corpora: CEN

text:
Fiaskiem zakończyły się czwartkowe rozmowy pocztowych związków zawodowych z kierownictwem Poczty Polskiej.

Negocjacje zostały przerwane przy omawianiu kwestii finansowych, jak powiedział Andrzej Warpas, przedstawiciel protestujących.

Związkowcy nie mogą znaleźć porozumienia z władzami Poczty Polskiej w trzech punktach.

W sprawach płacowych związkowcy proponują podwyżkę minimalnego wynagrodzenia do 1300 zł oraz 150 zł podwyżki dla wszystkich pracowników od 1 stycznia 2007 r.

Kierownictwo oferuje podwyżkę do 1300 zł w wielkich miastach i do 1200 zł w mniejszych ośrodkach oraz 75 zł dla pozostałych pracowników.

Pocztowcy nie zgadzają się na te warunki, podkreślając, że np. w Warszawie listonosze tyle już zarabiają.

Zapewniają jednak, że są gotowi na ustępstwa.

Sporny okazał się również punkt dotyczący doręczania tzw. druków bezadresowych (np. ulotek relkamowych).

Związkowcy i kierownictwo Poczty chce, by tą usługą zajmowały się firmy spoza Poczty, ewentualnie pracownicy Poczty, ale na zasadzie umowy – zlecenia.

Związkowcy domagają się szybszej realizacji tego postulatu.

Nie osiągnięto porozumienia w kwestii zabezpieczenia obecnie protestujących pocztowców.

Związkowcy proponują całkowitą amnestię, kierownictwo Poczty oferuje brak konsekwencji pod warunkiem odpracowania czasu pracy i zaległości do 30 listopada.

W pozostałych 12 punktach stanowiska stron uznano jako zbieżne.

Dyrektor generalny Poczty Zbigniew Niezgoda powiedział, że "ma poczucie dużej przegranej", liczy jednak na odpowiedzialne zachowanie związkowców.

"Tu się nic nie należy, zbliża się liberalizacja" - powiedział Niezgoda.


234 Copyright 2008 Psychologia Społeczna ISSN 1896-1800 Jak skłonić do udziału w badaniach internetowych: zwiększanie realizacji próby Jan M. Zając 1 • Dominik Batorski 2 1 Wydział Psychologii, Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej 2 Interdyscyplinarne Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego, Uniwersytet Warszawski Prowadzenie badań ankietowych i eksperymentalnych w Internecie jest coraz popularniejsze, ale ich autorzy muszą borykać się z problemami małej motywacji do udziału i niskiego stopnia realizacji próby (response rate).

Przykłady różnych badań dowodzą, że można zaprojektować badanie tak, aby wpłynąć na chęć do udziału w nim i znacznie zwiększyć odsetek zwrotów.

W artykule omówiono istotne dla realizacji próby elementy badań internetowych, takie jak wybór badanej populacji i sposobu organizacji badania, forma i treść zaproszenia do udziału, a także wykorzystanie gratyfikacji za udział.

Autorzy, dokonując przeglądu wyników licznych eksperymentów metodologicznych, a także wyników własnych badań dotyczących orga- nizacji badania i kontaktu z osobami badanymi, podają konkretne wskazówki służące skłonieniu do udziału i zwiększaniu stopnia realizacji próby.

Słowa kluczowe: ankiety, badania przez Internet, metodologia, motywacja badanych, stopień realizacji próby Badania prowadzone w Internecie mogą być w pełni wartościowe, jeśli tylko przestrzega się odpowiednich standardów metodologicznych.

Zarzutem często wysu- wanym, przede wszystkim wobec badań ankietowych w sieci, jest niski stopień realizacji próby (response rate), który ogranicza możliwość generalizacji wyników z próby na populację 1 .

Przykłady różnych badań interne- towych dowodzą jednak, że niski odsetek zwrotów nie jest immanentną cechą badań internetowych i że sposób przeprowadzenia badania może w bardzo dużym stopniu zwiększyć bądź obniżyć chęć do udziału w nim.

Co wię- cej, zdarza się, iż stopień realizacji próby w badaniach in- ternetowych jest wyższy niż w standardowych badaniach realizowanych poza siecią.

Warto zatem uwzględnić wie- le wskazówek w fazie projektowania badania, aby jego wyniki mogły służyć rzetelnej odpowiedzi na postawione pytania.

W niniejszym artykule omówiono różne aspekty badań internetowych, podając konkretne wskazówki służące zwiększaniu stopnia realizacji próby.

Ze względu na ob- jętość tekstu teoretyczne mechanizmy obserwowanych zależności traktujemy bardzo skrótowo.

Skupiliśmy się na przedstawieniu zagadnienia i na konkretnych reko- Jan M. Zając, Wydział Psychologii, Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej, ul. Chodakowska 19/31, 03-815 Warszawa e-mail: janmzajac@gmail.com Dominik Batorski, Interdyscyplinarne Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego, Uniwersytet Warszawski, ul. Pawińskiego 5a, 02-106 Warszawa e-mail: batorski@uw.edu.pl Autorzy pragną podziękować prof. Andrzejowi Nowakowi, Pawłowi Kucharskiemu, Pawłowi Mazurkowi i Kamilowi Rakocy za cenne uwagi merytoryczne i pomoc podczas reali- zacji badań wspomnianych w artykule.

Dziękujemy również trzem recenzentom artykułu, a także Jadwidze Przewłockiej, dzięki którym artykuł ma obecny kształt.

Wcześniejszą wersję tej pracy zaprezentowano na konferencji „Społeczne aspekty Internetu” (Warszawa, 8–10 grudnia 2006) oraz na IV Zjeździe Polskiego Stowarzyszenia Psychologii Społecznej (Wrocław, 21–23 września 2007).

W pracy wykorzystano wyniki badań wspieranych z grantu KBN 1H02E-029-27, grantu nr 012410 w ramach 6.

Programu Ramowego, akronim CO3 oraz ze środków na Badania Statutowe Instytutu Studiów Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego na 2007 rok.

Dominik Batorski pragnie podziękować Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, której jest stypendystą.

Korespondencję prosimy kierować na adres: janmzajac@gmail.com Psychologia Społeczna 2007 tom 2 3–4 (5) 234–247

JAK SKŁONIĆ DO UDZIAŁU W BADANIACH INTERNETOWYCH…

235 mendacjach, mających pomóc badaczom realizującym własne badania.

Rekomendacje dotyczą badań ze świadomym udziałem osób badanych, przede wszystkim kwestionariuszowych, ale wiele z nich ma zastosowanie także w innych bada- niach eksperymentalnych i jakościowych.

Wprawdzie odnoszą się przede wszystkim do sytuacji bezpośredniego zapraszania osób badanych, ale mogą w pewnym stopniu sprawdzać się też w badaniach otwartych, gdy rekrutuje- my do udziału za pomocą ogłoszeń o badaniu, umieszcza- nych na forach dyskusyjnych lub stronach internetowych.

Omawiamy kolejne etapy realizacji badania: wybór bada- nej populacji i metody badania, formę i treść zaproszenia oraz sposób organizacji badania.

Nie rozważamy tutaj konstrukcji i cech samego narzędzia badawczego oraz związanej z tym kwestii rezygnacji z udziału w trakcie badania (dropout).

Są to zagadnienia znacznie szersze, wykraczające poza ramy tego artykułu.

Inaczej mówiąc, skoncentrujemy się na problemie skłonienia do rozpoczę- cia udziału w badaniu, pomijając problemy utrzymania zainteresowania osoby badanej i zmotywowania jej do uczestnictwa w badaniu do jego końca.

Jesteśmy przekonani, że prowadzenie badań w sieci ma sens i wraz ze wzrostem liczby użytkowników będzie co- raz częstsze.

Takie zalety, jak oszczędność czasu i mniej- sze koszty finansowe, dostęp do dużych i zróżnicowanych prób oraz możliwość dotarcia do specyficznych populacji skłaniają do coraz częstszego stosowania procedur inter- netowych pomimo ich licznych ograniczeń.

Nie powinni- śmy już zastanawiać się nad tym, czy w ogóle je prowa- dzić, lecz raczej w jaki sposób je prowadzić, aby wyniki mogły być konkluzywne (por. Batorski i Olcoń, 2006).

Wraz z rosnącą popularnością badań tego typu palącym wyzwaniem staje się opracowanie standardów i wytycz- nych metodologicznych.

Mamy nadzieję, że ten artykuł będzie krokiem w tym kierunku.

Dlaczego stopień realizacji próby jest istotny?

W artykule definiujemy stopień realizacji próby jako proporcję liczby rozpoczętych ankiet do całości próby (por. np. Goeritz, 2006b; Heerwegh i Loosveldt, 2003).

Dla precyzji w języku angielskim wskaźnik ten określa się także mianem survey starting rate.

Warto zauważyć, że w badaniach internetowych liczba rozpoczętych ankiet jest prawie zawsze większa od liczby kwestionariuszy wy- pełnionych w całości czy uznanych za ważne.

W trakcie badania część uczestników rezygnuje z udziału.

Ten pro- blem wykracza jednak poza ramy niniejszego artykułu.

Ze względu na ograniczenia jego objętości skupiliśmy się na zagadnieniu skłaniania respondentów do rozpoczęcia badania.

Część metod, na przykład związanych z treścią zaproszenia, może wpływać dodatnio na liczbę rozpo- czętych ankiet, a jednocześnie ujemnie na odsetek ankiet zakończonych.

W takich przypadkach umieściliśmy od- powiednie adnotacje.

Stopień realizacji próby w badaniu kwestionariuszowym jest bardzo istotny dla możliwości uogólniania wyników na badaną populację.

Ma to bezpośredni związek z wystę- powaniem błędu wynikającego z braku odpowiedzi (non- -response error), czyli skutku tego, że nie wszystkie wylo- sowane w próbie jednostki mogą bądź chcą uczestniczyć w badaniu.

Może on dotyczyć zarówno całego kwestio- nariusza (unit-non response), jak i poszczególnych jego pozycji (item-non response) (por. Bosnjak i Tuten, 2001).

Jeśli stopień realizacji próby jest niski, wyniki badania mogą być zniekształcone lub w ogóle bezwartościowe.

Odpowiedzi osób, które nie wzięły udziału w badaniu, mogłyby się istotnie różnić od odpowiedzi osób, któ- re wzięły w nim udział.

Zniekształcenia są najsilniejsze wtedy, gdy chęć do udziału jest związana ze zmiennymi będącymi przedmiotem badania.

Doświadczenia z wielu krajów dowodzą, że osoby zgadzające się na udział, wy- różniają się na tle populacji ogólnej pod względem pod- stawowych cech socjodemograficznych (np. wyższe wy- kształcenie, wyższy status zawodowy), jak również cech osobowości, postaw czy opinii.

Różnice te tylko w pew- nym stopniu można skorygować w procedurze ważenia wyników (Sztabiński, 1997).

Co więcej, zarówno braki danych, jak i procedura ważenia wyników mogą dopro- wadzić do zwiększenia błędów przewidywania.

Niski stopień realizacji próby, między innymi ze wzglę- du na zmęczenie rosnącą ich liczbą 2 oraz migracje, jest jednym z najważniejszych problemów współczesnych badań sondażowych.

Zdarza się, że w sondażach prowa- dzonych przez renomowane ośrodki badania opinii i re- alizowanych metodą wywiadu ankieterskiego odsetek zwrotów nie przekracza 50%, a w przypadku wielkich miast jest zdecydowanie niższy.

Stopień realizacji próby w badaniach internetowych Problem niskiego stopnia realizacji próby dotyczy tak- że badań prowadzonych przez Internet.

Obok trudności występujących również w badaniach poza siecią pojawia- ją się problemy specyficzne dla Internetu.

Po pierwsze, są to trudności z określeniem badanej populacji, jej granic i operatu losowania.

Po drugie, trudniej dotrzeć do wyty- powanych respondentów nie tylko ze względu na większy problem z określeniem badanej populacji, z której loso- wana była próba, ale również z powodu nieaktywnych adresów, niekorzystania z serwisu czy usługi, za której pomocą przeprowadza się badanie w danym okresie, oraz różnego rodzaju filtrów i zabezpieczeń.

Po trzecie, nawet

236 JAN M. ZAJĄC, DOMINIK BATORSKI gdy uda się dotrzeć z komunikatem do respondentów, bę- dzie on w małym stopniu zobowiązujący.

Wobec braku bezpośredniego kontaktu z badaczem internauci nie czują się zobowiązani do udziału w ba- daniu.

Zignorowanie zaproszenia jest bardzo proste, nie musi nawet wiązać się z psychicznymi kosztami odmowy (Batorski i Olcoń, 2006).

Ma to związek ze specyfiką za- chowania w Internecie, zwłaszcza z poczuciem anonimo- wości i rozhamowaniem zachowania (por. Joinson, 1998, 2005).

Pomimo tych ograniczeń możliwe jest uniknięcie niskiego odsetka zwrotów w badaniu internetowym, o czym świadczy duża rozbieżność w wynikach różnych studiów.

W wielu badaniach internetowych stopień re- alizacji próby jest bardzo niski – wynosi kilku procent.

Sobieszek (2006) twierdzi, nie podając źródła, że prze- ciętnie pozostaje na poziomie 5–7%.

Można jednak wskazać prace, w których stopień realizacji próby był znacznie wyższy, osiągając 82% (Cull, O’Connor, Sharp i Tang, 2005), 72% (Yun i Trumbo, 2000), 67% (Kiesler i Sproull, 1986) czy 53% (Heerwegh, Vanhove, Matthijs i Losveldt, 2005).

Opierając się na metaanalizie badań porównujących ankiety umieszczane na stronach WWW (Web-based surveys), postawiono wręcz tezę, że przy kontroli innych czynników sama procedura internetowa nie wpływa istotnie na obniżenie stopnia realizacji próby (Lozar Manfreda, Bosnjak, Haas i Vehovar, 2005).

Sposobem na zwiększenie realizacji próby jest odpo- wiednie zaprojektowanie badania.

Wiele lat doświadczeń badawczych zaowocowało stworzeniem konkretnych zaleceń dotyczących ankiet pocztowych, do których naj- częściej są porównywane badania internetowe (omówie- nie zob. np. Frankfort-Nachmias i Nachmias, 2001, s. 244–249).

Wiele z tych rekomendacji nie sprawdza się jednak w Internecie (Dillman, 2000), między innymi ze względu na specyfikę komunikacji i zachowania w sieci (por. Joinson, 2005).

Jako że jest to stosunkowo nowa me- toda badawcza, narzędzia maksymalizacji realizacji pró- by wciąż są dalekie od doskonałości (Kaplowitz, Hadlock i Levine, 2004), ale z pewnością można już przedstawić pewne wskazówki.

W analizach zachowania respondentów ankiet interne- towych uczeni najczęściej odwołują się do teorii wymia- ny społecznej (por. Dillman, 2000) oraz nieco szerszego modelu autorstwa Vehovara, Bagatelja, Lozar Manfredy i Zaletel (2002).

Dokładne omówienie tych koncepcji można znaleźć w cytowanej pracy Sobieszka (2006).

Psychologowie społeczni byliby pewnie bardziej skłonni wykorzystywać w wyjaśnianiu teorie wpływu społecz- nego i perswazji.

W tym artykule kwestię mechanizmów teoretycznych potraktowaliśmy jednak jako poboczną, koncentrując się na konkretnych rekomendacjach.

Rozważając różne wskazówki dotyczące prowadzenia badań internetowych, należy pamiętać, że część z nich wkrótce może stracić aktualność.

Realizacja próby i sku- teczność różnych metod zwiększania jej będzie się zmie- niać wraz z upowszechnianiem i ewolucją Internetu oraz sposobów korzystania z niego.

Co więcej, znaczenie bę- dzie mieć też popularność tego typu badań, szybki rozwój multimediów i technologii mobilnych, a także rosnący szum informacyjny i zalew niechcianych treści i wiado- mości itp.

Metodologowie są zmuszeni do nieustannej pracy, aby stworzone przez nich standardy były dostoso- wane do aktualnej sytuacji.

Wybór badanej populacji i sposobu badania Badana populacja Obecnie możliwości przeprowadzenia przez Internet badań reprezentatywnych dla populacji mieszkańców Polski są znikome (por. Batorski i Olcoń, 2006).

Wynika to z tego, że użytkownicy Internetu wyróżniają się na tle populacji ogólnej ze względu na podstawowe cechy socjodemograficzne (por. np. Batorski, 2007).

W marcu 2007 roku z Internetu korzystało 41% dorosłych Polaków.

W sieci znacznie częściej można spotkać osoby młode, uczące się bądź z wykształceniem wyższym, pracujące i mieszkające w większych miejscowościach, a także za- możniejsze.

Pomimo rozszerzania dostępu do Internetu sytuacja ta raczej nie zmieni się w najbliższych latach.

Co więcej, nie ma możliwości przeprowadzenia przez Internet badań reprezentatywnych dla wszystkich jego użytkow- ników, gdyż nie istnieje ich spis, a więc brak jest operatu losowania, z którego można by dobrać próbę losową.

Nie oznacza to jednak, że badania internetowe są nieuzasad- nione metodologicznie.

Możliwe – i w wielu sytuacjach celowe – jest prowadzenie badań przez Internet na spe- cyficznych, określonych populacjach, mających do niego dostęp, a także wtedy, kiedy reprezentatywność próby nie jest najważniejsza, na przykład w badaniach eksperymen- talnych.

Osoby, które decydują się wziąć udział w badaniach in- ternetowych, wyróżniają się na tle populacji użytkowni- ków sieci.

Jeśli ktoś częściej i w sposób bardziej aktywny i zróżnicowany korzysta z Internetu, to szanse, że znaj- dzie się w próbie i nie będzie miał oporów i obaw przed uczestnictwem w badaniu są większe.

Bardziej skłonne do udziału w badaniach internetowych są także osoby po- siadające stałe łącze.

Użytkownicy, którzy płacą za czas połączenia lub za objętość przesyłanych danych, znacz- nie rzadziej decydują się na udział w badaniu (Batorski, 2005; Vehovar i in., 2002; Zając, 2006).

Może z tego wy-

JAK SKŁONIĆ DO UDZIAŁU W BADANIACH INTERNETOWYCH…

237 nikać, że prowadzenie badań przez Internet nie zawsze ma sens w przypadku populacji bardzo zróżnicowanych ze względu na sposób korzystania i przede wszystkim ro- dzaj dostępu do sieci, bo uzyskane wyniki będą mocno skrzywione.

Odpowiedni wybór badanej populacji ma bardzo duże znaczenie dla powodzenia badań.

Ważne, aby dana popu- lacja była zainteresowana tematem badania lub jego formą czy w ogóle badaniami internetowymi.

Osoby zaintereso- wane tematyką badania lub przekonane, że bezpośrednio ich ono dotyczy, są znacznie bardziej skłonne odpowiadać na pytania ankiet internetowych.

Często wskazane będzie przeprowadzenie badania na mniejszej czy bardziej spe- cyficznej populacji, aby uzyskać wyższy stopień realiza- cji próby.

Należy rozważyć również ogólne zmęczenie badanych niechcianymi wiadomościami i zaproszeniami, które otrzymują.

Może się okazać, że nie ma sensu badać populacji przytłoczonych niechcianymi wiadomościami i informacjami reklamowymi (tzw. spamem), ponieważ w tym przypadku stopień realizacji próby będzie szcze- gólnie niski (por. Rakocy i Zając, 2006).

Forma badania Duże znaczenie dla realizacji próby ma forma badania – to, czy narzędzie badawcze umieszczone jest na stronie WWW, w szczególności za pomocą dodatkowych okie- nek wyskakujących w przeglądarce (tzw. pop-up), czy też rozesłane e-mailem lub dostarczone badanym za pomo- cą innego środka komunikacji (np. komunikatora).

Wraz z rozwojem technologii można się spodziewać nowych rozwiązań.

Zdecydowanie najczęściej stosowane i polecane są an- kiety umieszczane na stronach WWW (por. Gunn, 2002; Hewson, Yule, Laurent i Vogel, 2003).

Badanych można rekrutować i kierować na stronę z kwestionariuszem na wiele sposobów.

Adres strony można przesłać pocztą elektroniczną lub komunikatorem, wyświetlić za pomo- cą wyskakujących okienek lub innych form najczęściej kojarzonych z reklamami, umieścić na innej stronie lub dostarczyć badanym poza Internetem.

Umieszczenie kwestionariusza na stronie WWW daje duże możliwości konstruowania narzędzia oraz kontroli nad przebiegiem badania, łącznie ze zbieraniem dodatkowych danych do- tyczących zachowania respondentów w trakcie udzielania odpowiedzi (tzw. paradanych) (por. np. Bosnjak i Tuten, 2001; Heerwegh, 2003).

Taka forma badania będzie też zazwyczaj najwygodniejsza dla badanych, dzięki czemu rosną szanse, że zechcą wziąć udział w badaniu.

Aby rozpocząć ankietę, wystarczy jedno kliknięcie na odpo- wiedni odnośnik (link).

Nie bez znaczenia jest też to, że ze względu na obecną popularność tej formy badań może się ona respondentom wydawać „najwłaściwsza” i odpo- wiednia dla badania naukowego.

Specyficzną podkategorią badań na stronach WWW są narzędzia badawcze wyświetlające się w wyskakujących okienkach.

Przypominają nielubiane formy reklamowe, rośnie zatem niebezpieczeństwo, że potencjalni respon- denci pominą zaproszenie.

Ponadto ten rodzaj ankiet wy- maga praktycznie natychmiastowego udziału w badaniu, bowiem zamknięcie okienka, które wyskoczyło, powo- duje, że powrót do badania w innym, bardziej dogodnym terminie staje się niemożliwy.

Ten problem nie występuje w przypadku badań, do których zaprasza się w inny spo- sób.

Podanie linku do strony badania umożliwia wejście na nią w dowolnym momencie.

Co więcej, wiele osób ma włączone w przeglądarkach blokady wyskakujących okienek, przez co ankieta w ogóle może się nie wyświe- tlić.

Nawet jeśli zdadzą sobie z tego sprawę, mogą nie być w stanie usunąć blokady.

Z drugiej strony, wyskakujące okienka są dobrym spo- sobem badania wtedy, gdy chcemy losować badanych z populacji użytkowników stron internetowych, a nie dysponujemy adresami e-mail lub innym spisem korzy- stających z danej strony.

Wówczas dobór losowy odbywa się poprzez wyświetlenie wyskakującego okienka co któ- rejś osobie wchodzącej na stronę.

Aby uniknąć częstszego zapraszania osób, które częściej daną stronę odwiedzają, używa się plików cookies 3 , co pozwala kontrolować, czy dany użytkownik był już wcześniej losowany do próby.

Nie ma jednak sensu stosowanie tego rodzaju narzędzia wtedy, kiedy dana strona lub serwis wymagają logowania bądź innej formy rejestrowania się użytkowników i moż- na do nich dotrzeć w lepszy sposób niż poprzez dodatko- we wyskakujące okienka.

Ankiety e-mailowe (e-mail survey) (Sheehan, 2001; Sheehan i Hoy, 1999), w których kwestionariusz jest przesyłany w załączniku lub ewentualnie w treści wia- domości, to proste narzędzie, o ograniczonym jednak zastosowaniu.

Było ono szczególnie popularne, gdy ba- dano zbiorowości mające niskoprzepustowy dostęp do Internetu.

Obecnie wybór tej formy może ujemnie wpły- wać na stopień realizacji próby.

Wielu respondentów nie weźmie udziału w badaniu, obawiając się otwarcia za- łącznika ze względu na wirusy i podobne zagrożenia lub wskutek problemów z formatem pliku.

Możliwe są rów- nież problemy z filtrami antyspamowymi, usuwającymi wiadomości uznane za zagrażające lub blokującymi ak- tywną treść wysyłanych wiadomości.

Co więcej, otwarcie załącznika jest bardziej kłopotliwe i zazwyczaj zajmuje nieco więcej czasu niż wejście na podany adres strony internetowej.

Ponadto w takim badaniu trudno zapewnić badanym anonimowość.

238 JAN M. ZAJĄC, DOMINIK BATORSKI Metody mieszane Sposobem na zwiększenie stopnia realizacji próby jest umieszczenie badań internetowych w szerszym miesza- nym schemacie zbierania danych (mixed-mode data col- lection).

Łączenie kilku procedur zbierania danych – na przykład ankiety pocztowej i telefonicznej – w ramach jednego projektu badawczego umożliwia badanym udział w najwygodniejszy dla nich sposób.

Możliwość wyboru procedury powinna zwiększyć sto- pień realizacji próby w badaniu.

Dla wielu osób wypeł- nianie kwestionariusza w sieci wciąż może być bardziej atrakcyjne niż papierowego.

Poza tym do niektórych specyficznych populacji łatwiej dotrzeć przez Internet niż pocztą.

Ankiety internetowe z powodzeniem są włączane do mieszanych schematów badań (np. Badilla, Bosnjak i Altdorfer, 2003; Dillman i in., 2001; Schonlau, Asch i Du, 2003; Yun i Trumbo, 2000).

Co ciekawe, badania wykazują, że nawet w populacjach mających dostęp do Internetu i dość sprawnie korzystających z nowych technologii – jak na przykład uczniowie szkoły średniej (Schonlau i in., 2003) czy studenci (Sills i Song, 2002) – są osoby, które wolą wypełniać kwestionariusz w wersji papierowej.

Trzeba jednak pamiętać o ograniczeniach.

Przede wszyst kim, badacze nie zawsze będą mieli wystarczająco du żo informacji o badanych (np. zarówno numer telefonu, jak i adres e-mail).

Co więcej, wprowadzanie kolejnych procedur znacznie zwiększa koszty.

Problemem może być także obciążenie wyników ze względu na procedu- rę, zwłaszcza różnice pomiędzy bodźcami dźwiękowy- mi (różnego rodzaju sondaże telefoniczne) i wizualnymi (ankiety pocztowe czy internetowe) (Dillman i Christian, 2003; Dillman i in., 2001).

W badaniach mieszanych ko- nieczne jest, aby format kwestionariusza nadawał się do różnych procedur badawczych, na przykład w sondażach telefonicznych nie powinno się stosować pytań wielo- krotnego wyboru z wieloma wariantami odpowiedzi (Dillman, Tortora i Bowker, 1998).

Trudno jednoznacznie stwierdzić, w jakich sytuacjach użycie różnych procedur badawczych w ramach sche- matów mieszanych prowadzi do zniekształceń wyników.

W literaturze można znaleźć przykłady badań, w których wyniki ankiety na stronach WWW nie różniły się istot- nie od wyników ankiety pocztowej (Ballard i Prine, 2002; Carini, Hayek, Kuh, Kennedy i Ouimet, 2003), jak i ta- kich, w których różnice wystąpiły, choć były niewielkie (Yun i Trumbo, 2000).

Aby można było rozwijać zasto- sowanie procedur internetowych w schematach miesza- nych, konieczne są kolejne badania metodologiczne.

Zaproszenie do udziału w badaniu Odpowiedni sposób kontaktu z respondentami i za- proszenia ich do badania może przyciągnąć ich uwagę i zmotywować do udziału.

Wydaje się, że w ankietach internetowych zaproszenie jest szczególnie ważne, gdyż w odróżnieniu od sondaży pocztowych badani zazwyczaj nie oglądają narzędzia badawczego przed podjęciem de- cyzji o udziale (Crawford, Couper i Lamias, 2001).

Ma to znaczenie zwłaszcza w sytuacji, gdy kolejne części kwe- stionariusza są umieszczone na różnych stronach inter- netowych oraz w przypadku kontroli dostępu do ankiety (np. hasłem).

Optymalizacja zaproszenia jest stosunkowo prostą me- todą zwiększania motywacji respondentów w badaniach internetowych.

Nie wymaga od badacza szczególnych na- kładów pieniężnych (związanych np. z gratyfikacją finan- sową czy rzeczową dla uczestników badania) ani umie- jętności technicznych (np. manipulacji cechami kwestio- nariusza).

Rekomendacje dotyczące zaproszenia wydają się przydatne w odniesieniu do praktycznie wszystkich badań ze świadomym udziałem osób badanych.

Zaproszenia do badań internetowych można przesyłać za pomocą różnych form komunikacji.

W wielu sytuacjach najprostsze będzie użycie poczty elektronicznej jako zde- cydowanie najpopularniejszej w sieci.

Według raportu z badania Diagnoza Społeczna 2007 korzysta z niej 91% polskich internautów powyżej 16 lat.

Przykładem zastoso- wania innych form komunikacji jest badanie Batorskiego (2005) – posłużono się w nim narzędziem rozsyłającym zaproszenie wraz z odnośnikiem do strony badania do grupy użytkowników popularnego komunikatora interne- towego, których identyfikatory zostały wybrane losowo.

Zaproszenia można także umieszczać na stronach WWW, czasem dodatkowo wyróżniając, na przykład bannerem.

W ramach schematów mieszanych stosowane są też kon- takty telefoniczne i pocztowe 4 .

Warto zauważyć, że skuteczność zaproszeń rozsyłanych losowo na konta poczty elektronicznej czy komunikato- rów internetowych może być poważnie ograniczona przez działanie filtrów antyspamowych.

Warto zatem zadbać o eliminację tego ograniczenia, na przykład przez obej- ście filtrów, a najlepiej współpracę z administratorami.

Czas przeprowadzania badania i wysłania zaproszenia Chcąc zwiększyć stopień realizacji próby, powinniśmy podczas planowania badania uwzględnić dobowe, tygo- dniowe i sezonowe rytmy aktywności badanej populacji.

Mniej efektywne są badania przeprowadzane w sezonie urlopowym, w czasie ferii, wakacji itp., gdyż potencjalni respondenci rzadziej korzystają (albo w ogóle nie korzy-

JAK SKŁONIĆ DO UDZIAŁU W BADANIACH INTERNETOWYCH…

239 stają) wówczas z Internetu.

Podobnie jest, gdy badanie odbywa się w okresie szczególnie intensywnej pracy, co ma znaczenie w przypadku badań wewnątrz organi- zacji czy przedsiębiorstwa.

Mniejszą gotowość studen- tów do udziału w czasie sesji, ferii i przerwy wakacyjnej potwierdzono empirycznie (Crawford i in., 2001; Sills i Song, 2002).

Innym ciekawym zagadnieniem jest wpływ na wyniki kontekstu badania i czynników takich jak miejsce i warun- ki korzystania z Internetu, a także nastrój badanych, mogą- cych zmieniać się wraz z rytmami dobowymi (Pytlewski i Skowroński, 2007), co może istotnie skrzywiać rezultaty badań przeprowadzonych o określonej porze.

Gros respondentów bierze udział w badaniach inter- netowych wkrótce po odebraniu zaproszenia.

W badaniu ankietowym (Zając, 2006) na próbie użytkowników kont pocztowych jednego z polskich portali, w którym zapro- szenie wysyłano e-mailem, pomimo dwutygodniowego czasu trwania badania wszystkie odpowiedzi otrzyma- no w ciągu ośmiu dni od wysłania zaproszenia (piątek, godz. 22.00).

Połowę z 811 kompletnych kwestiona- riuszy wypełniono w ciągu 21,5 godziny od zaprosze- nia.

Co więcej, aż 144 osoby wypełniły kwestionariusz w ciągu pierwszych dwóch godzin po wysłaniu, choć był to późny piątkowy wieczór.

Można było również zaob- serwować wzrost liczby odpowiedzi w poniedziałkowy poranek – udzieliły ich przede wszystkim osoby wypeł- niające kwestionariusz w pracy.

Wyraźne dobowe fluktu- acje liczby wypełnień przy jednoczesnym spadku liczby wypełnień w kolejnych dniach trwania badania (łącznie siedem dni) odnotowano także w badaniu z udziałem ochotników, w którym odnośnik do kwestionariusza za- mieszczono na stronie głównej serwisu z grami interneto- wymi (Mazurek, Zając i Rakocy, 2007).

Jeśli stosowane są dodatkowe kontakty z respondentami, przypominające o badaniu (szerzej opisane dalej), można się spodziewać lokalnych maksimów w liczbie wypełnień wkrótce po wysłaniu dodatkowej informacji, jak zaobserwowano to, na przykład, w badaniu Crawforda i współpracowników (2001).

Krańcowy efekt kolejnych przypomnień będzie prawdopodobnie coraz mniejszy.

Zarazem fakt, że wielu respondentów zazwyczaj bierze udział w badaniu zaraz po rozesłaniu zaproszenia, może spowodować problemy techniczne ze względu na zbyt dużą liczbę jednoczesnych wejść na stronę z kwestionariuszem, co stało się w cyto- wanym badaniu (Crawford i in., 2001).

Planując ankietę, badacz musi zebrać informacje na temat wzorców aktywności badanej populacji.

Jeśli tyl- ko ma taką możliwość, powinien przeprowadzić badanie wtedy, gdy będą największe szanse, że zaproszenie dotrze do respondentów w najbardziej sprzyjającym momencie.

Informacje o aktywności można, na przykład, wydobyć przy pomocy administratorów z tzw. logów lub po prostu dowiedzieć się tego od członka badanej populacji.

Informacje o aktywności respondentów warto także wziąć pod uwagę, decydując o długości czasu zbierania danych.

Ze względu na specyfikę Internetu i wspomniane wcześniej zjawisko kumulacji odpowiedzi w pierwszych dniach badania w wielu przypadkach wystarczy stosunko- wo krótki okres (do dwóch tygodni).

Zarazem ze wzglę- du na różne tygodniowe rytmy aktywności warto, żeby wtedy, gdy jest to możliwe, zbieranie danych trwało co najmniej tydzień.

Jeśli przypuszczamy, że część badanej populacji z jakiegoś powodu jest mniej dostępna w tym okresie, może to być powodem wydłużenia okresu zbiera- nia danych.

Informacja o dacie zakończenia zbierania da- nych powinna być umieszczona w treści zaproszenia, nie tylko ze względów organizacyjnych, lecz także dlatego, że krótki termin zakończenia może zwiększyć realizację próby (Porter i Whitcomb, 2003a).

Jako ciekawostkę warto przytoczyć wyniki badania Crawforda i współpracowników (2001).

Chcąc spraw- dzić możliwość występowania błędu pokrycia (covera- ge error) ze względu na nieaktualne lub błędne adresy e-mail w wylosowanej próbie kont studentów w domenie Uniwersytetu Michigan, przeanalizowali oni daty, kie- dy uczestnicy badania po raz ostatni sprawdzali swoje skrzynki.

Przy około 35-procentowym stopniu realizacji próby tylko niecałe 11% badanych nie sprawdziło kon- ta uniwersyteckiego w czasie badania, przy czym w tej liczbie są też ci, których wiadomości były automatycznie przesyłane na inny adres.

Pozostali – aż 55% próby – we- szli na swoją skrzynkę i zdecydowali, by nie brać udziału lub w ogóle nie czytali wiadomości.

Nadawca zaproszenia Bardziej wiarygodny i cieszący się autorytetem nadawca zaproszenia powinien wyróżniać się w natłoku informacji, być bardziej przekonujący dla respondentów i lepiej skła- niać ich do udziału w badaniu.

W przypadku ankiet pocz- towych z powodzeniem stosuje się różne sposoby uwiary- godnienia badania, m.in. poprzez informacje o jego spon- sorze i organizatorach (Frankfort-Nachmias i Nachmias, 2001).

Nasuwa się przypuszczenie, że w podobny sposób można by wpływać na wiarygodność nadawcy i realiza- cję próby w badaniach internetowych.

Wyniki badań do- wodzą jednak, że nie zawsze jest to skuteczne.

Podobne sposoby na uwiarygodnienie i przyciągnięcie uwagi są często używane przy wysyłaniu niechcianej poczty (spa- mu), stąd też wielu internautów nie ufa takim manipula- cjom (Porter i Whitcomb, 2005).

Specyfika zachowania i poczucie anonimowości (Joinson, 2005) powodują, że

240 JAN M. ZAJĄC, DOMINIK BATORSKI internauci mogą być mniej skłonni do posłuszeństwa wobec autorytetów.

Ponadto ze względu na specyfikę ko- munikacji zapośredniczonej przez komputer tylko część procesów wpływu społecznego przebiega tak samo jak w kontaktach bezpośrednich czy pocztowych (Guadagno i Cialdini, 2005).

Wielkie znaczenie ma kontekst badania i specyfika badanej populacji, jak choćby w przypadku wspomnianego dalej „efektu Anity” (Althoff, Greif, Griel i Batinic, 2006).

Trzeba też pamiętać, że wobec zalewu treści internauci zazwyczaj nie czytają dokładnie otrzy- mywanych komunikatów, a tylko je przeglądają.

Niespójne są wyniki badań dotyczących statusu spo- łecznego i autorytetu nadawcy zaproszenia.

O tym, że w prosty sposób można wyrazić w zaproszeniu autory- tet, świadczą wyniki uzyskane przez Guéguena i Jacob (2002b).

Wskazali oni na większą skuteczność nadawcy o wyższym statusie społecznym (profesor uniwersyte- tu vs. student), który określono w stopce wiadomości.

Potwierdziło się to w badaniu zarówno na próbie stu- dentów, jak i na próbie adresów e-mail zebranych z list mailingowych (nie opisano jej dokładniej).

Wyższy status wiązał się także z krótszym czasem zwrotu ankiety.

Można wskazać także badania, w których stwierdzono brak wpływu czynników mających świadczyć o autory- tecie nadawcy.

W eksperymencie Portera i Whitcomba (2003a) żadnego wpływu na stopień realizacji próby nie miały: spersonalizowane przywitanie (ten aspekt za- proszenia omówiono dalej); adres poczty elektronicznej nadawcy, a dokładniej nazwa użytkownika (osobowy, typu jsmith@ lub nieosobowy, typu surveyresearch@); funkcja osoby przeprowadzającej badanie (dyrektor lub asystent ds. administracyjnych) ani rodzaj biura uniwer- sytetu przeprowadzającego badanie, przy czym dwie ostatnie informacje podawano w stopce wiadomości.

W polskim badaniu również (Zając, 2006) nie zaobserwo- wano wpływu adresu nadawcy (jasiek56@interia.pl lub jzajac@sci.psych.uw.edu.pl – tak więc manipulacja obję- ła też domenę) ani umieszczonych w stopce wiadomości dodatkowych informacji o naukowym charakterze bada- nia, łącznie z odwołaniem do autorytetu Uniwersytetu Warszawskiego oraz osoby profesora, który był opieku- nem pracy.

Niewykluczone, że tak naprawdę działają nie autory- tet i status społeczny, ale władza organizatora i sponsora badania nad respondentami.

Według Joinsona i Reipsa (2007) najskuteczniejsze jest połączenie spersonalizo- wanego zaproszenia i nadawcy mającego władzę (profe- sor i wicekanclerz uniwersytetu vs. bezosobowy adres), co potwierdzono w eksperymentach przeprowadzo- nych przez nich na próbach studentów Open University (Joinson i Reips, 2007; Joinson, Woodley i Reips, 2007).

Tłumaczy to wyniki uzyskane przez Portera i Whitcom- ba (2003a) oraz Zająca (2006), badających próby, wobec których organizatorzy badania i nadawcy zaproszenia nie mieli żadnej władzy, ale tylko część wyników Guéguena i Jacob (2002b).

Być może skuteczność zaproszenia zwiększają dodat- kowe informacje o badaczu, na przykład zdjęcia, oraz manipulacje tożsamością nadawcy, ale możliwość sto- sowania tych technik wydaje się ograniczona.

Guéguen i Jacob (2002a) zaobserwowali większy stopień realizacji próby, gdy do e-maila dodano zdjęcie nadawcy, co tłuma- czą szerszymi informacjami społecznymi o nim.

Podobne wyniki w przypadku zaproszenia wyświetlanego w wy- skakującym okienku przedstawili Przewłocka i Janczew- ski (2007).

Wydaje się jednak, że duże znaczenie mogą mieć atrakcyjność osoby na zdjęciu, jej płeć i płeć respon- denta oraz interakcje między tymi czynnikami, czego jed- nak nie zbadano.

Guéguen (2003b) zauważył także, że zaproszenia były bardziej skuteczne, gdy imię nadawcy, będące częścią adresu e-mail, było identyczne z imieniem odbiorcy.

Tłumaczy to psychologicznym mechanizmem lubienia osób podobnych.

Althoff i współpracownicy (2006) zasugerowali, że skuteczniejsze są zaproszenia wysłane przez nadawcę płci żeńskiej (tzw. efekt Anity), zastrzegając, że dotyczy to sytuacji, gdy w próbie do- minują mężczyźni, a badanie prowadzone jest na grupie osób intensywnie używających poczty elektronicznej, które trzeba przekonać do poświęcenia czasu na udział w badaniu.

Użyteczność tych wskazówek jest niewielka, przede wszystkim dlatego, że wydają się silnie zależne od kon- tekstu badania.

Podawanie nieprawdziwych informacji na temat organizatora i wykonawcy badania będzie w więk- szości sytuacji nieetyczne.

Co więcej, organizator rzadko ma dostęp do tak szerokich informacji o respondentach, jak badający studentów swojego uniwersytetu Nicolas Guéguen.

Gotowość do udziału w badaniu jest wyraźnie więk- sza wtedy, gdy osoba przeprowadzająca je lub nadawca zaproszenia są członkami badanej zbiorowości, zwłasz- cza jeżeli ta zbiorowość ma wspólną tożsamość.

Może to wynikać z większej skłonności do działania na rzecz członków wspólnoty.

Jeśli nawet badacz sam nie należy do niej, może mu pomóc zaangażowanie osoby, która dla tej wspólnoty jest autorytetem.

Temat zaproszenia Wydaje się, że wpływ tytułu zaproszenia (pole „temat” w e-mailu) na jego skuteczność jest niewielki lub żaden, lecz znamy tylko jedno badanie dotyczące tego zagadnie- nia.

Przeprowadzili je Porter i Whitcomb (2005), którzy

JAK SKŁONIĆ DO UDZIAŁU W BADANIACH INTERNETOWYCH…

241 przypuszczali, że tytuł może mieć duże znaczenie, będąc odpowiednikiem znaczka czy wyglądu koperty w ankie- tach pocztowych i w dużej mierze decydując o otwarciu wiadomości.

W ich badaniu zaproszenia, w których tytu- łach pojawiała się prośba o pomoc, powołanie na auto- rytet uniwersytetu czy podanie celu (badanie ankietowe), nie były istotnie skuteczniejsze od wiadomości z pustym polem tytułu, a w pewnych przypadkach wręcz mniej sku- teczne od niego.

W interpretacji autorów było to efektem zaciekawienia wiadomością bez tytułu, a jednocześnie zniechęcenia do niechcianej poczty, w której często sto- suje się techniki wpływu podobne do testowanych w tym eksperymencie.

Użytkownicy poczty elektronicznej na- uczyli się zatem nie ufać pozornie atrakcyjnym tytułom.

Warto jednocześnie zaznaczyć, że w tym wypadku ważny mógł być wpływ kontekstu.

Do osób badanych należe- li uczniowie szkół średnich oraz studenci.

Być może na przykład w przypadku członków panelu badawczego czy pracowników jakiejś organizacji temat zaproszenia mógł- by mieć znaczenie.

Zarazem należy pamiętać, że zgodnie ze standardami etycznymi i zasadą świadomego udziału w badaniu badacz nie może nadawać swoim zaprosze- niem dowolnych tytułów i jest w swych poczynaniach nieco ograniczony.

Wygląd zaproszenia Istnieją możliwości nadania zaproszeniom szczególne- go wyglądu, na przykład przez użycie elementów graficz- nych i ogólnie nietypowego szablonu.

Takie rozwiązania mogą się jednak obrócić przeciw badaczom, prowadząc do zmniejszenia stopnia realizacji próby.

Respondenci będą mniej chętni, aby odpowiadać na takie zaproszenia.

Może to wynikać z większej objętości i, co za tym idzie, dłuższego czasu ładowania takich wiadomości, z po- czucia przeciążenia napływającymi bodźcami, a przede wszystkim z tego, że takie metody kojarzą się przede wszystkim z niechcianą pocztą.

Takie wnioski znajdują potwierdzenie w badaniu Whitcomba i Portera (2004), którzy udowodnili negatywny wpływ kolorowego tła i złożonej grafiki zaproszenia e-mailowego na odsetek zwrotów.

W przypadku zaproszeń wyświetlanych jako wyskakujące okienka wyniki badań polski badaczy su- gerują, że dodanie do tekstu nieskomplikowanych ele- mentów graficznych może zwiększyć jego skuteczność, ale najważniejszy pozostaje prosty i estetyczny wygląd (Przewłocka i Janczewski, 2007).

Rekomendujemy zatem powściągliwość i przestrzeganie zasady prostoty graficz- nej zaproszeń oraz unikanie długich tekstów.

Treść zaproszenia Odpowiednie sformułowanie komunikatu informują- cego o badaniu i zapraszającego do udziału może pomóc w zwiększeniu realizacji próby.

Działające mechanizmy można wyjaśniać, odwołując się do procesów wpływu społecznego, co dla psychologów wydaje się szczególnie interesujące.

Trzeba jednak uważać, aby nie przesadzić z technikami tego rodzaju.

Jak zauważył Joinson (2005), zbyt duże nasycenie elementami interakcyjnymi może spowodować, że sytuacja badania w zbyt dużym stopniu będzie miała charakter społeczny, a przecież badania in- ternetowe sprawdzają się przy poufnych tematach.

W większości sytuacji sposobem zwiększenia realiza- cji próby bez szkody dla jakości danych może być per- sonalizacja zaproszenia.

Jest to działanie analogiczne do stosowanego w ankietach pocztowych.

Często wykorzy- stywanym sposobem jest zwracanie się do respondenta imieniem i nazwiskiem (oczywiście, badacz musi znać te dane w momencie wysyłki zaproszeń!) zamiast stan- dardowego Dear student.

Większość badań potwierdza skuteczność tej metody (Heerwegh, 2005; Heerwegh i in., 2005), aczkolwiek w eksperymencie metodologicz- nym Portera i Whitcomba (2003a) nie zaobserwowano spodziewanych pozytywnych efektów.

Joinson i Reips (2007) na podstawie wyników serii eksperymentów za- sugerowali, że brak wpływu spersonalizowanego przywi- tania na stopień realizacji próby w pewnych przypadkach wynika z jednoczesnego zmniejszania się wrażenia ano- nimowości respondenta.

Prostym sposobem personalizacji zaproszenia jest rów- nież wysyłka wiadomości do każdego badanego z osob- na, zamiast e-maili wysyłanych równocześnie do całej grupy (nawet na zasadzie ukrytej kopii), co sprawia na badanych wrażenie prośby w większym stopniu indywi- dualnej (Heerwegh i Loosveldt, 2002).

Można także pró- bować innych sposobów odwoływania się do wyjątkowo- ści badania i reguły niedostępności (por. Cialdini, 1996), ale ich skuteczność może być ograniczona.

W badaniu Portera i Whitcomba (2003a) informacja typu „jesteś jed- ną z niewielu osób uczestniczących w tym badaniu” nie miała wpływu na realizację próby.

Skuteczność wspomnianych metod można tłumaczyć, odwołując się, na przykład, do zjawiska dyfuzji odpowie- dzialności.

Zdaniem Joinsona (2005), można na tej pod- stawie przypuszczać, że zindywidualizowane zaproszenia będą bardziej skuteczne.

Trzeba jednak pamiętać, że sytu- acja badania istotnie różni się od sytuacji napadu czy za- grożenia, w których pierwotnie zaobserwowano rozpro- szenie odpowiedzialności.

Uczestnicy badania zazwyczaj zdają sobie sprawę z tego, że potrzebne jest przebadanie wielu osób.

242 JAN M. ZAJĄC, DOMINIK BATORSKI Z punktu widzenia technik wpływu społecznego nie dziwi, że pomocne jest sformułowanie zaproszenia jako prośby (por. Trouteaud, 2004).

Ważne jest też umiesz- czanie od początku informacji o organizatorach bada- nia i możliwości kontaktu z badaczami.

Niezależnie od względów realizacji próby wymagają tego standardy pro- wadzenia badań.

Badani mają również prawo do infor- macji o dostępności wyników badania i sposobie ich wy- korzystania.

Co więcej, jak to zostanie dalej omówione, owa dostępność wyników i społeczna użyteczność badań mogą być postrzegane jako forma gratyfikacji, a tym sa- mym mieć pozytywny wpływ na motywację do udziału w badaniu.

Informacja o dacie zakończenia zbierania danych po- winna być umieszczona w treści zaproszenia nie tylko ze względów organizacyjnych, lecz także dlatego, że krótki termin może zwiększyć realizację próby (Porter i Whit- comb, 2003a).

Ważne jest również podanie w zaprosze- niu, ile czasu zajmie wypełnienie ankiety.

Krótsze ba- danie wymaga od badanych mniej wysiłku, co zwiększa gotowość do rozpoczęcia wypełniania.

Nie warto jednak wprowadzać ich w błąd, gdyż kiedy zorientują się, że ba- danie trwa dłużej niż zapowiedziano, są bardziej skłonni do rezygnacji w trakcie wypełniania ankiety (Crawford i in., 2001).

Można zatem przyjąć, że najlepiej sprawdzają się badania krótkie, trwające kilka do kilkunastu minut.

Sposób organizacji badania Wielokrotne kontakty z badanymi Duże znacznie dla stopnia realizacji próby ma sposób organizacji badania.

Szczególnie istotna jest odpowied- nia komunikacja z osobami badanymi, a przede wszyst- kim wielokrotne kontakty z nimi (por. np. Bosnjak i Tu- ten, 2003).

Należy wyróżnić tu kontakty poprzedzające badania (pre-notification) i przygotowujące badanego do udziału oraz późniejszą komunikację, mającą na celu przede wszystkim przypomnienie o badaniu i ponowne zachęcenie do wzięcia udziału osób, które jeszcze tego nie zrobiły (reminder) lub podziękowania za udział, do- starczenie informacji zwrotnych czy zadanie dodatko- wych pytań (follow-up).

Można kontaktować się z badanymi także poza Internetem.

Zdarza się, że informację o badaniu i zapro- szenie do wzięcia udziału badani dostają pocztą bądź tele- fonicznie.

Kaplovitz i współpracownicy (2004) przepro- wadzając badanie studentów uniwersytetu, stwierdzili, że jeśli oprócz zaproszenia e-mailem wysyłano również kart- kę pocztową z informacją, to stopień realizacji próby był wyższy niż w grupie, która nie otrzymała takiej kartki.

Kontakt przed badaniem pełni przede wszystkim funk- cję informacyjną, może się jednak również przyczyniać do zwiększenia gotowości do wzięcia udziału w bada- niu.

Można tu odwołać się do różnego rodzaju technik wpływu społecznego.

Wydaje się, że zastosowanie ma technika „stopa w drzwiach”.

W badaniach Guéguena (2002), prowadzonych na studentach, osoby, które wcze- śniej spełniły drobną prośbę o radę, były bardziej chętne do uczestnictwa w krótkim badaniu kwestionariuszowym niż osoby, których zaproszenia do udziału nie poprzedzo- no ową prośbą.

Nie zaobserwowano natomiast różnicy w czasie, po jakim udzieliły odpowiedzi.

Technika „sto- pa w drzwiach” zadziałała.

Mała prośba (o odpowiedź na krótkie pytanie) zwiększyła skuteczność dużej prośby (o wypełnienie kwestionariusza, co zajmowało 15–20 mi- nut).

Wyniki innego badania Guéguena (2003a) sugerują również skuteczność techniki „drzwi zatrzaśnięte przed nosem” (inaczej: „drzwiami w twarz”), aczkolwiek moż- na się zastanawiać nad rzeczywistymi możliwościami stosowania takich technik w badaniach bez ryzyka zabu- rzeń wyników.

Wysłanie kolejnych zaproszeń do badania w trakcie jego trwania ma na celu przypomnienie i mobilizację osób, które nie wzięły udziału od razu (Dillman, 2000).

Nie należy jednak przesadzać z ich liczbą.

Efekty krań- cowe kolejnych zaproszeń są malejące, poza tym mogą one nużyć i denerwować badanych (Solomon, 2001).

Aby nie męczyć respondentów niepotrzebnymi kontaktami, wskazane jest wysłanie przypomnień wyłącznie do osób, które jeszcze nie wypełniły ankiety.

To jednak wymaga od badacza rozeznania, kto już odpowiedział, co jest moż- liwe, na przykład, dzięki kontroli dostępu.

W przypadku braku możliwości kontroli stosownym wyjściem jest wy- słanie do całej badanej próby przypomnienia wraz z po- dziękowaniem za udział osobom, które to już zrobiły, i informacją o dacie zakończenia badania, jak to uczyni- li Heerwegh i Loosveldt (2002).

Czasem dopuszcza się możliwość przerwania badania, umożliwiając późniejsze dokończenie wypełniania ankiety.

W takiej sytuacji warto rozsyłać również przypomnienia o konieczności dokoń- czenia udziału.

W przypadku wielokrotnych kontaktów ważne stają się także odstępy pomiędzy kolejnymi komunikatami.

Wydaje się, że w badaniach internetowych wskazane jest, by wysyłać je stosunkowo często.

W badaniu Crawforda i współpracowników (2001) przypomnienia wysyłane co dwa dni były skuteczniejsze od wysyłanych co pięć dni.

Zdaniem autorów większa częstotliwość przypo- mnień jest bardziej odpowiednia dla „szybkiego tem- pa Internetu”.

Możemy też przypuszczać, że po dwóch dniach badanym łatwiej jest skojarzyć ze sobą oba zapro- szenia, zaś po upływie pięciu dni mogą traktować kolejną wiadomość jak zupełnie nowe zaproszenie.

Zdarza się

JAK SKŁONIĆ DO UDZIAŁU W BADANIACH INTERNETOWYCH…

243 jednak (szczególnie w badaniach, które trwają dłużej), że przypomnienia wysyłane są rzadziej, jak choćby w dru- gim, trzecim i czwartym tygodniu sześciotygodniowego badania (Birnholtz, Horn, Finholt i Bae, 2004).

Gratyfikacja Dosyć oczywistym sposobem oddziaływania na moty- wację do udziału w badaniu jest wynagradzanie badanych.

Gratyfikacja może przyjmować postać finansową, rzeczo- wą lub symboliczną (podziękowanie, informacja zwrotna, ewentualnie możliwość zobaczenia swoich wyników na tle innych).

Może być dostarczona zarówno po zakończe- niu badania (w przypadku zachęt materialnych: postpaid), jak i przed jego rozpoczęciem (prepaid).

Obecnie wyko- rzystanie nagród rzeczowych nie musi ograniczać się do przesyłania ich poza Internetem, co najczęściej wymaga zebrania danych osób, które mają takie nagrody otrzymać.

Możliwe jest użycie gratyfikacji rzeczowych w Interne- cie, takich jak dostęp do płatnych serwisów, możliwość ściągnięcia materiałów, kupony zniżkowe czy punkty lojalnościowe w serwisach handlowych (Birnholtz i in., 2004; Goeritz, 2006b; Tuten, Galesic i Bosnjak, 2004).

Wyniki badania Birnholtza i współpracowników (2004) sugerują jednak, że skuteczniejsza jest gotówka, gdyż dla respondentów elektroniczne kupony mają obiektywnie niższą wartość niż ekwiwalent w gotówce.

Stosowanie gratyfikacji symbolicznej praktycznie za- wsze w jakimś stopniu jest wskazane i wynika ze standar- dów prowadzenia badań – warto podziękować badanym i powiedzieć im, do czego potrzebny jest ich udział.

Co więcej, standardy etyczne wymagają także umożliwienia otrzymania informacji zwrotnej, choćby w formie zbior- czego raportu.

Jeśli umieści się wzmiankę o gratyfikacji symbolicznej już w zaproszeniu, jest szansa, że zwiększy to realizację próby.

Warto uwzględnić także kontekst ba- dania, na przykład dla pewnych zbiorowości informacja, że udział w badaniu pomoże badaczowi napisać pracę magisterską, może być istotną zachętą, zwłaszcza jeśli znają tego badacza osobiście.

W przypadku nagród finansowych i rzeczowych moż- liwe jest zarówno nagradzanie wszystkich, którzy wzię- li udział w badaniu, jak i organizowanie loterii, w której określona liczba osób wygra nagrodę o większej wartości.

W przypadku loterii można wywrzeć wrażenie na bada- nych dużą sumą.

Ponadto przyznanie większej nagrody jednej osobie zamiast wielu małych nagród zazwyczaj po- może oszczędzić na kosztach wysyłki i dostarczenia na- gród.

Wyniki eksperymentów metodologicznych nad sku- tecznością loterii i nagradzania wszystkich respondentów są sprzeczne.

Tuten i współpracownicy (2004) stwierdzili, że loteria daje lepsze efekty niż dawanie nagród każdemu.

W badaniach Portera i Whitcomba (2003b) loteria i nagro- dy dla każdego miały taki sam wpływ na stopień odpowie- dzi.

Natomiast w badaniach Batorskiego (2005) loteria nie przyczyniała się do zwiększenia częstości rozpoczynania udziału w badaniu i jej efekt polegał jedynie na istotnym ograniczeniu rezygnacji z badania w jego trakcie.

Pewne znaczenie dla obserwowanych różnic może mieć to, czy wyniki loterii są udostępniane badanemu od razu po wypełnieniu przez niego ankiety, czy później, na przykład po zakończeniu całego badania.

W badaniach Batorskiego (2005) wykorzystano drugie rozwiązanie, natomiast Tuten i współautorzy (2004) wykazali, że lep- sze efekty przynosi rozwiązanie pierwsze.

Jedno z wyja- śnień odwołuje się do tego, że uczestnicy badań interneto- wych podchodzą z większą nieufnością do kwestii nagród – czy rzeczywiście zostaną dostarczone i czy loteria bę- dzie przeprowadzona uczciwie (por. Porter i Whitcomb, 2003b).

Decyzja o stosowaniu gratyfikacji materialnych nie jest prosta i w dużej mierze zależy od kontekstu badania.

W badaniach poza Internetem mają one generalnie pozy- tywne efekty, zwłaszcza jeśli są dostarczane przed roz- poczęciem badania (za: Goeritz, 2006b).

Dotychczasowe badania nie prowadzą natomiast do jednoznacznych kon- kluzji dotyczących wpływu nagród finansowych czy rze- czowych na stopień realizacji próby w badaniach interne- towych.

Jak wynika z metaanalizy Anji Goeritz (2006b), w Internecie gratyfikacja finansowa czy rzeczowa gene- ralnie zwiększa realizację próby i ogranicza rezygnacje w trakcie badania.

Ten efekt jest jednak niewielki i nie zawsze będzie równoważył koszty, zwłaszcza w przy- padku wartościowych nagród, które wcale nie działają dużo lepiej niż te o małej wartości.

Jak zauważyli Porter i Whitcomb (2003b), przy ograniczonych środkach być może lepiej zainwestować je w dodatkowe kontakty czy personalizację zaproszeń zamiast w gratyfikację.

Skuteczność gratyfikacji materialnej zależy również od badanej populacji.

Oprócz dość oczywistych różnic po- między ankietami organizowanymi ad hoc a badaniami na zarejestrowanych uczestnikach panelu badawczego (Goeritz, 2006b) istotne jest to, co tak naprawdę motywu- je badanych.

Na przykład w badaniu Goeritz (2006a) pro- wadzonym na studentach uczestnikach panelu non-profit nie stwierdzono wpływu gratyfikacji materialnej.

Być może wynika to ze specyfiki badanej populacji, która bie- rze udział przede wszystkim z ciekawości i chęci pomo- cy.

W takiej sytuacji zewnętrzna motywacja dostarczana poprzez mechanizm wymiany społecznej (wypełnienie za nagrodę) nie jest konieczna.

Problemy związane z wykorzystaniem nagród pienięż- nych i rzeczowych w zachęcaniu w Internecie i poza nim

244 JAN M. ZAJĄC, DOMINIK BATORSKI są podobne.

Dawanie nagród jest złą praktyką, gdyż nisz- czy wewnętrzną motywację.

Badani są przyzwyczajani do brania udziału dla nagrody, a nie „z dobroci serca”.

Gratyfikacja często przyciąga określony typ badanych, zwłaszcza jeśli ma specyficzny charakter, na przykład dostęp do płatnych wiadomości, które będą atrakcyjne tylko dla niektórych respondentów.

Co więcej, kompe- tencje w korzystaniu z Internetu mogą ograniczać moż- liwość skorzystania z nagród tego typu.

Specyficzne dla Internetu są próby wielokrotnego udziału (np. Batorski, 2005), żeby otrzymać więcej lub zwiększyć szanse w lo- terii, oraz nierzetelne wypełnianie ankiety do końca, aby tylko skończyć i dostać nagrodę (Goeritz, 2006b), co w badaniach internetowych jest dla respondenta znacz- nie łatwiejsze niż w przypadku bezpośredniego kontaktu z badaczem.

Pewnym problemem badań w sieci jest tak- że to, że mogą w nich brać udział mieszkańcy różnych krajów o odmiennych regulacjach prawnych, zwłaszcza dotyczących loterii (Goeritz, 2006b).

Podsumowanie Problem niechęci osób badanych do udziału i niepełnej realizacji próby stanowi obecnie jedno z największych wyzwań dla badań społecznych, zarówno prowadzonych w Internecie, jak i poza nim.

Zagrożeniem jest przede wszystkim coraz większe rozpowszechnienie badań, przez co respondenci są coraz mniej chętni do tego, żeby brać udział w kolejnych.

Wyjątek stanowią osoby, które widzą w tym swój interes i traktują badania (szczególnie opinii publicznej) jako sposób realizacji własnych celów i od- działywania na otaczającą rzeczywistość, co – niestety – prowadzi do dodatkowego skrzywienia wyników.

Metody statystyczne, umożliwiające korygowanie zaistniałych już błędów nie są doskonałe i mogą wręcz prowadzić do dodatkowego skrzywienia wyników.

Przygotowując ba- dania internetowe, warto zaprojektować je w taki sposób, żeby skłonić do wzięcia udziału w nich, szczególnie, że można – jak staraliśmy się to pokazać – zrobić bardzo dużo, począwszy od wyboru badanej populacji, sposobu i formy badania, poprzez komunikację z respondentami, aż po dostarczanie gratyfikacji.

Wpływając na gotowość do udziału w badaniu, warto się zastanowić, czy nasze zabiegi nie zwiększają nieloso- wych odchyleń.

Grozi to wtedy, gdy skuteczność zabie- gów jest nierównomierna ze względu na cechy badanych.

Ten problem jest szczególnie istotny, jeśli chcieliby- śmy generalizować wyniki badania próby na populację.

W takiej sytuacji zwiększenie realizacji próby wcale nie musi oznaczać zwiększenia reprezentatywności, lecz wręcz jej zmniejszenie.

Ponadto niektóre ze sposobów wpływania na udział w badaniu, jak na przykład graty- fikacja, mogą jednocześnie obniżać jakość danych.

Nie należy zatem przesadzać w oddziaływaniu na badanych, zwłaszcza jeśli naszym celem jest nie generalizacja z pró- by na populację, lecz raczej poszukiwanie zależności między zmiennymi.

Zagadnienia przedstawione w tym artykule nie wyczer- pują listy czynników mających znaczenie dla motywacji badanych i tego, czy nie tylko rozpoczną badanie, ale rów- nież je skończą.

Wprawdzie zajmowaliśmy się tu czynni- kami, które wpływają na decyzję o rozpoczęciu, to jednak warto wspomnieć, że na dokończenie badania wpływają takie aspekty, jak długość ankiety (ma ona również zna- czenie dla samej realizacji próby, jeżeli w treści zaprosze- nia podajemy orientacyjny czas potrzebny na udzielenie wszystkich odpowiedzi) (Crawford i in., 2001); szybkość ładowania się stron (np. Dillman, Tortora, Conradt i Bow- ker, 1998; Reips, 2002); liczba podstron, na których jest ankieta 5 ; położenie metryczki 6 (Dillman, Tortora i Bow- ker, 1998); umieszczenie wskaźnika postępu; format py- tań (Dillman i Bowker, 2001); kontrola dostępu do bada- nia (np. Heerwegh i Losveldt, 2003) i wiele innych.

Upowszechnienie się Internetu i badań internetowych prowadzi do demokratyzacji możliwości organizacji i przeprowadzania badań.

Liczba internetowych badań ankietowych prowadzonych dla celów naukowych, mar- ketingowych czy edukacyjnych szybko wzrasta.

Można się spodziewać kontynuacji tego trendu w najbliższej przyszłości.

Przypuszczamy, że zwiększanie liczby badań w Internecie będzie miało negatywny wpływ na stopień realizacji próby.

Zarazem rozwój technik motywacyjnych i większa wiedza na temat organizacji badania i zachowa- nia respondentów mogą nań wpływać pozytywnie.

Tym większe jest znaczenie upowszechniania odpowiednich standardów metodologicznych.

LITERATURA CYTOWANA Althoff, S., Greif, V., Griel, B., Batinic, B. (2006, marzec).

Determinants of response rates of online surveys – the Anita effect: Results of a joint project.

Wystąpienie na konferencji General Online Research 2006, Bielefeld, Niemcy.

Badilla, W., Bosnjak, M., Altdorfer, P. (2003).

Survey admi- nistration effects?

A comparison of web-based and traditional written self-administered surveys using the ISSP environment module.

Social Science Computer Review, 21, 235–243.

Ballard, Ch., Prine, R. (2002).

Citizens perceptions of community policing: Comparing Internet and mail survey responses.

Social Science Computer Review, 20, 485–493.

Batorski, D. (2005) Sieci społeczne a Internet: Sieciowy indywi- dualizm czy nowe wspólnoty.

(Raport KBN 1-H02E-029-27).

Warszawa: Uniwersytet Warszawski, Instytut Stu diów Spo- łecznych.

JAK SKŁONIĆ DO UDZIAŁU W BADANIACH INTERNETOWYCH…

245 Batorski, D. (2007).

Uwarunkowania i konsekwencje ko - rzystania z technologii informacyjno-komunikacyjnych.

W: J. Czapiński, T. Panek (red.), Diagnoza Społeczna 2007.

Warunki i jakość życia Polaków (s. 268–288).

Warszawa: Vizja Press&IT.

Batorski, D., Olcoń, M. (2006).

Prowadzenie badań przez in - ternet: Podstawowe zagadnienia metodologiczne.

Studia So - cjologiczne, 3(182), 99–132.

Birnholtz, J. P., Horn, D. B., Finholt, T. A., Bae, S. J. (2004).

The effects of cash, electronic, and paper gift certificates as respondent incentives for a web-based survey of tech- nologically sophisticated respondents.

Social Science Com- puter Review, 22(3), 355–362.

Bosnjak, M., Tuten, T. L. (2001).

Classifying response behaviors in web-based surveys.

Journal of Computer-Mediated Com- munication, 6(3).

Uzyskano 20 października 2007 z http:// jcmc.indiana.edu/vol6/issue3/boznjak.html Bosnjak, M., Tuten, T. L. (2003).

Prepaid and promised in - centives in Web surveys: An experiment.

Social Science Com - puter Review, 21(2), 208–217.

Carini, R. M., Hayek, J. C., Kuh, G. D., Kennedy, J. M., Ouimet, J. A. (2003).

College student responses to web and paper surveys: Does mode matter?

Research in Higher Education, 44(1), 1–19.

Cialdini, R. (1996).

Wywieranie wpływu na ludzi.

Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Crawford, S. D., Couper, M. P., Lamias, M. J. (2001).

Web surveys: Perceptions of burden.

Social Science Computer Review, 19, 146–62.

Cull, W. L., O’Connor, K. G., Sharp, S., Tang, S. S. (2005).

Response rates and response bias for 50 surveys of pedia- tricians.

Health Services Research, 40(1), 213–226.

Dillman, D. A. (2000).

Mail and Internet surveys: The tailored design method.

New York: John Wiley.

Dillman, D. A., Bowker, D. K. (2001).

The Web questionnaire challenge to survey methodologists.

W: U.-D.

Reips, M.

Bos njak (red.), Dimensions of Internet science (s. 159–178).

Lengerich: Pabst Science Publishing.

Dillman, D. A., Christian, L. M. (2003).

Survey mode as a source of instability in responses across surveys.

Uzyskano 2 czerwca 2007 ze strony Washington State University, Social and Economic Sciences Research Center: http://www.sesrc. wsu.edu/dillman/papers/Mixed%20Mode%20Submission% 20to%20Field%20Methods.pdf Dillman, D, A., Phelps, G., Tortora, R., Swift, K., Kohrell, J., Berck, J. (2001).

Response rate and measurement differences in mixed mode surveys using mail, telephone, interactive voice response and the Internet.

Uzyskano 2 czerwca 2007 ze strony Washington State University, Social and Economic Sciences Research Center: http://www.sesrc.wsu.edu/dillman/papers/ Mixed%20Mode%20ppr%20_with%20Gallup_%20POQ.pdf Dillman, D. A., Tortora, R. D., Bowker, D. (1998).

Principles for constructing Web surveys.

(SESRC Technical Report 98- 50).

Uzyskano 2 czerwca 2007 ze strony Washington State University, Social and Economic Sciences Research Center: http://www.sesrc.wsu.edu/dillman/papers/websurveyppr.pdf Dillman, D. A., Tortora, R. D., Conradt, J., Bowker, D. (1998, sierpień).

Influence of plain vs. fancy design on response rates for Web surveys.

Wystąpienie na Joint Statistical Meetings, Dallas.

Uzyskano 27 maja 2007 ze strony Washington State University, Social and Economic Sciences Research Center: http://www.sesrc.wsu.edu/dillman/papers/asa98ppr.pdf Frankfort-Nachmias, Ch., Nachmias, D. (2001).

Metody ba - dawcze w naukach społecznych.

Poznań: Zysk i S-ka.

Goeritz, A. S. (2006a).

Cash lotteries as incentives in online panels.

Social Science Computer Review, 24(4), 445–459.

Goeritz, A. S. (2006b).

Incentives in Web studies: Methodological issues and a review.

International Journal of Internet Science, 1(1), 58–70.

Guadagno R., Cialdini, R. (2005).

Online persuasion and compliance: Social influence on the Internet and beyond.

W: Y. Amichai-Hamburger (red.), The social net: Human behavior in cyberspace (s. 91–113).

Oxford: Oxford University Press.

Guéguen, N. (2002).

Foot-in-the-door technique and computer- mediated communication.

Computers in Human Behavior, 18, 11–15.

Guéguen, N. (2003a).

Fund-raising on the Web: The effect of an electronic door-in-the-face technique on compliance to request.

CyberPsychology & Behavior, 6, 189–193.

Guéguen N. (2003b).

Help on the Web: The effect of the same first name between the sender and the receptor in a request made by e-mail.

Psychological Record, 53(3), 459–466.

Guéguen, N., Jacob, C. (2002a).

Social presence reinforcement and computer-mediated communication: The effect of the solicitor’s photography on compliance to a survey request made by e-mail.

CyberPsychology & Behavior, 5, 139–142.

Guéguen, N., Jacob, C. (2002b).

Solicitation by e-mail and solicitor’s status: A field study of social influence on the Web.

CyberPsychology & Behavior, 5, 377–383.

Gunn, H. (2002).

Web-based surveys: Changing the survey process.

First Monday, 7(12).

Uzyskano 20 października 2007 z http://firstmonday.org/issues/issue7_12/gunn/index.html Heerwegh, D. (2003).

Explaining response latencies and chan- ging answers using client-side paradata from a Web survey.

Social Science Computer Review, 21, 360–373.

Heerwegh, D. (2005).

Effects of personal salutations in e-mail invitations to participate in a Web survey.

Public Opinion Quarterly, 69(4), 588–598.

Heerwegh, D., Loosveldt, G. (2002).

Web surveys: The effect of controlling survey access using PIN numbers.

Social Science Computer Review, 20, 10–21.

Heerwegh, D., Loosveldt, G. (2003).

An evaluation of the semiautomatic login procedure to control web survey access.

Social Science Computer Review, 21(2), 223–234.

Heerwegh, D., Vanhove, T., Matthijs, K., Loosveldt, G. (2005).

The effect of personalization on response rates and data quality in web surveys.

International Journal of Social Research Methodology: Theory and Practice, 8, 85–99.

Hewson, C., Yule, P., Laurent, D., Vogel, C. (2003).

Internet research methods: A practical guide for the social and be - havioural sciences.

London: Sage Publications.

246 JAN M. ZAJĄC, DOMINIK BATORSKI Joinson, A. N. (1998).

Causes and implications of disinhibited behaviour on the Internet.

W: J. Gackenbach (red.), Psychology and the Internet (s. 43–60).

San Diego: Academic Press.

Joinson, A. N. (2005).

Internet behaviour and the design of virtual methods.

W: C. Hine (red.), Virtual methods: Issues in social research on the Internet.

Oxford: Berg.

Joinson, A. N., Reips, U.-D.

(2007).

Personalized salutation, power of sender and online survey response rates to web-based surveys.

Computers in Human Behavior, 23, 1372–1383.

Joinson, A. N., Woodley, A., Reips, U.-D.

(2007).

Personalization, authentication and self-disclosure in self-administered Inter- net surveys.

Computers in Human Behavior, 23, 275–285.

Kaplowitz, M. D., Hadlock, T. D., Levine, R. (2004).

A com- parison of web and mail surveys response rates.

Public Opi- nion Quarterly, 1(68), 94–101.

Kiesler, S., Sproull, L. (1986).

Response effects in the electronic survey.

Public Opinion Quarterly, 50, 402–413.

Lozar Manfreda, K., Bosnjak, M., Haas, I., Vehovar, V. (2005, marzec).

Comparison of Web survey response rates to other modes: A meta-analysis.

Wystąpienie na konferencji General Online Research 2005, Zurych.

Mazurek, P., Zając, J. M., Rakocy, K., (2007, marzec).

Online digital surveillance: What they know about you depends on what you know.

Wystąpienie na konferencji General Online Research 2007, Lipsk.

Porter, S. R., Whitcomb, M. E. (2003a).

The impact of contact type on Web survey response rates.

Public Opinion Quarterly, 67, 579–588.

Porter, S. R., Whitcomb, M. E. (2003b).

The impact of lottery in - centives on student survey response rates.

Research in High er Education, 44(4), 389–407.

Porter, S. R., Whitcomb, M. E. (2005).

E-mail subject lines and their effect on web survey viewing and response.

Social Science Computer Review, 23(3), 380–387.

Przewłocka, J., Janczewski, P. (2007, październik).

Jak e-Ko- walski uczył nas stawiać pytania, czyli rola formatu i wyglądu pytań w badaniach online.

Wystąpienie na VIII Kongresie Polskiego Towarzystwa Badaczy Rynku i Opinii, Warszawa.

Pytlewski, Ł., Skowroński, M. (2007, październik).

Po drugiej stronie monitora.

Zrozumienie kontekstu konsumpcji internetu podstawą skutecznego planowania kampanii interaktywnych.

Wystąpienie na VIII Kongresie Polskiego Towarzystwa Badaczy Rynku i Opinii, Warszawa.

Rakocy, K., Zając, J. M., (2006, grudzień).

Czy wierzysz w słowa te?

Wiarygodność odpowiedzi uzyskiwanych w ankietach inter- netowych.

Poster przedstawiony na Ogólnopolskiej Kon fe- rencji Naukowej „Społeczne aspekty Internetu”, Warszawa.

Reips, U.-D.

(2002).

Standards for Internet-based experimenting.

Experimental Psychology, 49(4), 243–256.

Schonlau, M., Asch, B. J., Du, C. (2003).

Web surveys as part of a mixed-mode strategy for populations that cannot be contacted by e-mail.

Social Science Computer Review, 21, 218–222.

Sheehan, K. (2001).

E-mail survey response rates: A review.

Journal of Computer Mediated Communication, 6 (2).

Uzys- kano 20 października 2007 z http://jcmc.indiana.edu/vol6/ issue2/sheehan.html Sheehan, K. B., Hoy, M. G. (1999).

Using e-mail to survey internet users in the United States: Methodology and asses- sment.

Journal of Computer Mediated Communication, 4(3).

Uzyskano 20 października 2007 z http://www.ascusc.org/jcmc/ vol4/issue3/sheehan.html Sills, S. J., Song, Ch.

(2002).

Innovations in survey research: An application of Web-based surveys.

Social Science Computer Review, 20, 22–30.

Sobieszek, K. (2006).

Problem błędu braku odpowiedzi w badaniach internetowych.

W: Ł.

Jonak, P. Mazurek, M.

Ol - coń, A. Przybylska, A. Tarkowski, J. M. Zając (red.), Re: internet – społeczne aspekty medium.

Polskie konteksty i inter- pretacje (s. 365–394).

Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne.

Solomon, D. J. (2001).

Conducting web-based surveys.

Practical Assessment, Research & Evaluation, 7(19).

Uzyskano 20 paź dzier- nika 2007 z http://www.pareonline.net/getvn.asp?v=7&n=19 Sproull, L., Kiesler, S. (1986).

Reducing context cues: Electronic mail in organizational communication.

Management Science, 32, 1492–1512.

Sztabiński, P. B. (1997).

Ankieterzy i ich respondenci: Od kogo zależą wyniki badań ankietowych.

Warszawa: IFiS PAN.

Trouteaud, A. R. (2004).

How do you ask counts: A test of Internet-related components of response rates to a Web-based survey.

Social Science Computer Review, 24, 385–393.

Tuten, T. L., Galesic, M., Bosnjak, M. (2004).

Effects of immediate versus delayed notification of prize draw results on response behavior in web surveys: An experiment.

Social Science Computer Review, 22(3), 377–384.

Vehovar, V., Batagelj, Z., Lozar Manfreda, K., Zaletel, M.

(2002).

Nonresponse in Web surveys.

W: Groves, R. M., Dillman, D., Eltinge, J., Little, R. (red.), Survey nonresponse (s. 229–242).

New York: Wiley.

Whitcomb, M. E., Porter, S. R. (2004).

Email contacts: A test of complex graphical designs in survey research.

Social Science Computer Review, 22(3), 370–376.

Yun, G. W., Trumbo, C. W. (2000).

Comparative response to a survey executed by post, e-mail, & web form.

Journal of Computer-Mediated Communication, 6(1).

Uzyskano 20 paź- dziernika 2007 z http://jcmc.indiana.edu/vol6/issue1/yun.html Zając, J. M. (2006).

Nieważne jak pytasz: cechy zaproszenia a skłonność do udziału w ankiecie internetowej.

W: M.

So - kołowski (red.), Oblicza internetu: Internet w przestrzeni komunikacyjnej XXI wieku (s. 167–178).

Elbląg: Wydawnic- two PWSZ.

PRZYPISY 1.

Oczywiście pod warunkiem, że badania przeprowadza się na próbach losowych, bo tylko wtedy możliwe jest stosowanie metod wnioskowania statystycznego.

W praktyce nie wszystkie badania ankietowe realizowane w Internecie są przeprowadzane na próbach losowych.

JAK SKŁONIĆ DO UDZIAŁU W BADANIACH INTERNETOWYCH…

247 2.

Według danych Organizacji Firm Badania Opinii i Rynku w 2006 roku w badaniach przeprowadzanych przez jej człon- ków, a więc niemal wszystkie większe polskie firmy badawcze, wzięło udział ok. 5 mln Polaków!

3.

Zdecydowaliśmy się na stosowanie terminu cookies, który jest zrozumiały dla znacznie większej liczby odbiorców niż jego polski odpowiednik „pliki ciasteczka”.

4.

Różne sposoby komunikacji mają zastosowanie także w przypadku omówionych dalej wielokrotnych kontaktów z ba- danymi.

5.

Jeśli cała ankieta mieści się na jednej stronie, to mniej osób rezygnuje w trakcie badania (Batorski, 2005).

To rozwiązanie ma jednak również swoje wady.

6.

Zazwyczaj metryczka na początku ankiety zmniejsza licz- bę rezygnacji w trakcie badania i podnosi jakość zbieranych danych.

Motivating people to participate in online research: Ways to increase response rate Jan M. Zając 1 • Dominik Batorski 2 1 Faculty of Psychology, Warsaw School of Social Psychology 2 Interdisciplinary Centre of Mathematical and Computational Modelling, University of Warsaw Abstract Online surveys and experiments are increasingly common, yet they usually suffer from low response rate.

However, some examples prove it is possible to design a study motivating people to participate and obtain- ing a satisfactory response rate.

Such aspects of Internet research as choice of the population to investigate, organization of the study, mode and content of invitation to participation, and incentives for participants are discussed due to their importance for the response rate.

Numerous methodological experiments, includ- ing some studies undertaken by the authors are reviewed.

Detailed recommendations regarding motivating participants and increasing response rate are given.

Key words: methodology, online research, participants’ motivation, response rate, surveys Złożono: 23.06.2007 Złożono poprawiony tekst: 25.09.2007 Zaakceptowano do druku: 22.11.2007


corpora: wikisources-pl

text:
←PRZEDMOWA Pamiętnik pani Hanki

Mój pamiętnik

Mój pamiętnik

Mój Boże!

Któraż z nas kobiet nie jest najgłębiej przekonana, że jej osobiste przeżycia, jej myśli i uczucia są czymś tak oryginalnym i fascynującym, że zasługują na druk.

Szczęściem jest móc podzielić się z wszystkimi ludźmi na świecie swoimi tajemnicami, poruszyć ich serca, czuć wokół siebie ciepłą reakcję tych tysięcy dusz podobnie odczuwających jak ja.

Do tego dodać trzeba świadomość, że zwierzenia takie mogą być pożyteczne dla wielu, wielu kobiet, które mogą się znaleźć w zbliżonych sytuacjach i, poznawszy już moje doświadczenie, mądrzej i lepiej potrafią z nich wyjść.

To wszystko, co chcę opisać, zaczęło się w pierwszych dniach stycznia.

Zaraz po Nowym Roku.

Jak dziś pamiętam, był to –


corpora: openbooks

text:
Adam Asnyk

Myśli ulotne

I

Bellerofon, gdy Meduzy głowę

Odciął jednym zamachem żelaza,

Ujrzał z krwi jej powstające nowe

Dwa zjawiska: lotnego Pegaza

I Chimerę, która w pierwszym skoku

Ani chwili nie dotknęła ziemi,

Lecz w różowym zniknęła obłoku,

Ziejąc w koło ogniami złotemi.

Odtąd służy ten rumak skrzydlaty

Do wycieczek w ponadziemskie światy,

A Chimerę w nieskończonej toni

Serce ludzkie zawsze jeszcze goni.

II

Jeżeli życia twojego ścieżka

Zawiedzie ciebie w gaje kwieciste,

Jeżeli szczęście z tobą zamieszka

Niosąc ci wszystkie rozkosze czyste;

Jeśli nie doznasz nigdy zawodów

W tem, co najdroższem dla siebie zwiesz,

Korzystaj z życia weselnych godów,

Patrz w jasne niebo, kochaj i wierz.

Lecz pomnij, że ta szczęśliwość cała

Snem będzie tylko, co zmysły pieści,

Jeśli nie będzie z ciebie spływała

Na cudze smutki, łzy i boleści.

III

Ten jest prawdziwie samotnym na ziemi,

Kto nawet współczuć nie umie z drugiemi.

IV

Kto się waha, z obawy, że myśl, co w nim drzemie,

Straci na swej piękności, zstąpiwszy na ziemię,

Przejść przez wszystkich walk ludzkich i zawodów stopnie,

Ten zwiędnie w pożądaniach, niczego nie dopnie.

V

Nie rozumiemy z ludzi nikogo

I właśnie dla tej przyczyny,

Swych bliźnich zawsze sądzimy wrogo

Myśli, uczucia i czyny.

I siebie samych pojąć nam trudno,

Więc znowu z tej samej racyi

Nad swoją rolą, choćby obłudną,

Jesteśmy wciąż w admiracyi.

VI

Skoro kto rzuci myśl nową

Opinia kręci swą głową;

Zaraz podnoszą się krzyki:

«Jakiż paradoks to dziki!

Dla ludzi i dla społeczeństw

Kryjący zbiór niebezpieczeństw».

Lecz z czasem, gdy coraz dalej

Z tą myślą się spoufali,

Woła opinii trybunał:

«Ależ to prosty komunał!»

VII

Wszystko przemija!

Nawet ból i smutki.

I kiedy człowiek swego kresu blisko,

Spokojniej patrzy z swojej wątłej łódki

Na wściekłość burzy i fali igrzysko,

Inaczej sądzi sen żywota krótki

I walk namiętnych niknące zjawisko…

Serca nie szarpie rozpaczy mu żmija,

Bo już do brzegu cichego dobija.

VIII

Czasami kult równości jest ukrytą chętką,

By się wynieść nad innych skutecznie a prędko,

I hasła wyrównania służą za piedestał

Temu, co w duszy równym tłumowi być przestał.

IX

Wierzaj w serc ludzkich piękność idealną,

I tą pięknością karm się i napawaj

I rosę uczuć zbieraj niewidzialną;

Lecz swego szczęścia na próbę nie dawaj,

I nie doświadczaj tych uczuć trwałości,

Które ci sączą słodki sen miłości.

X

Zranionym sercom potrzeba

Błękitów nieba,

Skrzydlatej modlitwy gońca,

Pogodnych uśmiechów słońca

Ciszy bez końca…

Lub burzy, która przygłuszy

Żrący ból duszy,

I czarnej, wyjącej nocy,

Co będzie osłonić w mocy

Ich płacz sierocy.

XI

Ruszając w drogę w życia poranek

Widzimy w dali,

W mgle, co się pali,

Zwodnicze szczęścia obrazy,

Kwiatów oazy,

Cudne postaci niebianek.

Gdy dochodzimy do kresu drogi,

Cień spotykamy tylko złowrogi.

Za to za nami

Lśni się tęczami

Początek przebytej drogi.

14 stycznia 1896

XII

Kto nie umie z piersi własnej

Wysnuć uczuć tęczy jasnej

I miłością świat obdzielić;

Kto nie umie raju stworzyć

I w nim szczęściem drugich ożyć

I w ich losy swoje wcielić,

Ten, choć duszy swej nie splami,

Nie wyprosi niebios łzami

Jałowemi.

Odkąd z raju nas wygnano,

Trzeba kochać i kochaną

Być na ziemi.

XIII

Nie baw się w bohatera!

Nadludzką nie błyszcz cnotą:

Kto w górę wciąż spoziera,

Ten łatwo wejdzie w błoto.

XIV

Ten ma największe hojności porywy,

Komu fortuna odmówiła mienia;

A ten najbardziej bywa gadatliwy,

Co nie ma właśnie nic do powiedzenia.

XV

Antysemityzm dziś już prowadzą handlarze,

Z których każdy dla siebie pewien zysk w nim widzi;

Skoro się interesem korzystnym pokaże,

Niezawodnie go ujmą w swoje ręce Żydzi.

XVI

Dla serc szlachetnych najwyższą rozkoszą,

Gdy drugim radość w niedoli przynoszą.

XVII

Na własne mroki najlepszą pociechą,

Zapalać światło pod ubogą strzechą.

XVIII

Najczystszą dumą: gdy sami w potrzebie

Nic nie żądamy od świata dla siebie.

-----


text: Banialuka, książka bez sensu, brednie, androny, niedorzeczności.