciła się strony.

« Ho-hop, Nebabo!

ho-hop, atamanie!»

A jaki wkoło strach i pomieszanie.

Gdzie tylko zwróci, gdzie się tylko zbliża,

Jak przed szatanem, robią znaki krzyża;

Bo choć diablica ma postać człowieka,

Jednak od krzyża ze wstrętem ucieka.

« Ho-hop, Nebabo!»

dokoła huknęła,

I jak tu spadła tak stąd i zniknęła.

12.

Już-to zamkowi lękać się potrzeba,

Gdy ją zesłało, ciężkiej kary nieba.

Dziwna istota!

co, z pewnego czasu,

Ciągle przebiega miasto, z końca w koniec,

Z hukiem wędrowca gdy błądzi śród lasu.

Kto wie czyli to nie złej wróżby goniec?

Bo cera u niej od śmiertelnej bledsza;

Jak myśl rozpaczy, tak się zjawia, znika;

Dziwna jej żywość, jak radość puszczyka;

Głos jak psa wycie kiedy trupy zwietrza.

« Niech Bóg odwróci diablicę przebrzydłą!

« Niech Bóg ustrzeże od niej atamana!»

Przebąkiwała drużyna zmieszana,

Zmieszana jeszcze choć znikło straszydło.

13.

Gdzież jest ataman, że, w gronie mołojców,

Na wieczornice dotąd nieprzybywa?

Gdzie jest ataman?

każdy zapytywa.

Ataman: stary w kole starych ojców;

Prędki jak połysk co biegnie żelazem,

Lecz, w swojej zemscie, jak żelazo twardy;

Czczony od swoich zarówno z obrazem:

Duszą jest dziewcząt i wieczornic razem!

Ten czarny wąsik, co w drobnym pierścieniu,

Nad różowemi ustami się zwija;

Jak blask południa przy północy cieniu;

Ten kształt postawy, co, burką opięty,

Tak się wydaje w wspaniałym pochodzie

Jak maszt bajdaku[13], gdy żagiel rozdęty

Mknie go z wiatrami po dnieprowej wodzie.

Szczęśliwa którą zaczepi uprzejmie;

Szczęśliwsza którą uściskiem obejmie;

Szczęśliwsza jeszcze, najszczęśliwsza w świecie,

Czyją wstążeczkę w sełedec[14] zaplecie!

14.

Gdzież jest, co robi ataman Nebaba,

Pierwszy z kozaków starosty nadwornych?

Siedzi on, cichy, w ciemnościach wieczornych,

Gdzie wrzawa miasta dolatuje słaba.

Gdzie, na dnie jaru, ścian zamkowych spodem,

Cicha krynica drzymie pod osiką, —

Tam przyszedł czekać, jeszcze przed zachodem,

Jak się umówił ze swoją Orliką.

Jakkolwiek sercem unosisz się dzikiem,

Wlecze cię miłość piękną rzęsą jedną,

Jednem westchnieniem, jednym ocz promykiem.

Już słońce zaszło, zmierzchłe nieba bledną,

Ziemia ciemnieje, a Orliki niéma.

A zakochany, w oku, w uchu wszystek,

Tak wokrąg strzela okiem i uszyma,

Czy wiatr przeleci, czy upadnie listek.

Kochane widmo marzy jego dusza!

I wiatr przelata, i liść się przerusza,

Orliki jednak jak niema tak niéma.

Już, po sto razy, wzrokiem wypatrzonym,

Witał wstające nad wzgórzem obłoki;

Już, po sto razy, rozeznał jej kroki

W bliskiego zamku zgiełku przytłumionym:

I zawsze błądził; aż, błądząc wokoło,

Nad ciche źródło schylił ciemne czoło.

I tak głęboko myśli w niem zanurzy

Jakby w zwierciedle serca swego burzy.

A tam błękity maluje odbicie,

I obraz jego w odbitym błękicie,

Jakby go ręka stworzyła malarza.

Łuno tam słońca w zachodzie się mieni;

Obłędnym blaskiem gasnących płomieni,

Mierzchnące nieba gasi to rozżarza.

A kochankowi tak czas jakoś idzie,

Jakby się patrzył na lubą we wstydzie.

W górze, liść zwiędły nagiej osiczyny,

Sam na gałęzi, posępnie szeleści;

Tak, odumarły od lubej rodziny,

Sędziwy ojciec, bez pociech, w boleści,

Podobnie zwiędły, samotny podobnie,

Do grobu dziatek utęsknia żałobnie.

Gęściejszym zmierzchem już się niebo mroczy,

Mroczy się niebo i na dnie przezroczy:

W bledszym zachodzie, zorza zaigrała;

I, przez gałęzie bezlistnej osiki,

Zadrzały w wodzie żywe jej promyki:

Ach, jakie żywe!

to oko Orliki!

Otoż się jawi i postać jej cała:

Widzi jak, z góry, krok przyspiesza skory;

A od pospiechu lica żywiej płoną,

A od radości częściej bije łono,

A od powiewu, co plącze kędziory,

I kraśne wstęgi po plecach rozwija,

Z cienkiego stroju stan smukły przebija.

Już staje obok, już ją oto ściska:

Aż nagle zorza chowa się w obłoku;

Widmo zniknęło, ciemność na dnie stoku:

I, o wiek cały, szczęśliwość tak bliska!

A u kozaka taka myśl ponura

Jakby mu w duszy osiadła ta chmura.

Niewie dla czego.

Odsunął się w stronę;

Oparł na ręku czoło zamyślone;

Znowu się rzucił, jakby w nagłym gniewie,

I razem ostygł: czemu wszystko?

niewie.

A potem dobył kinżału z zapasa,

Obracał w ręku, igrał z blaskiem jego,

Probował ostrza: niewiedzieć dlaczego.

15.

« Ho-hop, Nebabo!»

diabeł, wichrem, hasa.

Niech-że cię smołą rozleje krzyż pański!

I tu ofiarę zwietrzył nos szatański!

Poznał ataman, po przelocie, ptaszka;

Aże mieć z diabłem sprawę nie igraszka,

Trzeba tu uwieśdź tę szatańską córkę.

Więc się przeżegnał, obwinął się w burkę,

I, przyczajony, czekał pod osiką,

Aż się wykrzyczy i dalej pomacha

Lucyferowa opętana swacha[15],

W diabelskim tańcu, z diabelską muzyką.

« Ho-hop, Nebabo!»

a ona dokoła,

« Ho-hop, Nebabo!»

a ona go woła.

A okiem błyska i martwo, i sino;

Tak krople siarki z wolnym ogniem płyną.

Masz pułk szatanów, jeszcze ich miej tyle,

Wytropić jego niejesteś ty w sile!

Kiedy więc długo hukała, klaskała,

Z hukiem i klaskiem dalej poleciała.

Uniknął przecie strasznego widzenia:

Lecz trwożne serce niedobrze coś wróży;

Orliki niema, a wabiła Ksenia.

Wszystko niedobrze: nie czas myślić dłużéj,

I dłużej czekać; bo, hasłem wiadomem,

Z zamkowych ganków trąba się ozwała,

I strzał wieczorny zamkowego działa

Zatrząsł Kaniowa okolice gromem.

16.

Czy się spodziewać starosty[16] przybycia?

Czyli patrona pana rządcy święto?

Że tak zamkową salę wyprzątnięto;

Stół ustrojono w kosztowne nakrycia,

Jasnem go srebrem suto zastawiono;

A, tak jak wielka, przez stołową salę,

To na zwierciadłach, to w rzniętym krysztale,

Jarzące światła rzęsnym blaskiem płoną.

I sam pan rządca, wieczorem, przebrany

W nową czamarę, w pas złotem kapiący,

Rozkazał: aby strojono torbany,

By czystą odzież oblekli służący,

Hojną wieczerzą by zastawić stoły,

Odeprzeć lochy warowne żelazem,

Wytoczyć na dwór kilka beczek razem, —

Aby ten wieczór wszystkim był wesoły.

17.

Lecz na cóż tutaj długie tajemnice?

Młoda Orlika już jest rządcy żoną.

Tylko-co ślubne światła pogaszono,

I ksiądz zdjął stułę, i zamknął kaplicę.

Wszyscy się dziwią nad skrytym powodem

Tak pospiesznego tego rządcy czynu,

Choć dobrze znana jego miłość stała,

Ale Orlika!

to-to dziw dla gminu!

Co jeszcze dzisiaj przed słońca zachodem,

Niż zostać Polką umrzećby wolała....

Za godzin kilka, nad samym wieczorem,

Wysławszy służbę surowym rozkazem,

Został się rządca sam z Orliką razem,

I coś poważnym zaczął rozhoworem.

Prędko i przykro wrzasnął głos Orliki,

Jakby nagłego przestrachu wrzask dziki.

Rządca wciąż mówił; dziewczyna milczała.

Ucichł; dziewczyna znowu zaszlochała:

I słychać było, długo, nieprzerwanie,

Mieszane ciągle jej słowa i łkanie,

I, wzdłuż komnaty, poważne stąpanie.

I znowu potem groźna rządcy mowa,

Jak huk stłumiony, rozległa się wnętrzem:

Prędzej urywał, prędzej chwytał słowa;

I ucichł, jakby odpowiedzi czeka:

A gdy dziewczyna, widać, ją przewleka,

Uderzył krokiem o podłogę prędszym,

I chciał wyjśdź pewnie, bo klamka zabrzękła;

A tu Orlika, jak przebita, jękła.

Musi być zadość srogiemu żądaniu;

Bo wrócił nazad, i, jak najłagodniej,

Tulił ją długo w ciągłem jej szlochaniu,

I z taką dumą, tak rad, wyszedł od niej!

Chłopak co spieszył na zamek z torbanem

Tak, koło okien przystrojonej sali,

Ciemno, otwarcie, mówił z atamanem;

Mówił jak wiedział, jak mu nagadali.

18.

Jeźli są słowa że, jak gromu ciosy,

Niosą śmierć nagłą w najczerstwiejsze zdrowie;

Czuł je Nebaba w tej chłopaka mowie.

Jak szatan zgrozy najeża mu włosy!

Jak, we mgle żółtej, wzrok jego słupieje!

Niby dłoń śmierci za serce chwyciła,

Taki po ciele zimny pot się leje,

A lodem zda się stygnąć każda żyła.

Usta mu drgają, kolano przyklęka,

Tylko się, wierna, za nóż chwyta ręka.

19.

Śród gwarów tłumnych, śród blasku powodzi,

Widać po ruchu tych cieni tysiąca,

Które maluje ściana pałająca,

Że już do sali weszli państwo młodzi.

Po skręcie służby, po dźwięku talerzy,

Widać że młodzi siedli do wieczerzy.

A teraz w kolej puszczono puhary;

Bo tak powstali z miejsca godowniki,

I tak zabrzmiały wiwatne okrzyki,

Aż echem wieków dzwoni zamek stary.

Ucichło troche; teraz, naprzemiany,

Z wesołym śpiewem, słychać teorbany.

20.

I nad dnieprowych sinym wód rozlewem

Igrają wiatry ze dźwiękiem i spiewem.

W kolejne czarki napój się rozléwa;

Snują się kołem rozpląsane grona,

Aż ziemia, z głębi, ciężko przyhukiwa,

Jak zadyszana poważna matrona.

Ataman spieszy, burką obwinięty,

Jak cień obłoku gnany od wietrzyka;

Minął już ulic spadzistych zakręty,

Teraz przez tłumy, brzegiem się przemyka.

Ni go bandurki, co brzęczą do skoku,

Ani miłośne dumy zatrzymają;

Między ciekawą przemyka się zgrają.

21.

Czy-to cień jego po rzece żegluje?

Że, mimo częstych, wikłanych obrotów,

Tak nieodstępnie kozaka pilnuje

Jakby co chwila u brzegu być gotów.

To pianę wirów gwałtowniej roztrąca,

To igra wolniej w odbiciu miesiąca,

To znow, spokojnie, na falach się wiesza;

W prawy bok, w lewy, wprzód, wtył drogę miesza:

A pierś się jego nieozwie piosenką;

Scicha brzmi wiosło i pluska czołenko.

Z pomiędzy nurtów, co miesiącem świécą,

Tak się, w nierównym polocie, wydaje

Jak cień jastrzębia gdy, nad okolicą,

Krąży, za łupem, przez podniebne kraje.

22.

Kozak w pochodzie razem się zatrzyma;

Nadstawi ucho i strzeli oczyma:

Za nim-to, za nim, złowrogie klaskanie!

I rzecze scicha: « Ha!

szatańskie plemie,

« Raz ty ostatni straszysz żywą ziemię!

« Próżno przeklęci piekłem ciebie zbroją,

« Skoro do skroni przyłożę pięść moją;

« Chociażby wszyscy grozili wleźć we mnie,

« Już ja się ciebie niedotknę daremnie!

« Zaraz tu razem i z tobą ulecą;

« Tylko chodź bliżej, tylko bliżej nieco!»

Otoż i marsem błysk oczu przymracza,

Szyderskim śmiechem słodzi twarz surową;

A tu, tymczasem, burkę precz odtacza,

I odwiedzioną trzyma pięść gotową.

23.

Wesele Kseni musi być niemałe,

Że, obleciawszy wokrąg miasto całe,

Znajduje wreszcie co tak długo szuka;

Wesele Kseni musi być niemałe,

Bo raźniej skacze, bo donośniej huka;

I, kłami piekła, dłonie larwy klaszczą,

I oczy larwy skrzą się piekła paszczą.

Jakże być wielkie musi jej wesele,

Wszakże mu ona gotuje uściski:

Kozak na wszystko odważa się śmiele;

Niezmruży powiek, niecofnie się w kroku.

Już, opętana, w konwulsyjnym rzucie,

Już chwyta szyję dłońmi wywiędłemi;

Już..., i, omdlała, leży już na ziemi....

Tylko, pod pięścią, skronie zachrupały,

A na oblicze zdroje krwi buchały.

« Ho-hop, szatanie!

Bierz teraz co twoje!»

Mruknął ataman, i szedł w drogę swoję.

24.

« Tam, tam!

gdzie widać ognie pod tą puszczą.

« Tylko niech prędzej twoje wiosło goni,

« Tylko niech ciszej wody przy nas pluszczą.

« Przeprawa trudna, a drogi czas krótki.

« Ciszej, a prędzej!»

Tak kozak ostrzega

Kiedy u brzegu wstępował do łódki,

Kiedy pospiesznie odbijał od brzega.

Woda dnieprowa poważnie się toczy,

Częstym całunkiem o pierś łódki pluska;

Na niespokojnej, na drzącej przezroczy,

Łamie się księżyc jak ognista łuska.

Za lotnym dębem drobne wiry gonią;

Nadbrzeżne echa dźwiękiem wiosła dzwonią,

Jakby na zbiegłych żeglarzy wołały.

Szybko, za nimi, cofa się brzeg cały:

Głuszej ich wrzawa dolata Kaniowa,

Częściej po jarach światełko się chowa.

Już i szum puszczy zawiał im donośnie.

Coż to, za nimi, coraz bardziej rośnie,

Im bardziej, z brzegiem, umykają góry?

Zamek-to rośnie; zna go wzrok ponury,

Co jeszcze z łódki popatrzył ku niemu.

25.

O, jak wspaniale, za nocy zasłoną,

Jak rzęsnem światłem okna jego płoną!

« Niech sobie płoną, niech i rzęśniej płoną!

« Jak mnie dziś, jutro przyjdzie ciemno jemu!

« Jutro, pojutrze zaświta inaczéj!

« Biedny kto mojej zapragnął rozpaczy!

»

Aż mu się piekłem krew zajęła cała,

Aż mu się czapka od włosów podniosła,

Od jego dreszczu aż się łodź zachwiała,

Aż się obejrzał rybak co u wiosła, —

Kiedy te myśli, jak piekła zarzewie,

Przeszły piorunem przez Nebaby głowę,

A to gdy światła obaczył zamkowe.

Już gniew ostyga w kipiącym przelewie:

Ale, jak piekieł mieszkańca zjawienie,

Choć zniknie, długo powietrze zaraża,

Tak, choć przelotne, gniewu uniesienie

Gorzkiem jątrzeniem długo myśl rozraża.

« Lepiejby było, moja pani miła,

« Sto razy lepiej, jakem ci kochankiem!

« Abyś, lat tysiąc, czerepianym[17] dzbankiem,

« Tę wodę z rzeki dla siebie nosiła;

« Lepiejby było, dla twej jasnej doli,

« W grubej siermiędze, z nieochajnym chłopem,

« O głodzie, chłodzie, pracując w niewoli,

« Krwią się rozpływać nad nieswoim snopem, —

« A potem płakać, pod skopconym daszkiem,

« Rano i wieczór, że twe białe ciało,

« Od mrozu, skwaru, do krwi popadało:

« Niż, będąc tobą, pobracić się z Laszkiem,

« Niż przespać jednę noc pod adamaszkiem!»

Plusnęły o brzeg rozpędzone wały,

Daleko na przód chyża wbiegła łódka;

Prędko kozaka dumy się przerwały,

Prędko mu przeszła rozkosz zemsty krótka.

Szkoda!

bo wiele niosły mu ulżenia:

Jęk, rozwaliny, trupy, krew, pożary,

Są-to własności jak zemsty tak chwały,

Że najzgubniejsze, najdziksze marzenia

W cnoty i szczęścia powaby ustroją;

Tak, gdy chcą uwieśdź, kuszące nas mary

Światłem aniołów barwią szpetność swoją.

Przypisy

↑ W powstaniu na Ukrainie w r. 1768, zamek kaniowski, równie jak kilka innych w tej okolicy, był zburzonym i spalonym przez hajdamaków.

Jest podanie, iż żona rządcy, czyli, jak wtenczas nazywano, gubernatora zamkowego, pojmana przez kozaków, i już ranna, potrafiła się jeszcze im wymknąć, — a uciekając przed ich pogonią, po pokojach i wałach zamkowych, coraz słabsza, opierała się o ściany, póki jej niedognano i niezamordowano do reszty.

Gdzie tylko dotknęła się ścian ręką skrwawioną, zostały ślady; i mówią, że krwawe te znaki nigdy się niedały zetrzeć, i trwały dopóty dopóki tylko były jakie szczątki murów zamkowych.

Te, zresztą, gruzy dopiero przed kilku laty znikły zupełnie.

— Kaniów jest małe i liche miasteczko; mieszczani jednak jego i magistrat mają jeszcze niektóre swobody i przywileje, nadane im od królów polskich.

Leży w prześlicznem położeniu nad Dnieprem, rozrzucone pośród urwistych brzegów jego.

↑ Podług mniemania ukraińskiego ludu, nawet zbłądzenie w podróży niejest dziełem przypadku.

Czart, którego tam wszędzie pełno, ściga wędrowców, i rozmaitemi sposobami stara się ich w bezdroża uprowadzać; a wicher nocny uważanym jest za pierwsze jego narzędzie do obłąkania i najświadomszych nawet położenia miejsca.

Przyp. wyd.

↑ Wyraz miejscowy.

Słowo majaczyć niema może odpowiedniego w czystej polszczyznie: migać w dalekości, ćmić się, ukazywać, — tłómaczy jakożkolwiek jego znaczenie.

Właściwie polskie majaczyć co innego wyraża.

P. W.

↑ Janczarka: rodzaj strzelby tureckiej.

P. W.

↑ Rozmowa puszczyków, jak i cała myśl prologu, jest osnuta na wyobrażeniu gminu: iż diabli wybierają nocy ciemne i burzliwe do wyprawienia swych pustot, i że puszczyki dlatego się śmieją iż widzą wszystkie harce i dokazywania tych istot, które nasza mitologia gminna wpół-strasznemi, wpół-komicznemi wystawia.

Prócz poetyczności pomysłu, autor miał i tę pobudkę wprowadzić rozmowę puszczyków w swój czarodziejski prolog, że takowe pożyczanie mowy ptakom często się natrafia w pieśniach i dumach ukraińskich, a właśnie jego zamiarem było korzystać ze wszystkich skarbów gminnej poezii naszej.

↑ Otumanić: obłąkać, zaćmić zmysły, — coś podobnego.

Prowincyalizm.

P. W.

↑ W dobrej polszczyznie i w Lindem, łuna lub łona.

Autor tak, zawsze, używa tego wyrazu.

P. W.

↑ Zapewne ingerencja cenzury.

W innych wydaniach następuje tu tekst:

Niech na ustroniu dziewczę skryte połą,

Bijącem łonem rozgrzewa młodzieńca.

↑ Odrzwi.

P. W.

↑ Cyrkać; wyraz miejscowy: znaczy skrapiać, tryskać.

P. W.

↑ Są-to wszystko wyobrażenia ukraińskiego ludu.

Według mniemań jego, wiatr kręcący się po polu, który, wreszcie, po tutejszych nieobejrzanych płaszczyznach, nierzadko widzić, jest coś niezmiernie złego.

Opowiadają przykłady ludzi których wicher ten spotkał na swojej drodze i którzy odtąd niewiedzieć gdzie zniknęli.

Inną razą, nóż poświęcony rzucony w słup kręcącego się wichru upadł na ziemię w tem miejscu krwią obryzgany.

Do tego wyobrażenia stosuje się wiersz w Marii Malczewskiego:

« Ale bo też, na stepie, czart harce wyprawiał.»

Spadająca gwiazda jest, podług ich mniemania, latawiec (rodzaj powietrznego złego ducha).

O jego miłostkach z kobietami często posłyszeć można.

Myślą także, iż zmarłe bez chrztu dzieci błąkają się w powietrzu, jęcząc i narzekając, póki kto nieośmieli się ich przywołać i chrztu udzielić.

↑ Wprowadzona tu osoba topielicy Kseni jest także myśl pojęta w duchu miejscowych wierzeń i uprzedzeń.

Nic się w Ukrainie ważnego niestanie, czegoby nieprzepowiedziało nadzwyczajne zjawisko, — coś dziwnego, coś tajemniczego.

Bunt ukraiński, który tu nazywają koliszczyzną, i szczególniej rzeź humańska (o której, nawiasem wspomniemy, są współczesne i przez świadków pisane poemata i opisy, zapewnie nędzne pod względem sztuki, lecz ważne jako najwierniejszy obraz tej krwawej dramy) miała także być zwiastowaną przez nadprzyrodzone widzenia: między innemi przez dziwną, obłąkaną kobietę, czy opętaną, która, z hukami i niezrozumiałą mową, przebiegała sioła Ukrainy.

— Niemam ja tu myśli tłómaczyć albo usprawiedliwiać pojęcia autora; zwracam tylko uwagę na miejscowy koloryt obrazu.

↑ Bajdak: gatunek łodzi używanej na Dnieprze.

P. W.

↑ Kozacy ukraińscy noszą krótko strzyżoną głowę, z długim na boku kosmykiem włosów, który zwykli uplatać w wstążki, miłośne upominki swych dziewic.

P. W.

↑ Swatka.

P. W.

↑ Jana Potockiego, dziedzica tych włości.

P. W.

↑ Glinianym.

P. W.

Zamek kaniowski (fragment)


text:
Dać się wzdać, pospolite wyrażenie w potocznej mowie palestrantów polskich.

Jeżeli kto został pozwany, a ugodził się ze swoim przeciwnikiem lub nie widział powodu bronienia się i nie zgłosił się z umysłu, gdy jego sprawę woźny wsadzie przywołał i tym sposobem ją przepuścił, aby jako niestawający być skazanym, wtedy nazywano to: dał się wzdać (J. Mor.).


text:
chwiać, rozchwiewać się, chwiejny; w psałterzu: »chwiejali głową« (»chwiali głowę«, puław.), nieściągnięte, ale chwieli (puław.

znowu chwiali); dalsze urobienia: chwierutać, ‘poruszać’, ‘kołysać’, od chwierut, a to od chwier; pień w chwoja, choinka, p. choja; sk- w skwierut(?).


corpora: openbooks

text:
Cyprian Kamil Norwid

Słodycz

TRAGEDIA W SCENIE JEDNEJ

Do czytelnika

Po niedługim zastanowieniu czytelnik łaskawy przekona się, iż paru tym kartom dlatego tylko nazwiska tragedii by odmówił, że… tylko parę kart!

Powodu tej natury nie usłuchał autor.

OSOBY:

* Kajus Veletrius, arcykapłan Jowisza i senator

* Pamfilius, gramatyk, klient Veletriusa

* Klucznik więzienia Vesty

* Święty Paweł, apostoł

Rzecz dzieje się w willi Veletriusa pod Rzymem za panowania Nerona Imperatora.

/ Łaźnia w ogrodzie Veletriusa.

W głębi korytarz, za którym zieloność drzew, po lewej stronie porfirowa wanna, w którą (spod stóp statuy wyżej umieszczonej) spada woda, po prawej stronie sofa, na której Veletrius, u nóg jego siedzenie niższe.

/

KAJUS VELETRIUS

Julia Murcja co rzekła, gdy chleb jej spuszczono?…

KLUCZNIK

Wzniosła oczy i chwilę była zamyśloną…

A potem rzekła: «Dzięki!»

i chleba kruszynę

Podała myszy, która tam ma swą szczelinę…

KAJUS VELETRIUS

Po siedmiu dniach bez jadła przebytych zapewne

Można mi było słowo przynieść więcej rzewne…

Ustąp!…

KLUCZNIK

Uchodzę…

KAJUS VELETRIUS

Ni mysz być nie powinna, ni szczelin w kamieniu…

Idź precz!…

Pamfilius albo inny klient który

Niech mi Arystofana czytać przyjdzie chóry,

W szacie krótkiej, by akcję dołączał do rzeczy…

Klucznik wychodzi.

Który jest Bóg, co Murcję w swojej trzyma pieczy?…

po chwili:

Mógłbym o chrześcijaństwa posądzić wyznanie

I zabić…

Cóż stąd?…

Moje nad nią panowanie

Czy się rozszerzy — albo, w kwiat gdy zmieni duszę

(Jeśli mam Platonowi wierzyć), kwiat czyż wzruszę?

PAMFILIUS

/ Z wazą w ręku.

/

Przynoszę Żaby, Osy, Ptaki…

KAJUS VELETRIUS

Postaw to!

Usiądź!

PAMFILIUS

/ Siadając u stóp Veletriusa.

/

Z płazami i owady ginecej się liczy…

Pomysł jest gorzki, śmiały, ale malowniczy…

po chwili, śledząc spojrzenie Veletriusa

Szkoda — zaiste, szkoda, że kapłaństwa godność

I senatorstwa pewną usuwa łagodność…

To jest, pewną wesołość…

KAJUS VELETRIUS

…

Jako?

PAMFILIUS

Mielibyśmy równego Arystofanowi!…

po chwili, zamieniając gest i akcent

Czy dosyć widzów objął amfiteatr nowy?…

KAJUS VELETRIUS

Zapewne, że to nie jest drugi Flawiusowy,

Lecz pierwszy jako wybór widzów…

PAMFILIUS

/ Głośno, lecz na stronie: /

Lakońska!…

KAJUS VELETRIUS

…

O, Pamfilius, powiedz mi a szczerze…

PAMFILIUS

/ przerywając /

Przez Minerwę…

KAJUS VELETRIUS

Skąd… siła… ta… się… dziwna bierze

U chrześcijan?…

Osaczone widziałem żołnierze

Z legionów starych, sławnych gladiatorów znałem…

Wszystko to nie to…

PAMFILIUS

/ Przybierając gest i akcent poważny: /

Iskrą boską…

U chrześcijan ciemnych jest to niby

Płyn… eter… płyn przejrzysty jak lodowe szyby.

Principium wody, zda się, zamiast ognia kładą,

Stąd ta oziębłość, która staje się aż zdradą,

I stąd ta pewna… słodycz!…

Bo nie wiem nazwiska

Rzeczy, której istoty nie poznałem z bliska…

KAJUS VELETRIUS

Zaprawdę — by w przedmiocie mówić bezimiennym,

Przypuśćmy to nazwisko… na czas dysertacji…

PAMFILIUS

/ Podejmując: /

Ja bym na przykład nazwał wodnisto-płomiennym

Systemat mój…

KAJUS VELETRIUS

Przeto, iż sam się własnym niszczy zaprzeczeniem…

PAMFILIUS

/ Na stronie, ale głośno: /

Sokrates!…

KAJUS VELETRIUS

Tym czy owym nazwana imieniem,

Rzecz tąż samą zostanie…

Nie mówię: cywilnie,

Lecz mówię: naturalnie…

Możemy zwać mylnie…

PAMFILIUS

/ Pochylając czoło: /

Platonowi cóż powiem!…

po chwili

Przechodząc, widzę — wazy dwie stoją ogromne

Przed małym sklepem rzeczy treści rozmaitej.

A wazy były piękne, jedna bazaltowa,

W której balsamu nieco i czerep rozbity.

W drugiej pisma; ta mniejsza i alabastrowa,

Sfinksa pokryta maską…

/ Po chwili, uważając, azali Veletrius słucha treści /

Znalazłem życiorysy chrześcijan potraconych…

I o Chrystusie onę Odyseję płaską…

Jest coś, co oni zowią słodyczą i łaską…

KAJUS VELETRIUS

Coś jest…

Zarzuca kraj szaty na oczy i zasypia.

/ Pamfilius powoli się podnosi i na palcach wychodzi.

/

KAJUS VELETRIUS

/ Marząc w półśnie: /

Coś jest… tę mając siłę, z którą lwa on głaszcze,

Głodnego lwa, a lew się ociera,

Jak kot, o goleń jego i zatrzaska paszczę…

Tę siłę, z której owy śpiewając umiera…

Albo i Murcja… siłę tę mając…

…

Starcze!

Ty w płaszczu czerwonym,

Bosy, co w fałdach szaty, gdzie my mamy cienie,

Masz blask i z mieczem stoisz świeżo wyostrzonym…

Ty mówisz, że dać możesz mi to zanielenie…

Słucham…

ŚW. PAWEŁ

/ W widzeniu Veletriusa: /

Katownie, dać ci mogę i będziesz nim leczył.

Lecz na cóż chcesz tej łaski?…

KAJUS VELETRIUS

/ Rychło i nieprzytomnie: /

ŚW. PAWEŁ

/ Dotykając ramienia Veletriusowego końcem miecza: /

Julia Murcja umarła…

/ Św. Paweł znika, Klucznik wchodzi.

/

KAJUS VELETRIUS

/ Porywając się ku Klucznikowi: /

Umarła?!…

KLUCZNIK

-----


text:
Abelard Piotr.

Niektórzy autorowie uważają Abelarda za przedstawiciela scholastyki, a przeciwnika teologji mistycznej i pozytywnej.

Jest to błąd niezgodny zupełnie z historją: nietylko bowiem sami teologowie mistyczni, lecz i scholastycy występowali przeciwko niemu.

Spory z Abelardem właściwie uważać należy za walkę teologji prawowiernej, a zatém i scholastycznej, przeciwko djalektycznej metodzie jego, słusznie podejrzywanej o herezję.

A. urodził się w Bretanji, niedaleko Nantes, w miasteczku Palais (zkąd u niektórych pisarzów nazywany peripateticus palatinus).

Po swoim ojcu, Berengarjuszu, uczonym rycerzu, odziedziczył zamiłowanie do nauk, którym chciał się w zupełności poświęcić i dla tego zrzekł się dobrowolnie praw starszeństwa na rzecz sióstr swoich.

Pomiędzy nauczycielami jego wymieniają Roscelina, ojca nominalizmu, co prawdopodobnie jest błędem: sam bowiem Abelard, wyliczając swych nauczycieli, żadnéj wzmianki o Roscelinie nie czyni (ob.

Cramera Contin.

de l’histoire de Bossuet, p.

V t. p.

410).

Od młodości okazywał wielkie zamiłowanie do djalektyki, i mając zaledwie lat szesnaśnie, na wzór średniowiecznych rycerzy, odbywał po kraju pewien rodzaj wyprawy, aby za honor djalektyki toczyć boje i wyzywać ludzi uczonych do walki naukowej.

Już wtedy objawiał się w nim ten charakter, pełen zarozumiałości i dumy, na który sam uskarżał się później, poczytując go, wraz ze zmysłowością, za dwa główne źródła swych nieszczęść.

Gdy Bretanja nie mogła dostarczyć mu już pola do dalszego kształcenia się, Abelard udał się do Paryża i zapisał w poczet słuchaczów Wilhelma z Champeaux.

Wnet pomiędzy nauczycielem a uczniem rozpoczęło się gwałtowne współzawodnictwo i spory djalektyczne, w których uczeń odniósł zwycięztwo.

Wówczas A., w 22 roku życia, udał się najprzód do Melun, późniéj pod Paryż do Corbeil, gdzie założył katedrę filozofji, wkrótce tak sławną, iż tłumnie dla niéj opuszczano szkołę Wilhelma.

Nadzwyczajne jednak prace Abelarda, przyprawiły go o chorobę i zmusiły nietylko przerwać wykłady, lecz szukać zdrowia w ojczystych stronach, zkąd dopiero po upływie dłuższego czasu, w 27 roku życia, wrócił do Paryża.

Champeaux, podówczas już kanonik św. Wiktora, uczył jeszcze djalektyki i retoryki.

Abelard pogodził się z nim i raz jeszcze zapisał się na jego ucznia.

Zgoda jednak nie była długa.

Nie należąc wcale do rzędu nominalistów, jak niektórzy mylnie utrzymują, Abelard zbijał jednak realizm swego nauczyciela, stawiając przeciwko jego teorji inny system realistyczny, według którego pojęcia ogólne (universalia) istnieją w każdéj rzeczy, nie jako ich istota (essentialiter), lecz indywidualnie (individualiter) (porównaj: Marbacha, Gesch. d.

Phil.

t. II s. 27O; Rittera, Gesch. d.

Phil.

t. VII p.

416).

— Abelard zniewoliwszy swojego nauczyciela do tego ustępstwa, opuścił jego szkołę i powodowany duchem opozycji, na wzgórzach św. Genowefy, po za murami ówczesnego Paryża, założył własną katedrę.

Champeaux zaś, aby uniknąć upokarzających krytyk swego przeciwnika, usunął się zupełnie od nauczycielstwa i wkrótce został biskupem w Chalons nad Marną.

Wyniesienie Wilhelma rozbudziło w Abelardzie pragnienie duchownych godności.

Udał się tedy do Laon, aby, pod przewodnictwem głośnego scholastyka archidjakona Anzelma, oddać się teologji; dotąd bowiem pracował nad samą filozofją.

Niedługo jednak potrafił zachować należne względy dla nowego swojego mistrza: wyraził się bowiem o nim, że „był to człowiek podobny do drzewa okrytego liściem, lecz nie wydającego owocu, które zamiast ogrzewać mieszkanie, napełnia je tylko dymem".

Gdy tak pewnego razu lekkceważenie mistrza okazywał przed swymi towarzyszami, zapytali go oni, czy byłby w stanie, bez pomocy Anzelma, rozumieć Pismo Ś.

Abelard zapewnił ich, że może im wyłożyć każdą księgę, byle mu tylko pozostawiono dzień przygotowania.

Koledzy wyznaczyli mu trudną księgę: Proroctw Ezechielowych.

Abelard z podjętego zadania wywiązał się prawdziwie po mistrzowsku.

Całe audytorjum było zdumione.

Po pierwszej próbie, miały pójść dalsze lekcje, lecz Anzelm ich zabronił.

Wówczas Abelard, ufny w swe siły, powrócił do Paryża, otworzył własny wykład teologji i zyskał zaraz tak wielkie powodzenie, iż młodzież, pragnąca nauki, zbiegała się na jego prelekcje z różnych stron świata (jak np. Jan z Salisbury, Otto z Frejsingen), a władza nagradzając jego pracę, przyznała mu, lubo jeszcze nie mającemu żadnych święceń, godność kanonika.

Tak wśród sławy i uwielbienia, jakie powszechnie otaczało Abelarda, upłynęło mu pięć lat spokojnych.

Zmieniło się jednak wszystko niebawem.

Pewna ośmnastoletnia paryżanka wdziękiem urody i nauką, a zwłaszcza biegłością w hebrajskim, greckim i łacińskim języku, budziła wówczas ogólny podziw.

Była to Heloiza, synowica kanonika Fulberta, który wziąwszy ją na wychowanie, po zgonie jej rodziców, niczego nie szczędził na jej wykształcenie.

W tym celu też poprosił Abelarda, aby przyjął obowiązek jéj nauczyciela.

Serce Abelarda, nieznające dotąd inszej miłości, jak miłość nauki, zabiło uczuciem silnej namiętności ku Heloizie i, na nieszczęście, znalazło w niej wzajemność.

Jakkolwiek miał wówczas lat 39, Abelard był jeszcze pięknym, a poddał się w zupełności wpływom namiętnego uczucia.

Zaniedbawszy studja poważne, cały czas swój trawił na układaniu miłosnych piosenek.

Namiętność zawiodła go na zgubną drogę; nierozważny Fulbert, który późno spostrzegł, co się działo, zabronił mu wstępu do domu.

Niestety, było już zapóźno: Heloiza miała zostać matką i sama z uczuciem nieopisanej radości donosiła o tem Abelardowi, wyjechawszy do jednej z sióstr jego w Bretanji, gdzie wkrótce wydała na świat syna, dając mu greckie nazwisko Astrolabus, t. j. świetna gwiazda.

Po niejakim czasie Abelard pogodził się z Fulbertem i przyrzekł poślubić tajemnie Heloizę.

Długo jednak nie chciała ona słyszeć o małżeństwie, i potrzeba było całego wpływu Abelarda, aby przełamać jéj upór.

Nie chciała ona przeszkadzać, jako żona, świetnej karjerze, otwierającej się przed Abelardem, na drodze sławy naukowej.

Po zawartym sekretnie ślubie, wrócił Abelard do zwykłych swych zatrudnień, a Heloiza dla łatwiejszego zachowania tajemnicy, pozostała w domu swojego wuja.

„Daj to Boże, pisała ona w dzień swoich zaślubin, dręczona smutnemi przeczuciami, aby ten nieszczęsny związek nie stał się naszej zguby przyczyną“.

Astrolab niedługo umarł, a Fulbert głosił publicznie o małżeństwie swej siostrzenicy.

Znajomi poczęli składać utalentowanym małżonkom swe powinszowania, lecz Heloiza z takim uporem poczęła przeczyć swego zamążpójścia, że wszyscy, zawierzywszy w końcu jej zaklęciom, poczytali Fulberta za obłąkanego lub kłamcę, co do tego stopnia rozgniewało jej wuja, iż Abelard widział się zmuszonym schronić ją przed wybuchem jego pogróżek i uwieść potajemnie do klasztoru w Argenteuil.

Czyn ten obudził gwałtowny gniew Fulberta przeciwko Abelardowi: sądził bowiem, iż ten dla tego zamknął w klasztorze Heloizę, aby się jej pozbyć, jako niepotrzebnego ciężaru; postanowił się tedy pomścić.

Przekupiwszy pięciu złoczyńców, polecił im schwytać potajemnie Abelarda i uczynić go rzezańcem.

Skoro rozeszła się wieść po Paryżu o dokonaniu tej zemsty, opinja publiczna oświadczyła się za Abelardem, powszechnie potępiano Fulberta: władza złożyła go z godności kościelnych, a dwom schwytanym łotrom wyłupiono oczy.

Skoro Abelard przyszedł do zdrowia, wstąpił do klasztoru w Saint-Denis.

Pisał także do Heloizy, aby uczyniła toż samo i wstąpiła do zakonu w Argenteuil.

Nie miała ona wprawdzie do życia klasztornego powołania, uczyniła jednak zadosyć życzeniu męża.

Stosownie do woli swoich przełożonych, Abelard otworzył na nowo w Saint-Denis swe kursa teologji.

Lecz zaraz w początkach swego życia klasztornego, przez zbytnią surowość w przestrzeganiu reguły zakonnej, ściągnął na siebie nieukontentowanie współbraci.

Wyświęcony z woli swego przełożonego na kapłana, wysłany został na mieszkanie do ustronnej wioski klasztornej, pod pozorem, iż wielkie zgromadzenie młodzieży, jakie jego wykłady ściągały, nie zgadzało się z ciszą klasztorną, a w istocie samej dla tego, aby pozbyć się cierpkiego rygorysty.

Lecz uczniowie Abelarda i tam zgromadzili się licznie.

Była to najświetniejsza chwila jego nauczycielskiej karjery.

W gronie jego ówczesnych uczniów był przyszły Papież Celestyn II, był tyle sławny później Piotr Lombard, było przyszłych 19 kardynałów, 50 arcybiskupów i biskupów, zasiadających na katedrach biskupich we Włoszech, Francji lub Niemczech.

Na ich to prośby napisał Abelard swój „Wstęp do teologji“ Introductio ad theologiam.

Zaznaczyć jednak musimy, iż wyraz teologja jest tutaj użyty w znaczeniu najściślejszém, to jest o ile wyłącznie traktuje o samym Bogu.

Nie jest to więc żadna encyklopedja teologiczna, jakby z tytułu wnosić należało, lecz raczej traktat o Bogu jednym w naturze, trojakim w osobach (de uno et trino Deo).

Wnet po napisaniu dzieła wystąpili jego przeciwnicy, dwaj niegdyś jego współuczniowie, a teraz już professorowie: Alberyk i Lotulf z Reims, którzy poprzednio także byli jego antagonistami w szkole Anzelma.

Zaskarżyli książkę jego przed Rudolfem arcyb.

reimskim, który za zgodą legata papieskiego Conona, zwołał synod do Soissons (1121 r.).

Abelard skazany został na karę publicznego spalenia swojego traktatu i powrót do klasztoru w Saint-Denis.

Tu powtórnie wywołał burzę przeciwko sobie, wypowiedziawszy w rozprawie publicznej zdanie, iż Djonizy Areopagita nie był wcale apostołem Gallji: Beda bowiem wyraźnie powiada, iż był on biskupem Koryntu, gdy tymczasem apostoła Gallii nazywa biskupem ateńskim (nie zaś korynckim).

Opat z Saint-Denis, Adam, zagroził mu, iż go zaskarży przed sąd królewski, i A. widział się zmuszonym szukać dla siebie schronienia u Teobalda hr. Szampanji, gdzie pozostawał aż do obioru nowego opata, słynnego męża stanu Sugera, który go zwolnił od ślubów i obowiązku powrócenia do klasztoru.

Wówczas, znękany przeciwnościami, szukając spokoju, jaki wszędzie przed nim uchodził, schronił się A. w ustronną okolicę Nogent na Sekwanie, z chrustu i gliny wybudował maleńką kapliczkę, nazwał ją Parakletem, to jest miejscem, w którém spodziewał się znaleść dla siebie ochłodę i pociechę i tam zapragnął, w ukryciu i samotności, życia swojego dokonać.

Uczniowie jednak i tutaj za nim trafili.

Zgromadzając się licznie, budowali sobie maleńkie chatki około jego mieszkania, i Abelard z prawdziwym żalem i smutnemi przeczuciami musiał, na ich prośby, na nowo rozpocząć swoje wykłady.

Powstawali przeciwko niemu tą razą dwaj znakomici mężowie: św. Bernard i św. Norbert.

Abelard jednak niedługo potém wybrany został na opata w Saint-Gildas-de Ruys (1126, w Bretanji).

W 47 r. życia objął nowy obowiązek, któremu gorliwie i z zapałem się poświęcił.

Lecz i tutaj, z powodu swego cierpkiego charakteru, nie na długo znalazł pokój.

Zakonnicy upatrywali w nim zbytnią surowość i nieznośną mizantropię, dokuczali mu też na różny sposób.

Nie lepiej powodziło się i Heloizie.

Była ona ksienią klasztoru w Argenteuil, lecz podwładne jej zakonnice były tak niekarne, iż opat z Saint-Denis wypędził je wszystkie, pospołu z przełożoną.

Wygnanki znalazły schronienie w Paraklecie, który im Abelard ofiarował na mieszkanie, a który następnie biskup z Troyes wyniósł do godności opactwa.

Heloiza osiadła w nowym klasztorze z dziesięcią zakonnicami, w liczbie których znajdowały się dwie siostrzenice jej męża.

Taki to był początek opactwa, które później nabyło głośnej sławy i istniało do r. 1593.

Nie długo potém rozeszła się wieść, że zakonnicy z Saint-Gildas, aby się pozbyć przykrych rządów Abelarda, zamierzyli go otruć.

Heloiza dowiedziawszy się o tém, przerywając dziesięcioletnie milczenie, napisała list do Abelarda i to dało powód do owej głośnej korespondencji, w której z wielką siłą uczucia maluje obraz duszy chrześcjańskiej, walczącej pomiędzy namiętnością a obowiązkiem, a nareszcie zwyciężającej przy pomocy Łaski.

Abelard wystraszony, porzucił niewdzięczne opactwo, osiadł na wzgórzach św. Genowefy i rozpoczął na nowo nauczycielstwo.

Wnet jednak wystąpili przeciwko niemu dawni jego przeciwnicy: opat z Saint-Thiery Wilhelm, wspólnie ze św. Bernardem, oskarżyli go o herezję.

Św. Bernard odwiedził obwinionego doktora i poczynił mu swoje uwagi, w sposób tak przyjacielski i tak serdeczny, iż A. przyrzekł poprawić błędne swoje zdania; lecz wkrótce, żałując danej obietnicy, prosił arcybiskupa z Sens, aby zebrał synod, na którym mógłby publicznie bronić swej nauki.

W samej rzeczy zebrał się synod r. 1140, lecz, nad wszelkie spodziewanie, Abelard nie chciał przyjąć rozprawy i założył apellację do Papieża.

Sobór jednak potępił jego naukę, o czém św. Bernard przesłał Stolicy Apostolskiej obszerne sprawozdanie, zredagowane przez opata Wilhelma.

Inocenty II potępił błędy Abelarda, zalecił mu milczenie i skazał na zamknięcie w klasztorze.

Upokorzony A., pragnąc usprawiedliwić się przed Stolicą Apostolską, zamierzył osobiście udać się do Rzymu.

Wszakże w drodze wstąpiwszy do klasztoru Kluny (Clugny), ujęty przyjęciem tamtejszego opata, szanowanego powszechnie dla wielkich przymiotów duszy, Piotra Czcigodnego, postanowił tamże pozostać.

Niespokojny duch A., pod wpływem uwag tak zacnego męża, ukorzył się, uciszył, pogodził z Kościołem i z świętym swoim przeciwnikiem Bernardem, który z braterską czułością podał mu rękę pojednania.

Wówczas napisał też Abelard „Confessio fidei”.

Był on już mocno upadły na zdrowiu: aby przeto pokrzepić je cokolwiek, udał się do opactwa św. Marcellego, położonego niedaleko Chalons nad Saoną, a zostającego pod jurysdykcją opata kluniaceńskiego.

Było to już ostatnie miejsce jego ziemskiego życia.

I tu w wielkiej pobożności, pokucie i umartwieniu, przepędziwszy ostatnie godziny swego burzliwego żywota, um.

21 Kwiet.

1142 r., przeżywszy lat 63.

Według przyjętego w owych czasach zwyczaju, Piotr Czcigodny rozkazał wyryć na jego grobowcu absolucję papiezką, a ulegając prośbom Heloizy, zwłoki jego przesłał do Parakletu, gdzie też i pochowane zostały.

W 22 lata później zmarła Heloiza (17 Maja 1164), zaleciwszy, aby zwłoki jéj złożono obok śmiertelnych szczątek Abelarda.

Od r. 1818 prochy ich złożone zostały w jednej z kaplic cmentarza Pere-Lachaise, w Paryżu.

Oprócz wzmiankowanego Wstępu do teologji „Introductio ad theologiam” napisał Abelard w pięciu księgach teologję chrześcijańską (Theologia Christiana).

Jest to praca zawierająca obszerniejszy wykład powyższej Introdukcji (znaleść ją można w tomie V Thesauri Martena i Duranda).

Zostawił nadto Abelard: 1) pismo p. t.

„Sic et Non”, w którém zbiera i zestawia sprzeczne zdania różnych ojców Kościoła.

Pismo to, wraz z innemi drobniejszemi, wydał po raz pierwszy w Paryżu Wiktor Cousin r. 1836.

2) Traktat o moralności p. t.

„Scito te ipsum”.

(Patrz Petz’a Thesaurus, t. III p. II).

3) Dialogus inter Philosophum Christianum ed Judaeum, ogłoszony po raz pierwszy przez Reinwalda r. 1837.

4) Różne Listy, z których pierwszy zawiera historję jego życia.

Mowy i drobne rozprawki, jakie, wraz z jego Wstępem (Introductio), znajdują się w całkowitej edycji dzieł Abelarda i Heloizy (Abelardi et Heloizae Opera, Paryż, 1616, in 4°).

Pismo wydane r. 1835 przez Reinwalda, p. t.

Abelardi epitome theologiae Christianae, nie jest jego, lecz któregoś z uczniów.

W tłumaczeniu polskiém wyszły: Listy Abelarda i Heloizy przez Chomentowskiego i drugie tłumaczenie przyznają Węgierskiemu.

— Co się tyczy ducha jego nauki, nie mogła się ona podobać prawowiernym teologom, najprzód dla arrogancji, z jaką utrzymywał, iż zbrojny w swą djalektykę, może udowodnić z całą ścisłością najgłębsze tajemnice wiary, a mianowicie tajemnice Trójcy Przenajświętszej (Niesłusznie jednak Ritter oskarża go o sabelianizm, przeciwko któremu sam Abelard występował, jak pisze Cramer w dz. c. str. 408).

Powtóre dla tego, że znosił niebacznie wszystkie zasadnicze różnice pomiędzy chrystjanizmem a pogaństwem, przyznając nauce chrześcijańskiej charakter czystej filozofji, podniesionej tylko do wyższego stopnia doskonałości, co odejmowało jej znamię Objawienia.

Ganili także teologowie scholastyczni metodę Abelarda, niebezpieczną dla wiary, według której rozum od wiedzy przechodzi do wiary; metodę, wręcz przeciwną zasadzie św. Anzelma i wszystkich w ogóle teologów, mających za godło: „Wierzę abym rozumiał — Credo ut intelligam” (Błędnie w tym punkcie Ritter rozumie Abelarda, jak to udowodnił w swym Wstępie do teologji dogm.

Kuhn, Einleitung in die Dogmatik, p.

238 nota 2).

W ogóle, jakkolwiek Ab.

nie zamierzał powstawać pko nauce Kościoła, z powodu niejasnego swego pojęcia stosunku wiedzy i wiary, stoi na stanowisku racjonalistowskiém.

Oddał jednak pewne usługi metodzie, bo dogmata pojmował jako części jednej i tej samej prawdy zasadniczej, nie zaś tylko jako prawdy luźnie obok siebie leżące, węzłem czysto zewnętrznym połączone.

Chciał więc dać zupełny system teologiczny, oparty na dogmacie usprawiedliwienia.

W usprawiedliwieniu widzi akty trzech cnót teologicznych: wiary, nadziei i miłości, i dla tego trzy u niego są części nauki teologicznej, odpowiadające trzem tym cnotom.

W ogóle sławę swoją zawdzięcza raczéj romantyzmowi swojego życia, niż istotnym zasługom na polu ściśle naukowém.

O Abelardzie pisali: Schlosser, Abelard und Dulcin.

Goldhorn, De summis principiis theologiae Abelardeae, 1836.

Franck, o Abelardzie w Kwartalniku tybingskim r. 1840.

Cousin, Oeuvres inédits d'Abelard.

Remusat, Abelard, Paryż 1845.

M. Guizot, Abelard i Heloiza.

(Hefele).

A.B.


text:
Baba i zając

Martwiła się raz baba do domu wracając,

że jej drogę przeleciał (zła to wróżba) zając.

Zając zaś stokroć większą uczuł w sercu trwogę

mówiąc: „Zła wróżba, bo mi baba przeszła drogę“.


text:
Józef Czechowicz

nic więcej

kwiecień tych co bez troski

wiosną jasnych oddechów gołębianych słuchaj

w pianie promyków ranek wiosnę wartko wiózł

aż kipiał lazurowy puchar

bo to radość biegła wzwyż po drzewach

a seledyn młodziutkiej korony owych brzóz

poblask z wisły od dołu rozgrzebał

na wodzie lekki przewiew

grzebieniem jeszcze sennym

falę sycił

promienny

i szyby świecą kwietniowołagodny brzask

w który się niebo wtula bo niebo tam osiada

brzozy na błękit zachodzą

od chwieją się znów przy chwieją

raz wraz koleją

raz wraz

każda jest szumu strużącego się zieloną balladą

a jak ten bruk uliczny kryształem błyszczy

jakiem dudnieniem wtóruje wodogrzmotom kół

jeszcze nie wszystko nie wszystko

dzieciaczki po świętach w tornistrze

resztę wiosny przywieziecie z pól

-----


corpora: CEN

text:
Francuska firma zajmująca się produkują i sprzedażą dystrybucji Linuksa o nazwie Mandrakelinux - Mandrakesoft, zmienia nazwę na Mandriva.

Jest to pierwszy widoczny skutek fuzji Francuzów z brazylijską korporacją Conectiva, do której doszło w tym roku, oraz owoc długotrwałego procesu o nazwę z wydawcą komiksu "Mandrake the Magician".

Nazwę zmienią również flagowe produkty i usługi dawnego Mandrakesoft oraz adresy stron internetowych:

* Mandrakelinux oraz wszystkie jego warianty na Mandriva Linux

* Mandrake Club na Mandriva Club

* Mandrake Store na Mandriva Store

* Mandrake Expert na Mandriva Expert

Mandriva Linux (wcześniejszy Mandrakelinux) jest dystrybucją linuksa przeznaczoną głównie dla komputerów biurkowych.


text:
Colloquia, inaczej termini generales lub Wieca.

Sądy wiecowe judicia generalia (ob.

Wiec).

Zwano je także „Wielkie Sądy" (Vol.

leg.

II, f.

749) lub „Wielkie Roki" (Vol.

leg.

II, f.

792).

Były to sądy apelacyjne od sądów ziemskich i grodzkich, odbywane w każdej ziemi pod przewodem wojewody lub kasztelana, na które się zbierali wszyscy urzędnicy ziemscy.

Sądy te wiecowe przestały istnieć po ustanowieniu Trybunału za Stefana Batorego.

(W. Dutkiewicz).

Raz za Zygmunta Augusta w r. 1563, Wieca zastąpione były przez sądy nadzwyczajne judicia nova nazwane.