text:
I

Dziecko zaśmiało się na całą kuchnię, a potem niespodzianie, z zadziwiającą logiką swej sześcioletniej, rozczochranej główki odpowiedziało:

— Kiedyż ja, mamo, jeść chcę!

— Masz tobie! — wstając stęknęła Kirłowa — godzinę temu przecież obiad jadłaś...

— Kiedyż ja jeść chcę!

Ale wnet uderzyła w nią troska nowa.

— Masz tobie! — za głowę schwyciła się Kirłowa.

— Poszłabym go szukać, ale czasu nie mam...

— A toż co?

— Dziękuję ci, Teosiu — zaczęła — bardzo dobry jesteś... ale ja, widzisz, mam dawne przyzwyczajenia moje, których nigdy pozbyć się nie mogę...

— Lubisz rozmaitość, kuzynku, i temu to widać względy twe zawdzięczam!

Siadając obok niej na kanapie z uśmiechem odpowiedział:

Różyc uśmiechał się niedbale, ale zarazem i przyjaźnie.

Zaśmiał się głośno.

Kirłowa brwi zmarszczyła, energicznie jednak ściśniętą ręką o dłoń drugiej uderzając zawołała:

Bystro zmęczonymi oczami na niego popatrzała:

Z ostrym, nerwowym śmiechem odrzucił plecy na tylną poręcz kanapy.

Po drgającym czole i dokoła śmiejących się ust przebiegła mu błyskawica cynizmu, gdy odpowiedział:

— Z kim?

mniejsza o to!

O co?

wiesz?

o ścierkę!

Kirłowa obie dłonie do głowy podniosła.

— I masz słuszność — krótko rzekł Różyc.

Różyc w rękę ją pocałował.

— Albo — przerwał — gdybym się był urodził — bardzo głupim.

— Jakto? — zapytała.

Przez chwilę myślała.

Śmiał się.

— Każę zaraz podać herbatę...

Różyca prawdomówność jej widocznie bawiła i ujmowała.

— Moja wina! — zawołał — złapałaś mię na kłamstwie.

Wszelkiej rzeczy niesmacznej lękam się jak ognia...

Różyc prędko i z pewną gwałtownością w ruchu ręki podnoszącej do ust łyżeczkę jedząc konfitury mówić zaczął:

Kirłowa, spodek, na który położyła trochę konfitur, wkładając w ciemną rączkę Broni, żywo odpowiedziała:

— Skądże wiesz?...

— Wiesz o tym dobrze — sarknęła.

— Masz słuszność — odrzekł.

— Otóż to — potwierdził Różyc.

— Otóż to — powtórzył.

— Otóż to — raz jeszcze wymówił.

Rumieniła się istotnie, po swojemu, dziewiczo płomiennym i świeżym rumieńcem, ale przezwyciężając zawstydzenie poważnie rzekła:

— Passons! — powtórzyła Kirłowa — cóż dalej?

— Kuzynie!

jeżeli Justyna tak bardzo ci się podoba, ożeń się z nią...

Różyc rękę z łyżeczką na stół opuścił, binokle zwykłym sobie prędkim ruchem w dół pociągnął, wpółzdumionym, a wpółprzerażonym wzrokiem na krewną popatrzył i śmiechem wybuchnął.

— Wyborny pomysł, kuzynko, wyborny, nieoceniony! — wołał.

— Tożbym dopiero niespodziankę urządził światu i samemu sobie!

A papa Orzelski?

Czy ja bym tę chińską figurkę na kominku u siebie postawił?

A francuszczyzna panny Justyny, entre nous, dość kulawa?

Gdyby się oko w oko spotkała z moją księżną ciocią, chybaby biedna ciotka śmiertelnego ataku spazmów dostała...

Śmiejąc się jeszcze dodał:

— Amfibie! — zawołała Kirłowa — kobietę do żaby przyrównywać!...

— Naturalnie — przerwał Różyc.

— Sama pomyśl: urodzona i nieurodzona, wychowana i niewychowana, biedna i niebiedna... słowem, nie wiedzieć kto...

Z błyszczącymi od gniewu oczami Kirłowa zapytała:

— Więc po cóż jeździsz do Korczyna?

— Ale jakiż koniec? — uparcie zapytywała kobieta.

Kirłowa z wielką powagą i stanowczością rzekła:

Słuchał z zajęciem; czoło i brwi mu drgały.

— Znasz ją dobrze?

jesteś pewną tego, co mówisz?

— Najpewniejszą.

Zamyślił się, ręką powiódł po czole, źrenice mu zaszły wyrazem dalekiego jakiegoś marzenia.

Kirłowej zdawało się, że westchnął.

— Ale ty, kuzynie, naprawdę zajęty jesteś Justyną! — zawołała.

— Biedna ty moja kuzyneczko — rzekł — ile ty mieć musisz pracy, trosk i zmartwień z tym małym mająteczkiem, z dziećmi...

— Pięcioro — mówiła — pomyśl tylko, kuzynie, na tym kawałku ziemi, który około tysiąca rubli dochodu przynosi...

Trzebaż to wykarmić, ubrać i czegokolwiek nauczyć.

— Ile ty lat masz, kuzynko? — zapytał wpatrujący się w nią ciągle Różyc.

— Trzydzieści cztery — z niejakim zdziwieniem odpowiedziała.

Niedbale skinęła ręką.

— Więc dlaczegóż? — pytał Różyc.

— Moja droga — zaczął — ty kochasz tego człowieka?

Spojrzała na niego ze zdumieniem.

— Dwieście razy! — poprawił.

— Cóż robić? — rzekł — kiedy tego żadną już miarą nie chcesz... ale musisz przynajmniej pozwolić...

— Proszę — dokończył ciszej — proszę...

— Dziękuję — rzekła z cicha — i przyjmuję... od ciebie!

Zresztą, dla dzieci... wszystko...

Spojrzał na zegarek.

— Już przeszło sześć godzin jak z domu wyjechałem.

— Trudno... nie podobna!

Ona z bólem na niego patrzała.

— Wracasz do swego...

Przy drzwiach jeszcze, ściskając mu ręce mówiła:

II

Na mogile śpiewa jakieś ptaszę polne...

Cieniutkimi ramiony panienka usiłowała objąć kościstą kibić starej panny, a utrefioną swą główkę wysoko podnosiła, aby móc patrzeć w jej twarz, po której przepływały fale uczuć najsprzeczniejszych: gniewu i rozrzewnienia.

Gniew przemógł.

— A dajcież mi święty pokój! — rozległ się po sali głos basowy i ochrypły — oto mię napadli!

wieczna niedola!

Doktor wasz głupi... co on tam takiego w moim kaszlu usłyszał?

Niech Emilkę i Terenię leczy, bo one chore, a ja zdrowa, zdrowiuteńka, mury łamać mogę i żadnych doktorów nie potrzebuję.

Jeszcze czego!

Wieczne głupstwo!

Uf...

— Ja to wszystko rozumiem, ciotko — wymówiła z cicha.

— Niech ciotka zgadnie — uśmiechnęła się Justyna.

— Justyna!

— Co, ciotko?

— Gdzie ty byłaś?

Młoda panna spokojnie odpowiedziała:

— W Bohatyrowiczach.

— A któż ci dał... to...?

Ciemnym, pomarszczonym palcem wskazywała bukiet jeszcze odeń wzroku nie odrywając.

Tym razem Justyna głowę nad więzią roślin pochyliła.

— Jan Bohatyrowicz — ciszej odpowiedziała.

— Justyna!

— Co, ciotko?

— Ciociu! — zabrzmiał na cały korytarz cienki i prawie płaczący głos podlotka — ja cioci śliczne pantofle wyszyję!

ja ciocię co dzień tak wycałuję... tylko proszę...

— Ciotko! — zawołał — proszę iść do doktora!...

— Niechże ciocia otworzy!

— Jak myślisz, Tereniu?

ja bym tam pewno mogła wiele chodzić, ruszać się, żyć, kochać!

— Pan Darzecki przyjechał z młodszymi panienkami, Benedykt prosi, aby Leonia przyszła panienki bawić...

Marta mówiła, jak tylko mogła, najciszej, jednak świszczący szept jej doszedł do uszu chorej, która otworzyła oczy, niespokojnie palcami poruszyła i wymówiła:

— Darzeckie...

Jak Leonia ubrana?

— Chodź do mamy! — pośpiesznie zaszeptała Teresa.

Panienka na palcach do łóżka matki przybiegła; pani Emilia ogarnęła ją wzrokiem, który, przed chwilą omdlały i zagasły, teraz nabrał trochę bystrości i blasku.

— Suknia dobra — zaszeptała chora — ale kokarda zmięta i buciki brzydkie.

Oczami dała znać córce, aby pochyliła się nad nią, i w czoło ją pocałowała.

— Nie trzeba, aby moja córka była gorzej ubrana od Darzeckich... które stroją się...

W tej chwili na pochylonej ku niej głowie córki spostrzegła coś takiego, co ją tak przeraziło czy podnieciło, że dość prędkim ruchem podniosła się i na łóżku usiadła.

— Loki rozfryzowane! — jęknęła.

A potem śpiesznie do Teresy mówiła:

— Moja Tereniu, niech Zofia co najprędzej przypnie Leoni świeżą kokardę i włoży jej na nogi warszawskie pantofelki...

Ale z włosami?

co tu robić z włosami?

— Zwiążę je wstążką! — zaproponował podlotek.

— Cóż robić?

zwiąż wstążką! — odpowiedziała matka.

— Tylko — dodała — żeby wstążka tego samego koloru była co kokarda.

— Procenty płacę regularnie — nieśmiało i cicho przerwał Benedykt.

— Regularnie, tak, re-gu-lar-nie.

Jesteś, kochany szwagrze, człowiekiem honoru i serca i za prawdziwe szczęście uważam sobie, że ci to przyznać mogę...

— Więc może i nadal... — szepnął Benedykt.

— Za co ci, kochany szwagrze, najpokorniej wdzięczny jestem — przerwał znowu Benedykt, a głos jego był istotnie bardzo pokornym.

— Dobroć i względność twoja... — ciągnął — ośmiela mię...

— Wujaszek mógłby już, doprawdy, nowe meble sprowadzić i lepsze dywany sprawić... — jednogłośnie przywtórzyły dwie niedorosłe córki Darzeckiego.

— U nas na pensji nawet salon daleko jest piękniejszy, a ja bym tak chciała, aby nasz był choć taki, jak tamten...

— Pomiędzy oknami powinny być lustra i konsole... — zadecydowały kuzynki.

— Papciu, mój papciu, proszę sprowadzić lustra i konsole, bo doprawdy, mnie aż wstyd, że u nas takie nagie ściany... — żałośnie i prawie ze łzami ojcu w oczy patrząc wołała Leonia.

Benedykt z rodzajem osłupienia na te trzy śliczne istotki patrzał, aż krzyknął prawie:

— No, nie przeszkadzajcie nam rozmawiać!

Lalkami wam jeszcze bawić się, a nie salony urządzać...

Panienki, trochę rozśmieszone, a trochę zagniewane, frunęły ku tej stronie salonu, w której siedział Witold.

Pierwszy raz, z siedzenia swego nie powstając, wmieszał się on do ich rozmowy.

— Możebyś ty, Leoniu, mozaikowej posadzki i fresków na suficie chciała...

— Czemużby nie! — zawołała — to prześliczne... ja to widziałam...

— Niech diabli wezmą takie czasy! — coraz trudniej w tonie delikatności utrzymać się mogąc wykrzyknął Benedykt, ale zaraz głos zniżając i nader uprzejmie dodał: — Szwagierek przynajmniej na ciężkie czasy wyrzekać nie możesz...

— Teraz modnie salony posągami ubierać...

Wzburzeniu, które szeroką pierś jego podnosiło, folgi trochę dając, z całych sił przecież hamując się, Korczyński zauważył:

— Jaka mogiła? — zadziwił się Darzecki.

Po chwili dokończył:

— Ach, wąskie nosy... koniecznie!

koniecznie!

U moich są za szerokie, prawda?

— Zadziwiająco zdolny... wielostronnie utalentowany młody człowiek... genialny, tak, powiedzieć można... ge-nial-ny!

— Kiedyż bo — zarzucił znowu Benedykt — on podobno i nic nie maluje teraz...

— Czemuż nie odpowiadasz?

czy oniemiałeś? — krzyknął już Benedykt.

Benedykt z irytacją wybuchnął:

— A toż co?

skąd?

dlaczego?

— Patrzcie, jaki mi sędzia! — z ironią wymówił.

— Jeszcze ci nie pora...

— Nie uprzejmym, ojcze — z cicha poprawił Witold — ale nadskakującym, pokornym!

— Witold! — zawołał Benedykt — nie pluć mi tak na krewnych!

— Witold!

— Witold!

Milcz!

— Idź precz!

— Witold!

Witold!

— Julek!

A co? — zawołał Witold, którego chmurna twarz rozpogodziła się w mgnieniu oka.

Ale wielki chłopiec nie odpowiadał nic, tylko tajemniczymi gestami ręki i głowy przyzywał go ku sobie.

Witold paru skokami znalazł się przy nim, a wtedy i on grubym szeptem mówić zaczął:

— Jeżeli Witold chce dziś na kiełby jechać, to proszę teraz, bo pod wieczór może deszcz spadnie...

— Dobrze!

dobrze!

ale czegóż ty, Julek, tak szepczesz i chowasz się za ścianę?...

Rudy chłopiec wielką swą głowę wtulił w ramiona i z gapiowatym śmiechem zaszeptał znowu:

— A jakże!

czy ja wiem?

tak jak prawie sześć lat we dworze nie byłem... może tu kto na mnie gniewać się będzie...

— A dlaczegóż czapki na głowie nie masz?

Z tą samą mimiką chłopiec odpowiedział:

— Czy ja wiem?

we dworze?

Może kto będzie gniewał się na mnie?

— Włóż zaraz czapkę i mów głośno — zadyrygował Witold, i widać było, że go znowu coś w serce ukłuło.

Ale spojrzał na wędy i zwracając się ku dziedzińcowi zawołał:

— Mars!

Mars!

Wielki, czarny ponter wyskoczył z kuchni, w pobliżu której stali dwaj młodzi ludzie.

— Chodźmy! — zawołał Witold.

— Chodźmy! — głośno już i raźnym gestem starą czapkę na ogromną czuprynę swą wkładając powtórzył chłopiec w siermiędze.

— A gdzież Sargas? — zapytał Witold.

— Che, che, che!

łódki pilnuje! — zaśmiał się jego towarzysz.

— W domu u was wszyscy zdrowi?

— A zdrowi, chwała Bogu!

— Zapewne mam wujence oznajmić przyjazd pana? — obojętnie zapytała.

— Jeżeli łaska, jeżeli łaska! — prawie pokornie poprosił Kirło.

— Moja pani, moja złota, moja najdroższa, proszę mi na dziś swoich liliowych kokard pożyczyć! — obejmując Martę wyjęczała.

— Pfuj!

zgiń, maro, przepadnij!

Toś mię dopiero przestraszyła!

Któż to widział z takim impetem wpadać!

-— ofuknęła stara panna.

— Na co ci te kokardy?

owszem, pożyczę, ale na co ci dziś kokardy?

— Trzeba, trzeba.

Podobno mi w nich do twarzy...

Pan Orzelski i pan Kirło mówili, że mnie w nich było do twarzy...

— Cóż to?

czy konkurent jaki przyjeżdża? — dostając z szuflady żądany przedmiot zapytała Marta.

— Może i przyjeżdża! — z figlarnym mruganiem i kręceniem głową odpowiedziała Teresa.

— No, no!

dość już tego! — łagodnie dokończyła — wiadomo, że jesteś dobrą dziewczyną, a tylko masz bzika...

Trzydziestokilkoletnia dziewczyna porwała się z ziemi i chichocąc, skocznego walczyka nucąc, figlarnie głową kręcąc, najdrobniejszym swym kroczkiem z pokoju wyfrunęła.

W buduarze pani Emilii wnet po wyjściu stamtąd Teresy dwoje ludzi rozśmiało się głośno i wesoło.

— Uwierzyła! — wśród śmiechu zawołał Kirło.

— Uwierzyła! — ze śmiechem także powtórzyła pani Emilia.

Bawiła ją łatwowierność i naiwność towarzyszki, jednak zaczęła Kirle wyrzucać, że z niej żartował.

— Ona jest dla mnie bardzo dobra... tak czule pielęgnowała mię dziś, gdy cierpiałam...

Jedyna to istota, przez którą kochaną jestem...

— Jedyna! — z wyrzutem zaszeptał Kirło, i rączka użalającej się kobiety znalazła się w jego ręku.

Delikatne jej policzki opłynął blady rumieniec, powieki spuściła i cicho wymówiła słów kilka o swoim biednym sercu i smutnym, smutnym życiu.

Zwierzanie się z jednej strony, a wyrażanie najgorętszego współczucia i uwielbienia z drugiej trwało kilka minut, po czym Kirło budząc się jakby z upojenia, w które go zbliżenie się do sąsiadki wprawiało, z westchnieniem i omglonymi jeszcze oczami wypowiedział, że jednak ma istotnie do oznajmienia jej ciekawą i ważną nowinę.

Dla niej nowina wszelka była prawdziwym dobrodziejstwem, więc niecierpliwie dowiadywać się o nią zaczęła.

Widać było także, iż wieść, którą oznajmić miał, całkiem odbierała Kirle usposobienie tak do żartów, jak do zalotów.

Zupełnie poważnie opowiedział, że wszystko, co Teresie mówił o Różycu, stosuje się w rzeczywistości do Justyny; że ten dziedzic starego nazwiska i wcale pięknego jeszcze majątku bardzo żywo zajęty jest panną Orzelską; że z nasuniętej myśli ożenienia się z nią śmiał się zrazu i żartował, ale teraz zaczyna się nad nią zastanawiać i kto wie?

czy nie wyniknie z tego naprawdę ta dziwna niespodzianka, że prędzej lub później oświadczy się o jej rękę.

— W głębi duszy — mówił Kirło — jest to desperat lamentujący nad ruinami swego zdrowia, majątku i życia.

Może być więc, że jak deski ratunku schwyci się ożenienia z osobą, która mu się bardzo podoba.

Sam przez się nie uczyniłby tego zapewne nigdy, ale żona moja, której jest wielkim admiratorem, nad skłonieniem go ku krokowi temu pracuje, a wiadoma to już rzecz, że ske la fam we...

— Ce que la femme veut... — dopomogła pani Emilia.

— Otóż to!

A jeszcze taka fam, jak moja Marynia; bo pani i wyobrazić sobie nie możesz, jaka to energiczna baba!

Zawczoraj była w Wołowszczyźnie, długo z nim rozmawiała i przyjechała do domu tak uszczęśliwiona, jakby skarb na drodze znalazła...

Dowiedziałem się też od niej, że swoje swatostwo na dobrą już drogę wprowadziła.

Z postawy i sposobu wysłowiania się Kirły widać było, że rzecz tę uważał za bardzo ważną dla Korczyńskich, dla siebie, a przede wszystkim dla Justyny, której imię wymawiał teraz z uszanowaniem, może mimowolnym, ale takim, że głowę przy nim nieco pochylał.

Pani Emilii taki mezalians zrazu w głowie pomieścić się nie mógł, a potem samo jego przypuszczenie zachwyciło ją i rozrzewniło do stopnia najwyższego.

Dla Justyny byłoby to szczęściem wielkim, niespodziewanym, o którym nawet marzyć ona nie mogła, ale ta strona nowiny niewiele ją zajmowała.

Główny interes jej zawierał się w wielkości, wzniosłości i gorącości uczucia, które Różyca do tak nadzwyczajnego kroku skłaniać mogło.

— O, Boże!

cóż to za szczęście musi być dla kobiety obudzić taką miłość, miłość, która wszystkie przeszkody łamie i depcze, której się nic oprzeć nie może, która... dla której... przez którą...

Dlaczego każdej nie danym jest spotkać na drodze swego życia takiego serca, takiej namiętności, takiego poświęcenia...

Długo na temat ten fantazjując nie zauważyła niedorosłej, lekkiej jak motyl panienki, która wszystkiego przez otwarte drzwi sypialni wysłuchawszy kanwę z wyszytą różą na ziemię rzuciła i na paluszkach do dalszych pokojów wybiegła.

Po chwili cienki głosik Leoni rozlegał się na wschodach, na których spotkała schodzącą na dół Teresę, i w pokoju panny Marty i Justyny, gdzie usłyszaną nowinę z niezmiernie żywymi gestami i błyszczącymi oczami opowiadała.

W kilka minut potem w tym samym pokoju Teresa leżała na jednym ze znajdujących się tam łóżek, z wykrzywioną na głowie kokardą, spłakana i tak do poduszek przytulona, jak chore dziecko tuli się do piersi matki lub piastunki.

Skoczne walczyki i dziękczynne modlitwy dalekimi już od niej były.

Od czasu do czasu cicho i jękliwie wymawiała:

— Co ja złego jej zrobiłam, że pozwala ona tak żartować ze mnie!

A potem z żałosnym westchnieniem:

— Ja ją tak kocham, a ona dla mnie nie ma żadnej sympatii!...

Zaczęła znowu płakać i śród łkań mówiła jeszcze:

— I jakiż to zresztą sens tak żartować ze mnie?

Gdybym już była taką starą i straszną...

Dwadzieścia dziewięć lat mam, dlaczegóżbym więc uwierzyć nie mogła, że się komuś podobałam!

Po chwilowym uspokojeniu się jęknęła znowu:

— Ja ją tak kocham, tak kocham, a ona żartuje ze mnie!

O Boże, jak mię głowa boli!

Wtem zerwała się i na łóżku usiadła.

— O mój Boże! — krzyknęła — wszakże to ja jej lekarstwa nie dałam!

Która godzina, Justynko?

Pewno już pora minęła, a ona zagawędziła się i nie wzięła.

Ten pan Kirło taki przyjemny... jak zagawędzi się z nim, pewno o lekarstwie zapomni...

Która godzina, Justynko?

Trzeba biedaczce dać tej mikstury, bo jeszcze znowu duszenie schwyci...

A ja i zapomniałam, o Boże!

Drżącymi rękami, żółtsza niż kiedy i od płaczu zaczerwieniona, warkocz i kokardę na głowie poprawiała i machinalnie już osuwała brzeg stanika, aby białą i kształtną szyję lepiej odsłonić.

Potem za bolącą głowę chwytając się, na zapomnienie się swoje wyrzekając, nad chorą, o której zapomniała, użalając się, z pokoju wybiegła.

Marta podniosła się wtedy znad stosu bielizny, którą już przeliczyła, i na siedzącą u okna Justynę popatrzała.

— Cóż? — ozwała się — winszuję!

Może cię świetny los spotka.

Ten Różyc, słowo honoru, musi być uczciwym człowiekiem, kiedy naprawdę żenić się myśli z biedną dziewczyną.

Cieszę się, życzę, winszuję...

Z rozjaśnionego jej czoła i mniej niż zwykle ostrego spojrzenia widać było, że cieszyła się naprawdę.

Jednak ku drzwiom idąc znowu oburkliwie i z ironią rzuciła:

— Nie melancholizuj tylko i nie kapryś, ale Panu Bogu dziękuj, bo jeżeli cię ten Różyc weźmie, nie będziesz miała nigdy szczęścia zrobić się cholerą albo synogarlicą.

Cholera, uważasz, to ja, a synogarlica to Teresa...

Z tymi słowami z pokoju wyszła.

Justyna u otwartego okna siedząc naprawiała swoją znoszoną suknię.

Od dawna robiła to zawsze sama starając się jak najmniej usługi potrzebować i kogokolwiek sobą zajmować.

Ale teraz igła wypadła z jej palców.

Lepiej od wszystkich wiedziała ona, że w wieści przez Kirłę przywiezionej wiele było prawdy.

W czasie ostatnich odwiedzin Różyca zajmowanie się nią młodego pana zaprawione było tym uszanowaniem i tą badawczością, z jakimi mężczyzna zbliża się do kobiety, względem której tworzy poważne zamiary.

Może więc być, że lada dzień złoty owoc z czarodziejskiej jabłoni szczęścia spłynie jej do rąk.

Myśląc o tym nie wyglądała jednak na szczęśliwą.

Z pobladłą cerą, zmarszczonym czołem i zesztywniałymi rysami wydawała się znowu daleko starszą, niż była.

We wzroku jej tkwiło uparte, naprężone, bolesne pytanie.

Zadawałaż je sercu swemu, przeszłości swej czy przyszłości?

Chwilami widać było, że przez własne myśli czuła się upokorzoną: rumieńce po czole jej przepływały i opuszczały się w dół powieki.

Może wstydziła się własnych wahań i namysłów.

Wypadkiem oczy jej spotkały się z leżącą na stole niewielką książką, której kosztowna okładka połyskiwała dwoma wyzłoconymi literami: Z. K. Wczoraj książkę tę wraz z małym, pachnącym listem przywiózł dla niej posłaniec z Osowiec.

Przysunęła ją ku sobie, wyjęła z niej pachnącą, cieniutką kartkę i chmurny wzrok powoli przesuwała po okrywającym ją piśmie:

Przestałaś lubić muzykę, Justyno, ale może jeszcze kochasz poezję.

Czy jeszcze cokolwiek lub kogokolwiek kochasz?

Cóż stało się z tą, którą niegdyś nazywałem moją iskrą i moim światłem księżyca?

Jakie ty piękne, Justyno, miałaś niegdyś zapały i marzenia!

Teraz spotykam istotę zimną i trzeźwą, z pospolitością życia pogodzoną, z prawami świata liczącą się i zapytuję: co stało się z tamtą?

Próbuję wskrzesić cię, dawna Justyno moja!

Weź do ręki tę książkę, idź do grabowej altany, czytaj i wspominaj!

Może we wspomnieniach choć na chwilę dla ciebie z martwych powstanę, może cię one skłonią do przebaczenia, może zapragniesz, aby znowu, jak dawniej, oczy nasze razem na tych kartach spoczywały...

Czy pamiętasz, Justyno, czy pamiętasz?

Pozwól mi kiedy długo sam na sam z tobą porozmawiać!

Wytłumaczę ci zagadkę mego złamanego życia, a wtedy zrozumiesz, że duszom naszym wolno zawsze do siebie należeć.

O, nie lękaj się!

Ja duszy tylko twojej pragnę, ale o nią, jak o swą dawną własność, nigdy upominać się nie przestanę.

Gdybyś wiedziała, jak głęboko i bez ratunku jestem nieszczęśliwy!

Zygmunt.

Czy pamiętała?

Mocna, prawie trująca woń wspomnień biła jej do głowy z tej małej książki, którą dawniej tyle razy trzymali oboje, jakby jej ciężar wspólnych ich sił wymagał, z głowami ku sobie pochylonymi, z oczami utkwionymi w te francuskie wiersze, tam, u końca ogrodu, w grabowej altanie.

Czy pamiętała?

Każdy wiersz, każdy niemal wyraz tej książki był dla niej niby zmartwychwstającym słowikiem.

Oczy jej zachodziły łzami i pierś podnosiła się wysoko, gdy zobaczyła dwa wiersze silnie niebieskim ołówkiem podkreślone:

Je viens de m’incliner, madame, devant vous,

Mon orgueil tout entier est encore à genoux.

Dwie jej łzy upadły na dwa te wiersze.

Wyobraźnia ujrzała go klęczącego przed nią i z dumą u jej stóp złożoną pokornie jej tłumaczącego zagadkę swego życia i ich rozłączenia.

Przerzuciła kilka kartek i czytała znowu:

Aimer c’est douter d’un autre et de soi-même,

C’est se voir tour à tour dédaigné et trahi...

Tym razem wiersze te uderzyły w nią czymś innym niż wspomnienie.

Oczy jej oschły, podniosła głowę, myślała.

Nie, nie!

kochać nie jest to wątpić o sobie i o drugich ani czuć się gardzoną, zdradzaną...

Nie jest to przede wszystkim plamić się i krzywdzić!

Kochać to ufać i w dwa serca naraz spoglądać jak w czyste zwierciadła, razem iść drogą długą i czystą, a u jej końca móc dwa swe imiona wypisać złotem przywiązania niezłomnego i zwyciężonych wspólnie postrachów życia...

— Jan i Cecylia!

Dwa te imiona Justyna prawie głośno wymówiła, książkę Musseta porywczym prawie ruchem zamknęła i powstała.

Wszystko na świecie mówić umie.

Wymowę swą posiadają także zapachy.

Wielka więź polnych roślin, która w prostym naczyniu z polewanej gliny stała na stole, zapachem swym napełniała pokój.

Justyna rozgarniać zaczęła splątane ze sobą łodygi i kwiaty.

Z rana Benedykt Korczyński chorobą żony przelękniony i stroskany wysłał ją w pole z zapytaniem do rządcy o ilość zebranych na dzisiaj żeńców.

Wrócić mogła w kwadrans, wróciła po paru godzinach.

Spędziła je na zielonych miedzach rośliny te zrywając.

Zawsze je lubiła, ale nie znała nazw ich ani dziejów.

Teraz każdą z nich nazwać mogła po imieniu, powiedzieć kiedy rozkwita i w jakich dniach późnego lata lub jesieni znika z ziemi, którą stroiła.

Czy podobna, aby ten słuszny, zgrabny chłopak z błękitnymi jak turkusy oczami, który, gdy nadchodziła, wiązał w snopy zżęte zboże, mógł czegokolwiek ją nauczyć?

Jednak nauczył.

Długo razem chodząc po miedzach i układając ten bukiet, bardzo do różnobarwnej miotły podobny, nieustannie ze sobą rozmawiali, nie o sobie jednak, tylko o tej naturze, której wtedy wydawali się wolnymi i szczęśliwymi dziećmi.

Teraz Justyna pamięta całą tę lekcję wziętą z tak rumianych, a tak przecież niekiedy wzruszonych ust Jana Bohatyrowicza.

Ta delikatna łodyżka z mnóstwem trójkątnych i w przedziwne fugi wyrżniętych wisiadełek u szczytu to drżączka, która ręką ludzką poruszona wydaje się żywą, trwożliwą istotą.

A to lenek kukawki, szorstki i twardy, z szafirowym kwiatkiem służącym do uściełania gniazda miłemu ptakowi wiosny.

To szelestuszka o liściach prawie złotych i przy każdym dotknięciu zdających się coś tajemniczo szeptać, a to w bujny, śnieżny kwiat ustrojona trująca gałąź psianki.

Ten liść szkarłatny jest więdniejącą lebiodą, która na trawy zielone rzuca krwiste plamy, a ta wijąca się gałązka drobnym, różowym kwiatem osypana to szczęście.

Nazywa się ona szczęściem dlatego, że wróży dziewczętom.

We włosy wpleciona, jeżeli rozkwitnie, ukochany kocha wzajemnie.

A wzajemność w kochaniu czyż nie jest szczęściem?

Z zamyślonym na ustach uśmiechem Justyna wyjęła z wielkiego bukietu gałązkę szczęścia i wplotła ją w czarny swój warkocz.

Potem stanęła przed otwartym oknem z cieniutką i uperfumowaną kartką papieru, którą ze stołu wzięła.

Przez chwilę szemrała ona w jej ręku, jakby była złotawą gałązką szelestuszki, aż powoli, z namysłem — któż odgadnie?

może z walką — Justyna rozdarła ją na kilkanaście drobniutkich płatków, które rozsypały się za oknem i w morzu słonecznego światła zniknęły.

Jak giętka roślina polna w jej warkoczu, tak na jej ustach wiła się cicha nuta:

III

— Matka pomagać przyszła? — gromko zapytał kanarkowy lew okolicy.

— A jakże! — odkrzyknął wiozący snopy.

— A to dla jakiej przyczyny? — z trochą obrazy w głosie wykrzyknął Jan.

W odpowiedź dziewczyna brwi sobolowe ściągnęła i pogardliwym nieco śmiechem wybuchnęła:

— A co, Sargas?

Na Niemen może pójdziem?

Na Niemnie lepiej, che, che, che!

Pies wyciągał się i głowę w stronę rzeki zwracał.

— Nie można, Sargas, nijak nie można!

Nie puszczają nas na Niemen, che, che, che!

— Julek! — zabrzmiał głos zawsze czegoś rozgniewanego Adama — zasnął stojąc, czy co?

snopy dawaj!

hrabia!

— Julek! — po kilku minutach donośnie wołała Elżusia — położyłeś się już, czy co?

Bardzo słusznie!

leż sobie, a żyto niech gnije na ziemi!

Tu ręką w stronę zaniemeńskiego lasu rzuciła.

I zaniosła się od śmiechu.

— Jak ku-kaw-ka! — z ironią zaśpiewała znowu Fabianowa.

— Pani żartuje — opuszczając ręce rzekł ciszej.

— Co tam o tym gadać, mamo! — z niezadowoleniem przerwał Jan — chodźmy lepiej do roboty.

— Chodźmy do roboty, mamo! — wykrzyknął prawie chłopak.

Wesoła baba wybuchnęła głośnym śmiechem.

— Może nadmiar śmiały jestem? — dokończył bardzo cicho.

— Proszę!

Na całe ściernisko pokryte mrowiskiem istot ludzkich, na cały ten łan szumiący upadającymi kłosami, rozległ się dźwięczny, donośny, pełną drżeń i uśmiechów radością nabrzmiały głos Jana:

— Mamo!

proszę tutaj!

Mamo!

mamo!

proszę!

Z ognistym rumieńcem Justyna pochylała się ku ziemi obok matki Jana.

— Jutro niedziela — rzekła z cicha — ale pojutrze przyjdę wcześnie i ubiorę się stosownie, a dziś, tymczasem, proszę mi pozwolić choć trochę... ile będę mogła...

O serce strwożone, do ciebie pragnące!

Umilkł, a Domuntówna czystym, silnym kobiecym kontraltem sama ciągnęła:

O drzewa zielone, liście spadające,

O serce strwożone, do ciebie pragnące,

O góro...

Zasyłam do ciebie serdeczne westchnienie,

O piękna kalino, prześliczna malino,

Najdroższa z klejnotów, ma luba dziewczyno,

O drzewa zielone, liście spadające,

O góro... o góro...

Wesoła baba, w białym czepku nad Justyną schylona, błyskając oczami gadała:

— Nie ma — z uśmiechem odpowiedziała Justyna.

— Dopomóż Boże!

Na brzegu ścierniska rumianością rydza jaśniała twarz Fabiana, szorstkim wąsem zjeżona i parą małych, bystrych oczu połyskująca.

— Nic, tatku, nie pozostanie!

Wszyściutko dziś zeżniem! — zawołała Elżusia.

— Taki koniec, że bez jegomościa obeszło się, i jednego naszego kłosa na tym kawałku dziś nie pozostanie! — zaśpiewała matka rodziny.

— Gomuły!

— Harbuzy!

— Z dopustu bożego durnie!

— Bardzo słusznie!

z chamką ożenił się i sam schamiał, a teraz ojca jeszcze skaleczy! — popędliwie krzyknęła Elżusia.

— Julek! — krzyczała dalej rozpaczliwie oglądając się na wszystkie strony.

— Julek!

biegaj ojcu pomagać!

I zaraz czerwone ręce załamała.

— Bardzo słusznie! — jęknęła — uciekł.

— Owszem, bo to na Niemen drapnął!

cha, cha, cha! — roześmiała się Starzyńska.

— Pozabijają się!

Wstyd!

Obraza boska!

Biją się jak chamy!

Fabian, upamiętaj się!

Ładyś, rzuć widły!

Jan parsknął szczerym, głośnym śmiechem.

— Bo to i robotnica tobie, Janku, przybyła!

Facecja, dalbóg facecja!

cha, cha, cha!

— Brawo, Justynko, brawo!

Boże dopomóż robotnicy nowej!

Jak się masz, Janku!

Jak się ma pani Starzyńska!

Brawo, Justynko, brawo!

— Korczyński — szepnął — młody Korczyński... na co?

po co?

dla ja... ja... kiej przyczyny?

— Kuku!

kuku!

kuku!

— A ciotka?

— Nie potwierdzam i nie zaprzeczam — filuternie odpowiedziała dziewczyna.

I z wiernością niezmierną przeciągłe miauczenie kotów naśladować począł.

Na ustach coraz różowszej dziewczyny przelatywały i drgały uśmiechy.

Spuszczała jednak powieki wargi przygryzając.

— Cha, cha, cha, cha, cha! — dźwięcznym, nieposkromionym, szesnastoletnim chichotem śmiała się Antolka.

— Puha!

puha!

puha! — wtórował jej śmiechowi coraz zawziętszy i żałośniejszy krzyk puhacza.

— Tylko — zaczął jeszcze — nie daj Boże panu takiego... lo... lo... losu!

— Amen! — dokończył Anzelm, po czym oba stali przez chwilę wzruszeni, milczący i wzajemnie w siebie wpatrzeni.

Zamyślony uśmiech przewinął się po ustach Anzelma.

— Niech pan tego nie mówi, o!

niech pan tego nigdy przede mną nie mówi! — porywczo zawołał Witold, i płomienne rumieńce uderzyły mu do czoła.

— Sam to już czuję, że zbyt śmiele przed synem na ojca powiedziałem i o wybaczenie proszę — ze słabym też rumieńcem na chudych policzkach i znowu trwożnym ruchem owijając się kapotą przemówił Anzelm.

— Nic to, nic!

Pan nie byłeś zbyt śmiałym, tylko, widzi pan, ja ojca mego... dla mnie ojciec... no, ale nie mówmy już o tym!

lepiej ja panu opowiem niektóre z moich myśli, czego bym dla was pragnął i o czym myślę, że być powinno...

Przechadzali się teraz zwolna pomiędzy drzewami w jaskrawych blaskach zachodu, którego ukośne strzały ślizgały się po ich głowach i twarzach.

Witold mówił jak zwykle prędko i popędliwie, z gestykulacją żywą, z ruchliwą grą rysów o czymś towarzyszowi swemu opowiadając, coś mu tłumacząc.

Anzelm z przygarbionymi plecami i twarzą prawie nieruchomą słuchał go z uwagą i ciekawością rzadko kilka słów zapytania lub odpowiedzi w rozmowę wtrącając.

Parę razy jak w tęczę wpatrzony w twarz młodzieńca cicho do samego siebie przemówił:

— Jaki do stryja podobny!

Chryste!

jakiż podobny!

I w miarę przedłużania się rozmowy ściągła, chuda, z lekka zaróżowiona twarz jego pod wielką, baranią czapką okrywała się wyrazem dziwnie z sobą zmieszanych uczuć: marzycielskiej radości i niezgłębionej tęsknoty.

Wejrzenie jego coraz częściej biegło daleko, ku zaniemeńskiemu borowi, a długie, blade ręce, do połowy w rękawy kapoty wsunięte, splatały się palcami silnie — trudno było odgadnąć, czy w radości niespodziewanej, czy w żałości wspomnień.

Na długiej ławce u ściany domu stojącej, pod sięgającą dachu, ogromną gałęzią sapieżanki, za wysokimi malwami i wieczornikami, w woniach rezedy i piłowiei dwoje młodych ludzi rozmawiało z sobą długo i z cicha.

Dlaczego z cicha?

Oni jedni tylko przyczynę tego znać mogli, jeżeli sobie o niej sprawę zdawali, bo tajemnicy żadnej w rozmowie ich nie było.

Mężczyzna trzymał w ręku garść dzikich kwiatów i ziół, które jedne po drugich kobiecie podawał.

— Widzi pani, jak bławatki już posiwiały!

A takie były szafirowe, śliczne!

To tak prawie, jakby i jasne lato starzało razem z nimi...

A to przekwitły brodawnik; zdaje się tylko taka kulka puchu, a przy słońcu wygląda jakby z najpiękniejszego szkła była zrobiona.

Szkoda, że jak dmuchnąć, rozleci się zaraz na wszystkie strony i zniknie.

Może to i szczęście człowieka takie same, jak ta kulka puchu.

Dziś jest, a jutro przeciwny wiatr powieje i daleko odegna wszystko, co człowiekowi nad życie miłym było.

Jak pani myśli, panno Justyno, czy szczęście człowieka zawsze jest takie niestałe?

— Nie wiem — odpowiedziała kobieta — ja myślę czasem o szczęściu takim, którego by żadne najprzeciwniejsze wiatry rozwiać nie mogły, i innego — nie chcę.

— To panna Justyna myśli, że ludzie mogą ciężko pracować i wszelakie biedy znosić, a szczęścia swego nie utracić?

Wpół poważnie, wpół ze śmiechem, odpowiedziała pytaniem:

— A Jan i Cecylia?

Chwilę milczeli.

— Ot, ta gałązka z tymi ładnymi kitkami nazywa się tymotka, a ten różowy kwiatek to zajęczy lenek, a te żółte, takie jak prawie ogień żółte kieliszki...

Z głębi domu, z kuchni, w której Antolka wieczerzę gotowała, doleciało grube i długie bełkotanie indyka, przy którym wybuchnął srebrny i nieposkromiony śmiech dziewczęcy.

— Cha, cha, cha, cha, cha! — nieskończoną, zda się, gamą śmiała się dziewczyna.

— Bołtu-bołtu-bołtu! — śmiechowi jej wtórowało wyborne naśladowanie indyczego krzyku.

— Michał, widzi pani, już z rok do Antolki chodzi i chce z nią żenić się.

Może co z tego i będzie, tylko nie zaraz, bo stryj i ja nie pozwolimy jej w szesnastu latach za mąż wychodzić.

Jeżeli wiernie kocha, to niech jakich lat dwa albo i trzy poczeka, póki dziewczyna wzmocni się w sobie i pomądrzeje.

Drugiemu smętny byłby ten odkład, a jemu nie!

Zawsze wesoły i wszelakich konceptów pełno mu w głowie.

Ja temu dziwuję się, bo choć z przyrodzenia smętliwy nie jestem, ale kiedy w jakich zamiarach swoich przeciwności doświadczam, to, zdaje się, do grobu poszedłbym zaraz.

W kuchni wesoło i donośnie zagwizdała wilga, a jakby w odpowiedź jej z zagrody Fabiana doleciało także gwizdanie na nutę pieśni:

A kto chce rozkoszy użyć,

— Te kieliszeczki, takie prawie żółte jak ogień, to kwiat mokrzycy, a ta gałązka, widzi pani, ja ją do rączki pani przyłożę, i zaraz przylepi się tak, że i oderwać będzie trudno, dla tej przyczyny i nazywa się ona lepka.

Ostrożnie, z uśmiechem, na ręku jej położył zieloną gałązkę, która też istotnie mnóstwem swych drobniutkich, zaledwie widzialnych kolców do niej przylgnęła.

— Czy pani doprawdy popłynie z nami jutro na Mogiłę?

Pochylił się trochę i nieśmiało w twarz jej spojrzał.

— Bo to troszkę i wstydno, że do tego czasu nigdy jej pani nie odwiedziła...

Śmiałość tego zarzutu w dziwnej była sprzeczności z nieśmiałością, z jaką na mgnienie oka w twarz jej spojrzał.

Ona zamyślonym wzrokiem daleko gdzieś patrzała.

— Iluż, iluż ja rzeczy w życiu swoim wstydzić się muszę — powoli i ze zsuniętymi brwiami wymówiła — a nigdy — dodała — nigdy tego tak mocno nie uczułam, jak teraz.

— Pani pewno popłynie jutro z nami?

— Najpewniej.

— A jeżeli czasem stryj zostanie w domu?

Spojrzała na niego pogodnie, ufnie i odpowiedziała:

— Popłynę z panem.

Tuż obok zielonej gałązki na ręku Justyny czerwieniła się szrama od draśnięcia sierpu pochodząca.

Jan patrząc na tę różową szramę, tak jakby oczu od niej oderwać nie mógł, z cicha mówił:

— Bo to, widzi pani, już ja dziś z twarzy stryja widzę, że go jutro chandra schwyci.

A kiedy go już ta pochmurność napadnie, to za nic z domu nie wyjdzie, nie je, nie pije i z nikim gadać nie chce.

Tak czasem przeżyje dzień jeden, a czasem dwa i trzy dni...

My podtenczas z Antolką na palcach chodzim i cicho gadamy, tak jakby umarły w domu leżał...

Taka już u niego duszna choroba jakaś!

W tej chwili Anzelm niezwykle śpiesznym krokiem Witolda wyprzedzając zbliżył się do jednego z otwartych okien domu.

— Ja panu zaraz te książki pokażę — mówił — zaraz po... po... po... każę!

Wąska ławka nie broniła wcale przystępu do okna; owszem, Witod[1] przyklęknął na niej i do wnętrza zajrzawszy jednym spojrzeniem ogarnął dość szczególnie wyglądającą izdebkę.

Był to tak zwany przeciwek, dlatego tę nazwę noszący, że sień go rozdzielała z obszerną świetlicą.

Malutka to była izdebka, więcej długa niż szeroka, z niskim, belkowanym sufitem i chropowatymi, skąpo pobielanymi ścianami.

Drewniany tapczan z siennikiem, poduszką i na domowych krosnach wytkaną kołdrą, prosty stół pod oknem, zielona skrzynia, zapewne z odzieżą, i jedno stare krzesło z drewnianą tylną poręczą stanowiły wszystkie sprzęty znajdujące się w tej izdebce.

Nad łóżkiem wisiały trzy spore obrazy: najwyżej, prawie pod sufitem, Ostrobramska Maria w ramach złoconym i dość jeszcze błyszczącym papierem oklejonych; niżej, prawie nad samą pościelą, dwa szare, w drewnianej oprawie, wizerunki siedzących na koniu rycerzy.

Zza ramy świętego obrazu wychylał się pęk palm święconych; na szare wizerunki opadała na ćwieczku zawieszona mała korona cierniowa.

U okna, na stole, stał niewielki dzban z wodą i stała przy nim dnem do góry przewrócona szklanka, a dalej, przy samej ścianie, za lampką z wysokim kominkiem leżało kilka książek w zniszczonej oprawie.

Po te książki Anzelm rękę wyciągnął i jedną po drugiej podawał je Witoldowi.

Przy tym powoli czytał ich tytuły:

— „Psalmy“ Kochanowskiego...

Niech pan spojrzy na te dwa wyrazy, co na boku wypisane.

— Andrzej Korczyński — głośno przeczytał Witold.

— „Pan Tadeusz“...

Niech pan spojrzy na te dwa wypisane wyrazy...

— Andrzej Korczyński...

— „Ogrody północne“...

Niech pan spojrzy...

W ten sposób kilka tytułów przeczytał bladym swym palcem wskazując napisy im towarzyszące, z jednostajnym zawsze brzmieniem.

Jeden tylko był nieco dłuższy.

Zawierał się w czterech wyrazach: „Andrzej Korczyński — Jerzemu Bohatyrowiczowi“.

— Ojcu Janka, jego ojcu — ze szczególnym ku Witoldowi mrugnięciem szepnął Anzelm, a potem książki znowu na stole złożył.

— Wszystko to od niego, i tyle tylko u nas światłości jest, ile jej on zostawił.

Gdzie tam!

i tyle już nie ma, bo jedni pomarli, drudzy zgłupieli i zapomnieli, a są i tacy nawet, co bez uszanowania i wdzięczności, owszem, z pośmiewiskiem go wspominają.

Z mułu ziemskiego zlepieni jesteśmy i o to tylko dbamy, co tyczy się mułu tego, czyli naszego ciała.

Ale kto raz, choć troszkę, duszne radości i żałości poznał i dusznego światła zapragnął, ten dla niego ma wieczną wdzięczność i czuje za nim wieczną tęsknotę.

On tu siał, on oświecał, on ten ogień, o którym pan tylko co mówił, w sercach ludzkich podtrzymywał, on za niego i młodą głowę swoją oddał...

Niechże mu światłość Twoja niebieska, o Boże sprawiedliwy!

świeci na wieki wiekuiste, amen!

Głowę ku rękom splecionym pochylił, i dwie grube łzy ściekły na dwie ogniste plamy, które przy ostatnich słowach wybiły się mu na policzki.

Witold wpółklęcząc na niskiej ławie, o ramę okna ramieniem oparty, wpadł w zamyślenie długie i posępne.

Dość dziwną było rzeczą, jak ta twarz młodzieńcza mieniła się stosownie do wewnętrznych poruszeń duszy.

Przed godziną wesoły, prawie swawolny jak dziecko, potem cały oblany łuną apostolskiego zapału, teraz wyglądał tak, jak gdyby skąpał się cały w cierpieniach, klęskach, upadkach i urąganiach napełniających całe lat dziesiątki.

Istotnie, był on w nich skąpany, wzrósł wśród nich, zaprawiły mu one krew i myśl, aż teraz, dziecko prawie, stał z chmurnym czołem twardo doświadczonego męża i ponurym wzrokiem kogoś, kto patrzy w ciemne i niezgłębione otchłanie.

Długo przecież trwać to u niego nie mogło, i po chwili ciekawie znowu przypatrywał się wnętrzu izdebki Anzelma.

— Izdebka pana przypomina klasztorną celę — zauważył.

Anzelm także poskromił wzruszenie swe albo je ukrył, i ze spokojnym już uśmiechem odpowiedział:

— A tak.

Ja też ją celką swoją nazywam.

W jednej piosence są takie słowa... śpiewałem ja tę piosenkę, często śpiewałem, kiedy jeszcze pogoda i upał na świecie panowały:

Ty będziesz panną, ty będziesz panną

Przy wielkim dworze;

IV

— Czy wygodnie?

— Wybornie — odpowiedziała.

— Dzień dobry! — donośnie zawołał.

— A stryj? — zapytała.

— Szkoda pracowitego zwierzątka, aby utonęło marnie — zauważył.

— Może ty moja? — uśmiechnął się do pszczoły nieruchomo na brzegu czółna siedzącej.

— Co to? — ukazując je zapytała Justyna.

— Jaskółka! — zawołała Justyna.

— Skąd pan wie o tym? — żywo zapytała.

— Wiem i wierzę — z powagą rzekła Justyna.

Uśmiechnął się znowu i ręką skinął.

— Co pani wie? — trochę porywczo rzucił.

— To prawda — odpowiedziała i cała rumieńcem spłonęła.

— Dobry wieczór państwu!

— A dokąd? — na płynącą parę patrząc, lecz najlżejszego poruszenia nie czyniąc zapytał.

— Na Mogiłę — odpowiedział Jan.

— Che, che, che, proszę tylko nie bawić się długo!

— A dla jakiej przyczyny?

— A dla tej, że przed zachodem słońca ulewa spadnie, che, che, che!

— Czemu Sargasa do czółna nie wziąłeś?

— Przeszkadza.

— Nie pozwoliłem!

— Ale ot!. — przerwał sobie opowiadanie Jan — już i piaski widać!...

— Proszę stanąć i naokoło spojrzeć — głosem cichszym niż zwykle rzekł Jan.

Justyna usłuchała i zatrzymawszy się wzrokiem dokoła powiodła.

Wskazujący palec ku jednemu z pagórków wyciągnął.

— Pan to wszystko dobrze pamięta?

— Dziwne, straszne historie! — szepnęła Justyna.

— Niech pani stanie i popatrzy!

— Niech pani przed siebie patrzy -— powtórzył Jan.

— Ilu? — z cicha zapytała.

— Czterdziestu — odpowiedział, głowę znowu odkrył i kroku przyśpieszył.

— Zupełnie jak w pieśni:

Chyba czarny kruk zakracze,

Czarna chmura dżdżem zapłacze...

Chyba też ziemia i drzewa powieją cmentarnymi woniami jadłowcu i pleśni, a w letnie wieczory wysmukłe kampanule tknięte powietrzną pieszczotą uderzą w liliowe drzwonki na pacierz żałobny, który wyszepczą chyba niskie trawy...

— Chodźmy — powtórzył.

— A tak! — wymawiał.

— A jakże!...

Naturalnie!

To wszystko prawda!...

Raz, gdy umilkła, z namysłem rzekł:

Innym razem jakby do siebie samego przemówił:

— Ani ptak, ani mysz... jak nietoperz!

Wyszła dziewczyna, wyszła jedyna,

Rączki załamała, oczki zapłakała,

Zmienił jej się świat...

Wtem stanęli.

Przed stopami ich, bladożółtym pasem zieloność trawy i mchu przerzynając, wśród grubej warstwy białego, drzewnego miału leżała na wpół obrobiona gruba kłoda drzewa.

— Nie szliśmy — potwierdziła Justyna.

Rozejrzał się dokoła.

— Piękne drzewa!

Pan Korczyński dobre pieniądze mógłby wziąść, gdyby ten las sprzedał.

Ale ot, nie sprzedaje jakoś...

Po chwili mówił dalej:

Rzucił ręką i usta trochę wydął.

— Proszę!

— Niewzwyczajona — szepnął Jan — jak dzieciątko!

— Przestraszyła się bardzo?

Zmokła?

Może przeziębiła się?

Zdrowiu może zaszkodzi?

— To i chwała Bogu! — zawołał.

Z zadumą za śnieżnymi ptakami okiem powiódł.

Wszystkie promienie słońca w źrenicach mu zaświeciły.

— Żebyż to kiedy nastąpiło!

Żeby to doprawdy...

— Chodźmy do chaty! — zawołał Jan.

— Chodźmy! — ochotnie powtórzyła Justyna.

V

— Panienka znowu do nas przyszła!

Bardzo słusznie.

Nam bardzo jest miło panienkę widzieć.

— Proszę usieść! — przemówiła młodsza z dziewcząt.

— Czy Justynka nie bardzo zmokła w deszcz z Mogiły wracając?

Antolka zawstydziła się i twarz ku ścianie zwróciła.

— Kiedyż prosiła... — szepnęła.

Justyna cienką jej kibić ramieniem otoczyła i w zarumieniony policzek pocałowała.

— Suknia mi tylko zmokła, ale chętnie ogrzałabym się przy ogniu...

— To ja zaraz rozpalę!

Skoczyła i kilka polan z sionki przyniosła.

— Oj, oj!

nie potrafi! — na całe gardło zaśmiała się Elżusia.

— Potrafię.

Nie święci garnki lepią! — odpowiedziała Justyna.

— Ot, widzicie, że już się pali...

— Ona do Justynki ma wielką prośbę — kruczkiem drzewo w piecu poprawiając uśmiechnęła się Antolka.

Elżusia łokciem ją trąciła i dłonią usta zamknąć chciała.

Ale Antolka chichocąc i głowę odwracając rękę jej odepchnęła.

— A pan młody? — zapytała Justyna.

Dziewczęta znów zachichotały.

— Taki młodzieńki... — szepnęła Elżusia, i rozrzewnienie napełniło jej małe, błyszczące oczki.

Justyna żywo ku drzwiczkom podbiegła.

Antolka podbiegła i w rękę go pocałowała.

— Proszę!

proszę do świetlicy!

Anzelm do jednego ze stołów Justynę przyprowadził.

— Ot, i z głupia odezwała się! — żartobliwie odparł Anzelm — bo gdyby mądra była, toby wiedziała, że kto niedźwiedzia przemoże, za nos go wodzić może.

Widać, że mnie panna Justyna tak przemogła.

— A kto do ula chodził? — z gniewem zapytał.

— A co?

ukąsiła? — zawołał Jan.

— Nie dbaj, że pszczoła kąsa, byłeś miodu dostał!

Co tam, że troszkę boli, nim za mąż wyjdziesz — przestanie!

— Zdaje się — powoli zauważył Jan — że apetytu po spacerze nie brakuje, i może obejdzie się bez herbaty...

— Obejdzie się z pewnością! — zaśmiała się Justyna.

— Nowina! — wyszeptał — no... no... wina!

— Wiem, stryjku, wszystko, wszystko wiem...

Potrząsł głową.

— Senne widowiska... czasowe mary...

— Ho, ho!

znajdę ja go!

znajdę bałamutnika tego, zwodziciela, złoczyńcę!

Znajdę i ubiję!... tak mi Boże dopomóż, że jak psa ubiję!

— Znowu dziadunia Pacenką nastraszyli? — na Jadwigę patrząc zapytał Anzelm.

— Słowo honoru! — uroczyście przemówił Anzelm.

— Ot, niechaj pan Jakub spokojnie sobie usiędzie i grzecznie z nami pogada...

W tej samej chwili Jan do Justyny szeptał:

Starzec prawił dalej:

Jan prędko teraz ku niej przystąpił.

— Niech panna Jadwiga żadnych przytyków nikomu w chacie naszej nie robi, ja pannę Jadwigę pięknie o to proszę — cicho, ale z czołem poprzeczną zmarszczką przerzniętym zaszeptał.

— Może panna Justyna chce z bliska popatrzeć, jaka zaraz na Niemnie śliczna iluminacja będzie?

— Jacicę łapią? — zapytał Anzelm.

— A jakże!

tylko co z ogniami wypływać zaczęli...

— Już mnie i do domu pora! — wstając rzekła Justyna.

— Ja panią odprowadzę, bo na dworze zupełnie ciemno...

— Stryjka spacer po nocy sfatyguje — zauważył Jan.

Antolka z dzbanka do szklanki ciepłe jeszcze mleko nalewała.

— Może Justynka świeżego mleka wypije?

proszę, bardzo proszę!

-— zapraszała.

Anzelm swoją wielką baranią czapkę na głowę kładnąc powolnym szeptem do synowca mówił:

— Każdy młody głupi! — otulając się kapotą i trochę na synowca rozgniewany sarknął Anzelm.

— Moja Tereniu — przerwał czytanie drugi głos kobiecy, słaby, łagodny, tęskny — czy możesz sobie przedstawić podobnie piękną, podobnie promienną egzystencję jak tej margrabiny!...

— Ach!

takiego życia nawet wyobrazić sobie nie podobna! — westchnęła Teresa.

— Być gwiazdą pierwszej wielkości na dworze wielkiego króla... bawić się, jaśnieć...

— Być kochaną... — przerwała Teresa.

— O, tak!

i przez kogóż?

przez takiego magrabiego de Créquy!...

Jakąż musiała być miłość tych wykwintnych, pięknych, poetycznych ludzi!

— Ach!

takiego szczęścia wyobrazić sobie nawet nie podobna !

— W takich warunkach ja także byłabym zdrową, wesołą, zadowoloną, mogłabym tańczyć, nie tylko chodzić, pełną piersią oddychać, słowem, żyć!

Prawda, Tereniu?

— O!

— Witold? — głośno zawołał.

Justyna w progu oświetlonego gabinetu stanęła.

Ręką po drgających od zmęczenia powiekach powiódł.

— Nie wiesz czasem gdzie...

Witold?

— A! — rzekł krótko i znowu pochylił się nad rachunkową księgą.

Justyna zbliżyła się ku niemu.

— Dobranoc, wuju — rzekła z cicha i dłużej, serdeczniej niż zwykle rękę jego ucałowała.

Po głowie jej kręciły się słowa:

— Co mu się stało?

co mu... co mu... co mu się stało?

Nieopisana tęsknota poruszyła zmarszczki jego czoła, osłupiałe oczy wilgocią zaszły.

— Cóż tam słychać?... ha?

co ty tam robisz?

o czym rozmawiasz?

Alboż ty umiesz z nimi rozmawiać?

Oni tam nic o francuskich romansach ani o sonatach i nokturnach nie słyszeli, a przy tym wyrazów takich śmiesznych używają... wszelako, smętek, przeddziady, złotny, siestra... pamiętam... pamiętam!

Kiedyś tak byłam do ich mówienia przywykła, że i sama, bywało, omylę się czasem i powiem: przeddziad albo złotny, a potem aż palę się od wstydu.

No, co tam!

Pewno aż cię korci, tak chcesz dowiedzieć się, czy królewicz dziś przyjeżdżał.

Bądź spokojna, nie przyjeżdżał.

Kirłowa tylko zaraz po twoim wyjściu przyjechała; Emilka przysłała po mnie, abym ją przyjęła, bo sama spodziewała się migreny i już nawet poziewać zaczynała...

W gruncie rzeczy, nietyle z powodu migreny Kirłowej przyjęć nie chciała, ile dlatego, że leniła się rozmawiać.

A Teresa znów mówiła, że jakąś bardzo ciekawą książkę dziś czytają.

Wieczne głupstwo!

Dość, że z Kirłową godzin ze dwie przesiedziałam, choć mnie aż z kanapy podnosiło, bo bułki dziś piekłam.

Od pierwszego momentu o ciebie pytać się zaczęła: gdzie ty?

co robisz?

jak teraz wyglądasz?

czy poweselałaś?

Potem delikatnie naprowadziła rozmowę na Zygmusia i po cichutku mnie zapytała: czy ty już w nim ani troszkę zakochaną nie jesteś?

Aż nareszcie i o kuzynku gadać zaczęła: jakie mu jeszcze majątki i bogactwa zostały, jaki on dobry, jaki nieszczęśliwy!

Zapytałam się: dlaczego taki nieszczęśliwy?

— „Ot, mówi, żałuje, że młodość, zdrowie i tyle majątku zmarnował, a przy tym...“ i cościś mnie takiego powiedziała, że nie zrozumiałam...

„Największe jego nieszczęście“ — zaczęła i zaczerwieniwszy się, jak to ona czerwieni się zawsze, za język siebie ukąsiła.

Mnie ciekawość wzięła.

Dopytywać się zaczęłam: jakie to nieszczęście?

Ze spuszczonymi oczami jak truśka mruknęła: „Morfina!“ I niczego już więcej o tym dopytać się u niej nie mogłam.

O tym już tylko mówiła, że pragnęłaby bardzo, aby się ożenił i w Wołowszczyżnie stale osiadł, bo to jedno jeszcze mogłoby go ze wszystkich jego nieszczęść wyleczyć.

Trzeba tylko, żeby ożenił się z kobietą dobrą, rozsądną, poważną i taką, która mu się bardzo podoba.

Ta kobieta byłaby z nim szczęśliwa, bo dobry jest, rozumny, szlachetny i tyle tylko jego winy, że bogatym będąc za wiele sobie za młodu pozwolił.

On sam już to zrozumiał i żenić się postanowił...

Słyszysz, Justynko?

Już postanowił, a ona, zdaje się, dlatego tylko dziś tu przyjechała, aby wyrozumieć, co ty o tym myślisz i jak postanowisz...

Na swachę wykierowała się, ale nic w tym dziwnego nie ma: kuzynka chce od baletnic, bankructwa i jakiejś tam morfiny wyratować, a on podobno dobry dla niej i trochę jej nawet świadczy...

Widzisz, co ja tobie naopowiadałam!

Może zła koleżanka ze mnie?

Teraz możesz spokojnie położyć się i o panowaniu marzyć.

Nie rozumiem tylko, słowo honoru, dlaczego dziś w domu nie siedziałaś i na królewicza nie czekałaś?

Papcio cały dzień sam grał, a nad wieczór zachciało mu się z akompaniamentem pograć...

Jakiegoś nowego nokturna czy diabła nauczył się i ciebie nauczyć chciał...

Po całym domu córeczki szukał, a córeczka jak w wodę wpadła.

Gdzie ty przepadałaś?

Pewno sama jedna jak mara nie włóczysz się po polach i lasach!

Nim królewicza do reszty złapiesz, pasterza sobie jakiegoś wynalazłaś.

No, przemówże choć słowo!

Czy oniemiałaś?

Ja do niej gadam i gadam, wszystkie nowiny, które ją interesować mogą, opowiedziałam, od gadania aż ochrypłam, a ona nic powiedzieć mnie nie chce... skryta, harda... niedobra dziewczyna... słowo honoru, niedobra!

Uf!

Łatwo odgadnąć było można, że pragnęła, aby ta, do której przemawiała tak długo, odpłaciła jej wzajemnym opowiedzeniem czegoś, co ją zajmowało, zaciekawiało gorąco, namiętnie.

Namiętnym blaskiem gorzały teraz w półcieniu jej czarne oczy; ręce spod kołdry wydobyła i czyniła nimi niespokojne, prawie gwałtowne ruchy.

W głosie, jakim ostatnie wyrazy swe wymówiła, brzmiał żal do towarzyszki uczuwany.

— Skryta, harda, niedobra! — powtórzyła.

Zakaszlała, umilkła i z oczami w sufit wlepionymi nieruchomo znowu leżała.

Justyna z warkoczem już splecionym i z tyłu głowy zwiniętym, w białym, luźnym kaftanie, bosa, do łóżka jej podeszła i przy nim uklękła.

Rękę jej dużą, kościstą w swoje ręce biorąc, blisko ku niej schylona, cicho zapytała:

— Ciotko, dlaczego ty żoną jego zostać nie chciałaś?

— A?

co? — wzdrygnęła się stara panna i całym swym ciężkim ciałem ku pytającej się zwróciła.

— Co?

dlaczego ja... jego żoną... — głośnym i trochę świszczącym szeptem mówić zaczęła — jego?... czyją?

czy ty go naprawdę widujesz... znasz?

Czy to on sam tobie mówił... o mnie mówił... wspominał?... naprawdę wspominał?

— Wspominał, mówił, wiele przecierpiał, i teraz jeszcze nie stał się zupełnie takim, jak wszyscy...

— Przecierpiał!

a jaż nie przecierpiałam?

Niezupełnie taki jak wszyscy?... a jaż taka?

Wieczny smutek... wieczny smutek... wiecz-ny smu-tek!...

Wielkie, ciężkie, długie westchnienie szeroką jej pierś podniosło; ozwała się w nim chrypka do jękliwego szmeru podobna.

— Dlaczegóż?

dlaczegóż więc?

dlaczego? — rękę jej coraz mocniej w dłoniach cisnąc z gorączkowym prawie pośpiechem zapytywała Justyna.

Rozgorzałe oczy Marty tkwiły w jej twarzy, jakby przeszyć ją chciały i dostać się aż do mózgu, aż do najskrytszych myśli.

— Nie powiedział przyczyn?

Wszystko powiedział, a przyczyn nie powiedział?

a?

— Nie powiedział.

Długo milczała, potem spokojniej nieco niż wprzódy, od klęczącej przy niej dziewczyny wzrok odwracając, mówić zaczęła:

— A ty chcesz wiedzieć?

chcesz?

przez ciekawość?

Zawsze to rzecz ciekawa, dlaczego panna kawalerowi, choćby takiemu, harbuza dała.

Pewno myślisz, że o czymś ciekawym posłyszysz?

Jakaś osobliwa historia... przymus... przeszkody... awantury... tragedie!

Otóż mylisz się.

Niczego osobliwego, romansowego, jak na teatrze odegranego nie było.

Była to sobie rzecz ordynarna, prozaiczna, taka, co wszędzie rośnie, i tam nawet, gdzie jej nie posieją.

Było to wieczne głupstwo... moje własne głupstwo... widzisz, jak prozaicznie...

Zaśmiała się.

— Przyczyny... — powtórzyła — przyczyny.... przyczyny...

Dwie ich były: raz, że królewna okrutnie bała się ludzkiego śmiechu; po wtóre, że bardzo też zlękła się ciężkiej pracy.

Ot i wszystko.

Zabraniać nie zabraniali, bo nikt też i prawa do tego nie miał.

Sierotą byłam i dwadzieścia kilka lat miałam.

Ale wyśmiewali, żartowali, kpili!

Dopóki na świecie gotowało się jak w garnku i ludzie z pozapalanymi na karkach głowami chodzili, dopóty o równości mowa była; obejmowali się, ściskali, bratali, pan chłopa w karecie swojej woził i pięknie prosił: „Kochaj ty mnie choć troszkę i nazywaj mnie po imieniu, Wasylku!

czy tam Jurasiu albo Anzelmku!“ Ale kiedy pożar zgasł, na zgliszczach znowu pokazały się góry i doliny jak dawniej, jak dawniej... góry i doliny!

„A ty, Wasylku albo Anzelmku, nie waż się z doliny na góry wchodzić!

A ty, królewno, jeżeli z góry na dolinę zstąpisz, to my cię ani bić, ani prześladować nie będziem, bo za rozumni jesteśmy na to i za delikatni, ale wyśmiejem cię, tak wyśmiejem, że aż kolki nas w bokach zeprą!“ Ot, jak było!

Nie przeszkadzali, nie prześladowali, tylko wyśmiewali.

„Ot, ślicznego konkurenta Marteczka sobie zdobyła!“ Darzeccy wyśmiewali, ten błazen Kirło kpił, nawet pani Andrzejowa uśmiechała się na samo wspomnienie, że ja bym mogła wyjść za takiego człowieka, co własnymi rękami orze.

Ten błazen Kirło aż zalegał się od śmiechu: „Co to orze!

orać to jeszcze pięknie, poetycznie, ale on sam gnój na pole wywozi i pewno od tego bardzo śmierdzi!“ I każdy, kto tylko o tym konkurencie posłyszał, aż kładł się od śmiechu.

A ja, wiesz?

jak w ogniu paliłam się we wstydzie.

Nocami, bywało, płaczę z tęsknoty za nim i z wyobrażenia, jaka bym z nim szczęśliwa była, jak bóbr płaczę; a w dzień przed krewnymi i znajomymi, słowo honoru!

zapieram się jego jak Piotr Chrystusa, i... wiesz?

wieczna podłość!

sama, sama z takiego konkurenta śmieję się, więcej jeszcze niż oni.

Czasem łzy gradem leję się mnie po twarzy, ale oni myślą, że to od śmiechu...

Jeden Benedykt nie wyśmiewał, bo mu i nie do śmiechu wtedy było, i może nie tak prędko, jak inni, zapomniał o tym, że brat tego, którego tak wyśmiewali, do jednej mogiły położył się z jego bratem.

Ale on znów z innej beczki zaczynał.

Perswadował: „Praca ciężka.

Będziesz musiała sama pleć, żąć, krowy doić, gotować, prać...“ Całą litanię wypowiadał tego wszystkiego, co ja robić będę musiała.

„Nie wytrzymasz, zdrowie stracisz, zgrubiejesz, schłopiejesz!“ To mnie i najwięcej odstręczyło, jeszcze więcej, niż kpiny i wyśmiewania.

W samej rzeczy, jakimże to sposobem, ja, królewna, miałabym pleć, żąć, krowy doić, prać?...

Zamęczę się, pewno zamęczę się, nie wytrzymam, przy tym i schłopieję!

Skąd te moje królestwo pochodziło?

Diabli chyba wiedzą, bo goła byłam jak bizun, w dziurawych trzewikach czasem chodziłam; edukację jakąś miałam, ale wcale pewno nieosobliwą, a pracowałam w Korczynie od najmłodszych lat, zawsze, i nie na żart, bo całym domem, folwarkiem, ogrodem zarządzałam, szyjąc przy tym odzienie dla siebie i dla innych, dla siebie te tylko, które w prezentach od krewnych dostawałam.

Ale z obywatelskiej familii pochodziłam, krewni majątki mieli...

Więc tedy i królewna...

Naprawdę, takiej pracy, jaką bym tam miała, przelękłam się...

„Co tam — myślę — zapomnę, odtęsknię się, odżałuję!“ A Darzecka trzepała: „Zdarzy ci się pewno ktoś inny, stosowniejszy, ja ci sama wyswatam!“ Nie zdarzył się, nie wyswatała, bo prędko zaczęła własne córki swatać, a czy ja odżałowałam i zapomniałam, o tym już tylko mnie i Panu Bogu wiadomo.

Dość, że za chłopa nie wyszłam, nie żęłam, nie płełam i krów nie doiłam... bo co się tyczy gotowania i prania, to zdarzało się, zdarzało się...

Korczyn z wielkiego zrobił się małym królestwem, i wypadało w nim nieraz ręce przy robocie namozolić...

Ale nie żęłam i nie płełam... a to wiele znaczy... dla tego wyrzec się wiele warto... dlatego tylko, aby nie żąć i nie pleć, żyć warto... już to za wszystko wynagradza: i za kochanie, i za dach własny, i za te dzieciaki, które by może pieszczotami życie słodziły, i za to, że człowiek, zanim jeszcze postarzał, do cholery podobnym się zrobił, za wszystko wynagradza... za wszystko nagrodę sobie znajduję w tym, że nie żęłam, nie płełam i nie schłopiłam się...

Toteż kontenta jestem, bardzo kontenta, i całe życie w wielkim ukontentowaniu przebyłam...

A przy tym sława i honor mnie należy za to, że wyratowałam się od wstydu i poniżenia... sława i honor... wieczny honor... wieczny honor!

— Ciotko!

ciotko!

biedna, biedna ciotko! — rękę rozgorączkowanej i coraz śpieszniej oddychającej kobiety w dłoniach swych tuląc szeptała Justyna.

Ale ona zwracając ku niej swą żółtą twarz, na której policzki wybiły się dwie ogniste plamy rumieńców, prędkim, świszczącym szeptem pytać zaczęła:

— Cóż tam z nim?

jak on wygląda?

czy zupełnie wyzdrowiał?

czy z synowcem w zgodzie żyje?

Długo obie z twarzami ku sobie przybliżonymi szeptem z sobą rozmawiały.

— Dom nowy zbudował?

Jakże tam we środku?

świetlica duża?

czysto?

porządnie?

A gdy Justyna na wszystkie już pytania jej odpowiedziała, zapytywała znowu:

— Wspomina?

jak wspomina?

Czasem zamyślały się obie i chwilę milczały.

Potem słychać było znowu szept pytający:

— Wspomina?

czy często wspomina?

Przyjaźnie, łagodnie, z cicha klęcząca przy łóżku, kwitnąca młodością i siłą kobieta opowiadała drugiej — tej poranionej, zestarzałej, gorzkiej i gniewliwej — jak i kiedy o niej mówił, opowiadał, wspominał.

Po wklęsłych, zwiędłych ustach Marty przewijać się zaczął uśmiech, uspakajały się wzburzone jej rysy, powieki opadały na ukojone, przygasłe, cichą słodyczą omglone źrenice.

— Wspomina! — szepnęła raz jeszcze i uciszyła się zupełnie.

Nie usnęła, ale cicho i nieruchomo leżała, tylko w jej piersi wzruszeniem i długim mówieniem wzmożona grała, jęczała, szemrała chrypka.

— Ciotko — szepnęła Justyna — ty chora jesteś naprawdę i ciężko.

Dlaczego leczyć się nie chcesz?

Podniosła powieki i znowu ze zwykłą swą porywczością i oburkliwością sarknęła:

— Po co?

na co?

czy nie możesz powiedzieć mi, po co i na co?

A potem dodała prędko:

— Któż ci to powiedział?

Wymyśliłaś!

i dzieci wymyślają, że ja chora.

Zdrowszej ode mnie na świecie nie ma.

Dajcie mi pokój z waszym leczeniem i z waszymi doktorami.

Idź spać!

Dobranoc!

Wymówiwszy to zamknęła znowu powieki i znowu powoli wyrazem ukojenia i słodyczy oblekły się jej rysy.

Justyna wstała, chwilę jeszcze na nieruchomo leżącą kobietę patrzała, aż pochyliła się i długo, cicho pocałowała ją w usta.

Potem odeszła, lampę zagasiła i u zamkniętego okna usiadłszy patrzała na błękitnawe świtanie, wśród którego drzewa, niby zaczarowane straże, stały w nieruchomości kamiennej, białe obłoki krepowym welonem zasłaniały niebo, a na Niemnie bladosrebrnym gdzieniegdzie pluskały ryby w wielkie koła rozbijając zwierciadlaną powierzchnię wody lub wyrzucając nad nią krótkotrwałe, niskie fontanny.

Wkrótce znad boru, we wschodniej stronie nieba, wychylił się różowy rąbek jutrzenki, po gałęziach drzew przebiegły szeleszczące dreszcze, ciszę zmąciło przeciągłe, donośne pianie koguta, które rozległo się blisko domu, potem powtórzyło się dalej i znowu dalej, coraz dalej, a zarazem słabiej.

Jak czujni wartownicy na rozległej przestrzeni rozstawieni i kolejno sobie hasło podający, tak ptaki te wśród powszechnego uśpienia powtarzały jeden za drugim wschód dnia zwiastujące, tryumfalne krzyki.

Justyna w coraz rozszerzającą się i gorętszą wstęgę jutrzenki wpatrzona uchem łowiła kogucie piania, które teraz słabym odgłosem dochodziły z okolicy, z najbliższych zrazu jej domów, potem z dalszych, na koniec, zaledwie dosłyszalne, z bardzo daleka, może aż znad parowu Jana i Cecylii.

Zamknęła oczy i głowę złożyła na wspartym o okno ramieniu, i marzyła czy śniła?

Widziała przed sobą wyraźnie, żywo, prawie jaskrawo zagrodę blaskiem jutrzenki zaróżowioną, operloną poranną rosą i stąpającego po niskiej trawie dziedzińca młodego, pięknego chłopca.

Do stajni poszedł, wrota jej otworzył, wóz drabiniasty wyciągać z niej zaczął.

Młodziutka, bosa dziewczynka z wiadrami na ramionach pod szeregiem starych lip przebiegała ku rzece dążąc; stary człowiek w grubej kapocie, z promienistym snopem zmarszczek na wysokim czole, otwierał okno przeciwka i blade, cierpiące źrenice ku porannemu niebu podnosił.

Lecz któż to jeszcze wyszedł na ganek domu i stoi pod jego gzymsem w grube floresy wyrzeźbionym?

To ona sama... ona... w krótkiej, kraciastej spódnicy, z kosą spuszczoną na luźny kaftan, z twarzą szczęśliwą jak szczęście tego pięknego chłopca, który ku niej oczy zwrócił, z sierpem w ręku...

Marzyła czy śniła?

Wydało się jej znowu, że zmrok panował na świecie, przezroczysty, ale bez dnia i słońca, a ona górą płynęła i szeroki widnokrąg obejmowała wzrokiem, tak szeroki, że widziała wyraźnie dwór korczyński, i okolicę, i w gęstej zieleni ukryty grobowiec legendowej pary, i u drugiego końca widnokręgu smutną pustynię piasków, a za nią w zamkniętym kole wzgórzystości leśnych samotną, wielką mogiłę.

Wszystko to pogrążonym było w przezroczystym zmroku; a ona płynąc górą trzymała w ręku lampę... lampę tę samą, która wczorajszego wieczora na olchowej komodzie Anzelma płonęła.

Widać stamtąd ją wzięła i teraz podnosiła wysoko, a promienie jej, skąpe wprawdzie, wąskie, padały jednak na dachy domostw, złote nicie rzucały na spajającą zagrody sieć płotów i ścieżek, dostawały się z jednej strony aż na prastary grobowiec, z drugiej na opuszczoną mogiłę, oświetlając je i niby je wiążąc, łącząc jak ogniwa jednego łańcucha.

Marzyła czy śniła?

Na włosach swych, na twarzy, na ustach uczuła ciepłe, długie pocałunki.

Były to promienie słońca, które wytryskując zza różowego pasa jutrzenki rozdarły białą krepę obłoków i końce strzał swoich spuściły na drzewa, na trawę, na wodę, na rozszczebiotane nagle ptaki i — na nią.

Lecz sen czy marzenie niosły jej te pocałunki nie od gwiazdy dnia może, ale od kogoś innego, innego... bo twarz jej spłonęła rumieńcem i upojony uśmiech roztworzył pąsowe usta.


corpora: wikisources-pl

text:
Bohomolec.

I Franciszek, mówca, poeta i historyk; ur. 27 Stycz.

1720 r., do jezuitów wstąpił 24 Czerw.

1737, i przez długi czas był nauczycielem w szkołach jezuickich; zarządzał nadto drukarnią kolegjum warszaw.

(1762—67).

Położył wielkie zasługi w literaturze krajowej; um.

24 Marca 1784.

On pierwszy pisał Komedje polskie (1750, 3 t.

8-o), kilkakrotnie przedrukowane (5-y raz w Warsz.

1772—75, 5 t.).

Założył pismo perjodyczne Monitor (1766).

Wydał w polskim przekładzie Kroniki: Bielskiego (ze swoją kontynuacją aż do Augusta III), Stryjkowskiego, Kromera i Gwagnina (p. t.

Zbiór dziejopisów polskich, w 4 t. zawarty, wyd.

ks. Fr. Bohomolca, Warsz. druk.

Soc.

J.

1764—68), wraz z Historją państwa Rossyj.

przez Lacomb’a (Zbiór dziejopisów t. II).

Tłumaczył relacje missjonarzy z innych części świata (Listy różne ku chwalebnej ciekawości i chrześcjańskiemu zbudowaniu służące, z Azji, Afryki i Ameryki, niegdyś od missjonarzów Soc.

J. w rozmaitych językach pisane, teraz dla pragnących wiedzieć o pomnożeniu wiary naszej w tamtych krajach, jako też i obyczajach onych narodów, po polsku przełożone przez jednego Zakonnika Soc.

J. Warsz.

1767, 4-o); Stanisława Lubomirskiego księgi moralne, polityczne i pobożne, z łac. (Warsz.

1771).

Napisał Żywot y śmierć Jana Tarnowskiego, kancl. i hetm. w. kor.

(Warsz.

1755); Życie Jana Zamoyskiego, kancl. i hetm. w. kor.

(Warsz.

1775), Życie Jerzego Ossolińskiego, kancl. w. kor.

(Warsz.

1772.

2 t.), oprócz kilkunastu innych dzieł beletrystycznych oryginalnych lub tłumaczonych.

Życiorys Fr. B’a, ob.

Roczniki warsz. tow. przyj.

nauk.

r. 1817. s. 136...

(De Backer, Bihlioth. d. écriv.

d. l. comp. de J.

2e ed.).

— 2 Jan, młodszy brat Franciszka, ur. 27 Stycz.

1724, wstąpił do jezuitów 1739 r.; podczas supressji tego zakonu wykładał teologję w kolegjum jez.

w Warszawie; później był proboszczem w Skaryszewie i na Pradze pod Warszawą.

Dla ubogich i uczącej się młodzieży miłosierny, majątek swój cały na dobroczynne obrócił zapisy.

Gromienie z kazalnicy ówczesnej niewiary ściągnęło na niego oburzenie i nędzne groźby propagandystów wolterjanizmu.

Znękany na duchu, zakończył życie u bonifratrów d.

17 Lutego 1795 r.

Pisma jego są: Odpowiedz na zarzuty względem przeznaczenia Boskiego (Warsz.

1766); Prognostyk zły czyli dobry komety r. 1769 i 1770 (Warsz.

1770); Djabeł w swojej postaci, z okazji pytania: jeśli są upiory?

ukazany (Warsz.

1772 1 t.

8-o; tam.

1775, 2 t.; tam.

1776 i 1779); Responsio ad censuram libri de natura et potestate daemonis (Varsov.

1775); Przydatek do książki: Djabeł w swojej postaci, o Objawieniu się duchów (tam.

1777 8-o).

De Backer op.

c. X. W.


text:
CXX.

SONET.

Jak człowiek, co się dopuści niecnoty,

Słońca nie lubi, lecz się kryje w cienie,

Tak, skorom wzgardził twej łaski promienie,

Wzrok wiecznych ogniów opuszczony, złoty,

Opadli duszę mą pełni ochoty 5

Nieprzyjaciele; ten, ów precz z niej żenie

Dary, co miały z nią trwać w wiecznej cenie,

I przednie, co ją miały zdobić, cnoty.

Pałało serce, gdy mrozy trzaskały,

Ogniem piekielnym zewsząd obtoczone, 10

Gnuśność spół mając, a z niem próżnowanie.

Błądziłem, gdzie dróg obłudności chciały,

Bez światła, którem nieba ozdobione.

O sprawo, z której nic nad żal nie kanie.


corpora: CEN

text:
Obecnie deficyt budżetowy wynosi 24 mld zł, a nie 30 mld, jak oceniła to Minister finansów Zyta Gilowska.

Komisja Europejska szacuje, że jest to wynikiem dużego tempa wzrostu gospodarczego, które wynosi 6,1% PKB i znacznym wpływom podatkowym.

GUS podaje, że Polska gospodarka w zeszłym roku rosła nie w tempie 5,8%, ale 6,1%.

Gilowska podkreśla, że przed Polską pięć tłustych lat.

Choć jak przyznaje między 2012-2013 rokiem nastąpi zwolnienie tempa wzrostu gospodarki.

Minister, największy problem widzi w niskim współczynniku zatrudnienia.

Na rozwój gospodarczy pracuje tylko co drugi Polak w wieku produkcyjnym.

Natomiast średnia w UE wynosi 63 pracujące osoby na 100.

Wicepremier ogłosiła walkę z klinem podatkowym, a także z długotrwałym bezrobociem.

Już teraz widać poprawy w poziomie bezrobocia.

Spadło ono do 13,7% i jest najniższe od 7 lat.

Szybko rośnie też poziom eksportu.

Od zeszłego roku firmy dużo inwestują, szukają rąk do pracy po to, by sprostać zamówieniom płynącym zarówno z kraju, jak i zagranicy.

W zeszłym roku polski eksport wzrósł o 22,6% do rekordowego poziomu 87,5 mld euro.

Według prognoz resortu gospodarki w tym roku eksport wyniesie 102,5 mld euro.


text:
Volumina Legum.

Tom VII

Decyzya o Seymikach Przedkonwokacyinych rozdwoionych w Koronie

zbiorowy

Konfederacya Generalna (1764)

Że zaś vicissitudo temporum rozmnożyła po niektorych Woiewodztwach tak znaczne niechęci, iż na przeszłych immediate Przedkonwokacyinych Seymikach, Woiewodztwa Poznańskie y Kaliskie, Brzeskie Kuiawskie y Inowrocławskie, Ziemia Dobrzyńska, Woiewodztwo Wołyńskie, Ziemia Łomżyńska, Woiewodztwo Bracławskie, dwoistych Sędziow Kapturowych, tudzież dwoistych Posłow na Seym teraźnieyszy pod rozdwoionemi Seymikow zagaieniami, y pod dwoma Marszałkami poobierały, zkąd dwoiste Sądy Kapturowe y acta ich nastąpiły, a z tego rozdwoienia, gdy iedni ex ipsa facti conscientia w Izbie Poselskiey nie pokazali się, drudzy teraz z nami zasiadaiący Posłowie z żalach swoich na takowe rozdwoienie Sądow Kapturowych, y czynione im krzywdy nas informowali, przeto maiąc sprawiedliwy wzgląd na uskarżenie się, y na żądania wspomnionych Woiewodztw, oraz zabiegaiąc bezprawności, ktora z rozdwoionych emuluiących z sobą Sądowych iurisdykcyi nastąpićby musiała, lauda wyrażaiące Posłow z nami zasiadaiących, y Sędziow Kapturowych elekcye, pod Marszałkami Seymikow niżey

mianowanemi napisane; to iest w Woiewodztwach Poznańskim y Kaliskim, pod Urodzonym Kazimierzem Raczyńskim, w Woiewodztwach Brzeskim Kuiawskim y Inowrocławskim, pod Urodzonym Antonim Kossowskim Generałem woyska Koronnego, w Ziemi Dobrzyńskiey pod Urodzonym Piotrem Sumińskim, w Woiewodztwie Wołyńskim pod Urodzonym Iozefem Steckim Miecznikiem Kiiowskim Pisarzem Grodzkim Łuckim, w Ziemi Łomżyńskiey pod Urodz.

Ignacym Przyiemskim Starostą Łomżyńskim, w Woiewodztwie Bracławskim pod Urodz.

Alexandrem Swatopolkiem Xiążęciem Czetwertyńskim Podsędkiem Ziemskim Bracławskim, oraz fundatas tychże Sędziow Kapturowych jurisdictiones, et omnes juridicos actus, ktore się do tychże Sądow ściągaią, approbuiemy, drugie zaś lauda w tychże samych Woiewodztwach y Ziemiach, pod innemi acsi Marszałkami uformowane, oraz zaczęte z nich Sądow Kapturowych iurisdykcye cum suis decretis, processibus, et quibusvis transactionibus, quovis modo, et in quovis incompetenti loco do tychże Sądow sese referentibus, pro nullis et irritis mocą teraźnieyszey ustawy deklaruiemy, y aby daley kontynuowane nie były mieć chcemy y zakazuiemy, sub poenis contra convulsores legum sancitis, o co forum przed temiż samemi Kapturami ninieyszą konstytucyą approbowanemi naznaczamy, y aby amnestya żadnych w tey okoliczności sprzeciwiaiących się prawu nie pokrywała, ostrzegamy.


text:
Pracownicy belgijskiej poczty rozpoczęli w poniedziałek (2 III) strajk generalny, by zaprotestować przeciwko socjalnym skutkom reform w ich firmie, wymuszonych liberalizacją usług pocztowych w UE w 2011 roku.

Pocztowcy protestują przeciwko wielu zmianom, m.in. przeciwko likwidacji wielu najmniej rentownych urzędów (co budzi także duże protesty mieszkańców) oraz zastąpieniu części listonoszy 10 tys. współpracowników, zatrudnionymi na część etatu.