Społeczna odpowiedzialność biznesu Wymiar konstytucyjny i międzynarodowy

Centrum Studiów Antymonopolowych i Regulacyjnych Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego Piąta publikacja Programu Wydawniczego CSAiR Seria: Studia i Monografie Antymonopolowe i Regulacyjne Redaktor serii: dr hab. Tadeusz Skoczny, prof. UW Centrum Studiów Antymonopolowych i Regulacyjnych (CSAiR) www.wz.uw.edu.pl/csair Centrum Studiów Antymonopolowych i Regulacyjnych (CSAiR) zostało utworzone uchwałą Rady Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego z dnia 21 lutego 2007 r. jako „inna wymieniona w regulaminie wydziału jednostka, niezbędna do reali- zacji zadań wydziału” w rozumieniu § 20 Statutu Uniwersytetu Warszawskiego z dnia 21 czerwca 2006 r.

CSAiR prowadzi między- i interdyscyplinarne badania naukowe oraz prace rozwojowe i wdrożeniowe w zakresie ochrony konkurencji i regulacji sektorowych w gospodarce rynkowej, ale także przygotowuje wydawnictwa zwarte i periodyczne, organizuje lub współorganizuje konferencje, seminaria, warsztaty i szkolenia, a w przyszłości będzie także patronować studiom podyplomowym.

W skład CSAiR wchodzą Członkowie Zwyczajni (pracownicy naukowi Wydziału Zarzą- dzania UW), Członkowie Stowarzyszeni (pracownicy naukowi innych wydziałów UW, w tym głównie Wydziału Prawa i Administracji i Wydziału Nauk Ekonomicznych, a także innych krajowych i zagranicznych uczelni i jednostek badawczych) oraz Stali Współpra- cownicy (w tym osoby zatrudnione w polskich i zagranicznych firmach oraz instytucjach publicznych i prywatnych).

Centre of Antitrust and Regulatory Studies Management Faculty, University of Warsaw Centre of Antitrust and Regulatory Studies (CSAiR) www.wz.uw.edu.pl/csair CSAiR came into being by order taken by the Council of the School of Management of the University of Warsaw of 21 February 2007.

It was founded in accordance with para 20 of the Warsaw University Statute of 21 June 2006 as an ‘other unit, listed in the faculty rule book, necessary to achieve the faculty’s objectives’.

CSAiR conducts cross- and inter-disciplinary academic research and development as well as implementation projects concerning competition protection and sector-specific regulation in market economy.

It also prepares one-off and periodical publications, organises or participates in the organisation of conferences, seminars, work-shops and training courses.

In the future CSAiR will also act as a patron of post-graduate studies.

CSAiR consists of Ordinary Members (academic staff of the School of Management of the University of Warsaw), Associated Members (academic staff of other faculties of the Warsaw University, mostly the Faculty of Law and Administration and the Faculty of Economics as well as other Polish and foreign universities and research institutes) and Permanent Cooperators (including employees of polish and foreign companies and public and private institutions).

Fifth Publication of the Publishing Programme Series: Antitrust and Regulatory Studies and Monographs Series editor: Prof. Tadeusz Skoczny

Maciej Bernatt Corporate Social Responsibility Constitutional and International Perspective Warsaw 2009

Recenzent: Prof. dr hab. Jerzy Bogdanienko Redakcja: Teresa Lis-Pawlak Projekt okładki: Dariusz Kondefer © Copyright by Wydawnictwo Naukowe Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2009 Wszelkie prawa zastrzeżone.

Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszech- nianie całości lub fragmentów bez uzyskania pozwolenia zabronione ISBN 978-83-61276-27-2 Opracowanie komputerowe, druk i oprawa: Dom Wydawniczy ELIPSA, ul. Inflancka 15/198, 00-189 Warszawa tel./fax 022 635 03 01, 022 635 17 85, e-mail: elipsa@elipsa.pl www.elipsa.pl

Przedmowa Przekazujemy do rąk czytelników książkę, która jest rezultatem indywi- dualnego projektu badawczego realizowanego w ramach Centrum Studiów Antymonopolowych i Regulacyjnych Wydziału Zarządzania UW (CSAiR).

CSAiR prowadzi między- i interdyscyplinarne badania naukowe oraz prace rozwojowe i wdrożeniowe w zakresie ochrony konkurencji i regulacji sek- torowych w gospodarce rynkowej.

W obszarze zainteresowania CSAiR pozostają również badania, których celem jest wskazanie na nowe tenden- cje występujące wśród przedsiębiorców działających na terytorium Polski i w Unii Europejskiej, które mogą mieć znaczenie dla odpowiedniego funk- cjonowania gospodarki rynkowej.

CSAiR przygotowuje ponadto wydaw- nictwa zwarte i periodyczne, organizuje lub współorganizuje konferencje, seminaria, warsztaty i szkolenia, a w przyszłości będzie także patronować studiom podyplomowym.

Książka jest bodaj pierwszym w Polsce tak kompleksowym ujęciem zagad- nienia społecznej odpowiedzialności biznesu z perspektywy nauk prawnych, zwłaszcza w wymiarze konstytucyjnym i międzynarodowym.

Mamy tu do czynienia z jednej strony z wnikliwą analizą norm społecznej odpowiedzial- ności biznesu w świetle Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, a z drugiej z analizą norm wynikających z wdrażania aktów prawa międzynarodowego.

Takie normatywne spojrzenie na społeczną odpowiedzialność biznesu może mieć duże praktyczne znaczenie oraz przyczynić się do rozwoju dysku- sji nad tą koncepcją i do jej stosowania przez przedsiębiorców.

Podejście zaprezentowane w książce pozwala także oderwać myślenie o społecznej odpowiedzialności biznesu głównie w kategoriach promocji przedsiębiorstwa.

Sprzyja natomiast patrzeniu na nią jak na koncepcję, której wdrażanie ozna- cza pełne zintegrowanie z bieżącą działalnością przedsiębiorcy, ze względu na wartości, które on wyznaje.

Istotne jest również w książce porównanie obowiązków natury prawnej przedsiębiorcy z obowiązkami wynikającymi z wdrażania zasad społecznej odpowiedzialności biznesu.

Dochodzi więc do zestawienia standardów zachowań przedsiębiorców, wyznaczonych przez normy społecznej odpowiedzialności biznesu, ze standardami wynikającymi z norm prawnych.

14 Przedmowa Mamy nadzieję, że publikacja będzie użyteczna nie tylko dla pracow- ników naukowych i studentów, ale także dla polityków, przedsiębiorców i menedżerów firm oraz przedstawicieli organizacji pozarządowych i innych liderów społeczeństwa obywatelskiego.

Książka ta stać się może inspiracją dla konkretnych działań zarówno po stronie organów państwowych, które zachęcać będą przedsiębiorców do wdrażania społecznej odpowiedzialności oraz przede wszystkim dla samych przedsiębiorców, którzy z własnej ini- cjatywy podejmą działania w tym zakresie.

Zarysowano tu bowiem sposób funkcjonowania przedsiębiorców w szerszym środowisku, zarówno społecz- nym, jak i naturalnym, prezentując problem w sposób interdyscyplinarny i wielowątkowy.

Książka stanowi także przegląd wybranych polskich i zagranicznych prak- tyk – pozytywnych oraz negatywnych – w zakresie społecznej odpowiedzial- ności biznesu.

Przykłady wdrażania jej norm przez zagranicznych przedsię- biorców – szczególnie na obszarze Unii Europejskiej – mogą stanowić ważny punkt odniesienia dla sektora prywatnego w Polsce.

Ze względu na ten właśnie aspekt, w publikację książki swój wkład wnosi Fundacja Europejskie Centrum Przedsiębiorczości (FEuCP).

Jest ona organizacją pozarządową, której misją jest wspieranie rozwoju polskich przedsiębiorstw, regionów i organizacji pozarządowych w procesie integracji z Unią Europejską.

Zaj- muje się zarazem rozwojem przedsiębiorczości w Polsce i w Europie oraz społeczną odpowiedzialnością biznesu.

Mamy nadzieję, że publikacja stanie się doskonałym punktem wyjścia do dalszej, trwałej współpracy między CSAiR i FEuCP.

Jeśli weźmie się bowiem pod uwagę spójne zainteresowania obu instytucji, to widać wyraź- nie pole do wspólnych działań naukowych, badawczych, doradczych czy edukacyjnych.

Warszawa, 1 lipca 2009 r.

Dr Jerzy Kwieciński Dr hab. Tadeusz Skoczny, prof. UW Prezes Zarządu FEuCP Kierownik CSAiR

Preface The book we wish to present here is the result of an individual research project realised within the framework of the Centre of Antitrust and Regulatory Studies (CSAiR) situated at the Warsaw University Faculty of Management.

CSAiR conducts cross- and inter-disciplinary research, development and implementation projects concerning competition protec- tion and sector-specific regulation in the market economy.

CSAiR is also interested in research concerning new tendencies among Polish and EU enterprises that can prove important for the proper functioning of the market economy.

Among other activities of CSAiR lies the preparation of one-off publications and periodicals, conferences, seminars, work-shops and training courses.

In the future, CSAiR intends also to act as a patron for post-graduate studies.

This book is likely to be the first comprehensive Polish study on the concept of corporate social responsibility considered from the perspective of legal science, in particular, from the constitutional and international point of view.

The norms of corporate social responsibility are analysed in the light of the Constitution of the Republic of Poland as well as in light of international legal acts.

Such a normative perspective on the concept of corporate social responsibility can have significant implications contributing to a wider discussion on this subject and to its practical implementation.

Moreover, the approach applied in this book makes it possible to consider corporate social responsibility not merely as a tool in the promotion of enterprises but rather, as a way of a complex shift in the thinking process concerning business activities in light of the shared values to be pursued.

Further emphasised is also the comparison between the standards of con- duct associated with corporate social responsibility and legal obligations affecting business practices of entrepreneurs.

We believe that this book will be useful not only for scholars and students but also for politicians, entrepreneurs and managers as well as members of NGOs and other players of the civil society.

It should inspire state authorities to undertake concrete actions to encourage entrepreneurs to implement corporate social responsibility.

Above all else, however, it should

16 Preface be inspiring for entrepreneurs themselves to act on their own initiative in the field of corporate social responsibility seeing as the book presents business activities in a very comprehensive manner, in an interdisciplinary and multithreaded way.

Included in this book is also an overview of selected Polish and interna- tional practices, both positive and negative, in the field of corporate social responsibility.

The examples of the implementation of corporate social responsibility norms by foreign entrepreneurs – especially EU ones – can be considered to be a good reference point for the Polish private sector.

The involvement in this project of the Foundation European Centre for Enterprise (FEuCP) can be traced back to this particular aspect of this book.

FEuCP is a NGO with a mission to support the economic develop- ment and integration of Polish enterprises, regions and NGOs with the EU.

FEuCP focuses on the development of entrepreneurship and corporate social responsibility.

We hope that this book will be a good starting point for further, more permanent cooperation between CSAiR i FEuCP.

If we take into account the shared interests of the two institutions, it is easy to notice the potential for common scientific, consultative and educational research.

Warsaw, July 1, 2009.

Dr. Jerzy Kwieciński Prof. Dr. Tadeusz Skoczny President of the Board of FEuCP CSAiR Director

Wykaz skrótów Deklaracja ILO – Trójstronna Deklaracja Międzynarodowej Organizacji Pracy, ustanawiająca zasady odnoszące się do przed- siębiorców wielonarodowych i polityki społecznej z 1977 r.

DzU – Dziennik Ustaw EKPCz – Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności ETS – Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich ETPCz – Europejski Trybunał Praw Człowieka KPP – Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej k.c – Kodeks cywilny KE – Komisja Europejska k.p.

– Kodeks pracy TK – Trybunał Konstytucyjny TWE – Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską TUE – Traktat o Unii Europejskiej u.o.k.k. – ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów UE – Unia Europejska WE – Wspólnota Europejska Wytyczne OECD – Wytyczne dla przedsiębiorstw wielonarodowych Orga- nizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju Zielona Księga – Zielona Księga Komisji Europejskiej na temat społecz- nej odpowiedzialności biznesu

Wstęp Od dawna na świecie trwa dyskusja nad charakterem i celami prowadze- nia działalności gospodarczej.

Najbardziej popularne wśród przedsiębiorców podejście zakłada, że wyłącznym celem działalności gospodarczej jest kre- owanie zysku, rozumianego w kategoriach czysto finansowych.

Natomiast zgodnie z koncepcją społecznej odpowiedzialności biznesu przedsiębiorca ma także zobowiązania inne niż wyłącznie przynoszenie zysku.

Przedsiębiorca funkcjonuje bowiem w pewnym środowisku spo- łecznym i naturalnym.

W związku z tym nie może abstrahować w swojej działalności od potrzeb i interesów tego środowiska.

Nabiera to dużego znaczenia z powodu rosnącej roli podmiotów gospodarczych i potencjal- nego wpływu – zarówno pozytywnego, jak i negatywnego – na środowisko ich działalności.

Dotychczas odpowiedzialność biznesu była badana i postrzegana głównie z punktu widzenia ekonomii, zarządzania czy filozofii.

Rozumiano ją jako strategię działania firmy i traktowano jako inwestycję, która w dłuższej per- spektywie czasowej ma przynosić zysk natury finansowej.

Równocześnie spo- łeczność międzynarodowa zaczęła oceniać działalność przedsiębiorców pod kątem przestrzegania przez nich praw człowieka.

Efektywnemu rozliczaniu przedsiębiorców nie służyły jednak niespójne przepisy prawne, odnoszące prawa człowieka wyłącznie do relacji jednostka – państwo.

Pomocna w tym zakresie stała się koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu.

Konieczne jest jej postrzeganie jako zbioru norm, które określają relację między przedsiębiorcą a otoczeniem jego działalności gospodarczej.

Dla wyznaczenia charakteru i treści tych norm jest zaś nieodzowne odnie- sienie i porównanie ich do klasycznych katalogów praw jednostki.

Niniejsza praca stanowi próbę analizy charakteru norm społecznej odpowiedzialności biznesu z punktu widzenia zastanej treści normatywnej i aksjologicznej Konstytucji RP, z uwzględnieniem unormowań międzynaro- dowych i praktyki stosowania obowiązujących rozwiązań.

Normy społecznej odpowiedzialności biznesu są badane pod kątem ich prawnego charakteru.

Rozważany jest charakter tych norm (bezwzględnie czy względnie obowią- zujący).

Istotne jest ponadto zagadnienie standardów zachowań przedsię- biorców, wyznaczonych przez normy społecznej odpowiedzialności biznesu

20 Wstęp w zestawieniu ze standardami wynikającymi z Konstytucji RP i przepisów ustawowych.

Struktura pracy jest następująca.

W rozdziale pierwszym zostały omó- wione założenia definicyjne społecznej odpowiedzialności biznesu, jej geneza i znaczenie językowe.

W kontekście dyskusji o prawach człowieka w dzia- łalności gospodarczej wyjaśniono prawne podejście do społecznej odpowie- dzialności biznesu.

Określono podmioty, do których odnosi się działalność przedsiębiorcy w zakresie społecznej odpowiedzialności biznesu – nazwane kontrahentami przedsiębiorcy.

Ponadto w rozdziale tym przeanalizowano społeczną odpowiedzialność biznesu w kontekście współpracy między przedsiębiorcami a społecznością lokalną i organizacjami pozarządowymi.

Istotne jest również dotychczasowe praktyczne funkcjonowanie społecz- nej odpowiedzialności biznesu, zwłaszcza z punktu widzenia potencjalnego zysku lub straty z tytułu realizowania przez przedsiębiorcę zasad społecznej odpowiedzialności biznesu.

Ponadto omówiono usługi prawnicze świadczone pro bono (a więc nieodpłatnie, w interesie publicznym) jako ciekawy przy- kład praktycznego funkcjonowania, także z perspektywy polskiej, społecznej odpowiedzialności biznesu.

Rozdział drugi stanowi analizę przepisów prawa międzynarodowego, odnoszących się do społecznej odpowiedzialności biznesu.

Mają one co do zasady charakter soft law – są normami, które nie mają charakteru bez- względnie obowiązującego.

Mimo to są ważne dla interpretacji społecznej odpowiedzialności biznesu w świetle Konstytucji RP, zwłaszcza ze względu na ich częste, powszechne i dobrowolne przyjęcie przez duże korporacje międzynarodowe oraz ciekawe systemy ich wdrażania, oparte na wolunta- rystycznym zaangażowaniu się przedsiębiorców oraz znaczącej roli państwa.

Analizowane są międzynarodowe normy społecznej odpowiedzialności biz- nesu wynikające z systemu wdrażanego w ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych, Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD), Międzynarodowej Organizacji Pracy (ILO) oraz Unii Europejskiej.

Rozdział trzeci jest poświęcony relacji między Konstytucją RP a społeczną odpowiedzialnością biznesu.

Zbadano przede wszystkim sposoby zastoso- wania norm konstytucyjnych do relacji prywatnych.

W tym celu przeanali- zowano zasadę horyzontalnej skuteczności Konstytucji RP, promieniowanie Konstytucji na prawo prywatne oraz nienaruszalny charakter godności ludz- kiej jako źródła praw i wolności jednostki.

Rozdział ten jest poświęcony również konstytucyjnym założeniom gospodarki RP pod kątem możliwości odnalezienia w nich ogólnych zasad społecznej odpowiedzialności biznesu.

Na tę okoliczność szczegółowej analizie poddano zasadę społecznej gospo- darki rynkowej, ze szczególnym uwzględnieniem zasady solidarności, dialogu

Wstęp 21 i współpracy partnerów społecznych, powiązaną z zasadą dobra wspólnego i zasadą państwa sprawiedliwości społecznej.

Rozdział czwarty stanowi analizę konkretnych norm konstytucyjnych i norm społecznej odpowiedzialności biznesu.

Analizę tę przeprowadzono na podstawie określonych w Konstytucji RP praw (zwłaszcza jednostki) i wartości, które stanowią punkt wyjścia i wzorzec porównawczy dla norm społecznej odpowiedzialności biznesu.

Chodzi tutaj o równość i zakaz dys- kryminacji, równouprawnienie kobiety i mężczyzny, wolność słowa i prawo do krytyki, wolność zrzeszania się, prawo do prywatności, prawa pracowni- cze, ochronę konsumentów i konkurencji, ochronę środowiska naturalnego.

Poza sferą zainteresowania znajduje się natomiast analiza relacji między państwem a przedsiębiorcą w zakresie przepisów karnych (korupcja), czy wywiązywania się z obowiązku ponoszenia danin publicznych.

Niniejsza praca ma na celu wykazanie, że społeczna odpowiedzialność biznesu ma charakter normatywny oraz że może być zidentyfikowana na poziomie Konstytucji RP.

Wykazanie zaś jej normatywnego charakteru opar- tego na zasadach konstytucyjnych powinno skutkować pełniejszą ochroną praw człowieka zagwarantowanych w Konstytucji RP, także na płaszczyźnie horyzontalnej w działalności gospodarczej.

Książka nie powstałaby bez pomocy wielu osób.

Za wszystkie cenne uwagi i wskazówki oraz wsparcie dla mojej działalności naukowej chciałbym szcze- gólnie podziękować prof. Mirosławowi Wyrzykowskiemu, prof. Witoldowi Góralskiemu, prof. Tadeuszowi Skocznemu oraz dr. Adamowi Bodnarowi.

Dziękuję również recenzentowi książki prof. Jerzemu Bogdanienko za cenne komentarze, wskazujące na konieczne zmiany oraz kierunek dalszych badań w obszarze społecznej odpowiedzialności biznesu.

1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu 1.1.

Rodowód i definicja społecznej odpowiedzialności biznesu 1.1.1.

Rodowód społecznej odpowiedzialności biznesu Źródeł społecznej odpowiedzialności biznesu można szukać w filozo- ficznej idei odpowiedzialności.

Zakłada ona, że konsekwencją przypisania człowiekowi wolności jest nałożenie na niego odpowiedzialności 1 .

Uznaje się, że „autentyczna wolność świadoma jest swoich granic” 2 .

Jeżeli przenieść to filozoficzne założenie na grunt stosunków ekonomicznych, to należy uznać, że przedsiębiorca, korzystający z wolności gospodarczej, ma obowiązek również bycia odpowiedzialnym 3 .

W tym wymiarze więc odpowiedzialność przedsiębiorcy jest granicą jego wolności.

Społeczna odpowiedzialność biznesu znajduje swoje podłoże na gruncie etyki biznesu.

Za jej początki uważa się encyklikę Rerum Novarum Leona XII z 1891 r. 4 oraz bezpośrednio na gruncie amerykańskim publikację w 1926 r.

książki The Fundamentals of Business Ethics 5 .

W tym czasie ukazała się również encyklika Quadragesimo Anno Piusa XI, której rozdział drugi jest poświęcony kwestiom społecznym i gospodarczym 6 .

Rozkwit etyki biznesu nastąpił w latach sześćdziesiątych minionego wieku w Stanach Zjednoczo- nych.

Otwarcie ekonomii na etykę wpłynęło na zmiany w praktyce gospo- darczej oraz na zmianę patrzenia na działalność przedsiębiorców wyłącznie 1 J. Filek, O wolności i odpowiedzialności podmiotu gospodarczego, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Krakowie, Kraków 2002, s. 158–159.

2 K. Jaspers, Wolność i komunikacja, w: L. Kołakowski, K. Pomian (wybór), Filozofia egzystencjalna, tłum.

L. Kołakowski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1965, s. 186.

3 J. Filek, Społeczna odpowiedzialność biznesu.

Tylko moda czy nowy model prowadzenia działalności gospodarczej, Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów, Warszawa 2006, s. 6–7.

4 Leon XIII, Encyklika o kwestii robotniczej (Rerum Novarum), „Znak” 1982, nr 332–334.

5 Por. E.W. Lord, Fundamentals of Business Ethics, Ronald Press, New York 1926.

6 Pius XI, Encyklika Quadragesimo Anno o odnowieniu ustroju społecznego i o dostosowaniu go do normy prawa Ewangelii, w 40. rocznicę wydania encykliki Rerum Novarum przez Leona XIII, http://www.nonpossumus.pl/encykliki/Pius_XI/quadragesimo_anno/II.php

24 1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu pod kątem wysokości kreowanego przez nich zysku.

Zysk ten powinien być postrzegany w kontekście przestrzegania zasad etycznych przez przedsię- biorcę 7 .

W tym sensie rozwinięcie nauki o etyce biznesu można traktować za punkt wyjścia do dyskusji na temat społecznej odpowiedzialności biznesu.

Już jednak dużo wcześniej zauważano konieczność uwzględniania elementów etycznych w przypadku prowadzenia działalności gospodarczej.

Przykładem mogą być tutaj amerykańscy kwakrzy, którzy w XVIII w. zabronili swoim członkom udziału w handlu niewolnikami 8 .

Pierwszymi dobrowolnymi kodeksami dobrych praktyk, odnoszącymi się do działań przedsiębiorców, były Zasady Sullivana (członka zarządu General Motors) z 1977 r., adresowane do amerykańskich przedsiębiorców w Repu- blice Południowej Afryki (przyjęło je 125 przedsiębiorców) 9 .

Zabraniały one dyskryminowania w zatrudnieniu w zakresie warunków pracy i ustalania wysokości wynagrodzenia ze względu na pochodzenie rasowe.

Nakazywały prowadzenie odpowiednich szkoleń dla pracowników pochodzenia afry- kańskiego oraz do zatrudniania ich również na stanowiskach nadzorczych, a także przyczyniania się do generalnej poprawy ich warunków życia.

Można więc powiedzieć, że już w latach siedemdziesiątych XX w. na popularności (przynajmniej na poziomie deklaracji przedstawicieli przed- siębiorców) zaczął tracić pogląd Miltona Friedmana, że „odpowiedzialność społeczna spoczywa wyłącznie na jednostkach, zaś odpowiedzialność firm ogranicza się do zapewnienia zysku udziałowcom” 10 .

M. Friedman pod- kreślał, że wyłącznym celem działania przedsiębiorcy jest maksymalizacja zysków w imię zobowiązań wobec swoich udziałowców 11 .

Zauważył, że prze- kazanie przedsiębiorcom obowiązków społecznych lub z zakresu polityki publicznej spowodowałoby, iż przedsiębiorcy działaliby w obszarze kompe- tencji i obowiązków państwa, zastępowaliby je 12 .

To wymagałoby natomiast demokratycznego wyboru władz przedsiębiorstw przez przedstawicieli spo- łeczności lokalnej; zarazem jednak przedsiębiorcy staliby się jednostkami 7 A. Polańska, Zasady podziału dochodów z pracy w świetle etyki i ekonomii, w: J. Dietl, W. Gasparski (red.), Etyka biznesu, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1997, s. 317.

8 R. Stefanicki, Złe zachowanie kosztuje, „Gazeta Wyborcza” z 3–4 stycznia 2009 r., s. 23.

9 http://www.nationmaster.com/encyclopedia/Sullivan-Principles#The-Sullivan-Principles 10 M. Friedman, The Social Responsibility of Business Is to Increase its Profits, “New York Times Magazine” z 13 września 1970 r. 11 M. Friedman, Capitalism and Freedom, University of Chicago Press, Chicago 1962, s. 133–34.

12 Ibidem, s. 133–136.

1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu 25 państwowymi 13 .

Tym samym M. Friedman wpisał się we wcześniejszą dys- kusję z lat trzydziestych XX w. odnośnie tego, czy jedynym obowiązkiem przedsiębiorców jest kreowanie zysku.

W 1932 r. Merrick Dodd twierdził, że celem przedsiębiorcy powinno być nie tylko przynoszenie zysku, lecz także działanie w interesie społecznym 14 .

Zaznaczał, że celem tworzenia przedsiębiorstw jest przyczynianie się do dobra publicznego, oraz że przed- siębiorcy są wpisani w pewne otoczenie społeczne i w związku z tym mają prawo i obowiązek uczestniczenia w nim.

Pogląd ten wzbudził wtedy wiele kontrowersji.

Adolf Berle podkreślał, że konieczne jest jasne określenie granic odpowiedzialności osób zarządzających przedsiębiorstwem 15 .

Jego zdaniem wskazanie na inne osoby niż właściciele (udziałowcy) przedsiębior- stwa jako podmioty, które powinny być beneficjentami działalności gospo- darczej, powoduje rozmycie się odpowiedzialności menedżerów i umożliwia im znalezienie łatwego uzasadnienia dla każdej podjętej decyzji.

Stopniowo jednak poglądy A. Berle i M. Friedmana na temat wyłącznego charakteru powiązania między przedsiębiorstwem a jego udziałowcami zaczęły tracić na popularności.

Podkreślano, że błędne i naiwne jest uznanie, iż działania przedsiębiorców nie wywierają żadnych skutków (społecznych, środowisko- wych czy politycznych) 16 .

Wskazywano, że przedsiębiorcy otrzymali od spo- łeczeństwa wiele przywilejów i dlatego muszą uwzględniać w prowadzonej działalności gospodarczej wartości istotne w społeczeństwie 17 .

Korzystanie z tych przywilejów przenosi zarazem na przedsiębiorców odpowiedzialność za godzenie w te wartości (przykładem może być wypłacanie odszkodowań przez przedsiębiorców, którzy korzystali z pracy niewolniczej) 18 .

Ze społecznej odpowiedzialności biznesu ma wynikać zarazem wiele obowiązków natury pozytywnej dotyczących jawności działalności gospo- darczej, brania pod uwagę interesu środowiska naturalnego, podnoszenie zamożności regionów, w których działalność gospodarcza danego przed- 13 Ibidem, s. 133–136.

14 E.M. Dodd, For Whom are Corporate Managers Trustees?, “Harvard Law Review” 1932, t.

45, s. 1145.

15 A.A. Berle Jr., Corporate Powers as Powers in Trust, “Harvard Law Review” 1931, t.

44, s. 1049.

16 C.A. Williams, The Securities and Exchange Commission and Corporate Social Transparency, “Harvard Law Review” 1999, t.

112, nr 6.

17 C.L. Wade, Racial Discrimination and the Relationship Between the Directorial Duty of Care and Corporate Disclosure, “University of Pittsburgh Law Review” 2002, t.

63, s. 389.

18 L.C. Backer, Multinational corporations, transnational law: the United Nations’ norms on the responsibilities of transnational corporations as a harbinger of Corporate Social Responsibility in international law, “Columbia Human Rights Law Review” 2006, t.

37, nr 287, s. 4.

26 1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu siębiorcy się koncentruje czy nawet wpływanie na politykę krajów i innych przedsiębiorców w zakresie ich polityki społecznej 19 .

Podkreśla się zara- zem, że posiadanie przez menedżerów obowiązków odnoszących się do udziałowców spółki, nie oznacza, że nie ponoszą oni odpowiedzialności wobec społecznego otoczenia przedsiębiorcy.

To społeczeństwo, nadające przedsiębiorcy status prawny i oddające zasoby środowiska naturalnego, umożliwia jego funkcjonowanie.

Społeczeństwo czyni to nie w celu umożli- wienia wzbogacenia się ograniczonej liczbie osób, ale po to, by przetwarzać dobra naturalne i zarządzać zasobami ludzkimi w sposób rozumiany współ- cześnie jako najbardziej optymalny, tj. właśnie za pomocą wolnorynkowej działalności gospodarczej 20 .

Społeczna odpowiedzialność biznesu jest również wyrazem upowszech- niania zasad demokracji.

Demokracja stała się przyczyną wzrostu oczekiwań społecznych, w szczególności w przypadku klientów i pracowników przed- siębiorcy 21 .

Zarazem zasady demokracji odnoszą się bezpośrednio do relacji społecznych i zakładają konieczność dialogu między uczestnikami życia spo- łecznego, a więc także między przedsiębiorcą a jego otoczeniem.

Zakładają równość tych podmiotów, zwłaszcza w relacji pracodawca – pracownik.

1.1.2.

Współczesna definicja społecznej odpowiedzialności biznesu Społeczna odpowiedzialność biznesu (ang. Corporate Social Responsi- bility – CSR) jest definiowana w Zielonej Księdze Komisji Europejskiej z 18 lipca 2001 r. 22 jako „koncepcja, według której przedsiębiorstwa dobro- wolnie uwzględniają aspekty społeczne i ekologiczne w swoich działaniach handlowych oraz w kontaktach ze swoimi interesariuszami.

Społeczna odpo- wiedzialność biznesu to proces poprzez który przedsiębiorstwa zarządzają relacjami z różnymi interesariuszami (ang. stakeholders), którzy mogą mieć realny wpływ na przyzwolenie na ich działalność.

[...]

Tak więc CSR powi- nien być traktowany jako inwestycja, nie koszt, tak samo jak zarządzanie jakością.

Firmy mogą podchodzić do CSR w sposób finansowy, handlowy i społeczny, prowadzący do długoterminowej strategii ograniczającej ryzyko związane z niepewnością.

Przedsiębiorstwa powinny realizować swoją odpo- 19 L.C. Backer, op.

cit., s. 5.

20 A. Lewicka-Strzałecka, Odpowiedzialność moralna w życiu gospodarczym, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2006, s. 18.

21 J. Filek, O wolności i odpowiedzialności..., op.

cit., s. 170.

22 Green Paper Promoting European framework for Corporate Social Responsibility, Commission of the European Communities, Bruksela, 18 lipca 2001 r., http://ec.europa. eu/employment_social/soc-dial/csr/greenpaper_pl.pdf

1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu 27 wiedzialność społeczną, zarówno w Europie jak i na arenie międzynarodo- wej, włączając w nią swój cały łańcuch zaopatrzeniowy”.

Światowa Rada Biznesu ds. Zrównoważonego Rozwoju (ang. World Busi- ness Council on Sustainable Development) definiuje społeczną odpowiedzial- ność biznesu jako „ciągłe zobowiązanie biznesu do etycznego zachowania oraz przyczyniania się do rozwoju ekonomicznego, przy równoczesnej popra- wie jakości życia siły roboczej (ang. workforce) i jej rodzin, jak również lokalnej społeczności i społeczeństwa jako ogółu” 23 lub jako „zobowiązanie biznesu do przyczyniania się do zrównoważonego rozwoju ekonomicznego, współpracy z pracownikami, ich rodzinami, społecznością lokalną i społe- czeństwem jako ogółem dla poprawy jakości ich życia” 24 .

1.1.3.

Językowa analiza pojęcia „społecznej odpowiedzialności biznesu” Termin „społeczny” według Słownika Języków Obcych PWN oznacza: • odnoszący się do społeczeństwa lub jego części; • wytworzony przez społeczeństwo i będący jego wspólną własnością; • przeznaczony do obsługiwania społeczeństwa; • pracujący bezinteresownie dla dobra jakiejś społeczności; • dotyczący postaw lub działań większości członków społeczeństwa; • zorganizowany przez jakąś społeczność samodzielnie, bez udziału pań- stwa 25 .

Termin „społeczny(a)” często jest używany na gruncie prawa polskiego.

Występuje on w Konstytucji RP w art. 2, gdzie mowa o Rzeczypospolitej Polskiej jako państwie urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecz- nej.

Sprawiedliwość społeczna zakłada równe traktowanie osób mających tę samą cechę charakterystyczną, istotną dla danej kategorii osób 26 .

Wskazuje się, że wszelkie sporne wartości – wolność, dochód i bogactwo – mają być równo rozdzielone 27 .

Termin „społeczny(a)” powinien więc być rozumiany łącznie z terminem „sprawiedliwość”.

Sprawiedliwość społeczna według Słownika Języków Obcych PWN, to: • przyznanie człowiekowi tego, co z tytułu jego wkładu pracy lub zasług słusznie mu się należy; 23 WBCSD Stakeholder Dialogue on CSR, Holandia, 6–8 wrzesień 1998 r., http://www. wbcsd.org/DocRoot/hbdf19Txhmk3kDxBQDWW/CSRmeeting.pdf, s. 6 24 http://www.wbcsd.org/DocRoot/IunSPdIKvmYH5HjbN4XC/csr2000.pdf, s. 5.

25 http://sjp.pwn.pl/lista.php?co=spo%B3eczny 26 J. Oniszczuk, Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, Zakamycze, Kraków 2000, s. 150; Wyrok TK z 22 sierpnia 1990 r., sygn. akt K 7/90, OTK ZU 1986–1995, t.

2/1990, poz. 5.

27 J. Rawls, Teoria sprawiedliwości, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1994, s. 89.

28 1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu • przyznanie każdej jednostce należnych jej praw wynikających z zasad demokracji 28 .

W tym więc sensie społeczny charakter odpowiedzialności biznesu można połączyć z kategorią urzeczywistnienia przez działania przedsiębiorców zasad sprawiedliwości, zwłaszcza w relacji ze swoim oto- czeniem, np. poprzez budowanie sprawiedliwych relacji na linii pracownik – pracodawca.

W art. 20 Konstytucji RP jest mowa o społecznej gospodarce rynkowej jako podstawie ustroju gospodarczego Rzeczypospolitej Polskiej – gospo- darki, która uwzględnia społeczne aspekty jej funkcjonowania 29 .

Termin „społeczny(a)” występuje również na poziomie ustawowym.

Ma duże znaczenie w prawie prywatnym, ze względu na klauzulę zasad współ- życia społecznego.

Działanie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego może stanowić w szczególności nadużycie prawa podmiotowego – art. 5 k.c.

oraz art. 8 k.p. Ponadto czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego jest bezwzględnie nieważna (art. 58 § 2 k.c.).

W art. 5 k.c.

mowa również o społeczno-gospodarczym przeznaczeniu danego prawa.

Można uznać także, że termin „społeczny(a)” wynika z klauzuli dobrych obyczajów (przykładowo art. 3851 § 1 k.c.).

Termin „społeczny(a)” jest wieloznaczny.

Posłużenie się nim jednak na poziomie nauk prawnych oznacza konieczność brania pod uwagę poza lite- ralnym brzmieniem danej normy kontekstu społecznego, w którym norma ta funkcjonuje.

Podobnie społeczne oddziaływanie biznesu, mające również miejsce na płaszczyźnie prawnej, zakłada konieczność odnoszenia skutków działania przedsiębiorcy na jego otoczenie.

Termin „społeczny(a)” wydaje się być również synonimem „wobec społeczeństwa”, do określenia wskazującego na adresata działań, ale i odpowiedzialności przedsiębiorcy.

Drugim elementem składowym społecznej odpowiedzialności biznesu jest termin „odpowiedzialność”, rozumiany według Słownika Języków Obcych PWN następująco: • obowiązek moralny lub prawny odpowiadania za swoje lub czyjeś czyny; • przyjęcie na siebie obowiązku zadbania o kogoś lub o coś 30 .

Z kolei termin „odpowiedzialny” oznacza: • gotowy do ponoszenia konsekwencji za swoje postępowanie; • mający obowiązek dopilnowania czegoś; • ponoszący winę za coś, co nie powinno się zdarzyć; 28 http://sjp.pwn.pl/lista.php?co=spo%B3eczny 29 W. Skrzydło, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, Wydawnictwo Oficyna, Warszawa 2007, s. 25.

30 http://sjp.pwn.pl/haslo.php?id=2493511

1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu 29 • wymagający kwalifikacji i obarczający odpowiedzialnością; • powodujący jakiś stan lub proces 31 .

Termin „odpowiedzialność”, użyty na gruncie analizowanej koncepcji, nie może być utożsamiany z prawnym znaczeniem tego terminu.

Nie chodzi tu bowiem o odpowiedzialność prawną w znaczeniu ponoszenia konsekwen- cji czynu lub zaniechania przez prawo czynu zakazanego lub nakazanego.

Z przytoczonych znaczeń „odpowiedzialności” chodzi więc tutaj o „przyję- cie na siebie obowiązku zadbania o kogoś lub o coś” oraz o „powodujący jakiś stan lub proces”.

„Odpowiedzialność” więc w znaczeniu przedmiotowej koncepcji to podejmowanie pozytywnych działań przez przedsiębiorcę, który ma na uwadze dobro szeroko pojmowanego społeczeństwa.

Potwierdzeniem powyższego jest użycie w języku angielskim słowa responsibility (zakłada pozytywne zobowiązania), a nie liability (odpowiedzialność prawna w związku z popełnieniem czynu).

Wskazana społeczna odpowiedzialność jest odnoszona na gruncie bada- nej koncepcji do biznesu.

Według Słownika Języka Polskiego PWN biznes (ang. business) to przedsięwzięcie handlowe lub produkcyjne przynoszące zysk; potocznie też: firma realizująca to przedsięwzięcie 32 .

Termin ten nie ma więc charakteru prawnego.

Jego odpowiednikiem będzie natomiast pojęcie „przedsiębiorcy”, czyli osoby fizycznej, osoby prawnej i jednostki organizacyjnej, niebędącej osobą prawną, której ustawa przyznaje zdol- ność prawną, prowadzącej we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową (art. 43 1 k.c.)

33 .

W pierwotnej angielskiej wersji społecznej odpowiedzialności biznesu jest użyte sformułowanie corporate.

Tłumacząc więc dosłownie mielibyśmy do czynienia z korporacyjną społeczną odpo- wiedzialnością, odpowiedzialnością społeczną korporacji.

Wskazuje to, że społeczna odpowiedzialność jest odnoszona, opierając się na swoich języko- wych znaczeniach, przede wszystkim do dużych podmiotów gospodarczych, bardzo często o charakterze transnarodowym, działających na terenie RP w formie spółek prawa handlowego.

Takie rozumienie społecznej odpowie- dzialności biznesu pozwala również na wykorzystanie przy wyznaczaniu jej treści normatywnej zasad corporate governance.

Należy zarazem uznać, że znaczenie językowe nie wyklucza założenia, iż społeczna odpowiedzialność biznesu odnosi się do przedsiębiorcy jako takiego, bez względu na jego 31 http://sjp.pwn.pl/lista.php?co 32 W: http://sjp.pwn.pl/haslo.php?id=2552335 33 Por. definicje przedsiębiorcy zawarte także w ustawie o ochronie konkurencji i kon- sumentów z 16 lutego 2007 r.

(DzU.

2007, nr 50, poz. 331) oraz w ustawie prawo upadłościowe i naprawcze z 28 lutego 2003 r.

(DzU 2003, nr 60, poz. 535).

30 1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu wielkość (choć w przypadku dużych podmiotów gospodarczych znajduje ona szczególne zastosowanie).

Mając na względzie powyższe społeczna odpowiedzialność biznesu rozumiana jest jako zobowiązanie przedsiębiorców do przyczyniania się do zrównoważo- nego rozwoju społeczno-ekonomicznego, w szczególności poprzez zobowiązania natury społecznej i ekologicznej, oparte o wartości wynikające z obowiązujących norm prawnych, ale wykraczające poza minimum zachowania nimi wyznaczone.

Zobowiązania przedsiębiorców na gruncie społecznej odpowiedzialności biznesu wywodzone są z norm prawnych (konstytucyjnych i ustawowych oraz prawa mię- dzynarodowego).

Tym samym społeczna odpowiedzialność biznesu powinna mieć swoje źródło w ry- gorystycznym przestrzeganiu prawa i polegać na wdrażaniu dodatkowych, dobrowolnych praktyk, sięgających dalej niż obowiązki ustawowe.

Równocześnie społeczna odpowiedzialność biznesu nie powinna być utożsamiana z działaniami przedsiębiorcy w obszarze public relations czy reklamy i wiązać się wyłącznie z podejmowaniem działań (np. natury filantropijnej) niezintegrowanych z działal- nością gospodarczą przedsiębiorcy.

1.2.

Płaszczyzna prawna 1.2.1.

Nowa płaszczyzna oddziaływania praw człowieka – prawa człowieka w biznesie Społeczna odpowiedzialność biznesu jest postrzegana przede wszystkim jako strategia zarządzania firmą.

Z tego wynika co do zasady woluntary- styczny charakter przyjmowanych przez danego przedsiębiorcę zobowią- zań.

Nie oznacza to jednak, że społeczna odpowiedzialność biznesu nie ma prawnego charakteru.

Dzieje się tak, ponieważ społeczna odpowiedzialność biznesu jest szczególnie istotna w zakresie, w jakim stanowi realizację aksjo- logii, która wypływa z norm prawnych 34 .

Ponadto koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu badana z punktu widzenia jej relacji do prawa powinna zakładać, że przedsię- biorca będzie rygorystyczne wywiązywał się ze wszelkich nałożonych na niego przez prawo obowiązków.

Chodzi tutaj nie tylko o niedopuszczanie do naruszenia prawa, lecz także o pozytywne działanie na rzecz ochrony danego dobra.

Ważne jest również to, że przedsiębiorcy mają duże możli- wości rozwiązania potencjalnych problemów natury prawnej, zanim zosta- nie podjęta interwencja ze strony organów państwowych stosujących prawo lub nawet działania natury prawotwórczej.

Szczególnie w świetle długości 34 A. Bodnar, CSR a przestrzeganie prawa, w: http://www.blog.centrumcsr.pl/?p=3

1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu 31 trwania procesu legislacyjnego przedsiębiorcy powinni sami podejmować działania, które w danym momencie pozostają poza regulacją prawną (np. niewykorzystywanie produktu zdrowotnie szkodliwego, nawet jeżeli nie jest to na dany okres zabronione).

Podkreśla się również, że to osoby zarzą- dzające przedsiębiorstwami mają najwięcej informacji i najszerszą wiedzę na temat ewentualnych negatywnych skutków działań firmy, oraz że to oni – jako najlepiej znający realia – powinni brać aktywny udział w procesie legislacyjnym, wykorzystując w nim praktyczne doświadczenie w rozwiązy- waniu danego problemu na poziomie przedsiębiorstwa 35 .

Ujęcie prawne społecznej odpowiedzialności biznesu bliskie jest ponadto nowemu, horyzontalnemu rozumieniu praw człowieka.

Tradycyjnie bowiem podejście do nich zakłada, że to państwo jest zarówno strażnikiem praw człowieka, jak i ich potencjalnym naruszycielem.

Jest to bezpośrednio zwią- zane z koncepcją wertykalnej skuteczności praw człowieka, zgodnie z którą prawa i wolności jednostki są bezpośrednio skuteczne i podlegają ochronie w relacji państwo – jednostka.

Na państwie co do zasady spoczywają obo- wiązki natury społeczno-ekonomicznej (zabezpieczenie społeczne, służba zdrowia, zwalczanie bezrobocia, mieszkalnictwo).

Takiemu podejściu sprzyja również spojrzenie na prawa człowieka jako na sferę publiczną i zestawienie jej ze sferą prywatną, do której zalicza się prowadzenie działalności gospo- darczej.

Skutkuje to m.in. brakiem regulacji w prawach spółek większości państw na świecie, w tym Polski, zagadnień związanych z ochroną praw człowieka 36 .

Spojrzenie na prawa człowieka jako na relację wertykalną jednostka – państwo nie przystaje do współczesnego obrazu świata.

Rosnąca rola i znaczenie korporacji transnarodowych i dużych przedsiębiorstw powoduje, że wymóg absolutnego zakazu naruszania praw człowieka musi zostać odnie- siony także do działalności przedsiębiorców.

Należy podkreślić, że wśród stu największych gospodarek świata około 50 to korporacje międzynaro- dowe 37 .

Obroty niektórych przedsiębiorców są więc zdecydowanie większe niż budżety państw 38 .

Za powyższym przemawia fakt, że państwo wycofuje się z wielu obszarów działalności gospodarczej, w które wkracza sektor prywatny.

Sytuacja ta ma miejsce zwłaszcza w państwach przechodzących transformację, gdzie znaczny obszar sfery działalności państwa, trafia na 35 A. Lewicka-Strzałecka, op.

cit., s. 20.

36 M.K. Addo, The changing face of parent and subsidiary Corporation: Entity vs.

Enterprise Liability, „Connecticut Law Review” 2005, t.

37, nr 667, s. 670.

37 A. Lewicka-Strzałecka, op.

cit., s. 21.

38 Por. listę Forbes, http://www.forbes.com/lists/2008/18/biz_2000global08_The-Global- 2000_Rank.html

32 1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu skutek prywatyzacji w ręce prywatnych podmiotów gospodarczych, zwłaszcza dużych korporacji transnarodowych 39 .

Zdarza się, że przejmują one nawet funkcje związane z: utrzymaniem porządku, bezpieczeństwem, edukacją i kulturą.

W doktrynie wskazuje się na zacieranie się różnic między polityką i zada- niami państwa a prywatną sferą działalności gospodarczej.

To zaś powinno skutkować uznaniem, że niemożliwe staje się utrzymanie traktowania praw człowieka jako sfery oddziaływania wyłącznie władzy państwowej 40 .

Wska- zuje się w szczególności na bardzo duży wpływ korporacji transnarodowych na politykę państwa 41 .

Zwłaszcza negocjacje przedinwestycyjne mogą być momentem, który, w związku z bardzo dużą siłą ekonomiczną przedsię- biorcy, może dochodzić do ustalenia takich warunków inwestycji, które zagrażają godziwej wysokości płac pracowniczych, bezpieczeństwu pracy czy wywiązywaniu się ze zobowiązań podatkowych 42 .

Ze strony korporacji transnarodowych zachodzi również ryzyko korupcji oraz popierania siły politycznej, która zapewnia utrzymanie korzystnych warunków ekonomicz- nych dla prowadzonej działalności gospodarczej 43 .

Stawianie zaś przez kraje ubogie zbyt wysokich wymagań potencjalnym inwestorom może skutkować utratą inwestycji na rzecz innego państwa 44 .

Założenie, że przedsiębiorca jest zobowiązany wyłącznie do przestrze- gania bezpośrednio skutecznych norm prawnych, obowiązujących w danym kraju jest błędne.

Jak wskazano współcześni przedsiębiorcy to często wielkie korporacje międzynarodowe prowadzące działalność gospodarczą w wielu krajach na całym świecie.

Mogłyby więc one teoretycznie swobodnie prze- nosić inwestycję do kraju, w którym w danym czasie określona forma dzia- łalności nie jest zabroniona lub ograniczenia w jej prowadzeniu są mniejsze.

Surowe normy środowiskowe obowiązujące w krajach rozwiniętych mogłyby przy przyjętym założeniu skłaniać przedsiębiorców do przenoszenia dzia- łalności gospodarczej do krajów, w których takie normy nie obowiązują (tzw. transfer brudnych technologii).

To samo można odnieść do standardów prawa pracy, zasad niedyskryminacji czy bezpieczeństwa i higieny pracy.

Tym samym ograniczanie zobowiązań przedsiębiorców do przestrzegania prawa 39 M.K. Addo, op.

cit., s. 671.

40 Ibidem, s. 670.

41 I. Bantekas, Corporate Social Responsibility in international law, “Boston University International Law Review” 2004, t.

22, nr 309, s. 314.

42 Ibidem, s. 314.

43 Ibidem, s. 315.

44 S. Shamir, Between self-regulation and the Alien Tort Claims Act: on the contested con- cept of Corporate Social Responsibility, “Law and Society Review” 2004, t.

38, nr 635, s. 637.

1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu 33 obowiązującego w danym kraju prowadziłoby do możliwości osiągania suk- cesów finansowych kosztem minimalnych standardów pracy i wymagań eko- logicznych 45 .

Takie redukowanie obowiązków przedsiębiorcy skutkowałoby ustalaniem standardów na najniższym poziomie określanym jako moralność krańcowa 46 .

Jej przełożenie na działalność przedsiębiorców oznacza zacho- wanie przedsiębiorców odpowiadające dolnej granicy prawnie i społecznie tolerowanego etycznego minimum.

Należy również zauważyć, że wpływ opinii publicznej w zakresie prze- strzegania wysokich standardów społecznej odpowiedzialności biznesu może być ograniczony, w przypadku przenoszenia niektórych inwestycji do krajów rozwijających się ze względu na niższe standardy tam obowiązujące, zasadni- czo do krytyki w razie ujawnienia nieprawidłowości na dużą skalę lub mieć charakter wyłącznie następczy (np. po katastrofie ekologicznej).

Konieczne jest zatem wdrażanie odpowiednich standardów w przedsiębiorstwach nieza- leżnie od istniejących regulacji prawnych, zwłaszcza w krajach rozwijających się lub sięgających dalej niż regulacje prawne krajów rozwiniętych.

Istotna więc z punktu widzenia społecznej odpowiedzialności biznesu jest realizacja za jej pomocą należytej ochrony praw człowieka.

W litera- turze wskazuje się przede wszystkim na wolność zrzeszania się i prawo do zbiorowych negocjacji interesów pracowniczych, wyeliminowanie przypad- ków pracy niewolniczej, bezwzględny zakaz pracy dzieci, bezwzględny zakaz dyskryminacji w miejscu pracy, właściwe wykorzystywanie kapitału ludzkiego oraz zapewnienie odpowiednich warunków bezpieczeństwa i ochrony zdro- wia pracowników 47 .

Wymagania płynące ze społecznej odpowiedzialności biznesu w aspek- cie zapewniania wysokiego standardu ochrony praw człowieka są istotne, zwłaszcza w przypadku przedsiębiorców ponadnarodowych, prowadzących lub rozpoczynających swoją działalność w krajach rozwijających się.

Do nich należy również zaliczyć, ze względu na poziom respektowania praw człowieka, kraje Europy Wschodniej, w tym Polskę.

System ochrony praw człowieka w tych krajach cechuje wielość instrumentów ochronnych (konsty- tucyjne prawa i wolności oraz gwarancje z nimi związane, prawo europejskie, odpowiedzialność odszkodowawcza za poczynania władzy publicznej, skarga na przewlekłość postępowania etc.), przy jednocześnie daleko posuniętych 45 A. Lewicka-Strzałecka, op.

cit., s. 20.

46 Ibidem, s. 20 oraz powoływana tam A. Dylus, Moralność krańcowa jako problem dla katolickiej nauki społecznej, Pallotinum, Warszawa 1992.

47 I. Bantekas, Corporate Social Responsibility in international law, op.

cit., s. 332.

34 1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu praktycznych problemach z realizacją wskazanych praw 48 .

Wydaje się, że przez społeczną odpowiedzialność biznesu możliwa jest pełniejsza realizacja określonych w Konstytucji RP praw i wolności obywatelskich.

Tym samym może wpływać na poziom ochrony praw człowieka w Polsce.

Podnoszenie standardów ochrony praw człowieka przez wdrażanie w stra- tegiach przedsiębiorców społecznej odpowiedzialności biznesu jest również postrzegane w doktrynie jako źródło do zwiększenia zysków w przyszło- ści 49 .

Uznaje się, że poszanowanie praw człowieka oraz działalność na rzecz państwa prawa prowadzi do budowy społeczeństwa otwartego, bardziej tolerancyjnego, wolnego od napięć i konfliktów 50 .

To zaś powinno skutko- wać powstaniem lepszego otoczenia dla biznesu, środowiska sprzyjającego rozwojowi wolnego rynku i lepszych warunków prowadzenia działalności gospodarczej.

Istotne jest również, że w coraz większym stopniu w odniesieniu do sytu- acji w Stanach Zjednoczonych w grę może wchodzić pozwanie przedsiębiorcy przed sądem amerykańskim za szkodę wyrządzoną przez przedsiębiorcę na terytorium poza USA.

Jest to możliwe przez zastosowanie Alien Tort Claims Act (28 U.S.C. §1350) (ATCA).

ATCA umożliwia obcokrajowcom złożenie pozwu w amerykańskich sądach, także wtedy, gdy pozwany nie jest obywatelem amerykańskim lub przedsiębiorcą mającym swoją siedzibę w Stanach Zjednoczonych.

Przy użyciu ATCA rozstrzygano np.: sprawy ame- rykańskiego koncernu paliwowego Chevron, odpowiadającego za katastrofę ekologiczną i zamieszki w delcie Nigru w Afryce; koncernu paliwowego Unocal, któremu zarzucano świadome wykorzystywanie niewolniczej siły roboczej do budowy gazociągu w Birmie we współpracy z armią birmańską; koncernu Royal Dutch Shell, który miał dostarczać broń nigeryjskim siłom bezpieczeństwa, wiedząc, że zostanie ona użyta przeciw manifestantom; koncernu Texaco, któremu zarzucono niszczenie ich środowiska natural- nego i zdrowia odpadami toksycznymi, czy Coca-Coli, która miała użyć sił paramilitarnych do zduszenia działalności związkowej w fabryce w Kolumbii – sprawy zazwyczaj kończą się ugodami 51 .

Podkreśla się również, że w sto- 48 Na takim stanowisku stoi E. Łętowska, por. M. Bernatt, Relacja z konferencji: „Dostęp do wymiaru sprawiedliwości – wybrane aspekty”, „Prawo i Prokuratura” 2007, nr 9, s. 126–129.

49 J. Filek, Społeczna odpowiedzialność biznesu…, op.

cit., 2006, s. 11.

50 Ibidem.

51 R. Stefanicki, Złe zachowanie kosztuje, op.

cit, s. 23; A. Ramasastry, R.C. Thompson, Commerce, Crime and Conflict.

Legal remedies for Private Sector Liability for Grave Breaches of International Law, Fafo Institute Report 2006, http://www.fafo.no/pub/rapp/536/536. pdf, s. 23.

1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu 35 sunku do przedsiębiorców w grę może wchodzić także odpowiedzialność przed Międzynarodowym Trybunałem Karnym 52 .

O możliwości skutecznego monitorowania działań przedsiębiorców pod kątem przestrzegania przez nich praw człowieka świadczy przykład sprawy spółki Aker Kværner 53 , którą zajmował się Norweski Krajowy Punkt Kon- taktowy OECD, działający w ramach systemu implementacji Wytycznych OECD 54 .

Od 1991 r.

Aker Kværner ASA poprzez swoją spółkę-córkę Kværner Process Services Inc. świadczył usługi dla Departamentu Obrony USA w Zatoce Guantanamo.

W 2001 r. ich zakres usług został rozszerzony o utrzymanie więzienia dla osób schwytanych podczas operacji wojskowych, m.in. w Afganistanie (tzw. X-Ray Camp).

Według raportów organizacji mię- dzynarodowych, m.in. Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża 55 oraz Human Rights Watch 56 warunki panujące w więzieniu na Guantanamo godziły w podstawowe prawa umieszczonych tam osób, podejrzanych o pro- wadzenie działalności terrorystycznej.

Zwracano uwagę, że do pozbawienia wolności tych osób dochodzi bez jakiegokolwiek postanowienia sądowego, co stanowi naruszenie powszechnie akceptowanych standardów ochrony praw człowieka 57 .

Sposób postępowania z więźniami można było uznać również za godzący w zasady humanitarnego traktowania i tym samym stanowiącym niedopuszczalne tortury 58 , zwłaszcza w związku z celowym uniemożliwianiem im snu, umieszczaniem w klatkach, oświetlaniu przez całą dobę silnym światłem stroboskopowym, a także zarzutami molesto- wania seksualnego.

W skardze złożonej do norweskiego Krajowego Punktu Kontaktowego OECD, przez grupę kilkudziesięciu organizacji pozarządowych – Forum 52 Por. szczegółowo A. Ramasastry, R.C. Thompson, op.

cit., s. 15–17.

53 Informacje nt. sprawy pochodzą ze strony organizacji OECD Watch, zrzeszającej organi- zacje pozarządowe, które monitorują przestrzeganie przez przedsiębiorców Wytycznych OECD, http://oecdwatch.org/cases/Case_81/@@casesearchview?type=Issue&search=en_ Aker%20Kv%C3%A6rner%20involvement%20in%20Guant%C3%A1namo%20Bay%2 0prisons 54 Por. punkt 2.2. niniejszej książki.

55 Por. doniesienia prasowe: http://www.msnbc.msn.com/id/6618051 56 Por. liczne raporty i artykuły dostępne na stronie Human Rights Watch, http://www.hrw. org/en/search/apachesolr_search/Guantanamo 57 Por. art. 9 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka ONZ z 1948 r.: „Nikt nie może podle- gać arbitralnemu zatrzymaniu, aresztowaniu lub wygnaniu” oraz art. 9 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych z 1966 r.: „Nikt nie może być arbitralnie zatrzymany bądź aresztowany; kto jest zatrzymany będzie natychmiast poinformowany o zarzutach i niezwłocznie postawiony przed sędzią z prawem do odwołania”.

58 Por. art. 5 i 9 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka ONZ i art. 7 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych.

36 1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu for Environment and Development, podnoszono, że do naruszenia praw człowieka więźniów na półwyspie Guantanamo może dochodzić właśnie w związku z działalnością Aker Kværner.

Usługi świadczone przez tę firmę polegały m.in. na utrzymywaniu infrastruktury więzienia i dostarczaniu prądu.

Tym samym skarżący podnosili, że doszło do naruszenia rozdziału 2.

punkt 2.

Wytycznych OECD (dział Postanowienia ogólne), zgodnie z którym przedsiębiorcy są zobowiązani do przestrzegania praw człowieka wobec tych, na których oddziałują poprzez prowadzoną przez siebie działalność, w spo- sób spójny z międzynarodowymi powinnościami i zobowiązaniami rządów państw goszczących inwestycje.

Na skutek złożenia skargi, po dwóch spo- tkaniach z przedstawicielami spółki Aker Kværner w tej sprawie, doszło do wydania rekomendacji przez norweski Krajowy Punkt Kontaktowy OECD 59 .

W rekomendacji z 29 listopada 2005 r. ustalił on stan faktyczny sprawy zgodnie z żądaniem skargi.

Zauważył, że jakkolwiek przedsiębiorcy nie są stronami konwencji i innych postanowień międzynarodowych, do których naruszenia doszło w przypadku więzienia w Guantanamo (są nimi pań- stwa), to powinni oni brać pod uwagę prawa człowieka przy prowadzonej działalności gospodarczej, a w szczególności nie czerpać zysku z powodu ich naruszenia.

Podkreślono, że zgodnie z Wytycznymi OECD przedsię- biorcy powinni przestrzegać praw człowieka wobec podmiotów, na których oddziałują poprzez prowadzoną przez siebie działalność; powinno się to odnosić również do praw osób pozbawionych wolności 60 .

Zwrócono uwagę na konieczność ciągłego poddawania przez przedsiębiorcę ewaluacji własnej działalności gospodarczej także w zakresie przestrzegania praw człowieka.

Norweski Krajowy Punkt Kontaktowy OECD wytknął Aker Kværner brak posiadania jakichkolwiek wewnętrznych standardów dotyczących praw czło- wieka w kontekście prowadzonej działalności gospodarczej i powoływanie się na ochronę tajemnicy klientów w celu uzasadnienia odmowy udostępnia- nia informacji w postępowaniu przed Krajowym Punktem Kontaktowym 61 .

59 Nie jest to powszechna praktyka wśród Krajowych Punktów Kontaktowych.

Zazwyczaj podejmują one tylko próbę mediacji i w razie jej niepowodzenia umarzają postępowanie.

Tylko niektóre krajowe Punkty Kontaktowe mają odpowiednie zaplecze instytucjonal- ne i merytoryczne, które daje im możliwość wydania rekomendacji.

Należy zauważyć również, że norweski Krajowy Punkt Kontaktowy OECD jest zbudowany na podstawie zasady niezawisłości i bezstronności, co wynika m.in. z jego składu – reprezentantów Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Ministerstwa Handlu i Przemysłu, Konfederacji Norweskich Przedsiębiorstw oraz Norweskiej Konfederacji Związków Zawodowych.

60 W rekomendacji stwierdzono: „the activities that the company has carried out can be said, at least partly, to have affected the inmates of the prison”.

61 W rekomendacji stwierdzono: „Aker Kværner could have delivered a great deal more documentation without compromising customer confidentiality”.

1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu 37 Zalecono przygotowanie takich zasad postępowania i ich skuteczną imple- mentację we wszystkich krajach, w których Aker Kværner prowadzi dzia- łalność gospodarczą.

Aker Kværner po wydaniu rekomendacji zdecydował się wycofać z Guantanamo.

Jako oficjalny powód podano nieprzedłużenie umowy na 2006 r.

Wydaje się jednak, że decyzja mogła być w rzeczywisto- ści motywowana negatywną oceną opinii publicznej na temat działalności gospodarczej Aker Kværner, potwierdzoną rekomendacją wydaną przez norweski Krajowy Punkt Kontaktowy OECD.

Przykładem sprawy, w której przedsiębiorcy zarzucano bezpośrednio naruszenie praw człowieka w związku z wykonywaniem zadań powierzo- nych przez państwo, była australijska sprawa spółki Global Solutions Limi- ted Australia 62 .

W skardze złożonej do australijskiego Krajowego Punktu Kontaktowego OECD pięć skarżących organizacji pozarządowych zarzu- ciło spółce Global Solutions Limited Australia naruszenie praw człowieka w administrowanych przez nią ośrodkach imigracyjnych o charakterze zamkniętym, w których umieszczano na czas nieokreślony osoby, którym biura imigracyjne Australii odmówiły przyznania statusu uchodźcy.

Skarga odnosiła się zwłaszcza do praw dzieci, w związku z przyzwoleniem spółki na ich przebywanie w ośrodku imigracyjnym i niezaprzestania tej prak- tyki pomimo negatywnych dla spółki zaleceń medycznych.

Podkreślano, że dochodzi do złamania międzynarodowych przepisów dotyczących praw dzieci, w szczególności Konwencji o Prawach Dziecka ONZ z 20 listopada 1989 r. 63 .

Naruszony miał zostać również art. 9 Międzynarodowego Paktu Praw Politycznych i Obywatelskich w związku z nieokreślonym czasowo cha- rakterem umieszczenia w ośrodku.

Opisana w skardze sytuacja miała mieć miejsce, pomimo deklarowania przez spółkę zaangażowania w propagowanie dobrych praktyk w obszarze praw człowieka.

Na skutek spotkań zorgani- zowanych przez australijski Krajowy Punkt Kontaktowy OECD udało się wypracować kompromis między stronami.

Spółka Global Solutions Limited Australia zobowiązała się poprawić sytuację panującą w ośrodkach imigracyj- nych, przez dopuszczenie do ośrodków imigracyjnych ekspertów z organizacji pozarządowych, poprawę standardów życia oraz opuszczenie przez dzieci tych ośrodków.

Pozytywny wynik mediacji został podkreślony w rekomen- dacjach australijskiego Krajowego Punktu Kontaktowego OECD.

Opisane sprawy są przykładami możliwości odnoszenia praw człowieka i zobowiązań z nich wynikających do działalności przedsiębiorców.

Spółka Global Solutions Limited Australia naruszała prawa człowieka w związku ze 62 Por. http://oecdwatch.org/cases/Case_73; szczegółowe informacje dostępne są również na stronie: http://www.bsl.org.au 63 http://www.hfhrpol.waw.pl/pliki/Konwencja_o_Prawach_Dziecka.pdf

38 1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu świadczeniem usług tradycyjnie zarezerwowanych dla sfery obowiązków pań- stwa.

Tym bardziej konieczna i uprawniona stała się więc ocena działalności przedsiębiorcy z punktu widzenia respektowania praw człowieka.

Podobnie, w przypadku spółki Aker Kværner ASA jej działalność przyczyniała się do bezpośredniego naruszenia praw człowieka ze strony państwa.

Istotne jest również, że w obu sprawach został zastosowany skutecznie system monito- rowania działalności przedsiębiorców z punktu widzenia wywiązywania się przez nich z deklarowanych zobowiązań w obszarze praw człowieka.

Było to możliwe bez odwoływania się do tradycyjnej drogi sądowej; pozwoliło to zarazem na ocenę odpowiedzialności spółki-matki za usługi świadczone przez spółkę-córkę.

W pełni jest zatem uzasadnione odniesienie praw człowieka do działal- ności przedsiębiorców.

Jednym ze sposobów implementacji praw człowieka do działalności przedsiębiorców jest społeczna odpowiedzialność biznesu, która w swoich normach chroni także prawa człowieka.

1.2.2.

Przedsiębiorca jako adresat społecznej odpowiedzialności biznesu Społeczna odpowiedzialność biznesu traktuje o przedsiębiorcy jako podmiocie społecznie odpowiedzialnym.

Wymagają więc, aby przedsię- biorca, w ramach prowadzonej działalności gospodarczej wywiązywał się z norm społecznej odpowiedzialności biznesu.

Odpowiada to przyjętemu na gruncie anglojęzycznym pojęciu corporate citizenship 64 , które zakłada spojrzenie na przedsiębiorcę jako odpowiedzialnego obywatela działającego aktywnie na rzecz swojego otoczenia.

Normy społecznej odpowiedzialno- ści biznesu nie będą odnoszone jednak wyłącznie do dużych podmiotów gospodarczych (spółek prawa handlowego), ale także do mniejszych przed- siębiorców.

Przedsiębiorca jest zobowiązany do przestrzegania norm społecznej odpo- wiedzialności biznesu za pomocą różnych instrumentów 65 .

Zgodnie z po- wszechnie akceptowanymi zasadami prawa międzynarodowego korporacje transnarodowe nie mają podmiotowości prawnomiędzynarodowej.

Mogą być więc one bezwzględnie zobowiązane normami prawa międzynarodowego, np. traktatami Międzynarodowej Organizacji Pracy tylko przez transpo- nowanie danych norm adresowanych do państwa-sygnatariusza na normy wewnętrzne.

W większości jednak przypadków normy społecznej odpowie- 64 Tłumacząc dosłownie: obywatelstwo korporacyjne.

65 Por. normy prawa międzynarodowego społecznej odpowiedzialności biznesu.

Stanowią one jedno z podstawowych źródeł odniesienia norm społecznej odpowiedzialności do norm Konstytucji RP.

1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu 39 dzialności biznesu mają charakter soft law i są adresowane bezpośrednio do przedsiębiorców transnarodowych.

W tym zakresie uznaje się więc, że przedsiębiorcy stają się podmiotami prawa międzynarodowego w rozumieniu prawa zwyczajowego (ang. customary law) 66 .

Skutkuje to nałożeniem na nich obowiązków przyczyniania się do zrównoważonego rozwoju, zgodnie z postanowieniami Agendy 21. do Deklaracji z Rio na temat środowiska i rozwoju z 1992 r. 67 Na gruncie amerykańskim przeszkodą w upowszechnianiu społecz- nej odpowiedzialności biznesu wśród przedsiębiorców jest wąskie ujęcie powierniczych obowiązków osób zarządzających spółkami, a zarazem ich odpowiedzialności za działanie z należytą starannością.

Sytuacja ta miała miejsce szczególnie po orzeczeniu Sądu Najwyższego Delawere w spra- wie Smith v.

Van Gorkom (488 A.2d 858 (Del.

1985)).

W rezultacie tego wyroku w wielu stanach USA ograniczono odpowiedzialność członków zarządu w spółce.

Problemem jest również domniemanie zgodności dzia- łania zarządu z interesem spółki.

Taka sytuacja może skutkować tendencją do podejmowania przez udziałowców ryzykownych, mogących przynieść duży zysk, decyzji, stanowiących równocześnie źródło szkody dla otoczenia przedsiębiorcy 68 .

W związku z tym wskazuje się na nieadekwatność dotychczasowych kon- cepcji i konieczność odejścia od nich.

Koncepcje te wskazują bowiem, że przedsiębiorca dąży przede wszystkim do osiągnięcia czysto ekonomicznego zysku, a jego odpowiedzialność dotyczy tylko udziałowców (akcjonariuszy) danej spółki.

Tak pojmowany zysk może stawać się źródłem strat pono- szonych przez otoczenie przedsiębiorcy 69 .

Ponadto w praktyce handlowej, przy ukształtowanej strukturze władz spółki wobec jej udziałowców (akcjo- nariuszy), może pojawić się praktyczny problem odpowiedzialności władz z tytułu wdrażanej polityki społecznej odpowiedzialności biznesu.

Możliwa jest sytuacja, w której akcjonariusze sprzeciwią się przeznaczeniu zysku na prospołeczną działalność spółki.

W sytuacji takiej konieczne będzie zrozu- mienie społecznej odpowiedzialności biznesu jako możliwości budowania pozytywnego wizerunku spółki, przekładającego się na jej lepsze wyniki handlowe i większe zyski akcjonariuszy.

Powyższe staje się coraz bardziej 66 I. Bantekas, op.

cit., s. 312–313.

67 Rio Declaration on Environment and Development, U.N. Conference on Environment and Development, http://www.un.org/esa/sustdev/agenda21.htm 68 E. Scalise, The code for corporate citizenship: States should amend statutes governing cor- porations and enable corporations to be good citizens, “Seattle University Law Review” 2005, t.

29, nr 275, s. 285.

69 Ibidem, s. 287–288.

40 1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu powszechne zarówno wśród osób spółką zarządzających, jak i wśród oto- czenia przedsiębiorcy 70 .

Jednym ze sposobów upowszechniania społecznej odpowiedzialno- ści biznesu wśród przedsiębiorców jest uchwalanie w niektórych stanach amerykańskich (Kalifornia, Minesota, Maine) kodeksów dobrych praktyk przedsiębiorców korporacyjnych (ang. Code for Corporate Citizenship).

Sta- nowią one odpowiedź na dotychczasowe niesprzyjające rozwojowi społecznej odpowiedzialności biznesu regulacje amerykańskiego prawa handlowego 71 .

Kodeksy te wprowadzają zmiany do prawa handlowego poszczególnych sta- nów USA, aby uwzględniało ono także obowiązek ochrony interesu spo- łecznego – interesu otoczenia przedsiębiorcy.

W związku z tym regulują odpowiedzialność karną i cywilną członków zarządu spółki, za szkodę dla środowiska, naruszenie praw człowieka, godności pracowników, negatywny wpływ na zdrowie, bezpieczeństwo publiczne lub dobro społeczności lokal- nych, w którym dany przedsiębiorca działa 72 .

W sytuacji naruszenia wska- zanych wartości podmiot poszkodowany może wystąpić na drodze sądowej przeciwko przedsiębiorcy o odszkodowanie.

Obowiązek przedsiębiorcy do działania z uwzględnieniem społecznej odpowiedzialności biznesu może wynikać również z norm prawa handlo- wego.

Sytuacja taka może mieć miejsce przez obowiązek uwzględniania w działalności spółki zasad współżycia społecznego.

Te zaś mogą być utoż- samiane z działaniem zgodnym z normami społecznej odpowiedzialności biznesu.

Potwierdzenie dla tej koncepcji można znaleźć w polskim Kodeksie spółek handlowych, w szczególności w związku z zasadą jedności prawa cywilnego i treścią art. 2 Kodeksu spółek handlowych 73 .

Nakazuje on stoso- wać w kwestiach nieuregulowanych w Kodeksie spółek handlowych Kodeks cywilny.

Przykładem takiej sytuacji może być regulacja poświęcona statutowi spółki.

Statut, będąc najważniejszą wewnętrzną regulacją danej spółki, okre- śla przedmiot jej działalności.

Uchwalenie statutu jest czynnością prawną.

W sytuacji, gdyby treść lub sposób uchwalenia statutu były sprzeczne z za- 70 Task force of world economic forum CEOS, joint statement, global corporate citizenship: the leadership challenge for CEOS and boards CEOS 10 (2002), http://www.weforum. org/pdf/GCCI/GCC_ CEOstatement.pdf 71 E. Scalise, op.

cit., s. 289–299.

72 Model unif.

code for corp. responsibility: duty to safeguard the public interest § 1 (2005): “the responsibility of the directors to manage the corporation in a manner that does not cause damage to the environment, violate human rights, adversely affect the public health or safety, damage the welfare of communities in which the corporation operates, or violate the dignity of the corporation’s employees”.

73 Ustawa z 15 września 2000 r.

– Kodeks spółek handlowych, DzU 2000, nr 94, poz. 1037.

1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu 41 sadami współżycia społecznego stawałby się on automatycznie nieważny (art. 58 § 2 k.c.).

Zasady współżycia społecznego będą miały znaczenie przy ocenie bezprawności działania przedsiębiorcy, wobec którego osoby trzecie (np. konkurenci albo konsumenci) dochodzić będą odszkodowania.

Poza normami społecznej odpowiedzialności biznesu, które mają swoje źródło w prawodawstwie międzynarodowym oraz zmianami dokonującymi się w prawie handlowym poszczególnych państw 74 , ogromne znaczenie dla zdefiniowania zakresu norm społecznej odpowiedzialności biznesu odnoszą- cych się do przedsiębiorcy ma prawo konstytucyjne.

Pozostawiając miejsce na analizę relacji między Konstytucją RP a społeczną odpowiedzialnością biznesu w rozdziale czwartym, odnieść się tutaj należy do szerokiego orzecz- nictwa niemieckiego ukształtowanego na gruncie art. 14 ust. 2 Konstytu- cji Republiki Federalnej Niemiec.

Stanowi on, że własność zobowiązuje, a korzystanie z niej powinno zarazem służyć dobru ogółu.

W orzecznictwie Federalnego Sądu Konstytucyjnego (niem. Bundesverfassungsgericht, BverfG) podkreśla się, że korzystanie z własności prywatnej powinno zawierać w so- bie społeczną odpowiedzialność właściciela 75 .

Zarazem uznaje się, że dobro wspólne wyznacza granice korzystania z własności.

Istotne staje się rów- nież określenie równowagi między prawem właściciela do korzystania z własności a interesem społecznym 76 .

W sprawie Deposit Copy Federalny Sąd Konstytucyjny oceniał zakres społecznego obowiązku przedsiębiorcy 77 .

Chodziło o wydawcę, który zgodnie z prawem Hesji musiał nieodpłatnie przekazywać kopie swoich niskonakładowych książek lokalnym bibliote- kom.

W wyroku Federalny Sąd Konstytucyjny podkreślił, że przy ocenie powyższego konieczne jest ustalenie do jakiego stopnia własność ma funkcje społeczne oraz na ile proporcjonalne do możliwości finansowych przed- siębiorcy jest nałożenie na niego obowiązków społecznych 78 .

Mając to na uwadze potwierdził społeczny charakter własności.

Ze względu zaś na duże społeczne znaczenie publikacji, uznał za proporcjonalne zobowiązanie przed- siębiorcy do przekazywania ich do publicznego użytku 79 .

Na gruncie doktryny 74 W celu porównania szerokiej legislacji w różnych państwach odnoszących się do CSR, zob. D. Frank (red.), CSR World, Jurisdictional comparison in the law and regulation of corporate social responsibility, European Lawyer Reference, London 2005.

75 Decyzja w sprawie Allotment, BverfGE 1979, t.

52, nr 1, s. 29 76 S. Michalowski, L. Woods, German Constitutional Law, The protection of civil liberties, Ashgate, Dartmouth 1999, s. 323.

77 BverfGE 1981, t.

58, nr 137.

78 Ibidem, s. 147–148.

79 W przedmiotowej sprawie Federalny Sąd Konstytucyjny uznał, że obowiązki nałożone na wydawcę niskonakładowych, elitarnych pozycji stanowiły dla niego zbyt duży ciężar finansowy.

42 1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu polskiego prawa konstytucyjnego na znaczenie orzecznictwa niemieckiego wskazał Bolesław Banaszkiewicz 80 .

Zajął on stanowisko, że z art. 14 ust. 2 Konstytucji RFN wynika „społeczne związanie” własności 81 .

Odnosząc się do sytuacji na gruncie Konstytucji RP uznał, że konieczne jest rozszerzenie katalogu przesłanek ograniczenia prawa własności poza wartości wynika- jące z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP.

Jako ograniczenie własności wskazał 82 społeczny charakter gospodarki rynkowej oraz potrzebę sprawiedliwego i efektywnego uregulowania stosunków majątkowych ze względu na zawartą w art. 2 Konstytucji RP zasadę sprawiedliwości społecznej 83 .

Za własność w odniesieniu do przedsiębiorcy należy uznać przedsiębior- stwo, rozumiane jako zorganizowany zespół składników niematerialnych i materialnych przeznaczony do prowadzenia działalności gospodarczej 84 .

W kontekście norm społecznej odpowiedzialności biznesu oznaczałoby to, że przedsiębiorca rozumiany jako podmiotowy odpowiednik przedsiębior- stwa – jego właściciel, jest ograniczony w korzystaniu ze swojej własności.

Takim ograniczeniem jest zwłaszcza dobro innych – działania przedsiębiorcy powinny służyć dobru jego kontrahentów 85 .

Przedsiębiorca powinien więc być podmiotem, który prowadzi własne działania w sposób przejrzysty, uwzględniając dobro swojego otoczenia.

Wywiązuje się tym samym z norm społecznej odpowiedzialności biznesu.

1.3.

Otoczenie przedsiębiorcy – kontrahenci przedsiębiorcy Klasyczne podejście do działalności przedsiębiorcy korporacyjnego zakłada, że ma ona być ukierunkowana na realizację interesów udziałow- ców (ang. shareholders).

Podkreślano, zwłaszcza że podstawową odpowie- dzialnością przedsiębiorcy jest dbanie o zysk 86 oraz w efekcie właściwy jego podział między udziałowców danej spółki.

Społeczna odpowiedzialność biznesu jest oparta natomiast na założeniu, że poza udziałowcami istnieje jeszcze wiele podmiotów w otoczeniu przed- 80 B. Banaszkiewicz, Konstytucyjne prawo do własności, w: M. Wyrzykowski (red.), Konstytucyjne podstawy systemu prawa, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2001, s. 27–54.

81 Ibidem, s. 43.

82 Ibidem, s. 43.

83 Ibidem, s. 43.

84 Na gruncie polskim zasadę taką ustanawia art. 55 1 Kodeksu cywilnego.

85 Wnioski takie płyną m.in. z przedstawionych orzeczeń Federalnego Sądu Konsty- tucyjnego.

86 A. Friedman, The social responsibility of business is to increase its profits..., op.

cit.

1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu 43 siębiorcy, na których ów przedsiębiorca oddziałuje.

Podmioty te zwykło się określać interesariuszami lub stronami zainteresowanymi (ang. stakehol- ders).

W doktrynie pojawiają się jednak głosy sprzeciwu wobec szerokiego definiowania pojęcia „interesariusz” – traktowania go jako każdego, kto może oddziaływać na przedsiębiorstwo lub każdego, na kogo to przedsię- biorstwo może mieć wpływ 87 .

W innych opiniach jako interesariusza określa się te osoby, na których poziom dobrobytu mają istotny wpływ decyzje podejmowane przez firmę lub których prawa mogą być przez firmę naru- szane 88 .

Bez względu na powyższe problemy definicyjne, za interesariuszy należy uznać – za poglądami doktryny – otoczenie danego przedsiębiorcy: podmioty znajdujące się w kręgu jego oddziaływania.

Przede wszystkim chodzi tutaj o: (1) pracowników, inwestorów, udziałowców; (2) klientów, konkurentów; (3) państwo; (4) wspólnoty lokalne, społeczeństwo, organi- zacje społeczne 89 .

Pojęcie „interesariusz”, przyjęte na gruncie koncepcji społecznej odpo- wiedzialności biznesu, badanej z punktu widzenia socjologii czy ekonomii, wydaje się nie być właściwe na gruncie nauk prawnych.

Trudno zaakceptować pogląd, że to kierownictwo danej firmy w sposób czysto subiektywny będzie określać do kogo jest kierowana jej społeczna odpowiedzialność.

Przez odwołanie się do filozofii, a konkretnie do liberalizmu, możliwe staje się określenie podmiotów, do których odnoszą się działania przed- siębiorców.

Przydatna jest tutaj zwłaszcza koncepcja umowy społecznej 90 .

John Locke zakładał, że do zawarcia umowy społecznej dochodzi na dwóch etapach 91 .

Pierwszy o charakterze pierwotnym polega na zawarciu umowy każdego z każdym.

W związku z zawarciem umowy społecznej dochodzi do odejścia od stanu natury, w którym rozumne postępowanie podmiotów 92 gwarantuje pokój i chęć „zachowania całego rodzaju ludzkiego” 93 .

Jest to konieczne ze względu na potrzebę ochrony praw naturalnych: równości i wolności oraz własności 94 w obliczu sytuacji niepewności co do zachowań 87 A. Lewicka-Strzałecka, op.

cit., s. 24.

88 Zob.

B. Langtry, powoływany przez A. Lewicka-Strzałecka, op.

cit., s. 24.

89 Zob.

m.in. J. Filek, Społeczna odpowiedzialność biznesu…, op.

cit., s. 4; C. Porębski, Czy etyka się opłaca?, Wydawnictwo Znak, Kraków 1997, s. 43–44.

90 Por. np. T. Hobbes, Lewiatan czyli materia, forma i władza państwa kościelnego i świeckie- go, tłum.

C. Znamierowski, Fundacja Aletheia, Warszawa 2005; J.-J.

Rousseau, Umowa społeczna, tłum.

A. Peretiatkowicz, Wydawnictwo Antyk, Kęty 2002.

91 J. Locke, Dwa traktaty o rządzie, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1992, rozdział II.

92 Ibidem, rozdział II, § 19.

93 Ibidem, § 7.

94 Ibidem, § 4.

44 1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu innych.

J. Locke uznaje, że „wielki cel, dla którego ludzie wstępują do spo- łeczeństwa, stanowi korzystanie w pokoju i bezpieczeństwie z ich własności [...] potężnym zaś środkiem temu służącym jest prawo 95 ”.

Pierre Manent ten stan niepewności określa jako sytuację głodu, jaki wkradł się między ludzi w stanie natury 96 .

W celu zawarcia umowy i utworzenia społeczeństwa niezbędne jest zachowanie naturalnych uprawnień i jednoczesne pozyskanie dla nich gwarancji – porzucając stan natury ludzie chcą uczynić obowiązy- wanie rozumnego prawa pewniejszym.

U J. Locke’a jednostka zawierająca umowę nie traci swoich praw – traci jedynie możliwość nieskrępowanego korzystania z nich.

Możliwość tę ograniczają prawa pozytywne.

Zawarcie umowy społecznej na jej pierwszym etapie polega na powstaniu społeczeń- stwa i zasad jego funkcjonowania.

Dopiero na drugim etapie dochodzi do powołania państwa, które wkracza wtedy, gdy samoregulacja, dokonująca się na podstawie ustanowionych w społeczeństwie wartości (określone np. w konstytucji), okazuje się nieskuteczna.

Te wartości określone w umowie społecznej, a mające swoje źródło w prawie naturalnym, skutkują m.in. obowiązkiem wykonywania umowy zawartej przez jej kontrahentów w spo- sób wolny i uczciwy.

Zarówno wolność, jak i godność, mająca charakter praw naturalnych i stanowiąca zarazem zasady sprawiedliwości i element porządku moralnego, ukształtowanego na skutek zawarcia umowy społecznej, jest skuteczna hory- zontalnie.

Każdy podmiot charakteryzujący się równością i wolnością jest więc kontrahentem umowy społecznej i zobowiązuje się do przestrzegania pewnych reguł.

Powinien zwłaszcza nie podejmować działań, które szkodzą, np. środowisku naturalnemu czy naruszają godność lub wolność ludzką.

Opierając się na zawartej umowie społecznej jej kontrahenci są zobowiązani do samoograniczania się i samoregulacji działań w sposób uwzględniający aksjologię danego społeczeństwa, zawartą m.in. w konstytucji.

John Rawls rozwija przedstawione pojęcie „umowy społecznej” i odnosi się m.in. do zagadnienia porządku moralnego 97 .

Uznaje, że cechami pier- wotnymi podmiotów zawierających umowę społeczną jest wolność i równość.

Istotne jest również założenie racjonalności kontrahentów tej umowy.

Strony będące w sytuacji pierwotnej dysponują jedynie wiedzą ogólną – „zasłoną niewiedzy”, która wymusza na nich bezstronność (ang. fairness), co skutkuje brakiem dążenia do dostosowywania struktury w społeczeństwie do wła- 95 Ibidem, § 134.

96 P. Manent, Intelektualna historia liberalizmu, Wydawnictwo Znak, Kraków 1994, s. 65 i nast.

97 J. Rawls, Liberalizm polityczny, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998.

1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu 45 snych interesów i potrzeb 98 .

Koncepcja sprawiedliwości społecznej zakłada równe traktowanie osób mających tę samą cechę charakterystyczną, istotną dla danej kategorii osób (sprawiedliwość dystrybutywna), tak aby wszelkie sporne wartości – wolność, dochód i bogactwo – były równo rozdzielone 99 .

Zdaniem J. Rawlsa, kooperacja społeczna zbudowana na podstawie umowy społecznej powinna tworzyć warunki do właściwego ukształtowania spra- wiedliwości społecznej i przyczyniać się do odpowiedniej dystrybucji dóbr w społeczeństwie 100 , aby było to z największą korzyścią dla najmniej uprzy- wilejowanych oraz aby występujące nierówności były związane z pozycjami i urzędami otwartymi dla wszystkich w warunkach autentycznej równo- ści możliwości.

Sprawiedliwe zaś społeczeństwo powinno być oparte na porządku konstytucyjnym zgodnym z zasadami sprawiedliwości 101 .

Trybunał Konstytucyjny, interpretując pojęcie „sprawiedliwości” w połączeniu z poję- ciem „równości”, przyjmuje, że jeżeli w podziale dóbr i związanym z tym podziale ludzi występują niesprawiedliwe różnice, to wówczas różnice te są uważane za nierówność 102 .

Sprawiedliwość jest przeciwieństwem arbi- tralności, wymaga bowiem, aby zróżnicowanie poszczególnych ludzi pozo- stawało w odpowiedniej relacji do różnic w sytuacji tych ludzi 103 .

Wszelkie sporne wartości – wolność, dochód i bogactwo powinny być w związku z tym równo rozdzielone 104 .

Sprawiedliwe zaś społeczeństwo powinno być oparte na porządku konstytucyjnym zgodnym z zasadami sprawiedliwości 105 .

Za kontrahentów tak rozumianej umowy społecznej należy uznać zarówno przedsiębiorcę, jak i podmioty znajdujące się w otoczeniu jego działalności – pracowników i udziałowców, klientów, konkurentów, państwo, wspólnoty lokalne i organizacje społeczne.

Przedsiębiorca jako kontrahent umowy społecznej ma prawo korzystania z zasobów danego środowiska społeczno- naturalnego.

W zamian za to jednak zobowiązuje się do samoregulacji własnych działań zgodnie z konstytucyjnie określonymi wartościami, wynika- jącymi także z porządku prawno-naturalnego.

Wartości te stanowią zarazem element umowy społecznej, której kontrahentami są przedsiębiorcy.

Można w związku z tym mówić o społecznej odpowiedzialności tych przedsiębior- 98 C. Porębski, Wstęp, w: J. Rawls, Liberalizm polityczny, op.

cit., s. XX.

99 J. Rawls, Teoria sprawiedliwości, op.

cit., s. 89.

100 Ibidem, s. 119.

101 C. Porębski, Wstęp, w: J. Rawls, Liberalizm polityczny, op.

cit., s. XXI.

102 Wyrok TK z 22 sierpnia 1990 r., sygn. akt K 7/90, OTK ZU 1986–1995, t.

2/1990, poz. 5, s. 53.

103 Ibidem, s. 54.

104 Wyrok TK z 22 grudnia 1997 r., sygn. akt K 2/97, OTK ZU 1997, nr 5–6, poz. 72.

105 C. Porębski, Wstęp, w: J. Rawls, Liberalizm polityczny, op.

cit., s. XXI.

46 1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu ców, wynikającej z umowy społecznej.

Zakres tej odpowiedzialności jest określony w Konstytucji RP.

Mówiąc zatem o przedsiębiorcach w kontekście społecznej odpowiedzial- ności biznesu będę brał pod uwagę ich działania w stosunku do innych niż oni kontrahentów umowy społecznej.

Będę więc posługiwał się pojęciem „kontrahentów przedsiębiorcy”, a nie pojęciem „interesariuszy”.

Można przyjąć, że działanie przedsiębiorcy w stosunku do jego kontra- hentów zasadniczo koncentruje się w dwóch sferach.

Sfera wewnętrzna odnosi się głównie do pracowników oraz do jego udziałowców i kadry zarządzającej.

Obejmuje ona zwłaszcza takie działania, jak: humanizacja pracy, poprawa bezpieczeństwa, zapewnienie godziwego wynagrodzenia, zabezpieczenie odpowiednich świadczeń socjalnych czy stwo- rzenie możliwości kształcenia pracowników.

Sfera ta, pomimo poddania jej w Polsce szczegółowej regulacji prawnej, stwarza dużo problemów, jeżeli chodzi o przestrzeganie praw człowieka w praktyce.

Do tej sfery odnoszą się również zasady corporate governance, co powinno skutkować lepszą ochroną praw akcjonariuszy.

Sfera zewnętrzna dotyczy oddziaływań przedsiębiorcy na klientów, w tym konsumentów, w szczególności jeżeli chodzi o zagwarantowanie wysokiej jakości dóbr i usług oraz tworzenie uczciwych zasad wymiany.

Odnosi się ona również do konkurentów danego przedsiębiorcy.

W sferze zewnętrznej oddziaływania przedsiębiorcy ponadto należy umieścić ochronę środowiska.

Do sfery zewnętrznej trzeba zaliczyć także tzw. dalsze otoczenie przedsię- biorcy (przez niektórych traktowaną jako trzecia sfera oddziaływania) 106 .

Odnosi się ona głównie do pośredniego wpływu przedsiębiorcy na wspól- noty lokalne, regionalne, państwowe czy nawet globalne.

Należałoby tutaj umieścić również oddziaływanie przedsiębiorcy na strukturę państwową.

To dalsze otoczenie przedsiębiorcy powinno nie tylko być beneficjentem działań przedsiębiorców w obszarze społecznej odpowiedzialności biznesu, lecz także równocześnie aktywnie uczestniczyć w tworzeniu jak najlepszych warunków dla przedsiębiorców.

Szczególną rolę powinno tutaj odgrywać państwo poprzez kompleksową politykę w tym obszarze.

Działania podejmowane przez państwo powinny prowadzić do stwarzania takich warunków, zwłaszcza prawnych, dzięki którym przedsiębiorca będzie mógł w pełni wywiązywać się z nałożonych na niego obowiązków z tytułu społecznej odpowiedzialności biznesu.

Jed- nak przy analizie roli państwa jako jednego z najbardziej istotnych kon- trahentów przedsiębiorcy trzeba mieć świadomość, że przy dyskusji nad 106 C. Porębski, Czy etyka się opłaca?, op.

cit., s. 44.

1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu 47 wdrażaniem polityki państwowej w obszarze społecznej odpowiedzialności biznesu bardzo ważne jest, aby nie doszło do przeregulowania działalności gospodarczej i tym samym zniechęcenia przedsiębiorców zagranicznych do inwestowania w danym kraju.

Współcześni przedsiębiorcy mają przecież możliwość inwestowania w różnych krajach i poszukiwania tych, w których standardy w zakresie społecznej odpowiedzialności biznesu są niższe (tzw. forum shopping).

Nie chodzi więc o to, aby państwo zniechęcało przed- siębiorców do podejmowania inwestycji w danym kraju poprzez daleko posuniętą regulację, a raczej by za element warunkujący podjęcie takiej inwestycji uważało posiadanie i faktycznie wdrażanie odpowiednich stan- dardów międzynarodowych, odnoszących się do różnych sfer społecznej odpowiedzialności biznesu.

Istotne jest zatem prowadzenie przez państwo kampanii uświadamiających przedsiębiorcom i ich klientom znaczenie pro- wadzenia inwestycji w sposób społecznie odpowiedzialny.

Bardzo ważne jest również zachęcanie do inwestowania przy użyciu ulg ekonomicznych, które mogłoby się przełożyć na oszczędności przedsiębiorcy, pomimo wdrażania w swojej strategii zasad społecznej odpowiedzialności biznesu.

Potencjalne działania państwa mogą wiązać się np. ze stwarzaniem ulg podatkowych dla przedsiębiorców inwestujących w środowisko lub podejmujących działania dla społeczności lokalnych (np. uruchomienie specjalnego programu zwal- czania bezrobocia w gminie wiejskiej).

Na przykład w Polsce przeszkodą w upowszechnianiu zasad społecznej odpowiedzialności biznesu w obszarze usług prawniczych 107 jest regulacja art. 8 ust. 2 ustawy z 11 marca 2004 r.

o podatku od towarów i usług 108 .

Zgodnie z nim opodatkowaniu podlega nieodpłatne świadczenie usług, jeżeli nie są one związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa, a podatnikowi przysługiwało w całości lub w części prawo do obniżenia kwoty podatku należnego o kwotę podatku naliczonego przy nabyciu towarów i usług związanych z tymi usługami.

W tej definicji mieści się także nieodpłatne świadczenie pomocy prawnej.

Skutkuje to obowiąz- kiem odprowadzania 22% podatku od dochodu, jaki zostałby uzyskany, gdyby porada prawna była udzielana odpłatnie.

Nieodpłatne świadczenie pomocy prawnej na rzecz osób ubogich i potrzebujących jest więc w obec- nym stanie prawnym podwójnie nieopłacalne.

Prawnik, który rezygnuje ze swojego wynagrodzenia za usługę, musi naliczyć i odprowadzić podatek tak, jakby świadczył ją odpłatnie.

Za podstawę odliczenia podatku musi przyjąć wartość wynagrodzenia, które pobrałby za wykonanie takiej usługi odpłatnie.

Nie uzyskuje więc dochodu, a ponosi dodatkowe wydatki.

Ponadto osoba, 107 Por. punkt 1.4.5. niniejszego rozdziału.

108 DzU 2004, nr 54, poz. 535.

48 1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu która taką bezpłatną poradę otrzyma, powinna potraktować jej wartość jako swój przychód i zapłacić podatek dochodowy.

Regulacja ta jest powszechnie krytykowana zarówno przez kancelarie prawne, jak i organizacje pozarzą- dowe jako najbardziej oczywista przeszkoda dla rozwoju usług pro bono w Polsce 109 .

Na dużą pozytywną rolę państwa wskazuje ustawodawstwo międzyna- rodowe, które w swojej naturze jest do niego głównie adresowane.

Jako przykład można wskazać na art. 2 Międzynarodowego Paktu Praw Obywa- telskich i Politycznych: „[Państwo] zobowiązuje się przestrzegać i zapewnić wszystkim osobom, które znajdują się na jego terytorium i podlegają jego jurysdykcji, prawa uznane w niniejszym Pakcie.

[...]

Zobowiązuje się podjąć [...] odpowiednie kroki mające na celu przyjęcie tego rodzaju środków usta- wodawczych lub innych, jakie okażą się konieczne w celu urzeczywistnienia praw uznanych w niniejszym Pakcie”.

Podobny charakter mają postanowienia Karty Praw Podstawowych, która w art. 51 przewiduje związanie postanowie- niami karty instytucji i organów Unii.

Jeżeli więc z danych umów między- narodowych, a zwłaszcza z zagwarantowanych tam praw jednostki wynikają normy społecznej odpowiedzialności biznesu, to państwo powinno podjąć wszelkie działania umożliwiające przedsiębiorcom wywiązywanie się z nich.

Dobrym przykładem w tym zakresie są Wytyczne OECD, które nakładają na rządy państw członkowskich OECD obowiązek prowadzenia działań promocyjnych i informacyjnych na temat wytycznych, w tym ustanowienia Krajowego Punktu Kontaktowego.

Istotna jest również działalność Komisji Europejskiej, zmierzająca do upowszechniania społecznej odpowiedzialności biznesu w UE 110 .

Zielona Księga przewiduje również wiele postanowień, odnoszących się bezpośrednio do działań, które powinna podjąć KE w celu propagowania społecznej odpowiedzialności biznesu.

Stawia się tam pytania, czy UE powinna wspierać i uzupełniać istniejące już formy działania na rzecz społecznej odpowiedzialności biznesu.

Wskazuje się na możliwość powołania struktury europejskiej, która zajmowałaby się przejrzystością, spójnością i przestrzeganiem praktyk w dziedzinie społecznej odpowiedzialności biz- nesu.

Rozważa się wprowadzenie jednolitych standardów dotyczących zasad oceny i weryfikacji społecznej odpowiedzialności biznesu.

109 Por. w szczególności list Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka do Ministra Sprawiedliwości z 7 maja 2007 r., http://www.hfhrpol.waw.pl/precedens/pl/aktualnosci/nieodplatna-pomoc- prawna-nie-moze-byc-opodatk.html.

110 Por. http://ec.europa.eu/employment_social/soc-dial/csr/

1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu 49 1.4.

Społeczna odpowiedzialność biznesu w praktyce 1.4.1.

Społeczna odpowiedzialność biznesu – współpraca między przedsiębiorcami a społecznością lokalną i organizacjami pozarządowymi Jednym z podstawowych założeń społecznej odpowiedzialności biznesu jest uwzględnianie przy prowadzonej działalności gospodarczej interesów różnych kontrahentów, w szczególności społeczności lokalnych i reprezen- tantów społeczeństwa obywatelskiego.

Powinno się to wiązać z koniecznością uwzględniania w planach i skutkach swojej inwestycji interesów lokalnej społeczności.

Zobowiązanie to może mieć zarówno charakter pozytywny, np. współpracy z organizacjami pozarządowymi, jak i negatywny – powstrzy- mania się od działań, które mogłyby godzić w interesy społeczności lokalnej lub samych pracowników przedsiębiorstwa, wywodzących się z tej społecz- ności.

Z powyższego wynika jak największe wykorzystywanie lokalnych zaso- bów ludzkich oraz prowadzenie badań naukowych i technologicznych we współpracy z lokalnymi ośrodkami naukowymi.

Efektem tak prowadzonej działalności gospodarczej mogą być zyski dla przedsiębiorcy w postaci zaufa- nia i przychylności społeczności lokalnej.

Może się to przełożyć na zwięk- szenie sukcesu ekonomicznego inwestycji.

Może mieć również znaczenie dla skuteczniejszego pozyskiwania pracowników i efektywnego zarządzania zasobami ludzkimi (wywodzącymi się zazwyczaj z lokalnych społeczności).

Branie pod uwagę interesów społeczności lokalnej ma szczególne znacze- nie w przypadku inwestowania w regionie, w którym inwestycje korzystają z dodatkowych przywilejów przyznawanych przez państwo, np. w formie pomocy publicznej.

W Polsce przykładem mogą być Specjalne Strefy Eko- nomiczne 111 .

Przedsiębiorca inwestujący w Specjalnej Strefie Ekonomicznej – korzystający z preferencyjnych warunków prowadzenia działalności gospo- darczej – powinien uwzględniać interes lokalnego środowiska, w którym inwestuje, w celu niejako wynagrodzenia społeczności lokalnej za otrzymanie tych przywilejów albo udogodnień 112 .

Przykładem promowania zasad społecznej odpowiedzialności biznesu w obszarze współpracy ze społecznością lokalną może być projekt Fundacji 111 Por. ustawę o specjalnych strefach ekonomicznych z 20 października 1994 r., DzU 1994, nr 123, poz. 600 z późn. zm. 112 Wnioski takie płyną z referatu Roberta Geislera i Grzegorza Piskalskiego, Wytyczne OECD a CSR.

Relacje inwestorów SSE ze swoimi interesariuszami na przykładzie podstrefy Tyskiej KSSE, przedstawionego na konferencji Fundacji Centrum CSR.PL, Polskiej Agencji Informacji i Inwestycji Zagranicznych oraz Ministerstwa Gospodarki na temat „Społeczne otoczenie Specjalnych Stref Ekonomicznych” (Warszawa, 30 września 2008 r.).

50 1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu Karpackiej „The Way It Works”, realizowany w czterech krajach Euro- regionu Karpackiego: w Polsce, Rumunii, na Słowacji i na Węgrzech 113 .

Elementem projektu jest również działanie specjalnej strony internetowej, która ma być platformą wymiany aktualnych informacji o społecznej odpo- wiedzialności biznesu, zwłaszcza przykłady najlepszych praktyk z Regionu Karpackiego 114 .

Zaangażowanie przedsiębiorców w ramach tego projektu polegało na podejmowaniu działań sponsoringowych i charytatywnych (ICN Polfa Rzeszów SA), wspieraniu organizacyjnym i materialnym szkół podsta- wowych i gimnazjów w regionie (PGNiG SA – Sanok), pomocy dzieciom (Grupa Nowy Styl), założenia i prowadzenia liceum plastycznego (Talens Polska Sp. z o.o.) czy darowizny sprzętu komputerowego na cele edukacyjne (IBM Polska Sp. z o.o.)

115 .

Równocześnie jednak z badań prowadzonych na Podkarpaciu wynika, że prowadzenie działalności gospodarczej z uwzględ- nieniem zasad społecznej odpowiedzialności, zwłaszcza w obszarze dobrych relacji i współpracy ze społecznością lokalną, jest w regionie podkarpackim tym lepsze im lepsze jest zintegrowanie przedsiębiorstwa z tą społecznością lokalną i tym samym lepsze rozumienie jej potrzeb 116 .

Przykłady udanej współpracy dotyczyły zwłaszcza przedsiębiorstw z dominującym polskim kapitałem, przedsiębiorstw o scentralizowanym modelu zarządzaniu (chary- zmatyczny lider) oraz gdy osoby zarządzające przedsiębiorstwem wywodziły się z Podkarpacia 117 .

Gorzej wyglądały inwestycje społecznie odpowiedzialne w przypadku dużych międzynarodowych korporacji, gdzie decyzje na temat współpracy ze społecznością lokalną musiały być konsultowane z zarządem przedsiębiorstwa za granicą, oraz w przypadku przedsiębiorstw ze Specjalnej Strefy Ekonomicznej, która funkcjonuje w oderwaniu od swojego lokalnego otoczenia 118 .

Innym przykładem promowania społecznej odpowiedzialności biznesu na poziomie lokalnym w Polsce jest projekt Domu Współpracy Polsko-Nie- mieckiej „CSR dla Górnego Śląska.

Międzysektorowa wiosna 2008/2009: działania na rzecz ożywienia współpracy między sektorami”, mający na celu zawiązanie dialogu, a w dalszej perspektywie, długotrwałej współpracy, mię- dzy sektorem biznesu a organizacjami pozarządowymi z Górnego Śląska 119 .

113 http://www.thewayitworks.org/project/idea/ 114 http://www.thewayitworks.org 115 Zob.

referat R. Geislera i G. Piskalskiego, Wytyczne OECD a CSR.

Relacje inwestorów SSE ze swoimi interesariuszami na przykładzie podstrefy Tyskiej KSSE, op.

cit.

116 Ibidem.

117 Ibidem.

118 Ibidem.

119 http://www.csr-haus.pl/o_projekcie.php

1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu 51 W ocenie pomysłodawców projektu kluczowym elementem skutecznego rozwoju regionu o wielokulturowym charakterze jest utożsamianie się z nim przedsiębiorców działających w tym regionie oraz ich zaangażowanie na rzecz społeczności lokalnej 120 .

Współpraca obejmuje obecnie 17 przedsię- biorców 121 .

Praktycznym przykładem społecznej odpowiedzialności biznesu może być świadczenie usług prawniczych pro bono przez kancelarie prawne oraz indywidualnych prawników przy współpracy organizacji pozarządowych 122 .

Są one w szczególności odpowiedzialne za selekcję, przygotowywanie, przekazywanie, a następnie koordynowanie spraw, którymi na zasadach pro bono będzie zajmować się dany prawnik lub kancelaria prawna.

Organizacje takie zwykło określać się jako clearinghouse.

Współpracę między kancelariami prawnymi a organizacjami pozarządowymi poprzedzają zazwyczaj negocja- cje 123 .

Efektem ich pozytywnego zakończenia jest przeważnie zobowiązanie firmy prawniczej do prowadzenia danej sprawy pro bono i zobowiązanie organizacji społecznej do aktywnego współuczestnictwa w procesie (np. przez przedłożenie opinii prawnej), nagłaśnianie zarówno danej problematyki, jak i samego faktu współpracy w mediach 124 .

W Polsce organizacjami, które mają cechy clearinghouse są Centrum Pro Bono 125 oraz Helsińska Fundacja Praw Człowieka w związku z działalnością prowadzoną w ramach Programu Spraw Precedensowych 126 .

Centrum Pro Bono jest platformą współpracy między organizacjami pozarządowymi a kancelariami prawnymi w zakresie bezpłatnej pomocy prawnej.

Od stycznia 2008 r. organizacje pozarządowe z całej Polski mogą zgłaszać do Centrum Pro Bono sprawy wymagające specjalistycznej wiedzy prawnika.

W przypadku przyjęcia przez Centrum Pro Bono danej sprawy jest ona przesyłana do kancelarii prawnej.

Zadaniem pro- jektu jest stworzenie sieci współpracy między kancelariami a organizacjami społecznymi, poprzez pośredniczenie w przedstawianiu firmom prawniczym spraw zgłoszonych przez organizacje społeczne, gromadzenie i publikowanie przykładów dobrych praktyk oraz działalność publikacyjną (np. wydawanie 120 Ibidem.

121 www.csr-haus.pl/tresc.php?subaction=showfull&id=1231879401&archive=&start_fro- m=&ucat=13& 122 Por. punkt 1.4.5. niniejszego rozdziału.

123 G. Wiaderek, M. Ziółkowski, Formy i zakres pomocy prawnej świadczonej przez organizacje pozarządowe, w: A. Winiarska (red.), Obywatel i Prawo.

Raport z realizacji trzeciej edycji Programu, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2008, s. 24.

124 Ibidem.

125 www.centrumprobono.pl 126 www.hfhr.org.pl/precedens

52 1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu zbiorów opracowanych strategii wraz z komentarzami, wydawanie propozycji ankiet, scenariuszy działań) 127 .

Program Spraw Precedensowych (PSP) współpracuje natomiast z licznymi prawnikami zarówno z kancelarii indywidualnych, jak i dużych firm prawni- czych w związku z prowadzeniem spraw w formie litygacji strategicznej 128 .

Zapewnienie prawnika jest zawsze związane z wcześniejszą analizą sprawy i podjęciem pozytywnej decyzji co do zajęcia się tą sprawą.

Przekazanie sprawy prawnikowi wiąże się z jej dalszym koordynowaniem, pośredniczeniem między klientem a prawnikiem kancelarii oraz medialnym nagłaśnianiem sprawy 129 .

Przekazanie sprawy prawnikowi jest połączone często z obser- wowaniem toczącego się procesu w charakterze publiczności, przygotowy- waniem opinii przyjaciela sądu lub nawet wyjątkowo przystępowaniem do postępowania sądowego w charakterze organizacji społecznej.

Sens pomocy prawnej udzielanej jednostce wyraża się więc przede wszystkim w znalezie- niu właściwego partnera pro bono, a następnie w podejmowaniu działań uzupełniających, do których należy zaliczyć także nagłośnienie problemu 130 .

PSP buduje również stałą współpracę z kancelariami prawnymi 131 , która wiąże się ze wsparciem finansowym PSP i uzyskaniem przez kancelarię sta- tusu partnera głównego lub wspierającego programu.

Na zasadzie pro bono w ramach PSP są lub były prowadzone, m.in.: sprawa nie powołania przez Prezydenta RP sędziów wskazanych przez Krajową Radę Sądownictwa 132 ; sprawa dyskryminacji kobiet ze względu na wiek w Polskim Radiu SA 133 , czy sprawa K.S., wdowy po policjancie, który zginął na służbie 134 .

Inną organizacją, która za cel stawia sobie upowszechniania świadcze- nia usług pro bono przez prawników w Europie Środkowo-Wschodniej jest Public Interest Law Institute 135 .

Jej dużym osiągnięciem jest stworzenie 127 G. Wiaderek, M. Ziółkowski, op.

cit., s. 25.

128 Program Spraw Precedensowych współpracuje na zasadzie pro bono z kancelariami międzynarodowymi, jak Weil, Gotshal & Manges, Dewey&LeBeouf, Lovells, Salans, Clifford Chance, Dechert LLP, siedmioma dużymi polskimi kancelariami oraz z ponad 50 indywidualnymi prawnikami.

Por. szczegółowo http://www.hfhrpol.waw.pl/precedens/ images/stories/bodnar_budapest_pro_bono_forum.pdf 129 G. Wiaderek, M. Ziółkowski, op.

cit., s. 24.

130 Ibidem.

131 Szczegóły projektu dostępne są pod adresem: http://www.hfhrpol.waw.pl/precedens/pl/ ogolne/projekt-cee-trust.html 132 A. Bodnar, J. Lora, Prezydent nie skorzystał z prerogatywy, „Biuletyn Informacyjny Programu Spraw Precedensowych HFPC” 2007, nr 10, s. 3–4.

133 http://www.hfhrpol.waw.pl/precedens/pl/sprawy-prawne/dyskryminacja.html 134 http://www.hfhrpol.waw.pl/precedens/pl/sprawy-prawne/wykonywanie-wladzy-publicznej- 2.html 135 www.pili.org

1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu 53 forum dyskusji na temat współpracy między kancelariami prawnymi a orga- nizacjami pozarządowymi.

W 2007 i 2008 r. zorganizowało w Budapeszcie Europejskie Forum Pro Bono (European Pro Bono Forum) 136 .

Świadczenie pomocy prawnej przy współpracy z organizacjami spo- łecznymi jest dobrym przykładem społecznej odpowiedzialności biznesu.

Uznaje się, że wzajemne zbliżenie organizacji społecznych i firm prawniczych pomaga w budowaniu profesjonalnego i sprawnego systemu pomocy oso- bom potrzebującym, nagłaśnianiu i zwalczaniu niewłaściwych praktyk oraz poszerzaniu przestrzeni aktywnego zaangażowania prawników w działalność na rzecz dobra publicznego 137 .

1.4.2.

Społeczna odpowiedzialność biznesu a ekonomia i zasady corporate governance Można powiedzieć, że punktem odniesienia dla społecznej odpowiedzial- ności biznesu mogą być zasady corporate governance – zasady zarządzania i nadzoru wewnętrznego w spółkach kapitałowych 138 .

Ich wprowadzenie ma na celu poprawienie ochrony interesów i praw akcjonariuszy przy uwzględnie- niu zasady, że podstawową dyrektywą dla spółek jest realizacja jej interesu.

Ten zaś jest definiowany jako wypadkowa interesów akcjonariuszy i innych podmiotów zainteresowanych prawidłowym funkcjonowaniem spółki 139 – kontrahentów spółki (rozumianych w sposób przedstawiony).

W tym sen- sie realizacja zasad corporate governance powinna przyczyniać się więc do ochrony interesów kontrahentów.

Co do zasady jednak ochrona ta będzie realizowana w sposób pośredni.

Wynika to z faktu, że zasady corporate gover- nance dotyczą wewnętrznej organizacji spółki.

Sposób ich realizacji powinien być natomiast w pełni przejrzysty i dostępny dla potencjalnych inwestorów.

Podkreśla się, że dostarczane przez inwestorów informacje mogą wywierać nacisk ekonomiczny na spółki emitujące akcje i przyczyniać się do wzrostu 136 M. Bernatt, D. Pudzianowska, Europejskie Forum pro bono, „Biuletyn Informacyjny Programu Spraw Precedensowych HFPC” 2007, nr 10, s. 4–5.

Jednym z elementów forum jest „NGO Marketplace”, na którym organizacje pozarządowe miały możliwość zaprezentowania swojej działalności oraz zachęcenia firm prawniczych do współpracy.

137 Deklaracja Prawników na rzecz działań pro publico bono, Trybunał Konstytucyjny, Warszawa, 22 czerwca 2007 r., http://www.fupp.org.pl/down/deklaracja.pdf 138 A. Wacławik, I. Karasik, Polski kodeks corporate governance.

Mechanizmy wdrażania i egzekwowania, „Przegląd Prawa Handlowego” 2002, nr 7, s. 24.

139 A. Wacławik, Zasady Dobrych Praktyk w Spółkach Publicznych w 2002 roku.

Pozaustawowa regulacja zagadnień corporate governance a odpowiedzialność za przestrzeganie zasad ładu korporacyjnego, „Transformacje Prawa Prywatnego” 2002, nr 4, s. 16.

54 1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu lub spadku ich wartości 140 .

Ów nacisk ekonomiczny jest zaś postrzegany jako podstawa wywiązywania się ze zobowiązań natury corporate governance 141 , które mają co do zasady charakter woluntarystyczny, stanowiący uzupełnie- nie postanowień prawa spółek.

Zasady corporate governance mają również duże znaczenie prawne ze względu na możliwość uznania ich za dobre obyczaje lub zasady współżycia społecznego w rozumieniu Kodeksu Spółek Handlowych i Kodeksu Cywilnego 142 .

Istotne z punktu widzenia społecznej odpowiedzialności biznesu jest ujęcie interesu spółki jako jej podstawowego celu.

W szczególności wzrost wartości spółki jest korygowany interesem kontrahentów.

Jako podstawowy jest również uważany nakaz posiadania uczciwych intencji i nienadużywania uprawnień 143 .

Ponadto systematyczne ujawnianie informacji o działalności spółki ma pozytywne znaczenie nie tylko dla decyzji potencjalnych inwestorów, lecz także dla konsumentów i pracowników.

Uzyskana bowiem w ten sposób wiedza pomaga nie tylko w dokonaniu właściwego wyboru, lecz także zmniejsza prawdopodobieństwo poszkodowania kogokolwiek działaniem przedsiębiorcy.

Zasady corporate governance są również istotne w zakresie, w jakim mogą stanowić wzór dla implementacji norm społecznej odpowiedzialności biznesu do działalności spółek, zwłaszcza tych notowanych na giełdzie.

Wydaje się, że spółki, które poddają się zasadom dobrych praktyk corporate governance, mogą być gotowe zastosować podobne instrumenty kontroli przestrzegania i wdrażania norm społecznej odpowiedzialności biznesu.

W tym zakresie więc wywiązywanie się przez spółki z norm społecznej odpowiedzialności biznesu stanowiłoby rozwinięcie realizacji zasad corpo- rate governance.

Należy podkreślić, że transparentność działalności gospodarczej, której służy przestrzeganie zasad corporate governance, jest także istotnym elemen- tem międzynarodowych regulacji społecznej odpowiedzialności biznesu.

Na tę kwestię zwraca się szczególną uwagę w Wytycznych OECD.

Udostępnie- nie informacji powinno mieć miejsce zwłaszcza w odniesieniu do struktury, sytuacji finansowej i wyników przedsiębiorstwa oraz polegać na ujawnianiu m.in. takich informacji, jak wyniki finansowe głównych udziałowców czy polityki nadzoru korporacyjnego.

Do zasad corporate governance nawiązuje się także w Zielonej Księdze Komisji Europejskiej 144 .

140 A. Wacławik, I. Karasik, op.

cit., s. 25.

141 Ibidem, s. 26.

142 Ibidem, s. 27–28.

143 A. Wacławik, op.

cit., s. 22.

144 Zielona Księga, par. 85.

1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu 55 Należy zwrócić również uwagę na międzynarodowe regulacje soft law, bezpośrednio odnoszące się do corporate governance, w szczególności Zasady nadzoru korporacyjnego OECD z 1999 r. 145 .

W rozdziale piątym tych Zasad umieszczono dział „Jawność i przejrzystość”, którego postanowienia zasadniczo odpowiadają Wytycznym OECD dla przedsiębiorstw wielona- rodowych.

Podkreśla się tam zwłaszcza, że ramy nadzoru korporacyjnego powinny gwarantować terminowe publikowanie przez spółki precyzyjnych informacji, odnoszących się do wszystkich istotnych spraw dotyczących tych spółek, w tym informacji na temat sytuacji finansowej, wyników struktury właścicielskiej kapitału i nadzoru sprawowanego nad spółką 146 .

W zasadach nadzoru korporacyjnego OECD jest regulowana również rola kontrahen- tów (w rozumieniu przez mnie zaproponowanym) w procesach nadzoru korporacyjnego.

Branie pod uwagę interesów kontrahentów w ramach efek- tywnego nadzoru korporacyjnego jest równoznaczne z wywiązywaniem się przez przedsiębiorcę ze społecznej odpowiedzialności biznesu.

Podkreśla się, że ramy nadzoru korporacyjnego powinny uwzględniać prawa kontrahentów i sprzyjać aktywnej współpracy między nimi a spółkami, zmierzającymi do tworzenia wartości ekonomicznej, miejsc pracy oraz trwałej rentowności przedsiębiorstw.

1.4.3.

Społeczna odpowiedzialność biznesu a zysk przedsiębiorcy Często podkreśla się, że pozytywne postrzeganie przedsiębiorcy z punktu widzenia społecznej odpowiedzialności przekłada się na jego wyniki eko- nomiczne, zwłaszcza na poziom notowań giełdowych 147 .

Równocześnie 145 OECD Principles for Corporate Governance: standards and guidelines for shareholder rights and other governance issues (1999), http://www.oecd.org/dataoecd/16/32/34656740. pdf.

146 Publikowane powinny być m.in. istotne informacje na temat: – wyników finansowych i operacyjnych spółki; – celów spółki; – wspólników/akcjonariuszy posiadających znaczące pakiety akcji wraz z ich prawami głosu; – polityki wynagrodzeń członków rady nadzorczej i zarządu oraz informacje dotyczące członków rady nadzorczej; – transakcji z powiązanymi kontrahentami; – istotnych dających się przewidzieć czynników ryzyka; – istotnych zagadnień dotyczących pracowników i innych interesariuszy; – struktur i polityki nadzoru, w szczególności postanowień wszystkich kodeksów nadzoru korporacyjnego lub polityki nadzoru korporacyjnego oraz procedur, za pomocą których jest ona realizowana.

147 I. Bantekas, op.

cit., s. 340.

56 1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu negatywna ocena opinii publicznej odnosząca się do działań przedsiębiorcy może mieć wpływ na zmianę jego zachowania właśnie w związku z obawą spadku dochodów.

Skuteczne okazują się tutaj kampanie społeczne poka- zujące nieprawidłowości w działaniach konkretnych przedsiębiorców, np. w obszarze inwestycji w krajach rozwijających się.

W grę wchodzi często bojkot produktów lub usług tego przedsiębiorcy 148 .

Kampanie społeczne i bojkot wielokrotnie odnosiły skutek w postaci zmiany zachowania przed- siębiorcy, np. przez wycofanie się z kontrowersyjnej inwestycji (choć bardzo często za oficjalny powód są podawane motywy ekonomiczne, jak nieprze- dłużenie umowy).

Przykładem może być bojkot produktów Nike w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku, który obniżył jej zyski o połowę 149 .

Bojkot był związany z ujawnieniem przez amerykańskich obrońców praw człowieka zatrudniania dzieci w fabrykach Nike w Azji.

W efekcie prote- stów Nike zdecydował się poprawić warunki pracy oraz ustalił minimalny wiek zatrudnienia.

Do podobnych zmian, polegających na wprowadzeniu zewnętrznego monitoringu i odpowiednim znakowaniu produktów, został zmuszony Reebok w związku z oskarżeniami wykorzystywania pracy dzieci przy produkcji piłek do piłki nożnej w Pakistanie (kampanie nazwano ”FoulBall”) 150 .

Ostatnim przykładem skutecznej kampanii społecznej są działania koalicji organizacji obywatelskich z całego świata (pod nazwą Sudan Divestment Task Force 151 ), która zmierza do podważenia wiarygod- ności przedsiębiorców inwestujących w Sudanie w trakcie trwania konfliktu w Darfurze.

Kampania toczy się wokół hasła: „Uczciwi ludzie nie inwestują w firmy zaangażowane w Sudanie”, a więc uderza w interesy ekonomiczne przedsiębiorców inwestujących w Sudanie i za cel stawia sobie obniżenie notowań giełdowych tych przedsiębiorców (stworzono specjalny ranking firm inwestujących w Sudanie 152 ).

Zainicjowanie kampanii było możliwe z powodu dużego uzależnienia ekonomicznego Sudanu od inwestycji zagra- nicznych, zwłaszcza związanych z wydobyciem ropy naftowej, które są pod- stawowym źródłem finansowym dla prowadzonej wojny domowej w tym kraju.

Wystosowano list, w którym wzywano do wyzbycia się akcji czterech największych inwestorów w Sudanie – koncernów paliwowych z Chin, Indii i Malezji.

Akcja społeczna przełożyła się na podjęcie przez niektóre ze stanów USA uchwał o nie inwestowaniu w akcje przedsiębiorców, prowa- dzących działalność gospodarczą w Sudanie.

W związku z tą akcją, z Sudanu 148 R. Stefanicki, Złe zachowanie kosztuje, op.

cit., s. 23.

149 http://www.geocities.com/athens/acropolis/5232/newnike.htm 150 http://ca.geocities.com/busa2100/ILOFocusChildLaborPact.htm 151 http://www.sudandivestment.org/home.asp, por. też R. Stefanicki, op.

cit., s. 23–24.

152 Por. http://www.sudandivestment.org/position.asp

1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu 57 wycofało się kilkanaście dużych firm, sprzedawano także akcje spółki Petro- China inwestującej w Sudanie.

Autorzy kampanii podkreślają, że jedynym ze sposobów na zmianę zachowania przedsiębiorców jest uświadomienie im ryzyka biznesowego 153 .

Głośny był również bojkot usług dostarczanych przez Google, zorganizowany w lutym 2006 r. przez organizację „Studenci dla Wolnego Tybetu” 154 , w związku ze współpracą Google z władzami chińskimi w zakresie cenzury informacji dostępnych poprzez wyszukiwarkę Google.

Po wejściu na dostępną w Chinach stronę google.cn, chiński internauta, szukając wiadomości o Tajwanie, wydarzeniach na placu Tiananmen, ruchu Falun Gong czy demokracji, znajdował informację: „Zgodnie z lokalnym prawem niektóre wyniki nie mogły zostać wyświetlone” 155 .

Tym samym Google przy- czyniał się do znaczącego ograniczania wolności słowa w Chinach – kraju, w którym podstawowym źródłem niezależnych i obiektywnych informacji staje się właśnie Internet.

Podejmowane były również próby bojkotowania produktów i usług przedsiębiorców, nie pochodzących z Chin, którzy byli sponsorami Igrzysk Olimpijskich w Pekinie w 2008 r.

– Volkswagen, Adidas, Coca-Cola i Samsung 156 .

Skutek bojkotów lub kampanii społecznych jest z punktu widzenia wyni- ków finansowych przedsiębiorcy krótkotrwały i nie przyczynia się co do zasady do zachwiania stabilności przedsiębiorstwa w długiej perspektywie czasowej.

Istotna jest w związku z tym odpowiedź na pytanie, na ile trwała i konsekwentna strategia przedsiębiorcy w obszarze społecznej odpowiedzial- ności biznesu przekłada się na jej zysk finansowy w długiej perspektywie czasowej.

Spierają się tu dwa poglądy.

Pierwszy zakłada, że realizowanie w działalności gospodarczej zasad społecznej odpowiedzialności biznesu nie przekłada się bezpośrednio na zyski finansowe przedsiębiorcy w związku z faktem, że ekonomiczne wykazanie takiej relacji jest bardzo trudne.

Gene- ralnie jednak nie wyklucza się, że pozytywne skutki dla przedsiębiorcy mogą wystąpić (w 2001 r. pozytywne skutki odnotowano w 53% ze 127 badań związku między polityką społeczną przedsiębiorcy a jego zyskiem finan- sowym 157 ).

Drugi z poglądów wskazuje jednoznacznie, że taka pozytywna relacja zachodzi.

Działania na rzecz zaspokajania interesów różnych grup 153 R. Stefanicki, op.

cit., s. 23.

154 Strona bojkotu dostępna jest pod adresem: http://noluv4google.com/article.php?list= type&type=92 155 M. Kuźmiński, Cyberdysydenci kontra Goołag, „Tygodnik Powszechny” nr 10 z 5 marca 2006 r., s. 7.

156 Por. m.in. V. Makarenko, Czy sponsorzy wstydzą się igrzysk?, http://wyborcza.

pl/1,89010,5112848.html 157 Na takie badania Joshua Daniela Margolisa i Jamesa Patrica Walsha powołuje się J. Lewicka-Strzałecka, op.

cit., s. 27; por. J. Margolis, J. Walsh, People and profits – the

58 1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu kontrahentów przedsiębiorcy mają zwiększać efektywność organizacji w przy- stosowywaniu się do zewnętrznych wymagań.

To zaś sprzyja większej ela- styczności przedsiębiorcy w prowadzonej działalności gospodarczej; buduje jego przewagę konkurencyjną poprzez zwiększenie możliwości adaptacyj- nych i tym samym przekłada się na lepszy zysk finansowy przedsiębiorcy 158 .

Zauważa się również, że społeczna odpowiedzialność biznesu jest wdrażana przede wszystkim w dużych przedsiębiorstwach, które działają na rynku przez długi okres i tym samym mają możliwość dostrzeżenia pozytywnych skutków wdrażania, bez względu na pojawiające się koszty takiej polityki w okresie krótkoterminowym 159 .

Te przedsiębiorstwa zarazem najchętniej poddają się zewnętrznemu, niezależnemu audytowi, który sprawdza zgodność wdrażanej przez nich polityki ze standardami międzynarodowymi 160 .

Społeczna odpowiedzialność biznesu nie powinna być więc postrzegana w kategoriach public relation czy reklamy danego przedsiębiorcy.

Nieza- sadne jest jej utożsamianie z działalnością filantropijną.

Oczywiście jest to założenie, które nie zawsze znajduje potwierdzenie w praktyce.

W litera- turze podkreśla się, że upowszechnianie się społecznej odpowiedzialności biznesu wpłynęło na większą przejrzystość niefinansowych aspektów działa- nia przedsiębiorcy 161 .

Równocześnie uważa się, że społeczna odpowiedzial- ność biznesu stworzyła przedsiębiorcom możliwość przeciwdziałania bądź reagowania na ewentualną krytykę przedsiębiorcy i tym samym umożliwiła zwiększenie ich wpływów 162 .

W związku z powyższym społeczna odpowiedzialność biznesu, badana z punktu widzenia szeroko rozumianych nauk ekonomicznych, powinna być rozumiana jako taki sposób zarządzania, który skutkować może zbudowa- niem przewagi konkurencyjnej danego przedsiębiorcy na rynku.

Utożsamiana być powinna z inwestycją, a nie ze stratami (szczególnie w długim okresie).

Postrzeganie społecznej odpowiedzialności biznesu jako strategii przedsię- biorcy powinno oznaczać również jej długofalowy charakter i tym samym nie być ograniczone do jednorazowych akcji charytatywnych. search for a link between a Company’s social and Financial performance, Lawrence Erlbaum Associates Publishers, New Jersey 2001.

158 J. Lewicka-Strzałecka, op.

cit., s. 26.

159 K. Szymielewicz, Prawa człowieka w biznesie: czyj zysk i czyja odpowiedzialność?, Polski Raport Social Watch 2008, Czas na prawa, s. 89, http://www.socialwatch.org/en/infor- meImpreso/pdfs/SW-Poland-Report-2008.pdf.

160 K. Szymielewicz, op.

cit., s. 89.

161 J.M. Conley, C.A. Williams, Engage, Embed, and Embellish: Theory Versus Practice in the Corporate Social Responsibility Movement, UNC Legal Studies Research Paper No.

05-16, 2005, http://ssrn.com/abstract=691521, s. 59-60.

162 Ibidem, s. 62.

1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu 59 Ma to szczególne znaczenie w przypadku kryzysu finansowego na świe- cie lub w samym przedsiębiorstwie i związanymi z powyższym skutkami w postaci ograniczania wydatków w przedsiębiorstwie na cele niezwiązane bezpośrednio z działalnością gospodarczą, w tym na cele charytatywne 163 .

Trwałe zintegrowanie społecznej odpowiedzialności z innymi aspektami dzia- łalności przedsiębiorstwa umożliwia uniknięcie ograniczania wydatków na działalność związaną ze społeczną odpowiedzialnością biznesu.

Podkreśla się, że okres kryzysu finansowego pozwala w jasny sposób zauważyć, które z działań przedsiębiorców mają charakter doraźny, a które stanowią trwały element strategii przedsiębiorcy 164 .

Wydaję się, że przedsiębiorcy powinni budować swój wizerunek bez względu na sytuację gospodarczą – temu zaś także służy społeczna odpowiedzialność biznesu 165 .

Równocześnie przedsiębiorcy powinni być świadomi ryzyka, jakie pono- szą również z punktu widzenia czysto ekonomicznego, gdy decydują się na prowadzenie inwestycji, które godzą w zasady społecznej odpowiedzialności biznesu.

Istotne jest wdrażanie odpowiednich systemów certyfikacji oraz korzystanie z oferty adresowanej do przedsiębiorców ze strony organiza- cji pozarządowych i związków przedsiębiorców w zakresie odnoszącym się do społecznej odpowiedzialności biznesu.

Wydaje się, że takie zachowanie przedsiębiorcy może przełożyć się na jego sukces rynkowy, zwłaszcza ten widziany w długiej perspektywie czasowej.

Należy uznać, że wdrażanie spo- łecznej odpowiedzialności biznesu podnosi także konkurencyjność przedsię- biorcy na rynku.

Jest to najbardziej widoczne w obszarze zarządzania rela- cjami wewnętrznymi w przedsiębiorstwie (szczególnie relacji z pracownikami i w efekcie możliwości rekrutowania najlepszych pracowników), w zarzą- dzaniu ryzykiem i reputacją przedsiębiorcy oraz innowacyjnością przedsię- biorstwa.

Powinno być to zatem bezpośrednio związane z uwzględnianiem praw człowieka, transparentnością działań przedsiębiorcy oraz zarządzaniem łańcuchem dostaw (ang. supply chain) – dokonywaniem oceny kontrahentów z punktu widzenia społecznej odpowiedzialności biznesu 166 .

163 Zgodnie z sondażem przeprowadzonym w grudniu 2008 r. przez „Gazetę Prawną” 51% przedstawicieli przedsiębiorców uważa, że kryzys finansowy osłabi społeczną odpowie- dzialność biznesu, 14,5% jest zdania, że wzmocni, a 20%, że zmieni.

54% z nich deklaruje, że pomimo kryzysu w ich przedsiębiorstwie budowana i implementowana będzie strate- gia społecznej odpowiedzialności biznesu w kolejnym roku, http://biznes.gazetaprawna. pl/artykuly/101201,csr_a_kryzys_finansowy.html 164 L. Anam, CSR a kryzys finansowy, http://biznes.gazetaprawna.pl/artykuly/101201,csr_a_ kryzys_finansowy.html 165 Ibidem.

166 Wnioski takie płyną z raportu Komisji z 2008 r. na temat konkurencyjności europejskiej, http://ec.europa.eu/enterprise/enterprise_policy/competitiveness/doc/compet_rep_2008/

60 1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu 1.4.4.

Certyfikacja i promowanie społecznej odpowiedzialności biznesu O upowszechnieniu społecznej odpowiedzialności biznesu świadczy powo- łanie do życia specjalnych ratingów, mierzących poziom społecznej odpo- wiedzialności.

W szczególności spółki notowane na FTSE i Dow Jones są umieszczane na wskaźnikach FTSE4GOOD 167 i DJSI (Dow Jones Sustaina- bility Indexes) 168 , jeżeli spełniają wymagania z zakresu ochrony środowiska, praw człowieka i praw pracowniczych oraz relacji ze swoimi kontrahen- tami 169 .

Podobne notowania są obecne na giełdzie kanadyjskiej i brazylij- skiej.

Wydaje się, że wprowadzenie tego rodzaju ratingów na innych gieł- dach przyniesie pozytywne skutki, zarówno jeżeli chodzi o wzrost zysków i reputacji danego przedsiębiorcy, jak i pełniejszą ochronę na płaszczyźnie praw człowieka.

Ponadto stworzone zostały specjalne standardy – certyfikaty międzyna- rodowe, które pozwalają na ocenę społecznej odpowiedzialności danego przedsiębiorcy 170 .

Umożliwiają one przeprowadzanie w przedsiębiorstwie zewnętrznego, niezależnego audytu, mającego na celu zbadanie zgodno- ści polityki przedsiębiorcy z określonymi standardami międzynarodowymi.

Wdrażanie w przedsiębiorstwie polityki zgodnej z danym standardem mię- dzynarodowym, a następnie kontrolowanie jego przestrzegania poprzez audyt oznacza, że przedsiębiorca podejmuje kroki sięgające dalej niż wyłącznie deklarowanie przestrzegania zasad społecznej odpowiedzialności biznesu.

Można twierdzić, że przyznanie standardu powinno przekładać się na realną poprawę wizerunku przedsiębiorcy i w efekcie przyczyniać się do zwięk- szenia jego zysków.

Znane są certyfikaty ISO, odnoszące się do jakości i bezpieczeństwa produktów.

ISO 14000 certyfikuje jednak przestrzeganie przez przedsiębiorcę norm ochrony środowiska 171 .

Ponadto trwają prace nad nowym certyfikatem ISO 26000 (jego opracowanie jest przewidywane na 2010 r.).

Ma on służyć ujednoliceniu rozumienia społecznej odpowie- dzialności biznesu na poziomie międzynarodowym w różnych warunkach kulturowych, społecznych, ekologicznych i prawnych.

Ponadto ma zawierać com_2008_0774.pdf 167 http://www.ftse.com/Indices/FTSE4Good_Index_Series/index.jsp 168 http://www.sustainability-indexes.com/; por. także prace nad RESPECT Index, który ma znajeźć zastosowanie na warszawskiej Giełdzie Papierów Wartościowych, http://www. respect/opis-projektu,39806,1.

169 I. Bantekas, op.

cit., s. 340.

170 Por. szczegółowo: M.M. Blair, C.A. Williams, L.

Li-Wen, The Roles of Standardization, Certification, and Assurance Services in Global Commerce (2008), http://ssrn.com/ abstract=1120503, s. 1–28.

171 http://www.iso.org/iso/iso_14000_essentials

1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu 61 wytyczne na temat sposobu wdrażania na świecie społecznej odpowiedzial- ności biznesu 172 .

Innymi przykładami standardów międzynarodowych, odnoszącymi się bezpośrednio do różnych sfer społecznej odpowiedzialności biznesu są SA 8000 (Social Accountability International), skupiające się na prawach pra- cowników, prawach człowieka i warunkach pracy 173 oraz AA 1000 (Account- ability 1000), certyfikujący integrację otoczenia przedsiębiorcy z procesem zrównoważonego rozwoju 174 oraz certyfikaty SAAS (Social Accountability Accreditaion Services 175 ).

Uzupełnieniem certyfikatów są wytyczne opraco- wane przez Global Reporting Initiative (GRI) 176 .

Programem promującym społeczną odpowiedzialność biznesu na terenie Polski jest m.in. Przedsiębiorstwo „Fair Play” 177 .

Programu ma na celu promowanie etyki w działaniach gospodarczych przedsiębiorców oraz w ich stosunkach z otoczeniem.

W „Fair Play” oceniane są m.in. stosunki z pra- cownikami, jak np. warunki i bezpieczeństwo w miejscu pracy, świadectwa socjalne, podnoszenie kwalifikacji pracowników oraz wrażliwość społeczna (działalności charytatywne i prospołeczne).

Innym polskim przykładem może być promowanie dobrych praktyk w obszarze społecznej odpowiedzialności biznesu przez samych przedsiębiorców, opartych na ich dotychczasowych doświadczeniach w ramach programu „Forum Odpowiedzialnego Biz- nesu” (FOB) 178 .

FOB realizuje również projekt „Liga Odpowiedzialnego Biznesu” 179 adresowany do menedżerów, przedsiębiorców i animatorów społecznych.

Z kolei Akademia Rozwoju Filantropii w Polsce organizuje co roku konkurs „Dobroczyńca Roku”.

Konkurs ma na celu nagradzanie dobroczynności przedsiębiorców, popularyzowanie skutecznych form współ- pracy organizacji społecznych z firmami, akcji i programów charytatywnych, wolontariatu, aktywności obywatelskiej społeczeństwa 180 .

Źródłem informa- cji dla przedsiębiorców w Polsce z zakresu społecznej odpowiedzialności biz- nesu jest portal CSRinfo 181 .

Szkolenia i konferencje tematyczne promujące społeczną odpowiedzialność biznesu organizuje ponadto Fundacja Centrum 172 Por. www.iso.org/sr oraz http://www.csr-haus.pl 173 http://www.sa-intl.org/index.cfm?fuseaction=Page.viewPage&pageID=473 174 http://www.accountability21.net/publications.aspx?id=3254 175 www.saasaccreditation.org 176 www.globalreporting.org 177 http://przedsiebiorstwo.fairplay.pl 178 Jego efektem jest wydawanie raportów „Odpowiedzialny biznes w Polsce.

Dobre prak- tyki” http://www.fob.org.pl/raport--1884253.htm 179 http://lob.org.pl/ 180 www.dobroczyncaroku.pl 181 www.csrinfo.org

62 1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu CSR.PL 182 .

Stara się ona popularyzować społeczną odpowiedzialność biz- nesu jako całościową strategię, filozofię prowadzenia odpowiedzialnej dzia- łalności gospodarczej i budowania przez przedsiębiorców relacji z otocze- niem społecznym.

Przykłada wagę zarówno do promowania dobrych praktyk w zakresie społecznego zaangażowania biznesu, jak i dyskusji o negatywnych konsekwencjach działalności gospodarczej.

Odrzuca postrzeganie społecznej odpowiedzialności w kategoriach public relation 183 .

Podkreślenia wymaga jednak bardzo ograniczone zaangażowanie polskich przedsiębiorców w zakresie wdrażania standardów międzynarodowych 184 .

Z zestawień SAAS25 wynika, że tylko pięciu polskich przedsiębiorców pod- dało się procesowi certyfikacji 185 .

Z kolei według danych GRI26, żaden z przedsiębiorców posiadający swoją siedzibę w Polsce nie opublikował w 2008 r. raportu w zakresie zgodności swoich działań z tym międzynaro- dowym standardem 186 .

Jedynym standardem powszechnym wśród polskich przedsiębiorców jest ISO 14000 dotyczący ochrony środowiska 187 .

W Europie znaną organizacją jest CSR Europe – europejska sieć zrze- szająca przedsiębiorców europejskich 188 .

Misją CSR Europe jest wspieranie stowarzyszonych przedsiębiorców w codziennej działalności gospodarczej 189 .

Duże znaczenie odgrywa również Europejski Sojusz na rzecz CSR (The Euro- pean Alliance for CSR), skupiający duże i średnie przedsiębiorstwa w celu promowania innowacyjnych i odpowiedzialnych praktyk biznesu 190 .

1.4.5.

Usługi prawnicze pro bono jako przykład społecznej odpowiedzialności biznesu Prawnik to przedsiębiorca świadczący co do zasady odpłatnie usługi, a zatem podmiot prowadzący działalność gospodarczą.

W związku z tym na usługi prawnicze można patrzeć z punktu widzenia zasad odnoszących się do prowadzenia działalności gospodarczej jako takiej, a samo świadcze- nie przez prawników usług pro bono należy uznać za realizację społecznej 182 www.centrumcsr.pl 183 http://www.centrumcsr.pl/index.php?strona_id=1&podkategoria_id=1 184 K. Szymielewicz, op.

cit., s. 93.

185 Social Accreditation Accountability Services, Certified Facilities by Country, http://www. saasaccreditation.org/facilities_by_country.htm 186 Global Reporting Initiative, GRI 2008 Report List, http://www.globalreporting.org/ GRIReports/2008ReportsList 187 K. Szymielewicz, op.

cit., s. 93–94.

188 http://www.csreurope.org/ 189 http://www.csreurope.org/pages/en/about_us.html 190 http://www.csreurope.org/pages/en/alliance.html

1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu 63 odpowiedzialności biznesu 191 .

Wdrożenie w kancelarii prawniczej strategii prowadzenia działalności gospodarczej, która uwzględnia obowiązek świad- czenia przez prawników usług prawnych o charakterze pro bono jest niczym innym, jak wdrażaniem w działalność tych kancelarii społecznej odpowie- dzialności biznesu.

Ma to służyć z jednej strony upowszechnianiu wize- runku firmy prawniczej i ewentualnego zwiększenia zysków w przyszłości, a z drugiej – wypełnianiu prawnych i moralnych obowiązków wynikających ze społecznej odpowiedzialności biznesu, w szczególności działania na rzecz praw i wolności jednostki, w tym udzielania pomocy prawnej podmiotom tego potrzebującym.

Świadczenie usług prawniczych pro bono staje się coraz bardziej powszechne w Polsce.

Wzorem w tym zakresie są inne kraje europejskie i Stany Zjednoczone.

U źródła działalności pro bono leży założenie, że prawnicy, posiadający monopol w zakresie świadczenia usług prawnych 192 , powinni w swojej działalności brać pod uwagę interes publiczny, w tym interes podmiotów, których nie stać na odpłatność za profesjonalną pomoc prawną.

Efektywność świadczenia usług pro bono wiąże się jednak z koniecznością jej instytucjonalizacji – stąd potrzebna jest współpraca między kancelariami prawnymi i indywidualnymi prawnikami a organizacjami pozarządowymi.

Podstawowym źródłem o charakterze powszechnym, z którego można odkodować zobowiązanie prawników do działania pro bono, są podstawowe zasady ONZ, dotyczące roli prawników (UN Basic Principles on the Role of Lawyers) 193 , przyjęte w Hawanie 27 sierpnia 1990 r. na ósmym Kon- gresie ONZ w sprawie przeciwdziałania przestępstwom i postępowania wobec przestępców.

Rola prawników i ich samorządów jest postrzegana tam jako współpraca z rządem, która ma służyć sprawiedliwości i interesowi publicznemu.

Równocześnie preambuła do Zasad ONZ stanowi, że każdy powinien mieć efektywny dostęp do pomocy prawnej, świadczonej przez niezależny zawód prawniczy.

Podkreśla się ponadto, że samorządy zawodowe odgrywają szczególna rolę w dbaniu o wysoki poziom etyczny prawników, w tym w zapewnianiu pomocy prawnej dla wszystkich jej potrzebujących.

Szczegółowe postanowienia zasad ONZ nakładają na samorządy zawodowe i samych prawników obowiązek udzielania pomocy osobom potrzebującym (por. punkty 3 i 4 zasad ONZ) i zapewniania każdemu równego i efek- 191 Na takim stanowisku stoi również J. Kluczyńska, Działalność pro bono z perspektywy największych polskich kancelarii prawnych, w: Działalność pro bono w Polsce, Centrum Pro Bono, Warszawa 2008, s. 27.

192 B.F. Christensen, The lawyer’s Pro Bono Publico Responsibility, “American Bar Foundation Research Journal” 1981, nr 1, s. 16.

193 http://www.unhchr.ch/html/menu3/b/h_comp44.htm

64 1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu tywnego dostępu do pomocy prawnej.

Podkreśla się równocześnie, że obo- wiązkiem prawników jest gwarantowania odpowiedniego poziomu ochrony praw człowieka w danym państwie (punkt 24 zasad ONZ).

Na poziomie regionalnym podobną funkcję, jak zasady ONZ, pełnią Zalecenia Komi- tetu Ministrów Rady Europy R(2000)21 na temat wolności wykonywania zawodu adwokata z 25 października 2000 r.

(Recommendation Rec(2000)21 of the Committee of Ministers to member states on the freedom of exercise of the profession of lawyer) 194 .

W zasadzie IV punkt 2 zawarto zobowiązanie dla państw członkowskich Rady Europy, zgodnie z którą państwa powinny zachęcać prawników do świadczenia usług prawnych osobom znajdującym się w trudnej sytuacji finansowej.

Świadczenie takich usług jest zgodnie z punktem 3 wyjaśnień do Zaleceń Komitetu Rady Ministrów Rady Europy (RE), przejawem nakazu dla prawników do działania nie tylko w interesie konkretnych klientów, lecz także w interesie publicznym.

W punkcie 46 Wyjaśnień do Zaleceń Komitetu Rady Ministrów RE podkreślono, że zachę- canie przez państwo prawników do udzielania pomocy finansowej osobom znajdującym się w ciężkiej sytuacji finansowej jest pochodną samoistnego obowiązku prawników w tym zakresie.

Innymi słowy, państwo powinno stworzyć takie warunki, w których prawnicy będą mogli wywiązywać się z nałożonego na nich nakazu świadczenia pomocy prawnej osobom potrze- bującym.

Zgodnie z punktem 47 Wyjaśnień do Zaleceń Komitetu Rady Ministrów RE jeden ze sposobów świadczenia tej pomocy może przejawiać się w ramach współpracy prawników z organizacjami społecznymi, pole- gającej na udzielaniu profesjonalnych porad prawnych i w razie potrzeby reprezentacji w sądach.

Źródeł dla świadczenia usług pro bono należy szukać również w uchwa- łach i dokumentach, które powstają w ramach środowiska prawniczego.

Zobowiązanie do działalności pro bono będzie więc wynikać w takiej sytuacji nie z norm prawnych, mających charakter zewnętrzny, a z norm stanowio- nych przez samych prawników i adresowanych do nich – norm powstałych na skutek samoregulacji.

Świadczenie usług pro bono jest popularne zwłaszcza w Stanach Zjed- noczonych.

Dlatego należy wskazać na American Bar Association Model Rules of Professional Conduct z 5 lutego 2002 r. 195 , które w zasadzie 6.1.

szczegółowo regulują praktyczne aspekty działalności pro bono.

W Unii Europejskiej w omawianym zakresie największe znaczenie ma działalność Rady Adwokatur i Stowarzyszeń Prawniczych Europy (The 194 http://www.advokatsamfundet.dk/Default.aspx?ID=12022 oraz http://cm.coe.int/ta/ rec/2000/ExpRec(00)21.htm 195 http://www.law.cornell.edu/ethics/aba/current/ABA_CODE.HTM

1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu 65 Council of Bars and Law Societies of Europe – CCBE) 196 .

W ramach jej prac został uchwalony w 1988 r.

Kodeks postępowania prawników w Unii Europejskiej (Code of Conduct for Lawyers in the European Union) 197 .

W punkcie 1.1.

Preambuły do tego kodeksu definiuje się rolę prawników w UE.

Jest nią nie tylko wypełnienie poleceń klienta w granicach wyzna- czonych prawem, lecz także działania na rzecz sprawiedliwości jako takiej oraz ochrona praw i wolności jednostki, której jest świadczona usługa prawna.

Prawnicy mają więc działać w interesie publicznym, co przeja- wia się zwłaszcza w konieczności ochrony praw i wolności jednostek tego potrzebujących.

Szczegółowa regulacja wskutek negocjacji prowadzonych w różnych kra- jach Ameryki Północnej i Południowej została uchwalona jako Pro Bono Declaration for the Americas 198 .

Obowiązuje od 1 stycznia 2008 r.

Jej pod- pisanie obliguje firmy prawnicze i indywidualnych prawników do świadcze- nia usług pro bono w określonym wymiarze godzinowym.

Równocześnie praca pro bono jest traktowana jako wypełnianie obowiązku prawników, czyli upowszechniania sprawiedliwego systemu prawnego, respektującego prawa człowieka.

W Wielkiej Brytanii uchwalono natomiast 13 lutego 2006 r.

Joint Protocol for Pro Bono Legal Work 199 .

Protokół definiuje świadczenie usług pro bono jako dobrowolne, nieodpłatne udzielanie porad prawnych lub zapewnianie reprezentacji osobom lub grupom społecznym, których nie stać na odpłatną pomoc prawną, pod warunkiem, że niedostępna jest dla nich pomoc prawna z urzędu.

Wskazuje się tam również na bezwzględny obowiązek dokładania takiej samej staranności przy pracy pro bono, jak przy pracy odpłatnej.

Uznaje się zarazem, że świadczenie usług pro bono ma charakter wyłącznie uzupełniający wobec pomocy prawnej z urzędu.

W krajach dawnego Bloku Wschodniego natomiast zwraca uwagę węgierska deklaracja „Hungarian lawyers’ role in advancing the public good” 200 .

Deklaracja zawiera ogólne zobowiązanie dla prawników węgier- skich świadczenia usług pro bono.

Jeżeli chodzi o upowszechnianie świad- czenie usług pro bono w Polsce, to największe znaczenie miało przyję- cie 22 czerwca 2007 r.

Deklaracji prawników na rzecz działań pro publico 196 www.ccbe.org 197 http://www.ccbe.org/fileadmin/user_upload/NTCdocument/2006_code_enpdf1_ 1182240432.pdf 198 http://www.abcny.org/VanceCenter/PBDA/PBDA_English.pdf 199 http://lawworks.org.uk/temp_downloads/v68u143o60e83q3f39g43d120k124w88o- 19r52b82y108m9/Protocol_text.pdf 200 http://www.pili.org/en/dmdocuments/Declaration_FIN_ENG.pdf

66 1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu bono 201 .

Podkreśla ona odpowiedzialność prawników za właściwe funkcjo- nowanie polskiego wymiaru sprawiedliwości, w tym zwłaszcza zapewnianie pomocy prawnej osobom potrzebującym oraz organizacjom społecznym działającym na ich rzecz.

Poszukiwanie źródeł świadczenia usług pro bono z perspektywy polskiej wymaga odniesienia się do kodeksów etycznych adwokatów i radców praw- nych.

Jak wskazano normy odnoszące się do działań pro bono wynikają pośrednio z kodeksu postępowania prawników w UE.

W Kodeksie Etyki Adwokackiej i Kodeksie Etyki Radców Prawnych na czoło wysuwa się obo- wiązek dbania o interes klienta.

Równocześnie charakter zawodu prawni- czego wymaga zaufania, aby adwokaci i radcowie prawni byli odpowiedzialni za właściwe funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości, a w szerszym zakresie całego społeczeństwa.

Najlepiej świadczy o tym Preambuła do Kodeksu Etyki Radców Prawnych, w której podkreśla się, że ze względu na szczególną rolę radcy prawnego, jego działalność ma służyć interesom sprawiedliwo- ści.

Przejawem tego jest obowiązek etyczny i prawny działania na rzecz społeczeństwa, dla którego istnienie wolnego i niezależnego zawodu zwią- zanego z poszanowaniem zasad ustanowionych przez jego przedstawicieli jest podstawowym środkiem ochrony praw człowieka.

Ponadto zarówno na radcę prawnego (art. 6 punkt 2 Kodeksu Etyki Radców Prawnych), jak i na adwokata (§ 1 punkt 3 Kodeksu Etyki Adwokackiej) nałożono obowiązek dbania o godność zawodu.

W tym zakresie świadczenie usług pro bono przyczynia się niewątpliwe do podnoszenia renomy, a tym samym dbania o godność zawodu radcy prawnego i adwokata.

Obowiązek upowszechniania świadczenia usług pro bono dotyczy nie- wątpliwie samorządów zawodowych adwokatów i radców prawnych.

Jest wyrazem sprawowania przez nie pieczy nad należytym wykonywaniem tych zawodów w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony.

Świadczenie usług pro bono stanowi bez wątpienia działalność zmierzającą do ochrony interesu publicznego.

Warto zwrócić również uwagę, że art. 1 ustawy z 26 maja 1982 r.

Prawo o adwokaturze 202 nakłada na adwokaturę obo- wiązek udzielania pomocy prawnej, współdziałania w ochronie praw i wol- ności obywatelskich oraz w kształtowaniu i stosowaniu prawa – świadczenie pomocy prawnej pro bono jest przykładem współdziałania w ochronie praw i wolności obywatelskich.

Przejawem dążenia samorządu zawodowego do upowszechniania usług pro bono może być Uchwała Krajowego Zjazdu 201 http://www.centrumprobono.pl/uploads/deklaracja.pdf 202 DzU 2002, nr 123, poz. 1058.

1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu 67 Adwokatury z listopada 2007 r. 203 , w której w punkcie 4.3.e apeluje się do adwokatów, aby dobrowolnie, a więc nie w ramach pomocy prawnej z urzędu – świadczyli pomoc prawną potrzebującym dla wyrażenia solidarności z nimi i na wzór adwokatów w innych krajach.

Ogólne zasady międzynarodowe nie określają wprost zakresu prowa- dzenia przez prawnika działalności natury pro bono.

Ustanawiają jednak obowiązek, zarówno dla profesji prawniczej jak i konkretnego prawnika, działania nie tylko w interesie ich konkretnego klienta, lecz także w interesie publicznym.

Odnosi się to zwłaszcza do konieczności udzielania pomocy prawnej osobom potrzebującym.

Obowiązek ten jest adresowany bezpośred- nio do prawników i ich samorządów.

Państwo natomiast powinno spełniać funkcje pomocnicze i stwarzać ku temu odpowiednie warunki.

W praktyce jednak obowiązek ten ma polegać na stworzeniu systemu pomocy prawnej z urzędu osobom ubogim.

Nie oznacza to jednak, że prawnicy nie mają obowiązku działania w interesie publicznym również w takich sytuacjach, gdy system pomocy prawnej z urzędu z jakichś przyczyn nie okaże się możliwy do zastosowania.

Z punktu widzenia uregulowań międzynarodowych świad- czenie usług pro bono będzie więc stanowić właśnie bezpośrednią realizację obowiązku działania w interesie publicznym.

Źródłem, z którego wprost wynika obowiązek świadczenia usług pro bono są wskazane uchwały i deklaracje środowiska prawniczego.

Stają się one coraz bardziej popularne zarówno w krajach rozwiniętych, jak i przechodzą- cych transformację (Ameryka Łacińska czy Europa Środkowo-Wschodnia).

Określają one zarazem w sposób najbardziej precyzyjny konkretne obowiązki prawników w zakresie świadczenia usług pro bono.

W Polsce źródeł świadczenia usług o charakterze pro bono można szukać w normach deantologicznych, uchwalanych przez samorządy adwokatów i radców prawnych oraz w zakresie obowiązku działań samorządów, okre- ślonych na poziomie ustawowym i zmierzającym do sprawowania pieczy nad wykonywaniem zawodu adwokata i radcy prawnego w sposób uwzględniający konieczność ochrony interesu publicznego.

Dla oceny normatywnej źródeł działalności pro bono duże znaczenie ma koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu.

Jej zarówno normatywny, jak i praktyczny charakter pozwala na zakwalifikowanie prawniczych usług pro bono jako formy wywiązywania się z obowiązków nałożonych na przed- siębiorców w zakresie działań na rzecz praw i wolności jednostki.

203 Uchwała nr 1 IX Krajowego Zjazdu Adwokatury, Warszawa 23–25 listopada 2007 r., bip.adwokatura.pl/pl/bip/o_nas_i_u_nas/uchwaly_kza_07/px_uchwala_nr_1.doc

68 1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu Analiza źródeł normatywnych prawniczych usług pro bono, w tym zwłasz- cza uchwał i deklaracji środowiska prawniczego oraz zasad społecznej odpo- wiedzialności biznesu prowadzi do wniosku, że świadczenie usług pro bono nie może być uznane za tożsame ze świadczeniem pomocy prawnej z urzędu, czy to w sprawach karnych, czy cywilnych 204 .

Usługi prawne świadczone pro bono mogą być traktowane jedynie jako uzupełnienie, a nie alterna- tywa dla systemu pomocy prawnej z urzędu.

Jego właściwe zorganizowanie spoczywa przede wszystkim na państwie i samorządach zawodowych, a nie na konkretnych prawnikach lub firmach prawniczych.

Cechą odróżniającą świadczenie usług pro bono od udzielania pomocy prawnej z urzędu jest również co do zasady woluntarystyczny charakter działalności pro bono.

Jednym z najbardziej rozwiniętych krajów zarówno jeżeli chodzi o trady- cję, jak i zakres świadczenia usług pro bono są – jak wspomniano – Stany Zjednoczone.

W kraju tym obowiązują bardzo szczegółowe regulacje odno- szące się do tej kwestii.

Szczególne znaczenie mają tutaj American Bar Asso- ciation Model Rules of Professional Conduct z 5 lutego 2002 r.

W zasadzie 6.1. regulują one szczegółowo dobrowolne świadczenia pro bono.

Stwierdza się tam przede wszystkim, że każdy prawnik ma zawodowy obowiązek świad- czenia usług prawnych osobom nieposiadającym wystarczających środków lub organizacjom społecznym w zakresie przynajmniej 50 godzin rocznie.

Ewentualnie w grę może wchodzić również działanie na rzecz poprawy prawa lub funkcjonowania profesji prawniczej.

Prawo stanowe może zwiększyć lub zmniejszyć liczbę 50 godzin rocznie w zależności od lokalnych potrzeb.

Przepisy nie wykluczają świadczenia nie całkowicie bezpłatnie usług praw- nych, a za ograniczoną opłatą.

Przewidziano również możliwość zastąpienia świadczenia usług pro bono ekwiwalentnym wsparciem finansowym w sytu- acji, gdy świadczenie usług pro bono nie jest możliwe.

Zasady przewidują, że pracodawcy firm prawniczych mają obowiązek faktycznego umożliwienia prawnikom świadczenia usług pro bono.

W doktrynie podkreślano jednak kontrowersje, jakie wzbudzało wprowadzenie tego obowiązkowego systemu pomocy prawnej pro bono 205 .

Propagowaniem świadczenia usług pro bono w Stanach Zjednoczonych zajmuje się wiele organizacji i celowo do tego powołanych programów.

Ich liczba wzrosła z 83 w 1980 r. do przeszło 900 w 2005 r. 206 .

Szkoły prawa w USA prowadzą 83 programy pomocy prawnej pro bono.

Już w 1993 r.

ABA Standing Committee on Pro Bono and Public 204 Na takim stanowisku stoi również J. Kluczyńska, op.

cit., s. 27.

205 B.F. Christensen, op.

cit., s. 1–2.

206 Por. Raport: American Bar Association: “Supporting Justice: A Report on the Pro Bono Work of America’s Lawyers”, Standing Committee on Pro Bono and Public Service, 2005, www.abaprobono.org

1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu 69 Service 207 powołał do życia Law Firm Pro Bono Project 208 , który miał na celu zachęcanie dużych korporacji prawniczych do poświęcenia 3% lub 5% swojego czasu pracy na świadczenie usług pro bono.

W chwili obecnej sygnatariuszami tego porozumienia jest 138 firm prawniczych.

W większości z nich zatrudnione są osoby, których jedynym obowiązkiem jest koordy- nowanie pracy pro bono w tych firmach.

Na poziomie prawa stanowego wprowadzono również szczegółowe przepisy prawne.

W stanach: Floryda, Maryland, Nevada i Missisipi wprowadzono zasadę rocznego, obowiązko- wego rozliczania z pracy pro bono z surowymi sankcjami za niewywiązywanie się z tego obowiązku.

Czternaście stanów uchwaliło prawo, na podstawie któ- rego usługi pro bono mogą być świadczone przez emerytowanych prawników.

Równocześnie w Stanach Zjednoczonych trwa dyskusja nad koniecznością wprowadzenia efektywnego systemu monitorowania świadczenia usług pro bono oraz konieczności dalszego poszerzania praktyki pro bono (w 2003 r.

według Raportu American Lawyer Magazine usługi pro bono świadczyło 18% wszystkich aktywnych zawodowo prawników w USA) 209 .

W Wielkiej Brytanii świadczenie usług pro bono staje się coraz bar- dziej powszechne, co wynika z zaangażowania się w tę działalność znacznie większej liczby firm prawniczych z jednej strony, a organizacji społecznych z drugiej 210 .

Tendencję tę obserwowano już na przestrzeni lat dziewięćdzie- siątych minionego wieku 211 .

Ciekawym przykładem organizacji prawników, która za cel stawia sobie upowszechnianie świadczenia usług prawnych pro bono jest Solicitors Pro Bono Group (SPBG), założona w 1997 r., działa- jąca także pod nazwą LawWorks 212 .

Organizacja ta działa przede wszystkim jako pośrednik między podmiotami świadczącymi pomoc prawną pro bono a osobami jej poszukującymi oraz jako miejsce mediacji sporów (LawWorks Mediation).

Inne organizacje to The Bar Pro Bono Unit 213 , założona w 1996 i stawiająca sobie za cel udzielanie pomocy pro bono poprzez 1300 zrzeszo- 207 http://www.abanet.org/legalservices/probono/ 208 http://www.abanet.org/legalservices/probono/committeeinfo.html#cpbinfo 209 Raport: American Bar Association: “Supporting Justice: A Report on the Pro Bono Work of America’s Lawyers”, punkt 2.2.

Public Service by Private-Practice Lawyers, op.

cit.

210 A Survey of Pro Bono Practices and Opportununities in Selected Jurisdictions, prepaired by Latham & Watkins LLP for the Pro Bono Institute, 2006, http://www.lw.com/upload/ pubcontent/_pdf/pub1812_1.pdf, s. 17.

211 Szczegółowo porównaj A. Boon, R. Abbey, Moral Agendas?

Pro Publico Bono in large law firms in the United Kingdom, “The Modern Law Review Limited” 1997, t.

60, nr 5, s. 630–654.

212 http://lawworks.org.uk 213 http://www.barprobono.org.uk

70 1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu nych w nich adwokatów (barristers), Free Representation Unit 214 , skupiająca się na sprawach z zakresu prawa pracy i zabezpieczeń społecznych, oraz Business in the Community 215 , która prowadzi program Pro Help, zapew- niający pomoc pro bono w różnych dziedzinach życia – także prawa.

Ogólną zasadą wszystkich wymienionych organizacji jest możliwość skorzystania z ich usług, ale tylko wtedy, gdy niedostępna jest dla danego podmiotu pomoc prawna z urzędu.

We Francji 216 brakuje jednolitej terminologii dla określenia usług pro bono.

Zazwyczaj określa się je jako bezpłatną pomoc prawną (fr. assistance juridique gratuite) lub pomoc dobrowolną (fr. assistance benevole).

Cechą świadczenia usług pro bono we Francji jest jej scentralizowanie w obszarze paryskim wokół paryskiej izby adwokackiej oraz dopuszczenie otrzymywania niewielkiego wynagrodzenia, płatnego z budżetu państwa.

Cały czas jednak główne znaczenie ma pomoc prawna z urzędu (świadczona w dwóch syste- mach – jako Aide Juridictionnelle lub Acces au Droit), a woluntarystyczna pomoc prawna pro bono dotyczy głównie dużych międzynarodowych firm prawniczych.

Zasadniczą przeszkodą jest zakaz reklamy usług prawniczych, dotyczący także reklamowania usług natury pro bono.

Niemcy mają dobrze rozwinięty system pomocy prawnej z urzędu ze znaczącym ustawowym ograniczeniem możliwości konkurencji między praw- nikami.

Brakuje jednak organizacji zajmujących się propagowaniem dzia- łalności pro bono w Niemczech.

Skutkuje to ograniczonymi możliwościami rozwoju praktyk pro bono 217 .

Równocześnie obecność na rynku niemieckim międzynarodowych firm prawniczych, a także złagodzenie zakazu reklamy powoduje, że stopniowo pojawia się przestrzeń dla świadczenia usług pro bono.

W chwili obecnej jednak prowadzenie sporów sądowych przez kan- celarie na zasadzie pro bono będzie w praktyce mogło jedynie obejmo- wać skomplikowane sprawy.

Duża liczba prawników na rynku niemieckim i efektywny odpłatny system pomocy prawnej powoduje, że w większości przypadków osoby potrzebujące uzyskają pomoc prawną gwarantowaną przez państwo.

Decyzja o zaangażowaniu się w świadczenie usług pro bono jest co do zasady wynikiem uprzedniej analizy, zwłaszcza w zakresie oczekiwanych pozy- tywnych skutków, jak i potencjalnych zagrożeń takiego zaanga żowania.

214 http://www.freerepresentationunit.org.uk 215 www.bitc.org.uk 216 Szczegółowo porównaj: A Survey of Pro Bono Practices and Opportununities..., op.

cit., s. 18–23.

217 Ibidem, s. 24–26.

1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu 71 Jako najczęściej podawaną przyczynę podjęcia się świadczenia usług pro bono wskazywano chęć wywiązania się z etycznego obowiązku zawodu praw- niczego oraz osobistą satysfakcję.

Dotyczyły to 70% prawników amerykań- skich 218 , jak i większości polskich 219 .

Na gruncie amerykańskim jako ważną przyczynę podawano zrozumienie i chęć pomocy potrzebującym (43%).

Natomiast stosunkowo niewielka (15%) liczba respondentów amerykańskich jako powód podawała potencjalny zysk dla prowadzonej działalności 220 .

Oso- bista satysfakcja i chęć sprawdzenia się jest podawana również najczęściej przez polskich prawników.

Wiąże się to bardzo często z wyjątkową możli- wością poprowadzenia sprawy, która cieszy się dużym medialnym rozgło- sem lub sprawy, której rozstrzygnięcie zapada przed najwyższymi organami wymiaru sprawiedliwości – Trybunałem Konstytucyjnym, Sądem Najwyż- szym czy Europejskim Trybunałem Praw Człowieka.

Równocześnie decyzja o zaangażowaniu się w konkretną sprawę może się wiązać z koniecznością daleko posuniętych przygotowań i to niekoniecznie w dziedzinie, która jest przedmiotem specjalizacji w pracy zawodowej na co dzień.

Wydaje się jednak, że jednym z podstawowych motywów zaangażowania się we współpracę pro bono jest możliwość autopromocji czy elementu budo- wania wizerunku firmy.

Przygotowując komunikaty prasowe przed ważnymi rozprawami organizacje społeczne, które korzystają z usług prawnika pro bono umieszczają tam informacje o fakcie, że dany prawnik lub kancelaria prowadzi daną sprawę na zasadzie pro bono.

To samo dotyczy wywiadów udzielanych mediom oraz aktualnych informacji umieszczanych na stronie internetowych.

W Polsce, gdzie możliwości reklamy usług prawniczych są bardzo ograniczone, tego typu działania sprzyjają autopromocji współpra- cującego na zasadzie pro bono prawnika.

Fakt zaangażowania się we współ- pracę pro bono na stałych zasadach sprzyja również budowaniu wizerunku firmy.

Najbardziej wymierne efekty może przynieść przy okazji rankingów kancelarii prawnych, przygotowywanych w Polsce przez „Gazetę Prawną” i „Rzeczpospolitą”, gdzie jednym z czynników oceny jest poziom zaanga- żowania w działalność pro bono.

Jeżeli chodzi natomiast o indywidualnych prawników, to coraz większego znaczenia nabiera coroczny konkurs na prawnika pro bono, organizowany przez Fundację Uniwersyteckich Poradni 218 Por. ankieta opublikowana w: Raport: American Bar Association “Supporting Justice: A Report on the Pro Bono Work of America’s Lawyers”, punkt 2.2.

Public Service by Private-Practice Lawyers, op.

cit.

219 J. Kluczyńska, op.

cit., s. 28–29.

220 Por. ankieta opublikowana w: Raport: American Bar Association “Supporting Justice: A Report on the Pro Bono Work of America’s Lawyers”, punkt 2.2.

Public Service by Private-Practice Lawyers, op.

cit.

72 1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu Prawnych i dziennik „Rzeczpospolita”, pod patronatem Naczelnej Rady Adwokackiej oraz Krajowej Rady Radców Prawnych 221 .

Fakt działalności pro bono jest również okazją do wydania odpowiednich biuletynów i ulo- tek przez same kancelarie bądź tworzenia specjalnych podstron interne- towych, poświęconych działalności pro bono.

Praktykuje to na poziomie globalnym większość międzynarodowych korporacji prawniczych.

Podkreśla się ponadto, że zaangażowanie się znacznej liczby przedstawicieli danej profesji prawniczej służy budowie pozytywnego wizerunku danego zawodu w społeczeństwie 222 .

Na tym powinno zależeć przede wszystkim samorządom zawodowym i dużym korporacjom prawnym.

Za inne powody zaangażowania się w działalność pro bono można uznać zachęcanie lub wymaganie od pracowników przez ich pracodawców działalności w tym zakresie – wiąże się to zazwyczaj z zaliczeniem czasu pracy poświęconego na sprawy pro bono do ogólnego czasu pracy.

W przy- padku polskich kancelarii prawnych brak jest jednoznacznej praktyki w tym zakresie.

Niektóre z nich, na wzór amerykański, nadają sprawom pro bono oddzielny numer, traktują tę pracę według tych samych kryteriów, jak pracę dla klientów komercyjnych, a nawet wymagają określonej liczby godzin rocz- nie na pracę pro bono 223 .

Istnieje wiele przeszkód w upowszechnianiu działalności pro bono.

Naj- częściej podawanym powodem natury praktycznej o charakterze obiektyw- nym jest konflikt interesów.

Oczywiście, że kancelaria prawna nie może podjąć się prowadzenia sprawy pro bono, nawet tej najlepiej przygotowa- nej i wyselekcjonowanej przez organizację pozarządową, w sytuacji, gdy miałaby występować przeciwko swojemu ówczesnemu klientowi.

Bardzo często jednak kancelarie prawne biorą również pod uwagę konflikty inte- resów natury potencjalnej (np. pod kątem przyszłych klientów) oraz adre- sowania swojej działalności na konkretne rynki, np. rynek energetyczny, gdzie liczba podmiotów tam działających jest co do zasady ograniczona 224 .

Częstym praktycznym problemem jest specjalizacja prawników w danej dziedzinie prawa 225 oraz brak wystarczających możliwości czasowych (69% 221 http://www.fupp.org.pl/index.php?id=probono2007 222 J. Kluczyńska, op.

cit., s. 29.

223 Ibidem, s. 30–31.

224 Dyskusji na ten temat dotyczył jeden z panelów Pierwszego Europejskiego Forum Pro Bono (European Pro Bono Forum), 18–19 października 2007 r., Budapeszt, Węgry – por. M. Bernatt, D. Pudzianowska, op.

cit., s. 4–5.

225 Wskazuje na to 15% ankietowanych prawników amerykańskich, w: Ankieta opublikowana w Raport: American Bar Association “Supporting Justice: A Report on the Pro Bono Work of America’s Lawyers”, punkt 2.2.

Public Service by Private-Practice Lawyers, op.

cit.

1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu 73 amerykańskich prawników podaje brak czasu jako podstawową przeszkodę w zaangażowaniu się w działalność pro bono 226 ), osobowych i organizacyj- nych (np. brak efektywnego systemu rozliczania godzin poświęconych na pracę pro bono 227 ) danej kancelarii.

12% prawników amerykańskich uważa ponadto, że prowadzenie spraw pro bono może wiązać się z dodatkowymi kosztami 228 .

Przeszkodami natury systemowej dla upowszechniania świadczenia usług pro bono są bariery natury prawnej.

W systemach prawnych kontynental- nych bardzo często występuje całkowity zakaz lub znaczące ograniczenia w zakresie reklamy.

Dlatego kancelarie prawne nie mogą w pełni wykorzy- stać możliwości promocyjnych, jakie wiążą się z prowadzeniem sprawy pro bono.

Opisane ograniczenia w zakresie reklamowania się w związku z prowa- dzeniem sprawy pro bono są połączone z brakiem możliwości ustalenia przez prawników tzw. contingency fees (wynagrodzenia ustalonego procentowo od zasądzonej w wygranym procesie kwoty).

Skuteczna działalność pro bono nie przekłada się więc bezpośrednio na poziom ustalanego wynagrodzenia od wygranych spraw, prowadzonych na zasadach odpłatności.

Konieczne jest poszukiwanie rozwiązań, które przyczynią się do upo- wszechniania usług pro bono.

W Polsce konieczna jest zmiana ustawy o podatku od towarów i usług w przedstawionym zakresie 229 .

Właściwym kierunkiem działań ustawodawcy byłoby wprowadzenie preferencji, czy też ulg podatkowych dla podmiotów, świadczących usługi prawne pro bono, polegających np. na wprowadzeniu bezpłatnego ubezpieczenia OC, od spraw prowadzonych pro bono.

Ważne jest również wdrożenie jasnych kryteriów oceny pracy pro bono oraz umożliwienie elastycznego zaangażowania się danego prawnika na zasadzie pro bono, np. nie zawsze zobowiązywanie go do prowadzenia całej sprawy, a wyłącznie do udzielania konkretnej porady prawnej lub przygotowania określonego pisma procesowego.

Bardzo ważna jest również gratyfikacja dla indywidualnych prawników pracujących w kan- celarii bezpłatnie w interesie społecznym.

Konieczne jest zatem budowanie wzajemnego zaufania i szybkiej wymiany informacji między współpracują- cymi z organizacjami pozarządowymi kancelariami.

Powinno temu służyć zarówno na poziomie krajowym, jak i ponadnarodowym, istnienie osoby koordynującej działalność pro bono w firmie.

Należy uznać, że w sytuacji, gdy kontakt z daną kancelarią krajową w zakresie rozpoczęcia czy prowadzenia działalności pro bono jest utrudniony, możliwe powinno być zwrócenie się 226 Ibidem.

227 Wskazuje na to 15% ankietowanych prawników amerykańskich, ibidem.

228 Ibidem.

229 Por. punkt 1.3. niniejszego rozdziału.

74 1.

Koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu bezpośrednio do ogólnoświatowej dyrekcji tej kancelarii.

Należy przykładać szczególną wagę do zachowania takiego samego standardu przy działalności pro bono, jak przy odpłatnej usłudze prawnej.

Należy jednak zauważyć, że nawet najlepiej funkcjonujący system świad- czenia usług pro bono nie może być uznawany za alternatywę dla systemu pomocy prawnej z urzędu osobom ubogim.

Nawet na gruncie amerykańskim, gdzie świadczenie usług pro bono jest najbardziej powszechne i zarazem naj- efektywniejsze pojawiają się krytyczne głosy.

Wskazuje się w szczególności, że przeniesienie ciężaru udzielania pomocy prawnej osobom potrzebującym na konkurujące ze sobą na wolnym rynku kancelarie prawne, uzależnia zakres i jakość tej pomocy od aktualnej sytuacji i tendencji rynkowych 230 .

Upowszechnianie świadczenia usług pro bono przyczynia się z jednej strony do podnoszenia standardów ochrony praw człowieka, a z drugiej – do podnoszenia wizerunku marki firmy oraz profesji zawodu prawnika jako takiego.

Jest zarazem bardzo dobrym, konkretnym przykładem wdrażania przez przedsiębiorców społecznej odpowiedzialności biznesu, polegającym na zintegrowaniu społecznej odpowiedzialności biznesu z działalnością gospodarczą przedsiębiorcy (decyzja kancelarii prawnej o świadczeniu usług pro bono przesądza też o zaangażowaniu pracowników kancelarii w taką działalność).

Pokazuje zarazem, że może ona stać się elementem działalności gospodarczej zarówno dużych podmiotów gospodarczych (firm prawniczych), jak i pojedynczych przedsiębiorców (prawników indywidualnych).

230 R.L. Sandefur, Lawyers’ Pro Bono Service and American-Style Civil Legal Assistance, “Law & Society Review” 2007, nr 1, s. 104–106.

2.

Instrumenty i prawodawstwo międzynarodowe 2.1.

Organizacja Narodów Zjednoczonych 2.1.1.

Deklaracja Praw Człowieka i United Nations Global Compact Dotychczasowy rozwój społecznej odpowiedzialności biznesu wynikał w dużym zakresie z działalności organizacji międzynarodowych.

Można uznać, że u podstaw nałożenia na podmioty gospodarcze odpowiedzialności za pełną realizację praw człowieka leży preambuła Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka z 10 grudnia 1948 r.: „Zgromadzenie Ogólne ogłasza niniej- szą Powszechną Deklarację Praw Człowieka jako wspólny cel dla wszystkich ludów i narodów, aby każda jednostka i organ społeczny [...] dążyły [...]

do coraz pełniejszego poszanowania tych praw i wolności i aby zapewniły [...] ich powszechne i skuteczne uznanie i przestrzeganie”.

Istota wskazanej deklaracji w odniesieniu do działań przedsiębiorców jest podkreślana w dok- trynie, zwłaszcza w zakresie horyzontalnego skutku praw człowieka 1 .

Bezpośrednim wskazaniem na przedsiębiorców jako grupę, która jest obowiązana do wcielania zasad Deklaracji Praw Człowieka, w tym zwłaszcza przestrzegania praw człowieka, są wydane w 1999 r., z inicjatywy Sekreta- rza Generalnego ONZ Kofiego Annana, United Nations Global Compact 2 .

Stanowią one wezwanie skierowane do przedsiębiorców, a zwłaszcza do przedsiębiorców transnarodowych 3 , aby w swojej działalności kierowali się 10 podstawowymi zasadami z zakresu praw człowieka, praw pracow- niczych, ochrony środowiska i przeciwdziałania korupcji.

Wskazuje się na: popieranie i przestrzeganie praw człowieka przyjętych przez społeczność międzynarodową (zasada 1.), eliminację wszelkich przypadków łamania praw człowieka przez przedsiębiorcę (zasada 2.), poszanowanie wolności 1 M.K. Addo, The changing face of parent and subsidiary Corporation: Entity vs.

Enterprise Liability, “Connecticut Law Review” 2005, t.

37, nr 667, s. 682–683.

2 http://www.ci.undp.org/ptd/global.htm 3 Przedsiębiorca transnarodowy (ang. transnational corporation) jest rozumiany na gruncie ustawodawstwa ONZ jako jakikolwiek podmiot prowadzący działalność gospodarczą na terenie więcej niż jednego państwa – punkt 20.

76 2.

Instrumenty i prawodawstwo międzynarodowe stowarzyszania się (zasada 3.), eliminację wszelkich form pracy przymusowej (zasada 4.), zniesienie pracy dzieci (zasada 5.), efektywne przeciwdziałanie dyskryminacji w sferze zatrudnienia (zasada 6.), prewencyjne podejście do środowiska naturalnego (zasada 7.), podejmowanie inicjatyw mających na celu promowanie postaw odpowiedzialności ekologicznej (zasada 8.), sto- sowanie i rozpowszechnianie przyjaznych środowisku technologii (zasada 9.), przeciwdziałanie korupcji we wszystkich formach (zasada 10.).

Choć zasady UN Global Compact mają charakter soft law to ich rola jest nie do przecenienia w zakresie wskazania wartości, których działania przedsię- biorcy powinni uwzględniać 4 .

Ich istotą jest również pozytywny charakter obowiązków przedsiębiorcy, polegający na podejmowaniu wszelkich moż- liwych działań na rzecz urzeczywistnienia zasad wynikających z UN Global Compact.

W związku z tym UN Global Compact jest również platformą współpracy i wymiany praktycznych doświadczeń między przedsiębiorcami.

Przedsiębiorcy są zobowiązani efektywnie wdrażać polityki w obszarze społecznej odpowiedzialności biznesu oraz przygotowywać raporty w tym zakresie.

W tej chwili UN Global Compact jest najbardziej popularną na świecie inicjatywą w obszarze społecznej odpowiedzialności biznesu, obej- mującą około pięć tysięcy przedsiębiorców z ponad 120 krajów, działających w ponad 60 sieciach regionalnych.

Z UN Global Compact współpracuje sześć agend ONZ: Międzynarodowa Organizacja Pracy, Biuro Wysokiego Komi- sarza ds. Praw Człowieka, Program Narodów Zjednoczonych ds. Ochrony Środowiska, Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju, Organizacja Rozwoju Przemysłu ONZ i Biuro ONZ ds. Kontroli Narkotyków i Zapo- biegania Przestępczości.

W Polsce UN Global Compact działa od 2001 r.

za pośrednictwem polskiego oddziału Programu Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (UNDP) 5 .

Działalność UN Global Compact jest jednak krytykowana, w szczególności przez organizacje pozarządowe, które podkreślają, że udział przedsiębiorców w inicjatywie UN Global Compact wynika często z konieczności odbudowy nadszarpniętej reputacji bądź jest sposobem budowania wizerunku własnej marki 6.

Brak jest również w ramach UN Global Compact skutecznej proce- dury monitorowania faktycznego wywiązywania się przez przedsiębiorców z przyjętych zobowiązań.

Potwierdzeniem tego są inwestycje spółki China National Petroleum Corporation (CNPC) i jej spółki-córki PetroChina – sygnatariusza UN Global Compact w Sudanie (jego główne dochody pocho- 4 Por. I. Batenkas, Corporate Social Responsibility in international law, “Boston University International Law Review” 2004, t.

22, nr 309, s. 312–321.

5 http://www.undp.org.pl/biznes/temat_opis.php?tid=26 6 Por. http://www.globalcompactcritics.net/

2.

Instrumenty i prawodawstwo międzynarodowe 77 dzą z wydobycia ropy naftowej i są przeznaczone w ogromnej części na finansowanie wojny domowej).

Oznacza to w praktyce współfinansowanie przez CNPC ludobójstwa w Darfurze.

Opisana sytuacja była przedmiotem krytyki różnych organizacji pozarządowych na świecie i interwencji u Dyrek- tora Wykonawczego UN Global Compact 7 .

2.1.2.

Normy odpowiedzialności korporacji transnarodowych w odniesieniu do praw człowieka Kolejnym krokiem w działalności ONZ dotyczącej regulowania działalno- ści przedsiębiorców transnarodowych w obszarze społecznej odpowiedzial- ności biznesu były Normy odpowiedzialności korporacji transnarodowych i innych przedsiębiorców w odniesieniu do praw człowieka z 13 sierpnia 2003 r. (ang. Norms on the Responsibilities of Transnational Corporations and Other Business Enterprises with regard to Human Rights) 8 (dalej: normy), uchwalone przez Podkomisję ds. Promocji i Ochrony Praw Człowieka (organ pomocniczy Komisji Praw Człowieka ONZ, ang. UN Sub-Commission on the Promotion and Protection of Human Rights).

Obowiązki wynikające z tej rezolucji dotyczą szeroko rozumianych praw człowieka, standardów publicznego zdrowia i bezpieczeństwa, nieangażowania się lub czerpania korzyści ze zbrodni wojennych, zbrodni przeciwko ludzkości, ludobójstwa, tortur, pracy przymusowej, obowiązku postępowania wobec środowiska zgodnego z międzynarodowymi porozumieniami.

Działania przedsiębiorców mają się przyczyniać do zrównoważonego rozwoju.

Poza wskazanym kata- logiem obowiązków przedsiębiorcy, istotne są sposoby implementacji norm, przewidziane w ich punktach 12–14.

Zaleca się przedsiębiorcom ustalenie wewnętrznych zasad funkcjonowania zgodnych z normami, także w odnie- sieniu do kontrahentów.

Przewiduje się sporządzanie przez ONZ i inne organizacje międzynarodowe raportów ONZ, dotyczących implementacji norm.

Wskazuje się również na odpowiedzialność przedsiębiorcy, zwłaszcza odszkodowawczą, z tytułu naruszenia norm.

Równocześnie jako instytucje właściwe do orzekania na podstawie norm, uznaje się sądy krajowe i mię- dzynarodowe, nakładające na państwa członkowskie obowiązek zbudowa- nia systemu instytucjonalnego, który umożliwi odpowiednie egzekwowanie norm.

Normy tworzą więc całościowy system umożliwiający implementację społecznej odpowiedzialność biznesu w kontekście praw człowieka.

W doktrynie podkreślano, że sposób ich implementacji może stanowić odejście od klasycznego, woluntarystycznego podejścia do społecznej odpo- 7 http://www.centrumcsr.pl/pliki/GlobalCompact_Darfur_130508.pdf 8 http://www1.umn.edu/humanrts/links/norms-Aug2003.html

78 2.

Instrumenty i prawodawstwo międzynarodowe wiedzialności biznesu 9 .

Wskazywano jednak na potencjalne zalety norm.

Annie Wallis wskazywała za Amnesty International na kompleksowy i precy- zyjny charakter regulacji 10 .

Normy zostały uznane za podstawową platformę implementacji praw człowieka – norm co do zasady o charakterze ius cogens, do sfery gospodarki światowej 11 .

Podkreślano również pozytywny charak- ter obowiązków nałożonych na przedsiębiorców.

Przykładem właściwego oddziaływania norm był tzw. proces Kimberley, który przyczynił się do roz- wiązania konfliktu zaistniałego w Afryce na gruncie produkcji diamentów 12 .

Z kolei Tracy Schmidt, badając funkcjonowanie norm z punktu widzenia działalności korporacji transnarodowych w Indonezji, opowiadał się za ich bardziej wiążącym charakterem, zwłaszcza przez ustanowienie efektywnego systemu monitoringu i raportów 13 .

Uznawał jednak zarazem, że normy są bardzo dobrym narzędziem w rękach rządów państw rozwijających się, umożliwiającym wymaganie od korporacji transnarodowych przestrzegania uznanych międzynarodowo standardów ochrony praw człowieka i ochrony środowiska, bez odwoływania się do bardzo często nieskutecznych instru- mentów prawa wewnętrznego 14 .

Sprzeciwiał się również postrzeganiu norm jako powtórzenia przyjętych już standardów międzynarodowych, zwłaszcza ze względu na nowatorskie, jego zdaniem, odniesienie tych standardów do działalności podmiotów prywatnych, a nie tylko państw 15 .

Normy w wersji zaproponowanej przez Podkomisję ds. Promocji i Ochrony Praw Człowieka ostatecznie nie wzbudziły jednak uznania wśród przedstawi- cieli państw, przedsiębiorców oraz nie zyskały akceptacji w ramach Komisji Praw Człowieka ONZ.

Krytyce podlegały w szczególności rozwiązania norm, które skutkowały nałożeniem na przedsiębiorców bezpośrednich, wiążących zobowiązań na gruncie prawa międzynarodowego oraz odniesieniem do przedsiębiorców zasad, które nie są powszechnie akceptowane w sferze działalności gospodarczej.

9 T.M. Schmidt, Transnational corporate responsibility for international environmental and human rights violations: will the United Nations’ “Norms” provide the required means?, “California Western International Law Journal” 2005, t.

36, nr 217, s. 236.

10 A. Wallis, Data Mining: Lessons from the Kimberley Process for the United Nations’ de velopment of human rights norms for transnational corporations, “Northwestern Uni- versity Journal of International Human Rights” 2005, t.

4, nr 388, s. 68.

11 Ibidem, s. 69.

12 Ibidem, s. 72–80.

13 T.M. Schmidt, Transnational corporate responsibility..., op.

cit., s. 243–246.

14 Ibidem.

15 Ibidem, s. 238.

2.

Instrumenty i prawodawstwo międzynarodowe 79 2.1.3.

Specjalny przedstawiciel ONZ ds. praw człowieka i korporacji transnarodowych Komisja Praw Człowieka ONZ zdecydowała się jednak, pomimo odrzu- cenia norm na kontynuowanie prac w obszarze praw człowieka i działalności gospodarczej.

Przejawiło się to w powołaniu w 2005 r.

Johna Ruggiego na stanowisko Specjalnego Przedstawiciela ONZ ds. praw człowieka, korpora- cji transnarodowych i innych podmiotów gospodarczych (ang. UN Special Representative of the Secretary General on human rights and transnational corporations and other business enterprises, dalej: Specjalny Przedstawiciel ONZ) 16 .

Został on upoważniony do zidentyfikowania i wyjaśnienia standar- dów odpowiedzialności przedsiębiorców w obszarze praw człowieka – okre- ślenia zasad praw człowieka, które znajdują zastosowanie w odniesieniu do praw człowieka.

Efektem prac Specjalnego Przedstawiciela ONZ było przygotowanie Raportu nt. ochrony, przestrzegania i egzekwowania praw człowieka w dzia- łalności gospodarczej (Raport: Protect, Respect and Remedy: a Framework for Business and Human Rights) z kwietnia 2008 r., złożonego do Rady Praw Człowieka ONZ 3 czerwca 2008 r. 17 .

Raport potwierdza konieczność istnienia platformy do wymiany zasad i doświadczeń w obszarze działalności gospodarczej i praw człowieka.

W raporcie podkreśla się, że działalność współczesnych korporacji transnarodowych wiąże się z licznymi niebezpie- czeństwami w sytuacjach, w których kontrola ze strony organizacji między- narodowych jest znacząco ograniczona.

Raport wprowadza rozróżnienie między działalnością gospodarczą jako taką a możliwością zarządzania z punktu widzenia praw człowieka.

W raporcie stwierdza się, że podsta- wową przyczyną problemów w zakresie skutecznego implementowania zasad praw człowieka do działalności gospodarczej są luki w systemie zarządzania związane ze skutkami globalizacji i niemożnością sprawowania skutecznej kontroli przez społeczeństwo 18 .

Istnienie tych luk pozwala przedsiębiorcom naruszać prawa człowieka bez ponoszenia z tego tytułu odpowiedzialności ani cywilnej, ani karnej.

Równocześnie w raporcie stwierdza się praktyczną 16 Por. Rezolucja Komisji Praw Człowieka ONZ 2005/69, UN Doc. E/CN.4/2005/L.87 (15 kwietnia 2005 r.), http://ap.ohchr.org/documents/E/CHR/resolutions/E-CN_4-RES- 2005-69.doc 17 Raport: Protect, Respect and Remedy: a Framework for Business and Human Rights, http://www.reports-and-materials.org/Ruggie-report-7-Apr-2008.pdf 18 Raport, Wprowadzenie, par. 3: “the root cause of the business and human rights pre- dicament today lies in the governance gaps created by globalization – between the scope and impact of economic forces and actors, and the capacity of societies to manage their adverse consequences”.

80 2.

Instrumenty i prawodawstwo międzynarodowe niemożliwość wskazania wyczerpującej listy praw człowieka, które można odnosić do działalności gospodarczej 19 .

W związku z tym nacisk w raporcie został położony nie na tworzenie takiej listy, ale na wskazanie podstawowych luk w zarządzaniu działalnością gospodarczą w skali światowej, których występowanie może się wiązać z naruszeniem praw człowieka 20 .

Raport jest skonstruowany na podstawie trzech podstawowych założeń, które przesądzają zarazem o jego strukturze.

Pierwszym elementem jest obowiązek państwa w zakresie zapewniania ochrony przed naruszaniem praw człowieka przez inne podmioty, w tym przedsiębiorców.

Drugim elementem odpowiedzialności przedsiębiorców – jak się zakłada – jest respektowanie praw człowieka.

Trzecim elementem jest wskazanie na konieczność zapew- nienia bardziej skutecznego dostępu do środków kontroli (ang. remedies).

Pierwsza część raportu jest więc poświęcona tradycyjnemu podejściu do praw człowieka, które zakłada, że na państwie spoczywają podstawowe obo- wiązki w zakresie gwarantowania odpowiedniego poziomu ochrony praw człowieka w tym zakresie, przeciwdziałania i ścigania naruszeń praw czło- wieka popełnionych przez przedsiębiorców 21 .

Druga część raportu dotyczy bezpośrednio społecznej odpowiedzialno- ści biznesu rozumianej jako uwzględnianie interesów społecznych, w tym w szczególności respektowanie praw człowieka w prowadzonej działalno- ści gospodarczej.

W tym zakresie raport wskazuje na konieczność imple- mentowania przez przedsiębiorców szczegółowych zasad umożliwiających samokontrolę (ang. due diligence) w zakresie przestrzegania praw człowieka, w tym zwłaszcza uprzedniego rozważania potencjalnych niebezpieczeństw (a nie ograniczania się wyłącznie do przestrzegania wiążących norm prawa krajowego) 22 .

Część trzecia raportu jest poświęcona dostępowi do środków kontroli (zaskarżenia).

W raporcie podkreśla się, że nie jest możliwe skuteczne prze- ciwdziałanie wszystkim naruszeniom praw człowieka przez przedsiębiorców.

W związku z tym konieczny jest efektywny dostęp do sądu oraz reforma 19 Por. par. 52 raportu.

20 Por. również analizę 320 spraw umieszczonych na stronie internetowej Business and Human Rights Resource Center w okresie luty 2005 – grudzień 2007 r., zawartą w załączniku 2. do raportu: A Survey of the Scope and Pattern of Alleged Corporate- Related Human Rights Abuse, A/HRC/8/5/Add.2 (23 maja 2008 r.), http://www.reports- and-materials.org/Ruggie-2-addendum-23-May-2008.pdf 21 Por. par. 18 raportu: “take all necessary steps to protect against such abuse, including to prevent, investigate, and punish the abuse, and to provide access to redress”.

22 Por. def.

due diligence – “a process whereby companies not only ensure compliance with national laws but also manage the risk of human rights harm with a view to avoiding it”, raport, par. 25.

2.

Instrumenty i prawodawstwo międzynarodowe 81 instytucji pozaprawnych, które zajmują się rozstrzyganiem sporów w obsza- rze społecznej odpowiedzialności biznesu.

Chodzi tu zwłaszcza o instytucje mediacyjne i rozstrzygające spory pracownicze, krajowe systemy ochrony praw człowieka oraz system implementacji Wytycznych OECD, zwłaszcza w obszarze zasad postępowania przed Krajowymi Punktami Kontaktowy- mi OECD.

J. Ruggie wylicza cechy instytucji, która rozstrzyga o sporach w zakresie odnoszącym się do społecznej odpowiedzialności biznesu.

Instytucja taka powinna mieć uprawnienia do rozstrzygania sporów oraz posiadać strukturę gwarantującą rzetelność, obiektywność i niezależność postępowania.

Ponadto powinna być łatwo dostępna, szczególnie z punktu widzenia podmiotu poszkodowanego (np. jego zasobów finansowych czy znajomości języka) oraz przewidywalna, jeżeli chodzi o zasady proceduralne, czas trwania poszcze- gólnych etapów postępowania (np. wstępnego rozpoznania sprawy), możliwe typy rozstrzygnięć oraz środki monitorowania procesu implementacji roz- strzygnięcia.

Istotną cechą instytucji rozstrzygającej powinna być też równość broni w takim postępowaniu, zwłaszcza jeżeli chodzi o dostęp do informacji oraz koniecznej profesjonalnej porady.

Ponadto postępowanie przed taką instytucją powinno gwarantować wydanie rozstrzygnięcia, które odpowiada międzynarodowym standardom ochrony praw człowieka.

Ostatnią z cech jest przejrzystość postępowania (domniemanie jawności postępowania), w szcze- gólności z punktu widzenia interesu publicznego; odnosi się to zwłaszcza do instytucji niepaństwowych.

Wydaje się, że wskazane cechy są niezwykle istotne dla stworzenia realnej kontroli nad wdrażaniem przez przedsiębior- ców zasad społecznej odpowiedzialności biznesu, w tym w szczególności respektowania praw człowieka.

W praktyce jednak funkcjonowanie instytucji rozstrzygających spory w obszarze społecznej odpowiedzialności biznesu nie jest doskonałe.

Odnosi się to do funkcjonowania Krajowych Punktów Kontaktowych odpowiedzialnych za wdrażanie Wytycznych OECD 23 .

Pierwsze reakcje na Raport J. Ruggiego były pozytywne.

Rada Praw Człowieka ONZ przedłużyła mu mandat, zalecając przygotowanie propozycji praktycznych opartych na przedstawionej analizie.

Przedstawiciele doktryny prawa międzynarodowego wskazują również, że w raporcie we właściwy sposób rozumie się regulowanie międzynarodowej działalności gospodar- czej i może on służyć jako propozycja lepszego zarządzania działaniami przedsiębiorstw w obszarze praw człowieka 24 ..

23 Por. szczegółowo punkt 1.4.2.3.

Promowanie i wdrażanie Wytycznych oraz punkt 1.4.2.4.

Reforma Wytycznych.

24 C. Ochoa, The 2008 Ruggie Report: A Framework for Business and Human Rights, http:// www.asil.org/insights/2008/06/insights080618.html

82 2.

Instrumenty i prawodawstwo międzynarodowe 2.2.

Wytyczne Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju 2.2.1.

Wytyczne OECD – założenia ogólne Innym przykładem prawa międzynarodowego natury soft law odnoszącym się do działań przedsiębiorców w sferze społecznej odpowiedzialności biznesu są Wytyczne dla przedsiębiorstw wielonarodowych Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (ang. OECD Guidelines for Multinational Enter- prises) 25 .

Można je uznać za najbardziej kompleksowy przykład regulacji społecznej odpowiedzialności biznesu na poziomie międzynarodowym, na który składa się szczegółowy katalog zobowiązań przedsiębiorców i system kontroli ich wdrażania.

Wytyczne zostały przyjęte w 1976 r., a zrewidowane w 2000 r.

Stano- wią załącznik do Deklaracji w sprawie inwestycji międzynarodowych oraz przedsiębiorstw wielonarodowych, przyjętej przez państwa członkowskie OECD 27 czerwca 2000 r.

Wytyczne w swoich założeniach nawiązują do Deklaracji Praw Człowieka ONZ oraz innych standardów prawa międzyna- rodowego.

Obecnie zostały przyjęte przez 30 państw członkowskich OECD oraz 8 państw nieposiadających takiego statusu (Argentyna, Brazylia, Chile, Estonia, Izrael, Łotwa, Litwa, Słowenia).

Wytyczne OECD to zestaw akceptowanych dobrowolnie zasad i praktyk w obszarze zatrudnienia i praw związkowych, praw człowieka, ochrony śro- dowiska, ujawniania informacji, korupcji i zobowiązań podatkowych, ochrony konkurencji i konsumentów oraz środowiska naturalnego.

Przestrzeganie Wytycznych deklarują przedsiębiorcy, prowadzący działalność gospodarczą w krajach OECD lub z nich pochodzący (w przypadku inwestycji zagra- nicznych, poza obszarem OECD) 26 .

Podstawowym adresatem Wytycznych OECD są przedsiębiorstwa wielonarodowe, rozumiane jako przedsiębior- stwa inwestujące lub posiadające własne oddziały lub spółki-córki w innych państwach.

Postanowienia Wytycznych nie stoją jednak na przeszkodzie ich przyjęcia przez przedsiębiorców krajowych, którzy również mogą deklarować ich przestrzeganie w prowadzonej działalności gospodarczej.

Istotą Wytycznych jest udział państw członkowskich OECD w ich imple- mentacji na poziomie działań przedsiębiorców 27 .

Państwa członkowskie są zwłaszcza zobowiązane do promowania wytycznych i rozwiązywania sporów, związanych z działaniami przedsiębiorców, którzy przyjęli Wytyczne jako 25 http://www.oecd.org/dataoecd/56/36/1922428.pdf 26 www.oecd.org/daf/investment/guidelines 27 S. Deva, Sustainable good governance and corporations: an analysis of asymmetries, “Georgetown International Environmental Law Review” 2006, t.

18, s. 735.

2.

Instrumenty i prawodawstwo międzynarodowe 83 podstawowe zasady działalności.

Normy Wytycznych OECD nie mogą być w ich założeniu podstawą roszczeń, dochodzonych na drodze sądowej; nie oznacza to jednak braku możliwości oceny działalności przedsiębiorców z punktu widzenia zasad, do przestrzegania których się zobowiązali.

Rządy państw członkowskich OECD mają obowiązek prowadzenia dzia- łań promocyjnych i informacyjnych na temat Wytycznych, w tym ustanowie- nia Krajowego Punktu Kontaktowego (NCP – National Compact Point) jako miejsca upowszechniającego stosowanie Wytycznych i odpowiedzialnego za rozwiązywanie konfliktów powstałych na gruncie ich stosowania.

Jego zada- niem jest rozpatrywanie skarg na działania korporacji ponadnarodowych.

Przyjęcie takiej konstrukcji jakkolwiek zwiększające zakres oddziaływania na przedsiębiorców powoduje, że poziom wiążącego charakteru Wytycznych różni się w poszczególnych państwach 28 .

Wskazuje się również na brak stricte prawnego ich charakteru 29 .

Nie zmienia to jednak faktu, że 95% wszystkich korporacji ponadnarodowych – wywodząc się z państw należących do OECD – objętych jest ramami Wytycznych 30 .

O ich znaczeniu świadczy również potwierdzenie ich przez rządy państw grupy G-8 deklaracjami z lat 2002, 2003 i 2008.

Wytyczne zostały skodyfikowane w 10 rozdziałach, poświęconych m.in.: „Jawności informacji”, „Zatrudnieniu i stosunkom pracy”, „Ochronie środo- wiska”, „Zwalczaniu korupcji”, „Ochronie interesów konsumenta”, „Ochro- nie konkurencji”, „Opodatkowaniu”, „Nauce i technologii”.

2.2.2.

Treść Wytycznych OECD Z Założeń Ogólnych Wytycznych OECD 31 dla przedsiębiorców wielona- rodowych wynika obowiązek brania pod uwagę specyfiki państwa i społeczno- ści, w której działalność gospodarcza jest prowadzona, zwłaszcza z: perspek- tywy praw człowieka, zakazu dyskryminacji pracowników i odpowiedzialnego podejścia do środowiska, zdrowia, bezpieczeństwa, pracy i kwestii finan- sowych.

Wiąże się to z koniecznością uwzględniania w planach i skutkach swojej inwestycji interesów lokalnej społeczności i środowiska naturalnego.

W Wytycznych OECD podkreśla się wprost, że przedsiębiorstwa powinny promować budowanie potencjału lokalnego przez bliską współpracę ze spo- łecznością lokalną, w tym z kręgami biznesowymi, a także stworzyć i wyko- 28 R. Szewczyk, Wytyczne dla Korporacji Wielonarodowych OECD, http://www.solidarnosc. org.pl/zagr/opr/wytycz_oecd.htm, s. 2.

29 Ibidem.

30 Ibidem.

31 Por. punkt II Wytycznych OECD.

84 2.

Instrumenty i prawodawstwo międzynarodowe rzystywać w praktyce skuteczne metody kontroli wewnętrznej oraz systemy zarządzania, zwiększające poczucie pewności i wzajemnego zaufania między przedsiębiorstwami a społeczeństwami, w których działają.

Równocześnie inwestycje powinny opierać się na lokalnych zasobach ludzkich.

Prowadzone badania naukowe i technologiczne również powinny – zgodnie z Wytyczny- mi OECD – uwzględniać rozwój regionu, w którym ma miejsce inwestycja.

Powyższe może mieć również znaczenie dla skuteczniejszego pozyskiwania pracowników i efektywnego zarządzania zasobami ludzkimi.

Konieczne jest zarazem uwzględnianie wytycznych zarówno na etapie planowania inwestycji, jak i ich realizacji.

Dużą rolę odgrywać w tym zakresie może współpraca między inwestorem a lokalnymi władzami i organizacjami społecznymi.

Z założeń ogólnych Wytycznych OECD wynika generalny obowiązek dla przedsiębiorców przestrzegania w swojej działalności praw człowieka oraz prawa wewnętrznego państwa, w którym jest prowadzona inwestycja.

Wytyczne wskazują również na konieczność przestrzegania zasad corporate governance, chronienia tzw. whistleblowers – osób podnoszących istnienie nieprawidłowości w danym przedsiębiorstwie oraz powstrzymania się od zaangażowania w lokalną działalność polityczną.

Punkt III Wytycznych OECD jest poświęcony zasadom udostępniania przez przedsiębiorców informacji.

Powinno mieć to miejsce zwłaszcza w odniesieniu do struktury, sytuacji finansowej i wyników przedsiębiorstwa i polegać na ujaw- nianiu m.in. takich informacji, jak wyniki finansowe głównych udziałowców czy polityki nadzoru korporacyjnego.

Zachęca się przedsiębiorstwa do udo- stępniania dodatkowych informacji, np. zasad postępowania, w tym informacji na temat polityki socjalnej, etycznej i środowiskowej przedsiębiorstwa, oraz innych kodeksów postępowania stosowanych przez dane przedsiębiorstwo, informacji na temat systemów zarządzania ryzykiem, a także informacji na temat stosunków z pracownikami i innymi kontrahentami.

Zgodnie z Wytycz- nymi przedsiębiorstwa powinny stosować wysokie normy jakościowe w zakresie ujawniania informacji, prowadzenia księgowości i audytu.

Punkt IV Wytycznych OECD jest poświęcony relacjom pracowniczym i wolności związkowej.

W Wytycznych kładzie się duży nacisk na umożli- wienie pracownikom zakładania i działania w związkach zawodowych oraz udzielania przez pracodawcę pomocy w tworzeniu skutecznych układów zbiorowych.

Ponadto wzywa się przedsiębiorców do faktycznego zlikwido- wania problemu pracy dzieci, eliminacji wszelkich form pracy przymusowej, dyskryminacji w zatrudnieniu ze względu na: rasę, kolor skóry, płeć, religię, przekonania polityczne, przynależność narodowościową lub pochodzenie społeczne oraz wprowadzenia wysokich standardów bezpieczeństwa i higieny pracy.

Co istotne, w szczególności w świetle inwestycji w specjalnych strefach

2.

Instrumenty i prawodawstwo międzynarodowe 85 ekonomicznych, Wytyczne rekomendują zatrudnienie w jak największym stopniu pracowników lokalnych oraz udostępnianie im szkoleń pozwalają- cych na podniesienie kwalifikacji.

Podkreślana jest konieczność wcześniej- szego informowania pracowników i społeczności lokalnych w przypadku planów restrukturyzacji przedsiębiorstw.

Wytyczne zakładają (punkt V) obowiązek brania pod uwagę konieczności ochrony środowiska, zdrowia publicznego i bezpieczeństwo tak, aby przy- czyniać się do osiągnięcia zrównoważonego rozwoju.

Przedsiębiorcy powinni tworzyć systemy zarządzania środowiskowego, sprzyjające minimalizowaniu ryzyka dla środowiska.

Ponadto przedsiębiorcy są zobowiązani do informo- wania społeczeństwa o wpływie prowadzonej działalności gospodarczej na środowisko, zdrowie lub bezpieczeństwo publiczne oraz dążyć do stworzenia odpowiedniego systemu reagowania w sytuacji kryzysu, który może stanowić zagrożenie dla środowiska.

Punkt VI Wytycznych OECD odnosi się do zwalczania w działaniach przedsiębiorców korupcji.

Wiąże się to m.in. z zakazem przekazywania funk- cjonariuszom państwowym i partnerom biznesowym jakiejkolwiek płatności poza kwotą zawartą w umowie.

Przedsiębiorcy powinni gwarantować, że wynagrodzenie ich przedstawicieli jest odpowiednie i otrzymywane jedy- nie za usługi, mające podstawę prawną.

Przedsiębiorcom rekomenduje się również promowanie wśród swoich pracowników postaw przyczyniających się do zwalczania korupcji, w tym organizowanie programów szkoleniowych i procedur dyscyplinarnych.

Jawność przekazywania środków finansowych powinna dotyczyć także wspierania kandydatów w wyborach politycznych.

Wytyczne regulują (punkt VII) relacje między przedsiębiorcami i kon- sumentami.

Wysuwają postulaty gwarantowania jak najwyższej jakości dóbr i usług oraz rygorystycznego przestrzegania obowiązujących w tym zakresie norm prawnych.

Wytyczne odnoszą się do – uważanych za podstawowe prawa konsumenta – informacji 32 i będących ich konsekwencją możliwości podejmo- wania przez konsumenta świadomej i przemyślanej decyzji.

Uznają m.in., że przedsiębiorca powinien dostarczać dokładnych i jasnych informacji na temat zawartości produktów, zasad ich bezpiecznego użytkowania i obsługi oraz tworzyć przejrzyste i skuteczne procedury rozpatrywania skarg konsumentów.

Obowiązki przedsiębiorcy odnoszą się także do poszanowania prywatności kon- sumenta i ochrony jego danych osobowych oraz współpracy z organami władzy publicznej w zakresie zapobiegania i usuwania zagrożeń dla zdrowia i bezpie- czeństwa publicznego, spowodowanych użytkowaniem ich produktów.

32 E. Łętowska, Prawo umów konsumenckich, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 1999, s. 127–131.

86 2.

Instrumenty i prawodawstwo międzynarodowe Równocześnie Wytyczne nakazują przestrzegać reguły prawa konkuren- cji (punkt IX) w zakresie odnoszącym się do niedozwolonych porozumień i praktyk antykonkurencyjnych.

Wskazują również na konieczność współ- pracy z organami ochrony konkurencji, zwłaszcza w zakresie całościowego udostępniania żądanych informacji.

Wytyczne zawierają ponadto zalecenia odnoszące się do nauki i tech- nologii (punkt VIII).

Wskazują one na konieczność zapewniania zgodności działalności przedsiębiorcy z polityką i planami dotyczącymi nauki i techno- logii w kraju, w którym dana działalność jest prowadzona, stosowanie prak- tyk pozwalających na szybki transfer technologii i wiedzy specjalistycznej, w sposób, który przyczynia się do możliwości długoterminowego rozwoju kraju goszczącego.

Wytyczne zachęcają również do współpracy z lokalnymi uczelniami i publicznymi instytucjami badawczymi w zakresie realizacji pro- jektów badawczych.

Wytyczne (punkt X) wzywają do właściwego i terminowego rozliczania się przez przedsiębiorców z obowiązujących w danym kraju zobowiązań podatkowych.

2.2.3.

Promowanie i wdrażanie Wytycznych OECD Znaczenie Wytycznych OECD jako przykładu prawa międzynarodowego zawierającego normy społecznej odpowiedzialności biznesu polega również na stworzeniu unikalnego systemu implementowania zasad wytycznych, systemu nieznanego innym międzynarodowym regulacjom społecznej odpowiedzial- ności biznesu 33 .

Zakłada on współpracę między państwem, przedsiębiorcami, organizacją międzynarodową a przedstawicielami społeczeństwa obywatel- skiego, zwłaszcza organizacjami pozarządowymi i związkami zawodowymi.

Na system składają się zasadniczo trzy elementy: (1) Krajowy Punkt Kontaktowy (NCP), który powinien zostać powołany w każdym z państw członkowskich OECD; (2) Komisja OECD ds. inwestycji międzynarodowych i przedsię- biorstw wielonarodowych 34 (CIME) oraz (3) komitety doradcze: Komitet Doradczy Biznesu i Przemysłu przy OECD (BIAC 35 ) i Komitet Doradczy Związków Zawodowych OECD (TUAC 36 ).

Duże znaczenie dla skutecznego monitorowania wdrażania Wytycznych odgrywają organizacje pozarządowe 33 J.L. Černič, Corporate Responsibility for Human Rights: A Critical Analysis of the OECD Guidelines for Multinational enterprises, “Hanse Law Review” 2008, t.

4, nr 1, s. 82–83.

34 OECD’s Committee on International Investment and Multinational Enterprises.

35 The Business and Industry Advisory Committee.

36 The Trade Union Advisory Committee.

2.

Instrumenty i prawodawstwo międzynarodowe 87 skupione w OECD Watch 37 .

OECD Watch jest platformą współpracy orga- nizacji pozarządowych, pochodzących z krajów, w których przyjęto Wytyczne OECD.

Jej podstawowym celem jest koordynacja działalności, wymiana wiedzy i informacji w obszarze stosowania Wytycznych OECD.

Członkowie OECD Watch za cel stawiają sobie: udzielanie pomocy w pracach CIME; testowanie skuteczności wytycznych jako instrumentu monitoringu przed- siębiorców w zakresie polityki CSR; upowszechnianie informacji na temat Wytycznych OECD, zasad corporate governance i działalności CIME oraz udzielanie informacji organizacjom pozarządowym w składaniu skarg na przedsiębiorców w związku z naruszeniem wytycznych.

CIME jest odpowiedzialny w szczególności za wyjaśnienia niejasności związanych ze stosowaniem Wytycznych (zwłaszcza w związku z rozpatry- waniem przez Krajowy Punkt Kontaktowy konkretnej sprawy) i poddawanie ich treści dyskusji (np. przez organizowanie spotkań) oraz odpowiadanie na żądania państw członkowskich OECD, BIAC i TUAC w zakresie odnoszącym się do Wytycznych.

Ponadto CIME rozpatruje doroczne raporty Krajowych Punktów Kontaktowych z poszczególnych państw członkowskich OECD.

Kluczowe znaczenie dla należytego wdrażania Wytycznych odgrywają Krajowe Punkty Kontaktowe 38 .

Jako zasadę ogólną przyjmuje się ich dzia- łanie w sposób przejrzysty, ogólnie dostępny i jak najbardziej efektywny.

Państwom członkowskim OECD pozostawiano niezależność co do modelu Krajowego Punktu Kontaktowego, jaki przyjmują.

Funkcję Krajowego Punktu Kontaktowego może pełnić urzędnik rządowy wysokiego szczebla lub instytucja rządowa.

Krajowy Punkt Kontaktowy może mieć jednak również formę organu współpracy, w którego skład wchodzą przedstawiciele róż- nych instytucji rządowych.

W skład Krajowego Punktu Kontaktowego mogą także wchodzić przedstawiciele środowiska biznesu, organizacji pracowników i innych zainteresowanych stron.

Bez względu jednak na formalną strukturę Krajowego Punktu Kontaktowego w Wytycznych wskazuje się na potrzebę każdorazowej współpracy ze środowiskami przedsiębiorców, organizacjami pracowników i organizacjami pozarządowymi.

W przypadku Polski Krajowy Punkt Kontaktowy został umieszczony w ramach jednego z departamentów Polskiej Agencji Informacji i Inwestycji Zagranicznych SA 39 .

Krajowe Punkty Kontaktowe pełnią zasadniczo dwie funkcje.

Po pierw- sze, są odpowiedzialne za rozpowszechnianie wiedzy na temat Wytycznych, udostępnianie ich w językach narodowych oraz współpracę z podmiotami 37 Zob.

www.oecdwatch.org 38 Por. stanowisko OECD, http://www.oecd.org/document/3/0,3343,en_2649_34889_1933116_ 1_1_1_1,00.html 39 http://www.paiz.gov.pl/index/index.php?id=9c9f1366edbae758a3bb56eca4388b64

88 2.

Instrumenty i prawodawstwo międzynarodowe zainteresowanymi Wytycznymi, w tym odpowiadanie na pytania związane z ich stosowaniem.

Potencjalni inwestorzy zagraniczni w danym kraju i inwestorzy krajowi inwestujący za granicą powinni być informowani o Wytycznych.

Po drugie, Krajowe Punkty Kontaktowe są odpowiedzialne za wdrażanie Wytycz- nych OECD w konkretnych przypadkach, tj. rozpatrywania skarg na działania przedsiębiorców, które stanowią naruszenie Wytycznych.

Krajowe Punkty Kontaktowe powinny być zwłaszcza forum dyskusji i udzielać pomocy śro- dowiskom biznesowym, organizacjom pracowników i innym zaangażowanym stronom w rozwiązywaniu w sposób skuteczny i szybki problemów z zakresu stosowania wytycznych.

Krajowe Punkty Kontaktowe mają prawo do wstępnej oceny zasadności składanych skarg.

W przypadkach, gdy poruszone kwestie uznają za warte dalszego badania udzielają zaangażowanym stronom pomocy w ich rozwiązywaniu, zwłaszcza wysuwają za zgodą stron propozycje ugodo- wego rozwiązania sporu.

Jeżeli zaangażowane w spór strony nie dojdą do porozumienia, Krajowy Punkt Kontaktowy ma prawo wydać oświadczenie i, jeżeli jest to uzasadnione, rekomendacje, na temat wdrażania wytycznych.

W postępowaniu przed Krajowym Punktem Kontaktowym chroniona powinna być tajemnica przedsiębiorstwa oraz inne informacje uznane za godne ochrony.

Samo postępowanie przed Krajowym Punktem Kontaktowym jest wyłącznie jawne wewnętrznie – dla stron sporu.

Po zakończeniu postępowania, jeżeli strony uczestniczące nie doszły do porozumienia co do rozwiązania problemu, mają one wolną rękę w kwestii informowania i prowadzenia dyskusji na ich temat 40 .

Może to mieć znaczenie zwłaszcza w przypadku skarg składanych przez organizacje pozarządowe, które mają szerokie możliwości nagłośnienia wyników postępowania, ze wskazaniem na ewentualne zarzuty stawiane przed- siębiorcom w zakresie stosowania wytycznych.

Krajowy Punkt Kontaktowy jest obowiązany do udostępniania do publicznej wiadomości wyniku postę- powania, chyba że uzna, iż zachowanie poufności leży w interesie skutecznej implementacji wytycznych.

Jak się jednak wydaje sytuacja taka powinna być wyjątkowa i wsparta odpowiednim uzasadnieniem.

W dotychczasowej praktyce Krajowych Punktów Kontaktowych na świe- cie większość skarg dotyczyła wolności związkowej (około 90 w okresie 2000–2007) 41 .

W przypadku Polski skargi składane przez związki zawodowe na działalność trzech przedsiębiorców: UPC Polska Sp. z o.o., Frito Lay Poland Sp. z o.o. i Marriott w związku z zarzutami utrudniania działalności związkowej.

W sprawach tych jednak nie doszło do wydania ostatecznych 40 Jednak informacje i poglądy przedstawione w trakcie postępowania przez stronę trzecią pozostaną poufne, chyba że strona ta zgodzi się na ich upublicznienie.

41 Por. TUAC submission to the OECD Annual Meeting of National Contact Points, Paris, June 2008, s. 1–3.

2.

Instrumenty i prawodawstwo międzynarodowe 89 rozstrzygnięć, a część postępowań zawieszono ze względu na toczące się równolegle postępowania sądowe.

Przykładowe skargi za granicą dotyczą sprawy Inpade i Friends of the Earth przeciwko Shell (kwestia zanieczysz- czenia środowiska w sąsiedztwie rafinerii w Buenos Aires) 42 , sprawy Green Party przeciwko ANZ Bank (wycinka lasów deszczowych na Papui Nowej Gwinei) 43 oraz sprawy La Guajira i inni przeciwko BHP-Billiton (przy- musowe wysiedlenia ludności rdzennej w Kolumbii z obszarów odkrywki węgla) 44 .

Na gruncie Wytycznych OECD rozstrzygano jednak takie sprawy, jak skarga na działalność spółki Aker Kværner, która odpowiedzialna była za budowę fundamentów w celach w więzieniu CIA na wyspie Guantanamo i dostarczanie energii (zwłaszcza elektrycznej do tej bazy) 45 .

2.2.4.

Reforma systemu Wytycznych OECD Od pewnego czasu toczy się dyskusja nad koniecznością reformy Wytycz- nych OECD, w tym w szczególności usprawnienia dla działania Krajowych Punktów Kontaktowych.

W raporcie z 2008 r.

Specjalnego Reprezentanta Sekretarza Generalnego ONZ ds. Praw Człowieka i Biznesu Johna Ruggiego pt. Protect, Respect and Remedy: a Framework for Business and Human Rights podkreślono, że Wytyczne mogą stać się bardzo ważną instytucją zarad- czą w obszarze zapewniania wysokich standardów ochrony praw człowieka w działalności przedsiębiorców oraz wdrażania przez nich zasad społecznej odpowiedzialności biznesu; jednak w raporcie podkreśla się zarazem, że Krajowe Punkty Kontaktowe bardzo często nie wykorzystały potencjału, jaki posiadają 46 .

Podkreślono, że ich częste usytuowanie w strukturze administra- cji państwowej, odpowiedzialnej za promocję gospodarczą danego kraju, nie sprzyja obiektywnemu rozpatrywaniu skarg na działalność przedsiębiorców, związaną z realizacją inwestycji w danym kraju i może być uznane za konflikt interesów.

Na marginesie należy zauważyć, że z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia w Polsce – spółka Skarbu Państwa, podlegająca Ministrowi Gospodarki odpowiedzialna za promowanie Polski, jeżeli chodzi o inwestycje zagraniczne, jest równocześnie Krajowym Punktem Kontaktowym.

42 http://oecdwatch.org/news-en/oecd-guidelines-case-update-argentine-and-dutch-govern- ments-accept-case-against-shell/ 43 OECD Watch Quarterly Case Update Summer 2008, http://oecdwatch.org/publications- en/Publication_2550/at_download/fullfile, s. 3–4.

44 http://oecdwatch.org/news-en/complaint-lodged-against-bhp-billiton-with-oecd-for-con- duct-of-cerrejon-coal-in-colombia?searchterm=La+Guajira++BHP+Billiton 45 http://oecdwatch.org/files/ncp-final-statement-29-11-05.

46 Raport, par. 98.

90 2.

Instrumenty i prawodawstwo międzynarodowe J. Ruggie zauważa, że Krajowe Punkty Kontaktowe nie mają również odpowiedniego doświadczenia i środków, pozwalających na skuteczne medio- wanie zgłoszonych sporów.

Brak jest niejednokrotnie wskazania terminów na wszczęcie i zakończenie postępowania, a ostateczne rozstrzygnięcia często nie podlegają publicznemu ogłoszeniu 47 .

Na powyższe wskazuje również TUAC, który zauważa, że postępowanie przed Krajowym Punktem Kontak- towym trwa średnio od 1 roku do 2 lat 48 .

Sytuacja ta może godzić w ogólne zasady ONZ odpowiedniego poziomu legitymacji, dostępności, przewidy- walności, równości i przejrzystości jako zasad, na których powinna opierać się konstrukcja instytucji pozasądowych rozstrzygających spory z zakresu naruszeń praw człowieka w związku z działalnością gospodarczą.

Dlatego w Raporcie J. Ruggiego proponowana jest reforma Krajowych Punktów Kontaktowych.

Jako przykład podaje się Holenderski Punkt Kontaktowy, który jest skonstruowany jako panel czterech osób reprezentujących różne środowiska (np. biznes, organizacje pozarządowe, związki zawodowe), w związku z czym rozpatruje skargi niezależnie od administracji państwo- wej 49 .

Raport podkreśla więc dużą rolę państw w zakresie upowszechniania Wytycznych; jednocześnie wskazuje, że konieczna jest reforma zmierzająca do lepszej kontroli działań przedsiębiorców w świetle zasad wynikających z wytycznych oraz zbudowania odpowiedniego systemu zachęt do ich prze- strzegania 50 .

W trakcie konferencji w Paryżu w czerwcu 2008 r., która była zarazem dorocznym spotkaniem Krajowych Punktów Kontaktowych OECD, John Ruggie zwrócił uwagę na konieczność zmiany nie tylko systemu wdrażania wytycznych, ale także ich treści 51 .

Zauważył przede wszystkim, że zakres ochrony praw człowieka zawarty w Wytycznych jest uzależniony od zobo- wiązań międzynarodowych danego kraju i dlatego nie odpowiada prak- tyce działania przedsiębiorstw międzynarodowych 52 .

Podkreślił zwłaszcza, że w przypadku konfliktu prawa międzynarodowego z prawem krajowym danego państwa, przedsiębiorcy starają się działać w duchu wartości prawa międzynarodowego, nie naruszając równocześnie prawa krajowego 53 .

Pod- 47 Ibidem.

48 TUAC submission..., op.

cit., s. 1.

49 Raport, par. 99.

50 Ibidem.

51 Professor John G. Ruggie Special Representative of the UN Secretary-General for Business and Human Rights, Keynote Presentation, Annual Meeting of National Contact Points Organization for Economic Cooperation and Development, Paris, 24 June 2008, http://www.oecd.org/dataoecd/9/63/40933850.pdf 52 Ibidem, s. 4.

53 Ibidem.

2.

Instrumenty i prawodawstwo międzynarodowe 91 kreślił, że Wytyczne wykazują znaczące braki w zakresie regulowania innych obszarów praw człowieka niż prawa pracownicze.

Jego zdaniem, Wytyczne w ogóle nie obejmują niektórych sfer działalności przedsiębiorców, zwłasz- cza ich wpływu na pewne grupy społeczne, np. osoby niepełnosprawne, oraz nie odnoszą się do sytuacji kryzysowych, np. wojny domowej w kraju, w którym inwestuje dany przedsiębiorca 54 .

J. Ruggie jest równocześnie zwo- lennikiem usprawnienia systemu wdrażania Wytycznych, a nie dążenia do wyczerpującego katalogowania praw człowieka, które potencjalnie mogą znaleźć zastosowanie w przypadku prowadzenia działalności gospodarczej 55 .

Podkreślił również znaczenie odpowiedniej samokontroli w działaniach przedsiębiorców, w tym wymagania od swoich kontrahentów i dostawców odpowiednich standardów w obszarze praw człowieka 56 .

2.3.

Zasady Międzynarodowej Organizacji Pracy 2.3.1.

Założenia ogólne Innym przykładem międzynarodowej regulacji społecznej odpowiedzialno- ści biznesu jest Trójstronna Deklaracja Międzynarodowej Organizacji Pracy, ustanawiająca zasady odnoszące się do przedsiębiorców wielonarodowych i polityki społecznej (ang. International Labour Organisation Tripartite Decla- ration of Principles Concerning Multinational Enterprises and Social Policy) 57 , przyjęta w 1977 r. i zrewidowana, podobnie jak Wytyczne OECD, w 2000 r.

Deklaracja ILO ma na celu zachęcenie przedsiębiorców do przyjmowa- nia pozytywnych zobowiązań, które przyczynią się do rozwoju ekonomicz- nego i społecznego oraz ograniczenia ryzyka, wiążącego się z działaniami przedsiębiorców 58 .

Postanowienia Deklaracji ILO są adresowane do rzą- dów państw członkowskich ILO, organizacji pracowników i pracodawców oraz przedsiębiorców wielonarodowych.

Deklaracja ILO ustanawia zasady w obszarze zatrudnienia, szkoleń pracowniczych, warunków pracy i praw związkowych, które adresaci Deklaracji ILO zobowiązują się dobrowolnie przestrzegać.

Postanowienia Deklaracji ILO powinny być jednak postrzegane w kontekście prawnie wiążących Konwencji ILO 59 , zwłaszcza: Konwencji 54 Ibidem, s. 4–5.

55 Ibidem.

56 Ibidem.

57 http://www.ilo.org/public/english/employment/multi/download/english.pdf 58 Deklaracja ILO, par. 2.

59 Por. załącznik do Deklaracji ILO: List of international labour Conventions and Recommendations referred to in the Tripartite Declaration of Principles concerning

92 2.

Instrumenty i prawodawstwo międzynarodowe nr 29 dotyczącej pracy przymusowej lub obowiązkowej z 1930 r. 60 .

Kon- wencji nr 87 dotyczącej wolności związkowej i ochrony praw związkowych z 1948 r. 61 , Konwencji nr 98 dotyczącej stosowania zasad prawa organizo- wania się i rokowań zbiorowych z 1949 r. 62 , Konwencji nr 111 dotyczącej dyskryminacji w zakresie zatrudnienia i wykonywania zawodu z 1958 r. 63 , Konwencji nr 122 dotyczącej polityki zatrudnienia z 1964 r. 64 .

2.3.2.

Treść Deklaracji ILO W Deklaracji ILO podkreśla się, że przedsiębiorcy powinni brać pod uwagę przy prowadzeniu działalności gospodarczej specyfikę lokalną i kul- turę danego kraju.

Znaczenie przedsiębiorców międzynarodowych rośnie bowiem w przypadku inwestycji w krajach rozwijających się 65 .

W Deklaracji ILO za szczególnie istotny uznaje się nakaz równego trak- towania i zwalczania dyskryminacji ze względu na: rasę, płeć, wyznanie, opinie polityczne, pochodzenie narodowe i społeczne.

Drugą z podstawo- wych zasad Deklaracji ILO jest pewność zatrudnienia, zwłaszcza poprzez odpowiednie planowanie zapotrzebowania na pracowników i uwzględniania ich interesów w przypadku przekształceń lub likwidacji przedsiębiorstwa oraz zapewnienia odpowiedniej odprawy w przypadku zwolnienia.

W Deklaracji ILO za kolejną istotną zasadę uznaje się odpowiedni dostęp do szkoleń zawodowych.

Rządy państw członkowskich powinny wdrażać w tym zakresie odpowiednie polityki, zwłaszcza w odniesieniu do doradztwa zawodowego.

Na przedsiębiorcach natomiast spoczywa obowiązek zapewnie- nia równego dostępu do szkoleń dla wszystkich pracowników bez względu na funkcję, którą pełnią w przedsiębiorstwie.

Multinational Enterprises and Social Policy, http://www.ilo.org/public/english/employ- ment/multi/download/english.pdf 60 Dostępna: http://www.mps.gov.pl/_download.php?f=userfiles%2FFile%2FDepartamen- t+Rynku+Pracy%2FMOP%2Fkonw_29.doc 61 Dostępna: http://www.mps.gov.pl/_download.php?f=userfiles%2FFile%2FDepartamen- t+Rynku+Pracy%2FMOP%2Fkonw_87.doc 62 Dostępna: http://www.mps.gov.pl/_download.php?f=userfiles%2FFile%2FDepartamen- t+Rynku+Pracy%2FMOP%2Fkonw_98.doc 63 Dostępna: http://www.mps.gov.pl/_download.php?f=userfiles%2FFile%2FDepartamen- t+Rynku+Pracy%2FMOP%2Fkonw_111.doc 64 Dostępna: http://www.mps.gov.pl/_download.php?f=userfiles%2FFile%2FDepartamen- t+Rynku+Pracy%2FMOP%2Fkonw_122.doc 65 Podobnie I. Bantekas, op.

cit., s. 314; S. Shamir, Between self-regulation and the Alien Tort Claims Act: on the contested concept of Corporate Social Responsibility, “Law and Society Review” 2004, t.

38, nr 635, s. 637.

2.

Instrumenty i prawodawstwo międzynarodowe 93 Deklaracja ILO odnosi się również do gwarancji odpowiedniego poziomu wynagrodzenia, świadczeń pracowniczych i warunków pracy.

Odnośnie do wynagrodzenia zakłada się, że nie powinno być ono mniejsze niż śred- nie wynagrodzenie otrzymywane w kraju inwestycji za pracę tego rodzaju.

Ewentualnie, gdy ustalenie tego nie jest możliwe wynagrodzenie powinno być możliwie jak najwyższe.

Zgodnie z ogólnymi założeniami, Deklaracja ILO odnosi się szczegó- łowo do zagadnień praw związkowych, zwłaszcza prawa do zrzeszania się w związku zawodowym oraz prawa do negocjowania zbiorowych warunków pracy.

Deklaracja ILO wyklucza możliwość zwolnień i dyskryminacji na tle przynależności do związku zawodowego.

Odnośnie do zobowiązań państw podkreślono, że niedopuszczalne jest, aby jedną z form zachęty do inwesto- wania w danym kraju była obietnica ograniczenia praw związkowych.

Dla właściwego funkcjonowania relacji między pracodawcą a jego pracownikami, zwłaszcza przeciwdziałaniu konfliktom, konieczne są regularne konsultacje.

Nie powinny one jednak nigdy zastępować ani negocjowania zbiorowych warunków pracy, ani systemu skarg.

Państwa powinny natomiast stworzyć model negocjowania sporów między pracownikami a pracodawcami, zwłasz- cza poprzez stworzenie dobrowolnego sądownictwa arbitrażowego.

Deklaracja ILO odnosi się więc bezpośrednio tylko do praw pracowni- czych i związkowych jako obszaru społecznej odpowiedzialności biznesu.

Znaczenie Deklaracji ILO polega na założeniu jej dwutorowego wdraża- nia – z jednej strony przez państwa (rządy państw członkowskich ILO), a z drugiej – przez samych przedsiębiorców wielonarodowych.

Zaniechania w obszarze wdrażania Deklaracji ILO nie mogą stać się jednak podstawą uzasadniającą niewywiązanie się z jej postanowień przez przedsiębiorców wielonarodowych.

Oczywiście najbardziej pożądane są wspólne i skoordy- nowane działania w obszarze praw pracowniczych i związkowych.

2.4.

Unia Europejska – regionalne ujęcie społecznej odpowiedzialności biznesu 2.4.1.

Podstawowe założenia UN Global Compact, Wytyczne OECD i Deklaracja ILO są głównymi źródłami międzynarodowych norm społecznej odpowiedzialności biznesu.

Jednak istnieją również regulacje i strategie regionalne w tym obszarze.

Znaczenie ma tutaj w szczególności Unia Europejska, ze względu na wiel- kość gospodarki i fakt, że duża liczba przedsiębiorców wielonarodowych

94 2.

Instrumenty i prawodawstwo międzynarodowe wywodzi się właśnie z UE.

Istnieje więc konieczność odnoszenia do ich działalności norm społecznej odpowiedzialności biznesu, zwłaszcza w przy- padku ich inwestycji w krajach rozwijających się lub biedniejszych krajach Unii Europejskiej, gdzie system kontroli ich działalności jest znacząco słab- szy.

Dlatego podejście do społecznej odpowiedzialności biznesu instytucji Unii Europejskiej może mieć duże znaczenie dla kształtowania jej norm w skali światowej.

Znaczenie ma tutaj również dążenie Unii Europejskiej do bycia organizacją o wysokich standardach ochrony praw człowieka, czego najlepszym dowodem jest uchwalenie Karty Praw Podstawowych z 18 grud- nia 2000 r. 66 .

Należy odnotować zainteresowanie Komisji Europejskiej tematyką spo- łecznej odpowiedzialności biznesu i założeniem o konieczności jej upo- wszechniania wśród przedsiębiorców europejskich 67 .

Podstawowym doku- mentem poświęconym społecznej odpowiedzialności biznesu jest Zielona Księga 68 .

Jej istotą było nie tyle przedstawienie projektu regulacji spo- łecznej odpowiedzialności biznesu w ramach prawa wspólnotowego, ile rozpoczęcie dyskusji w Europie na ten temat.

Postawiono pytania o rolę Unii Europejskiej w rozwoju społecznej odpowiedzialności biznesu, rolę społecznej odpowiedzialności biznesu w strategii przedsiębiorcy, znaczenie kontrahentów przedsiębiorcy oraz sposoby rozwoju i monitorowania spo- łecznej odpowiedzialności biznesu 69 .

Kolejnym krokiem było opublikowanie w 2002 r.

Białej Księgi 70 – Komunikatu określającego europejską strategię na rzecz promowania społecznej odpowiedzialności biznesu oraz jej wpływu na gospodarkę i społeczeństwo (Corporate Social Responsibility: A busi- ness contribution to Sustainable Development, 2003) 71 .

Krytyka postrzegania społecznej odpowiedzialności biznesu przez Komisję Europejską dotyczyła w szczególności jej stricte woluntarystycznego założenia.

Wątpliwości w tej 66 Karta Praw Podstawowych z 18 grudnia 2000 r., Dz.Urz.

UE z 14 grudnia 2007 r., C 303.

67 Por. w szczególności odrębną stronę społecznej odpowiedzialności biznesu: http://ec.eu- ropa.eu/employment_social/soc-dial/csr/ 68 Zielona Księga Komisji Europejskiej na temat społecznej odpowiedzialności biznesu, COM/2001/0366 final, Green Paper Promoting European framework for Corporate Social Responsibility, Commission of the European Communities), Bruksela, 18 lipca 2001 r. 69 S. MacLeod, Corporate Social Responsibility within the European Union framework, “Wisconsin International Law Journal” 2005, t.

23, nr 541, s. 545.

70 Komunikat Komisji Europejskiej dotyczący odpowiedzialności biznesu.

Wkład biznesu w zrównoważony rozwój, COM (2002) 347 z 2 lipca 2002 r., http://eur-lex.europa.eu/ LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:52002DC0347:PL:NOT 71 http://europa.eu/eur-lex/lex/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:52002DC0347:EN: NOT

2.

Instrumenty i prawodawstwo międzynarodowe 95 materii zgłosiły organizacje pozarządowe, jak np. Amnesty International.

Zwraca się również uwagę na postrzeganie społecznej odpowiedzialności biznesu przez KE głównie z perspektywy przedsiębiorców, a nie ich kontra- hentów oraz brak jednoznacznego wskazania, jakie dobra KE chce chronić przy użyciu społecznej odpowiedzialności biznesu.

Od 2002 r. działa Euro- pejskie Forum Kontrahentów (ang. European Multi Stakeholder Forum) 72 , zrzeszające przedstawicieli przedsiębiorców, związków zawodowych i społe- czeństwa obywatelskiego (organizacje pozarządowe).

Ostatnim dokumentem wydanym przez UE na temat społecznej odpowiedzialności biznesu jest Komunikat Komisji Europejskiej – „Realizacja partnerstwa na rzecz wzro- stu gospodarczego i zatrudnienia: uczynienie Europy liderem w zakresie odpowiedzialności społecznej przedsiębiorstw”, z 22 marca 2006 r. 73 .

Ogłoszono w nim sojusz na rzecz społecznej odpowiedzialności biznesu.

Jako działania wymienia się tam: zwiększenie świadomości na temat społecz- nej odpowiedzialności biznesu, dzielenie się dobrymi praktykami także między małymi i średnimi przedsiębiorcami, wspieranie inicjatyw wielostronnych na poziomie sektorowym, współpracę z państwami członkowskimi i przystępu- jącymi, informowanie konsumentów, przejrzystość podejmowanych działań, wspieranie prac badawczych oraz edukację.

Społeczna odpowiedzialność biz- nesu jest ważnym elementem Strategii Lizbońskiej na lata 2007–2013, która zakłada, że UE ma stać się najbardziej konkurencyjną i opartą na wiedzy gospodarką świata, zdolną do przyczyniania się do zrównoważonego rozwoju opartego na wysokiej jakości pracy i współpracy społecznej 74 .

Komisja Euro- pejska uznaje zarazem znaczenie praw człowieka w praktyce biznesowej oraz konieczność ich zawarcia w kodeksach dobrych praktyk.

2.4.2.

Treść Zielonej Księgi Społeczna odpowiedzialność biznesu jest definiowana w Zielonej Księdze jako „koncepcja, według której przedsiębiorstwa dobrowolnie uwzględniają aspekty społeczne i ekologiczne w swoich działaniach handlowych oraz w kontaktach ze swoimi interesariuszami” 75 .

Kontrahentami przedsiębior- ców są wszystkie podmioty, które mogą odczuwać efekty ich działalności gospodarczej 76 .

Społeczna odpowiedzialność biznesu rozumiana jest rów- 72 http://ec.europa.eu/employment_social/soc-dial/csr/last_forum_complete2.pdf 73 http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:52006DC0136:PL: NOT 74 Zielona Księga, par. 6.

75 Ibidem, par. 8.

76 Ibidem.

96 2.

Instrumenty i prawodawstwo międzynarodowe nież jako wychodzenie poza wywiązywanie się z obowiązków ustawowych.

Powinno się to przejawiać zwłaszcza w inwestowaniu w kapitał ludzki danego przedsiębiorstwa, relacje z kontrahentami i w ochronę środowiska.

Tym samym w ocenie Komisji Europejskiej powinny rosnąć konkurencyjność i zdolności produkcyjne przedsiębiorcy 77 .

Zielona Księga analizuje społeczną odpowiedzialność biznesu z punktu widzenia jej sfery wewnętrznej i zewnętrznej.

Sfera wewnętrzna odnosi się do zarządzania zasobami ludzkimi, co obejmuje przede wszystkim wpro- wadzenie praktyk antydyskryminacyjnych, bezpieczeństwa i higieny pracy, uwzględnianie interesu pracowników w przypadku restrukturyzacji przedsię- biorstwa, brania pod uwagę skutków działalności gospodarczej dla środowi- ska i zużycia zasobów naturalnych.

Społeczna odpowiedzialność w wymia- rze zewnętrznym zakłada uwzględnianie interesu społeczności lokalnych, partnerów gospodarczych, dostawców, konsumentów oraz praw człowieka, postrzeganych niezależnie od innych obszarów społecznej odpowiedzialności biznesu, zwłaszcza w obszarze inwestycji międzynarodowych, praw pracow- niczych i nadużyć, które mogą występować u dostawców lub usługodawców danego przedsiębiorcy.

Równocześnie wskazuje się na konieczność zwalcza- nia korupcji.

Komisja Europejska zaleca również uchwalanie i wdrażanie kodeksów dobrych praktyk, opartych na konwencjach Międzynarodowej Organizacji Pracy i Wytycznych OECD, przedstawia także propozycję cało- ściowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu.

Ma to być proces zarządzania przedsiębiorstwem, który uwzględnia cały łańcuch dostaw oraz interesy pracowników i kadry zarządzającej.

Podkreśla się również rolę raportowania i audytu w obszarze ochrony środowiska, bezpieczeństwa i higieny pracy oraz praw człowieka i pracy dzieci, zwłaszcza w świetle stan- dardów Social Accountability 8000 i Global Reporting Initiative.

W ocenie KE społeczna odpowiedzialność biznesu dotyczy także inwestycji.

Opisane podejście Komisji Europejskiej do społecznej odpowiedzialności biznesu jest również wykorzystywane w dyskusji na temat konkurencyjno- ści gospodarki europejskiej.

W raporcie KE z listopada 2008 r. na temat konkurencyjności europejskiej (Communication from the Commission on the European Competitiveness Report 2008, COM(2008) 774 final – 28 listopada 2008 r. 78 ), wskazała ona na dwa istotne obszary polityk UE, które wpływają na konkurencyjność gospodarki europejskiej – są to zrównoważona poli- tyka przemysłowa oraz społeczna odpowiedzialność biznesu 79 .

Równocze- 77 Ibidem, par. 21.

78 Raport KE na temat konkurencyjności europejskiej, http://ec.europa.eu/enterprise/enter- prise_policy/competitiveness/doc/compet_rep_2008/com_2008_0774.pdf 79 Ibidem, s. 8–9.

2.

Instrumenty i prawodawstwo międzynarodowe 97 śnie KE po raz pierwszy tak jednoznacznie powiązała konkurencyjność ze społeczną odpowiedzialnością biznesu 80 .

Raport podkreśla pozytywny wpływ społecznej odpowiedzialności biznesu na konkurencyjność przedsiębiorców oraz odrzuca tezę o traktowaniu społecznej odpowiedzialności w katego- riach kosztów działania przedsiębiorcy 81 .

Zwraca więc uwagę na koniecz- ność wzmocnienia społecznej odpowiedzialności biznesu i postrzegania jej w kategoriach środka do zwiększenia konkurencyjności przedsiębiorcy.

2.4.3.

Społeczna odpowiedzialność biznesu a Karta Praw Podstawowych UE W Zielonej Księdze Komisja Europejska wiąże konieczność wdrożenia europejskiej strategii na rzecz społecznej odpowiedzialności biznesu z przy- jęciem Karty Praw Podstawowych.

Stwierdza, że w czasie, gdy Unia Euro- pejska podejmuje próbę identyfikacji wspólnych wartości przez przyjęcie Karty Praw Podstawowych coraz większa liczba przedsiębiorców dostrzega swoją społeczną odpowiedzialność i traktuje ją jako integralną część wła- snego wizerunku 82 .

Nawiązanie to sprzyja odniesieniu zasad wynikających z Karty Praw Pod- stawowych (KPP) także do przedsiębiorców.

Oczywiście z postanowień KPP, szczególnie w świetle jej obecnego, niewiążącego prawnie charakteru, nie można wywieść bezpośrednich zobowiązań dla jednostek, w tym przed- siębiorców wywodzących się z Unii Europejskiej.

Adresatem Karty Praw Podstawowych zgodnie z jej art. 51 są instytucje Unii Europejskiej 83 .

Spo- czywa na nich jednak nie tylko obowiązek respektowania wartości i praw z KPP wynikających, ale także ich promowania na terenie Unii Europej- skiej.

W tym zakresie więc działania instytucji europejskich powinny mieć na uwadze upowszechnianie postanowień KPP również wśród przedsiębiorców, jako podmiotów prywatnych mających ogromne znaczenie dla właściwego funkcjonowania Unii Europejskiej.

Na skutek tych działań przedsiębiorcy powinni dążyć do wypełniania zobowiązań KPP w stosunku do jednostek, społeczeństwa i środowiska – obszarów istotnych w świetle treści Karty Praw Podstawowych.

80 Ibidem, s. 9.

81 Ibidem.

82 Zielona Księga, par 8: “At a time when the European Union endeavours to identify its common values by adopting a Charter of Fundamental Rights, an increasing number of European companies recognise their social responsibility more and more clearly and consider it as part of their identity”.

83 Por. szczegółowo: P. Eeckhout, The EU Charter of Fundamental Rights and the Federal Question, “Common Market Law Review” 2002, t.

39, nr 5, s. 945–994.

98 2.

Instrumenty i prawodawstwo międzynarodowe Podkreślenia wymaga fakt, że wiele z praw podstawowych zawartych w KPP może znaleźć zastosowanie zarówno w przypadku instytucji publicz- nych, jak i przedsiębiorców.

Za takie promowanie wartości Karty mogą zostać w szczególności uznane działania KE w obszarze społecznej odpo- wiedzialności biznesu.

Można więc uznać, że, pomimo braku prawnie obo- wiązującego charakteru wartości z KPP wynikających, będą promieniować na sferę stosunków gospodarczych w Unii Europejskiej 84 .

Wskazane jest w efekcie takie interpretowanie zobowiązań wobec przedsiębiorców, aby uwzględniały one w jak największym zakresie powszechnie akceptowane w UE wartości.

Społeczna odpowiedzialność biznesu postrzegana w ramach nauki o zarządzaniu firmą jako strategia prowadzenia działalności gospodarczej, może zostać także dodatkowo wzmocniona poprzez implementowanie warto- ści zawartych w Karcie Praw Podstawowych.

Równocześnie jednak społeczna odpowiedzialność rozumiana – jak w niniejszej pracy – jako zbiór norm może stanowić dopełnienie postanowień Karty Praw Podstawowych 85 .

2.5.

Międzynarodowa regulacja społecznej odpowiedzialności biznesu – stan obecny Normy zawarte w omówionych regulacjach ONZ, OECD, ILO i UE odnoszą się głównie do zewnętrznej sfery społecznej odpowiedzialności biznesu.

Dotyczy ona w szczególności generalnego odesłania do nakazu uwzględniania w prowadzonej działalności gospodarczej: praw człowieka, zwłaszcza przyrodzonej godności ludzkiej, prawa do prywatności i ochrony danych osobowych, wolności słowa i sumienia, ochrony praw konsumentów, ochrony konkurencji, ochrony środowiska oraz nakazu zwalczania korupcji.

Sfera wewnętrzna społecznej odpowiedzialności biznesu jest szczegółowo regulowana w obszarze praw pracowniczych i związkowych.

Należy jednak zauważyć, że konieczne wydaje się ujednolicenie treści i zakresu przeana- lizowanych regulacji międzynarodowych tak, aby objęte nią zostały najważ- niejsze obszary praw człowieka, które mogą mieć znaczenie w przypadku prowadzenia działalności gospodarczej.

Obecnie np. zakres chronionych praw pracowniczych i związkowych na gruncie Deklaracji ILO jest szer- 84 Odnośnie do koncepcji promieniowania wartości konstytucyjnych na relacje prywatne por. punkt 2.1.3. niniejszego rozdziału.

85 M. Bernatt, Corporate Social Responsibility from the point of view of the Fundamental Rights of the European Union, Central European Case Studies, Batthyány Lajos College of Law, Győr 2007, s. 88–89.

2.

Instrumenty i prawodawstwo międzynarodowe 99 szy niż w przypadku Wytycznych IECD.

Może to skutkować nieskuteczną implementacją zasad społecznej odpowiedzialności biznesu, np. w przypadku sporów rozstrzyganych przez Krajowy Punkt Kontaktowy OECD.

Konieczne jest również stworzenie efektywnego systemu wdrażania i monitorowania przestrzegania międzynarodowych reguł społecznej odpo- wiedzialności biznesu.

Po pierwsze, powinno to oznaczać istnienie odpo- wiedniej samokontroli w przedsiębiorstwie.

Wiązać się zwłaszcza z jasnymi zasadami udostępniania informacji na temat działalności przedsiębiorcy oraz z regularnym audytem, jeżeli chodzi o wywiązywanie się ze strategii i przyjętych zobowiązań w obszarze społecznej odpowiedzialności biznesu 86 .

Po drugie, konieczne jest właściwe funkcjonowanie systemu zewnętrznej kontroli przestrzegania zasad społecznej odpowiedzialności biznesu przez Krajowe Punkty Kontaktowe OECD lub UN Global Compact.

Powinno to oznaczać m.in. odpowiednie gwarancje niezawisłości i bezstronności instytu- cji, rozpatrujących spory związane z wdrażaniem społecznej odpowiedzialno- ści biznesu.

Skuteczny system monitorowania wywiązania się ze zobowiązań wynikających ze społecznej odpowiedzialności biznesu powinien wiązać się również się z zaangażowaniem w ten proces przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego, zwłaszcza społeczności lokalnych, organizacji pozarządo- wych oraz związków zawodowych i przedstawicieli pracodawców (mogliby oni zajmować się monitorowaniem przestrzegania dobrowolnie przyjętych przez przedsiębiorców kodeksów dobrych praktyk).

2.6.

Zastosowanie instrumentów międzynarodowych a miejsce prawa międzynarodowego w Konstytucji RP Z przedstawionej analizy prawa międzynarodowego poświęconego spo- łecznej odpowiedzialności biznesu wynika, że istnieje zbiór norm międzyna- rodowych społecznej odpowiedzialności biznesu.

Choć zasadą jest, że prawo międzynarodowe dotyczy relacji między państwami, to normy te wywierają także pośredni skutek na samych przedsiębiorców.

Skutek taki mają zwłasz- cza Zasady Global Compact, Deklaracja ILO, Normy i Wytyczne OECD.

Dokumenty opracowane w ramach Unii Europejskiej nie mają natomiast stricte prawnego charakteru (choć należy pamiętać o znaczeniu Karty Praw Podstawowych w tym zakresie).

Art. 9 Konstytucji RP stanowi, że Rzeczpospolita Polska przestrzega wiążącego ją prawa międzynarodowego.

Prawo międzynarodowe to w szcze- 86 Por. punkt 2.3.

Raportu Specjalnego Przedstawiciela ONZ, op.

cit.

100 2.

Instrumenty i prawodawstwo międzynarodowe gólności umowy międzynarodowe.

Im poświęcone są normy art. 87–91 Kon- stytucji RP, gdzie stwierdza się m.in., że umowy międzynarodowe ratyfiko- wane za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie mają pierwszeństwo przed ustawą, jeżeli ustawy tej nie da pogodzić się z umową.

Ponadto z art. 91 ust. 3 Konstytucji RP wynika bezpośredniość stosowania i pierwszeństwo przed ustawami prawa stanowionego przez organizację międzynarodową, jeśli to wynika z ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską umowy mię- dzynarodowej konstytuującej tę organizację międzynarodową.

Omówione ustawodawstwo międzynarodowe dotyczące społecznej odpo- wiedzialności biznesu ma z punktu widzenia prawa międzynarodowego publicznego charakter niewiążący, tzw. soft law.

W każdym przypadku jest to jednak prawo stanowione przez organizacje międzynarodowe, których członkiem jest także Rzeczpospolita Polska.

Jeżeli więc uznać, że omó- wione regulacje społecznej odpowiedzialności biznesu stanowią prawo orga- nizacji międzynarodowej w rozumieniu art. 91 ust. 3 Konstytucji RP, to oznaczałoby to, że Rzeczpospolita Polska jest zobowiązana upowszechniać społeczną odpowiedzialność na swoim terytorium.

Nie chodzi tutaj wyłącz- nie o stworzenie zaplecza instytucjonalnego – w przypadku Wytycznych OECD o stworzenie Krajowych Punktów Kontrolnych, ale o działanie na płaszczyźnie prawnej i pozaprawnej w sposób umożliwiający ocenę działań przedsiębiorców w świetle przyjętych standardów międzynarodowych spo- łecznej odpowiedzialności biznesu.

W grę wchodziłaby tutaj taka interpre- tacja polskiego prawa, w tym Konstytucji RP, która pozostaje w zgodzie z międzynarodowymi założeniami społecznej odpowiedzialności biznesu.

Z norm społecznej odpowiedzialności biznesu prawa międzynarodowego wynika więc konieczność wykładni polskiego prawa w zgodzie z owymi normami i to bez względu na fakt, że mają one charakter soft law.

Z drugiej strony społeczna odpowiedzialność biznesu, będąc realizacją na poziomie działalności przedsiębiorców w szczególności praw człowieka, może zostać utożsamiana z zasadami ogólnymi prawa międzynarodowego.

Zgodnie z poglądami doktryny polskiego prawa konstytucyjnego i mię- dzynarodowego przywołana norma art. 9 Konstytucji RP nie odnosi się wyłącznie do umów międzynarodowych – zawarte są w niej również ogólne zasady prawa międzynarodowego i zwyczaj międzynarodowy 87 .

Wprowa- dzenie przez art. 9 Konstytucji RP do polskiego systemu prawnego zasady jego ogólnej przychylności wobec prawa międzynarodowego oznacza, iż stosowaniu i wykładni norm prawa krajowego powinno towarzyszyć prze- strzeganie prawa międzynarodowego, w tym prawa zwyczajowego i ogólnych 87 B. Banaszak, Prawo konstytucyjne, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2004, s. 147.

2.

Instrumenty i prawodawstwo międzynarodowe 101 zasad prawa międzynarodowego 88 .

Z art. 9 Konstytucji RP wynika ponadto wyższość ogólnych zasad prawa międzynarodowego i zwyczaju międzyna- rodowego nad ustawami 89 .

Konieczne jest więc przestrzeganie i wykładnia polskiego prawa, zgodnie z zasadami ogólnymi prawa międzynarodowego – w przedmiotowym przypadku z normami społecznej odpowiedzialności biznesu.

Założeniem społecznej odpowiedzialności biznesu jest przyjmowanie spo- łecznie odpowiedzialnych zobowiązań w stosunku do swoich kontrahentów.

Jeżeli uznać, że społeczna odpowiedzialność to normy, które są (lub staną się) powszechnie akceptowane wśród przedsiębiorców, to można rozważyć czy nie stają się one zwyczajem handlowym.

Oznaczałoby to, że przedsię- biorca, który nie jest społecznie odpowiedzialny mógłby (w przyszłości) ponieść konsekwencje niewywiązywania się z obowiązku bycia społecznie odpowiedzialnym nie tylko na poziomie ekonomicznym – spadku zysków czy obrotów handlowych – lecz także prawnym, właśnie w związku ze zła- maniem zwyczaju handlowego.

Istnieją więc trzy zasadnicze sposoby otwarcia polskiego porządku praw- nego, w tym Konstytucji RP poprzez prawo międzynarodowe na społeczną odpowiedzialność biznesu.

Są nimi ratyfikowane przez Polskę umowy mię- dzynarodowe, prawodawstwo organizacji międzynarodowych, których człon- kiem jest Rzeczpospolita Polska, ogólne zasady prawa międzynarodowego, dotyczące w szczególności praw człowieka, które stanowią źródło polskiego prawa w rozumieniu art. 9 Konstytucji RP oraz międzynarodowy zwyczaj handlowy w zakresie, w jakim może się stać dobrowolnym zobowiązaniem przedsiębiorcy do bycia społecznie odpowiedzialnym.

Z powyższego wynika, że prawo międzynarodowe, zawierające w sobie normy społecznej odpowiedzialności biznesu, oddziałuje na polski porzą- dek prawny, w tym na Konstytucję RP.

Jej analiza pod kątem społecznej odpowiedzialności biznesu nie może być dlatego dokonywana w oderwaniu od istniejących regulacji prawno-międzynarodowych.

88 M. Masternak-Kubiak, Umowa międzynarodowa w prawie konstytucyjnym, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997, s. 200.

89 B. Banaszak, op.

cit., s. 149–150.

3.

Relacja między Konstytucją RP a społeczną odpowiedzialnością biznesu 3.1.

Konstytucja jako źródło norm prawnych i pozaprawnych skutkujących w stosunkach między podmiotami prywatnymi 3.1.1.

Uwagi ogólne Normy konstytucyjne oddziałują przy pomocy różnych środków na działal- ność przedsiębiorców na rynku polskim.

Z punktu widzenia społecznej odpowie- dzialności biznesu najważniejsze jest znaczenie Konstytucji jako źródła wartości – aksjologii w danym państwie i społeczeństwie.

W tym kontekście najbardziej istotna jest nienaruszalna godność ludzka jako źródło wszystkich praw i wolności jednostki określonych w Konstytucji RP (por. punkt 3.1.5.).

Adresatami konstytucyjnej aksjologii życia społecznego są obok pań- stwa również podmioty prywatne.

Do nich poza jednostkami należy zaliczyć przedsiębiorców, prowadzących działalność gospodarczą na terenie RP.

Wartości konstytucyjne nie zawsze muszą być określone jako prawa pod- miotowe jednostek i przez horyzontalną skuteczność tych praw (por. punkt 3.1.3.), odnosić się bezpośrednio do działalności przedsiębiorców.

Często w sytuacji, gdy nie mamy do czynienia z określeniem prawa podmiotowego w Konstytucji RP, wartości te są egzekwowane na poziomie ustawowym.

Aksjologia konstytucyjna może być źródłem dla wielu woluntarystycznych praktyk przedsiębiorców, stanowiących istotną część koncepcji społecznej odpowiedzialności biznesu.

Jest to możliwe dzięki „promieniowaniu” Kon- stytucji na relacje prywatne (por. punkt 3.1.4.).

3.1.2.

Bezpośrednie stosowanie Konstytucji RP Powszechnie przyjmuje się, że w obowiązującym w Polsce porządku praw- nym Konstytucja RP jest bezpośrednio stosowana 1 .

Wyrażono to wprost 1 K. Działocha, Zasada bezpośredniego stosowania konstytucji w dziedzinie wolności i praw obywateli, w: Obywatel – jego wolności i prawa: Rzecznik Praw Obywatelskich (1988–1998), Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, Warszawa 1998, s. 26; L. Garlicki, Bezpośrednie sto-

3.

Relacja między Konstytucją RP a społeczną odpowiedzialnością biznesu 103 w jej art. 8 ust. 2, w którym stwierdza się, że przepisy Konstytucji stosuje się bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej.

Z zasady tej wynika obowiązek i uprawnienie organów władzy publicznej do bezpośredniego stosowania konstytucji 2 .

Równocześnie uznaje się, że konstytucję może sto- sować także obywatel, co umożliwia mu powoływanie się przed organami państwowymi bezpośrednio na Konstytucję 3 .

W doktrynie rozróżnia się również stosowanie samoistne i niesamoistne Konstytucji 4 .

W pierwszej sytuacji mamy do czynienia ze stosowaniem posta- nowień Konstytucji jako samodzielnej podstawy rozstrzygnięć, stosowaniem wprost przy braku istnienia regulacji ustawowej.

Ze stosowaniem niesamo- istnym Konstytucji mamy natomiast do czynienia, gdy przepisy konstytucyjne są stosowane równolegle z normą ustawową, w sytuacji, gdy norma konsty- tucyjna nie jest wystarczająco precyzyjna i konkretna.

Podział ten jednak z punktu widzenia celu pracy – badania, w jaki sposób normy konstytucyjne oddziałują na normy społecznej odpowiedzialności biznesu, nie jest istotny, ponieważ za każdym razem analizę o dyskusji na temat norm społecznej odpowiedzialności biznesu będzie poprzedzać zidentyfikowanie odpowied- nich norm konstytucyjnych (por. rozdział czwarty niniejszej pracy).

Interesujący dla tych badań jest natomiast podział na stosowanie bezpo- średnie i pośrednie Konstytucji 5 .

Stanowi on w szczególności podstawę do dalszej analizy bezpośredniej horyzontalnej skuteczności norm konstytucyj- nych.

Uznaje się, że bezpośrednie stosowanie Konstytucji zakłada sytuację, w której norma konstytucyjna stanowi podstawę wprost do wydania orze- czenia na temat danej sytuacji prawnej – ma więc samodzielny charakter normatywny.

Samodzielny normatywnie przepis konstytucyjny musi być jed- nak dostatecznie skonkretyzowany 6 .

Oznacza to, że norma konstytucyjna musi być samodzielna normatywnie i precyzyjnie określona w przepisach Konstytucji, aby na jej podstawie mógł zostać wydany akt stosowania prawa 7 sowanie konstytucji, w: Konferencja naukowa: Konstytucja RP w praktyce, Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, Warszawa 1999, s. 18; M. Haczkowska, Zasada bezpośredniego sto- sowania Konstytucji w działalności orzeczniczej sądów, „Przegląd Sejmowy” 2005, nr 1, s. 57; S. Nita, Bezpośrednie stosowanie konstytucji a rola sądów w ochronie konstytucyjności prawa, „Państwo i Prawo” 2002, nr 9, s. 36.

2 K. Działocha, op.

cit., s. 30 i nast.

3 Ibidem, s. 31.

4 S. Nita, op.

cit., s. 37–38; L. Garlicki, op.

cit., s. 12; M. Haczkowska, op.

cit., s. 58.

5 M. Haczkowska, op.

cit., s. 59-60; S. Nita, op.

cit., s. 38–40.

6 P. Winczorek, Komentarz do Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Wydawnictwo Liber, Warszawa 2000, s. 20.

7 P. Sarnecki, Stosowanie Konstytucji PRL w orzecznictwie NSA, „Studia Prawnicze” 1988, nr 3, s. 62.

104 3.

Relacja między Konstytucją RP a społeczną odpowiedzialnością biznesu (w przeciwieństwie jednak do stosowania samoistnego, do stosowania bez- pośredniego dochodzi bez względu na to, czy w danej materii istnieje także przepis ustawowy).

Ponadto należy zauważyć, że z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP wynika, iż przepisy Konstytucji stosuje się bezpośrednio, o ile sama konsty- tucja nie stanowi inaczej.

Bezpośrednie stosowanie nie musi jednak zawsze oznaczać posłużenia się wzorcem konstytucyjnym jako wyłączną podstawą rozstrzygnięcia w danej sprawie.

Trybunał Konstytucyjny uznał, że oprócz formy stosowania samoistnego, bezpośrednie stosowanie może przybrać też postać współstosowania normy konstytucyjnej lub prowadzić do stwierdzenia sprzeczności między regulacją konstytucyjną a przepisami niższego rzędu 8.

Uznaje się, że art. 8 ust. 2 Konstytucji RP stanowi jeden z podstawowych ele- mentów systemu ochrony konstytucyjnych praw i wolności jednostki 9 .

Powi- nien on być postrzegany łącznie z obowiązkiem działania władzy publicznej zgodnie i w granicach prawa (art. 7 Konstytucji RP) oraz zasadą ochrony praw i wolności (art. 31 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji RP).

W efekcie władza publiczna jest zawsze zobowiązana respektować konstytucyjny status jednostki.

W celu ochrony swoich praw jednostce przysługuje możliwość powołania się bezpośrednio na Konstytucję.

Ochrona ta przybiera często formę ochrony sądowej, w związku z czym sądy są uprawnione do samo- istnego zastosowania normy konstytucyjnej (w braku jakiejkolwiek regulacji ustawowej) lub bezpośredniego stosowania normy konstytucyjnej wspólnie z normą ustawową (por. art. 178 ust. 1 Konstytucji RP).

Pośrednie stosowanie konstytucji w przeciwieństwie do stosowania bez- pośredniego ma miejsce wtedy, gdy przepis konstytucyjny jest zbyt ogólny i nieprecyzyjny i tym samym nie może stanowić bezpośredniej podstawy prawnej do rozstrzygnięcia.

Przepis ten powinien być uwzględniany jednak przy interpretacji (wykładni) przepisów ustawowych i podustawowych.

3.1.3.

Zasada horyzontalnej skuteczności Konstytucji Tradycyjnym adresatem norm konstytucyjnych jest państwo, władza publiczna.

Z wielu jednak norm konstytucyjnych, szczególnie dotyczących praw człowieka, wynika zobowiązanie dla każdego, może być ono sfor- mułowane jednoznacznie (być więc bezpośrednio skuteczne) albo wynikać z wykładni systemowej lub funkcjonalnej (być pośrednio skuteczne).

Oznacza to, że normy te są skuteczne horyzontalnie, na poziomie jednostka – jednostka, a nie tylko na poziomie wertykalnym jednostka 8 Wyrok z 22 marca 2000 r., sygn. akt P 12/98, OTK ZU 2000, nr 2, poz. 67.

9 W. Skrzydło, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, Wydawnictwo Oficyna, Warszawa 2007, s. 17 i 73.

3.

Relacja między Konstytucją RP a społeczną odpowiedzialnością biznesu 105 – państwo.

Przy świadomości argumentów przeciwników horyzontalnej skuteczności Konstytucji RP (takich, jak brak wystarczająco precyzyjnie sformułowanych na poziomie konstytucyjnym obowiązków dla podmiotów prywatnych) jestem zwolennikiem za Krzysztofem Wojtyczkiem możliwie szerokiego stosowania zasady horyzontalnej skuteczności norm konstytu- cyjnych 10 .

Przyjęcie tego jako zasady zwłaszcza w odniesieniu do większości z zasad omawianych w rozdziale czwartym oznacza, że kierowanie się tymi zasadami stanowi wskazanie oczekiwanego zachowania przedsiębiorcy.

Przyjmuje się, że horyzontalna skuteczność wynika z art. 31 ust. 2 zd.

1 Konstytucji RP: „Każdy jest obowiązany szanować wolności i prawa innych”.

Uznaje się, że z przepisu tego wynika jednoznacznie, że prawodawca kon- stytucyjny dąży do zapewnienia ochrony praw człowieka na płaszczyźnie horyzontalnej 11 .

Zarazem jednak art. 31 ust. 1 i 2 Konstytucji RP statuuje prawo do wolności jako samoistne prawo podmiotowe 12 .

Treścią tego prawa jest „swo- boda podejmowania aktów woli i wyboru” 13 .

Dotyczy to zarówno sfery zewnętrznej, np. sposobu zachowania się czy wyboru miejsca pracy, jak i wewnętrznej – bezpieczeństwa czy integralności osobistej.

Obowiązek poszanowania wolności spoczywa na każdym, odnosi się więc nie tylko do zobowiązań państwa, lecz także do osób fizycznych, osób prawnych i innych zbiorowych podmiotów o podobnym charakterze 14 .

Pośrednia horyzontalna skuteczność Konstytucji RP zakłada natomiast, że zapewnienie ochrony tych praw odbywa się za pomocą interwencji usta- wodawcy zwykłego, który przez wydanie odpowiednich ustaw ustanawia szczegółowe zakazy i nakazy dla podmiotów prywatnych.

Ponadto pośrednia horyzontalność zakłada prokonstytucyjną wykładnię przepisów ustawowych w celu zapewnienia należytej ochrony praw konstytucyjnych.

Należy zauważyć, że horyzontalna pośrednia skuteczność Konstytucji może mieć duże znaczenie w zakresie, w jakim społeczna odpowiedzialność biznesu jest adresowana do państwa.

Otóż zakłada się, że państwo powinno stwarzać warunki i zachęcać przedsiębiorców do bycia społecznie odpowie- dzialnymi.

W tym kontekście stwarzanie warunków przez państwo przedsię- 10 K. Wojtyczek, Horyzontalny wymiar praw człowieka zagwarantowany w Konstytucji RP, „Kwartalnik Prawa Prywatnego” 1999, nr 2, s. 229–236.

11 Ibidem, s. 229.

12 L. Garlicki, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej: komentarz, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2005, Komentarz do art. 31 Konstytucji RP, s. 8.

13 L. Wiśniewski, Prawo a wolność człowieka.

Pojęcie i konstrukcja prawna, w: L. Wiśniewski (red.), Podstawowe prawa jednostki i ich sądowa ochrona, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1997, s. 54.

14 L. Garlicki, op.

cit., Komentarz do art. 31 Konstytucji RP, s. 11.

106 3.

Relacja między Konstytucją RP a społeczną odpowiedzialnością biznesu biorcom do bycia społecznie odpowiedzialnymi jest tożsame z obowiązkiem państwa do zapewnienia horyzontalnej skuteczności praw człowieka.

Bezpośrednia horyzontalna skuteczność Konstytucji RP sięga dalej.

Wynika ona z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP: „Przepisy Konstytucji stosuje się bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej” w związku z art. 31 ust. 2 zd.

1 Konstytucji RP 15 .

Na podobnym stanowisku stoi Leszek Gar- licki, który poza art. 31 ust. 2 zd.

1 horyzontalną bezpośrednią skuteczność praw podstawowych w konstytucji zagwarantowanych wywodzi z art. 30 zd.

2 Konstytucji RP 16 .

Ustanawia on nienaruszalny charakter godności ludzkiej jako podstawy innych wolności i praw jednostki.

Nienaruszalny charakter musi się wiązać jego zdaniem z zapewnieniem skuteczności tych praw nie tylko w relacji między państwem a jednostką, lecz także w relacji horyzontalnej.

Można z tego wywnioskować, że „podmiotem zobowiązanym do realizacji poszczególnych praw są również osoby fizyczne, o ile tylko z istoty samego prawa wynika, że może ono działać na płaszczyźnie horyzontalnej” 17 .

Za takie podmioty zobowiązane należy uznać również osoby prawne.

Dotyczą zarówno ewentualnego naruszania, jak i zapewnienia należytego standardu ochrony praw człowieka.

Z większości norm wskazywanych w rozdziale czwartym może wynikać – na skutek uznania horyzontalnej skuteczności – obowiązek ich przestrzegania przez przedsiębiorców działających na rynku polskim.

3.1.4.

„Promieniowanie” Konstytucji na prawo prywatne W doktrynie uznaje się, że oddziaływanie Konstytucji na prawo prywatne odbywa się na trzy sposoby.

Po pierwsze, za pomocą Konstytucji dochodzi do powstania praw podmiotowych (wymaga to określenia w samej Konsty- tucji podmiotu uprawnionego i zobowiązanego, treści prawa podmiotowego oraz odpowiadającego mu obowiązku po stronie innego podmiotu) 18 .

Po drugie, Konstytucja oddziałuje w związku z nakazem dokonywania wykładni uwzględniającej system zasad i wartości konstytucyjnych, tj. takiej interpre- tacji prawa prywatnego, która w przypadku różnych możliwości pozostaje w zgodzie z Konstytucją 19 .

Po trzecie, Konstytucja wymaga wprowadzenia do 15 K. Wojtyczek, op.

cit., s. 230.

16 L. Garlicki, op.

cit., Komentarz do art. 30 Konstytucji RP, s. 19.

17 K. Wojtyczek, op.

cit., s. 230.

18 M. Safjan, Refleksje wokół konstytucyjnych uwarunkowań rozwoju ochrony dóbr osobistych, „Kwartalnik Prawa Prywatnego” 2002, nr 1, s. 225.

19 Ibidem.

3.

Relacja między Konstytucją RP a społeczną odpowiedzialnością biznesu 107 systemu prawnego odpowiednich instrumentów, które zapewniają gwarancję konstytucyjnych praw jednostki w relacjach cywilnoprawnych 20 .

Założenie horyzontalnej skuteczności praw człowieka zagwarantowanych w Konstytucji nie powoduje, że wszystkie konstytucyjne normy określone w rozdziale czwartym mają charakter praw podmiotowych i są wiążące dla przedsiębiorców.

Szczególnie prawa ekonomiczne i socjalne – z zakresu prawa pracy nie mają na gruncie Konstytucji charakteru praw podmiotowych (nie są bezpośrednio horyzontalnie skuteczne), w związku z czym w przy- padku ich naruszenia Konstytucja nie może być podstawą dochodzonej ochrony.

Podobna sytuacja ma miejsce w przypadku ochrony konsumentów.

Na poziomie Konstytucji RP są to prawa tylko pośrednio horyzontalnie skuteczne.

Dlatego konieczne jest znalezienie rozwiązań, które pozwolą na otwarcie zasad konstytucyjnych na stosunki między podmiotami prywatnymi bez odwoływania się do horyzontalnej skuteczności praw podstawowych.

Jednym ze sposobów jest odwołanie się do koncepcji promieniowania konstytucji rozumianej jako twórcza inspiracja prawa prywatnego konstytu- cyjną regulacją, w szczególności regulacją praw podstawowych.

Na gruncie niemieckim najlepszym przykładem na takie promieniowanie jest tzw. ogólne prawo osobistości.

Na jego bazie jest oparta w znacznej części ochrona dóbr osobistych w Niemczech.

Obowiązek poszanowania godności i rozwoju oso- bowości jest więc skuteczny wobec każdego, także w zakresie materii prawa prywatnego (społeczna odpowiedzialność biznesu jest realizowana głównie na płaszczyźnie prawa prywatnego).

Zgodnie z tą koncepcją uznaje się, że prawo prywatne otrzymuje od konstytucji „wskazówki i impulsy”, co przeja- wia się m.in. w konieczności uwzględniania zasad i wartości konstytucyjnych przez podmioty prawa prywatnego (więc również przedsiębiorców) oraz dokonywania przez organy władzy państwowej prokonstytucyjnej wykładni przepisów prawa prywatnego.

Na gruncie niemieckim, stricte liberalny BGB – dzięki koncepcji promie- niowania – otworzono na konstytucyjną zasadę państwa socjalnego.

Nie- mieckie prawo prywatne przeszło więc znaczącą ewolucję (przejawia się ona m.in. w zapewnieniu większej ochrony konsumentom i upowszechnieniu się zasady sprawiedliwości kontraktowej).

Jest ona określona tak, że „formalna etyka wolności, leżąca u podstaw niemieckiego systemu prawa prywatnego, ustąpiła miejsca etyce społecznej odpowiedzialności” 21 .

Tak więc Konstytucja zawierająca zasady ogólne może być inspirującym źródłem do poszukiwania rozwiązań, które są wystarczające dla ukształtowa- 20 Ibidem.

21 J. Limbach, „Promieniowanie” konstytucji na prawo prywatne, „Kwartalnik Prawa Pry- watnego” 1999, nr 3, s. 406.

108 3.

Relacja między Konstytucją RP a społeczną odpowiedzialnością biznesu nia takiego systemu, zarówno na poziomie prawnym jak i moralnym, który na płaszczyźnie polskiej pozwoli na realizację koncepcji społecznej odpo- wiedzialności biznesu.

Przykładem może być klauzula generalna społecznej gospodarki rynkowej, z której wynika obowiązek działania przedsiębiorców dla dobra wspólnego, a nie wąsko pojmowanego zysku finansowego 22 .

„Promieniowanie” Konstytucji RP powinno przejawiać się w odpowiednim oddziaływaniu w relacji obywatel – przedsiębiorca.

Jak stwierdza Jutta Lim- bach, przez ustanowienie katalogu praw podstawowych ustrojodawca uznaje pewien obiektywny porządek wartości 23 .

Podobne stanowisko było wyrażone w zakresie odnoszącym się do polskiego prawa cywilnego 24 .

Ten system war- tości promieniuje również na relacje między podmiotami prywatnymi.

Zgodnie z powyższym, jeżeli uznamy, że niektóre z norm społecznej odpowiedzialności biznesu zawarte są w Konstytucji RP, to równocześnie musimy zgodzić się, że muszą one znaleźć zastosowanie w relacji między przedsiębiorcą a jego kontrahentami.

Z zasady bezpośredniego stosowania Konstytucji wynika, że to przedsiębiorcy powinni wskazany system wartości na siebie przyjąć.

W sytuacji natomiast braku bezpośredniego zastosowania danej normy konstytucyjnej wymagana być może interwencja państwa na poziomie ustawowym w celu urzeczywistnienia zasad społecznej odpowie- dzialności biznesu.

Równocześnie należy uznać, że bez względu na to czy dane prawa są na gruncie Konstytucji bezpośrednio horyzontalnie skuteczne, przedsiębiorcy powinni przyjąć zasady i wartości konstytucyjne dobrowolnie w momencie podejmowania działalności gospodarczej w Polsce, a następnie prowadzić działalność gospodarczą z uwzględnieniem systemu wartości wynikającego z Konstytucji RP.

3.1.5.

Godność człowieka jako źródło praw i wolności Godność człowieka jest powszechnie uważana za podstawową wartość, na której została oparta ochrona praw jednostki we współczesnym świe- cie.

Godność człowieka jest punktem wyjścia do ochrony praw człowieka w prawie międzynarodowym 25 i w Europie 26 .

Najlepszym przykładem jest 22 Por. punkt 3.2. w tym rozdziale.

23 J. Limbach, op.

cit., s. 409.

24 M. Safjan, op.

cit., s. 225.

25 Por. tytułem przykładu preambuła Karty Narodów Zjednoczonych, Powszechnej Dekla- racji Praw Człowieka, czy preambuła Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych.

26 Przykładowo art. 1 Karty Praw Podstawowych UE: „Godność ludzka jest nienaruszalna.

Musi być szanowana i chroniona”.

3.

Relacja między Konstytucją RP a społeczną odpowiedzialnością biznesu 109 uregulowanie art. 1 Konstytucji RFN, które stanowi, że godność człowieka jest nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem całej władzy państwowej.

W systemie niemieckim opartym na godności człowieka został zbudowany cały system praw jednostki.

O godności, ale w kontek- ście równości, mowa również w Konstytucji Republiki Włoskiej – „Wszyscy obywatele mają taką samą godność społeczną” 27 .

Godność człowieka podlega ochronie i jest podstawą ochrony praw jed- nostki również w Konstytucji RP.

W Preambule do Konstytucji RP sformu- łowano nakaz dbania przez każdego o zachowanie przyrodzonej godności człowieka.

Art. 30 Konstytucji RP stwierdza natomiast: „Przyrodzona i nie- zbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i oby- watela.

Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiąz- kiem władz publicznych”.

Zdanie pierwsze art. 30 Konstytucji RP świadczy niewątpliwie o znaczeniu godności jako łącznika między prawem natural- nym a prawem stanowionym i zarazem aksjologicznej podstawy i przesłanki całego porządku konstytucyjnego 28 .

Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego ustrojodawca nadał godności człowieka znaczenie konstytucyjne, czyniąc z niej płaszczyznę odniesienia dla całego systemu wartości, wokół którego zbudowano Konstytucję, a zarazem fundament całego porządku prawnego w państwie 29 .

Podkreśla się również pierwotny i nadrzędny w stosunku do państwa charakter godności ludzkiej 30 .

Opowiadając się za normatywnym charakterem art. 30 Konstytucji RP, można wskazać na jego następujące funkcje 31 : otwarcie Konstytucji jako aktu prawa pozytywnego na zewnętrzny i nadrzędny porządek prawnonatu- ralny, ustanowienie podstawowej wartości determinującej proces wykładni i stosowania całej konstytucji 32 , wyznaczenie systemu i zakresu poszczegól- nych praw i wolności jednostki, sformułowanie odrębnego prawa podmio- towego jednostki.

Poprzez art. 30 Konstytucji RP dochodzi do otwarcia konstytucji ku systemowi reguł i zasad o prawnonaturalnym charakterze.

W efekcie wszystkie prawa i wolności jednostki muszą być rozpatrywane na tle zasady godności, a ich kształtowanie i ograniczenie nie może skutkować naruszeniem godności człowieka 33 – godność staje się więc równocześnie 27 Art. 3 Konstytucji Republiki Włoskiej: “Tutti i cittadini hanno pari dignità sociale”.

28 L. Garlicki, op.

cit., Komentarz do art. 30 Konstytucji RP, s. 1.

29 Wyrok TK z 4 kwietnia 2001 r., sygn. akt K 11/00, OTK ZU 2001, nr 3, poz. 54.

30 D. Dörre-Nowak, Ochrona godności i innych dóbr osobistych pracownika, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2005, s. 18.

31 L. Garlicki, op.

cit., Komentarz do art. 30 Konstytucji RP, s. 9.

32 Por. również P. Tuleja, Stosowanie Konstytucji RP w świetle zasady jej nadrzędności (wybrane problemy), Zakamycze, Kraków 2003, s. 125.

33 L. Garlicki, op.

cit., Komentarz do art. 30 Konstytucji RP, s. 11.

110 3.

Relacja między Konstytucją RP a społeczną odpowiedzialnością biznesu rdzeniem treściowym (niejako istotą) praw i wolności człowieka wyrażonych w kolejnych artykułach Konstytucji RP 34 .

Istotne, również z punktu widzenia społecznej odpowiedzialności biznesu, jest wyrażenie w art. 30 Konstytucji RP zasady, że godność człowieka jest źródłem wolności i praw człowieka i obywatela.

Powyższe odnosi się w szczególności do otwarcia poprzez god- ność regulacji konstytucyjnej na inne zewnętrzne normy i wartości.

Jeżeli zaś można uznać, że godność jako źródło wolności i praw jed- nostki jest również źródłem norm społecznej odpowiedzialności biznesu na poziomie Konstytucji RP w zakresie, w jakim regulują one relacje między przedsiębiorcą a innymi jednostkami.

Ponadto przez godność do Konsty- tucji można wprowadzić te normy społecznej odpowiedzialności biznesu, które nie dadzą się utożsamić całkowicie z prawami i wolnościami jednostki w Konstytucji RP już zagwarantowanymi, ale zmierzają do zagwarantowania należytej ochrony i poszanowania godności ludzkiej.

Godność ludzka rozumiana natomiast jako prawo podmiotowe o skutku horyzontalnym 35 nakłada na każdego – a więc również na przedsiębiorcę – obowiązek nie naruszania jej.

Powyższe wywodzi się z nienaruszalnego charakteru godności ludzkiej i w związku z tym nakazu odnoszenia go nie tylko do działań władzy publicznej, lecz także do podmiotów prywat- nych 36 .

W tym więc konkretnym wymiarze wszelkie działania przedsiębiorcy, które skutkowałyby naruszeniem godności ludzkiej lub stwarzałyby warunki, w których taka godność może zostać naruszona (np. w relacjach między pracownikami) stanowiłyby działania sprzeczne z istotą społecznej odpo- wiedzialności biznesu.

W związku z tym można zająć stanowisko, że istotą społecznej odpowiedzialności biznesu będzie nakaz bezwzględnego poszano- wania godności ludzkiej w działalności gospodarczej.

Pod tym kątem będzie więc prowadzona analiza konkretnych norm społecznej odpowiedzialności biznesu w rozdziale czwartym niniejszej pracy.

Będzie to odpowiadać zało- żeniu, że zakresu prawa podmiotowego nienaruszalnej godności ludzkiej nie da się ustalić w sposób abstrakcyjny 37 .

Potrzebna jest konkretna analiza przypadku lub analiza naruszenia innego dobra konstytucyjnego, skutkują- cego zarazem naruszeniem godności ludzkiej.

34 Ibidem, s. 13.

35 Za takim rozumieniem godności opowiada się L. Garlicki, op.

cit., s. 15.

36 K. Wojtyczek, op.

cit., s. 231.

37 L. Garlicki, op.

cit., Komentarz do art. 30 Konstytucji RP, s. 20.

3.

Relacja między Konstytucją RP a społeczną odpowiedzialnością biznesu 111 3.2.

Założenia Konstytucji RP a społeczna odpowiedzialność biznesu 3.2.1.

Uwagi ogólne Dotychczasowe przedstawienie założeń społecznej odpowiedzialności biznesu pozwala prowadzić dalszą analizę społecznej odpowiedzialności biznesu z punktu widzenia Konstytucji RP.

Szczególnie istotne jest porów- nanie modelu gospodarki, określonego w Konstytucji RP, z zasadami spo- łecznej odpowiedzialności biznesu.

Ze względu na powyższe analizie zostanie poddana zasada społecznej gospodarki rynkowej, ze szczególnym uwzględ- nieniem zasady solidarności, dialogu i współpracy partnerów społecznych (art. 20), powiązana z zasadą dobra wspólnego (art. 1) i zasadą państwa sprawiedliwości społecznej (art. 2).

Wynikają one z Rozdziału I Konsty- tucji RP – Rzeczpospolita.

Mogą więc stać się równocześnie podstawą społecznej odpowiedzialności biznesu na gruncie Konstytucji RP.

Ponadto zidentyfikowanie punktów wspólnych podstawowych założeń konstytucyjnych gospodarki RP i tych płynących ze społecznej odpowiedzialności biznesu stanie się pomocne przy dalszej analizie porównawczej norm społecznej odpowiedzialności biznesu z normami konstytucyjnymi.

3.2.2.

Zasada społecznej gospodarki rynkowej W doktrynie przyjmuje się, że koncepcja gospodarki przyjęta na gruncie Konstytucji z 1997 r. ma charakter gospodarki państwa liberalnego, które jest zobowiązane do przyjęcia na siebie konkretnych zobowiązań socjalnych 38 .

Potwierdzeniem powyższego jest art. 20 Konstytucji RP stanowiący, że: „Społeczna gospodarka rynkowa oparta na wolności działalności gospodar- czej, własności prywatnej oraz solidarności, dialogu i współpracy partne- rów społecznych stanowi podstawę ustroju gospodarczego Rzeczypospolitej Polskiej”.

Zasada ta jest podstawą ustroju gospodarczego III RP.

Przez jej wpro- wadzenie odrzucono tezę o neutralności państwa w dziedzinie gospodar- czej 39 oraz czysto wolnorynkowej wersji porządku gospodarczego 40 .

Zarazem jednak ingerencja państwa w gospodarkę nie może naruszyć istoty rynku 38 Z. Czerwiński, Problematyka gospodarcza w projektach Konstytucji RP, „Ruch Prawniczy Socjologiczny i Prawniczy” 1995, nr 2, s. 38–39.

39 Z. Witkowski, Zasada społecznej gospodarki rynkowej jako podstawa ustroju gospodarczego Trzeciej RP – wolność działalności gospodarczej, w: E. Kustra (red.), Przemiany polskiego prawa, t. II, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2002, s. 7.

40 L. Garlicki, op.

cit., Komentarz do art. 20 Konstytucji RP, s. 6.

112 3.

Relacja między Konstytucją RP a społeczną odpowiedzialnością biznesu gospodarczego 41 .

Podkreśla się, że wystąpienie jednej z tych dwóch sytuacji byłoby naruszeniem Konstytucji RP 42 .

Społeczna gospodarka rynkowa ozna- cza przyjęcie przez państwo współodpowiedzialności za stan gospodarki 43 .

Istotne jest jednak, że mamy do czynienia ze współodpowiedzialnością – oznacza to, że za prawidłowe funkcjonowanie gospodarki odpowiedzial- ność ponosi nie tylko państwo, lecz także społeczni uczestnicy procesów gospodarczych, którzy powinni przyczyniać się solidarnie do właściwego ich przebiegu 44 .

Za takich społecznych uczestników procesów gospodar- czych należy uznać również przedsiębiorców, w tym w szczególności duże podmioty gospodarcze, jak korporacje międzynarodowe, które działają na rynku polskim.

Z tego płynie wniosek, że przedsiębiorca w ramach prowa- dzonej działalności gospodarczej jest odpowiedzialny za właściwy przebieg procesów gospodarczych.

Art. 20 Konstytucji RP odnosi się również bezpośrednio do wolności dzia- łalności gospodarczej, traktując ją jako istotę ustroju społecznej gospodarki rynkowej 45 .

W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego przyjęto, że art. 20 powinien być odczytywany łącznie z art. 22 Konstytucji RP 46 w zakresie, w jakim ten wskazuje na dopuszczalne ograniczenia wolności działalności gospodarczej 47 .

Funkcjonowanie w obrocie gospodarczym norm społecznej odpowiedzialności biznesu nie może być jednak postrzegane jako ogra- niczenie wolności działalności gospodarczej.

Podkreśla się, że społeczna odpowiedzialność biznesu nie może być traktowana jako cel działalności gospodarczej – jest nim zysk 48 .

Społeczna odpowiedzialność biznesu jest natomiast zbiorem zasad, którymi powinien kierować się przedsiębiorca, dążąc do osiągnięcia tego zysku.

Dlatego społecznie odpowiedzialne pro- wadzenie działalności gospodarczej powinno stanowić istotę tej działalno- ści.

W związku z tym również na państwie spoczywa pozytywny obowiązek 41 Z. Witkowski (red.), Prawo konstytucyjne, Towarzystwo Naukowe Organizacji i Kierow- nictwa, Toruń 2002, s. 87.

42 L. Garlicki, op.

cit., Komentarz do art. 20 Konstytucji RP, s. 6.

43 Wyrok TK z 24 stycznia 2001 r., sygn. akt K 17/00, OTK ZU 2001, nr 1, poz. 4, s. 39.

44 L. Garlicki, op.

cit., Komentarz do art. 20 Konstytucji RP, s. 8.

45 A. Domańska, Konstytucyjne podstawy ustroju gospodarczego Polski, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2001, s. 111.

46 Art. 22 Konstytucji RP: „Ograniczenie wolności działalności gospodarczej jest dopusz- czalne tylko w drodze ustawy i tylko ze względu na ważny interes publiczny”.

47 Wyrok TK z 29 kwietnia 2003 r., sygn. akt SK 24/02, OTK ZU 2003, nr 4, poz. 33, s. 459–460.

48 J. Filek, Społeczna odpowiedzialność biznesu, Tylko moda czy nowy model prowadze- nia działalności gospodarczej, Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów, Warszawa 2006, s. 9.

3.

Relacja między Konstytucją RP a społeczną odpowiedzialnością biznesu 113 stworzenia warunków, w których prowadzenie tak pojmowanej działalności gospodarczej będzie możliwe – polegać to powinno w szczególności na zbudowaniu umożliwiającej to infrastruktury prawnej i gospodarczej 49 .

3.2.3.

Społeczna gospodarka rynkowa – solidarne działanie partnerów społecznych na rzecz dobra wspólnego Najważniejszym elementem społecznej gospodarki rynkowej z punktu widzenia społecznej odpowiedzialności biznesu jest solidarność, dialog i współpraca partnerów społecznych.

Zawarcie tych trzech wartości w treści art. 20 Konstytucji RP stanowi odwołanie do filozoficznej koncepcji solida- ryzmu społecznego, a zwłaszcza do solidarystycznego modelu gospodarki 50 .

Solidaryzm jest również wyrazem odpowiedzialności obywatelskiej – stanowi element społeczeństwa i powinien być traktowany jako jeden z elementów osiągania dobra wspólnego 51 .

Dobro wspólne zaś jest podstawowym kry- terium działania w społecznej gospodarce rynkowej – nie odnosi się ono tylko do realizacji celów jednostkowych, lecz także do generalnych, przy- czyniających się do wzrostu dobrobytu państwa i jego obywateli 52 .

Z punktu widzenia Konstytucji RP zasada ta odnosi się głównie do działań państwa.

Nie sposób jednak abstrahować od niej w przypadku działań podejmowa- nych przez przedsiębiorców.

Przyjmuje się, że podstawowym kryterium, które pozwala wyróżnić model społecznej gospodarki rynkowej jest zasada sprawiedliwości społecznej 53 .

Już preambuła do Konstytucji RP stanowi, że obowiązek solidarności z innymi jest jedną z zasad, na jakich opiera się Rzeczpospolita Polska.

Do urzeczy- wistnienia zasady sprawiedliwości społecznej konieczny jest czynny udział partnerów społecznych 54 .

Do nich właśnie odnosi się solidarność, dialog i współpraca wyrażona w art. 20 Konstytucji RP.

W doktrynie pojęcie „part- nerów społecznych” jest utożsamiane z podmiotami stanowiącymi centrum gospodarcze w szerokim tego słowa znaczeniu 55 .

Odnosi się je do wszelkich organów państwowych i samorządowych oraz do wspólnot interesów (partii politycznych, związków zawodowych, organizacji pracodawców, samorządów 49 L. Garlicki, op.

cit., Komentarz do art. 22 Konstytucji RP, s. 11.

50 Ibidem, Komentarz do art. 20 Konstytucji RP, s. 12.

51 A. Domańska, op.

cit., s. 111.

52 B. Banaszak, op.

cit., s. 254.

53 Ibidem, s. 241.

54 Ibidem, s. 242.

55 C. Kosikowski, Problemy prawne nowego centrum gospodarczego, „Państwo i Prawo” 1995, nr 4, s. 23.

114 3.

Relacja między Konstytucją RP a społeczną odpowiedzialnością biznesu gospodarczych i zawodowych, stowarzyszeń i fundacji) 56 .

Takie rozumienie pojęcia „partnerów społecznych” jest zbyt wąskie z punktu widzenia spo- łecznej odpowiedzialności biznesu.

Jak wskazano w rozdziałach pierwszym i drugim niniejszej publikacji zmienia się podejście do praw człowieka na świecie – odnosi się je również do działalności podmiotów prywatnych, a nie tylko do państwa.

Za takim pojmowaniem praw człowieka powinna iść redefinicja niektórych pojęć zawartych w Konstytucji RP.

W szczególno- ści powinna ona dotyczyć pojęcia „partnera społecznego” – odniesienie go wyłącznie do związków zawodowych, samorządów gospodarczych czy partii politycznych zamyka w sposób znaczący sferę zastosowania Konstytucji RP do działań przedsiębiorców.

Za partnera społecznego należy uznać każdego przedsiębiorcę oraz jego kontrahentów (np. organizacje społeczne czy spo- łeczności lokalne 57 ).

Przedsiębiorca, wchodząc w relacje natury gospodarczej ze swoimi kontrahentami, staje się dla nich partnerem społecznym.

Różnica między przedsiębiorcą a tradycyjnie pojmowanymi partnerami społecznymi polega na tym, że ci ostatni prowadzą działalność w imieniu pewnej grupy – reprezentują abstrakcyjne interesy całej tej grupy.

Przedsiębiorca natomiast powinien wywiązywać się z obowiązków nałożonych na partnera społecznego w konkretnej relacji ze swoim kontrahentem.

W tym zakresie należy odnieść do niego zobowiązania wynikające z obowiązku urzeczywistnienia sprawiedli- wości społecznej (art. 2 Konstytucji RP).

Za takim rozumowaniem przema- wia również orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego.

W wyroku z 30 stycz- nia 2001 r.

(K 17/00) Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że: „odwołanie się do solidarności, o której mowa w art. 20, oznacza konstytucyjny obowiązek wspólnego ponoszenia przez partnerów społecznych, a więc także przez pracodawców, kosztów transformacji społecznej.

Należy ponadto przyjąć, że wspomniana wartość daje wyraz preferencjom na rzecz negocjacyjnego trybu załatwiania spornych spraw społecznych, a na tle art. 1 Konstytucji RP, określającego Rzeczpospolitą jako wspólne dobro wszystkich obywateli, rozumieć ją należy w ten sposób, że wszyscy obywatele, zarówno pracodawcy jak i pracownicy, są w stopniu odpowiednim do swoich możliwości zobo- wiązani do poświęcania pewnych interesów własnych dla dobra wspólnego”.

Inne wyroki Trybunału Konstytucyjnego potwierdzają również postawioną w niniejszym akapicie tezę: „Dlatego na przepisy dotyczące czasu pracy nie można patrzeć wyłącznie z punktu widzenia interesów pracowników, ale występuje tu konieczność »wyważenia« interesów obu partnerów spo- łecznych, tj. pracowników i pracodawców.

Podkreśla to zasada solidarności 56 Ibidem, s. 23; P. Winczorek, op.

cit., s. 33.

57 Por. punkt 1.4. niniejszej pracy.

3.

Relacja między Konstytucją RP a społeczną odpowiedzialnością biznesu 115 partnerów społecznych (art. 20 Konstytucji RP)” 58 .

Powyższe wyroki TK jednoznacznie potwierdzają teorię, że do przedsiębiorców – w konkretnym przypadku pracodawców, należy odnieść obowiązki przypisane partnerom społecznym, polegające na solidarnym działaniu na rzecz dobra wspólnego.

Doktryna wskazuje również, że pojęcia „dialogu” i „współpracy partnerów społecznych” dotyczą wszystkich podmiotów, które czynnie uczestniczą w procesie kształtowania i funkcjonowania gospodarki państwa 59 , a więc także przedsiębiorców.

Przyjmuje się również, że pojęcie „solidarności spo- łecznej” określa moralne powinności „kapitału i pracy”.

Ponadto przyjęcie, że to na państwie spoczywa obowiązek stworzenia warunków umożliwiają- cych czynny udział w funkcjonowaniu gospodarki rynkowej 60 , nie oznacza, że przedsiębiorca nie powinien podejmować działań, które urzeczywistniają zasady sprawiedliwości społecznej.

Sprawiedliwość społeczna jako zasada konstytucyjna odnosi się nie tylko do stosunków między państwem a grupami społecznymi, lecz także do relacji między samymi grupami społecznymi 61 .

Efektem jest pojmowanie spra- wiedliwości jako kategorii społecznej, która powinna być brana pod uwagę przy ustalaniu znaczenia innych norm konstytucyjnych 62 .

Sprawiedliwość społeczna jest bezpośrednio związana nie tylko z zasadą demokratycznego państwa prawnego, lecz także z art. 1 Konstytucji RP, ustanawiającym zasadę, że Rzeczpospolita Polska jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli.

Try- bunał Konstytucyjny podkreślał, że „nie jest demokratycznym państwem prawnym państwo, które nie realizuje idei sprawiedliwości, przynajmniej poj- mowanej jako dążenie do zachowania równowagi w stosunkach społecznych i powstrzymywanie się od kreowania nieusprawiedliwionych, niepopartych obiektywnymi wymogami i kryteriami przywilejów dla wybranych grup oby- wateli” 63 .

Równocześnie zdaniem TK „w tym kontekście (w zestawieniu art. 1 i art. 2 Konstytucji RP) chodzi przede wszystkim o zasadę sprawiedliwości pojmowaną jako czynnik prowadzący do słusznego lub inaczej sprawiedli- wego wyważenia interesu ogółu (dobra wspólnego) i interesów jednostki“ 64 .

Takie rozumienie sprawiedliwości społecznej pozwala na odniesienie jej do działalności przedsiębiorcy.

Powinien on mieć na względzie nie tylko własny indywidualny interes, lecz także interes swoich kontrahentów.

58 Wyrok TK z 24 lutego 2004 r., sygn. akt K 54/02, OTK ZU 2004, nr 2, poz. 10, s. 191.

59 B. Banaszak, op.

cit., s. 242.

60 Ibidem, s. 242; L. Garlicki, op.

cit., Komentarz do art. 22 Konstytucji RP, s. 14.

61 B. Banaszek, op.

cit., s. 225.

62 Ibidem, s. 226.

63 Wyrok TK z 12 kwietnia 2000 r., sygn. akt K 8/98, OTK ZU 2000, nr 3, poz. 87, s. 411.

64 Ibidem.

116 3.

Relacja między Konstytucją RP a społeczną odpowiedzialnością biznesu Działanie na rzecz dobra wspólnego jest bezpośrednio związane z soli- darnością społeczną i obowiązkami partnerów społecznych – także przed- siębiorców.

Trybunał Konstytucyjny podkreślał, że społeczna gospodarka rynkowa zgodnie z art. 20 Konstytucji RP opiera się na solidarności, dialogu i współpracy partnerów społecznych 65 .

Zdaniem TK zakłada to koncep- cja równowagi interesów uczestników rynku i zarazem poszanowania ich autonomii 66 .

Trybunał Konstytucyjny odwołał się do wartości wynikających z filozofii społecznej – solidaryzmu społecznego 67 .

Według założeń tej filo- zofii życie społeczne opiera się na współzależności i współodpowiedzialności wszystkich jego uczestników.

Solidaryzm głosi zgodność i wspólnotę intere- sów wszystkich jednostek i grup społecznych w obrębie danej społeczności, a także obowiązek partycypowania w obciążeniach na rzecz społeczeństwa.

TK podkreślał również, że z solidarności społecznej wynika konstytucyjny obowiązek wspólnego ponoszenia przez partnerów społecznych, a więc także przez pracodawców, kosztów transformacji społecznej 68 .

W kontekście zaś art. 1 Konstytucji RP rozumieć ją należy w ten sposób, że wszyscy obywa- tele, zarówno pracodawcy jak i pracownicy, są w stopniu odpowiednim do swoich możliwości zobowiązani do poświęcania pewnych interesów własnych dla dobra wspólnego 69 .

Wynika z tego, że podstawowe zasady społecznej odpowiedzialności biznesu mogą zostać zidentyfikowane na poziomie gospodarczych zało- żeń ustroju RP.

Normie społecznej odpowiedzialności biznesu nakazującej przedsiębiorcy podejmowanie działań nie tylko w interesie wąsko pojmowa- nego zysku, lecz także kontrahentów przedsiębiorcy, odpowiada wynikający z zasady społecznej gospodarki rynkowej obowiązek brania pod uwagę dobra ogółu.

Obowiązek taki spoczywa na partnerach społecznych.

Do nich należy zaliczyć przedsiębiorców, a w efekcie nałożyć na nich obowiązek działania przy uwzględnieniu dobra swojego otoczenia.

Co więcej, konieczne może być nawet poświęcenie części zysku (zwłaszcza krótkoterminowego) na rzecz długofalowych perspektywicznych działań.

65 Wyrok TK z 30 stycznia 2001 r., sygn. akt K 17/00, OTK ZU 2001, nr 1, poz. 4.

66 Ibidem.

67 Ibidem.

68 Ibidem, par. 5.

69 Ibidem.

4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 4.1.

Uwagi ogólne Niniejszy rozdział będzie poświęcony analizie norm Konstytucji RP i norm społecznej odpowiedzialności biznesu.

Będzie ona dokonywana na podstawie określonych w Konstytucji RP praw (szczególnie prawa jednostki), stanowiących punkt wyjścia i wzorzec porównawczy dla norm społecznej odpowiedzialności biznesu.

Wskazanie na te prawa będzie stanowić zarazem odwołanie się do aksjologii Konstytucji, mającej swoje źródło w omówionej nienaruszalnej godności człowieka.

Chodzi tu o takie zasady konstytucyjne, jak: równość i zakaz dyskryminacji, równouprawnienie kobiety i mężczyzny, wolność słowa i prawo do krytyki, wolność zrzeszania się, prawo do prywat- ności, prawa pracownicze, ochronę konsumentów i konkurencji, ochronę środowiska.

Wyznaczają one zakres zachowań przedsiębiorcy w stosunku do jego kontrahentów.

W ich ramach można również mówić o realiza- cji zewnętrznej i wewnętrznej sfery społecznej odpowiedzialności biznesu.

W związku z tym w powyższym zakresie zostanie rozważona wzajemna rela- cja norm Konstytucji RP i norm społecznej odpowiedzialności biznesu.

Podjęta zostanie próba odpowiedzi na pytanie o standardy zachowania przedsiębiorcy korporacyjnego z tych norm wynikające oraz o charakter norm społecznej odpowiedzialności biznesu.

4.2.

Równość i zakaz dyskryminacji 4.2.1.

Założenia konstytucyjne Art. 32 Konstytucji RP stanowi, że wszyscy są wobec prawa równi, oraz że wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne.

Zgodnie natomiast z ust. 2 nikt nie może być dyskrymino- wany w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny.

118 4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego z art. 32 ust. 1 wynika nakaz jed- nakowego traktowania podmiotów prawa w obrębie określonej klasy (kate- gorii) 1 .

Wszystkie podmioty prawa charakteryzujące się w równym stopniu istotną cechą powinny być traktowane równo, a więc według jednakowej miary, bez zróżnicowań zarówno dyskryminacyjnych, jak i faworyzują- cych 2 .

Decydujące jest więc rozróżnienie czy dane podmioty są podobne, czy odmienne – o ocenie zaś tego przesądza występowanie pewnej cechy istotnej 3 .

Pojęcie równości z art. 32 Konstytucji RP jest rozwijane w kolejnych postanowieniach Konstytucji RP (np. w art. 6, art. 11, art. 60 czy art. 64 ust. 2).

Z punktu widzenia społecznej odpowiedzialności biznesu istotna jest w szczególności regulacja art. 33 Konstytucji RP, ustanawiająca równość kobiet i mężczyzn.

Stanie się ona przedmiotem analizy w dalszej części pracy.

Dla właściwego zrozumienia przedmiotowej normy konieczna jest znajo- mość kontekstu międzynarodowego, zwłaszcza art. 14 Europejskiej Konwen- cji Praw Człowieka, orzecznictwa ETPCz i ETS oraz szczegółowej regulacji zawartej w art. 20–26 Karty Praw Podstawowych.

Powyższe ma więc duże znaczenie dla zdefiniowania zakresu pojęciowego dyskryminacji na gruncie Konstytucji RP – sformułowania „z jakiejkolwiek przyczyny” 4 .

Art. 32 Konstytucji RP odnosi się do równości wobec prawa, dlatego zróżnicowanie traktowania musi być związane ze stosowaniem regulacji prawnych, a nie z faktycznymi nierównościami społecznymi 5 .

Obowiązek równego traktowania wszystkich, jak wynika explicite z art. 32 Konstytucji RP, odnosi się do władzy publicznej.

Zasadniczo więc art. 32 Konstytucji RP dotyczy relacji jednostka – państwo, gdzie państwo jest potencjalnym podmiotem ustanawiającym lub stosującym prawo, które może naruszać zasadę równości.

Równocześnie uważa się, że z art. 32 Konstytucji RP wynika prawo pod- miotowe do bycia równie traktowanym przez władze publiczne 6 .

Przyjmuje 1 Wyrok TK z 9 marca 1988 r., sygn. akt U 7/87, OTK ZU 1988, poz. 1, s. 14.

2 Ibidem.

Podobnie W. Sadurski, Równość wobec prawa, „Państwo i Prawo” 1978, nr 8–9, s. 52; J. Oniszczuk, Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, Kantor Wydawniczy Zakamycze, Kraków 2004, s. 571.

3 L. Garlicki, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej: komentarz, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2005, Komentarz do art. 32 Konstytucji RP, s. 6.

4 L. Garlicki, Zasada równości i zakaz dyskryminacji w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, w: Obywatel – jego wolności i prawa: Rzecznik Praw Obywatelskich (1988–1998), Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, Warszawa 1998, s. 79–80.

5 L. Garlicki, Konstytucja..., Komentarz do art. 32 Konstytucji RP, s. 8.

6 Postanowienie TK z 24 października 2001 r., sygn. akt SK 10/01, OTK ZU 2001, nr 7, poz. 225, s. 1147.

4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 119 się, że przysługuje ono zarówno jednostce, jak i osobie prawnej 7 .

Prawu temu nie nadaje się, w zakresie, w jakim art. 32 Konstytucji RP odnosi się do stanowienia prawa, charakteru horyzontalnego.

Jeżeli chodzi natomiast o stosowanie prawa w doktrynie został wyrażony pogląd, że konstytucyjna zasada równości znajduje zastosowanie horyzontalne 8 .

Wydaje się, że, nawet pomimo braku językowego wskazania w art. 32 ust. 1, możliwość taka może zostać wywiedziona z generalnej zasady horyzontalnej skuteczności Konsty- tucji RP.

Podkreśla się również, że brak wyraźnego wskazania adresatów zakazu dyskryminacji oznacza, że prawodawca nie chciał ograniczyć zasto- sowania art. 32 Konstytucji RP tylko do relacji między państwem a pod- miotami prywatnymi, a odniósł go także na poziom horyzontalny 9 .

W celu zapewnienia pełniejszej realizacji konstytucyjnej zasady równości konieczne jest jej jak najszersze zastosowanie już na poziomie konstytucyjnym, co jest możliwe przy założeniu horyzontalnej skuteczności art. 32.

Z wykładni systemowej – umiejscowienia generalnej zasady zakazu dyskryminacji obok zawartej w art. 33 Konstytucji RP zasady równości kobiet i mężczyzn może wynikać również potwierdzenie horyzontalnego charakteru generalnej zasady równości zawartej w art. 32 Konstytucji RP.

Art. 33 gwarantuje kobiecie równe prawa, np. w obszarze zatrudnienia.

Trudno uznać więc, że przepis ten znajdzie zastosowanie tylko w relacji państwo pracodawca – pracownik.

Oczywiste jest, że powinno się go odnosić również do relacji przedsiębiorca pracodawca – pracownik 10 .

Uznanie, że konstytucyjna zasada równości także wywiera skutek w relacji między podmiotami prywatnymi ma duże znaczenie dla właściwego funkcjonowania norm społecznej odpo- wiedzialności biznesu.

Art. 32 Konstytucji RP ma ogromne znaczenie jako jedna z podstawo- wych zasad ustroju RP – wynika on z całokształtu unormowania konsty- tucyjnego oraz z całokształtu postanowień rozdziału drugiego Konstytucji RP, postrzeganych w świetle art. 2 Konstytucji RP – zasady sprawiedliwości społecznej 11 .

Podkreśla się, że znaczenie zasady równości wiąże się zarówno z realizacją poszczególnych praw i wolności jednostki, jak i z wyznacze- niem sposobu funkcjonowania jednostki w społeczeństwie oraz sposobu jego organizacji 12 .

7 L. Garlicki, op.

cit., Komentarz do art. 32 Konstytucji RP, s. 14.

8 K. Wojtyczek, Horyzontalny wymiar praw człowieka zagwarantowany w Konstytucji RP, „Kwartalnik Prawa Prywatnego” 1999, nr 2, s. 243.

9 Ibidem.

10 Ibidem.

11 L. Garlicki, op.

cit., Komentarz do art. 32 Konstytucji RP, s. 11.

12 Ibidem.

120 4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu Rozwinięciem zasady równości jest zawarty w art. 32 ust. 2 Konstytucji RP zakaz dyskryminacji w życiu politycznym, społecznym lub gospodar- czym z jakiejkolwiek przyczyny.

Chodzi tutaj zarówno o regulacje pogar- szające, jak i polepszające sytuację określonych podmiotów w stosunku do innych 13 .

Wystąpienie dyskryminacji jest uzależnione od zróżnicowania traktowania podmiotów podobnych – konieczne staje się wyznaczenie każ- dorazowo w tym zakresie odpowiedniej cechy relewantnej 14 .

Podkreśla się, że poziom ochrony konstytucyjnej z tytułu występującej dyskryminacji jest związany bezpośrednio z intensywnością ochrony udzielanej naruszanemu prawu lub wolności konstytucyjnej (inna sytuacja wystąpi na płaszczyźnie praw politycznych, a inna na poziomie praw socjalnych) 15 .

Bardzo istotne z punktu widzenia konkretnej oceny naruszenia zakazu dyskryminacji jest odpowiednie zdefiniowanie pojęcia „z jakiejkolwiek przy- czyny” jako generalnego sposobu określenia w Konstytucji RP podstawy dys- kryminacji.

Przyjęta na poziomie Konstytucji RP konstrukcja jest odmienna od uregulowań międzynarodowych i konstytucyjnych innych państw euro- pejskich.

Przyczyna tego tkwi w braku zgody na wskazanie konkretnych podstaw dyskryminacji, jaki nastąpił w trakcie prac konstytucyjnych 16 .

Nie oznacza to jednak, że istnieją podstawy do innego rozumienia powyższej normy niż w sposób przyjęty w orzecznictwie w szczególności ETPCz, na gruncie art. 14 Konwencji 17 i ETS, na gruncie art. 13 TWE 18 .

Podobny zakaz zawiera Karta Praw Podstawowych.

Oznacza to ponadto, że kata- log podstaw dyskryminacyjnych zawarty w art. 32 ust. 2 Konstytucji RP ma charakter otwarty.

Świadczy to o uniwersalnym oddziaływaniu zasady równości – kluczowy jest fakt wystąpienia zróżnicowania, a nie posiadanie danej cechy 19 .

Treść zaś art. 14 Konwencji 20 pozwala na wyróżnienie sytuacji, w których wystąpi podobieństwo – w przypadku tych cech wystąpienie zróż- 13 Wyrok TK z 9 marca 1988 r., sygn. akt U 7/87, OTK ZU 1988, poz. 1, s. 14.

14 L. Garlicki, op.

cit., Komentarz do art. 32 Konstytucji RP, s. 18.

15 Jest to koncepcja tertium comparationis, L. Garlicki, Zasady określające orzeczniczą dzia- łalność sądów konstytucyjnych, w: E. Zwierzchowski (red.), Prawo i kontrola jego zgodności z konstytucją, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1997, s. 141.

16 L. Garlicki, Zasada równości i zakaz dyskryminacji w orzecznictwie..., op.

cit., s. 79.

17 Ibidem, s. 79–80.

18 Art. 13 TWE uprawnia instytucje wspólnotowe do podejmowania środków niezbędnych do zwalczania wszelkiej dyskryminacji ze względu na: płeć, rasę lub pochodzenie etniczne, religię lub światopogląd, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną.

19 L. Garlicki, Konstytucja..., op.

cit., Komentarz do art. 32 Konstytucji RP, s. 21.

20 Art. 14 Konwencji zakazuje dyskryminacji wynikającej z takich powodów, jak: płeć, rasa, kolor skóry, język, religia, przekonania polityczne i inne, pochodzenie narodowe lub społeczne, przynależność do mniejszości narodowej, majątek, urodzenie bądź z jakich- kolwiek innych przyczyn.

4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 121 nicowania stanowi domniemanie dyskryminacji 21 .

W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego wypracowano równocześnie zasady, kiedy zróżnicowanie w przypadku podmiotów podobnych nie będzie prowadzić do uznania, że dochodzi do dyskryminacji – decydujący będzie uzasadniony charakter takiego zróżnicowania 22 .

Uzasadniony charakter będzie natomiast ustalany na podstawie trzech podstawowych kryteriów: relewantności zróżnicowa- nia, proporcjonalności argumentów, przemawiających za wprowadzeniem zróżnicowania, oraz konstytucyjnej rangi argumentów, przemawiających za wprowadzeniem zróżnicowania 23 .

Zasada równości, w związku ze swoją doniosłą wagą i nawet przy uzna- niu, że nie skutkuje ona bezpośrednio i samodzielnie – bez powiązania z inną wolnością lub prawem jednostki, wywiera skutek, promieniuje na prawo prywatne i relacje między podmiotami prywatnymi.

Wszystkie prawa jednostki powinny być postrzegane z perspektywy konieczności urzeczywist- niania równości.

O fakcie promieniowania zasady równości na relacje prywatnoprawne świadczą w szczególności normy art. 11 3 k.p.

24 oraz art. 18 3a § 1 k.p.

25 .

Urzeczywistniają one w relacjach pracy konstytucyjne wartości wyrażone w art. 32 Konstytucji RP.

Stanowią zarazem odzwierciedlenie w prawie pol- skim tendencji wynikających z prawa Unii Europejskiej i Rady Europy.

W związku z faktem promieniowania konstytucyjnej zasady równości na relacje prywatne powinna być ona brana pod uwagę przy ocenie zacho- wania przedsiębiorców.

Dyskryminacja może wystąpić, gdy przedsiębiorca jest równocześnie pracodawcą.

Bezwzględne zastosowanie powinny wtedy znaleźć przepisy kodeksu pracy.

21 L. Garlicki, op.

cit., Komentarz do art. 32 Konstytucji RP, s. 22.

22 Wyrok TK z 3 września 1996 r., sygn. a K 10/96, OTK ZU 1996, nr 4, poz. 33, s. 281.

23 Ibidem.

24 Art. 11 3 k.p.: „Jakakolwiek dyskryminacja w zatrudnieniu, bezpośrednia lub pośrednia, w szczególności ze względu na płeć, wiek, niepełnosprawność, rasę, religię, narodowość, przekonania polityczne, przynależność związkową, pochodzenie etniczne, wyznanie, orien- tację seksualną, a także ze względu na zatrudnienie na czas określony lub nieokreślony albo w pełnym lub w niepełnym wymiarze czasu pracy – jest niedopuszczalna”.

25 Art. 18 3a § 1 k.p.: „Pracownicy powinni być równo traktowani w zakresie nawiązania i rozwiązania stosunku pracy, warunków zatrudnienia, awansowania oraz dostępu do szkolenia w celu podnoszenia kwalifikacji zawodowych, w szczególności bez względu na płeć, wiek, niepełnosprawność, rasę, religię, narodowość, przekonania polityczne, przy- należność związkową, pochodzenie etniczne, wyznanie, orientację seksualną, a także bez względu na zatrudnienie na czas określony lub nieokreślony albo w pełnym lub w nie- pełnym wymiarze czasu pracy”.

122 4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 4.2.2.

Normy społecznej odpowiedzialności biznesu poświęcone równości i dyskryminacji w świetle Konstytucji RP Z dotychczasowej analizy zawartej w rozdziale trzecim wynika, że spo- łeczna odpowiedzialność biznesu zakłada, iż przedsiębiorca będzie uwzględ- niał w swojej działalności dobro innych, mając na względzie zasady spra- wiedliwości społecznej i bezwzględny zakaz naruszania godności ludzkiej.

Pochodną obowiązku realizacji w działalności gospodarczej wskazanych war- tości jest niedyskryminowanie i przeciwdziałanie dyskryminacji.

W związku z tym społeczna odpowiedzialność biznesu powinna zostać przeanalizowana w zakresie, w jakim odnosi się do różnych podstaw dyskryminacji.

Po zbada- niu tej relacji można będzie podjąć próbę odpowiedzi na pytanie o charakter norm społecznej odpowiedzialności biznesu i standard działań przedsiębiorcy przez nie wyznaczanych.

Jedną z podstaw dyskryminacji, która może występować w relacjach z kontrahentami przedsiębiorcy, zwłaszcza pracownikami, jest wiek.

Dys- kryminacja z tego powodu w szczególności może występować w związku z budowaniem wizerunku firmy.

Może tutaj chodzić o zakres swobody przedsiębiorcy w doborze pracowników.

Należy się zastanowić czy dopusz- czalne jest kierowanie stewardes na przymusową przedwczesną emeryturę po osiągnięciu wieku 50 lat i to pomimo pozytywnych wyników badań sprawności fizycznej i mentalnej.

Sytuacja taka może być zakwalifikowana jako naruszenie norm przedstawionych w Kodeksie pracy.

Opierając się na wywiedzionym z aksjologii art. 32 Konstytucji RP bezwzględnym nakazie dążenia do równości społecznej, można uznać, że w sytuacji takiej docho- dzi do naruszenia normy społecznej odpowiedzialności biznesu zakazującej dyskryminacji.

Dyskryminacja polega więc na żądaniu od pracownic speł- nienia kryterium wieku, które nie ma znaczenia (przy pozytywnym przejściu odpowiednich testów) dla jakości świadczonej usługi, a w szczególności gwarantowania odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa.

Naruszona więc zostaje w tym zakresie godność pracownika, w związku z pojmowaniem wieku jako bezwzględnego wyznacznika wizerunku firmy.

Innym przykładem dyskryminacji ze względu na wiek jest opisywana w mediach 26 sytuacja zwolnień w Polskim Radiu w 2007 r.

W związku z wypo- wiedzeniami stosunku pracy wobec licznych pracowników w wieku wyższym niż 40–50 lat z ust członka Zarządu Polskiego Radia padały sformułowa- nia jednoznacznie wskazujące, że faktyczną przyczyną zwolnienia jest wiek 26 Por. http://www.gazetawyborcza.pl/8,75402,4065936.html

4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 123 oraz poglądy polityczne 27 .

W tej sprawie zwolnieni dziennikarze wszczęli postępowania o przywrócenie ich do pracy oraz o naruszenie dóbr osobi- stych 28 .

Sytuację tę można rozważać z punktu społecznej odpowiedzialności biznesu na dwóch poziomach.

Po pierwsze, stanowi ona naruszenie norm społecznej odpowiedzialności biznesu w zakresie bezwzględnego zakazu dyskryminacji – nie powinno być celem działania pracodawcy rozliczenie się z pracownikami na podstawie niejasnych kryteriów i skojarzeń 29 .

Nie jest również społecznie odpowiedzialne powoływanie pozornie obiektyw- nej przyczyny zwolnienia, np. restrukturyzacji firmy w celu uzasadnienia zwolnienia opartego na subiektywnych, wynikających z przyjętej ideologii, kryteriach.

Po drugie, opisana sytuacja może stanowić naruszenie godności pracowników, zwłaszcza przez mający miejsce mobbing 30 .

Mobbing powinien być bezwzględnie zakazany z punktu widzenia społecznej odpowiedzialności biznesu 31 .

Niedopuszczalne z punktu widzenia pracodawcy jest posługiwanie się stwierdzeniami, które w sposób jednoznaczny znieważają i zniesławiają.

Działanie takie nie ma nic wspólnego z dozwolona krytyką.

Podkreśla się ponadto, że zwolnienie z pracy w sposób naruszający przepisy Kodeksu pracy może skutkować odpowiedzialnością z tytułu naruszenia dóbr oso- bistych, jeśli przyczyna wypowiedzenia umowy o pracy była bezpodstawna, a samo wypowiedzenie umowy stanowiło naruszenie dóbr osobistych 32 .

Niewątpliwie w sytuacji, w której w świetle powyższego stanowiska jest uzasadnione roszczenie z tytułu naruszenia dóbr osobistych, dochodzi także do naruszenia norm społecznej odpowiedzialności biznesu.

W analizowanej sprawie interesujące jest również to, że podmiotem, do którego społeczna odpowiedzialność biznesu się odnosi nie musi być wyłącznie przedsiębiorca, którego kapitał jest w całości prywatny.

Z punktu widzenia norm społecznej odpowiedzialności biznesu za ich adresata należy uznać również podmiot publiczny prowadzący działalność gospodarczą.

Wydaje się, że dopuszczalne 27 Według doniesień prasowych członek Zarządu Polskiego Radia zwalnianych pracowników porównywał do „złogów gierkowsko-gomułkowskich”, mówił, że dookoła widzi „same stare kobiety” oraz że „średnia wieku jest bliska tej na cmentarzu”, ibidem.

28 W niektórych z toczących się spraw zapadły już wyroki, por. wyrok Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy z 21 maja 2008 r. (sygn. akt.

VII P 937/07), w którym uznano, że zwolnienie dziennikarki Polskiego Radia M. Kolińskiej-Dąbrowskiej stanowiło niedo- zwoloną dyskryminację w zatrudnieniu ze względu na wiek.

29 Np. podobieństwa nazwiska do nazwiska wysokiego funkcjonariusza państwowego w cza- sach PRL.

30 Problem mobbingu definiuje i omawia szeroko D. Dörre-Nowak, Ochrona godności i in- nych dóbr osobistych pracownika, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2005, s. 235–269.

31 Porównaj szerzej w punkt 4.4. niniejszego rozdziału.

32 D. Dörre-Nowak, op.

cit., s. 143–144.

124 4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu jest nawet uznanie, iż standardy zachowania w spółkach, w których udzia- łowcem jest Skarb Państwa powinny być nawet wyższe i stanowić przykład promowania przez państwo zasad społecznej odpowiedzialności biznesu w przypadku, w którym państwo występuje w charakterze podmiotu prawa prywatnego.

Inną podstawą dyskryminacji, na podstawie której można porównywać zastaną normę konstytucyjną oraz jej rozwinięcie zawarte w prawie pracy z normą społecznej odpowiedzialności biznesu, jest narodowość (pocho- dzenie etniczne).

Dobrym przyczynkiem do takiej analizy może być sprawa obywatela polskiego pochodzenia ukraińskiego zwolnionego – w jego ocenie – z zajmowanego stanowiska, ze względu na jego pochodzenie etniczne, po tym jak doświadczał licznych zniewag ze strony współpracowników 33 .

Podaną przyczyną zwolnienia była likwidacja tego stanowiska z powodu zmian organizacyjnych 34 .

Najistotniejszą kwestią z punktu widzenia norm społecznej odpowiedzialności biznesu jest wynikający z nich sposób, w jaki przedsiębiorca – w przedmiotowej sprawie pracodawca – jest obowiązany działać.

Istotą zakazu dyskryminacji wynikającej z przepisów Kodeksu pracy jest zakaz naruszania zasady równości.

Normy społecznej odpowiedzialności biz- nesu będą co do swojej treści zasadniczo identyczne z normami Konstytucji RP i Kodeksu pracy w zakresie dyskryminacji.

Będą jednak zobowiązywać przedsiębiorcę do działań dalej idących, polegających w szczególności na pozytywnym zaangażowaniu.

Normy społecznej odpowiedzialności biznesy wynikające z Kodeksu pracy nakładają na przedsiębiorcę-pracodawcę obowiązki w zakresie prze- ciwdziałania dyskryminacji.

Zgodnie z art. 94 punkt 2b k.p. „pracodawca jest obowiązany w szczególności przeciwdziałać dyskryminacji w zatrudnieniu, w szczególności ze względu na płeć, wiek, niepełnosprawność, rasę, religię, narodowość, przekonania polityczne, przynależność związkową, pochodzenie etniczne, wyznanie, orientację seksualną, a także ze względu na zatrudnienie na czas określony lub nieokreślony albo w pełnym lub niepełnym wymiarze czasu pracy”.

Powyższy obowiązek pracodawcy jest uznawany za obowiązek dotyczący indywidualnych pracowników, który może być podstawą docho- dzenia przez pracownika jego realizacji przed sądem pracy.

Na pozytywne 33 Istotny jest również, ze względu na jego wyższe wykształcenie, fakt oddelegowania na trzymiesięczny okres wypowiedzenia do myjni samochodowej oraz niepodejmowanie przez pracodawcę żadnych działań, pomimo wiedzy o zaistniałych zniewagach, http://www. hfhrpol.waw.pl/precedens/artykul.php?precedens_artykul_id=361 34 Szczegółowe informacje na temat tej sprawy są dostępne pod adresem http://www.hfhrpol. waw.pl/precedens/pl/aktualnosci/rozprawa-w-sprawie-m.h-2.html

4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 125 obowiązki pracodawcy w zakresie przeciwdziałania dyskryminacji wskazuje się również w literaturze międzynarodowej, gdzie mowa nawet o odpowie- dzialności za nieświadomą dyskryminację pracowników (ang. unconscious discrimination) 35 .

Nakaz przeciwdziałania dyskryminacji nakłada na pracodawcę szczególne, pozytywne obowiązki – wywiązywanie się z nich stanowi równocześnie reali- zację norm społecznej odpowiedzialności biznesu.

Nie jest wystarczające z punktu widzenia norm społecznej odpowiedzialności biznesu wywiązanie się z nakazu zawartego w art. 94 1 k.p., zgodnie z którym pracodawca jest obowiązany udostępniać pracownikom tekst przepisów dotyczących równego traktowania w zatrudnieniu w formie pisemnej informacji rozpowszechnionej na terenie zakładu pracy lub zapewniać pracownikom dostęp do tych prze- pisów w inny sposób, przyjęty u danego pracodawcy.

Pozytywne obowiązki przeciwdziałania dyskryminacji powinny odnosić się przede wszystkim do stworzenia w miejscu pracy środowiska wolnego od dyskryminacji z jakich- kolwiek względów.

Pracodawca powinien organizować spotkania z pracow- nikami, na których wszelkie kontrowersyjne kwestie związane z odmien- nością, mogącą być przyczyną dyskryminacji, powinny być dyskutowane.

Ponadto pracodawca jest obowiązany podejmować niezwłoczne działania w przypadku, kiedy pracownik zarzuca zaistnienie dyskryminacji lub też kiedy pracodawca posiada wiedzę, że w zakładzie pracy może dochodzić do przypadków dyskryminacji.

Z obowiązku pracodawcy do przeciwdziałania dyskryminacji w miejscu pracy wynika ponadto odpowiedzialność za działania dyskryminujące ze strony pracowników w stosunku do innego pracownika.

Ma ona swoje źródło w normie art. 94 pkt 2b k.p. oraz z systemowej wykładni Kodeksu pracy i w efekcie w normach społecznej odpowiedzialności biznesu.

Zgodnie z art. 18 3a § 5 k.p. przejawem dyskryminowania w rozumieniu art. 18 3a § 2 k.p.

są działania polegające na zachęcaniu innej osoby do naruszenia zasady równego traktowania w zatrudnieniu (tzw. instrukcja do dyskryminowania, ang. instruction to discriminate), jak także zachowanie, którego celem lub skutkiem jest naruszenie godności, albo poniżenie lub upokorzenie pra- cownika (molestowanie lub szykanowanie, ang. harassment).

O ile w przy- padku tzw. instrukcji do dyskryminacji, konieczne jest działanie ze strony pracodawcy lub osób reprezentujących pracodawcę, o tyle w przypadku molestowania (szykanowania) oceniane powinno być zachowanie współ- pracowników w stosunku do osoby dyskryminowanej.

W takim przypadku 35 D.B. Oppenheimer, Negligent Discrimination, “University of Pennsylvania Law Review” 1993, t.

141, nr 3, s. 899.

126 4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu odpowiedzialność pracodawcy zależy od tego czy stworzył (lub przynajmniej podejmował próby) on środowisko pracy wolne od dyskryminacji, w którym pracownicy nie naruszają godności innych pracowników, czy ze względu na ich odmienność nie zostają oni poniżani lub upokarzani.

W kontekście dyskryminacji sprzeczne z normami społecznej odpowie- dzialności jest również naruszanie dóbr osobistych pracownika przy okazji wypowiadania umowy o pracę.

Do takiej sytuacji dochodzi, zwłaszcza gdy pracownik zostaje oddelegowany na okres wypowiedzenia, wbrew doświad- czeniu i wykształceniu, na stanowisko niższe od dotychczas zajmowanego.

W opisywanym przypadku mieliśmy do czynienia z oddelegowaniem ze stanowiska kierownika działu marketingu na stanowisko pracownika myjni samochodowej.

Sytuacja taka jest sprzeczna z wyrokiem Sądu Najwyższego z 5 grudnia 1980 r. 36 , gdzie wyjaśniono, że w okresie wypowiedzenia praco- dawca jest zobowiązany zatrudniać pracownika na dotychczasowych warun- kach.

Niedopuszczalne jest w tym okresie pogarszanie warunków pracy, nawet przy utrzymywaniu wysokości dotychczasowego wynagrodzenia 37 .

Na marginesie należy dodać, że bez znaczenia dla oceny czy doszło do narusze- nia norm społecznej odpowiedzialności biznesu pozostaje faktyczny sposób rozwiązania umowy o pracę.

Nie jest istotne czy to pracodawca wypowiedział umowę, czy też pracownik został do tego przez niego zmuszony.

Wnioski takie płyną z wykładni art. 18 3b § 1 pkt. 1 k.p.

38 – przepisy kodeksu pracy nie przesądzają, że to pracodawca powinien zwolnić pracownika.

Decydujący jest materialny skutek, tj. rozwiązanie stosunku pracy.

W przypadku, kiedy działania pracodawcy doprowadziły pracownika do podjęcia decyzji o roz- wiązaniu stosunku pracy, taka sytuacja będzie podlegała rozpatrzeniu pod kątem naruszenia zasady niedyskryminacji – w efekcie ocena będzie doko- nywana także pod kątem norm społecznej odpowiedzialności biznesu.

Uwagi poczynione na gruncie dyskryminacji ze względu na narodowość należy odnieść również do innych podstaw dyskryminacji.

Dyskryminacja ze względu na orientację seksualną może w szczególności stanowić narusze- nie norm społecznej odpowiedzialności biznesu.

Przykładem takiego naru- szenia była sprawa z powództwa B.

K, rozpatrywana przed Sąd Rejonowy 36 Wyrok SN z 5 grudnia 1980 r., sygn. akt I PR 96/80, PiZS 1981, nr 5, poz. 58.

37 U. Jackowiak, M. Piankowski, J. Stelina, W. Uziak, A. Wypych-Żywicka, M. Zieleniecki, Kodeks pracy z komentarzem, Fundacja Gospodarcza, Gdańsk 1997, teza 5, s. 123.

38 Zgodnie z art. 18 3b § 1 pkt. 1 k.p. za naruszenie zasady równego traktowania w zatrud- nieniu uważa się różnicowanie przez pracodawcę sytuacji pracownika z jednej lub kilku przyczyn określonych w art. 18 3a § 1 Kodeksu pracy, którego skutkiem jest w szczegól- ności odmowa nawiązania lub rozwiązanie stosunku pracy.

4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 127 w Płocku 39 o zapłatę odszkodowania za dyskryminację w miejscu pracy ze względu na orientację seksualną.

Powód B.K. dochodził przywrócenia do pracy.

Wcześniej był zatrudniony w charakterze sprzątacza parkingowego w firmie obsługującej jeden z supermarketów w Płocku.

B.K. twierdził, że w miejscu pracy był szykanowany ze względu na jego orientację seksualną, a w konsekwencji pracodawca zmusił go do zwolnienia się z pracy 40 .

4.2.3.

Normy społecznej odpowiedzialności biznesu a równouprawnienie kobiet Zasada równości wyrażona w art. 32 Konstytucji RP znajduje swoje rozwinięcie w art. 33 Konstytucji RP 41 .

Norma art. 33 Konstytucji RP poza uszczegółowieniem treści art. 32 Konstytucji RP daje wyraz ogólnemu systemowi wartości, na których jest zbudowany polski system prawa – stanowi dyrektywę zarówno dla procesu stanowienia, jak i stosowania prawa 42 .

Ponadto jest jedną z zasad systemu praw i wolności jednostki 43 .

Doktryna opowiada się za nadaniem art. 33 Konstytucji RP charakteru prawa podmiotowego – umożliwia to samodzielne powoływanie się na normę art. 33 jako podstawy prawnej roszczenia, a nie tylko w związku z naruszeniem innych wolności i praw 44 .

Istotne jest rów- nież uznanie, że art. 33 Konstytucji RP jest skuteczny horyzontalnie – jego adresatami jest nie tylko władza publiczna, lecz także podmioty prywatne – zwłaszcza pracodawcy 45 .

Dla pracodawców właśnie z treści art. 33 ust. 2 Konstytucji RP wynika wiele szczegółowych obowiązków.

Do nich odnosi się nakaz równości w kształceniu – stwarzaniu pracownikom obu płci takich samych szans uczestniczenia w szkoleniach zmierzających do podwyższenia kwalifikacji zawodowych.

To na przedsiębiorcach również spoczywa obo- 39 Wyrok Sądu Rejonowego w Płocku, sygn. akt IV P 353/05.

40 W sprawie jednak dyskryminacji w pierwszej instancji nie stwierdzono; apelację odrzu- cono z przyczyn formalnych, http://www.hfhrpol.waw.pl/precedens/pl/aktualnosci/sprawa- boleslawa-k.-dyskryminacja-w-miejscu.html 41 Art. 33 Konstytucji RP: “1.

Kobieta i mężczyzna w Rzeczypospolitej Polskiej mają równe prawa w życiu rodzin- nym, politycznym, społecznym i gospodarczym.

2.

Kobieta i mężczyzna mają w szczególności równe prawo do kształcenia, zatrudnienia i awansów, do jednakowego wynagradzania za pracę jednakowej wartości, do zabezpie- czenia społecznego oraz do zajmowania stanowisk, pełnienia funkcji oraz uzyskiwania godności publicznych i odznaczeń”.

42 L. Garlicki, op.

cit., Komentarz do art. 33 Konstytucji RP, s. 4–5.

43 Ibidem.

44 Ibidem.

45 Tak w wyroku TK z 13 czerwca 2000 r., sygn. akt K 15/99, OTK ZU 2000, nr 5, poz. 137, s. 681; K. Wojtyczek, op.

cit., s. 243.

128 4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu wiązek stworzenia obiektywnego systemu kryteriów zatrudnienia i awansów – w szerszym kontekście zaś równości do zajmowania stanowisk i pełnie- nia funkcji.

Niezwykle istotne z punktu widzenia występujących obecnie w praktyce problemów jest nakaz jednakowego wynagradzania za pracę tej samej wartości – w efekcie wprowadzenie zróżnicowania zarobków kreuje domniemanie sprzeczności takiej sytuacji z Konstytucją RP 46 .

Wskazany katalog przesłanek naruszania równości ma charakter przykładowy.

Treścią nakazu równego traktowania kobiet i mężczyzn jest zakaz dyskry- minacji – zakaz nieuzasadnionego różnicowania sytuacji kobiet i mężczyzn 47 .

Ważna jednak z punktu widzenia społecznej odpowiedzialności biznesu jest odpowiedź na pytanie, czy jest dozwolona dyskryminacja pozytywna (akcje afirmatywne), tj. wprowadzenie uprzywilejowania jednej z płci (w obecnej sytuacji społecznej kobiet), w celu wyrównania istniejących różnic społecz- nych.

Uprzywilejowania takie mogą skutkować odwrotną dyskryminacją drugiej płci i same w sobie nie są zgodne z zasadą równości.

To zagadnie- nie było przedmiotem analizy Trybunału Konstytucyjnego na gruncie stanu prawnego sprzed wejścia w życie obecnej Konstytucji RP.

Trybunał uznał wtedy, że argumentem konstytucyjnym, który przemawia za możliwością wprowadzenia akcji afirmatywnych jest zasada sprawiedliwości społecznej, której wyrazem jest potrzeba stworzenia kobiecie równouprawnionej pozycji wobec mężczyzny 48 .

Trybunał stwierdził: „ponieważ w rzeczywistości społecz- nej kobieta zajmuje z reguły pozycję słabszą [...] istnieje konstytucyjne uza- sadnienie dla wprowadzania regulacji nadających kobiecie pewne przywileje w porównaniu z mężczyzną, bo jest to instrument prowadzący do zapewnie- nia kobiecie rzeczywistego równouprawnienia.

Innymi słowy, konstytucyjnie dopuszczalne jest tzw. uprzywilejowanie wyrównawcze, tzn. uprzywilejowanie prawne mające na celu zmniejszenie nierówności faktycznie występujących w życiu społecznym pomiędzy kobietami a mężczyznami”.

Trybunał wska- zał, że regulacje ustanawiające tego typu uprzywilejowanie wyrównawcze nie mogą być z góry traktowane jako zakazane na tle zasady równości 49 .

Powyższą ocenę TK utrzymał na gruncie obecnej Konstytucji 50 .

46 L. Garlicki, op.

cit., Komentarz do art. 33 Konstytucji RP, s. 7.

47 Por. art. 11 2 k.p.: „Pracownicy mają równe prawa z tytułu jednakowego wypełniania takich samych obowiązków; dotyczy to w szczególności równego traktowania mężczyzn i kobiet w zatrudnieniu”.

48 Wyrok TK z 29 września 1997 r., sygn. akt K 15/97, OTK ZU 2000, nr 5, poz. 137, s. 7–9.

49 Ibidem, s. 8–9.

50 Por. Wyrok TK z 28 marca 2000 r., sygn. akt K 27/99, OTK ZU 2000, nr 2, poz. 62; Wyrok TK z 5 grudnia 2000 r., sygn.

K 35/99, OTK ZU 2000, nr 8, poz. 295.

4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 129 Przyjmuje się jednak, że uprawnienia wyrównawcze będą zazwyczaj badane w kontekście wprowadzonych ograniczeń korzystania z innych wol- ności i praw konstytucyjnych 51 .

W szczególności uznaje się, że uprawnienia wyrównawcze są bardziej akceptowalne na tle praw ekonomicznych i socjal- nych, a niekoniecznie już w przypadku praw osobistych i politycznych 52 .

Takie wnioski płyną również z orzeczenia TK z 29 września 1997 r. 53 ; przykładem akcji afirmatywnej na poziomie politycznym byłoby np. wprowadzenie cen- zusu liczby kobiet w parlamencie.

Nie ma podstaw, aby zagadnienie uprawnień wyrównawczych odnosić wyłącznie do równości płci.

Wydaje się, że ustalony w orzecznictwie TK sposób rozumowania można odnieść do innych okoliczności, w których może wystąpić dyskryminacja.

Pojawia się jednak pytanie, czy uprawnienia wyrów- nawcze są środkiem ultymatywnym, który może być zastosowany dopiero wtedy, gdy inne sposoby zwalczania występującej dyskryminacji okażą się nieskuteczne.

Na takim stanowisku stoi doktryna, wskazując na konieczny element ugruntowanego i daleko idącego charakteru nierówności 54 .

Drugą istotną kwestią z punktu widzenia społecznej odpowiedzialności biznesu jest odpowiedź na pytanie, czy wprowadzenie uprawnień wyrównawczych pozostaje wyłącznie w gestii ustawodawcy – państwa, czy też może zostać także wprowadzone przez przedsiębiorcę w celu zlikwidowania istniejących nierówności w jego przedsiębiorstwie 55 .

Powyższe ustalenia co do charakteru równości płci powinny znaleźć pełne zastosowanie na gruncie norm społecznej odpowiedzialności biznesu.

Po pierwsze, równość między kobietą a mężczyzną musi być brana pod uwagę jako nadrzędna wartość, która powinna mieć bezpośredni wpływ na decyzje podejmowane przez przedsiębiorców.

Po drugie, naruszenie zasady równości może skutkować bezpośrednią odpowiedzialnością przedsiębiorcy w szcze- gólności na gruncie norm Rozdziału IIa k.p., które mają pełne zastosowanie do dyskryminacji ze względu na płeć.

Przejawem naruszenia zakazu dyskryminacji kobiet na gruncie art. 33 Konstytucji RP oraz norm społecznej odpowiedzialności biznesu może być żądanie od kobiet starających się o pracę zaświadczenia lub informacji o stanie cywilnym lub – co absolutnie niedopuszczalne – zaświadczenia, że nie jest w ciąży.

W sferze tej dużego znaczenia nabierają właśnie normy 51 L. Garlicki, op.

cit., Komentarz do art. 33 Konstytucji RP, s. 11.

52 Ibidem.

53 Wyrok TK z 29 września 1997 r., sygn. akt K 15/97, OTK ZU 2000, nr 5, poz. 137.

54 L. Garlicki, op.

cit., Komentarz do art. 33 Konstytucji RP, s. 12.

55 Wprowadzenie np. preferencji dla awansu kobiet w celu zmiany struktury władzy w spółce.

130 4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu społecznej odpowiedzialności biznesu.

Stanowią one uzupełnienie postano- wień ustawowych, które w praktyce nie zapewniają kontroli nad tym, czy takie zaświadczenia są przez potencjalnego pracodawcę żądane.

Również z punktu widzenia kobiety starającej się o pracę mało prawdopodobne jest odmówienie podania takiej informacji 56 .

Inny będzie w takim przypadku sposób oddziaływania norm społecznej odpowiedzialności biznesu – zgodnie z nimi przedsiębiorca jest zobowiązany wywiązywać się z takiego zakazu ex ante.

W tym zakresie norma społecznej odpowiedzialności biznesu będzie zakładać pozytywny charakter zobowiązania.

Innymi słowy, skuteczność tej normy będzie wynikać nie z grożącej sankcji, a z faktu, że przedsiębiorca przyjął do własnego systemu wartości zasadę równości płci.

Najistotniejsza jednak, jeżeli chodzi o społeczną odpowiedzialności biz- nesu jest rola jej norm w wypełnieniu pozytywną treścią zakazów i naka- zów Kodeksu pracy.

W szczególności chodzi o wprowadzenie odpowied- niej polityki, która zmierza do szeroko rozumianego równouprawnienia kobiet z mężczyznami.

Powyższe powinno polegać na stworzeniu jasnych kryteriów awansu, także na najwyższe stanowiska w firmie.

Powinno to przeciwdziałać sytuacji, w której kobiety, będąc często lepiej wykształcone, stanowią niewielki procent na wyższych stanowiskach.

W tym kontekście należy również pozytywnie odpowiedzieć na pytanie o posiadanie przez przedsiębiorcę prawa do wprowadzenia uprzywilejowań wyrównawczych w celu zlikwidowania istniejących nierówności w jego przedsiębiorstwie.

Wydaje się, że w świetle norm społecznej odpowiedzialności biznesu, usta- nawiających wobec przedsiębiorcy daleko sięgające standardy zachowania, powinien on mieć nie tylko prawo, ale i obowiązek wprowadzenia polityki antydyskryminacyjnej, nawet jeżeli miałaby ona prowadzić do tzw. odwrot- nej dyskryminacji.

Nie stoją powyższemu na przeszkodzie przepisy kodeksu pracy.

W szczególności w art. 18 3b § 3 k.p. stwierdza się, że nie stanowią naruszenia zasady równego traktowania w zatrudnieniu działania podejmo- wane przez określony czas, zmierzające do wyrównywania szans wszystkich lub znacznej liczby pracowników wyróżnionych z jednej lub kilku przyczyn określonych w art. 18 3a § 1 – więc również płci, przez zmniejszenie na korzyść takich pracowników faktycznych nierówności.

Realizacja norm społecznej odpowiedzialności biznesu przez przedsię- biorcę jest równoznaczna z wypełnianiem pozytywnymi działaniami sfery normatywnej, wynikającej z art. 33 Konstytucji RP.

Ważne z punktu widze- nia zawartych w art. 33 Konstytucji RP wartości to stworzenie kobiecie 56 Skutkować to przecież może niezawarciem umowy przy prawdopodobnym podaniu innej pozornie obiektywnej przyczyny niezatrudnienia.

4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 131 możliwości powrotu do pracy po urlopie macierzyńskim.

Za pożądane działania należy także uznać stworzenie obiektywnych kryteriów warunku awansu, które uwzględniają w ścieżkach kariery okres ciąży oraz wychowa- nia dzieci.

Powyższe należy odnieść również do elastycznego czasu pracy dla osób decydujących się na wychowywanie dzieci oraz możliwości pracy w domu, czy tzw. telepracy.

Przykładem promocji takiej postawy wśród przedsiębiorców może być akcja „Firma przyjazna mamie”.

W jej edycjach wyróżniono m.in.: Hewlett-Packard, Zakłady Farmaceutyczne Unia, ABN Amro Bank, MEMRB International Poland, Nokia, Johnson & Johnson i Ronson Development.

Wskazywano na niestandardowe rozwiązania, które są pomocne młodym matkom: nienormowany czas pracy, negocjacje zakresu obowiązków, przesuwanie czasu pracy, czasowe zmniejszanie etatu, praca w domu.

Niektórzy laureaci wspomagali rodziny finansowo, oferując dodat- kowy płatny urlop macierzyński, bezpłatną opiekę medyczną dla kobiet w ciąży, zasiłki, pomoc rzeczową, prezenty.

Za godną upowszechnienia prak- tykę uznano urządzenie w firmie pokoju socjalnego dla matek.

Wszystkie te działania nagrodzeni pracodawcy uznawali za korzystne nie tylko z racji społecznych, lecz i biznesowych 57 .

Wskazane byłoby stworzenie specjalnych programów edukacyjnych dla kobiet, szczególnie tych wracających z urlopu macierzyńskiego, oraz ana- logiczne, do przedstawionych generalnych zasad, przeciwdziałania dys- kryminacji, natychmiastowe wyjaśnianie i sankcjonowanie wszelkich jej przejawów 58 .

Przykładowo w 2005 r. firma Alcatel zainicjowała pięcioletni program „Kobiety w przywództwie”, którego głównym celem jest wyrówna- nie poziomu zatrudnienia przedstawicieli obu płci na wysokich stanowiskach kierowniczych 59 .

Korzyści uzyskane przez pracodawcę w związku z realizacją norm społecznej odpowiedzialności biznesu byłyby bardzo duże.

Poprzez zmianę relacji między liczbą zatrudnionych kobiet a mężczyzn, pracodawca uzyskałby lepiej wykształconych pracowników.

W skali zaś gospodarki Pol- ski prowadziłoby to do pozytywnego dla przedsiębiorców wzrostu stopy zatrudnienia.

57 http://serwisy.gazeta.pl/czasopisma/1,45057,3747718.html oraz http://www.agora.pl/agora_ pl/1,66636,3057691.html 58 Szerzej odnośnie do tworzenia odpowiedniej kultury w pracy w tym zakresie por. C.L. Wade, Transforming Discriminatory Corporate Cultures: This is Not Just Women’s Work, “Maryland Law Review” 2006, t.

65, nr 2; St. John’s Legal Studies Research Paper No.

06-0041, http://ssrn.com/abstract=892391 59 http://fob.org.pl/kobiety-w-przywodztwie-161_534.htm

132 4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 4.2.4.

Wnioski Normy społecznej odpowiedzialności biznesu odnoszące się do zakazu dyskryminacji wynikają bezpośrednio z przepisów Konstytucji RP – art. 32 i 33 oraz odpowiednich norm Kodeksu pracy.

Ich adresatami są przedsię- biorcy – w przedmiotowej sferze działający w roli pracodawcy.

Ponadto normy społecznej odpowiedzialności biznesu odnoszące się do zakazu dys- kryminacji wyznaczają zakres znaczeniowy dla wewnętrznej sfery społecznej odpowiedzialności biznesu.

Normy te mają co do zasady treść identyczną z przedstawionymi normami konstytucyjnymi.

Inny jest natomiast adresat (wyłącznie przedsiębiorca) i sposób wywiązywania się z tych norm.

Normy społecznej odpowiedzialności biznesu mają w omawianym zakresie charakter bezwzględnie obowiązujący.

Wynikają one bowiem z przepisów bezwzględ- nie obowiązujących.

Bezwzględne obowiązywanie tych norm nie oznacza jednak, że istnieje jeden określony prawnie sposób działania, jeżeli chodzi o omówione działania pozytywne w zakresie przeciwdziałania dyskrymina- cji.

Przedsiębiorca ma prawo wyboru odpowiedniej do sytuacji istniejącej w jego przedsiębiorstwie polityki wdrażania antydyskryminacyjnych norm społecznej odpowiedzialności biznesu.

W związku z tym można mówić o dwóch zasadniczych poziomach obowią- zywania i wdrażania wobec przedsiębiorców norm społecznej odpowiedzial- ności biznesu, odnoszących się do zakazu dyskryminacji.

Pierwszy poziom polegałby na bezwzględnym przestrzeganiu obowiązującego prawa, także w tych sferach, w których brakuje skutecznych mechanizmów ze strony pań- stwa do jego egzekwowania.

Drugi poziom polega natomiast na pozytywnym wypełnianiu treścią norm ogólnych, pozwalających na swobodę w zakresie kształtowania stosunków pracy – chodzić tutaj będzie w szerokim kontekście o stworzenie przez przedsiębiorcę środowiska pracy wolnego od dyskrymina- cji oraz o podejmowanie odpowiednich działań w przypadku, gdy pracownik zarzuca zaistnienie dyskryminacji lub też, gdy pracodawca posiada wiedzę, że w zakładzie pracy może dochodzić do dyskryminacji.

Wywiązywanie się przez przedsiębiorcę z realizacji norm społecznej odpowiedzialności biznesu na drugim poziomie skutkuje zarazem podniesieniem standardów.

Odpowiedzialność za naruszenie norm społecznej odpowiedzialności biz- nesu w zakresie dotyczącym zakazu dyskryminacji będzie miała charakter prawny.

Będzie ona dotyczyć zarówno pierwszego poziomu obowiązywania tych norm i przybierze wtedy formę konieczności wypłaty odszkodowania i ewentualnego przywrócenia do pracy dyskryminowanego pracownika.

Odpowiedzialność prawna będzie odnosić się jednak również do drugiego poziomu – w przypadku braku odpowiedniej polityki przeciwdziałania dys-

4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 133 kryminacji pracodawca będzie odpowiedzialny za wszelkie przejawy dyskry- minacji występujące między pracownikami.

Ponadto odpowiedzialność za naruszenie norm społecznej odpowiedzialności biznesu w zakresie doty- czącym zakazu dyskryminacji będzie miała również charakter pozaprawny i będzie mogła skutkować osłabieniem wizerunku danej firmy.

4.3.

Prawa pracownicze 4.3.1.

Normy konstytucyjne Konstytucja RP wyznacza generalnie kierunki prawa pracy w RP oraz wartości, które powinny być brane pod uwagę w relacjach pracowniczych.

Na regulację konstytucyjną składa się wiele norm.

Podstawowe regulacje znajdują się w art. 24 i 65 Konstytucji RP.

Zgodnie z pierwszą ze wskazanych regulacji praca znajduje się pod ochroną Rzeczypospolitej Polskiej.

Rów- nocześnie RP sprawuje nadzór nad warunkami wykonywania pracy.

Art. 65 ust. 1 Konstytucji RP jako konstytucyjnie chronioną zasadę wprowadza wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz miejsca pracy, dotyczy ona m.in. wolności wyboru pracodawcy 60 .

Istotna jest również zasada społecznej gospodarki rynkowej wynikająca z art. 20 Konstytucji RP ze szczególnym uwzględnieniem dialogu i współpracy partnerów społecznych, zakazu dys- kryminacji (art. 32–33 Konstytucji RP) i nienaruszalnej godności człowieka – pracownika (art. 30 Konstytucji RP).

Ważna ponadto z punktu widzenia poszukiwania konstytucyjnych norm, odnoszących się do społecznej odpo- wiedzialności biznesu, jest regulacja art. 66 Konstytucji RP, ustanawiająca prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy 61 .

Podkreśla się, że z art. 65 ust.1 Konstytucji RP wynika wolność pracy w szerokim kontekście.

W szczególności odnosi się ona do traktowania pojęcia „pracy” nie tylko jako zatrudnienia na podstawie umowy o pracę, lecz także na innej podstawie prawnej 62 .

To zaś ma konsekwencje dla norm społecznej odpowiedzialności biznesu – przy ich analizie, kiedy mowa o pra- 60 Wyrok TK z 23 czerwca 1999 r., sygn. akt K 30/98, OTK ZU 1999, nr 5 poz. 10, s. 549.

61 Por. również art. 31 Karty Praw Podstawowych UE: „1.

Każdy pracownik ma prawo do warunków pracy uwzględniających jego zdrowie, gwarantujących mu bezpieczeństwo i godność.

2.

Każdy pracownik ma prawo do ograniczenia maksymalnego wymiaru czasu pracy, okresów dziennego i tygodniowego odpoczynku oraz do corocznego płatnego urlopu”.

62 J. Borowicz, Wolność pracy, w: B. Banaszak, A. Preisner, Prawa i wolności obywatelskie w Konstytucji RP, C.H. Beck, Warszawa 2002, s. 508.

134 4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu cownikach jako kontrahentach przedsiębiorcy, należy ujmować ich szerzej niż tylko jako pracowników zatrudnionych na podstawie umowy o pracę.

Art. 65 ust. 1 Konstytucji RP jest adresowany do państwa – to ono ma stworzyć warunki, gdzie wolność pracy będzie funkcjonować.

Brak natomiast podstaw, aby wolności pracy nadawać skuteczność horyzontalną i wyprowa- dzać z tego artykułu obowiązki po stronie prywatnego pracodawcy 63 .

Nie oznacza to jednak, że przedsiębiorcy mogą abstrahować w swojej działalności od wartości konstytucyjnej, jaką jest wolność pracy.

W szczególności nie mogą podejmować działań, które by tę wolność ograniczały.

Ważną regulacją konstytucyjną, którą należy uznać za bezpośrednio horyzontalnie skuteczną, jest art. 66 Konstytucji RP 64 .

Urzeczywistnienie przewidzianego tam prawa każdego do bezpiecznych i higienicznych warun- ków pracy spoczywa na każdym pracodawcy.

Z art. 66 ust. 2 Konstytucji RP można wywieść natomiast obowiązek pracodawcy do niewymagania od pracowników czasu pracy większego niż wskazane w ustawie maksymalne normy czasu pracy.

Sprzeczne z przedmiotową regulacją konstytucyjną byłoby również niewynagradzanie pracownika za pracę w nadliczbowym zakresie.

Szczegółowe obowiązki związane z realizacją wymienionych w art. 66 Konstytucji RP wartości konstytucyjnych, będą wynikać jednak z regu- lacji ustawowej.

Wskazane normy konstytucyjne są uszczegółowione i rozszerzane w Kodeksie pracy.

Tam też regulowane są szczegółowe obowiązki praco- dawcy zwłaszcza w stosunku do pracowników 65 .

Tytułem przykładu należy wymienić takie obowiązki pracodawcy, jak organizowanie pracy w sposób zapewniający pełne wykorzystanie czasu pracy i zmniejszenie uciążliwo- ści pracy, zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy oraz prowadzanie systematycznych szkoleń pracowników w tym zakresie, ter- minowe i prawidłowe wypłacanie wynagrodzenia, ułatwianie pracownikom podnoszenia kwalifikacji zawodowych, a także stosowania obiektywnych i sprawiedliwych kryteriów oceny pracowników oraz wyników ich pracy.

Rzetelne wywiązywanie się ze wskazanych obowiązków stanowi zarazem czynienie zadość zobowiązaniom płynącym z norm społecznej odpowie- dzialności biznesu.

63 L. Garlicki, Konstytucja..., op.

cit., Komentarz do art. 65 Konstytucji RP, s. 8.

64 Za powyższym opowiada się P. Winczorek., Komentarz do Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r., Wydawnictwo Liber, Warszawa 2000, s. 90.

Na innym stanowisku stoi L. Garlicki, op.

cit., Komentarz do art. 66 Konstytucji RP, s. 3.

65 Por. w szczególności art. 94–99 k.p.

4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 135 4.3.2.

Normy społecznej odpowiedzialności biznesu a prawa pracownicze Normy społecznej odpowiedzialności biznesu odnoszą się bezpośrednio do relacji pracowniczych.

Pozostają one w bezpośrednim związku z normami konstytucyjnymi i normami Kodeksu pracy.

Z nich wywodzą również swój podstawowy zakres treściowy.

Ponownie, jak w przypadku dyskryminacji, sposób wywiązywania się z nich ma w swoim podstawowym wymiarze nie negatywny, a pozytywny charakter.

Chodzi w szczególności o wdrażanie prak- tyk, które mają na celu lepszą ochronę i realizację praw pracowników 66 .

Wywiązywanie się z norm społecznej odpowiedzialności biznesu polega w szczególności na stworzeniu odpowiednich praktyk zarządzania zasobami ludzkimi w przedsiębiorstwie 67 , uwzględniających nienaruszalną godność, dobro i szanse rozwojowe pracownika.

Dużym wyzwaniem we współczesnej gospodarce jest dla przedsiębiorcy przyciągnięcie i utrzymanie wykwali- fikowanych pracowników.

Wydaje się, że wykwalifikowani pracownicy, którzy mogą decydować o obliczu firmy, zdecydują się na zatrudnienie w miejscu, w którym uwzględniane są wartości etyczne – wartości konsty- tucyjne w płaszczyźnie prawnej, które wynikają z realizacji przez danego przedsiębiorcę społecznej odpowiedzialności biznesu 68 .

Sprzyja to również budowaniu przewagi konkurencyjnej danego przedsiębiorcy.

W tym kon- tekście istotne jest stworzenie pracownikom odpowiednich warunków roz- woju, zwłaszcza dokształcania się.

O istocie powyższego świadczy regulacja omówionego zagadnienia w Karcie Praw Podstawowych, gdzie w art. 14 jako element prawa do nauki traktuje się prawo każdego do dostępu do kształcenia zawodowego i ustawicznego.

Kształcenie to może być w szcze- gólności skuteczne w przypadku partnerstwa z działaczami lokalnymi, którzy opracowują programy edukacyjne i szkoleniowe 69 .

Formą wywiązywania się z norm społecznej odpowiedzialności biznesu będzie również edukacyjne i finansowe wspieranie młodych ludzi w trakcie ich nauki, np. przez stwo- rzenie możliwości odbycia praktyk.

Z punktu widzenia norm społecznej odpowiedzialności biznesu istotne jest również zapewnienie pracownikom odpowiedniej wiedzy i informacji na temat działalności przedsiębiorstwa, w którym pracuje 70 .

66 Jak wskazano, rozumianych jednak szerzej niż tylko jako pracowników w rozumieniu Kodeksu pracy.

67 Powinno ono uwzględniać w szczególności obiektywny sposób rekrutacji na wszelkie stanowiska w firmie oraz jasne kryteria awansu.

68 Może chodzić np. o przedsiębiorstwo, które zatrudnia osoby niepełnosprawne.

69 Zielona Księga, punkt 30.

70 Por. art. 27 Karty Praw Podstawowych – Prawo pracowników do informacji i konsultacji w ramach przedsiębiorstwa: „Pracownikom lub ich przedstawicielom należy zagwaran-

136 4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu W zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy normy społecznej odpowie- dzialności biznesu odgrywają bardzo dużą rolę przez propagowanie bezpie- czeństwa pracy, wykorzystując je jako kryteria przy nabywaniu produktów i usług od innych przedsiębiorstw oraz jako element marketingowy słu- żący do reklamowania swoich produktów lub usług.

Te dobrowolne metody można postrzegać jako uzupełnienie przepisów i kontroli przeprowadzanych przez władze publiczne, ponieważ ich celem jest również propagowanie dzia- łań prewencyjnych, tj. wyższego poziomu bezpieczeństwa i higieny pracy 71 .

W tym kontekście istotne jest również stworzenie odpowiedniego sytemu certyfikacji bezpieczeństwa produktów, co pozwala na prostą i obiektywną ocenę przedsiębiorcy w zakresie wywiązywania się z norm bhp 72 .

Normy społecznej odpowiedzialności biznesu będę miały również zastosowanie w przypadku restrukturyzacji przedsiębiorstw, w czasie których dochodzi zwłaszcza do zagrożeń dla praw pracowniczych 73 .

W sytuacji restruktury- zacji dużego znaczenia nabiera realizacja prawa pracowników do pełnej informacji na temat działalności firmy oraz możliwości konsultacji co do warunków, na jakich restrukturyzacja się dokonuje.

Bezwzględnym obowiązkiem przedsiębiorcy-pracodawcy jest obowiązek uwzględniania w prowadzonej działalności gospodarczej nienaruszalnej god- ności ludzkiej – w badanym aspekcie godności pracowniczej, wynikającej z art. 11 1 k.p.

74 .

W doktrynie prawa pracy godność pracownicza jest rozu- miana w sposób tożsamy z pojęciem „godności” ustalonym w prawie kon- stytucyjnym 75 .

Cechują ją jednak szczególne formy ewentualnego naruszenia, wynikające ze specyfiki stosunku pracy.

Z godnością jest związana również ochrona innych dóbr osobistych pracowników oraz odpowiedzialność cywilna ustalana na podstawie zasad ogólnych prawa cywilnego.

Niewątpliwie jednym ze sposobów naruszania godności pracownika, typo- wego dla relacji pracowniczych jest mobbing 76 .

Norma społecznej odpowie- tować, na właściwych poziomach, informację i konsultację we właściwym czasie, w przy- padkach i na warunkach przewidzianych w prawie wspólnotowym oraz ustawodawstwach i praktykach krajowych”.

71 Zielona Księga, punkt 30.

72 Ibidem, punkty 33–34.

73 Ibidem, punkty 35–39.

74 Art. 11 1 : Pracodawca jest obowiązany szanować godność i inne dobra osobiste pracow- nika.

75 D. Dörre-Nowak, Ochrona godności i innych dóbr osobistych pracownika, C.H. Beck, Warszawa 2005, s. 132–133.

76 Na gruncie Kodeksu pracy mobbing jest rozumiany jako „działania lub zachowania dotyczące pracownika lub skierowane przeciwko pracownikowi, polegające na uporczy- wym i długotrwałym nękaniu lub zastraszaniu pracownika, wywołujące u niego zaniżoną

4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 137 dzialność biznesu poświęcona mobbingowi wynika bezpośrednio z art. 94 3 § 1 k.p. Mowa w nim o przeciwdziałaniu mobbingowi jako obowiązku pra- codawcy.

Nie będzie więc wywiązywaniem się z norm społecznej odpowie- dzialności biznesu wyłącznie unikanie celowego i długotrwałego nękania i zastraszania pracownika.

To samo odnosi się do tolerowania i nieprzeciw- działania przejawom molestowania w miejscu pracy.

Molestowanie (szyka- nowanie) w rozumieniu art. 18 3a § 5 punkt 2 k.p.

77 jest czynem zależnym bezpośrednio od innych współpracowników.

To na pracodawcy spoczywa natomiast odpowiedzialność pośrednia.

Takie molestowanie zaś może być powiązane z działalnością dyskryminacyjną.

Podkreśla się, że „z uwagi na zasadę równości między ludźmi, której formalnym wyrazem jest zasada równości wobec prawa, godność człowieka jest nierozerwalnie związana z zakazem dyskryminacji” 78 .

W związku z tym naruszenie godności człowieka stanowi przejaw dyskryminacji w stosunkach pracy.

Równocześnie „naru- szenie godności pracownika albo poniżenie lub upokorzenie go nie zawsze musi być objęte zamiarem pracodawcy, niekiedy może ono być skutkiem określonego jego zachowania lub zachowania osób, za których działania lub zaniechania ponosi odpowiedzialność, na które on się godził” 79 .

W związku z tym o wywiązaniu się z norm społecznej odpowiedzial- ności biznesu w przypadku mobbingu oraz molestowania będzie decydo- wać konsekwentna polityka pracodawcy zmierzająca do likwidowania tych zjawisk w jakiejkolwiek postaci.

W szerszym kontekście zaś wiązać się to będzie z nakazem dla pracodawcy tworzenia przyjaznego środowiska pracy 80 .

W szczególności niedopuszczalne powinno być budowanie relacji w pracy z pozycji siły, zatrudnienia na czas ściśle określony, oparte głównie o nie- dające poczucia stabilności umowy cywilnoprawne (o dzieło czy zlecenie).

Będzie stanowić więc naruszenie norm społecznej odpowiedzialności biznesu oparcie struktury przedsiębiorstwa na umowach cywilnoprawnych w sytuacji, gdy sposób organizacji pracy jest typowy dla stosunku pracy, nawet jeżeli nie będzie to sprzeczne z bezwzględnie obowiązującymi regula- ocenę przydatności zawodowej, powodujące lub mające na celu poniżenie lub ośmie- szenie pracownika, izolowanie go lub wyeliminowanie z zespołu współpracowników” (art. 94 3 § 2).

77 Na gruncie Kodeksu pracy molestowanie to „zachowanie, którego celem lub skutkiem jest naruszenie godności albo poniżenie lub upokorzenie pracownika”.

78 D. Dörre-Nowak, op.

cit., s 127.

79 K. Rączka, Prawo pracy, Komentarz do art. 183a Kodeksu Pracy, Wydawnictwo Prawnicze Lexis-Nexis, Warszawa 2004.

80 Również przez wynagradzanie wszelkich osiągnięć czy chęci dalszego kształcenia się oraz umożliwienie awansowania z tego tytułu.

138 4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu cjami prawnymi 81 .

Naruszeniem norm społecznej odpowiedzialności biznesu będzie również współpraca z młodymi osobami, w szczególności po studiach na zasadach praktyki – bardzo często spotykana jest nieodpłatna praca mło- dych osób przez czas nieokreślony, dłuższy niż miesiąc bez jakiegokolwiek prawnego uregulowania ich sytuacji i bez zagwarantowania zatrudnienia po tego typu „praktyce”.

Prowadzi to do sytuacji, w której część działalno- ści przedsiębiorstw (np. kancelarii prawnych), zwłaszcza tej o charakterze technicznym i pomocniczym jest świadczona nieodpłatnie przez młode, cyklicznie zmieniające się osoby.

Zbudowanie struktury przedsiębiorstwa w taki sposób będzie naruszeniem norm społecznej odpowiedzialności biz- nesu, nawet jeżeli nie dojdzie do złamania bezwzględnie obowiązujących norm prawnych.

Inną sytuacją, która może zilustrować przypadki naruszeń norm społecz- nej odpowiedzialności biznesu jest nieodpowiednia organizacja czasu pracy.

Jak wskazywano czas pracy jest poddany regulacji konstytucyjnej.

W tej materii jednak normy społecznej odpowiedzialności biznesu mogą sięgać dalej.

Za niedopuszczalne z ich punktu widzenia jest zmuszanie pracowników do pracy w godzinach nadliczbowych, bez wypłacania dodatkowego wyna- grodzenia z tego tytułu.

Powyższe należy odnieść zarówno do pracowników fizycznych, jak i umysłowych.

W przypadku tych pierwszych, kontrola czasu pracy ze strony organów państwowych ma miejsce po głośnych procesach sądowych wygranych przez pracowników supermarketów 82 i wydaje się być w przypadku pracowników wielkopowierzchniowych obiektów handlowych skuteczniejsza.

Cały czas jednak w niektórych gałęziach gospodarki np. na rynku usług świadczonych przez agencje ochrony, naruszane są prawa pra- cownicze także w zakresie dotyczącym pracy w godzinach nadliczbowych.

Jeżeli chodzi natomiast o pracowników umysłowych to szczególne problemy w tej materii występują w dużych korporacjach.

W strategiach tych firm pod pozorem budowania odpowiedniej kultury pracy tworzy się presję do pracy do późnych godzin wieczornych i w weekendy.

Tymczasem normy społecznej odpowiedzialności biznesu w zakresie regulowania czasu pracy zakładają racjonalną organizację czasu pracy, z uwzględnieniem prawa każ- 81 Sytuacja taka występowała w ocenie Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy w spółce Ekotrade, gdzie agenta ochrony zatrudniano na podstawie umowy cywilnoprawnej, pomi- mo że jego praca miała charakter świadczenie pracy, por. wyrok Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy z 22 grudnia 2008 r., sygn.

VII P 5238/06 utrzymany w mocy wyrokiem Sądu Okręgowego w Warszawie z 19 czerwca 2009 r., sygn.

XII Pa 138/09.

82 Por. w szczególności wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 17 lipca 2007 r. w sprawie z powództwa Bożeny Łopackiej przeciwko Jeronimo Martins Dystrybucja SA, sygn. akt III Apa 19/07.

4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 139 dego pracownika do wypoczynku i wynagrodzenia za pracę w dodatkowym wymiarze.

Z punktu widzenia norm społecznej odpowiedzialności biznesu odno- szących się do szeroko rozumianego prawa pracy istotna jest podmiotowa sfera zatrudnienia.

Za jednoznacznie sprzeczne ze wskazanymi w rozdziale drugim normami międzynarodowymi oraz zasadami konstytucyjnymi jest zatrudnianie dzieci.

Wydaje się, że w sferze tej na terenie Polski nie dochodzi do wielu nieprawidłowości.

W perspektywie jednak dalszego dynamicznego rozwoju polskich firm, można wyobrazić sobie sytuację, w której polskie firmy będą wchodzić na rynki państw Trzeciego Świata, gdzie taka prak- tyka jest powszechna.

Wydaje się również, że rola polskich przedsiębiorstw w tym zakresie mogłaby polegać na wymaganiu od swoich zagranicznych kontrahentów wyjaśniania wszelkich wątpliwości co do pracy dzieci w tych firmach.

Pozytywne i w pełni uzasadnione z punktu widzenia społecznej odpo- wiedzialności biznesu będzie zatrudnianie niepełnosprawnych.

Powyższe nie powinno być traktowane tylko w kategoriach dodatkowego zysku 83 , a świadomej decyzji przedsiębiorcy, która powinna przełożyć się na poprawę jego wizerunku oraz większą efektywność i wyniki finansowe samego przed- siębiorstwa.

Na kanwie żywej dyskusji, jaka miała miejsce w Polsce w związku z uchwa- leniem tzw. nowej ustawy lustracyjnej 84 , nasuwa się obserwacja dotycząca konieczności ukształtowania stosunku pracy opartego na o obiektywnych i stricte merytorycznych kryteriach.

W tym kontekście za niedopuszczalne należy uznać danie przedsiębiorcy prawa do dyscyplinarnego wypowiedzenia umowy o pracę na podstawie niejasnych kryteriów dotyczących współpracy ze służbami bezpieczeństwa w okresie komunizmu, w sytuacji, gdy fakt takiej współpracy nie jest potwierdzony wyrokiem sądowym.

Skorzystanie z takiego uprawnienia przez pracodawcę stanowiłoby naruszenie norm spo- łecznej odpowiedzialności biznesu 85 .

Z zasad społecznej odpowiedzialności biznesu wynika również koniecz- ność ochrony tzw. whistleblowers – osób, które działają w interesie spo- łecznym i doprowadzają do wykrycia i upublicznienia nieprawidłowości, 83 Przedsiębiorcy zatrudniający niepełnosprawnych w Polsce uzyskają od państwa dodatkowe dofinansowanie z tego tytułu.

84 Ustawa z 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bez- pieczeństwa państwa z lat 1944–1990 oraz treści tych dokumentów, DzU 2006, nr 218, poz. 1592, nr 249, poz. 1832; DzU 2007, nr 25, poz. 162.

85 Stało się to niemożliwe w związku z wyrokiem TK z 11 maja 2007 r., sygn. akt K 2/07, OTK ZU 2007. nr 5A, poz. 48.

140 4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu np. w spółkach 86 .

W takiej sytuacji na pracodawcy spoczywa szczególne zobowiązanie w zakresie ochrony takich pracowników przed szykanami i zwolnieniem 87 .

Wskazywanie na nieprawidłowości w funkcjonowaniu przed- siębiorstw jest zjawiskiem korzystnym, które przyczynia się do usprawnie- nia ich funkcjonowania i większej transparentności ich działań.

W żadnym wypadku powyższe działania nie powinny być podstawą zwolnienia.

W wielu państwach dostrzeżono konieczność ochrony osób, które podejmują działania w interesie publicznym i są z tego powodu szykanowane.

Ma to miejsce m.in. w prawie brytyjskim na podstawie Public interest disclosure act 88 oraz w prawie amerykańskim, gdzie obecnie jest uchwalany Whistleblo- wer protection enhancement act.

W polskim prawie, jak dotychczas, nie ma odrębnych regulacji chroniących ten przejaw działalności publicznej – czy raczej: w interesie publicznym.

Należy jednak zwrócić uwagę, że ochrona tzw. whistleblowers jest konieczna w świetle norm społecznej odpowiedzialności biznesu.

Wynika to zwłaszcza z założeń ogólnych Wytycznych OECD 89 .

4.3.3.

Wnioski Normy społecznej odpowiedzialności biznesu dotyczące relacji pracowni- czych wynikają z norm konstytucyjnych.

Jednak w przeciwieństwie do norm konstytucyjnych dotyczących dyskryminacji źródło konstytucyjne dla norm społecznej odpowiedzialności biznesu jest w tym przypadku bardziej ograni- czone.

Wynika to z nadania konstytucyjnym prawom ekonomicznym i socjal- nym – do nich zaliczają się postanowienia art. 65 ust. 1 i art. 66 Konstytucji RP – charakteru kierunkowego określającego założenia polityki państwowej.

Wskazane jednak w Konstytucji RP wartości mają przełożenie na główne 86 Najbardziej znaną sprawą, w której ważną rolę odegrał tzw. whistleblower była sprawa bankructwa Enronu.

87 Na gruncie polskim, ciekawą, choć jeszcze nierozstrzygniętą sądowo sprawą jest przy- padek Piotra Sułka, pracownika Post Media Serwis sp. z o.o. na stanowisku redaktora naczelnego tygodnika zakładowego „Poczta Polska”.

Powyższy tygodnik jest wydawany na zlecenie Poczty Polskiej, a wyżej wymieniona Spółka stanowi własność Poczty Polskiej.

P.

S ułek w piśmie do Ministerstwa Infrastruktury, które nadzoruje działalność Poczty Polskiej, podnosił, że w Post Media Serwis sp. z o.o. dochodzi do wielu nieprawidłowości finansowych, zwłaszcza że wydawanie tygodnika „Poczta Polska” przewyższa znacząco koszty jego wydawania, oraz że spółka zatrudnia czteroosobowy zarząd wraz z dorad- cami, co stanowi dużą liczbę, biorąc pod uwagę, że Spółka zatrudnia 25 pracowników.

W konsekwencji listu P. Sułek został zwolniony.

Por. P. Miączyński, K. Niklewicz, Pocztowa kasa PiS, „Gazeta Wyborcza” z 10 czerwca 2008 r.; P. Miączyński, K. Niklewicz, Pocztowa kara za nielojalność, „Gazeta Wyborcza” z 12–13 lipca 2008 r. 88 http://www.opsi.gov.uk/acts/acts1998/ukpga_19980023_en_1 89 Por. punkt 2.2.2. niniejszej pracy.

4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 141 źródło norm społecznej odpowiedzialności biznesu, jakim jest Kodeks pracy.

Zawarte tam postanowienia stanowią co do zasady treść tych norm.

Inny jest jednak sposób ich egzekwowania.

Chodzi tutaj bardziej o działania pozytywne, całościową politykę zarządzania firmą niż o niełamanie zakazów prawnych zawartych w Kodeksie pracy.

Istotą norm społecznej odpowiedzialności będzie więc również wynikające z nich zobowiązanie do wdrażania ich w sposób uprzedni, a nie dopiero w związku z zaistniałymi nieprawidłowościami.

W związku z faktem, że podstawowym źródłem dla społecznej odpowie- dzialności biznesu jest w przypadku praw pracowniczych Kodeks pracy będą one miały w omawianym zakresie głównie charakter bezwzględnie obowiązu- jący.

Sytuacja taka będzie dotyczyć w szczególności nakazu przeciwdziałania mobbingowi, molestowaniu, naruszeniu norm czasu pracy lub zatrudnianiu dzieci.

W tym przypadku będziemy mieli również do czynienia z możliwością cywilnej odpowiedzialności prawnej.

Natomiast w pozostałych omówionych przypadkach (praca młodych osób bez uregulowania ich statutu, branie pod uwagę subiektywnych okoliczności jako podstawy do wypowiedzenia umowy) zachowanie przedsiębiorców będzie stanowić również naruszenie bezwzględnie obowiązujących norm społecznej odpowiedzialności biznesu.

W tym zakresie nie będą one jednak mogły podlegać skutecznej egze- kucji w postępowaniu sądowym.

Jednak w obu omówionych przypadkach naruszenie norm społecznej odpowiedzialności biznesu będzie skutkować osłabieniem wizerunku danej firmy 90 .

Charakter dyspozytywny będą miały normy społecznej odpowiedzialności biznesu dotyczące stworzenia jasnych kryteriów awansu w pracy, demokratycznego, partnerskiego systemu zarzą- dzania firmą czy zatrudnienia osób niepełnosprawnych – wywiązanie się z tych norm zależne będzie od decyzji przedsiębiorcy, z tym, że nie podjęcie tych działań może skutkować gorszymi wynikami ekonomicznymi przedsię- biorstwa lub brakiem możliwości zbudowania korzystnego wizerunku dla opinii publicznej i potencjalnych klientów.

Poprzez wdrażanie w działalności przedsiębiorców norm społecznej odpowiedzialności biznesu będzie dochodzić do znacznego podwyższenia standardów ochrony pracownika w porównaniu z kierunkowymi założeniami konstytucyjnymi (które określają jednak wartości niezbędne dla odpowied- niego rozumienia norm społecznej odpowiedzialności biznesu).

Rezultatem wywiązywania się z norm społecznej odpowiedzialności biznesu będzie nato- miast stabilizacja zatrudnienia, wyższy poziom zadowolenia pracowników i ich rodzin, dobry wizerunek zewnętrzny, możliwość uniknięcia konfliktów 90 Sytuacja taka miała niewątpliwie miejsce w przypadku naruszeń praw pracowniczych w supermarketach Biedronka.

142 4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu sądowych czy medialnych i zbudowania w efekcie przewagi konkurencyjnej w stosunku do innych przedsiębiorców czy nawet skok rozwojowy 91 .

4.4.

Wolność słowa, prawo do krytyki 4.4.1.

Konstytucyjne pojęcie „wolności słowa” Wolność słowa wynika z art. 54 Konstytucji RP: „Każdemu zapewnia się wolność wyrażania swoich poglądów oraz pozyskiwania i rozpowszechniania informacji”.

Prawu temu nadaje się szeroki zakres znaczeniowy 92 .

Odnosi się on do wolności wyrażania poglądów (zarówno własnych, jak i cudzych), wolności rozpowszechniania informacji przy użyciu wszelkich środków komu- nikowania oraz wolności uzyskiwania informacji przez poszukiwanie i dostęp do krajowych i zagranicznych źródeł informacji 93 .

Uzupełnienie art. 54 Kon- stytucji RP zawarte jest w innych przepisach konstytucyjnych 94 .

Art. 54 Konstytucji RP, w związku z wystarczającym poziomem konkre- tyzacji, ma bezpośrednie zastosowanie także na płaszczyźnie horyzontalnej.

W związku z tym jego treść wiąże nie tylko organy państwowe, lecz także podmioty prywatne.

Powinny one w ramach przysługującej im kompetencji lub prowadzonej działalności (zwłaszcza gospodarczej) mieć na względzie funkcjonowanie zasady wolności wypowiedzi.

Wolność wypowiedzi jest powszechnie uznawana jako podstawa demokratycznego państwa prawnego, zapewniająca funkcjonowanie idei pluralizmu i tolerancji.

Zgodnie z zasadami ogólnymi ograniczenia wolności słowa powinny znajdować uzasadnienie w szczególności w konieczności zapewnienia bez- pieczeństwa publicznego, wolności i praw innych osób oraz być propor- cjonalne i nie naruszać istoty tej wolności (art. 31 ust. 3 Konstytucji RP).

91 Porównaj badania prowadzone przez J.C. Collins, Od dobrego do wielkiego.

Sie dem czynników przetrwania i zwycięstwa firm, Jacek Santorski Wydawnictwa Biznesowe, Warszawa 2003.

92 P. Sarnecki, Komentarz do art. 54 Konstytucji RP, w: L. Garlicki, op.

cit., Komen- tarz..., s. 2.

93 Ibidem; W. Skrzydło, Komentarz do art. 54 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, w: W. Skrzydło, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej.

Komentarz, Kantor Wydawniczy Zakamycze, Kraków 2002.

94 Por. następujące artykuły Konstytucji RP: art. 49 – wolność i ochrona tajemnicy komu- nikowania się; art. 25 ust. 2 – swoboda wyrażania przekonań religijnych, światopoglą- dowych, i filozoficznych w życiu publicznym; art. 14 – wolność prasy i innych środków masowego przekazu; art. 61 – dostęp do informacji publicznej; art. 51 ust. 3 – dostęp każdego do dotyczących go urzędowych dokumentów i zbiorów danych; art. 63 – prawo składania petycji, wniosków i skarg.

4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 143 Każdorazowa ocena proporcjonalności ograniczenia wolności słowa powinna być dokonywana pod kątem tego, czy wprowadzona regulacja jest w stanie doprowadzić do zamierzonych przez nią skutków, czy jest ona niezbędna dla ochrony interesu publicznego, z którym jest połączona, czy efekty wpro- wadzonej regulacji pozostają w proporcji do ciężarów nakładanych przez nią na obywatela 95 .

TK zaznaczył, iż powinny być zastosowane środki nie- zbędne „w tym sensie, że chronić one będą określone wartości w sposób, bądź w stopniu, który nie mógłby być osiągnięty przy zastosowaniu innych środków, a jednocześnie winny to być środki jak najmniej uciążliwe dla pod- miotów, których prawa bądź wolności ulegają ograniczeniu” 96 .

Przykładem takich ograniczeń może być m.in. ochrona dóbr osobistych (art. 23–24 k.c.

i 448 k.c.) oraz tzw. lojalność pracownicza, wynikająca z przepisów Kodeksu pracy.

Konstytucyjnie wątpliwe jest wprowadzanie ograniczeń w korzystaniu z wolności słowa lub prawa do krytyki w aktach prawnych podustawowych (kodeksy etyki czy regulaminy wewnętrzne firm), nawet jeżeli powyższe wynika z delegacji ustawowej.

Sytuacja taka ma miejsce w szczególności w przypadku wolnych zawodów.

Konstytucyjna wolność słowa i prawo do krytyki powinny być definio- wane z uwzględnieniem orzecznictwa ETPCz ukształtowanego na podstawie art. 10 Konwencji.

ETPCz traktuje swobodę wypowiedzi jako jeden z filarów demokratycznego społeczeństwa, podstawę jego rozwoju i warunek samo- realizacji jednostki 97 .

Swoboda ta odnosi się zdaniem ETPCz również do wypowiedzi kontrowersyjnych, oburzających lub nawet obrażających – takie są wymogi tolerancji w demokratycznym społeczeństwie.

4.4.2.

Konstytucyjna wolność słowa a normy społecznej odpowiedzialności biznesu Omówione przepisy dotyczące wolności słowa były tradycyjnie adresowane do organów państwowych, które traktowano równocześnie jako potencjal- nego gwaranta i naruszyciela wskazanej wolności.

Nie ma jednak podstaw, żeby unormowania art. 54 Konstytucji RP nie odnieść również do działalno- ści przedsiębiorców.

W związku z tym normy społecznej odpowiedzialności biznesu powinny być wywodzone także z art. 54 Konstytucji RP.

95 Orzeczenie TK z 26 kwietnia 1995 r., sygn. akt K 11/94, OTK ZU 1995, nr 12; Wyrok TK z 28 czerwca 2000 r., sygn. akt K 34/99, OTK ZU 2000, nr 5, poz. 142; Wyrok TK z 29 czerwca 2001 r., sygn. akt K 23/00, OTK ZU 2001, nr 5, poz. 124; Wyrok TK z 3 października 2000 r., sygn. akt K 33/99, OTK ZU 2000, nr 6, poz. 188.

96 Wyrok TK z 3 października 2000 r., sygn. akt K 33/99, OTK ZU 2000, nr 6, poz. 188.

97 Wyrok ETPCz z 7 grudnia 1976 r. w sprawie Handyside przeciwko Wielkiej Brytanii (skarga nr 5493/72).

144 4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu Jeżeli chodzi o środowisko pracy to ważne jest istnienie tam relacji, które umożliwiają skorzystanie z wolności słowa, a zwłaszcza z prawa do krytyki.

Z art. 100 § 2 punkt 4 i 6 k.p. wynika dla pracownika obowiązek dbania o dobro zakładu pracy i przestrzegania zasad współżycia społecznego 98 .

Wywodzony z niego obowiązek szacunku dla przełożonych 99 nie może pro- wadzić do uznania, że pracownik nie ma prawa do konstruktywnej krytyki swojego pracodawcy – lojalność pracownicza nie może prowadzić do unie- możliwienia skorzystania z wolności słowa.

Wnioski dla interpretacji polskiej regulacji Kodeksu pracy, w świetle zgodnym z normami społecznej odpo- wiedzialności biznesu można oprzeć na orzecznictwie ETPCz.

W wyroku z 29 lutego 2000 r. w sprawie Fuentes Bobo przeciwko Hiszpanii 100 ETPCz uznał, że zasadą jest pełna dopuszczalność krytyki pracodawcy, o ile nie ma ona charakteru obraźliwego.

Istnieją jednak sytuacje, w których taki obraź- liwy charakter wypowiedzi będzie dopuszczalny.

Taka krytyka musi mieć wtedy jednak charakter spontaniczny 101 , być podjęta w interesie publicznym i pozostawać w związku z publiczną dyskusją.

W wyroku z 14 marca 2002 r.

w sprawie De Diego Nafria przeciwko Hiszpanii 102 ETPCz za przekraczające granice obraźliwej krytyki uznał wywieszenie przez wysokiego urzędnika krytycznego listu w stosunku do pracodawcy na terenie zakładu pracy bez przywołania potwierdzających twierdzenia dowodów.

Wydaje się również, że w świetle orzecznictwa ETPCz w przypadku krytyki przełożonego nie można wymagać bezwzględnego spełnienia kryterium prawdziwości podawa- nych informacji – istotne jest, aby argumenty były podnoszone w społecznie uzasadnionym interesie 103 .

W związku z tym normy społecznej odpowiedzialności biznesu wypro- wadzone z treści art. 54 Konstytucji RP i powiązanego z nim orzecznictwa 98 U. Jackowiak (red.), Kodeks pracy z komentarzem, Fundacja Gospodarcza, Gdańsk 2004, komentarz do art. 100 k.p., stwierdza: „Obowiązek pracownika przestrzegania zasad współ- życia społecznego jest prawnym obowiązkiem stosowania norm o charakterze pozaprawnym, zwłaszcza norm moralnych i zwyczajów.

Stosowanie tych norm ma zapewniać ukształto- wanie właściwej atmosfery w miejscu pracy, nacechowanej wzajemną życzliwością, opartej na koleżeńskiej współpracy i wzajemnej pomocy.

Ten ogólny obowiązek stanowi podstawę do formułowania bardziej szczegółowych dyrektyw: przejawiania koleżeńskiego stosunku do innych pracowników, okazywania szacunku przełożonym, podwładnym, a zwłaszcza pracownikom młodocianym, niezakłócania spokoju i porządku w miejscu pracy”.

99 Ibidem.

100 Sprawa nr 39293/98, http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/search.asp?skin=hudoc-en 101 Np. w czasie wywiadu telewizyjnego na żywo.

102 Sprawa nr 46833/99, http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/search.asp?skin=hudoc-en 103 Wyrok ETPCz z 20 maja 1999 r. w sprawie Bladet Tromso i Stensaas przeciwko Norwegii (nr 21980/93); Wyrok ETPCz z 28 września 1999 r. w sprawie Dalban przeciwko Rumunii (nr 28114/95).

4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 145 ETPCz będą zakładać zbudowanie relacji w przedsiębiorstwie z uwzględnie- niem prawa pracownika do konstruktywnej krytyki przełożonego i współpra- cownika.

Normy te będą wykluczać również możliwość ukarania (np. dys- cyplinarnie) pracownika za takie skorzystanie z wolności słowa.

Istotne jest w tym miejscu wskazanie na możliwe ograniczenia na pozio- mie regulacji wewnętrznej w pracy – w szczególności na gruncie kodeksów etycznych danego zawodu oraz wewnętrznych regulaminów pracy.

Kodeksy etyki zawodowej (deantologiczne) występują w szczególności na gruncie zawodów zaufania publicznego 104 .

Ich regulacje wprowadzają często w celu ochrony dobrego imienia zawodu ograniczenie lub zakaz krytyki.

Taka sytu- acja miała miejsce na gruncie Kodeksu etyki lekarskiej 105 .

Wciąż obowiązuje na gruncie Kodeksu etyki zawodowej radców prawnych 106 .

Ograniczenie lub brak możliwości krytyki w zawodzie lekarza i radcy prawnego można traktować w przedstawionym kontekście jako przeszkodę w upowszechnia- niu zasad społecznej odpowiedzialności biznesu w zakresie odnoszącym się do wolności słowa.

Taka sytuacja może prowadzić w szczególności do nieujawniania istniejących nieprawidłowości, co w efekcie może narażać klientów na poważne niebezpieczeństwo.

Podobne skutki mogą wystąpić w przypadku analogicznie brzmiących regulaminów wewnętrznych firm, które ograniczałyby wolność słowa w znacznym zakresie.

Wolność słowa odgrywa równie znaczącą rolę w przypadku norm zewnętrznej sfery społecznej odpowiedzialności biznesu.

Tłumienie przez przedsiębiorców debaty publicznej w celu ochrony własnej renomy lub ukry- cia występujących nadużyć może w szczególności mieć daleko sięgające skutki społeczne.

Przykładem takich działań są powództwa typu SLAPP (ang. Strategic Lawsuits Against Public Participation).

104 Por. art. 17 Konstytucji RP.

105 Art. 52 ust. 2 Kodeksu etyki lekarskiej stanowił: „Lekarz nie powinien wypowiadać wobec chorego i jego otoczenia, a także wobec personelu asystującego lub publicz- nie, niekorzystnej oceny działalności zawodowej innego lekarza lub dyskredyto- wać go w jakikolwiek sposób”.

TK uznał jednak w wyroku z 23 kwietnia 2008 r.

(sygn. akt SK 16/07, OTK ZU 2008, nr 3A, poz. 45), że jest niezgodne z Konstytucją RP zakazywanie prawdziwych i uzasadnionych z punktu widzenia ochrony interesu społecznego wypowiedzi publicznych na temat działalności zawodowej innego lekarza.

TK uznał, że w tym zakresie art. 52 Kodeksu etyki lekarskiej narusza konstytucyjną wolność słowa.

106 Art. 53 Kodeksu etyki zawodowej radców prawnych: „1.

Niedopuszczalne jest wypowiadanie przez radcę prawnego wobec osób trzecich nega- tywnej opinii o pracy zawodowej innego radcy prawnego.

2.

Wydanie negatywnej opinii o radcy prawnym, także co do jego pracy zawodowej, jest dopuszczalne, jeżeli opinia taka jest oparta na faktach, a potrzeba albo obowiązek jej wydania wynikają z zadań lub uprawnień służbowych bądź samorządowych”.

146 4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu SLAPP można zdefiniować jako powództwo lub powództwo wzajemne, skierowane przeciwko osobie lub organizacji, w sytuacji, gdy ta osoba lub organizacja podejmują próby działalności lub wyrażenia opinii w sferze społecznie doniosłej.

Najczęściej pozwy SLAPP przybierają formę powództw cywilnych o ochronę dóbr osobistych, a w szczególności dobrego imienia, naruszonych rzekomo przez zniesławienie.

Pozwy SLAPP zmierzają więc przede wszystkim do podważenia wiarygodności pozwanego przez wskazanie, że jego działania naruszają prawo.

Dążą one również do odwrócenia uwagi od głównego problemu, są próbą zduszenia publicznej debaty i zamienienia jej w kosztowny i sformalizowany spór sądowy.

Istotą pozwu SLAPP jest więc zazwyczaj nie tyle wygranie procesu, co odniesienie sukcesu na grun- cie publicznym poprzez zastraszenie lub zniechęcenie do działalności osób, których interesy są sprzeczne z interesami powoda.

Wnoszący pozwy SLAPP dążą w szerszym kontekście do wytworzenia w społeczeństwie lub wśród członków danej grupy przekonania, że uczestniczenie w debacie publicznej niesie z sobą duże ryzyko bycia pozwanym i zmuszonym do kosztownego postępowania sądowego.

Problem pozwów SLAPP jest powszechnie znany w Stanach Zjednoczonych.

Efektem tego jest uchwalenie w wielu stanach amerykańskich 107 specjalnych ustaw, które mają na celu przeciwdziałanie pozwom typu SLAPP, w szczególności poprzez stworzenie sędziemu więk- szych możliwości oddalenia powództwa.

Na gruncie europejskim bardzo duży rozgłos zyskała tzw. sprawa McLibel rozpatrywana ostatecznie przez ETPCz (sprawa Steel and Morris przeciwko Wielkiej Brytanii 108 ) Helen Steel i David Morris zostali uznani przez sąd angielski winnymi zniesławienia McDonald’s, do którego doszło na skutek kampanii przy użyciu ulotek.

W sprawie tej ETPCz odwołał się do swojego orzecznictwa.

Uznał przede wszystkim, że granice krytyki w stosunku do korporacji transnarodowych są dalej posunięte (sprawa Fayed przeciwko Wielkiej Brytanii 109 ).

Powyższe jednak zdaniem ETPCz nie oznacza, że takie korporacje nie mają prawa do ochrony swojego dobrego imienia 110 .

Zdaniem ETPCz, w sytuacji, gdy na gruncie prawa krajowego korporacje takie prawo posiadają na państwie spoczywa obowiązek zapewnienia równości broni w postępowaniu sądo- 107 Arkansas, Kalifornia, Delaware, Floryda, Georgia, Guam, Hawaje, Indiana, Luizjana, Maine, Maryland, Massachusetts, Minnesota, Missouri, Nebraska, Newada, Nowy Meksyk, Nowy Jork, Oklahoma, Oregon, Pensylwania, Rhode Island, Tennessee, Utah, Waszyngton, Zachodnia Wirginia.

108 Wyrok z 15 lutego 2005 r., nr 68416/01.

109 Wyrok z 21 września 2004 r., Seria A, nr 294-B, § 75.

110 Sprawa Markt Intern Verlag GmbH and Beerman przeciwko Niemcom, wyrok z 20 listo- pada 1989 r., Seria A nr 165, § 33–38.

4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 147 wym tak, aby strona pozwana miała faktyczne możliwości wykazania braku bezprawności swojego działania 111 .

Inaczej może dojść bowiem w świetle środków i instrumentów, którymi dysponują korporacje transnarodowe, do efektu zmrożenia debaty publicznej (tzw. chilling effect) 112 .

Przedstawione standardy ETPCz znajdują również zastosowanie na grun- cie regulacji polskich.

Świadczy o tym wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 17 maja 2006 r. w sprawie ING Nationale Nederlanden Polska SA prze- ciwko Stowarzyszeniu Osób Poszkodowanych przez ING Nationale Neder- landen 113 .

Z uzasadnienia wyroku wynika, że w ocenie sądu powództwo wniesione przez ING Nationale Nederlanden stanowiło nadużycie prawa i było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego – zmierzało bowiem do uciszenia publicznej debaty, dotyczącej sposobu traktowania obecnych i byłych agentów ING Nationale Nederlanden.

Przykład pozwów SLAPP i przywołane orzecznictwo wskazuje, jakie działania korporacji transnarodowej są niedopuszczalne w świetle norm społecznej odpowiedzialności biznesu dotyczącej wolności słowa.

Sprzeczne z tymi normami jest wykorzystanie silnej pozycji rynkowej w celu tłumie- nia krytyki pochodzącej ze strony konkurentów, konsumentów, byłych pracowników lub innych kontrahentów przedsiębiorcy (np. społeczności lokalnych w związku z realizowanymi przez przedsiębiorcę inwestycjami).

W tym zakresie naruszenie norm społecznej odpowiedzialności biznesu jest równoznaczne z nadużyciem prawa i jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Innym przykładem negatywnej ingerencji przedsiębiorcy w wolność słowa jest współpraca z reżimem autorytarnym danego państwa, która skutkuje ograniczeniem wolności słowa i dostępu do informacji, umożliwiając tym samym skuteczne funkcjonowanie cenzury w tym państwie.

Najlepszym przykładem takiego zachowania jest współpraca firmy Google z rządem Chińskiej Republiki Ludowej, która polegała na blokowaniu dostępu do informacji, które w ocenie państwa chińskiego zawierają treści z punktu widzenia tego państwa niebezpieczne 114 .

111 § 95 wyroku w sprawie Steel and Morris przeciwko Wielkiej Brytanii.

112 Ibidem.

113 Sygn. akt: I ACa 15/06, wyrok niepublikowany.

Powództwo wniesione zostało przez ING Nationale Nederlanden przeciwko wskazanemu Stowarzyszeniu.

ING Nationale Neder- landen twierdziło, że działanie Stowarzyszenia narusza ich dobra osobiste, w szczególności dobre imię.

Por. M. Bernatt, Glosa do wyroku Sądu Apelacyjnego (I ACa 15/06) z dnia 17 maja 2006 r. w sprawie ING Nationale Nederlanden Polska S.A. przeciwko Stowarzyszeniu Osób Poszkodowanych przez ING Nationale Nederlanden, „Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego” 2009, nr 4, s. 28–32.

114 Por. punkt 1.4.3. niniejszej książki.

148 4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 4.4.3.

Wnioski Wolność słowa odgrywa w demokratycznym społeczeństwie ogromną rolę.

Jej konstytucyjne znaczenie powinno być odnoszone do działalności przedsiębiorców również w związku z faktem uznania art. 54 Konstytu- cji RP za bezpośrednio skuteczny, także horyzontalnie.

Normy społecznej odpowiedzialności biznesu dotyczące wolności słowa należy więc wywodzić bezpośrednio z Konstytucji RP.

Będą one oddziaływać w sferze wewnętrz- nej działań przedsiębiorcy, w szczególności w stosunku do pracowników.

W sferze tej norma społecznej odpowiedzialności będzie miała charakter bezwzględnie obowiązujący i będzie zakazywać wyłączenia prawa do kry- tyki przełożonego, jak i w szerszym kontekście ograniczeń w swobodzie wyrażania opinii o działalności przedsiębiorstwa.

W tej materii istotne jest pozytywne zobowiązanie do stworzenia wewnętrznych uregulowań przed- siębiorstw i zawodów zaufania publicznego, które taką krytykę umożliwią.

Konieczna staje się również ich prokonstytucyjna wykładnia.

W sferze zewnętrznej normy społecznej odpowiedzialności biznesu będą odnoszone natomiast do kontaktów przedsiębiorcy z jego kontrahentami i będą zakazywać wpływania w sposób negatywny na debatę publiczną, np. poprzez wykorzystywanie pozycji rynkowej, zastraszanie i kierowanie spraw na drogę sądową 115 .

4.5.

Prawo do prywatności 4.5.1.

Konstytucyjne podstawy prawa do prywatności Prawo do prywatności jest uważane za godne ochrony na skutek długo- trwałej ewolucji.

Już w 1890 r. dwaj amerykańscy prawnicy Samuel War- ren i Louis Brandeis opublikowali artykuł The right to privacy, w którym wskazywali na konieczność zapewnienia ochrony prawa do prywatności 116 .

Autorzy zwracali uwagę na wkraczanie przez prasę w „święty krąg” życia prywatnego i domowego, w związku z rozwojem technicznym i wzrostem zainteresowania społecznego.

Ich zdaniem zachodzi konieczność zapewnie- nia prywatności w każdej postaci, w jakiej może być ona wyrażona.

Prawo do prywatności podlega jednak, ich zdaniem, zasadniczym ograniczeniom ze względu na interes publiczny lub powszechny.

115 W szczególności poprzez wnoszenie pozwów typu SLAPP lub posługiwaniem się pry- watnym aktem oskarżenia na gruncie art. 212 Kodeksu karnego.

116 S.D. Warren, L.D. Brandeis, The right to privacy, “Harvard Law Review” 1890, www. lawrence.edu/fac/boardmaw/Privacy_brand_warr2.html.

4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 149 Prawo do prywatności podlega ochronie we wszystkich współczesnych, rozwiniętych systemach prawnych.

Różne jest jednak podejście do możli- wości jego ograniczenia, ze względu na istnienie interesu publicznego oraz zapewnienie wolności słowa w odniesieniu do działalności osób publicznych.

Najbardziej liberalne stanowisko prezentuje orzecznictwo amerykańskie, które zezwala na szeroką ingerencję mediów w sferę życia osób publicz- nych 117 .

Definicja osoby publicznej jest również w tym systemie najszersza – przykładowo osobą publiczną można się stać bez swojej zgody, na skutek udzielenia pomocy innej osobie publicznej 118 .

System prawny w Europie na gruncie orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Stras- burgu oraz orzeczeń sądów krajowych nie postrzega wolności słowa jako kategorii istotniejszej od prawa do prywatności.

Ugruntowany jest również pogląd, że sfera prywatności jest węższa w przypadku osób publicznych.

Nie oznacza to jednak, że orzecznictwo jest ze sobą wzajemnie zgodne, czego najlepszym przykładem są odmienne orzeczenia niemieckich sądów (por. w szczególności orzeczenie sądu w Hamburgu z 31 stycznia 2006 r. 119 , gdzie nie przyznano ochrony w przypadku zdjęcia zrobionego w miejscu publicznym 120 oraz Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie dotyczącej hanowerskiej księżniczki Karoliny 121 ).

Prawo do prywatności podlega ochronie na poziomie konstytucyjnym w art. 47 Konstytucji RP 122 .

Fakt ten ma doniosłe znaczenie również na gruncie prawa prywatnego 123 .

Art. 47 Konstytucji RP doznaje jednak ogra- niczeń już na gruncie samej Konstytucji RP.

Ich źródeł możemy szukać w art. 51 Konstytucji RP, z którego wynika możliwość istnienia ustawowego obowiązku ujawniania informacji o własnej osobie, w art. 54 odnoszącym się do wolności wyrażania własnych poglądów, a także pozyskiwania i roz- powszechniania informacji oraz w art. 61 statuującym prawo powszechnego 117 J. Sieńczyło-Chlabicz, Prawo do ochrony prywatności osób publicznych w orzecznictwie polskim i zagranicznym, „Glosa” 2005, nr 1, s. 36–37.

118 Por. sprawa Sipple v.

Chronicle Publishing Co., 1984, 10 MLR 1690, 201 Cal.

Rptr.

665 http://www.umt.edu/journalism/student_resources/class_web_sites/media_law/privacy.

html 119 Sygn. akt 7U 82/05 120 Inne orzeczenia: BGH, VI ZR 15/95 i 1 BvR 653/96.

121 Wyrok ETPCz z 24 czerwca 2004 r. w sprawie Von Hannover v.

Germany, nr 59320/00.

122 Przed wejściem w życie Konstytucji RP prawo to, jako wartość konstytucyjnie chroniona, musiało być wywodzone przez Trybunał Konstytucyjny z innych norm prawnych – por. Orzeczenie TK z 24 czerwca 1997 r., sygn. akt K 21/96, OTK ZU 1997, nr 2, poz. 23.

123 M. Safjan, Refleksje wokół konstytucyjnych uwarunkowań rozwoju ochrony dóbr osobistych, „Kwartalnik Prawa Prywatnego” 2002, nr 1.

150 4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu dostępu do informacji publicznej.

Na gruncie Konstytucji RP brak źródła dla całkowitego pozbawienia prawa do prywatności jakiejś grupy podmiotów, np. osób publicznych 124 – szczególnie, że to sfery prywatności tej grupy będzie dotyczyć zazwyczaj ingerencja przedsiębiorcy.

Nie powinna ona jednak nigdy, zgodnie z ogólnymi zasadami art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, naruszać istoty prawa do prywatności 125 .

Ponadto należy uznać, że w relacji pracy prawo do prywatności jest skuteczne również w stosunkach horyzontalnych 126 .

4.5.2.

Prawo do prywatności na gruncie prawa prasowego a normy społecznej odpowiedzialności biznesu Kluczową regulacją odnoszącą się do pojęcia „prywatności”, która powinna być uwzględniania przy prowadzeniu działalności gospodarczej, w szczególności medialnej jest art. 14 ust. 6 ustawy Prawo prasowe z 26 stycz- nia 1984 r. 127 .

Jest on odzwierciedleniem na poziomie ustawowym norm konstytucyjnych – wyznacza granice pomiędzy wolnością słowa a prawem do prywatności.

Art. 14 ust. 6 Prawa prasowego formułuje zakaz publikacji informacji oraz danych dotyczących prywatnej sfery życia, bez zgody osoby zaintereso- wanej, chyba że wiąże się to bezpośrednio z działalnością publiczną danej osoby.

Regulacja ta, wraz z pojawiającym się na jej tle orzecznictwem, była źródłem opracowań, poświęconych ochronie prawa do prywatności osób publicznych 128 .

124 M. Safjan, Prawo do prywatności osób publicznych, w: Księga pamiątkowa ku czci Sędziego Janusza Pietrzykowskiego, Uniwersytet Warszawski, Warszawa 2000, s. 255.

125 Ibidem, s. 255.

W wielu przypadkach jednak wyznaczenie granicy między generalną sferą prywatności osoby publicznej a istotą tego prawa może nastręczać duże trudności praktyczne i to nie tylko na gruncie subiektywnej koncepcji dobra osobistego (za subiek- tywną koncepcją opowiadał się w szczególności S. Grzybowki, Ochrona dóbr osobistych według przepisów ogólnych prawa cywilnego, Wydawnictwo Helion, Warszawa 1957, s. 78.

Obecnie jednak zdecydowanie przeważa w doktrynie i judykaturze obiektywna koncepcja dóbr osobistych.)

126 K. Wojtyczek, op.

cit., s. 231 i nast.

127 DzU 1984, nr 5, poz. 24 z późn. zm. 128 B. Kordasiewicz, Jednostka wobec środków masowego przekazu, Zakład Narodowy Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków 1991.

Samo pojęcie „prawa do prywatności” wskazane zostało na gruncie polskim przez A. Kopffa – por. A. Kopff, Koncepcja prawa do intymności i do prywatności życia osobistego, „Studia Cywilistyczne”, Warszawa–Kraków 1972, t.

20.

Jest on autorem koncepcji sfer życia ludzkiego: sfery intymności, w którą ingerencja jest zawsze zakazana; sfery prywatności, w którą ingerencja jest co do zasady dopuszczalna oraz sfery powszechnej dostępności.

Koncepcja ta podlegała krytyce w dok- trynie, gdzie wskazywano m.in. na umowność wprowadzonego podziału i na ograniczeniu zakresu prywatności do right to be left alone – por. szczególnie: M. Wild, Ochrona pry-

4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 151 Dla odniesienia art. 14 ust. 6 Prawa prasowego do działalności przedsię- biorców i skonstruowania w konsekwencji normy społecznej odpowiedzialno- ści biznesu konieczne jest określenie w prywatność jakiej grupy podmiotów ingerencja przedsiębiorcy może być dopuszczalna.

Z art. 14 ust. 6 Prawa prasowego wynika, że chodzi tutaj o osoby prowadzące działalność publiczną – prowadzenie działalności publicznej jest podstawą do ewentualnego ogra- niczenia prywatności bez zgody osoby zainteresowanej.

Działalność mediów (szczególnie prywatnych) dotyczy jednak zazwyczaj osób publicznych – poję- cia, które nie ma na gruncie polskim charakteru normatywnego.

Z tego powodu odróżnia się osoby prowadzące działalność publiczną od osób publicz- nych i tę drugą grupę traktuje się jako szerszą 129 .

Podkreśla się jednak, że mogą wystąpić sytuacje, w których do grupy osób prowadzących działalność publiczną jako osób, w których działalności obecny jest interes publiczny, zaliczymy opiniotwórczego pisarza.

Zdaniem Marka Safjana w przypadku osób prowadzących działalność publiczną zastosowanie miałby art. 14 ust. 6 Prawa prasowego, natomiast w przypadku osób publicznych (np. znanego, udzielającego częstych wywiadów aktora) brak jest węższego ujęcia sfery pry- watności z dopuszczeniem jednak szeroko pojmowanej dorozumianej zgody.

U innych autorów dochodzi często do wymiennego ujmowania pojęć osoby publicznej, osoby powszechnie znanej, osoby pełniącej funkcję publiczną czy osoby prowadzącej działalność publiczną 130 .

Generalnie jednak pojęcie „osoby publicznej” rozumie się szeroko 131 .

Prywatność osób działających w sferze publicznej podlega większym ograniczeniom.

Jako przyczynę tych ograniczeń wskazuje się powszechne, szczególne zainteresowanie społeczeństwa 132 , czy ryzyko dążenia do uzyskania rozgłosu i związaną z nim zgodą na ewentualną ingerencję w prywatność 133 .

watności w prawie cywilnym, „Państwo i Prawo” 2001, nr 4, s. 66–72.

Zdaniem Bogudara Kordasiewicza im głębsza ingerencja w sferę prywatności, tym bardziej ważkie powinny być argumenty zezwalające ogółowi na zainteresowanie – por. B. Kordasiewicz, Cywilnoprawna ochrona prawa do prywatności, „Kwartalnik Prawa Publicznego” 2000, nr 1, s. 33.

129 M. Safjan, op.

cit., s. 258–260.

130 Por. A. Kopff, op.

cit.; K.W. Kubińskiego, Ochrona życia prywatnego człowieka, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 1993, nr 1; B. Michalski, Podstawowe problemy prawa prywatnego, Uniwersytet Warszawski, Warszawa 1998, s. 50–51; P. Suta, Ochrona sfery intymności w prawie polskim – uwagi de lege ferenda i de lege lata, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 1994, nr 4.

131 Adam Szpunar rozumie pod tym pojęciem osoby, „których działalność polityczna, społecz- na bądź kulturalna budzi szczególne zainteresowanie całego społeczeństwa”, A. Szpunar, O ochronie sfery życia prywatnego, „Nowe Prawo” 1982, nr 3–4, s. 7.

132 Zob.

A. Szpunar, op.

cit., s. 7.

133 B. Michalski, op.

cit., s. 50–51.

152 4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu W świetle art. 14 ust. 6 Prawa prasowego musi zachodzić bezpośredni związek danej informacji dotyczącej prywatności, z prowadzoną przez daną osobę działalnością publiczną.

Tylko w takim przypadku uchylona zostanie bezprawność ingerencji w sferę prywatną.

Dana informacja musi więc sta- nowić istotną przesłankę oceny zachowania takiej osoby, przejawiającego się w sferze publicznej 134 .

Zakres dopuszczalnych informacji o sferze życia prywatnego jest więc w tym wypadku wyznaczany przede wszystkim uzasad- nionym interesem publicznym, który każdorazowo, stosownie do okoliczno- ści, będzie określać głębokość ingerencji w sferę życia prywatnego 135 .

W związku z przedstawioną sytuacją, zwłaszcza niejasności co do granic prywatności, jej istoty oraz braku jednoznacznej definicji pojęcia „osoby publicznej” (oraz podobnie osoby powszechnie znanej) dużego znaczenia mogą nabrać normy społecznej odpowiedzialności biznesu.

Przedsiębiorca prowadzący działalność medialną (dziennikarz przez niego zatrudniony) powinien mieć bezwzględnie na względzie prywatność osób, które pozo- stają w kręgu jego zainteresowania.

Norma społecznej odpowiedzialności biznesu stanowiłaby więc, że granicą ingerencji w prywatność danej osoby powinien być per analogiam do art. 14 ust. 6 Prawa prasowego związek między działalnością danej osoby a ujawnianą informacją.

W tym więc sensie normę art. 14 ust. 6 Prawa prasowego można by odnieść do działalności osób prywatnych (nieprowadzących działalności publicznej), o ile istniałby związek z ich profesjonalną działalnością (nigdy z życiem prywatnym), np. pracą prawnika w kancelarii, czy sklepikarza w jego lokalnym sklepie.

Pozwoliłoby to uniknąć wątpliwości związanych z kwalifikowaniem danej osoby jako prowadzącej działalność publiczną (np. w podanym przykładzie opiniotwórczego dziennikarza).

Służyłoby to również wzmocnieniu ochrony prywatności osoby publicznej, powszechnie znanej (ale nie funkcjonariusza państwowego), ponieważ byłaby ona w stanie udowodnić, które informacje dotyczą jej życia prywatnego, a które zawodowego.

Zarazem tak ustalona norma społecznej odpowiedzialności biznesu nie pozwalałaby na ingeren- cję w sferę życia prywatnego, w szczególności osób powszechnie znanych (np. aktorki wypoczywającej na plaży).

Tak określoną normę należy odnieść do działalności przedsiębiorców i nadać jej bezwzględnie obowiązujący charakter.

Normy społecznej odpowiedzialności biznesu dotyczące prawa do pry- watności odnoszą się również do wewnętrznej sfery działań przedsiębiorcy 134 Por. wyrok TK z 20 marca 2006 r., sygn. akt K 17/05, OTK ZU 2006, nr 3A, poz. 30, Uzasadnienie, s. 21.

135 Ibidem.

4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 153 – relacji z pracownikami 136 , w szczególności gdy weźmiemy pod uwagę możliwość rosnącej kontroli pracowników przy użyciu nowych technologii.

Należy podkreślić, że w przypadku pracowników poza art. 47 Konstytucji RP zastosowanie znajduje art. 49 Konstytucji RP ustanawiający tajemnicę komunikowania się.

Przykładem negatywnych działań przedsiębiorcy w tej sferze może być monitorowanie pracy pracowników, polegające na ingerencji w ich prywatność, np. poprzez monitorowanie ich pracy bez ich wiedzy (przez ukryte kamery, kontrolowanie skrzynek pocztowych) 137 .

Przy rozważaniu legalności tych środków podejmowanych przez pracodawcę konieczne jest ustalenie, czy zastosowane środki są faktycznie proporcjonalne do potrzeb pracodawcy.

Równocześnie konieczne jest poinformowanie pracownika o stosowanym monitoringu jego pracy.

Niewystarczająca wydaję się być zgoda pracownika na monitoring, zwłaszcza gdy możliwość odmowy w prak- tyce nie występuje.

Ważne jest również zabezpieczenie danych zbieranych na temat pracownika, obowiązek ich usuwania po określonym czasie, a także dostęp zainteresowanej osoby do zgromadzonych danych 138 .

Za niedopuszczalne w świetle prawa do prywatności pracowników należy uznać badania wariografem czy przeszukiwanie pracowników, szczególnie gdy działania te nie dają pracownikom odpowiedniej gwarancji dla ich god- ności 139 i są prowadzone pod pozorem ochrony przedsiębiorcy, np. przed kradzieżami.

Należy podkreślić, że w tym ostatnim przypadku, główną rolę powinny odgrywać państwowe organa ścigania, a nie sam pracodawca.

Istotny jest również w świetle rozważań nad zakresem prywatności pra- cownika wyrok ETPCz z 3 kwietnia 2007 r. w sprawie Copland przeciwko Wielkiej Brytanii (sprawa nr 62617/00).

W sprawie tej ETPCz uznał, że doszło do naruszenia przez pracodawcę prawa do prywatności pracownika w związku z rejestrowaniem rozmów telefonicznych 140 (m.in. dat i godzin 136 Por. szczegółowo D. Dörre-Nowak, op.

cit., s. 153–198.

137 Ibidem, s. 163–179.

138 Na takim stanowisku stanął Adam Bodnar w swoim referacie Konstytucyjne ograniczenia ingerencji w prywatność pracownika a nowoczesne technologie, wygłoszonym w trakcie konferencji „Granice ochrony danych osobowych w stosunkach pracy”, współorgani- zowanej przez Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych oraz Kolegium Prawa Akademii Leona Koźmińskiego, http://www.hfhrpol.waw.pl/precedens/pl/aktual- nosci/konferencja-granice-ochrony-danych-osobowych-w-stosunkach-p-2.html 139 W przypadku badania wariografem najistotniejsza z punktu widzenia ewentualnego naru- szenia godności i prywatności jest treść i forma zadawanych pytań, zob. D. Dörre-Nowak, op.

cit., s. 192–198.

140 Odnośnie rejestracji rozmów telefonicznych porównaj również wyrok ETPCz z 25 czerwca 1997 r. w sprawie Halford przeciwko Wielkiej Brytanii (nr 20605/92).

154 4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu tych połączeń), korespondencji e-mailowej oraz korzystania z Internetu i tworzenia bazy danych na tej podstawie 141 .

Należy uznać, że wskazane praktyki nie budują zaufania i dobrych relacji w miejscu pracy – wartości ważnych z punktu widzenia społecznej odpo- wiedzialności biznesu.

Może to również stanowić naruszenie bezpośrednio skutecznego art. 47 Konstytucji RP.

4.5.3.

Społeczna odpowiedzialność biznesu a ochrona danych osobowych Normy społecznej odpowiedzialności biznesu odnoszą się również do prywatności w zakresie w jakim dotyczy ona ochrony danych osobowych.

Ochrona ta wynika zarówno z art. 47 Konstytucji RP jako konsekwencja ochrony prywatności, ale także z art. 51 ust. 1 Konstytucji RP 142 .

O nada- waniu ochronie danych osobowych charakteru prawa podstawowego świad- czy umieszczenie go w art. 8 Karty Praw Podstawowych 143 , gdzie statu- uje się prawo każdego do ochrony danych osobowych, które go dotyczą.

W związku z tym przedsiębiorca powinien mieć zawsze na względzie tzw. autonomię informacyjną każdej jednostki.

Nowe podejście do prawa pry- watności zakłada, że jego istotą jest istnienie barier informacyjnych, których przekroczenie skutkuje naruszeniem prywatności 144 .

Koncepcja ta decydu- jące znaczenie wiąże z wolą podmiotu prawa do prywatności, choć samo dobro osobiste, którego naruszenie byłoby ewentualnie przezeń zarzucane, ma charakter obiektywny.

Regulacja ochrony danych osobowych w Polsce koresponduje z tym podejściem do prawa do prywatności, nie ustanawiając 141 Wyrok ETPCz z 3 kwietnia 2007 r. w sprawie Copland przeciwko Wielkiej Brytanii (nr 62617/00, par. 43–49).

142 O tym, że dobra gwarantowane art. 51 Konstytucji RP zawierają się w prawie do pry- watności, zob. m.in.: wyrok TK z 18 maja 1998 r., sygn. akt U 5/97, OTK ZU 1998, nr 4, poz. 46 („prawo do prywatności, statuowane w art. 47, zagwarantowane jest m.in. w aspekcie ochrony danych osobowych, przewidzianej w art. 51”); J. Oniszczuk, op.

cit., s. 393; P. Sarnecki, Komentarz do art. 51, w: L. Garlicki (red.), Konstytucja Rzeczypospolitej Polski, Komentarz, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2003, s. 2.

143 Art. 8: „1.

Każdy ma prawo do ochrony danych osobowych, które go dotyczą.

2.

Dane te muszą być przetwarzane rzetelnie w określonych celach i za zgodą osoby zainteresowanej lub na innej uzasadnionej podstawie przewidzianej ustawą.

Każdy ma prawo dostępu do zebranych danych, które go dotyczą i prawo do spowodowania ich sprostowania.

3.

Przestrzeganie tych zasad podlega kontroli niezależnego organu”.

144 Bariery te zgodnie z prawem każdego do samostanowienia są ustanawiane przez daną jednostkę, choć same dobra osobiste, których naruszenie byłoby ewentualnie przezeń zarzucane, mają charakter obiektywny, por. M. Wild, op.

cit., s. 58–61.

4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 155 samodzielnej przesłanki legalizującej przetwarzanie danych ich jawnym cha- rakterem: decydująca jest wola uprawnionego, ograniczona restryktywnymi wyjątkami 145 .

W tym świetle sprzeczna z normami społecznej odpowiedzialności biz- nesu będzie np. praktyka, polegająca na przetwarzaniu danych osobowych potencjalnych klientów przedsiębiorcy, uzyskanych od kontrahentów przed- siębiorcy, w szczególności ich przyjaciół czy rodziny bez ich zgody 146 .

Taka i inne praktyki naruszające ochronę danych osobowych prowadzą do prze- kroczenia wskazanej bariery informacyjnej.

Może ona skutkować uzyskaniem szczegółowych informacji ze sfery prywatnej (niekoniecznie tylko danych osobowych).

W efekcie takie działanie przedsiębiorcy jest sprzeczne z art. 47 i 51 Konstytucji RP i narusza zarazem normy społecznej odpowiedzial- ności biznesu.

Inne istotne z punktu widzenia społecznej odpowiedzialności biznesu zagadnienia w obszarze ochrony danych osobowych pracowników to: granice pozyskiwania danych osobowych pracownika dotyczących stanu zdrowia, informacji na temat predyspozycji psychologicznych kandydata do pracy, sprawdzanych za pomocą testów psychometrycznych (praktyka ta była przed- miotem oceny, stosowana przez Generalnego Inspektora Danych Osobo- wych 147 ), ochrona danych osobowych w kontekście współpracy pracodawcy ze związkami zawodowymi, a także przekazywania danych pracowników będących członkami związków zawodowych, problematyka zgody pracow- nika na gromadzenie i przetwarzanie danych osobowych oraz ewentualne konsekwencje odmowy, a także monitoring prowadzony w wielkopowierzch- niowych obiektach handlowych oraz faktyczny wpływ tego monitoringu na jakość pracy pracowników 148 .

Należy podkreślić również, że w świetle orzecz- nictwa ETPCz danymi osobowymi są również próbki DNA oraz odciski 145 Opinia Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka w sprawie przetwarzania danych osobowych w celach marketingowych przez ING N-N do Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych, http://www.hfhrpol.waw.pl/precedens/pliki/GIODO_opinia_clean.doc, s. 7.

146 Sytuacja taka w ocenie Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka wystąpiła w sprawie, która toczyła się przed Generalnym Inspektorem Danych Osobowych ze skargi Jacka K.

przeciwko ING Nationale – Nederlanden, http://www.hfhrpol.waw.pl/precedens/artykul.

php?precedens_artykul_id=324&kategoria_id=2 147 Por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 18 grudnia 2008 r., sygn.

II Sa/Wa 1131/08, http://orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/do/doc?d=7FF920A7D933B7A- 8DE51023C2FA1220D49064AD2&sc= 148 Zagadnienia te były przedmiotem konferencji „Granice ochrony danych osobowych w sto- sunkach pracy”, współorganizowanej przez Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych oraz Kolegium Prawa Akademii Leona Koźmińskiego, która odbyła się 2 grudnia 2008 r. w Warszawie, http://prawnik.pl/wiadomosci/wazne/93359, http://www. wspiz.edu.pl/index.php/pl/aktualnosci/art133.html.

156 4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu palców, a przetwarzanie tych informacji nie jest dopuszczalne w ramach procesu karnego ze względu na gwarancje domniemania niewinności 149 .

W świetle powyższego należy stwierdzić, że tworzenie odpowiednich zbiorów danych z takimi informacjami jest niedopuszczalne tym bardziej w stosun- kach pracy 150 .

4.5.4.

Wnioski Normy społecznej odpowiedzialności biznesu odnoszące się do prawa do prywatności mają swoje źródło zarówno w treści art. 47 Konstytucji RP, jak i w kontekście gospodarczej działalności medialnej w przedstawionym ujęciu w art. 14 ust. 6 Prawa prasowego.

W przypadku ochrony danych oso- bowych dodatkowym źródłem norm społecznej odpowiedzialności biznesu jest art. 51 Konstytucji RP.

Naruszeniem norm społecznej odpowiedzial- ności biznesu dotyczących prawa do prywatności będzie niewątpliwie także posługiwanie się spamem jako sposobem na promocję firmy.

Uznano to za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów w zakresie reklamy Firmy Edukacyjnej „I” w G., polegającej na nadsyłaniu na e-mailowe adresy użytkowników skrzynek elektronicznych wykupionych w płatnych sieciach nie zamówionych ofert – reklam handlowych 151 .

W normy społecznej odpowiedzialności biznesu będzie godzić również posługiwanie się reklamą opartą na lęku lub zastraszeniu w rozumieniu ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji 152 .

Przykładem takiej reklamy jest reklama szczepionki przeciwko pneumokokom, przedstawiająca m.in. umierające dziecko i rozpaczającą matkę.

Obrazom towarzyszyło hasło: „Nie pozwól, aby twoje szczęście zniknęło”.

Emisja reklamy została zakazana przez Głównego Inspektora Farmaceutycznego.

W jego ocenie reklama szczepionki została tak skonstruowana, żeby wywołać u odbiorcy strach i wrażenie, że stanie się nieszczęście, jeżeli dany produkt nie zostanie nabyty.

Pneumokoki powodują zakażenia górnych i dolnych dróg oddecho- wych, mogą prowadzić do zapalenia płuc, posocznicy (sepsy), czy też groź- nego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych.

Obrazy ciężko chorych dzieci 149 Wyrok ETPCz z 4 grudnia 2008 r. w sprawie S. i Marper przeciwko Wielkiej Brytanii (nr 30562/04 i 30566/04, par. 106–125).

150 Por. jednak wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 27 listopada 2008 r.

, sygn.

II SA/Wa 903/08, http://orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/do/doc?d=3062187CA- 08D9EFB6303A92948D6679973D35461&sc 151 Por. Decyzję Prezesa UOKiK z 30 września 2003 r.

(RLU 29/2003) 152 Ustawa z 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, DzU 1993, nr 47, poz. 211.

4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 157 umieszczone w reklamie wywoływały przekonanie, że choroba ma charakter powszechny i stanowi poważne zagrożenie dla zdrowia wielu dzieci 153 .

W przedstawionym ujęciu normy społecznej odpowiedzialności biznesu będą miały charakter bezwzględnie obowiązujący, skutkujący możliwością odpowiedzialności natury prawnej (pod warunkiem powołania wskazanych wzorców konstytucyjnych i ustawowych dla norm społecznej odpowiedzialno- ści biznesu).

Będą się odnosić, poza ewentualnym naruszaniem prywatności pracowników, do sfery zewnętrznej działania przedsiębiorcy.

4.6.

Wolność zrzeszania się 4.6.1.

Konstytucyjna zasada wolności zrzeszania się Art. 58 ust. 1 Konstytucji RP zapewnia każdemu wolność zrzeszania się.

Równocześnie art. 59 ust. 1 Konstytucji RP zapewnia wolność zrzeszania się w związkach zawodowych.

Wolności te powinny odnosić się zarówno do podmiotów państwowych, jak i prywatnych.

Nie powinny utrudniać ewentu- alnego skorzystania z nich ani kontrahentom zewnętrznym, ani wewnętrznym (np. pracownikom do założenia i działania w związku zawodowym).

Z art. 58 ust. 1 Konstytucji RP wynika wolność każdego do zrzeszania się.

Jej art. 58 ust. 2 i 3 reguluje natomiast zakres dozwolonej działalności stowarzyszeń, w tym obowiązek ich rejestracji.

Prawo zrzeszania się, rozu- miane jako wolność jednostki, jest wzmocnione przez uznanie wolności tworzenia stowarzyszeń w art. 12 Konstytucji RP za podstawę ustrojową Rzeczypospolitej Polskiej.

W granicach więc wyznaczonych przez Konstytu- cję RP i właściwe ustawy zakładanie i działalność w stowarzyszeniach należy uznać za prawo podmiotowe każdego 154 .

Realizacja tego prawa powinna być promowana przez Rzeczpospolitą Polską, także ze względu na przyczynianie się do budowania społeczeństwa obywatelskiego.

Prawo do zrzeszania wydaje się być na poziomie Konstytucji RP horyzontalnie skuteczne 155 .

Narusze- nie tego prawa, np. w związku z prowadzeniem działalności gospodarczej powinno skutkować odpowiedzialnością natury prawnej.

Art. 59 ust. 1 Konstytucji RP pozostaje w bezpośrednim związku z jej art. 58, konkretyzując i uzupełniając wolność zrzeszania się w rozumieniu 153 M. Bernatt, A. Jurkowska, T. Skoczny, Ochrona konkurencji i konsumentów, Wydawnictwo Naukowe Wydziału Zarządzania UW, Warszawa 2007, s. 141.

154 W. Sokolewicz, Komentarz do art. 58 Konstytucji RP, w: L. Garlicki, Konstytucja..., op.

cit., s. 28–31.

155 Ibidem, s. 31.

158 4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu art. 58 Konstytucji RP 156 .

Zgodnie z nim związki zawodowe są jednym z głównych elementów systemu ochrony praw pracowniczych.

Z art. 59 Konstytucji RP płynie również wniosek, że wolność związkowa powinna być uwzględniania w przypadku prowadzenia działalności gospodarczej.

Prawi- dłowe funkcjonowanie związków zawodowych sprzyja zapobieganiu naru- szenia praw pracowniczych czy przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy.

Służy również lepszej ochronie godności ludzkiej i zwalczaniu dyskryminacji.

Odgrywa podstawową rolę w zbiorowych stosunkach pracy współczesnych państw 157 .

Ponadto z treści art. 59 ust. 3 Konstytucji RP z uprawnienia kolektywnego związków zawodowych do organizowania strajków i prote- stów pracowniczych 158 wywieść można indywidualną wolność pracownika do uczestniczenia w takim strajku 159 .

Przyjmuje się również, że art. 59 Kon- stytucji RP jest horyzontalnie skuteczny 160 .

Przy dokonywaniu interpretacji art. 59 Konstytucji RP istotne jest postrzeganie wolności związkowej w kontekście regulacji prawa między- narodowego 161 .

156 Ibidem, s. 11.

157 Na gruncie polskim zgodnie z art. 2 ustawy z 8 października 1982 r. o związkach zawo- dowych (DzU 2001, nr 79, poz. 854): „Prawo tworzenia i wstępowania do związków zawodowych mają pracownicy bez względu na podstawę stosunku pracy, członkowie rolniczych spółdzielni produkcyjnych oraz osoby wykonujące pracę na podstawie umowy agencyjnej, jeżeli nie są pracodawcami”.

158 Art. 59 ust. 3: „Związkom zawodowym przysługuje prawo do organizowania strajków pracowniczych”.

159 W. Sokolewicz, Komentarz do art. 59 Konstytucji RP, w: L. Garlicki, Konstytucja…, op.

cit., s. 5–6.

160 Ibidem, s. 20.

161 Art. 22 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych stwierdza, że „każdy ma prawo do swobodnego stowarzyszania się z innym włącznie z prawem tworzenia związków zawodowych w celu ochrony swych interesów”.

Art. 8 Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Społecznych i Politycznych odnosi się do prawa każde- go do tworzenia i przystępowania do związków zawodowych według własnego wyboru, w celu popierania i ochrony swoich interesów gospodarczych i społecznych.

Art. 11 ust. 1 Konwencji stanowi natomiast, że „każdy ma prawo do swobodnego, pokojowego zgromadzania się oraz do swobodnego stowarzyszania się, włącznie z prawem tworzenia związków zawodowych i przystępowania do nich dla ochrony swych praw”.

Duże znaczenie mają również konwencje Międzynarodowej Organizacji Pracy.

Konwencja MOP nr 87 statuuje trzy wolności związkowe, w tym wolność koalicji (art. 2), a Konwencja MOP nr 98 zawiera zakaz dyskryminacji pracowników korzystających z wolności związkowej, co może przejawiać się m.in. wydaleniem z pracy (art. 1).

4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 159 4.6.2.

Konstytucyjna zasada wolności zrzeszania się a normy społecznej odpowiedzialności biznesu Przedstawiona regulacja art. 58 ust. 1 i art. 59 ust. 1 Konstytucji RP odnosi się do dwóch sfer społecznej odpowiedzialności biznesu.

Przede wszystkim z norm konstytucyjnych wynika zakaz naruszania praw osób trze- cich do założenia stowarzyszenia, nawet w przypadku gdyby jego działalność stanowiła krytykę działania przedsiębiorcy.

W szczególności może chodzić tutaj o sytuację byłych pracowników danego przedsiębiorcy, powołujących stowarzyszenie w celu walki o własne prawa i informowania o praktykach byłego pracodawcy 162 .

W przypadku tego typu stowarzyszeń sprzeczne z nor- mami społecznej odpowiedzialności biznesu byłoby zwalczanie działalności tego typu stowarzyszeń, zwłaszcza poprzez procesy sądowe o naruszenie dóbr osobistych lub z tytułu zwalczania nieuczciwej konkurencji 163 .

Orzekające w takim przypadku sądy powinny mieć na względzie, że prawo do stowa- rzyszenia się stanowi prawo podmiotowe każdego.

Zgodnie zaś z ogólnymi zasadami prawa prywatnego realizacja własnego prawa podmiotowego skut- kuje wyłączeniem bezprawności działania 164 .

Sądy więc poprzez zbadanie legalności celów i działania danego stowarzyszenia określałyby zarazem czy działanie przedsiębiorcy zmierzające do uniemożliwiania skorzystania z takiego prawa podmiotowego stanowi naruszenie norm społecznej odpo- wiedzialności biznesu.

Wewnętrznej sfery społecznej odpowiedzialności biznesu będą dotyczyć natomiast działania przedsiębiorcy odnoszące się do zapewnienia pełnej moż- liwości skorzystania z wolności związkowej.

Niewątpliwie związki zawodowe występują rzadziej w przypadku przedsiębiorstw prywatnych niż organizacji lub przedsiębiorstw państwowych.

Co więcej istnieją dziedziny gospodarki, w których związki zawodowe niemalże w ogóle nie występują 165 .

Nie oznacza to, że w przedsiębiorstwie, w którym takie związki zawodowe nie istnieją dochodzi automatycznie do naruszenia norm społecznej odpowiedzialności biznesu.

Z nich można odczytać jednak zasadę, że w świetle konstytucyjnej wartości wolności związkowej na przedsiębiorcy spoczywa obowiązek promo- 162 Por. Stowarzyszenie osób poszkodowanych przez ING Nationale–Nederlanden, http:// poszkodowaniing.com/ oraz Stowarzyszenie poszkodowanych przez Wielkie Sieci Handlowe – Biedronka, www.stowarzyszenie-biedronka.pl. 163 Stowarzyszenia nie są przedsiębiorcami w rozumieniu tej ustawy – nie prowadzą działal- ności gospodarczej – stąd powoływanie tej ustawy jako podstawy roszczenia będzie nie tylko naruszać normy społecznej odpowiedzialności biznesu, lecz także mieć charakter prawnie bezskuteczny.

164 Np. naruszenia dóbr osobistych.

165 Sytuacja taka miała miejsce np. w przypadku firm ochrony.

160 4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu wania związków zawodowych jako formy aktywizacji pracowników, lepszego zrozumienia ich potrzeb i w efekcie gwarantowania podstawowych konsty- tucyjnych zasad godności czy równości.

Naruszeniem zaś nie tylko norm społecznej odpowiedzialności biznesu, lecz także przestępstwem karnym będzie uniemożliwienie zakładania związku zawodowego lub utrudnianie działania w danym zakładzie pracy takiego związku 166 .

Przejawy powyższego mogą przybrać np. formę nieprzekazywania składek członkowskich na konto związku zawodowego czy nierespektowanie uzgodnionych wcześniej warun- ków pakietu socjalnego.

Natomiast z dyskryminacją bezpośrednią w rozu- mieniu art. 18 3a k.p. ze względu na przynależność do związku zawodowego będziemy mieli do czynienia wtedy, gdy pracownik z powodu członkostwa w związku zawodowym był, jest lub mógłby być traktowany w porównanej sytuacji mniej korzystnie niż inni pracownicy.

Przejawem tego będzie przy- kładowo wypowiedzenie umowy o pracę w związku z przynależnością do związku zawodowego 167 czy przeniesienie na niższe stanowisko.

Przykładów tłumienia wolności związkowej w spółkach prywatnych jest w Polsce dużo.

Można wskazać na spór, jaki miał miejsce w SELGROS CASH&CARRY Sp. z o.o. W spółce tej w grudniu 2006 r. został zare- jestrowany związek zawodowy.

W konsekwencji tego zwolniono przewod- niczącego związku zawodowego i kilka innych osób.

W związku z tym zostało złożone zawiadomienie do Prokuratury o popełnieniu przestępstwa polegającego na naruszeniu przepisów art. 35 ust. 1 pkt 1, 2 i 3 ustawy o związkach zawodowych.

Zwolnione osoby złożyły pozwy o uznanie wypo- wiedzenia za bezskuteczne.

W sprawie tej istotne jest jednak – w świetle analizowania funkcjonowania wyżej opisanych norm społecznej odpowie- dzialności biznesu – ostateczne, ugodowe rozwiązanie sprawy po trzech miesiącach konfliktu.

Polegało ono na wyrażeniu przez spółkę zgody na tworzenie związków zawodowych i przywrócenie do pracy uprzednio zwol- nionych pracowników 168 .

Kolejna sprawa dotycząca wolności związkowej została rozstrzygnięta dopiero na skutek postępowania sądowego.

Dotyczyła ona Sławomira M., pracownika agencji ochrony Ekotrade.

Był on odpowiedzialny za powo- 166 Art. 35 ust. 1 pkt. 2 i 3 ustawy o związkach zawodowych stanowi, że kto w związku z zajmowanym stanowiskiem lub pełnioną funkcją utrudnia wykonywanie działalności związkowej prowadzonej zgodnie z przepisami ustawy polega grzywnie albo karze ogra- niczenia wolności.

167 W takiej sytuacji oczywiście podawana jest inna przyczyna wypowiedzenia, w szczegól- ności utrata zaufania.

168 http://www.hfhrpol.waw.pl/precedens/pl/aktualnosci/porozumienie-pomiedzy-zwiazkami- zawodowymi-a-spolka-se.html

4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 161 łanie w spółce związku zawodowego, którego podstawowym celem miała być poprawa sytuacji pracowników tej agencji ochrony (polegająca m.in. na zawieraniu umów o pracę zamiast umów cywilnoprawnych).

W grud- niu 2006 r. odbyło się spotkanie, na którym miał zostać powołany związek zawodowy.

Obecny był jednak na nim anonimowo również przedstawiciel władz spółki.

W efekcie następnego dnia po spotkaniu zwolniono Sławo- mira M. Sprawa trafiła do sądu na skutek pozwu o ustalenie istnienia stosunku pracy, przywrócenie do pracy oraz odszkodowanie.

W wyroku z 22 grudnia 2008 r.

Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy 169 uznał, że rze- czywistą przyczyną rozwiązania stosunku pracy w przypadku Sławomira M.

była działalność związkowa.

Stwierdził również, że doszło do naruszenia zasady równego traktowania w zatrudnieniu i zasądził odszkodowanie 170 .

Wyrok 171 jest dowodem na to, że naruszenie przez przedsiębiorcę wyżej opisanych norm społecznej odpowiedzialności biznesu, odnoszących się do wolności związkowej, a wynikających z bezwzględnie obowiązujących norm prawnych, może się wiązać z konsekwencjami w postaci odpowiedzialności prawnej.

Do poprawienia sytuacji pracowników agencji ochrony (w tym umożliwie- nia działania w związku zawodowym) mogłoby dojść, gdyby zmiana ta została wymuszona przez usługobiorców agencji ochrony.

Bardzo często są nimi duże spółki międzynarodowe posiadające precyzyjne kodeksy etyczne i roz- winiętą praktykę w zakresie społecznej odpowiedzialności biznesu.

Jedną z jej zasad jest ponoszenie odpowiedzialności za działania usługobiorców tych przedsiębiorców w ramach tzw. łańcucha dostaw.

W związku z tym potwierdzone informacje na temat łamania praw pracowniczych w agencjach ochrony czy tłumienie wolności związkowej powinny być dla ich usługobior- ców sygnałem konieczności renegocjacji umów oraz wymuszeniem poprawy sytuacji w tym zakresie.

Ostatnia ze spraw dotycząca naruszania przez przedsiębiorców wolno- ści związkowej w Polsce rozpatrzona zostanie przez ETPCz w związku ze skargą Komisji Zakładowej NSZZ Solidarność we Frito Lay Poland Sp. z o.o. w Grodzisku Mazowieckim z grudnia 2007 r.

W tej sprawie tłumienie wolności związkowej polegało według skarżących na zmuszeniu pracowników do wypełnienia we wrześniu 2005 r. formularza dotyczącego 169 Wyrok Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy z 22 grudnia 2008 r., sygn. akt VII P 5238/06.

170 Por. komunikat Polskiej Agencji Prasowej, http://www.hfhrpol.waw.pl/precedens/pl/aktu- alnosci/pap-sad-potwierdzil-ze-pracownika-zwolniono-za-dzialalnosc-zwia-2.html 171 Utrzymany w mocy wyrokiem Sądu Okręgowego w Warszawie z 19 czerwca 2009 r., sygn. akt XII Pa 138/09.

162 4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu przynależności do związku zawodowego w warunkach nie gwarantujących anonimowości.

W związku z tym w ocenie Komisji Zakładowej przyna- leżność taką, w obawie przed konsekwencjami, zadeklarowało tylko 7 ze 171 osób, które wcześniej złożyły deklaracje członkowskie 172 .

Następnie doszło do zwolnienia jednego z członków Komisji Zakładowej.

Jako powód wskazano podawanie przez tego pracownika rzekomo zawyżonej liczby członków związku, dzięki czemu korzystał (jako jedyny) z przywileju zwol- nienia z obowiązku świadczenia pracy.

W tej sprawie w grudniu 2005 r.

Helsińska Fundacja Praw Człowieka zawiadomiła Prokuraturę Rejonową w Grodzisku Mazowieckim o podejrzeniu popełnienia przez członków kie- rownictwa Frito Lay Poland Sp. z o.o. przestępstw z art. 35 ust. 1 pkt. 2 ustawy o związkach zawodowych – przestępstwa utrudniania wykonywania działalności związkowej.

Prokuratura odmówiła wszczęcia postępowania, a decyzję podtrzymała Prokuratura Okręgowa w Warszawie i ostatecznie w czerwcu 2007 r.

Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

Prokuratura uznała, że pracodawca miał prawo przeprowadzić weryfikację liczebności związku zawodowego.

Skarżąca Polskę do ETPCz Komisja Zakładowa podnosi, że Polska dopu- ściła się naruszenia art. 11 Konwencji poprzez niepodjęcie przez państwo działań zapobiegających naruszeniu prawa do zrzeszania się w związku zawo- dowym we Frito Lay Poland Sp. z o.o. Rozpatrzenie więc pozytywne skargi przez ETPCz będzie oznaczać, że państwo poniesie odpowiedzialność za niewyjaśnienie sprawy i zapewnienia ochrony w sytuacji ewentualnego naru- szenia wskazanych norm społecznej odpowiedzialności biznesu.

W skardze poza analizą karnoprawnej ochrony wolności związkowej w Polsce i praw pokrzywdzonego w postępowaniu karnym, wskazano także na możliwość zastosowania do okoliczności sprawy zasad społecznej odpowiedzialności biznesu, zwłaszcza w związku z faktem zobowiązania się do ich przestrze- gania przez PepsiCo, spółkę kontrolującą Frito Lay.

PepsiCo na swoich stronach internetowych umieściło dobrowolny kodeks postępowania.

W oce- nie skarżących wynikające ze społecznej odpowiedzialności biznesu obo- wiązki, za źródło mające generalne zobowiązanie do poszanowania prawa człowieka, mogą w szczególności nakazywać restrykcyjne interpretowanie przepisów adresowanych do pracodawcy, tj. ich ścisłe, wąskie, z korzyścią dla pracowników (związku zawodowego) stosowanie zarówno przez praco- 172 Komisja Zakładowa udzielała pomocy kobietom zatrudnionych w zakładzie Frito Lay w Grodzisku Mazowieckim, które zostały zwolnione z pracy lub zmuszone do złożenia rezygnacji; twierdziły one, że ich przełożony dopuścił się wobec nich molestowania sek- sualnego.

4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 163 dawcę, jak i państwo, zwłaszcza gdy rozważa ono pociągnięcie pracodawcy do odpowiedzialności 173 .

4.6.3.

Wnioski W przedstawionym zakresie normy społecznej odpowiedzialności biznesu chronią jedno z podstawowych praw człowieka – wolność zrzeszania się i wolność związkową.

Niezakłócone przez przedsiębiorców funkcjonowanie stowarzyszeń i związków zawodowych nie tylko zapobiega naruszeniu praw pracowniczych i przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy.

Przeciwdziała ono również naruszaniu godności ludzkiej i dyskryminacji.

Normy społecznej odpowiedzialności biznesu w omawianym zakresie mają charakter bezwzględnie obowiązujący w zakresie, w jakim wynikają z horyzontalnie skutecznych norm art. 58 i 59 Konstytucji RP oraz prze- pisów ustawowych.

Ich naruszenie może się wiązać z odpowiedzialnością natury prawnej – będzie to dotyczyć sytuacji naruszenia norm społecznej odpowiedzialności na pierwszym poziomie – łamaniu zakazów określonych w przepisach prawnych (np. tłumienia wolności związkowej).

Pozytywnymi praktykami wynikającymi ze wskazanych przepisów Konsty- tucji RP – realizacją norm społecznej odpowiedzialności biznesu na drugim poziomie – jest propagowanie wolności związkowej w zakładzie pracy przez pracodawcę np. przez umożliwienie spotkań przedstawicielom związków zawodowych z nowo zatrudnionymi pracownikami.

Tego poziomu społecznej odpowiedzialności biznesu dotyczyłyby również działania przedsiębiorców korzystających z usług podmiotów, którym zarzuca się naruszanie wolności związkowej i praw pracowniczych.

W tym zakresie mielibyśmy do czynienia z odpowiedzialnością w ramach łańcucha dostaw.

Naruszenie norm spo- łecznej odpowiedzialności biznesu na pierwszym poziomie powinno być dla usługobiorców podmiotów dopuszczających się naruszeń sygnałem koniecz- ności wymuszenia poprawy sytuacji w zakresie respektowania prawa pracy.

Naruszenie norm społecznej odpowiedzialności na poziomie drugim nie będzie natomiast skutkować odpowiedzialnością prawną.

Możliwe są jednak konsekwencje związane z pogorszeniem wizerunku danego przedsiębiorcy, np. w postaci opisanego w mediach protestu pracowników agencji ochrony pod bankiem korzystającym z usług tej agencji ochrony.

173 http://www.hfhrpol.waw.pl/precedens/pl/aktualnosci/zlozenie-skargi-do-trybunalu-w- strasburgu-w-sprawie-tlumienia-wolnosci-zwiaz-2.html

164 4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 4.7.

Ochrona konkurencji i konsumentów 4.7.1.

Regulacja konstytucyjna Z Konstytucji RP wynikają normy odnoszące się bezpośrednio do ochrony konsumentów i pośrednio do ochrony konkurencji.

Zgodnie z art. 76 Konstytucji RP władze publiczne chronią konsumentów, użytkowników i najemców przed działaniami zagrażającymi ich zdrowiu, pry- watności i bezpieczeństwu oraz przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi.

Przyjmuje się, że z art. 76 Konstytucji RP nie wynika prawo podmiotowe – ma on charakter kierunkowy, określający politykę państwa 174 .

Równocze- śnie Trybunał Konstytucyjny, choć stoi na stanowisku, że szczegółowa treść ochrony konsumenta jest wyznaczana przez regulacje ustawowe, to poprzez odwołanie się do zasad europejskiego prawa konsumenckiego uznaje, że podstawowym założeniem ochrony konsumenta jest zasada przejrzystości, jawności, rzeczywistej dostępności jasnej, pełnej i zrozumiałej informacji handlowej 175 .

Wskazuje na art. 54 ust. 1 Konstytucji RP jako „zwornik konstytucyjny” prawa konsumenta do „bycia poinformowanym” 176 .

Zdaniem TK „w przepisie tym wspomniane prawo znajduje swoje zakotwiczenie, potwierdzenie i stanowi on gwarancję realizacji art. 76 Konstytucji” 177 .

Ponadto zdaniem TK „Nakaz respektowania ochrony konsumenta wyni- kający z art. 76 Konstytucji musi być brany pod uwagę co najmniej jako pod- stawa formułowania dyrektywy interpretacyjnej [...].

Oznacza to zarazem nakaz przyjęcia surowszych standardów oceny każdego odstępstwa od reguły ogólnej, jeżeli ma ono oddziaływać niekorzystnie na sytuację konsumenta, a w rezultacie pogłębiać przewagę strony silniejszej z racji jej profesjonalizmu” 178 .

TK uznaje również, że art. 76 Konstytucji RP stanowi podstawę do wskazania, że obowiązki ochronne spoczywające na władzach publicznych obejmują konieczność zapewnienia określonych, minimalnych gwarancji ustawowych wszelkim podmiotom w ramach ich relacji z profesjonalnymi uczestnikami gry rynkowej 179 .

Równocześnie jednak nawet pomimo założe- nia o kierunkowości art. 76 Konstytucji RP wynikają z niego szczegółowe 174 Wyrok TK z 12 stycznia 2000 r., sygn. akt P 11/98, OTK ZU 2000, nr 1, poz. 3.

Podobnie E. Łętowska, Prawo umów konsumenckich, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 1999, s. 54–55.

175 Wyrok TK z 21 kwietnia 2004 r., sygn. akt K 33/03, OTK ZU 2004, nr 4/A, poz. 31.

Podobnie E. Łętowska, op.

cit., s. 127.

176 Ibidem.

177 Ibidem.

178 Wyrok TK z 26 stycznia 2005 r., sygn. akt P 10/04, OTK ZU 2005, nr 1A, poz. 7.

179 Wyrok TK z 13 września 2005 r., sygn. akt K 38/04, OTK ZU 2005, nr 8A, poz. 92.

4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 165 treści interpretacyjne zwrotów i pojęć niedookreślonych w przepisach usta- wowych, będących podstawą ewentualnego rozstrzygnięcia 180 .

W przeciwieństwie do ochrony konsumentów ochrona (wolnej) konku- rencji nie jest bezpośrednio wymieniona w Konstytucji RP.

Nakaz ochrony konkurencji jest zawarty natomiast w sposób pośredni w różnych normach konstytucyjnych.

Przede wszystkim konieczność ochrony wolnej konkurencji wynika z nakazu ochrony konsumentów.

Dzieje się tak, ponieważ jednym z podstawowych celów, któremu służy ochrona konkurencji, jest maksyma- lizowanie dobrobytu konsumentów 181 .

W efekcie wynikający z art. 76 Kon- stytucji RP nakaz dla władzy publicznej zbudowania odpowiedniego systemu ochrony konsumentów odnosi się również do stworzenia takiego systemu ochrony wolnej konkurencji, który interesy konsumentów będzie chronił.

Ochrona konkurencji jest również pochodną przyjęcia na gruncie Kon- stytucji RP modelu społecznej gospodarki rynkowej.

Niewątpliwie jednym z podstawowych elementów gospodarki rynkowej jest funkcjonowanie wolnej konkurencji, zwłaszcza istnienie monopoli państwowych (lub takich, w któ- rych państwo ma znaczące wpływy) powoduje, że gospodarka przestaje być rynkowa.

Ponadto, nakaz ochrony konkurencji jest związany bezpośrednio z zasadą wolności działalności gospodarczej wynikającą z art. 20 i 22 Kon- stytucji RP, jako, że nie można mówić o pełnej wolności gospodarczej, jeżeli na rynku nie występuje wolna konkurencja.

Wolna konkurencja jest jednym z głównych celów zarówno Unii Europej- skiej, jak i Wspólnoty Europejskiej.

Art. 2 TUE za cele UE uważa popieranie postępu gospodarczego, wysokiego poziomu zatrudnienia oraz zrównoważony i trwały rozwój.

Bez istnienia wolnej konkurencji żaden z tych celów nie może zostać osiągnięty.

Art. 2 TWE wskazuje natomiast, że celem Wspólnoty jest popieranie m.in. wysokiego stopnia konkurencyjności.

Najwyraźniejszym wyrazem aksjologii wolnej (niezakłóconej) konkurencji są przepisy art. 3 ust. 1 lit. g TWE i art. 4 ust. 1 i 2 in fine.

Pierwszy z nich celem WE czyni „zapewnienie systemu, w którym konkurencja będzie niezakłócona”; drugi warunkuje realizację Unii Gospodarczej i Walutowej od warunków „otwartej gospodarki rynkowej i wolnej konkurencji” 182 .

Tym samym wolna konkurencja staje się również wartością na gruncie Konstytucji RP.

Na gruncie ustawowym ochrona konkurencji jest realizowana na podsta- wie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz ustawy o zwalczaniu 180 E. Łętowska, op.

cit., s. 55.

181 T. Skoczny, Reguły konkurencji, w: J. Barcz (red.), Prawo Unii Europejskiej, Prawo materialne i polityki, Wydawnictwo Prawo i Praktyka Gospodarcza, Warszawa 2005, s. 327–328.

182 Ibidem, s. 326.

166 4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu nieuczciwej konkurencji.

Z tych aktów prawnych płyną bezpośrednio nakazy i zakazy dla przedsiębiorcy, które mają służyć funkcjonowaniu niezakłóconej i uczciwej konkurencji.

4.7.2.

Normy społecznej odpowiedzialności biznesu a ochrona konkurencji i konsumentów Z Konstytucji RP można odczytać wartości, które stanowią podstawę dla określenia norm społecznej odpowiedzialności biznesu w zakresie relacji między przedsiębiorcą a jego zewnętrznymi kontrahentami – konsumentami i konkurentami.

W przedmiotowym zakresie jednak normy konstytucyjne uzupełniane są przez bogatą sferę normatywną zarówno prawa publicznego, jak i prywatnego.

Nie oznacza to jednak, że normy społecznej odpowie- dzialności biznesu będą się sprowadzać wyłącznie do respektowania tych uregulowań.

Ochrona konkurencji i konsumentów stwarza ogromne pole dla przedsiębiorcy do stosowania różnorodnych praktyk, które mogą stanowić rozwinięcie obowiązków ustawowych 183 .

W zakresie ochrony konsumenta wywiązywanie się z norm społecznej odpowiedzialności biznesu może mieć zasadniczo miejsce na dwóch pozio- mach; po pierwsze, może polegać na rygorystycznym przestrzeganiu prawa z interpretowaniem wszelkich nieścisłości na korzyść konsumenta, a po drugie zaś, może odnosić się do zachowań dobrowolnych, sięgających dalej niż obowiązki prawne.

Za wywiązywanie się z norm społecznej odpowiedzialności biznesu na poziomie pierwszym należy uznać przede wszystkim zapewnienie pełnej informacji konsumentowi.

Konieczność zapewnienia pełnego prawa do infor- macji leży u podstaw całego systemu ochrony konsumentów.

Wynika to z założenia, że odpowiednia informacja i jej zrozumienie umożliwia wolny wybór.

Ochrona konsumenta oznacza działania na rzecz stworzenia warun- ków do swobodnego wyboru i decyzji konsumenckiej.

Temu zaś służy przej- rzystość i pełna informacja na temat ofert i rynku.

Udzielanie więc przez przedsiębiorcę odpowiednich informacji ma na celu zrekompensowanie bra- ków wiedzy i doświadczenia konsumenta i staje się głównym instrumentem zapewniającym wolność wyboru i podejmowania decyzji przez konsumenta.

Z tego też powodu prawo do informacji należy uznać za prawo podsta- wowe konsumenta jako tzw. biernego podmiotu ekonomicznego 184 .

Prawo 183 Zagadnienia poruszane w tym punkcie książki omówione zostały także w numerze specjal- nym „Problemów Zarządzania”.

Por. M. Bernatt, Społeczna odpowiedzialność a ochrona konkurencji i konsumentów, „Problemy Zarządzania” 2007, Zeszyt Specjalny, s. 9–21.

184 E. Łętowska, op.

cit., s. 127.

4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 167 do informacji konsumenta łączy się bezpośrednio z wolnością wypowiedzi przedsiębiorców w zakresie emisji komunikatów handlowych – wolnością wypowiedzi handlowej (ang. commercial speech) 185 .

Podlega ona ograni- czeniom ze względu na konieczność ochrony praw i wolności innych osób.

Możliwość ograniczenia swobody wypowiedzi o charakterze handlowym jest jednak większa niż w przypadku wolności wypowiedzi w jej klasycznym wymiarze (prawo do krytyki, wolność mediów, wolność ekspresji artystycz- nej).

Granicą do skorzystania ze swobody wypowiedzi handlowej, polegającej w szczególności na przedstawiania oferty handlowej, jest prywatność kon- sumentów.

Szeroka możliwość ograniczenia wypowiedzi handlowej oznacza jednak, że co do zasady konieczność ochrony prywatności konsumentów będzie przeważać nad swobodą wypowiedzi handlowej.

Poziom ochrony prywatności konsumenta zależy jednak od sytuacji i miejsca, w jakim znaj- duje się konsument, np. szczególna ochrona jest przyznawana w sytuacji, gdy oferta handlowa jest przedstawiana poza siedzibą przedsiębiorcy.

W świetle art. 3 ust. 1 ustawy z 27 lipca 2002 r. o szczególnych warunkach sprzedaży konsumenckiej 186 sprzedawca dokonujący sprzedaży jest „obo- wiązany udzielić kupującemu jasnych, zrozumiałych i nie wprowadzających w błąd informacji, wystarczających do prawidłowego i pełnego korzystania ze sprzedanego towaru konsumpcyjnego”.

Interpretacja pojęcia „informa- cji wystarczającej do prawidłowego i pełnego korzystania ze sprzedanego towaru konsumpcyjnego” spoczywa każdorazowo na przedsiębiorcy.

Wywią- zanie się przez niego z norm społecznej odpowiedzialności biznesu polega więc na konieczności zindywidualizowania sytuacji danego konsumenta oraz pełnej gotowości wyjaśnienia wszelkich jego wątpliwości.

Narusze- niem społecznej odpowiedzialności jest ograniczanie udzielanej informacji tylko do przykładowego wyliczenia zawartego w art. 3 ustawy o sprzedaży konsumenckiej 187 .

Istotne w tym zakresie jest również zapewnienie pełnej informacji w postaci szczegółowej instrukcji, precyzyjnego formułowania zasad udzielanej gwarancji, informowania o prawie odstąpienia od umowy w przypadku umów zawieranych na odległość lub poza lokalem przedsię- biorstwa czy natychmiastowego informowania konsumentów o wadzie pro- 185 Jest ona uznana w orzecznictwie ETPCz, np. w wyroku z 24 lutego 1994 r. w sprawie Casado Coca przeciwko Hiszpanii (nr 15450/89), ETPCz podkreślił, że choć możliwe są ograniczenia reklamy, szczególnie w zakresie reklamy wprowadzającej w błąd, to pod- legają one ścisłej kontroli ETPCz co do faktycznej konieczności ich wprowadzenia.

186 DzU 2002, nr 141, poz. 1176.

187 Mowa w nim o podaniu takich informacji, jak: nazwa towaru, określenie producenta lub importera, znak zgodności wymagany przez odrębne przepisy, informacje o dopuszczeniu do obrotu w Rzeczypospolitej Polskiej oraz – stosownie do rodzaju towaru – określenie jego energochłonności, a także inne dane wskazane w odrębnych przepisach.

168 4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu duktu 188 .

Nakaz informowania dotyczy również innych elementów umowy.

Konsument powinien wiedzieć, z jakim faktycznie podmiotem dana umowa jest zawierana.

Powinien mieć możliwość dostępu do informacji na temat struktury prawnej i organizacji podmiotu będącego sprzedawcą.

Dowodem na to jest decyzja Prezesa UOKiK w sprawie Merlin.pl SA 189 .

Spółka ta pro- wadzi działalność gospodarczą jako muzyczny sklep internetowy.

Zawierane przez nią umowy mają więc charakter umów na odległość, z czym wiążę się obowiązek potwierdzenia na piśmie konsumentom, z którymi zawarto umowę informacji, m.in. o organie rejestrowym spółki oraz o numerze, pod jakim ją wpisano do właściwego rejestru, terminie dostawy, terminie, w jakim oferta lub informacja o cenie ma charakter wiążący.

Prezes UOKiK usta- lił, że Merlin.pl nie wywiązywał się z obowiązku pisemnego potwierdzenia wskazanych elementów.

Uznał w efekcie, że doszło do praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, polegającej na nieudzielaniu konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji.

W decyzji podkreślono, że brak potwierdzenia na piśmie wskazanych informacji godzi w interesy konsu- mentów w ten sposób, że zostają oni pozbawieni niezbędnych informacji i dokumentów, które w razie wystąpienia niezgodności mogłyby ułatwić im dochodzenie przysługujących im praw.

Podkreślono, że brak informacji o organie rejestrowym i numerze wpisu do właściwego rejestru przedsię- biorców utrudniał weryfikację danych na temat spółki.

Brak potwierdzenia informacji o terminie dostawy towaru mógł prowadzić zaś do niemożności udowodnienia, w jakim terminie spółka faktycznie miała wykonać konkretną umowę.

Istotnym elementem obowiązku informowania konsumenta jest zapew- nianie dostępu do informacji nie tylko na poziomie faktycznym, ale również jeżeli chodzi o jasność, czytelność i zrozumiałość tej informacji, także tej zawartej na stronach internetowych 190 .

Dotyczy to czytelności i wielkości druku, kompletności przedstawianych informacji, wystarczająco długiego czasu emisji (w radiu lub telewizji).

Elementem koniecznym jest również formułowanie wszystkich informacji w języku polskim.

188 Zgodnie z wymaganiami ustawy z 12 grudnia 2003 r. o ogólnym bezpieczeństwie pro- duktów, DzU 2003, nr 229, poz. 2275.

189 Decyzja Prezesa UOKiK z 18 stycznia 2007 r., nr RKT – 03/2007, www.uokik.gov.pl 190 W ostatnim raporcie Komisji Europejskiej stwierdzono, że co najmniej 200 stron inter- netowych europejskich przewoźników lotniczych wprowadza klientów w błąd.

Rezultaty dochodzenia z udziałem przedstawicieli urzędów ds. lotnictwa cywilnego z 15 krajów UE w sprawie 400 stron internetowych wykazały: „ponad 50 proc. wszystkich stron inter- netowych zawierały nieprawidłowości, szczególnie odnośnie do wskazówek cenowych, warunków umowy i przejrzystości propozycji”, http://biznes.onet.pl/0,1640083,wiadomosci.

html za PAP, tm/13.11.2007, godz. 10:46.

4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 169 Konieczne z punktu widzenia norm społecznej odpowiedzialności biznesu jest także zapewnienie zgodności dostarczanych towarów i usług z normami z zakresu zdrowia i bezpieczeństwa konsumenta, obejmującymi m.in. ozna- kowania ostrzegające o zagrożeniach dla zdrowia oraz etykiety informacyjne.

Wymagane jest też respektowanie prywatności konsumenta i zapewnienie poufności jego danych osobowych.

Dane osobowe nie mogą być także dowol- nie wykorzystywanie w celach handlowych.

Na gruncie ustawy o ochronie danych osobowych niedopuszczalne jest zwłaszcza wykorzystywanie mar- ketingowe istniejących zbiorów danych (nawet jeżeli są ogólnodostępne), założonych w innym celu, jak też korzystania z danych bez zgody osoby zainteresowanej.

Innym przykładem rygorystycznego wywiązywania się z norm społecz- nej odpowiedzialności biznesu jest nieposługiwanie się w obrocie prawnym niedozwolonymi klauzulami umownymi (tzw. klauzulami abuzywnymi) 191 .

Ich przykładowe wyliczenie jest zawarte w art. 385 3 Kodeksu cywilnego 192 .

Dlatego można uznać, że normy społecznej odpowiedzialności biznesu zaka- zują posługiwania się w obrocie klauzulami wymienionymi w art. 385 3 k.c.

(pomimo przyjęcia tam, że katalog ten ma zastosowanie tylko „w razie wątpliwości”), jak i innymi, które znalazły się w rejestrze klauzul niedozwo- lonych, prowadzonym przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsu- mentów 193 na skutek wyroku Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów 194 .

Przedsiębiorcy nie powinni posługiwać się również klauzulami o treści zbli- 191 Zgodnie z art. 385 1 § 1 k.c. niedozwolone postanowienia umowne to postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nie uzgodnione indywidualnie, które kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, naruszając rażąco jego interesy.

Nie są nimi postanowienia określające główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.

192 Mowa tam m.in. o postanowieniach umownych, które wyłączają lub ograniczają odpo- wiedzialność względem konsumenta za szkody na osobie; przewidują postanowienia, z którymi konsument nie miał możliwości zapoznać się przed zawarciem umowy; przy- znają przedsiębiorcy uprawnienia do dokonywania wiążącej interpretacji umowy; upraw- niają przedsiębiorcę do jednostronnej zmiany umowy bez ważnej przyczyny wskazanej w tej umowie; pozbawiają wyłącznie konsumenta uprawnienia do rozwiązania umowy, odstąpienia od niej lub jej wypowiedzenia; przewidują uprawnienie przedsiębiorcy do określenia lub podwyższenia ceny lub wynagrodzenia po zawarciu umowy, bez przyznania konsumentowi prawa odstąpienia od umowy.

193 http://www.uokik.gov.pl/pl/ochrona_konsumentow/niedozwolone_klauzule/rejestr_klau- zul_niedozwolonych 194 Por. przepisy art. 479 36 –479 45 Kodeksu postępowania cywilnego.

Należy podkreślić, w świetle orzecznictwa SN, że uznanie klauzuli za niedozwoloną i wpisanie jej do rejestru ma skutek wobec wszystkich (erga omnes), a więc także w stosunku do przedsiębiorców, którzy nie byli stroną postępowania o uznaniu danej klauzuli za niedozwoloną – uchwała Sądu Najwyższego z 13 lipca 2006 r., sygn.

III SZP 3/06, OSNP 2007/1-2/35.

170 4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu żonej do treści klauzuli już wpisanej do rejestru 195 .

Ponadto, istotne jest, aby przedsiębiorcy brali pod uwagę treść zakazanych klauzul już na etapie tworzenia wzorców umów – chodzi tu w szczególności o takie klauzule, które choć nie są zakazane, mogą osiągać taki sam skutek, jak te zawarte w kata- logach.

Zakazane klauzule były stosowane przez prywatne szkoły wyższe (są one przedsiębiorcami).

Na przykład Wyższa Szkoła Finansów i Zarządzania w Warszawie w umowach ze studentami stosowała postanowienia uniemoż- liwiające osobom rezygnującym ze studiów uzyskanie zwrotu czesnego za okres, kiedy zajęcia faktycznie się nie odbywały.

Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał natomiast, że osoby rezygnujące ze studiów mają prawo do zwrotu czesnego za niewykorzystany okres oraz że nie muszą płacić kar, gdy wypowiadają umowę z przyczyn od nich niezależnych 196 .

Klauzulą abuzywną dotyczącą warunków odstąpienia od umowy kształce- nia korespondencyjnego posługiwała się Krakowska Uniwersytecka Szkoła Kształcenia Indywidualnego.

W umowie, będącej jednocześnie zgłoszeniem na kurs, zastrzegano, że nie rozpoczęcie nauki przez uczestnika kursu lub jego przerwanie nie powoduje obniżenia ceny ani wygaśnięcia roszczeń finansowych wobec szkoły.

Klient nie miał więc możliwości uzyskania zwrotu pieniędzy w razie rezygnacji z kursu 197 .

Powyższe zostało zakwestionowane przez Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów 198 .

Inny typ klauzuli odnosił się do możliwości zawieszania świadczenia usług przy powołaniu pozornie obiektywnej przyczyny.

Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów zakazał np. stosowanie klauzuli o treści: „Operator zastrzega sobie również prawo do zablokowania użytkownikowi dostępu do sieci Internet na łączny okres miesięcznie nie większy niż 48 godzin, w celu dokonania niezbędnej kon- serwacji i kontroli swojego sprzętu” 199 .

Normy społecznej odpowiedzialności biznesu znajdą również zastosowa- nie w przypadku reklamy.

Kluczowe znaczenie dla określenia tych norm mają bezwzględnie obowiązujące przepisy ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji 200 oraz ustawy z 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczci- 195 Uchwała Sądu Najwyższego z 13 lipca 2006 r., sygn. akt III SZP 3/06, OSNP 2007/1-2/35.

196 Wyrok SOKiK z 25 maja 2007 r., sygn. akt XVII Amc 33/06.

197 Treść klauzuli była następująca: „Nierozpoczęcie lub przerwanie nauki przez uczestnika kursu nie wpływa na obowiązki Płatnika określone w 2 ust. 3 umowy, nie pomniejsza wartości kursu określonej w zgłoszeniu na kurs oraz nie powoduje wygaśnięcia innych roszczeń finansowych ze strony Uniwersyteckiej Szkoły Kształcenia Indywidualnego wobec Płatnika”.

198 Wyrok SOKiK z 11 maja 2006 r., sygn. akt XVII Amc 176/05.

199 Wyrok SOKiK z 21 listopada 2006 r., sygn. akt XVII Amc 138/05.

200 Por. szczegółową regulację art. 16 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji.

4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 171 wym praktykom rynkowym 201 .

Na gruncie ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji reklamą nieuczciwą jest reklama sprzeczna z przepisami prawa, dobrymi obyczajami lub uchybiająca godności człowieka.

Wskazanie to ma charakter bardzo generalny, w związku z czym może stać się źródłem szero- kiej samooceny przedsiębiorcy w zakresie stosowanej reklamy jak i sądowej, zwłaszcza gdy reklama, choć nieuczciwa, nie odpowiada bardziej szcze- gółowym typom nieuczciwej reklamy.

Niedopuszczalna z punktu widzenia społecznej odpowiedzialności biznesu jest reklama sprzeczna z dobrymi obyczajami lub reklama, która godzi w godność ludzką lub ma charakter dys- kryminujący.

W świetle wymogów konstytucyjnych chodzi tutaj o jakąkolwiek podstawę dyskryminacji.

Zakazana jest więc również taka reklama, która zawiera treści dyskryminujące przykładowo mniejszości seksualne.

Przypad- kiem zakazanej dyskryminacji w reklamie jest np. reklama tanich połączeń telefonicznych w sieci ERA, gdzie obok zdjęć mężczyzn umieszczono hasło „tanie numerki”.

Z interwencją wystąpiła wtedy Pełnomocnik Rządu ds. równego statusu kobiet i mężczyzn Magdalena Środa, która podkreślała, że „w reklamie (promującej tanie połączenia w usłudze) »Tanie Numerki« pojawia się postać mężczyzny-geja przedstawionego w bardzo tendencyjny i stereotypowy sposób – jako osoby zniewieściałej i dziwacznej”.

Podkreśla ona również, że „biorąc pod uwagę przypadki lekceważenia, dyskryminacji, w tym rażącego jej przejawu, jakim jest przemoc doznawana przez przedsta- wicieli tej grupy społecznej, reklama ta jest szczególnie krzywdząca” 202 .

Bar- dzo podobna sytuacja dotyczyła reklamy sieci komórkowej ERA, gdzie obok zdjęcia kobiety umieszczono hasło „Masz z nią 160 minut za 30 zł” 203 .

Innym typem reklamy zakazanej na gruncie ustawy o zwalczaniu nieuczci- wej konkurencji jest reklama wprowadzająca klienta w błąd i mogąca przez to wpłynąć na jego decyzję co do nabycia towaru lub usługi.

Podstawowym celem reklamy powinno być takie informowanie konsumenta o produkcie lub usłudze, aby zachęcić go do wybrania danej oferty.

Równocześnie jed- nak podstawowym wymogiem w tym zakresie powinna być prawdziwość tej informacji.

Obowiązek w tym zakresie spoczywa na przedsiębiorcy, jako że konsument ma w większości przypadków dużo mniejszą wiedzę na temat produktu lub usługi.

Celowe wprowadzenie klienta w błąd, rozumiane jako wywołanie u klienta niezgodnego ze stanem rzeczy wyobrażenia o danym produkcie lub usłudze, jest najbardziej dotkliwym z punktu widzenia wpływu na decyzję konsumenta typem reklamy.

Reklamą wprowadzającą w błąd jest zarówno reklama, która podaje nieprawdziwe informacje, jak i taka, która 201 Por. art. 7 ustawy.

DzU 2007, nr 171, poz. 1206.

202 http://www.wirtualnemedia.pl/document.php?id=314012 203 Ibidem.

172 4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu jest myląca (np. dwuznaczna).

Reklamą taką jest np. powoływanie się na nieistniejące wyróżnienia lub certyfikaty lub zapewnianie o nieistniejącej cesze danego produktu bądź usługi.

Przykładem reklamy wprowadzającej w błąd była reklama piwa bezalkoholowego Okocim.

Była ona przedmio- tem rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego w wyroku z 26 września 2002 r. 204 .

Okocimskie Zakłady Piwowarskie SA w celu ominięcia całkowitego zakazu reklamy napojów alkoholowych wyemitowały kilka reklam promujących piwo „Zagłoba” i „Mocne” w wersji bezalkoholowej, ale z wykorzystaniem sko- jarzeń typowych dla spożywania piwa alkoholowego, czyli w sposób suge- rujący (np. przez pokazanie zabawy w pubie kufli piwa bez oznaczenia, że jest ono bezalkoholowe), że mamy do czynienia z normalnym piwem.

Na końcu reklamy umieszczono drobnym drukiem napis „piwo bezalkoholowe”.

Pojawiał się on jednak tylko przez chwilę i był źle widoczny.

Użyte zostały ponadto sformułowania, jak „Piwo na serio, reszta to fortel”, a etykiety na piwie alkoholowym i bezalkoholowym były identyczne.

Istotna dla oceny sądu była również okoliczność, że wydatki na reklamę piwa bezalkoho- lowego były niewspółmiernie duże do ilości jego sprzedaży (na poziomie 0,1%) Sąd Najwyższy, mając na względzie wskazane okoliczności uznał, że reklamy te służyły przede wszystkim obejściu zakazu reklamy produktów alkoholowych.

Zdaniem SN opisane praktyki wprowadzały klientów w błąd, co do rodzaju nabywanego produktu.

Istnieje wiele dalszych przykładów reklamy wprowadzającej w błąd.

Tak np. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał za reklamę wprowadzającą w błąd podawanie w reklamach firm developerskich (np. J.W. Construction) cen netto proponowanych nieruchomości, tj. bez uwzględ- nienia podatku VAT 205 .

Wprowadzenie w błąd w tym przypadku polegało na sugestii, że wartość oferowanego mieszkania jest niższa niż miało to miejsce w rzeczywistości.

Niedopuszczalna z punktu widzenia społecznej odpowiedzialności biznesu jest reklama odwołująca się do uczuć klientów przez wywoływanie lęku, wykorzystywanie przesądów lub łatwowierności dzieci.

Podobnie niedopuszczalne jest odnoszenie się w reklamie do innych sytuacji polegających na wywoływaniu silnych emocji u konsumenta, np. przez wykorzystywanie uczuć patriotycznych, skłonności altruistycznych czy motywów seksualnych.

Podobny charakter ma reklama odwołująca się do uczuć dzieci.

Wykorzystuje ona łatwowierność dzieci i traktowania przez nie świata reklamy na takiej samej zasadzie, jak świata bajki, przy świadomo- ści, że dzieci mają duży wpływ na decyzje rodziców w zakresie korzystania 204 Dz. Urz.

UOKiK 2004, nr 1, poz. 249.

Wyrok SN z 26 września 2002 r., sygn. akt III CKN 213/01.

205 Decyzja Prezesa UOKiK z 16 stycznia 2004 r., DDK 2004, nr 1, www.uokik.gov.pl .

4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 173 z różnych dóbr i usług.

Niedopuszczalne jest również, aby przedsiębiorca posługiwał się kryptoreklamą oraz reklamą przy wykorzystaniu wizerun- ków osób powszechnie znanych, w sytuacji, gdy reklama ta występuje pod postacią neutralnego komunikatu 206 .

Z punktu widzenia społecznej odpowiedzialności biznesu niedopuszczalna jest również reklama uciążliwa, tj. taka, która stanowi istotną ingerencję w sferę prywatności, w szczególności przez uciążliwe dla klientów nagabywa- nie w miejscach publicznych, przesyłanie na koszt klienta niezamówionych towarów lub nadużywanie technicznych środków przekazu informacji.

Duże znaczenie dla upowszechniania zasad społecznej odpowiedzialności biznesu, przyjętych dobrowolnie przez przedsiębiorców ma przepis art. 5 ust. 2 pkt 4 ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym.

Uznaje on, że praktyką rynkową wprowadzającą w błąd (a więc nieuczciwą) jest nieprzestrzeganie kodeksu dobrych praktyk, do którego przedsiębiorca dobrowolnie przystąpił, jeżeli przedsiębiorca ten informuje w ramach prak- tyki rynkowej, że jest związany kodeksem dobrych praktyk.

Kodeksy dobrych praktyk zawierają często postanowienia sięgające dalej niż obowiązki usta- wowe i odnoszą się bezpośrednio do społecznej odpowiedzialności biznesu.

Nieprzestrzeganie takich postanowień (a więc również niewywiązywanie się z dobrowolnie przyjętych norm społecznej odpowiedzialności biznesu), wiązać się może z możliwością odpowiedzialności cywilnej (w tym odszko- dowawczej) przewidzianej w art. 12 ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym, w sytuacji, gdy ciężar dowodu, co do tego, że dana 206 Jest to jednak problem złożony, o czym świadczy sprawa Krystyny Czubównej, byłej znanej prezenterki TVP, prowadziła program informacyjny „Panorama”.

Po zaprzestaniu pracy w TVP została zatrudniona jako rzecznik Telekomunikacji Polskiej SA W związku z peł- nioną funkcją występowała w blokach oznaczonych jako ogłoszenie płatne (nie reklama), informując o nowościach oferty TP SA Ponadto spot był rozpoczynany od stwierdzenia: „Witam Państwa w serwisie informacyjnym Telekomunikacji Polskiej”.

Powodowało to, w ocenie Prezesa UOKiK i Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, u konsumentów wrażenie, ze względu na dziennikarską przeszłość K. Czubówny, że podawane wiadomości mają charakter neutralnej informacji; a tymczasem są reklamą (wyrok SOKiK z 23 lutego 2006 r. r., sygn. akt XVII Ama 18/04; Dz. Urz.

UOKiK 2006, nr 2, poz. 31).

Jednak na skutek postępowania odwoławczego Sąd Najwyższy (wyrok SN z 6 grudnia 2007 r., sygn. akt III SK 20/07, Legalis) uznał, że TP SA nie złamała prawa.

Zdaniem SN nie można uznać za reklamę ukrytą spotu wyemitowanego w wyodrębnionym paśmie rekla- mowym.

Spot TP SA był wyodrębniony (nie nadawano go w paśmie, które zaczynało się i kończyło słowami „reklama”, a oznaczano go słowami „ogłoszenie płatne”).

Przepisy pozwalają na takie wyróżnienie przekazu reklamowego.

Oznacza to zdaniem SN, ze film TP SA, jako że nadany w bloku reklamowym, był dozwoloną reklamą (nie miał więc charakteru reklamy ukrytej – wypowiedzi, która zachęcając do nabywania towarów lub usług, sprawia wrażenie neutralnej informacji).

174 4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu praktyka rynkowa nie stanowi nieuczciwej praktyki wprowadzającej w błąd spoczywa na przedsiębiorcy, któremu zarzuca się stosowanie nieuczciwej praktyki rynkowej.

Wywiązywanie się z norm społecznej odpowiedzialności biznesu na poziomie drugim stanowią wszelkie dobrowolne praktyki przedsiębiorcy, polegające na wychodzeniu poza obowiązki ustawowe.

Przykładem może być tutaj umożliwienie odstąpienia od umowy konsumentom w przypadku niezgodności towaru konsumpcyjnego z umową, nawet gdy istnieje możli- wość naprawy lub wymiany towaru na nowy 207 .

Za normę społecznej odpo- wiedzialności biznesu należy uznać również umożliwienie konsumentowi odstąpienia od umowy (zwrotu nabytego towaru), w przypadku gdy nie jest on obciążany jakąś wadą (np. w terminie 7 dni od daty nabycia rze- czy) 208 .

Dobrą praktyką z punktu widzenia społecznej odpowiedzialności biznesu będzie informowanie konsumentów o możliwości powołania się przez nich na ustawę o sprzedaży konsumenckiej przez dwa lata od daty nabycia produktu 209 .

W przypadku prawa ochrony konkurencji i prawa nieuczciwej konkurencji w zakresie odnoszącym się do relacji z konkurentami, normy społecznej odpowiedzialności biznesu ponownie będą oddziaływać na dwóch poziomach – rygorystycznego przestrzegania prawa oraz wychodzenia poza jego zakres.

Jeżeli chodzi o prawo ochrony konkurencji to zakazane z punktu widze- nia norm społecznej odpowiedzialności biznesu będzie wchodzenie przez przedsiębiorcę w porozumienia, których celem lub skutkiem jest wyelimi- nowanie, ograniczenie lub naruszenie w inny sposób konkurencji na rynku właściwym 210 oraz nadużywanie pozycji dominującej na rynku właściwym 211 .

Do tych zagadnień odnoszą się bezpośrednio Wytyczne OECD 212 .

Normy społecznej odpowiedzialności biznesu mogą odnosić się również do takich 207 Por. art. 8 ust. 4 w związku z ust. 1 ustawy o sprzedaży konsumenckiej.

208 Norma ta ma już charakter powszechnie obowiązujący, np. w przypadku sprzedawców markowej odzieży.

209 Częstą sytuacją jest informowanie konsumenta o udzieleniu mu rocznej gwarancji i ukry- cie niejako w efekcie informacji istnienia odpowiedzialności sprzedawcy przez dwa lata z tytułu ustawy o sprzedaży konsumenckiej.

210 Art. 6 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów.

211 Art. 9 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów.

212 Mowa w nich o konieczności powstrzymywania się od zawierania bądź realizacji anty- konkurencyjnych porozumień między konkurującymi na rynku firmami, zakładających: (a) ustalanie cen na stałym poziomie; (b) składanie manipulacyjnych ofert kupna (ofert przetargowych na ukartowanych zasadach); (c) ustanawianie ograniczeń bądź kontyn- gentów na produkcję przedsiębiorstwa; (d) łączenie lub dzielenie rynku przez przypo- rządkowywanie klientów, dostawców, terytoriów bądź branży handlowych.

4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 175 porozumień, które na gruncie prawa ochrony konkurencji ze względu na zbyt mały udział w rynku zawierających porozumienie przedsiębiorców nie są zakazane 213 .

Oznacza to, że pomimo świadomości niepodlegania zaka- zowi ustanowionemu przez ustawę o ochronie konkurencji i konsumentów, przedsiębiorca o małym udziale w rynku nie zawiera ze względu na normy społecznej odpowiedzialności biznesu porozumień, które można by uznać za antykonkurencyjne.

Normy społecznej odpowiedzialności biznesu odnoszą się również we wskazanym zakresie do pełnej przejrzystości prowadzonej działalności gospodarczej, zwłaszcza do zawierania wszystkich istotnych porozumień w formie pisemnej.

W świetle norm społecznej odpowiedzialności biznesu rozważanych na drugiej płaszczyźnie – praktyk posuniętych dalej niż nakazuje prawo, konieczne jest branie pod uwagę wpływu na konkurencję na rynkach innych państw i to nie tylko tych wchodzących w skład UE.

Pozytywną praktyką jest współpraca z organami ochrony konkurencji poprzez m.in. niezwłoczne dostarczanie możliwie kompletnych informacji na żądanie, z przestrzeganiem stosowanego w tym zakresie prawa i odpowiednich gwarancji ochrony tajem- nicy przedsiębiorstwa.

Istotne jest również promowanie wśród pracowników wiedzy i świadomości na temat polityki ochrony konkurencji.

Normy społecznej odpowiedzialności biznesu są ustalane także na pod- stawie regulacji ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji 214 .

W tej ustawie istotny z punktu widzenia norm społecznej odpowiedzialności biznesu jest otwarty charakter definicji czynu nieuczciwej konkurencji 215 .

Powoduje to, że na przedsiębiorcy spoczywa odpowiedzialność uprzedniego analizowania planowanych działań pod kątem ich uczciwości wobec kon- kurentów.

Ponadto, przedsiębiorca powinien bezwzględnie unikać w swo- jej działalności czynów nieuczciwej konkurencji wymienionych w ustawie.

Szczególnie istotne w tym kontekście jest nienaruszanie tajemnicy przed- siębiorstwa konkurenta.

Należy zauważyć, że tajemnice przedsiębiorstwa stanowią inne niż własność prawa majątkowe w rozumieniu art. 64 Kon- 213 Zgodnie z art. 7 u.o.k.k. zakazu, o którym mowa w art. 6 ust. 1, nie stosuje się do poro- zumień zawieranych między: (1) konkurentami, których łączny udział w rynku w roku kalendarzowym poprzedzającym zawarcie porozumienia nie przekracza 5%; (2) przed- siębiorcami, którzy nie są konkurentami, jeżeli udział w rynku posiadany przez które- gokolwiek z nich w roku kalendarzowym poprzedzającym zawarcie porozumienia nie przekracza 10%.

214 W przeciwieństwie do ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów ma ona zastosowa- nie w relacjach prywatnoprawnych, nie reguluje stosunków państwo – przedsiębiorca.

215 Zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji czynem nieuczciwej konkurencji jest działanie sprzeczne z prawem lub dobrymi obyczajami, jeżeli zagraża lub narusza interes innego przedsiębiorcy lub klienta.

176 4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu stytucji RP, i tym samym tak jak one podlegają ochronie.

W tym zakresie więc normy społecznej odpowiedzialności biznesu mają swoją podstawę wprost w Konstytucji RP.

4.7.3.

Wnioski Normy społecznej odpowiedzialności biznesu odnoszące się do ich relacji z zewnętrznymi kontrahentami – konsumentami i konkurentami mają w porównaniu z innymi omawianymi zagadnieniami słabsze podstawy w Konstytucji RP.

Pomimo tego jest ona źródłem aksjologii – za wartość uznaje się w niej zarówno dobrobyt konsumentów (zwłaszcza prawo kon- sumenta do informacji), jak i wolny rynek.

Konstytucyjny charakter mają również normy prawa wspólnotowego regulujące ochronę konkurencji i konsumentów.

Treść konkretnych norm społecznej odpowiedzialności biznesu będzie więc wyznaczana na podstawie regulacji ustawowych – licznego i rozpro- szonego ustawodawstwa dotyczącego ochrony konsumenta oraz ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jak również ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji i ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym.

Płynie stąd wniosek o bezwzględnie obowiązującym charakterze norm społecznej odpowiedzialności biznesu dotyczących ochrony konku- rencji i konsumentów.

Jednak w zakresie, w jakim normy te oddziałują na drugim poziomie mają one charakter dyspozytywny.

Wywiązywanie się z nich przez przedsiębiorcę służy jednak podniesieniu standardów zarówno konstytucyjnych, jak i ustawowych standardów ochrony wolnej konkurencji i konsumentów.

4.8.

Ochrona środowiska naturalnego 4.8.1.

Podstawa konstytucyjna Środowisko naturalne jest uznawane na gruncie Konstytucji RP za war- tość, która podlega bezwzględnej ochronie.

Świadczy o tym potraktowanie tej ochrony zarówno jako zadania i obowiązku państwa (art. 5, art. 68 ust. 4 oraz art. 74 Konstytucji RP), jak i każdego podmiotu prywatnego (art. 86 Konstytucji RP).

Równocześnie konieczność ochrony środowiska może być podstawą do ograniczenia korzystania z wolności i praw jednostki (art. 31 ust. 3 Konstytucji RP).

Łączne ujęcie tych wszystkich postanowień wskazuje, że istnienie zdrowego środowiska jest jedną z najważniejszych

4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 177 wartości konstytucyjnych 216 .

Z art. 74 Konstytucji RP, poza obowiązkiem władz publicznych do ochrony środowiska i zapewnienia bezpieczeństwa ekologicznego, wynika nakaz dla władz publicznych wspierania działań oby- wateli na rzecz ochrony i poprawy środowiska (art. 74 ust. 4 Konstytucji RP).

Wydaje się, w szczególności w kontekście art. 86 Konstytucji RP, gdzie mowa o obowiązkach każdej jednostki, że w przypadku tego przepisu należy zastosować wykładnię rozszerzającą i obowiązek państwa do wspierania działań na rzecz środowiska odnieść do wszystkich podmiotów prywatnych, a więc także do przedsiębiorców.

Bezpośrednio natomiast obowiązek do dbałości o stan środowiska płynie z art. 86 Konstytucji RP z równoczesnym wprowadzeniem odpowiedzialności każdego, kto swoim postępowaniem, zachowaniem, przyczynia się do jego pogorszenia.

W doktrynie zgodnie podkreśla się, że obowiązek ten ciąży na każdym, a nie tylko na obywatelu polskim, co odnosi się nie tylko do osób fizycznych, lecz także do podmiotów gospodarczych 217 .

Dzieje się tak, ponieważ to działalność podmiotów gospodarczych w wyższym stopniu może zagrażać środowisku i powodować jego degradację 218 .

Obowiązek konstytu- cyjny sprowadza się do dbania o stan środowiska.

Pojęcie to ma zarówno aspekt negatywny odnoszący się do zakazu niszczenia lub degradowania elementów środowiska, jak i pozytywny, polegający na zapobieganiu szko- dom w środowisku, racjonalnego jego kształtowania czy nawet przywracania do właściwego stanu 219 .

4.8.2.

Społeczna odpowiedzialność biznesu a konstytucyjny nakaz ochrony środowiska Jednym z podstawowych elementów społecznej odpowiedzialności biz- nesu jest bezwzględny nakaz uwzględniania w prowadzonej działalności gospodarczej środowiska naturalnego.

Wynika on w szczególności z omó- wionych w rozdziale pierwszym międzynarodowych norm społecznej odpo- wiedzialności biznesu.

W efekcie wydaje się być tożsamy z obowiązkiem konstytucyjnym zawartym w art. 86 ustawy zasadniczej.

Na gruncie jed- nak przedstawionej koncepcji pozytywnego i negatywnego aspektu nakazu 216 L. Garlicki, Komentarz…, op.

cit., Komentarz do art. 74 Konstytucji RP, s. 2.

217 W. Skrzydło, Konstytucja…, op.

cit., Komentarz do art. 86 Konstytucji RP; K. Działo- cha, Komentarz do art. 86 Konstytucji RP, w: L. Garlicki (red.), Komentarz…, op.

cit., s. 3–4.

218 W. Skrzydło, Konstytucja, op.

cit., Komentarz do art. 86 Konstytucji RP.

219 K. Działocha, w: L. Garlicki (red.), Komentarz..., op.

cit., Komentarz do art. 86 Konstytucji RP, s. 2.

178 4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu dbania o środowisko naturalne normy społecznej odpowiedzialności będą kładły w szczególności nacisk na ten pozytywny aspekt.

Podkreśla się, że wykraczanie poza obowiązki prawne, inwestowanie w środowisko sprzyja uzyskaniu przewagi konkurencyjnej nad innymi przedsiębiorcami 220 .

Istotne jest zarazem odpowiednie zarządzanie ochroną środowiska i zasobami naturalnymi 221 .

Konieczne jest zwłaszcza ograniczanie zużycia energii, poszukiwanie jej alternatywnych źródeł czy ograniczanie emisji i zanie- czyszczeń.

Wskazuje się, że ma to pozytywne skutki zarówno dla środo- wiska, jak i danego przedsiębiorcy (obniżenie kosztów funkcjonowania przedsiębiorstwa) 222 .

Wywiązywanie się z norm społecznej odpowiedzial- ności biznesu oznacza również podejmowanie natychmiastowych kroków w przypadku pojawiających się wiarygodnych sygnałów o zagrożeniu dla środowiska naturalnego związanego z daną działalnością gospodarczą.

W takiej sytuacji, szczególnie w przypadku sygnałów pochodzących od instytucji państwowych i organizacji międzynarodowych czy pozarządo- wych, konieczne może być nawet wstrzymanie realizowanej inwestycji 223 .

Równocześnie przedsiębiorca powinien mieć prawo do oceny sytuacji, zwłaszcza do zaciągnięcia opinii biegłych co do kosztów dla środowiska realizowanej inwestycji, nawet jeżeli opinia publiczna jest jej przeciwna 224 .

Sprzeczne jednak z normami społecznej odpowiedzialności biznesu będzie wykorzystywanie haseł ekologicznych jako zabiegu reklamowego, np. przez umieszczanie na produktach wszelkich przedrostków typu „eko”, „bio”, w sytuacji, gdy te produktu nie są znacząco mniej szkodliwe od produktów proponowanych przez konkurentów 225 .

Wskazuje się również, że wszelkie deklaracje odnoszące się do ekologicznego charakteru produktów powinny być szczegółowe, możliwie rozbudowane i relewantne, aby możliwa była ich weryfikacja 226 .

220 A. Lewicka-Strzałecka, op.

cit., s. 33.

221 Por. punkt 2.1.4.

Zielonej Księgi.

222 Ibidem.

223 Wydaje się w związku z tym, że inwestorzy budujący obwodnicę Augustowa, powinni wstrzymać prace drogowe w chwili ujawnienia się kontrowersji związanych z realizację tej inwestycji w Dolinie Rospudy.

224 Na sytuację taką wskazuje A. Lewicka-Strzałecka (op.

cit., s. 23–24), opisując wstrzymanie przez ekologów z Green Peace zatopienia platformy wiertniczej Shella, pomimo faktu, że powyższe nie miałoby żadnych negatywnych skutków dla środowiska.

225 A. Lewicka-Strzałecka, op.

cit., s. 34–35.

226 Jej zdaniem nie jest w szczególności wystarczające umieszczenie napisu typu „przyjazny dla środowiska” czy „ekologiczny”, A. Lewicka-Strzałecka, op.

cit., s. 34–38.

4.

Normy Konstytucji RP a normy społecznej odpowiedzialności biznesu 179 4.8.3.

Wnioski Normy społecznej odpowiedzialności biznesu nakazujące przedsiębiorcy ochronę środowiska naturalnego wynikają bezpośrednio z Konstytucji RP.

W szczególności norma art. 86 Konstytucji RP staje się bezpośrednim źródłem obowiązku dla przedsiębiorcy do dbania o środowisko naturalne.

Normy społecznej odpowiedzialności biznesu w zakresie ochrony środowiska odnoszą się przede wszystkim do aspektu pozytywnego ochrony środowiska.

Normy te mają charakter bezwzględnie obowiązujący i mogą skutkować zarówno odpowiedzialnością prawną (w przypadku naruszenia zakazów), jak i odpowiedzialnością natury ekonomicznej (mniejsze zyski przedsiębiorcy, który nie jest ekologicznie przyjazny).

Podsumowanie Społeczna odpowiedzialność biznesu widziana w świetle Konstytucji RP i unormowań międzynarodowych nabiera prawnego charakteru.

Skutkuje to brakiem możliwości postrzegania jej wyłącznie w kategoriach ekonomiczno- marketingowych strategii przedsiębiorstw.

Społeczna odpowiedzialności biznesu jest zbiorem norm, które określają sposób działania przedsiębiorcy wobec swoich wewnętrznych i zewnętrz- nych kontrahentów.

Adresatem tych norm jest przedsiębiorca jako pod- miot prowadzący we własnym imieniu działalność gospodarczą.

Z punktu widzenia społecznej odpowiedzialności nie jest jednak istotna wielkość przedsiębiorcy.

Brak podstaw do odnoszenia społecznej odpowiedzialności biznesu wyłącznie do działalności dużych podmiotów gospodarczych, choć to na nich (np. korporacjach transnarodowych) koncentrują się największe oczekiwania z tytułu wywiązywania się z norm społecznej odpowiedzial- ności biznesu.

Beneficjentami norm społecznej odpowiedzialności biznesu są kontra- henci przedsiębiorcy.

Są to podmioty – zarówno osoby fizyczne, jak i prawne, które będąc w otoczeniu przedsiębiorcy wchodzą w nim kontakty natury prawnej.

Kontrahenci wewnętrzni przedsiębiorcy to jego pracownicy w sze- rokim tego słowa znaczeniu (bez względu na prawną podstawę zatrudnienia) oraz udziałowcy.

Kontrahenci zewnętrzni natomiast to konsumenci (klienci), konkurenci przedsiębiorcy, społeczności lokalne, organizacje społeczne i państwo oraz w ujęciu przedmiotowym środowisko naturalne.

Normy społecznej odpowiedzialności biznesu wynikające z Konstytucji RP odnoszą się do większości ze wskazanych grup.

Bezpośrednio regulacja konstytucyjna dotyczy pracowników, konsumentów i środowiska naturalnego.

Pośrednio natomiast konkurentów (przez założenie o rynkowym charakte- rze gospodarki RP oraz wolności gospodarczej), społeczności lokalnych, organizacji pozarządowych i państwa (poprzez wynikający ze społecznego charakteru gospodarki rynkowej nakazu współpracy partnerów społecznych).

Poza sferą regulacji konstytucyjnej znajduje się relacja między przedsiębiorcą a jego udziałowcami – dotyczą jej przepisy prawa handlowego i przepisy corporate governance.

Te ostatnie jednak nie mają, w przeciwieństwie do

Podsumowanie 181 norm społecznej odpowiedzialności biznesu wynikających z Konstytucji RP, charakteru powszechnie obowiązującego, a wyłącznie wewnętrzny.

Normy społecznej odpowiedzialności biznesu wyznaczają sposób działań przedsiębiorcy.

Ich podstawa aksjologiczna i podstawowa treść jest zawarta w Konstytucji RP.

Normy Konstytucji RP znajdują zastosowanie w dzia- łalności przedsiębiorców poprzez bezpośrednie stosowanie i w wielu przy- padkach horyzontalną skuteczność praw podstawowych, zagwarantowanych w Konstytucji RP.

Równie istotne jest promieniowanie Konstytucji RP na relacje między podmiotami prywatnymi – nawet pomimo braku horyzon- talnej skuteczności, prawa i wartości wynikające z Konstytucji RP powinny być brane pod uwagę przy prowadzeniu działalności gospodarczej na terenie Polski.

Podobne uwagi można odnieść do zasady nienaruszalnej godności ludzkiej, która, stanowiąc źródło dla wszystkich praw i wolności człowieka, staje się bezpośrednim wyznacznikiem sposobu prowadzenia działalności gospodarczej.

Jej naruszenie natomiast skutkuje odpowiedzialnością natury stricte prawnej.

Równocześnie dla właściwej interpretacji norm społecznej odpowiedzialności biznesu wynikających z Konstytucji RP duże znaczenie ma prawo międzynarodowe społecznej odpowiedzialności biznesu poświę- cone, i to pomimo jego charakteru, soft law.

Treść norm społecznej odpowiedzialności biznesu wynika z norm Kon- stytucji RP.

Ich generalnym źródłem jest zasada społecznej gospodarki rynkowej zawarta w art. 20 Konstytucji RP.

W szczególności w normie społecznej odpowiedzialności biznesu nakazującej przedsiębiorcy podejmo- wanie działań nie tylko w interesie wąsko pojmowanego zysku, lecz także kontrahentów przedsiębiorcy, odpowiada wynikający z zasady społecznej gospodarki rynkowej obowiązek brania pod uwagę dobra ogółu.

Obowiązek taki spoczywa na partnerach społecznych – także na przedsiębiorcach.

Treść konkretnych norm społecznej odpowiedzialności biznesu znajduje swoje źródło w poszczególnych, omówionych w rozdziale czwartym, konstytucyj- nych prawach i wolnościach jednostki.

Normy społecznej odpowiedzialności biznesu mają co do zasady charak- ter powszechny oraz bezwzględnie obowiązujący.

Taka sytuacja ma miejsce w przypadku zakazu dyskryminacji (wynika on bezpośrednio z art. 32 i 33 Konstytucji RP), ochrony praw pracowniczych (w zakresie, w jakim wyni- kają z Konstytucji RP – art. 65 ust. 1 i art. 66 oraz z przepisów Kodeksu pracy), wolności słowa – prawa do krytyki, prawa do prywatności, wolności zrzeszania się i wolności związkowej, ochrony konkurencji i konsumentów (tutaj jednak zasadniczym źródłem dla norm społecznej odpowiedzialno- ści biznesu są przepisy ustawowe, Konstytucja RP wyznacza podstawowe

182 Podsumowanie wartości) i ochrony środowiska (w związku z konstytucyjnym obowiązkiem każdego wynikającego z art. 86 Konstytucji RP).

Charakter względnie obowiązujący mają normy społecznej odpowie- dzialności biznesu z zakresu prawa pracy oraz ochrony konkurencji i kon- sumentów, w zakresie, w jakim nie da się ich wyprowadzić bezpośrednio ani z regulacji konstytucyjnych, ani ustawowych (por. podawany przykład prawa odstąpienia od umowy sprzedaży konsumenckiej, pomimo braku wady produktu).

Źródłem tych norm będą przepisy wewnętrzne danego przedsiębiorstwa.

W związku z tym normy społecznej odpowiedzialności biznesu w zakresie wynikającym z Konstytucji RP lub stanowiących wykonanie jej ustaw, nie mają charakteru norm etycznych.

Inny niż w przypadku norm konstytucyjnych będzie mechanizm wdra- żania norm społecznej odpowiedzialności biznesu.

Będzie się on odbywać na dwóch poziomach.

Pierwszy poziom, będzie polegać na bezwzględnym przestrzeganiu obowiązującego prawa, także w tych sferach, w których bra- kuje skutecznych mechanizmów ze strony państwa do jego egzekwowania (poziom negatywny).

Drugi poziom, będzie się odnosić natomiast do wypeł- niania treścią norm ogólnych pozytywnymi działaniami zmierzającymi do stworzenia środowiska, w którym dane negatywne zjawisko nie występuje (poziom pozytywny).

Będzie więc tutaj w szczególności chodzić o trwałą i długofalową politykę przedsiębiorcy (np. w zakresie przeciwdziałania dys- kryminacji i naruszeniom praw pracowniczych, pełniejszej ochrony praw konsumentów czy lepszej gwarancji dla ochrony środowiska).

Wywiązywanie się przez przedsiębiorcę z norm społecznej odpowiedzialności biznesu na drugim poziomie będzie skutkować zarazem podniesieniem standardów ochrony praw i wolności konstytucyjnych.

Odpowiedzialność za naruszenie norm społecznej odpowiedzialności biznesu będzie miała w przypadku jej norm bezwzględnie obowiązują- cych charakter prawny.

Będzie ona dotyczyć przede wszystkim pierwszego poziomu wdrażania tych norm – przybierze wtedy w szczególności formę odpowiedzialności odszkodowawczej lub nawet karnej.

Odpowiedzialność prawna będzie odnosić się jednak również w pewnym zakresie do drugiego poziomu wdrażania norm społecznej odpowiedzialności biznesu – sytuacja taka będzie dotyczyć np. przypadku braku odpowiedniej polityki przeciw- działania dyskryminacji.

Ponadto odpowiedzialność za naruszenie norm społecznej odpowiedzialności biznesu będzie miała również charakter poza- prawny i będzie mogła skutkować zwłaszcza osłabieniem wizerunku danej firmy.

Ten rodzaj odpowiedzialności, w świetle praktyki funkcjonowania społecznej odpowiedzialności biznesu przedstawionej w rozdziale pierwszym,

Podsumowanie 183 może okazać się skutecznym sposobem upowszechniania norm społecznej odpowiedzialności biznesu.

Przestrzeganie w działalności gospodarczej norm społecznej odpowie- dzialności biznesu ma bardzo duże znaczenie dla zapewnienia należytego poziomu ochrony praw człowieka przy prowadzeniu działalności gospo- darczej.

W tym więc zakresie społeczna odpowiedzialność biznesu otwiera zastosowanie Konstytucji RP do działalności gospodarczej, co może odegrać znaczącą rolę w upowszechnianiu i wzroście znaczenia samej Konstytucji RP w kształtowaniu stosunków społecznych.

W zakresie pozytywnego poziomu wdrażania norm społecznej odpowiedzialności biznesu ich przestrzeganie będzie się przyczyniać do pełniejszej ochrony praw człowieka zagwaranto- wanych w Konstytucji RP.

Z drugiej zaś strony wdrażanie w działalności gospodarczej norm społecznej odpowiedzialności biznesu może przynieść korzyści przedsiębiorcy w postaci większej efektywności i zysków przed- siębiorstwa.

Bez względu na to, przedsiębiorcy jednak powinni traktować dobra chronione konstytucyjnie – prawa człowieka czy środowisko natu- ralne – za wartość samą w sobie.

Dowodem na to powinno być wywiązy- wanie się w działalności gospodarczej z norm społecznej odpowiedzialności biznesu.

186 Orzecznictwo sądowe i decyzje organów administracji Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 18 grudnia 2008 r., sygn.

II Sa/Wa 1131/08, http://orzeczenia.nsa.gov.pl Orzecznictwo sądów zagranicznych Wyrok Federalnego Sądu Konstytucyjnego w sprawie Allotment, BverfGE 1979, t.

52, nr 1, s. 29.

Wyrok Federalnego Sądu Konstytucyjnego w sprawie Deposit Copy, BverfGE 1981, t.

58, nr 137.

Wyrok Sądu Najwyższego Delawere w sprawie Smith v.

Van Gorkom (488 A.2d 858 (Del.

1985)).

Decyzje organów administracji Decyzją Prezesa UOKiK z 30 września 2003 r., nr RLU 29/2003, www.uokik.gov.pl Decyzja Prezesa UOKiK z 16 stycznia 2004 r., nr DDK 2004, nr 1, www.uokik.gov.pl Decyzja Prezesa UOKiK z 18 stycznia 2007 r., nr RKT – 03/2007, www.uokik.gov.pl.

188 Bibliografia Blair M.M., Williams C.A., Li-Wen L., The Roles of Standardization, Certification, and Assurance Services in Global Commerce, 2008, http://ssrn.com/abstract=1120503 Bodnar A., CSR a przestrzeganie prawa, http://www.blog.centrumcsr.pl/?p=3 Bodnar A., Lora J., Prezydent nie skorzystał z prerogatywy, „Biuletyn Informacyjny Programu Spraw Precedensowych Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka” 2007, nr 10.

Boon A., Abbey R., Moral Agendas?

Pro Publico Bono in large law firms in the United Kingdom, “The Modern Law Review Limited” 1997, t.

60, nr 5.

Černič J.L., Corporate Responsibility for Human Rights: A Critical Analysis of the OECD Guidelines for Multinational enterprises, “Hanse Law Review” 2008, t.

4, nr 1.

Chappell T., Dusza biznesu, O umiejętności łączenia korzyści własnej z dobrem ogólnym, Studio Emka, Warszawa 1998.

Chmaj M. (red.), Wolności i prawa człowieka w Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej, Wolters Kluwer, Warszawa 2006.

Christensen B.F., The lawyer’s Pro Bono Publico Responsibility, “American Bar Founda- tion Research Journal” 1981, nr 1.

Collingsworth T., New world order or a world in disorder?

Testing the limits of International Law, “American Society of International Law Proceedings” 2005, t.

99, nr 258.

Collins J.C., Od dobrego do wielkiego.

Siedem czynników przetrwania i zwycięstwa firm, Jacek Santorski Wydawnictwa Biznesowe, Warszawa 2003.

Conley J.M., Williams C.A., Engage, Embed, and Embellish: Theory Versus Practice in the Corporate Social Responsibility Movement, UNC Legal Studies Research Paper No.

05-16, 2005, http://ssrn.com/abstract=691521 Crook C., The Good Company.

The Skeptical Look at Corporate Social Responsibility, “The Economist” z 20 stycznia 2005 r.

Czerwiński Z., Problematyka gospodarcza w projektach Konstytucji RP, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 1995, nr 2.

Davis K., The case for and against business assumption of social responsibilities, “Academy of Management Journal” 1973, t.

16, nr 2.

Deva S., Sustainable good governance and corporations: an analysis of asymmetries, “Georgetown International Environmental Law Review” 2006, nr 18.

Dodd E.M., For Whom are Corporate Managers Trustees?, “Harvard Law Review” 1932, t.

45, nr 1145.

Domańska A., Konstytucyjne podstawy ustroju gospodarczego Polski, Wydawnictwo Sej- mowe, Warszawa 2001.

Dörre-Nowak D., Ochrona godności i innych dóbr osobistych pracownika, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2005.

Działocha K., Bezpośrednie stosowanie podstawowych praw jednostki, „Studia Iuridica” 1994, nr 21.

Działocha K., Zasada bezpośredniego stosowania konstytucji w dziedzinie wolności i praw obywateli, w: Obywatel – jego wolności i prawa: Rzecznik Praw Obywatelskich (1988–1998), Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, Warszawa 1998.

Działocha K. (red.), Bezpośrednie stosowanie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Wydaw- nictwo Sejmowe, Warszawa 2005.

Eeckhout P., The EU Charter of Fundamental Rights and the Federal Question, “Com- mon Market Law Review” 2002, nr 39.

Bibliografia 189 Filek J., O wolności i odpowiedzialności podmiotu gospodarczego, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Krakowie, Kraków 2002.

Filek J., Sosenko K., From Trust to Responsibility in the Word of Finance, “Observatoire de la Finance” 2003, nr 13–14.

Filek J., Firma jako podmiot odpowiedzialności społeczno-moralnej, Zarys problemu, w: Annales.

Etyka w życiu gospodarczym, Salezjańska Wyższa Szkoła Ekonomii i Zarządzania, Łódź 2004.

Filek J., Jeśli biznesem jest biznes, „Tygodnik Powszechny” 2005, nr 17.

Filek J., Społeczna Odpowiedzialność Biznesu.

Tylko moda czy nowy model prowadzenia dzia- łalności gospodarczej, Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów, Warszawa 2006.

Fishman B.C., Binding corporations to human rights norms through public law settlement, “New York University Law Review” 2006, t.

56, nr 10.

Frank (red.), CSR World, Jurisdictional comparison in the law and regulation of corporate social responsibility, European Lawyer Reference, London 2005.

Friedman M., Capitalism and Freedom, University of Chicago Press, Chicago 1962.

Friedman M., The Social Responsibility of Business Is to Increase its Profits, “New York Times Magazine” z 13 września 1970 r.

Gardbaum S., Where the state action is, “International Journal of Constitutional Law” 2006, t.

4, nr 4.

Garlicki L., Zasada równości i zakaz dyskryminacji w orzecznictwie Trybunału Konstytucyj- nego, w: Obywatel – jego wolności i prawa: Rzecznik Praw Obywatelskich (1988-1998), Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, Warszawa 1998.

Garlicki L., Bezpośrednie stosowanie Konstytucji, w: Konferencja naukowa: Konstytucja RP w praktyce, Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, Warszawa 1999.

Garlicki L., Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej: komentarz, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2005.

Grzegorzewska-Ramocka E., Koncepcja społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstwa w marketingu strategicznym, Wydawnictwo Politechniki Świętokrzyskiej, Kielce 2005.

Haczkowska M., Zasada bezpośredniego stosowania Konstytucji w działalności orzeczniczej sądów, „Przegląd Sejmowy” 2005, nr 1.

Hobbes T., Lewiatan czyli Materia, forma i władza państwa kościelnego i świeckiego, przeł.

Znamierowski C., Fundacja Aletheia, Warszawa 2005.

Jackowiak U. (red), Kodeks pracy z komentarzem, Fundacja Gospodarcza, Gdańsk 2004.

Jackowiak U., Piankowski M., Stelina J., Uziak W., Wypych-Żywicka A., Zieleniecki M., Kodeks pracy z komentarzem, Fundacja Gospodarcza, Gdańsk 1997.

Jaspers K., Wolność i komunikacja, tłum.

L. Kołakowski, w: Filozofia egzystencjalna, wy bór L. Kołakowski, K. Pomian, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1965.

Jonas H., Zasada odpowiedzialności.

Etyka dla cywilizacji technologicznej, Platan, Kra- ków 1996.

Kluczyńska J., Działalność pro bono z perspektywy największych polskich kancelarii praw- nych, w: Działalność pro bono w Polsce, Centrum Pro Bono, Warszawa 2008.

Knight, P.H., A Forum for Improving Globalisation, “Financial Times” z 1 sierpnia 2000 r.

Kopff A., Koncepcja praw do intymności i prywatności życia osobistego, „Studia Cywili- styczne”, Warszawa–Kraków 1972, t.

20.

Bibliografia 191 novarum” przez Leona XIII, http://www.nonpossumus.pl/encykliki/Pius_XI/quadra- gesimo_anno/II.php Porębski C., Czy etyka się opłaca?, Wydawnictwo Znak, Kraków 1997.

Ramasastry A., Thompson R.C., Commerce, Crime and Conflict.

Legal Remedies for Private Sector Liability for Grave Breaches of International Law, Fafo Institute Report 2006, http://www.fafo.no/pub/rapp/536/536.pdf Rawls J., Teoria sprawiedliwości, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1994.

Rawls J., Liberalizm polityczny, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998.

Rousseau J.J., Umowa społeczna, przeł.

Peretiatkowicz A., Antyk, Kęty 2002.

Rybak M., Etyka menedżera – społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstwa, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004.

Sadurski W., Równość wobec prawa, „Państwo i Prawo” 1978, nr 8–9.

Safjan M., Prawo do prywatności osób publicznych, w: Księga pamiątkowa ku czci Sędziego Janusza Pietrzykowskiego, Uniwersytet Warszawski, Warszawa 2000.

Safjan M., Refleksje wokół konstytucyjnych uwarunkowań rozwoju ochrony dóbr osobistych, „Kwartalnik Prawa Prywatnego” 2002, nr 1.

Sajo A., Uitz R., The Constitution in Private Relations: Expanding Constitutionalism, Eleven International Publishing, Utrecht 2005.

Sarnecki P., Stosowanie Konstytucji PRL w orzecznictwie NSA, „Studia Prawnicze” 1988, nr 3.

Scalise E., The code for corporate citizenship: States should amend statutes governing corporations and enable corporations to be good citizens, “Seattle University Law Review” 2005, t.

29, nr 275.

Schmidt T.M., Transnational corporate responsibility for international environmental and human rights violations: will the United Nations’ “Norms” provide the required means?, “California Western International Law Journal” 2005, t.

36, nr 217.

Senser R., Corporate Social Responsibility.

A fledgling movement faces a crucial test, “Dissent Magazine” zima 2007 r.

Shamir R., Between self-regulation and the Alien Tort Claims Act: on the contested concept of Corporate Social Responsibility, “Law and Society Review” 2004, t.

38, nr 635.

Sieńczyło-Chlabicz J., Prawo do ochrony prywatności osób publicznych w orzecznictwie polskim i zagranicznym, „Glosa” 2005, nr 1.

Skrzydło W., Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej.

Komentarz, Kantor Wydawniczy Zaka- mycze, Kraków 2002.

Smith H., Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów, Państwowe Wydawnic- two Naukowe, Warszawa 1954.

Sobczyk A., Zasada równości pracowników w stosunkach pracy, „Kwartalnik Prawa Pry- watnego” 1999, nr 1.

Sójka J., O nauczaniu etyki, Prakseologia” 1995, nr 1–2.

Stefanicki R., Reklama ingerująca w sferę prywatności (aspekt prawny), „Przegląd Usta- wodawstwa Gospodarczego” 2002, nr 2.

Stefanicki R., Złe zachowanie kosztuje, „Gazeta Wyborcza” z 3–4 stycznia 2009 r.

Stenberg E., Czysty biznes.

Etyka biznesu w działaniu, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998.