text:
Juliusz Słowacki

Balladyna

Tragedia w pięciu aktach

KOCHANY POETO RUIN!

Pozwól, że pisząc do ciebie zacznę od apologu, który mi opowiedziano nad Salaminy zatoką.

Stary i ślepy harfiarz z wyspy Scio przyszedł nad brzegi Morza Egejskiego, a usłyszawszy z wielkim hukiem łamiące się fale; myślał, że szum ów pochodził od zgiełku ludzi, którzy się zbiegli pieśni rycerskich posłuchać.

— Oparł się więc na harfie i śpiewał pustemu morza brzegowi: a kiedy skończył, zadziwił się, że żadnego ludzkiego głosu, żadnego westchnienia, żadnego pieśń nie zyskała oklasku.

Rzucił więc harfę precz daleko od siebie, a te fale, które śpiewak mniemał tłumem ludzkim, odniosły złote pieśni narzędzie i położyły mu je przy stopach.

I odszedł od harfy swojej smutny Greczyn nie wiedząc, że najpiękniejszy rapsod nie w sercach ludzi, ale w głębi fal Egejskiego Morza utonął.

Kochany Irydionie!

ta powiastka o falach i harfiarzu zastąpi wszelką do Balladyny przemowę.

Wychodzi na świat Balladyna z ariostycznym uśmiechem na twarzy, obdarzona wnętrzną siłą urągania się z tłumu ludzkiego, z porządku i z lądu, jakim się wszystko dzieje na świecie, z nieprzewidzianych owoców, które wydają drzewa ręką ludzi szczepione.

Niech naprawiacz wszelkiego bezprawia Kirkor pada ofiarą swoich czystych zamiarów; niech Grabieć miłuje kuchnią Kirkora; niechaj powietrzna Goplana kocha się w rumianym chłopie, a sentymentalny Filon szuka umyślnie męczarni miłosnych i umarłej kochanki; niechaj tysiące anachronizmów przerazi śpiących w grobie historyków i kronikarzy: a jeżeli to wszystko ma wnętrzną siłę żywota, jeżeli stworzyło się w głowie poety podług praw boskich, jeżeli natchnienie nie było gorączką, ale skutkiem tej dziwnej władzy, która szepce do ucha nigdy wprzód nie słyszane wyrazy, a oczom pokazuje nigdy, we śnie nawet, nie widziane istoty; jeżeli instynkt poetyczny był lepszym od rozsądku, który nieraz tę lub ową rzecz potępił: to Balladyna wbrew rozwadze i historii zostanie królową polską — a piorun, który spadł na jej chwilowe panowanie, błyśnie i roztworzy mgłę dziejów przeszłości.

Uśmiechnij się teraz, Irydionie, bo oto naśladując francuskich poetów: powiem ci, że Balladyna jest tylko epizodem wielkiego poematu w rodzaju Ariosta, który ma się uwiązać z sześciu tragedii, czyli kronik dramatycznych.

Cienił już różne ludzi niebyłych wyszły ze mgły przedstworzenia i otaczają mnie ciżbą gwarzącą: potrzeba tylko, aby się zebrały w oddzielne tłumy, ażeby czyny ich ułożyły się w postacie piramidalne wypadków, a jedną po drugiej garstkę na świat wypychać będę; i sprawdzą się może sny mego dzieciństwa.

Bo ileż to razy patrząc na stary zamek, koronujący ruinami górę mego rodzinnego miasteczka, marzyłem, że kiedyś w ten wieniec wyszczerbionych murów nasypię widm, duchów, rycerzy; że odbuduję upadłe sale i oświecę je przez okna ogniem piorunowych nocy, a sklepieniom każę powtarzać dawne Sofoklesowskie „niestety!”

A za to imię moje słyszane będzie w szumie płynącego pod górą potoku, a jakaś niby tęcza z myśli moich unosić się będzie nad ruinami zamku.

— O!

nie mów mi, że z dzwonków polnych większa ozdoba ruinom niż z tego wieńca myśli, w który je ubierze poeta: — bo choć róże rosnące na ruinach pałacu Nerona rozwidniały nam pięknie te gruzy: to jednak jaśniej mi je oświecił ów duch Irydiona, któregoś ty pod krzyżem w Kolosseum położył i nakrył złotymi skrzydłami anioła.

Tak więc, kiedy ty dawne posągowe Rzymian postacie napełniasz wulkaniczną duszą wieku naszego; ja z Polski dawnej tworzę fantastyczną legendę, z ciszy wiekowej wydobywam chóry prorockie — i na spotkanie twojej czarnej, piorunowej, dantejskiej chmury prowadzę lekkie, tęczowe i ariostyczne obłoki, pewny, że spotkanie się nasze w wyższej krainie nie będzie walką, ale tylko grą kolorów i cieni, z tym smutnym dla mnie końcem, że twoja chmura, większym wichrem gnana i pełniejsza piorunowego ognia, moje wietrzne i różnobarwne obłoki roztrąci i pochłonie.

Doniosły mi sylfy, żeś powędrował teraz odwiedzić Etnę czerwoną: posłałem natychmiast Skierkę, aby ci na drodze wszystkie pootwierał kwiaty i wszystkie gwiazdy nad tobą zapalił; za to przez wdzięczność, stanąwszy na szczycie wulkanu, spojrzyj na mórz rozległe błękity i pomyśl, że niedawnymi czasy przez te zwierciadła wędrował okręt mój, jak łabędź żaglami nakryty.

Powiedz, czy nie dojrżysz jakiego rysu na fali, jakiego śladu po zniknionym okręcie?

Księża wtenczas śpiewali hymn do Najświętszej Panny, a ja stałem z wlepionymi w ogień Etny oczyma, smutny, że mnie fala znów tylko do Europy odnosiła.

Słuchaj w ciszy powietrznej, czy echo tego hymnu, który mi serce uciszał, nie drga dotąd w kryształowej atmosferze?

Szukaj mojego śladu w powietrzu i na fali, a jeśli o mnie na fali i w powietrzu nie słychać, to znajdź mnie w sercu twoim i niech ja będę jeszcze z tobą przez jedną godzinę.

Wszak darem to jest Boga, że my umiemy myślą latać do siebie w odwiedziny.

Rozpisałem się długo, a zamierzyłem był tylko napisać

Autorowi Irydiona

na pamiątkę

Balladynępoświęca/

Juliusz Słowacki

Paryż, d.

9 lipca 1839 r.

OSOBY:

* Pustelnik — Popiel III wygnany

* Kirkor — pan zamku

* Matka — wdowa

* Balladyna, Alina — jej córki

* Filon — pasterz

* Grabiec — syn zakrystiana

* Fon Kostryn — naczelnik straży w zamku Kirkora

* Gralon — rycerz Kirkora

* Kanclerz

* Wawel — dziejopis

* Paź

* Poseł ze stolicy Gnezna

* Oskarżyciel sądowy

* Lekarz koronny

* Pany — rycerze — służba zamkowa — wieśniacy — dzieci.

OSOBY FANTASTYCZNE:

* Goplana — nimfa, królowa Gopła

* Chochlik

* Skierka

Za czasów bajecznych, koło jeziora Gopła.

AKT PIERWSZY

/ Las blisko jeziora Gopła — chata pustelnika ustrojona kwiatami i bluszczem.

— Kirkor wchodzi w karaceńskiej zbroi, bogato ubrany, z orlimi skrzydłami…

/

KIRKOR

/ sam /

Rady zasięgnąć warto u człowieka,

Który się kryje w tej zaciszy leśnej;

Pobożny starzec — ma jednak w rozumie

Nieco szaleństwa: ilekroć mu prawisz

O zamkach, królach, o królewskich dworach,

To jak szalony od rozumu błądzi,

Miota przekleństwa, pieni się, narzeka;

Musiał od królów doznać wiele złego,

I z owąd został przyjacielem gminu.

/ stuka do celi /

Puk!

puk!

puk!

GŁOS Z CELI

KIRKOR

PUSTELNIK

/ wychodząc z celi /

Czego chcesz?

KIRKOR

PUSTELNIK

KIRKOR

Gdybym podstarzał dziesiątym krzyżykiem,

Może bym w smutne schronił się dąbrowy;

Ale ja młody, pan czterowieżowy,

Przemyślam dzisiaj, jak by się ożenić…

Poradź mi, starcze.

PUSTELNIK

Jak żyję w puszczy…

KIRKOR

PUSTELNIK

Ludzi nie mogę — ani wskazać, którą

Weźmiesz dziewicę.

KIRKOR

Z dzieciństwa pączków, gdyś ty żył na świecie,

Są dziś pannami… czerwony li biały

Pączek na róży, taka będzie róża…

Przypomnij niegdyś najpiękniejsze dziecię,

Białą, jak w ręku anielskiego stróża

Kwiat lilijowy — niech jej słowik śpiewny

Zazdrości głosu, a synogarlica

Wiernością zrówna… gdzie taka dziewica,

Wskaż mi, o starcze?

Mówią, że królewny

Słyną wdziękami?

PUSTELNIK

Żona zbrodniami podobna do męża,

Córki do ojca, a do matek syny;

Jak w jednym gnieździe skłębione gadziny.

O bogdaj piorun!…

KIRKOR

PUSTELNIK

Przeklinaj ze mną — oni klątwy warci.

Bogdaj doznali, co pomór i głody!

Bogdaj piorunem na poły pożarci,

Padając w ziemi paszczą rozdziawioną,

Proch mieli płaszczem, a węża koroną.

Bogdaj!

— Klnąc zbójcę potargałem siły,

Wściekłem się jako brytan uwiązany.

Bo też ja kiedyś byłem pan nad pany,

Stutysiącznemu narodowi miły,

Żyłem w purpurze, dziś noszę łachmany;

Muszę przeklinać.

Miałem dziatek troje,

Nocą do komnat weszli brata zbóje,

Różyczki moje trzy z łodygi ścięto!

Dziecinki moje w kołyskach zarżnięto!

Aniołki moje!… wszystkie moje dzieci!

KIRKOR

Któż jesteś, starcze?

PUSTELNIK

KIRKOR

/ schyla kolano /

Królu mój!

PUSTELNIK

KIRKOR

Uzbrajam chamy i lecę do Gnezna

Mścić się za ciebie…

PUSTELNIK

KIRKOR

Bezprawie gorzej od Mojżesza plagi

Kala tę ziemię i prędzej się szerzy;

Popiel, skalany dzieci krwią niewinną,

Niegodny rządzić tłumowi rycerzy.

Niech więc się stanie, co się stać powinno,

Pod okiem Boga, na tej biednej ziemi.

PUSTELNIK

Czy ty skrzydłami anioła złotemi

Z nieba zleciałeś?

KIRKOR

Para tych białych skrzydeł wyrastała;

Gdy na rycerskiej są naramiennicy,

Będzież–li rycerz mniej niż owa biała

Ptaszyna ludziom użyteczny? — ma–li

Gadom przepuszczać rycerz uskrzydlony

Orła piórami?

PUSTELNIK

Ty jesteś z owych, którzy walą trony.

KIRKOR

Ty wiesz, jak nasza ziemia wszeteczeństwem

Króla skalana.

Wiesz, jak Popiel krwawy

Pastwi się coraz nowym okrucieństwem…

Zaczerwienione krwią widziałem stawy:

Król żywi karpie ciałem niewolników.

Nieraz wybiera dziesiątego z szyków

I tnąc w kawały, ulubionym rybom

Na żer wyrzuca; resztę ciał wymiata

Na dworskie pola i czerwonym skibom

Ziarno powierza.

Sąsiad ziemię kata

Na pośmiewisko zwie Rusią Czerwoną.

Dotąd żyjącym pod Lecha koroną

Bóg dawał żniwo szczęścia niezasiane,

Lud żył szczęśliwy; dzisiaj niesłychane

Pomory, głody sypie Boża ręka.

Ziemia upałem wysuszona pęka;

Wiosenne runa złocą się, nim ziarno

Czoła pochyli, a wieśniacy garną

Sierpami próżne tylko włosy żyta.

Ta sama Polska, niegdyś tak obfita,

Staje się co rok szarańczy szpichlerzem;

Niegdyś tak bitna, dziś bladym rycerzem

Z głodami walczy i z widmem zarazy.

PUSTELNIK

Ach jam przeklęty!

przeklęty!

trzy razy

Przeklęty!

winien jestem nieszczęść ludu.

KIRKOR

Jako, tyś winien?…

PUSTELNIK

Korona Lecha sławną niegdyś była,

W niej szczęścia ludu, w niej krainy siła

Cudem zamknięta… oto ja, wygnany,

Lud pozbawiłem tej korony.

KIRKOR

PUSTELNIK

Korona brata mego jak liczmany

Fałszywa… moja pod spróchniałe karcze

Lasu wkopana… miałem ją do grobu

Ponieść za sobą.

KIRKOR

Cudowna władza?

PUSTELNIK

Wracali niegdyś od Betleem żłobu

Święci królowie — dwóch Magów i Scyta.

Ów król północny zaszedł w nasze żyta,

Zabłądził w zbożu jak w lesie — bo zboże

Rosło wysokie jak las w kraju Lecha;

Więc zabłądziwszy rzekł: „Wyprowadź, Boże!”

Aż oto przed nim odkrywa się strzecha

Królewskiej chaty — bo Lech mieszkał w chacie.

—

Wszedł do niej Scyta i rzekł: „Królu!

bracie!

Idę z Betleem, a gwiazda błękitna

Twoich bławatków ciągle szła przede mną,

Aż tu zawiodła”.

— Lech rzekł: „Zostań ze mną.

Kraina moja szczęśliwa i bitna,

Jeśli chcesz, to się tą ziemicą z tobą

Dzielę na poły”.

— Scyta rzekł: „Zostanę,

Lecz kraju nie chcę, bo ziemie złamane

Rozgraniczają się krwią i żałobą

Dzieci i matek”.

Więc razem zostali;

Ale to długa powieść…

KIRKOR

PUSTELNIK

Więc jako dawniej czynili mocarze,

Z Lechem się mieniał Scyta na obrączki;

A pokochawszy mocniej sercem, w darze

Dał mu koronę… stąd nasza korona.

Zbawiciel niegdyś wyciągając rączki

Szedł do niej z matki zadumanej łona

I ku rubinom podawał się cały

Jako różyczka z liści wychylona,

I wołał: caca!

i na brylant biały

Różanych ustek perełkami świecił.

KIRKOR

O biedny kwiatku!

na toż ty się kwiecił,

By cię na krzyżu ćwiekami przybito?

Czemuż nie było mnie tam na Golgocie,

Na czarnym koniu, z uzbrojoną świtą!

Zbawiłbym Zbawcę — lub wyrąbał krocie

Zbójców na zemstę umarłemu.

PUSTELNIK

Bóg weźmie twoją pochopność do czynu

Za czyn spełniony.

Wróćmy w nasze czasy.

Gdy mię brat wygnał, uniosłem w te lasy

Świętą koronę…

KIRKOR

Przysięgam tobie…

Lecz…

PUSTELNIK

KIRKOR

Nim Kirkor w przepaść okropną się rzuci

Szukając zemsty — chcę — chciałbym cię badać,

Na jakim pieńku zaszczepić rodowe

Drzewo Kirkorów, aby kiedyś nowe

Plemię rycerzy tronu twego strzegło?

Kogo wprowadzić w podwoje zamkowe

Z żony imieniem?

PUSTELNIK

Z pierścionkiem ślubnym za marą wielkości,

A prawie wszyscy wzięli kość niezgody

Zamiast straconej z żebra swego kości.

Postąp inaczej — ty szlachetny, młody;

Niechaj ci pierwsza jaskółka pokaże,

Pod jaką belką gniazdo ulepiła;

Gdzie okienkami błysną dziewic twarze,

A dach słomiany, tam jest twoja miła.

Ani się wahaj, weź pannę ubogą,

Żeń się z prostotą, i niechaj ci błogo

I lepiej będzie, niżbyś miał z królewną…

KIRKOR

Tak radzisz, starcze?

PUSTELNIK

Do biednej chaty — niechaj żona karna,

Miła, niewinna…

KIRKOR

Ptaszyno moja, gdzie mię zaprowadzisz?

PUSTELNIK

Słuchaj mię, synu…

KIRKOR

Prowadź, jaskółko!

/ Odchodzi Kirkor.

/

PUSTELNIK

/ sam /

Odchodzą od nas i wołają głośno:

Idziemy szukać szczęścia.

Więc my, starce,

Cośmy przebiegli po tej biednej ziemi,

A nigdy szczęścia w życiu nie spotkali;

Możeśmy tylko szukać nie umieli…

Idź!

idź!

idź, starcze, do pustelnej celi…

/ chce wchodzić do celi — i zatrzymuje się na progu /

/ Wchodzi Filon, pasterz… zamyślony — fantastycznie we wstążki i kwiaty ubrany.

/

FILON

/ z egzaltacją /

O!

złote słońce!

drzewa ukochane!

O!

ty strumieniu, który po kamykach

Z płaczącym szumem toczysz fale śklane!

Rozmiłowane w jęczących słowikach

Róże wiosenne!

z wami Filon skona!

Bo Filon marzył los Endymijona,

Marzył, że kiedyś po blasku miesiąca

Biała bogini, różami wieńczona,

Z niebios błękitnych przypłynie, i drżąca

Czoło pochyli, a koralowemi

Ustami usta moje rozpłomieni.

Ach!

tak marzyłem!

Ale na tej ziemi

Nie ma Dyjanny.

Samotny uwiędnę

Jako fijołek — albo kwiat jesieni.

PUSTELNIK

Co znaczą owe narzekania zrzędne?

Młody szaleńcze, gdzie zimny rozsądek?

Wywracasz świata boskiego porządek,

A że ty chciwy Akteona wanien,

Czekasz na ziemi anielskiego bóstwa:

Dlatego tyle zestarzałych panien

Dotąd się mężów swych nie doczekały;

Szukaj kochanki na ziemi.

FILON

Na próżno zbiegłem przeglądając mnóstwa

Dziewic śmiertelnych.

Nieraz wzrok łakomy

Śledził spod złotej kapeluszów słomy

Żniwiarek twarze, podobne czerwienią

Makom zbożowym.

Nieraz poglądam

Na białe płótna, łąk jasną zielenią

Słońcu podane; rojąc serca szałem,

Że z bieli płócien jako z morskiej piany

Alabastrowa miłości bogini

Wyjdzie na słońce.

Ach!

tak obłąkany,

Żyłem na świecie jako na pustyni;

Nienasycony, dumający, rzewny.

Byłem na dworach, widziałem królewny

Podobne gwiaździe Wenus, co wynika

Wieczorem z nieba różowego zorzą,

Zaczerwieniona, ale bez promyka.

Serca nie mają, a sercem się drożą

Więcej niż koron brylantami.

PUSTELNIK

Niedoścignionych gwiazd szalony kupcze!

Ty, co na dworach szukałeś kochanki:

Precz!

precz ode mnie, kwiecie beznasienny,

Studniom niezdatny jak stłuczone dzbanki,

Światowi jako słońca blask jesienny

Bezużyteczny.

Skoro na tron wrócę,

Zamknę cię w szpital szalonych lub rzucę

Na bakalarską ławę między dzieci.

FILON

Mój dobry ojcze!

niechaj ci Bóg świeci!

Musisz być chory, gadasz nieprzytomnie.

PUSTELNIK

Wszyscy szaleńcy zlatują się do mnie,

A wszyscy marzą o królewskich dworach,

Myślą o królach, a kryją się w borach,

I jęczą, jęczą jak oślepłe sowy.

FILON

Wsadź, starcze, głowę w strumień kryształowy,

Może ochłonie.

PUSTELNIK

Na moim czole czerwonego pasu.

Widzisz!

czy widzisz, jak korona ryje?

Dwudziestoletnie życie w głębi lasu

Nie zagoiło rany.

Pas na czole,

A drugi taki pas mi serce płata;

Ten od korony,

/ pokazując na serce /

O!

moje dzieci!

o!

sieroctwa bole!

O!

moja przeszłość!

FILON

W głowie ma jakieś bezcielesne mary,

Pewnie oszalał samotnością, postem.

PUSTELNIK

Cierpienie myśli jest kolącym ostem,

Lecz rzeczywistość… o!

ta jak żelazo

Rani, zabija…

FILON

Mówić będziemy, a przekonam ciebie,

Że smutek serca…

PUSTELNIK

Mdława istoto.

Nic niech nic zabije;

A twój grobowiec zamknie nic.

FILON

Nie znaleziony twój obraz

/ pokazując na serce /

Nieznalezienie gorsze niźli zguba;

Jam cię nie znalazł, a widzę przed sobą!

Idę do lasu, gdzie będę sam — z tobą…

Błogosławiony wyobraźni cudzie,

Ty mnie ocalasz!

/ odchodzi w las /

PUSTELNIK

/ wchodzi do celi /

SCENA II

/ Inna część lasu — widać jezioro Gopło.

/

/ Skierka i Chochlik wchodzą.

/

SKIERKA

Gdzie jest Goplana, nasza królowa?

CHOCHLIK

Spi jeszcze w Gople.

SKIERKA

I woń wiosenna nie obudziła

Królowej naszej?

woń taka miła!

Czyliż nie słyszy, jak skrzydełkami

Czarne jaskółki biją w jezioro

Tak, że się całe zwierciadło plami

W tysiące krążków?

CHOCHLIK

Zbudzi się jędza i będzie

Do pracy nas zaprzęgać.

To w puste żołędzie

Wkładać jaja motylic — to pomagać mrówkom

Budującym stolice i drogi umiatać

Do mrównika wiodące… to majowym krówkom

Rozwiązywać pancerze, aby mogły latać,

To zwiedzać pszczelne ule i z otwartej księgi

Czytać prawa ulowe lub rotę przysięgi

Na wierność matce pszczelnej od zrodzonej pszczółki;

To na trzcinę jeziora zwoływać jaskółki

I uczyć budownictwa pierworoczne matki.

Już zamykać stawiane na ptaszęta klatki,

Nim jaki biedny ptaszek uwięźnie w zapadni,

Na przekor ptasznikowi; już to pani sroce

Ciągle trąbić do ucha naukę: nie kradnij;

Albo wróblowi wmawiać, że pięknie świegoce,

Aby ciągle świegotał nad wieśniaczą chatą…

Pracuj jak koń pogański, pracuj całe lato,

A zimą spij u chłopa za brudnym przypieckiem,

Między garnkami, babą szczerbatą i dzieckiem.

SKIERKA

Bo też ty jesteś leniwy, Chochliku!

/ patrzy na jezioro /

Ach, patrz!

na słońca promyku

Wytryska z wody Goplana;

Jak powiewny liść ajeru,

Lekko wiatrem kołysana;

Jak łabędź, kiedy rozwinie

Uśnieżony żagiel steru,

Kołysze się — waha — płynie.

I patrz!

patrz!

lekka i gibka,

Skoczyła z wody jak rybka,

Na nezabudek warkoczu

Wiesza się za białe rączki,

A stopą po fal przezroczu

Brylantowe iskry skrzesza.

Ach czarowna!

któż odgadnie,

Czy się trzyma z fal obrączki?

Czy się na powietrzu kładnie?

Czy dłonią na kwiatach się wiesza?

CHOCHLIK

Ona ma wianek na głowie…

Czy to kwiaty?

czy sitowie?

SKIERKA

O nie… to na włosach wróżki

Uśpione leżą jaskółki.

Tak powiązane za nóżki

Kiedyś, w jesienny poranek,

Upadły na dno rzeczułki:

Rzeczułka rzuciła wianek,

Wianek czarny jak hebany

Na złote włosy Goplany.

CHOCHLIK

Radzę ci, uciekajmy, mój Skierko kochany,

Wiedźma gotowa zaraz nową pracę zadać.

Albo obracać młyny, skąd woda uciekła

Biednemu młynarzowi, lub każe spowiadać

Leniwego szerszenia, nim pójdzie do piekła

Za kradzież słodkich miodów… lub malować pawie

SKIERKA

Więc uciekaj… ja się bawię…

Promienie słońca przenikły

Jaskółeczek mokre piórka…

Ożyły — pierzchły — i znikły

Jak spłoszonych wróbli chmurka

Królowa nasza bez ducha.

Zadziwiona stoi, słucha;

Nie śmie wiązać i zaplatać

Kos rozwianych, nie wie, czemu

Wianeczkowi uwiędłemu

Przyszło ożyć?

skąd mu latać?

Goplano!

Goplano!

Goplano!

/ Wchodzi Goplana.

/

GOPLANA

Narwij mi róż, Chochliku!

poleciał mój wianek.

CHOCHLIK

Już się zaczyna praca.

/ Chochlik odchodzi mrucząc.

/

GOPLANA

SKIERKA

Pierwsza wiosny godzina.

GOPLANA

SKIERKA

Co mi rozkażesz, królowo?

Zadaj piękną jaką pracę.

Winąć tęczę kolorową,

Albo budować pałace,

Powojami wiązać dachy.

I opierać kwiatów gmachy

Na kolumnach malw i dzwonów

Lazurowych.

GOPLANA

/ zamyślona /

SKIERKA

Z wypłakanych nieba chmurek?

Czy ci przynieść pereł sznurek?

Z owych pereł, które dają

Lep na ptaszki; ale mają

Takie blaski, takie wody,

Jak kałakuckie jagody.

Chcesz?

lecę na trzęsawice,

Dojrzę — dogonię — pochwycę —

Błędnego moczar ognika;

I zaraz w lilijkę białą

Oprawię jak do świecznika,

I nakryję białym dzwonkiem,

By ci świecił…

Czy to mało?

Rozkaż, pani!

Co pod słonkiem,

Co na ziemi, wszystko zniosę:

Drzewa, kwiaty, światło, rosę.

Co nad ziemią, w ziemi łonie:

Dźwięki, echa, barwy, wonie,

Wszystko, o czym kiedy śniły

Myśli twoje w jezior burzy

Kołysane.

GOPLANA

Ja się kocham.

SKIERKA

Bezcierniowej?

czy w kalinie?

W czterolistnej koniczynie?

Może w kwiatku: „niech Bóg świeci”,

Który posadzi macocha

Na grobie mężowskich dzieci?

Może w Magdaleny nitce,

Co bez wiatru leci płocha?

Może w białej margieritce,

Co piątym listkiem: „nie kocha”

Zabiła młodą pasterkę?

W czym się kochasz?

poszlij Skierkę,

A przyniesie ci kochanka,

I wplecie do twego wianka,

I będziesz go wiecznie miała,

Pieściła i całowała

Do przyszłej wiosny poranka,

Do drugiego kwiatów wieku.

GOPLANA

Ach!

ja się kocham, kocham się w człowieku!

SKIERKA

To ludzkie czary.

GOPLANA

Na skrysztalonym łożu, światło mię jakieś

Z głuchego snu gwałtownie ocuciło.

Otwieram oczy — patrzę… płomień czerwony

Jako pożaru łuna bije przez lody

I słychać głuchy huk.

Rybacy to rąbali

Przełomkę biednym rybkom zdradliwą…

Nagle

Okropny krzyk — w przełomkę człowiek pada.

Na moje upadł łoże; a czy to światło

Podobne barwie róż, które świeciło

W moim pałacu szklistym?

czy też prawdziwe

Róże na jego licach śmiercią mdlejące;

Ale się piękny wydał — ach!

piękny tak, że chciałam

Zatrzymać go na wieki w zimnych pałacach,

I nie rozwiązać z wieńca ramion, i przykuć

Łańcuchem pocałunków.

Wtem zaczął konać…

Musiałam wtenczas, ach!

musiałam go wypuścić!

Gdybym przynajmniej mogła była go wynieść

Z wody na rękach moich, usta z ustami

Spoić i życie wlać w ostygłe jego piersi;

Ale ty wiesz, co to za męka dla nas,

Kiedy podobne kwiatom, musiemy składać

Rumieniec nasz i piękne barwy wiosny,

I do kamieni białych podobne leżyć

W głębiach jeziora.

Taką ja wtenczas byłam.

Musiałam leżeć na dnie, ani się płocho

Na światło dnia wyrywać.

Na pół martwego

Wyniosłam drzącą ręką i przez otwory

W lodzie wybite rzucam: sama boleśnie

Wracam na puste łoże, na zimne łoże;

A moje serce rozdarł okrzyk rybaków,

Którzy witali wtenczas, gdy ja żegnałam.

Jakżem czekała wiosny, przyszła nareszcie!

Z miłością w sercu budzę się… kwiaty

To nic przy jego licach — gwiazdy gasną

Przy jego jasnych oczach…

Ach kocham, kocham!

SKIERKA

Ktoś idzie tutaj lasem.

GOPLANA

Bądź niewidomym, Skierko.

/ Skierka odchodzi.

/

/ Wchodzi na scenę Grabiec — rumiany — w ubiorze wieśniaka.

/

GRABIEC

Ma twarz, nogi, żołądek — lecz coś jakby szklanna.

Co za dziwne stworzenie z mgły i galarety.

Są ludzie, co smak czują do takiej kobiety;

Ja widzę coś rybiego w tej dziwnej osobie.

GOPLANA

Jak się nazywasz, piękny młodzieńcze?

GRABIEC

GOPLANA

Miły nic sobie!

GRABIEC

Nic sobie, to się znaczy, że nic nie przygani

Mojej piękności, to jest, żem piękny.

A zwę się

Grabiec.

GOPLANA

GRABIEC

Proszę, coż za ciekawość w tym wywiędłym schabku!

GOPLANA

Proszę cię, panie Grabiec!

GRABIEC

Panie Grabku!

GOPLANA

GRABIEC

A pytasz, kto ja jestem?… to historia długa;

W naszym kościółku stały ogromne organy,

Mój tata grał na dudach; pięknie grywał pjany,

Ale kiedy na trzeźwo, okropnie rzępolił;

Do tego był balwierzem i całą wieś golił,

Golił i grał na dudach, bo golił w sobotę,

na dudach grał w niedzielę; a miał taką cnotę,

Że nie pił, kiedy golił, a pił, kiedy grywał.

I wszystko szło jak z płatka.

Wtem kogut zaśpiewał

I mój ojciec małżeństwem z zoną los zespolił.

Panna młoda wąs miała, ojciec wąs ogolił

I wszystko szło jak z płatka.

Lecz tu nowe cuda!

Żona grała na dudach, a tatuś był duda;

Grała więc po tatusiu i dopóty grała,

Aż go na cmentarzyku wiejskim pogrzebała.

Ja zaś, pośmiertne dzieło pana organisty,

Jestem, jak mówią, ojca wizerunek czysty,

Bo lubię stary miodek i kocham gorzonnę,

I uciekam od matki…

GOPLANA

Przynosi wiatr wiosenny do mojego ucha…

O luby!

ja cię kocham…

GRABIEC

Obcesowo zaczyna.

Wprawdzie to nie dziwy.

Ilekroć przez wieś idę, to serca jak śliwy

Lecą pod moje nogi… wołają dziewczęta:

Panie Grabku!

Grabiątko, niech Grabiec pamięta,

Że jutro grabim siano — pomóż, Grabku, grabić

A to znaczy, że za mnie dałyby się zabić,

I to, że się na sienie dadzą pocałować.

GOPLANA

Czy mię kochasz, mój miły…?

GRABIEC

Na przykład… daj całusa

GOPLANA

To ślub dla czystych dziewic.

Na dziewiczym wianie

Za każdym pocałunkiem jeden listek spada.

Nieraz dziewica czysta i smutkami blada

Dlatego, że spadł jeden liść u serca kwiatu,

Nie śmie kochać i daje pożegnanie światu,

I do mogiły idzie nigdy nie kochana.

GRABIEC

Coś waćpanna jak mniszka.

GOPLANA

Będę twoją na wieki — i ty mój na wieki…

GRABIEC

Ha, pocałunek bliski, a ten „mój” daleki.

/ całuje /

GOPLANA

O mój luby!

GRABIEC

Niby w pachnącą różę… pfu… róża jest ciałem,

Ciało jest niby różą… niesmaczno!…

GOPLANA

Więc teraz co wieczora na leśne rozłogi

Musisz do mnie przychodzić.

Będziemy błądzili,

Kiedy księżyc przyświeca, kiedy słowik kwili,

Nad falą szklistych jezior, pod wielkim modrzewiem

Będziemy razem marzyć przy księżycu…

GRABIEC

/ do siebie /

Co odpowiedzieć babie…

GOPLANA

O!

my z tobą będziemy szczęśliwi!

GRABIEC

Lecz nie wieczorem — i nie przy jeziorze…

GOPLANA

GRABIEC

Bo ja nie lubię wody jak wściekły.

GOPLANA

Kochankowi rwać będę poziomki, maliny.

GRABIEC

Lecz ja nie lubię malin… a kiedy dziewczyny

Niosą dzbanek na głowie, nieraz zrzucam dzbanek,

Ale to nie dla malin.

GOPLANA

Ty musisz lubić kwiaty…

Więc przyjdź co wieczora.

GRABIEC

A to już tego nadto!… co za nudna zmora!

Nie przyjdę w żaden wieczór…

GOPLANA

GRABIEC

Pewna dziewczyna czeka na Grabka wieczorem.

GOPLANA

Dziewczyna?

GRABIEC

GOPLANA

GRABIEC

Ha?… co pannie do tego?… zwie się Balladyna.

GOPLANA

Siostra Aliny?… córka wdowy?… ale ona

Złe ma serce…

GRABIEC

Nie wierzę w babskie dziwy, sądy i przestróżki

Wszystkie dziewczęta, które mają małe nóżki,

To mają piękne usta i serca — a właśnie

Ona piękną ma nóżkę…

GOPLANA

/ zapalając się /

Jeśli mi ciebie kto wydrze, kochanku.

Ty jesteś moim!

moim!

moim wiecznie!

Choćbyś miał księżyc za ślubny pierścionek,

Choćbyś miał księżyc, to ja go rozłamię,

Zagaszę księżyc, który cię prowadzi

Do pocałunków, do kochanki domu.

Ach bądź mi wiernym!

błagam cię!

zaklinam!

Na twoje własne szczęście.

Ach!

zaklinam!

Bo zginiesz, luby… nie… razem zginiemy,

Ale ty zginiesz także, gdy ja zginę…

Więc nie chcę zginąć, abyś ty nie zginął.

Przynajmniej dzisiaj nie chodź tam wieczorem,

Przynajmniej dzisiaj nie chodź tam… ja każę…

GRABIEC

A któż ty jesteś, co każesz?

GOPLANA

Królowa fali, Goplana.

GRABIEC

Jezus Maryja!

a tom popadł w biedę,

Szatana żona chce być moją żoną.

/ Grabiec ucieka.

/

GOPLANA

/ sama /

Niech słońce gaśnie!

niechaj gwiazdy toną

W bezdrożne niebo!

niechaj róże więdną!

Co mi po słońcu, po gwiazdach, po kwiatach,

Wolę je stracić niż kochanka stracić.

Co mam potęgi, co nadprzyrodzonej

Siły nad światem; to obrócę na to,

Aby to serce podbić i mieć moim…

Skierko!

Chochliku!…

SKIERKA

/ przybiega /

Moją rozmowę z kochankiem?

aniołem?

SKIERKA

Nie karz… ciekawość… szczera moja skrucha,

Biały powoju kwiatek uszczyknąłem

I końcem rożka włożywszy do ucha

Słyszałem… przez kwiat…

GOPLANA

SKIERKA

Ciągnie się z wiankiem…

/ Wchodzi Chochlik z wiankiem.

/

GOPLANA

Patrz, coś ty narwał chwastu i pokrzywy,

Brzydkich piołunów, koniczyn, trawniku.

SKIERKA

Pozwól mi, pani, niech ja go wysiekę

Za taki wianek…

CHOCHLIK

GOPLANA

Słuchajcie mię cicho, diabliki…

Oto, Chochlo, polecisz za moim kochankiem;

Idź przy nim, przed nim, za nim, jak skoczne ogniki,

I błąkaj po murawach tak, by przed porankiem

Nie trafił do mieszkania — ani do tej chaty,

Gdzie mieszkają dwie piękne dziewczęta — dwa kwiaty,

Córki wdowy… rozumiesz… a o wschodzie słońca

Tu miłego przyprowadź.

CHOCHLIK

Błąkał i sadzał w błocie… cha!

cha!

cha!

cha!

cha!

cha!

/ Odchodzi Chochlik.

/

GOPLANA

A ty, mój Skierko, leć na mały mostek

Gdzie jest mogiła samobójcy stracha

Ukryj się w łozy zarostek.

Za godzinę przez ten mostek

Będzie jechał pan bogaty,

Ustrojony w złote szaty,

Jak do ślubu — bez oręży,

I kareta złotem błyska,

I pięć rumaków w zaprzęży;

Cztery karych i klacz biała

Przodem lecąc iskry ciska.

A na mostku wypróchniała

Leży belka drżąca, śliska.

Czy rozumiesz?

SKIERKA

GOPLANA

/ skłaniając głową /

Ani ludziom, ni koniom.

SKIERKA

GOPLANA

Tego pana w płaszczu złotym,

Hymnem wiatru czułym, tkliwym

Zaprowadzić aż do chaty,

Gdzie mieszka uboga wdowa

I dwie młode córki chowa.

Uczyń tak, by pan bogaty

Wziął tam żonę i we dwoje

Odjechał złotą karetą.

Luby Skierko!

dziecię moje!

SKIERKA

Nim dwa razy słońce zaśnie,

/ odlatuje /

GOPLANA

Więc rozesłałam sylfy; niechaj pracują

Na moje szczęście.

Teraz nie idzie o to,

Aby wojskami kwiatów zdobywać niwy;

Nie kwiatów strzec mi teraz, nie tęcze winąć,

Ani słowiki uczyć piosenek, ani

Budzić jaskółki wodne… kocham!… ginę!…

A jeśli on mię kochać nie będzie?

cała

W mgłę się rozpłynę białą, i spadnę łzami

Na jaki polny kwiat, i z nim uwiędnę.

/ rozpływa się w powietrzu /

SCENA III

/ Chata Wdowy.

/

/ Wdowa i córki jej Balladyna i Alina wchodzą z sierpami.

/

WDOWA

Zakończony dzień pracy.

Moja Balladyno,

Twoje rączki od słońca całe się rozpłyną

Jak lodu krysztaliki.

Już my jutro rano

Z Alinką na poletku dożniemy ostatka;

A ty, moje dzieciątko, siedź sobie za ścianą…

ALINA

Nie!

nie, nie, jutro odpoczywa matka,

A my z siostrzycą idziemy na żniwo.

Słoneczko lubi twoje główkę siwą

I leci na nią by natrętna osa

Do białych kwiatków; ani go od włosa

Liściem odpędzić; że też nigdy chmurki

Bóg nie nadwieje, aby cię zakryła.

O!

biedna matko!

WDOWA

Z wami to nawet ubożyzna miła;

A kto posieje dla Boga, nie straci.

Zawsze ja myślę, że wam Bóg zapłaci

Bogatym mężem… a kto wie?

a może

Już o was słychać na królewskim dworze?

A my tu żniemy, aż tu nagle z boru

Jaki królewic — niech i kuchta dworu

Albo koniuszy — zajeżdża karetą…

I mówi do mnie: „Podściwa kobieto,

Daj mi za żonę jedną z córek”.

— „Panie!

Weź Balladynę, piękna jak dziewanna”.

—

Tobie się także, Alino, dostanie

Rycerz za męża… ale starsza panna

Powinna prędzej zostać panną młodą.

W rzeczułkach woda goni się za wodą.

Mój królewicu, żeń się z Balladyną.

BALLADYNA

Gdzie ty mój grzebień podziałaś, Alino?

Co ty tam słuchasz, jak się matce marzy.

ALINA

Wiesz, Balladyno, że to jej do twarzy,

Kiedy śni głośno, kiedy się uśmiecha.

WDOWA

/ do Balladyny /

Dobrze ty mówisz!

Chata taka licha,

A mnie się marzy Bóg wie nie co…

Ale Bogu się także w wiekuistej chwale

Musi coś marzyć… a gdyby też

Bogu Chciało się matce dać złotego zięcia…

BALLADYNA

Ach!

słychać jakiś tarkot na rozłogu,

Jedzie gościńcem dwór jakiegoś księcia.

Pięć koni… złota kareta… ach kto to?…

Jedzie aleją…

Jak to pięknie złoto

Między drzewami błyska!…

Ach!

mój Boże,

Co im się stało?… śród naszego mostu

Powóz prrr… stanął… i ruszyć nie może…

WDOWA

Pewnie chcą konie napoić…

BALLADYNA

Pan poi konie na drodze po prostu…

WDOWA

Ha!

jeśli pić chcą…

ALINA

Trzeba zapalić sosnowe łuczywo…

BALLADYNA

/ biegnąc od okna /

Ach lampę zaświeć… ach lampę… co żywo…

O!

gdzie mój grzebień?

/ Słychać pukanie do drzwi.

/

WDOWA

Otwórz, Bladyno.

BALLADYNA

WDOWA

Prędzej otwórzcie… ktoś do chaty stuka.

ALINA

Ach ja się boję…

WDOWA

Boga wychwala… ja odemknę chatę…

/ patrzy przez dziurkę od klucza /

O jakie stroje złocisto–bogate!

/ otwiera /

Czy w imię Boga?…

/ Kirkor wchodzi.

/

KIRKOR

Proszę wybaczyć, ale nad strumieniem

Mostek pod moim załamał się kołem,

Szukam schronienia…

WDOWA

Mój królewicu, siadać — proszę siadać.

Chata uboga — raczyłeś powiadać,

Że powóz…

O!

to nieszczęście!

—

Dziewczęta!

To moje córki, jasny królewicu —

A to już dawno człowiek nie pamięta

Takich przypadków, chyba przy księżycu

Młynarz, co jechał przeszłej wiosny.

BALLADYNA

Dosyć — daj panu mówić…

/ Wchodzi Skierka niewidzialny dla aktorów.

/

KIRKOR

Słyszałem dźwięki luteń… czy to córki

Wasze grywają na lutni?

WDOWA

Nie… królewicu…

SKIERKA

Sympatycznymi kwiaty poukraszam

Obie dziewice, bo moja królowa

Nie powiedziała, do której nakłonić

Serce Kirkora…

Muzyka echowa

Zacznie hymnami powietrznymi dzwonić;

A wieniec kwiatów taką woń rozleje,

Że serce tego człowieka omdleje,

Że jednym sercem dwa serca pokocha.

/ Wkłada wieńce kwiatów na głowy dziewicom — słychać muzykę.

/

WDOWA

Może królewic chce odpocząć trocha?…

KIRKOR

/ z zadziwieniem i niespokojnością /

Odpocząć, kiedy dźwięki takie cudne

Słyszę…

Dziewice, wasze są to pieśni?…

Słyszę śpiewanie…

ALINA

Tu w chacie… cicho…

KIRKOR

Wspomnienie zamku pustego!…

SKIERKA

/ na stronie /

KIRKOR

Z jakich kadzideł ta woń się rozlała?…

To z pewna wasze wieńce, uroszone

Łzami wieczora, dają takie wonie?

BALLADYNA

Lecz my nie mamy wieńców.

/ Wchodzi Sługa Kirkora bogato ubrany.

/

SŁUGA

Koło w powozie…

KIRKOR

Ja tu zostanę…

/ Sługa odchodzi.

/

WDOWA

Królewic w chacie!

Na jakim on sienie

Spać będzie?…

Jemu listki róży cisną…

KIRKOR

/ do siebie /

Prawdę wróżyłeś, pustelniku stary:

Gdzie okienkami dwie różyczki błysną,

Gdzie dach słomiany…

SKIERKA

/ do siebie /

KIRKOR

/ do Wdowy /

Słuchajcie, matko!

na świat wyjechałem

Szukać ubogiej i cnotliwej żony;

Dalej nie jadę, bo tu napotkałem

Cudowne bóstwa!…

O!

gdybym dwa trony —

Ach!

powiem raczej, gdybym miał dwa serca!

Lecz zdaje mi się, że dwa serca noszę…

Dwoma sercami o dwie córki proszę;

Ale Bóg jedną tylko wziąść pozwala

I do ślubnego prowadzić kobierca;

Więc trzeba wybrać…

Czemuż losu fala

Rozbiła serce moje o dwie skały?

Ach czemuż oczy pierwej nie wybrały

I nie powiodły czucia?

Dziś nie umiem

Wybrać…

WDOWA

KIRKOR

Proszę o rękę jednej z córek… może

Słyszałaś kiedy o hrabi Kirkorze,

Co ma ogromny zamek, cztery wieże,

Złocisty powóz, konie i rycerze

Na swych usługach?…

Otóż Kirkor… to ja…

Proszę o jedną z córek…

WDOWA

Ja dwie mam córki — ale Balladyna…

KIRKOR

Czy starsza?

WDOWA

Także jak anioł…

KIRKOR

Starsza jak śniegi — u tej warkocz cudny

Niby listkami brzoza przyodziana;

Ta z alabastrów — a ta zaś różana —

Ta ma pod rzęsą węgle — ta fijołki —

Ta jako złote na zorzy aniołki,

A ta zaś jako noc biała nad rankiem.

Więc jednej mężem — drugiej być kochankiem;

Więc obie kochać, a jedną zaślubić?

Lecz którą kochać?

którą tylko lubić?…

Niech się przynajmniej z ust różanych dowiem,

Która mnie kocha?…

/ do dziewic /

Czy mnie kochacie?

BALLADYNA

„Nie”… ale nie śmiem wymówić: „Tak, panie” —

Może ty zgadniesz, choć będę milczała;

Zgadnij, rycerzu.

KIRKOR

/ do Aliny /

ALINA

/ rzucając się na łono matki /

Kocham…

KIRKOR

WDOWA

że muszą kochać!… tożby to dopiero,

Gdyby nie kochać rycerza, co szczerą

Mógłby za żonę wziąść sobie królewnę,

Piękny i śmiały.

KIRKOR

Będzie mię więcej kochała po ślubie?

Jak będzie kochać?

lubić, co ja lubię?

Jak mi rozchmurzać gniewu nawałnice?

BALLADYNA

O panie!

jeśli w zamku są czeluście,

Z czeluści ogień bucha, a ty każesz

Wskoczyć — to wskoczę.

Jeśli na odpuście

Ksiądz nie rozgrzeszy, to wezmę na siebie

Śmiertelne grzechy, którymi się zmażesz.

Jeżeli dzida będzie mierzyć w ciebie,

Stanę przed tobą i za ciebie zginę…

Czegóż chcesz więcej?…

WDOWA

Szczera jak złoto.

KIRKOR

Co mi przyrzekasz?

ALINA

KIRKOR

Ach nie wiem, której oddać rękę lewą

Jako szwagierce — a której z pierścionkiem

O!

gdybym ujrzał tę gwiazdę przedsterną,

Co wiodła króle do Dzieciątka żłobu!

Serce mam jedno, a ciągnie do obu.

Którą odrzucić?

której być małżonkiem?

Obie kochają, więc niesprawiedliwość

Poniesie jedna, jeśli wezmę drugą.

W obojgu jedna prostota i tkliwość,

W obojgu miłość jednaką zasługą…

Którą tu wybrać?…

ALINA

Szlachetny panie, to musisz obiecać,

Że mię do zamku twojego zabierzesz

Z matką i siostrą…

Bo któż będzie matce

Gotować garnek?

kto ogień rozniecać?

Ona nie może zostać w biednej chatce,

Kiedy ja będę w pałacach mieszkała.

Patrz, ona siwa jak różyczka biała.

O!

widzisz panie… musisz także ze mną

I matkę zabrać…

KIRKOR

Rozkoszą serce napełnia… o!

miła…

WDOWA

Lecz Balladyna to samo mówiła

W sercu i w myśli…

Wierzaj mi, rycerzu,

I Balladyna kocha matkę starą.

KIRKOR

Jużem był wybrał i znów mi w puklerzu

Dwa serca biją…

BALLADYNA

Niegodną twojej ręki, ale piekła,

Żebym się matki kochanej wyrzekła.

Prócz matki, siostry, wszystko ci poświęcę.

KIRKOR

Oślepionego chyba losu ręce

Wskażą mi żonę…

SKIERKA

/ śpiewa do ucha Wdowy /

Matko, w lesie są maliny,

Niechaj idą w las dziewczyny.

Która więcej malin zbierze,

Tę za żonę pan wybierze.

WDOWA

Przyszło do głowy…

Mój ty królewicu,

Jeśli pozwolisz twej pokornej służce,

To ci poradzi, piękny krasnolicu.

Oto niech rankiem idą w las dziewczyny,

A każda weźmie dzbanek z czarnej gliny;

I niechaj malin szukają po lesie:

A która pierwsza dzban pełny przyniesie

Świeżych malinek, tę weźmiesz za żonę.

KIRKOR

Wyborna rada…

O!

złota prostoto!

Ty mi dasz szczęście niczym nie skłócone,

Dnie rozkoszami przeplatane z cnotą.

Tak, moja matko… niech o słońca wschodzie

W las idą córki z dzbankami na głowie.

A my w lipowym usiądziemy chłodzie;

Która powróci pierwsza, ta się zowie

Hrabini Kirkor…

Sądź sam, wielki Boże.

WDOWA

Królewic znajdziesz w tej chateczce łoże,

Pachnące siano zakryte bielizną.

Wierzaj mi, panie, żabki się nie wślizną

Do twego sianka… proszę do alkowy.

KIRKOR

/ klaszcze /

/ Wchodzi Sługa.

/

Przynieś z powozu puchar kryształowy,

Wino i zimne żubrowe pieczywo…

/ Sługa odchodzi.

/

Bądźcie mi zdrowe, piękne narzeczone…

/ odchodzi do alkowy poprzedzany przez Wdowę /

ALINA

Siostrzyco moja… o!

jakież to dziwo,

O!

jakie szczęście!

BALLADYNA

To szczęście, siostro, może nie dla ciebie…

ALINA

O!

moja siostro… wszakże to na niebie

Jeśli nie słońce, to gwiazdy nad głową:

Jeśli nie będę panią Kirkorową,

To będę pani Kirkorowej siostrą.

A tobie jutro trzeba wziąść się ostro

Do tych malinek, bo wiesz, że ja zawsze

Uprzedzam ciebie i mam pełny dzbanek.

Nie wiem, czy na mnie jagody łaskawsze

Same się tłoczą… czy tam… twój kochanek…

BALLADYNA

Milcz!…

ALINA

Malin nie zbierasz…

BALLADYNA

ALINA

Nic… tylko mówię, że ja bym nie chciała

Rzucić kochanka ani dla rycerza,

Ani dla króla… a gdybym kochała,

Wzajem kochana, rolnika, pasterza,

To już by żaden Kirkor…

BALLADYNA

Od głupiej siostry…

/ Słychać klaskanie za chatą.

— Balladyna zapala świeczkę i ukrywszy ją w dłoni wychodzi.

/

ALINA

Wyszła ze świeczką…

O, mój wielki Boże!

Co tam pan Grabek powie na te zdrady.

Bo też ta siostra chce iść za Kirkora,

A jam widziała na kwiatkach ugora,

Ba!

i pod naszą osiną słyszałam

Sto pocałunków… przebacz mi, o!

Chryste,

Że sądzę miłość, której ach!

nie znałam…

/ klęka /

Widzisz, mój Boże!

ja mam serce czyste,

A przysięgając nie złamię przysięgi…

Boże!

ptaszęta u Twojej potęgi

Mogą uprosić o wiszeńkę czarną,

Jaskółkom w dziobek dajesz muszkę marną.

Jeśli ty zechcesz, Boże mój jedyny,

Gdzie stąpię… wszędzie czerwone maliny…

/ siada na ławie i usypia /

SKIERKA

/ śpiewa /

Niech sen szczęścia pozłacany

Zamyka oczy dziewczyny…

A ja lecę do Goplany…

/ odchodzi /

ALINA

/ przez sen /

Wszędzie maliny!

maliny!

maliny…

KONIEC AKTU PIERWSZEGO

AKT DRUGI

/ Las przy jeziorze Gople.

— Wschód słońca.

— Chochlik i Grabiec w czerwone błoto trzęsawic uwalany — i dobrze podpiły.

/

GRABIEC

Nie pójdę krokiem dalej.

CHOCHLIK

Do twojego domostwa.

GRABIEC

Nie wierzę tobie… bo mię błąkasz — sadzasz w błocie

I wykręcasz ogonem…

Nie… mój czarny kocie,

Chciałem ciebie pogłaskać, a ogień wytrysnął…

Spać chcę.

CHOCHLIK

GRABIEC

/ trzymając się dębu /

I nie dziw, dąb przyjaciel grabiny…

Mój dębie.

Wierz mi, że cię szacuję; co w sercu, to w gębie.

CHOCHLIK

Chodźmy dalej…

GRABIEC

Choćbyś mi raj pokazał, gdzie Bóg wróble strzela,

To nie porzucę dębu, co się cały chwieje

I potrzebuje wsparcia.

— Patrz, biedaczek mdleje.

Tu, psie!

tutaj z latarnią!

zgubiłem dębinę.

Ha!

dąb uciekł… nie poznał mnie… obrosłem w trzcinę

Siedząc w błotach noc całą…

CHOCHLIK

GRABIEC

Masz ze mnie przyjaciela — na to jak na lato…

Nie… to już nie przystoi… jeśli karczma dama

Kocha mię, jak ja kocham… to nadejdzie sama…

Głupstwo chodzić do dziewcząt…

Skąd ty masz tabakę?

CHOCHLIK

Od pana Lucyfera.

GRABIEC

Psie mój miły, poszukaj zająca — a strzelę.

CHOCHLIK

Czym?…

GRABIEC

Przepraszam ciebie bardzo, żem cię zawiódł w błota,

Siedzieliśmy w kałuży po uszy jak cnota,

I kichali — kichali… mój nos w nos waćpana.

CHOCHLIK

Pamiętasz, co nam trzcina mówiła?

GRABIEC

Przyszła na pomoc…

CHOCHLIK

GRABIEC

Ja zawsze obwiniałem trzciny o obłudę…

/ kładzie się /

CHOCHLIK

Chodź dalej…

GRABIEC

CHOCHLIK

GRABIEC

/ śpiewa /

Siedzą gołębie,

Na stawku pływają kaczki…

Jeżeliś przyjacielem, to zanieś do praczki

Moje spodnie…

CHOCHLIK

GRABIEC

Nie chcesz?… to idź do diabła, kocie czarownicy.

CHOCHLIK

Dobrej nocy…

GRABIEC

Szedłbym jeszcze do karczmy, ale nie mam siły.

Dobranoc…

/ zasypia /

CHOCHLIK

Spił się, cały w czerwonej umazgał się rudzie

I śpi; niech sobie teraz nadchodzi Goplana.

/ Goplana wchodzi ze Skierką.

/

GOPLANA

Gdzie on?

ach, zasnął…

Niech zorza różana

Pierwsze mu blaski na oblicze rzuci:

Lecz niech się zorza na poły zasmuci

I płaczem rosy słońce tak przesłoni,

Aby łagodne powiek nie raziło…

A ty, Chochliku, weźmij z hojnej dłoni

Twoją nagrodę…

CHOCHLIK

/ biorąc dar /

Pełny tabaką… dzięki ci, królowo,

Przez dwa dni będę częstował hiszpanką

Chłopstwo pijane…

GOPLANA

/ do Skierki /

Kirkora?…

SKIERKA

GOPLANA

SKIERKA

Przyjdą do lasu szukać malin obie,

Jak ci mówiłem…

GOPLANA

SKIERKA

Spuść się na czarne Balladyny serce;

Zazdrość widziałem w maleńkiej iskierce,

Więcej niż zazdrość…

GOPLANA

SKIERKA

Alina boskiej wzywając pomocy

Usnęła cicho, marząc o malinach;

A Balladyna zapaliła świecę

I wyszła, bo ktoś zaklaskał w osinach.

Leciałem za nią śledzić tajemnicę

Nocnej przechadzki…

Jako mgliste mary

Szła po murawach i drżąca, i cicha:

A płomyk świecy przez różowe szpary

Białych paluszków, jak z róży kielicha,

Błyskał i gasnął, to błyskał, to gasnął.

Zbudził się ptaszek w osinach i zasnął,

Tak cicho przeszła wietrznymi poloty,

Tak cicho przeszła…

Ćmy wianeczek złoty

Zwinął się, leciał nad dziewicy głową.

Stanęła… słucham… ona ciche słowo

Wmieszała w szmery listeczków osiny…

Ktoś odpowiedział…

GOPLANA

Drużka?…

SKIERKA

GOPLANA

SKIERKA

GOPLANA

/ pokazując na śpiącego Grabka /

On?

SKIERKA

GOPLANA

/ do Chochlika /

Przeszkodzić.

CHOCHLIK

GOPLANA

Zamknij Chochlika, Skierko, w muszli żabiej

I na jezioro puść by kota w łodzi.

CHOCHLIK

O pani!

pani!

lepiej ty mię zabij…

GOPLANA

Zabić nie mogę, lecz mogę ukarać…

SKIERKA

Pójdź, panie Chochlo, o łódkę się starać.

/ Chochlik, przekrzywiając się jak krnąbrne dziecko, odchodzi ze Skierką.

/

GOPLANA

Więc on ją widział… on ją widział nocą;

Przekleństwo!

wczoraj widział ją w osinie.

Niechaj te gwiazdy nigdy się nie złocą,

Co im świeciły!

Niech ten miesiąc ginie!

Niechaj anielskiej drogi mleczne stopnie

W proch się rozsypią!…

On był tam? — okropnie.

Żeby ta dziewa jedno mi spojrzenie

Przedała dzisiaj za brylanty światów…

Jak go ukarać?… ach ja się zamienię

W błękitny powój i węzłami kwiatów

Na śmierć uścisnę…

O nie… z tego wianka

Kochanek żywy wyjdzie, a kochanka

Rozpłomieniona miłością omdleje.

Jak go ukarać?…

Niechaj wrośnie wszystek

W płaczącą wierzbę, korą się odzieje,

Niech się na drzewie skłoni każdy listek,

Jakoby smutny przewinieniem spadał

I płakał…

Luby, gdy cię tak zobaczę,

Że będziesz płaczem na płacz odpowiadał,

To będę płakać, ach!

że wierzba płacze.

/ Skierka wraca.

/

SKIERKA

Zamknięty w muszli po strumykach skacze

I na jezioro wyjeżdża w powozie

Nieboszczki żaby.

GOPLANA

/ Skierka podaje Goplanie pręcik.

/

Obudź się teraz!

obudź się, kochany!

Powiedz, dlaczego?…

GRABIEC

/ senny /

GOPLANA

Powiedz, dlaczego?

jak miłosny słowik

Piosnką wieczora?…

GRABIEC

/ śniąc na pół /

I włóż pod głowę za poduszkę… a nie?

To idź do stawu, rybo, koczkodanie.

GOPLANA

Więc poznaj władzę Goplany!

Wrośnij w ziemię i z tej ziemi

Wyrośnij korą odziany

I liściami płaczącemi.

/ Grabiec tonie w ziemię, wierzba na tym miejscu wyrasta.

/

Rośnij, wierzbo płacząca:

Skarż się, gdy ptaszek trąca,

Gdy cię strumyk podrywa;

Kiedy wietrzyk rozniesie

Twoje listki po lesie

Skierko!

przyszlij słowika, niech tej wierzbie śpiewa

Słowa miłosne i niech ją nauczy

Kochać i płakać;

Ale niech żaden dziób kruczy

Nie śmie nad nią smutnie krakać

Pieśni pogrzebu,

Bo ta wierzba nie umarła.

SKIERKA

O!

jakże pięknie listki rozpostarła!

Jak się kłania kwiatom, niebu.

Wierzba wyrosła z człowieka

I piękniejsza niż był człowiek.

GOPLANA

Niechaj teraz kochanek Balladyny czeka,

Niechaj sękowym okiem spod korzanych powiek

Upatruje dziewicy…

SKIERKA

Niosą na głowach czarne dzbanki z gliny,

Szukają malin.

GOPLANA

/ Goplana i Skierka kryją się.

— Alina wchodzi z dzbankiem na głowie.

/

ALINA

Ach pełno malin — a jakie różowe!

A na nich perły rosy kryształowe.

Usta Kirkora takie koralowe

Jak te maliny…

Fijołeczki świeże,

Wzdychacie próżno, bo ja nie mam czasu

Zrywać fijołków — bo siostrzyczka zbierze

Dzban pełny malin i powróci z lasu,

I weźmie męża; a ja z fijołkami

Zostanę panną…

Choćbyście wy były,

Fijołki moje, złotymi różami,

Wolę maliny.

/ śpiewa, szukając malin /

Mój miły!

mój miły!

Złoty wielki pan.

Mojemu miłemu

Niosę malin dzban,

Bo on woli, mój kochanek,

Taki pełny malin dzbanek

Niż zbożowy łan.

Oh!

Niż zbożowy łan.

/ odchodzi w prawo /

/ Wchodzi Balladyna z dzbankiem na głowie.

/

BALLADYNA

Jak mało malin!

a jakie czerwone

By krew.

— Jak mało — w którą pójdę stronę?

Nie wiem…

A niebo jakie zapalone

Jak krew…

Czemu ty, słońce, wschodzisz krwawo?

Noc wolę ciemną niż taki poranek…

Gdzie moja siostra?… musiała na prawo

Pójść i napełnić malinami dzbanek;

A ja śród jagód chodzę obłąkana

Jakąś rozpaczą i łzy gubię w rosie.

ALINA

/ z głębi lasu /

Siostrzyczko moja!

siostrzyczko kochana!

A gdzie ty?…

BALLADYNA

Musi mieć pełny dzbanek…

/ Alina wchodzi.

/

ALINA

BALLADYNA

Co?…

ALINA

BALLADYNA

ALINA

Coż ty robiłaś?

BALLADYNA

ALINA

Ja mam dzban pełny, mniej jedną maliną.

BALLADYNA

Weź tę malinę z mego dzbanka.

ALINA

Siostrzyczko moja, powiedz, gdzieżeś była?

Wyszłyśmy razem, miałaś dosyć czasu;

Wszak ja ci, siostro, nie ukradłam lasu.

Dlaczegóż teraz z taką białą twarzą

I z przyciętymi ustami?…

BALLADYNA

Z twojego dzbanka maliny jak węże,

Aby mię kąsać żądłami wymówek.

Idź i bądź panią!

siostra się zaprzęże

Jak wół do pługa, będzie tłoczyć olej

Z kolących siemion i z brzydkich makówek.

ALINA

A wstydź się, siostro… proszę cię, nie bolej

Nad moim szczęściem.

BALLADYNA

ALINA

Ten śmiech okropny?

siostro!

czy ty chora?

Jeżeli wielkiej doznajesz rozpaczy,

To powiedz…

Ale ty kochasz Kirkora?

Ty bardzo kochasz?

Siostro!

powiedz szczerze!

Bo widzisz, rybko, są inni rycerze,

Jak będę panią, to ci znajdę męża…

BALLADYNA

Ty będziesz panią?

ty!

ty!

/ dobywa noża /

ALINA

Co ten nóż znaczy?…

BALLADYNA

W malinach…

ALINA

Kalinko moja!

co tobie?

co tobie?

Czemu ty blada?

ach!

jak to okropnie!

Przemów choć słówko!

Usiądźmy tu obie

I mówmy z sobą otwarcie, roztropnie,

Jak dwie siostrzyczki.

/ Siadają na murawie.

/

Ach nie dlatego, że Kirkor bogaty,

Że wielki rycerz, pan możnego dwora,

Że ma karetę złotą, złote szaty;

A jednak miło mi, że chodzi w złocie,

Że miecz ma jasny, służebników krocie:

Bo to jak rycerz w bajce, co się rodzi

Z wielkiego króla i w lesie znachodzi

Jakąś zaklętą królewnę.

BALLADYNA

/ wstając z pomieszaniem /

ALINA

/ wstając /

Co tobie?

BALLADYNA

/ ze wzrastającym pomięszaniem /

ALINA

Co też ty mówisz?

BALLADYNA

ALINA

A kto wie, siostro?

gdybyś poprosiła,

Pocałowała usteczka Aliny,

Może bym dała?… spróbuj, Balladynko…

BALLADYNA

Prosić?…

ALINA

BALLADYNA

/ przystępując /

Co?…

ALINA

To moje szczęście, mój mąż, mój kochanek,

Moje sny złote i mój ślubny wianek,

I wszystko moje…

BALLADYNA

/ z wściekłością natrętną /

ALINA

Siostro?…

BALLADYNA

ALINA

/ z dziecinnym naigrawaniem się /

Bo?…

Nie masz malin, więc suche żołędzie

Uzbierasz w dzbanek — czy wierzbowe liście?…

I tak… ja prędzej biegam i przez miedzę

Ubiegnę ciebie…

BALLADYNA

ALINA

Że ciebie w locie, siostrzyczko, wyprzedzę…

BALLADYNA

Ty!

ALINA

Oczyma…

Nie wiem… ja się ciebie boję.

BALLADYNA

/ zbliża się i bierze ją za rękę /

I ja się boję… połóż się na ziemi…

Połóż… ha!

/ zabija /

ALINA

/ pada /

BALLADYNA

Ręce zrobiły?…

O!…

GŁOS Z WIERZBY

BALLADYNA

/ przerażona /

Kto to?… zawołał ktoś?… czy to ja sama

Za siebie samą modliłam się?…

Żmija,

Kobieta, siostra — nie siostra…

Krwi plama

Tu — i tu — i tu —

/ pokazując na czoło, plami je palcem /

Za malin dzbanek siostrę?…

Jeśli z bora

Kto tak zapyta?

powiem — ja.

— Nie mogę

Skłamać i powiem: ja!

— Jak to ja?…

Wczora

Mogłabym przysiąc, że nie…

W las!… w las!… w drogę,

Wczorajsze serce niechaj się za ciebie

Modli.

— Ach jam się wczoraj nie modliła.

To źle!

źle! — dzisiaj już nie czas…

Na niebie

Jest Bóg… zapomnę, że jest, będę żyła,

Jakby nie było Boga.

/ odbiega w las /

/ Goplana i Skierka wchodzą.

— Alina leży zabita.

/

GOPLANA

Ludzie tak siebie zarzynają nożem.

Nie wiem, jak ludzka poczyna roztropność

W takim zdarzeniu?…

My duchy nie możem

Znać owych ziółek, które rany leczą;

A ona ciepła, może jeszcze żywa?

Pustelnik nieraz ziółka w lesie zrywa,

Więc może, gdyby miał koło niej pieczą,

Do życia wróci…

Ach Skierko mój drogi,

Sprowadź tu pustelnika.

/ Skierka odbiega.

/

Jeżeli zabójczyni padnie na kolana,

Bądźcie pod jej kolanami.

Niech leci wiatrem ścigana,

Przerażona strumyka mruczącego łzami

Jak siostry płaczem…

/ patrząc w las /

Widzę tego pasterza, co się zwie tułaczem,

Wygnanym z kraju szczęścia, i po całym świecie

Szukał próżno kochanki… dziś kocha się w kwiecie,

W słońcu, w gwiazdach… w jutrzence… niech ujrzy te ciało…

/ odchodzi w las /

/ Wchodzi Filon patrząc w niebo.

/

FILON

/ z emfazą /

Po co mi świecisz, małżonko Tytana,

Twarzą, co przeszła z różowej na białą?…

Po co mi świecisz, Febie?

Tyś do rana

Miłością konał na Tetydy łonie;

A teraz puszczasz rozhukane konie,

I z szat wilgotnych srebrną trzęsiesz rosę,

Szczęśliwy Febie!…

Tam blada Dyjanna,

Patrząc na twoje czoło złotowłose,

Przed Endymionem kryje się w błękicie,

Do głębi serca promieniami ranna…

Miłość — to światło, to niebo, to życie!

A jam nie kochał!

o biada mi!

biada!

/ spostrzega ciało Aliny /

Cóż to za bóstwo?…

Jak marmury blada!

Nieżywa?…

Boże!

a taka podobna

Do nieśmiertelnych bogiń — i nieżywa —

Jak nad nią płacze ta wierzba żałobna!

A moja dusza na marzenia tkliwa

Łez dla niej nie ma?…

Samotność popsuła

Źródło łez moich!…

Jaka postać cudna!…

Jak ona wczoraj musiała być czuła!

Jak do niej wianek przypadał weselny!

Jak mogła kochać!…

A dziś!… śmierć obłudna

Życie wydarła, a wdzięk pośmiertelny

Na moją zgubę nieżywej nadała…

O!

mój aniele!

ty śmierci kochanka!

O!

jak miłośnie twoja ręka biała

Ujęła czarny dzbanek… z tego dzbanka

Płyną maliny, a z alabastrowej

Piersi wytryska drugi taki strumień

Piękniejszy barwą od krwi malinowej.

Ach!

twój zabójca od dwu będzie sumień

Ścigany za te dwa strumienie krwawe…

Nie… to zwierz leśny musiał zabić ciebie,

Człowiek by nie mógł — Boże!… oto rdzawe

Leży żelazo — to człowiek!…

Ach w niebie

Szukać schronienia przed tłumem tych ludzi!

Spij, moja luba!

ciebie nie obudzi

Ten pocałunek… a mnie niech zabije…

/ Całuje usta umarłej i podnosi nóż…

Pustelnik nadbiega.

/

PUSTELNIK

Stój!

stój, zabójco.

— On żelazo kryje

Do swoich piersi…

FILON

Znalazłem przecie kochankę… nieżywą.

PUSTELNIK

Czyjeż to miecze takie kwiaty ranią?

Któż te pustynie krwią czerwieni żywą?

Czy tu król Popiel zawitał i plami

Białe lilije naszych lasów?…

FILON

Krew tę obmyję…

PUSTELNIK

FILON

Umarła… patrzaj… tu!

tu!

tu… niebieski

Kwiatek — znak śmierci śród białego łona..

Gwiazdeczka śmierci…

PUSTELNIK

Podnieś umarłą i weź na ramiona;

Ja ci pomogę dźwigać lekkie ciało.

W celi mam ziółka…

FILON

Krzepisz nadzieją; ty podajesz ramię

Duszy nieszczęsnej, która się już kładła

W mogiłę żalu… pozwól, że ułamię

Gałązkę z wierzby, pod którą upadła

Kochanka moja okropnie zabita…

Tum ją zobaczył — tu pokochał — stracił

Wprzód, nim pokochał…

Ach w przeszłości świta

Szczęście stracone; jam się nie zbogacił,

A skarb znalazłem…

/ urywa gałązkę z wierzby /

GŁOS Z WIERZBY

FILON

Ta wierzba gada…

PUSTELNIK

Ja znam się z nimi; nieraz mi do celi

W okna stukają…

FILON

Ale umarli…

PUSTELNIK

/ Filon bierze na ramiona ciało Aliny i odchodzi z Pustelnikiem.

Goplana i Skierka wychodzą z gęstwin.

/

GOPLANA

/ wskazując na wierzbę /

Przeklęci ludzie!

jakim oni czołem

Śmieli ułamać gałąź z tego drzewa?

On musi cierpić…

SKIERKA

Gorzkiego z rany… to zapewne woda

Z ziarnek pszenicy ogniem wymęczona,

Którą ci ludzie piją…

GOPLANA

Ach każdej łezki brylantowej szkoda,

Kiedy nie dla mnie płynie ze źrennicy.

Jutro ty będziesz wolny, mój kochanku;

Jutro wymawiać będziesz okrutnicy,

Że cię dręczyła z ranka do poranku…

Ukryj się, Skierko — patrzaj!

Balladyna

Zbłąkana w lesie tu nadchodzi, sina,

Okropnie blada, z rozpuszczonym włosem.

Ja twarz zakryję i pod wierzbą siędę;

Będę mówiła do niej siostry głosem

I obłąkaną gryźć będę… gryźć będę…

/ Skierka odchodzi.

/

BALLADYNA

/ wbiega na scenę, obłąkana /

Wiatr goni za mną i o siostrę pyta,

Krzyczę: „Zabita — zabita — zabita!”

Drzewa wołają: „Gdzie jest siostra twoja?”…

Chciałam krew obmyć… z błękitnego zdroja

Patrzała twarz jej blada i milcząca...

O… gdzie ja przyszła?… to wierzba płacząca…

Ta sama… gdzie ja…

— Siostra moja!… żywa!…

GOPLANA

Siostro…

BALLADYNA

Trup… trup… trup na mnie białą dłonią kiwa…

Wszystkie mi włosy przesiękły sumnieniem

I ciągną nazad, wstając z głowy.

— Ale

Nogi przykute…

GOPLANA

Nie mówią, siostro, żeś ty źle zrobiła?

I gdyby siostra twoja żyła?…

BALLADYNA

GOPLANA

Mogłażbyś ty ją zabić po raz drugi?

BALLADYNA

/ szukając koło siebie /

Zgubiłam mój nóż.

GOPLANA

Nóż twój był, siostro…

BALLADYNA

GOPLANA

Siostro!

lecz jeśli przebaczy Alina?…

Jeśli zapomni… i powie: „Siostrzyczko,

Miałam sen taki — do chaty wieczorem…

Nim wyszłaś w ciemne osiny ze świeczką,

Przyjechał rycerz; rycerz był upiorem,

Upiór dwie siostry pokochał szalenie

I obie wysłał na maliny; …śniłam,

Że gdyśmy zaszły w głuche lasu cienie,

Siostra mnie nożem…

Wtem się obudziłam…

Chodźmy do wróżki, niech sen wytłumaczy”…

BALLADYNA

/ zamyślona /

To sen… ach, prawda… i mnie się wydaje,

Że to sen, siostro…

GOPLANA

BALLADYNA

To sen…

GOPLANA

Żeśmy się długo zabawiły w borze.

BALLADYNA

A rycerz…

GOPLANA

BALLADYNA

Co?

ha okropnie, rycerz jak sen zniknął?

GOPLANA

Ale ja żyję…

BALLADYNA

To sen… to sen — ha?… rozum już przywyknął

Do twojej śmierci.

Skoro bym otarła

Krew z mojej ręki… byłabym szczęśliwa.

GOPLANA

/ odkrywa twarz /

Bądź nią, szatanie!

twa siostra nieżywa.

BALLADYNA

O wielki Boże!

a ty co za widmo?…

GOPLANA

Bańka z kryształu, którą wichry wydmą

Z błękitu fali… i barwami kwiatu

Malują zorze.

— Ale bądź spokojną,

Ja nie wyjawię tajemnicy światu,

Zostawię ciebie przeznaczeniem spójną

Z ręką rycerza i ze zbrodni ręką;

A ręka zbrodni dalej zaprowadzi.

Usychaj wiecznie tajemnicy męką.

Każda malina może ciebie zdradzi,

Ta wierzba ciebie widziała,

Korą wyśpiewa…

Lękaj się drzewa!

Lękaj się kwiatu!

Każda lilija albo róża biała

I na ślubie, i po ślubie

Będzie plamami szkarłatu

Na wszystkich liściach czerwona.

Idź… weź ten dzbanek… ja ciebie nie zgubię.

Ale natura zbrodnią pogwałcona

Mścić się będzie — idź do chaty.

/ Balladyna bierze z rąk Goplany dzbanek Aliny i odchodzi milcząca.

/

Odeszła i splamione krwią obmyje szaty.

Ale na czole plama zostanie czerwona;

Nie ostrzegłam jej, próżno byłoby ostrzegać,

Ta plama nie zejdzie z czoła.

— Ja zaś idę po fali kryształowej biegać.

Rzucę ten ciemny obraz zbrodni w jasne koła

Zwierciadlanego Gopła…

O blasku miesiąca

Wrócę słuchać, jak szumi ta wierzba płacząca.

/ odchodzi /

SCENA II

/ Ganek przed chatą Wdowy ocieniony lipą.

/

/ Wdowa i Kirkor siedzą na ławie.

/

KIRKOR

Nie widać córek…

WDOWA

Jedna za drugą jak dwie gąski białe,

Jedna za drugą.

Ach łzy mi się rzucą

Ze starych oczu, na Chrystusa chwałę,

Gdy je zobaczę…

KIRKOR

Czy Balladyna?

WDOWA

Wszak ona pierwsza w kościele i wszędzie

Pierwsza… z organem piosenkę zaczyna.

Alina także pierwsza.

KIRKOR

Może powróci?

WDOWA

Bogu to wiedzieć…

KIRKOR

Żem niespokojny o twoje dziewczęta…

WDOWA

To i ja właśnie… jakaś niby mara

W głowę mi wlazła.

Choć nikt nie pamięta,

Aby na wiosnę kiedy być nie było

Malin… a gdyby się też przytrafiło,

Że nie ma malin… tak marzyłam wczora,

Nim sen przyleciał… gdyby też śród bora

Nie było malin? — potem sama sobie

Mówiłam: „Głupiaś… wszakże koń przy żłobie,

Gdy nie ma owsa, to zajada siano;

Jeśli dziewczęta malin nie dostaną,

To nazbierają poziomek”.

— Wy, króle!

Może wam w zamkach nie znać się, co ziomka,

A co malina, co siano a słomka,

A co są dziuple, a co pszczelne ule.

Wam tylko złoto, złoto, zawsze złoto…

KIRKOR

Ach!

nie wierz temu… nieraz my zgryzotą

Trapieni w zamkach dnie pędzimy liche.

Po stokroć, matko, wolę twoje ciche

I wiejskie życie…

Miło na tym ganku

Czekać wieśniaczej małżonki, jak lubo

Kołysze sercem ten powiew poranku;

Ty taka dobra, choć masz szatę grubą.

WDOWA

To mój świąteczny przecie ubiór — proszę!

Cycowa suknia!… tylko w święto noszę

Takie ornaty…

Wraca Balladyna…

KIRKOR

Gdzie?

WDOWA

Patrz, panie!

oto jaskółeczka sina

Zamiast wylecić, kryje się pod słomą,

I cicho siedzi…

Gdyby zaś Alina

Wracała z gaju, tobyś to, mój panie,

Usłyszał w belkach szum i świegotanie,

Jedna za drugą pyrr… pyrr… lecą z gniazdek

Do tej dziewczynki i nad nią się kręcą

Niby chmureczka małych, czarnych gwiazdek

Nad białą gwiazdką…

KIRKOR

Ptaszki do młodszej córki?

WDOWA

KIRKOR

Z tym czarnym dzbankiem na głowie.

/ Balladyna wchodzi ze spuszczoną głową.

/

Oddaj mi dzbanek, ja ci zaś nawzajem

Daję pierścionek…

/ bierze dzbanek /

/ Balladyna odwraca głowę.

— Kirkor kładzie na jej palec pierścionek.

/

WDOWA

KIRKOR

Oby nam życie było słodkim rajem.

Idź do komnaty, starym obyczajem

Niechaj ci warkocz zaplatają swatki,

Niechaj świeżymi przetykają kwiatki,

A za godzinę, drżącą, uwieńczoną,

Wezmę z rąk matki, i będziesz mi żoną.

Kareta czeka, po księdza pojadę.

/ Odchodzi Kirkor.

/

BALLADYNA

Och!

WDOWA

Usteczka ściskasz?…

BALLADYNA

Nie wiem, jak wyznać?

WDOWA

Czy ty już drżąca od łożnicy proga

Chciałabyś uciec jak sarneczka?…

BALLADYNA

Złego mam donieść…

WDOWA

BALLADYNA

Ale Alina…

Ach… ta siostra młoda

I tak kochana…

Ach jaka jej szkoda!

WDOWA

Co, córko?

BALLADYNA

Twoja to wina, że dziś…

WDOWA

BALLADYNA

Lękam się mówić, może nie przekonam

Ślepej miłości, matki przywiązania.

Lecz któż by myślał, że ta młoda łania

Ucieknie…

WDOWA

BALLADYNA

WDOWA

Gdzie… jak?

z kim?

— Boże!

Matki się wyrzekła.

BALLADYNA

Ach przewidziałam dawno, że tak będzie.

Jakiś obdarty młokos chodził wszędzie

Za tą dziewczyną, szeptał jej do ucha.

Napominałam.

— Wiesz, jak ona słucha

Kazań od siostry…

I dziś… z nim uciekła…

WDOWA

Wyrodne dziecko!…

Więc idź aż do piekła!

Nie pomyślałaś na te stare oczy,

Że będą płakać… dobrze, bo nie będą

Płakać po tobie.

— Bo matka ma smoczy

Płód zamiast serca, można serce krajać,

To się kawałki węża znowu sprzeda

Jak płótna kawał…

Chciałabym ją łajać…

Przeklinać… dręczyć…

Ot, wiesz… że te oczy

Jak noże, ot tak… wlepiłabym w łono

Jak noże… tylko bez tej łzy, co mroczy.

Może byś ty mnie widziała szaloną,

Ale co płakać…

Nie!

nie!

nie!

/ płacze łkając /

BALLADYNA

I tak zasmucić!…

WDOWA

BALLADYNA

Zasmucić matkę starą?…

WDOWA

Tak starą…

Ale ona może wrócić.

Kto wie!…

Nieprawdaż, ona wrócić może?

Jak sama kiedy siądzie przy oświatce

Nocą… pomyśli: „Gdzie matka?” a już by

Serca nie miała, żeby też o matce

Nie pomyślała nigdy…

BALLADYNA

/ Słychać weselną muzykę.

/

WDOWA

Jak oni grają smutnie i wesoło…

Ty teraz skarbem moim… daj mi czoło,

Niech pocałuję…

Cóż to!

jakaś plama,

Jak krew czerwona?

BALLADYNA

/ z przerażeniem /

WDOWA

Może… daj… zetrę…

BALLADYNA

/ ścierajcąc /

WDOWA

Jeszcze jest…

BALLADYNA

/ trąc czoło /

WDOWA

W twoim pierścionku pięknie sobie świeci.

BALLADYNA

/ na nowo usiłując zetrzeć /

A teraz?…

WDOWA

Listek czerwony…

BALLADYNA

WDOWA

Daj mi tu czoło, a zetrę roztropnie.

Może to ranka…

/ wspina się na palcach /

BALLADYNA

Tej plamy…

WDOWA

BALLADYNA

WDOWA

Przyniosę wody spod owej topoli,

Gdzie piją wróble…

/ Wdowa odchodzi.

/

BALLADYNA

/ Wchodzą Swaty i Drużki, ustrojeni, z muzyką; zbliżają się do Balladyny, ta odwraca twarz.

/

SWATY

/ śpiew /

Nie odwracaj czoła,

Wstydliwa dziewczyno;

Mąż na ciebie woła,

Młodziutka kalino.

Nie odwracaj czoła…

DZIEWICE

/ śpiewając /

Chcą nam ciebie wydrzeć swaty;

Niech cię bronią białe kwiaty

Twego wianka…

SWATY

Kwiaty ciebie nie obronią

Ni białością, ani wonią,

Od kochanka…

/ Dziewice podają Balladynie kosze z kwiatami.

/

BALLADYNA

Precz!

precz.

— Odkąd zaczęły kwitnąć białe róże

Z czerwonymi plamami?…

Wynieście te kosze…

/ Balladyna ucieka do chaty.

/

JEDNA Z DZIEWIC

Pogardziła kwiatami, które ja przynoszę,

Ja, dawna przyjaciółka.

JEDEN Z MŁODZIEŃCÓW

Błyska złota kareta, jedzie Kirkor z księdzem.

DRUGI Z MŁODZIEŃCÓW

Przy tej karecie słońce zdaje się mosiędzem.

KONIEC AKTU DRUGIEGO

AKT TRZECI

/ Dom Wdowy dopalający się — przed pogorzeliskiem garstka wieśniaczego ludu.

/

PIERWSZA KOBIETA

Oj widzicie, jak diabły ludziom szczęście noszą.

Ta nędzarka, ta wdowa ze swoją kokoszą,

W złotej karecie błotem na nas biednych bryzga.

DRUGA KOBIETA

Oj prawda, że to gorzko, nam się to wyślizga,

Co się drugim dostało.

STARZEC

Że staruszka podczciwa, sam nasz ojciec Adam

Mógłby ją wziąść za żonę, lepiej mu przypadła

Niż Ewa…

PIERWSZA KOBIETA

STARZEC

Pamiętajcie, że ona ubogie leczyła.

Ty sama, co tu wrzeszczysz, moja pani miła,

Już by cię dawno szatan pojął do swej chwały,

Gdyby nie ta staruszka.

DRUGA KOBIETA

Także jej winien życie, więc jej nie zazdroszczę,

Dalibóg nie zazdroszczę; wóz sianem wymoszczę

I pojadę w zamczysku odwiedzić staruszkę…

DZIEWCZYNA

I Balladynie miło będzie widzieć drużkę.

Pojadę z tobą, matko.

DRUGA KOBIETA

To narwijże róż polnych i bławatków w życie,

Na wianek dla tej pani.

STARZEC

Widzisz ten pożar?

DRUGA KOBIETA

Chatę spalili — cóż stąd?

STARZEC

Chaty, słomy, bławatków i nas…

PIERWSZA KOBIETA

A mówiłam, że oni z biednych chłopków szydzą.

STARZEC

Dajcie im święty pokój.

DZIEWCZYNA

To zadzierała nosa!…

Widzieliście wczora.

Wstążkę czarną na czole miała zamiast wianka,

Wszystko, by się odróżnić… a w kosach równianka

Nie z białych róż, ze złotych…

Twarz niby upiora

Blada… a uśmiech hardy; a kiedy się śmieje,

To ząbków ani widać.

DRUGA KOBIETA

Jedźmy, dziewczyno, wozem do zamku Kirkora…

DRUGA DZIEWCZYNA

Nie jedź!

nie jedź!…

DZIEWCZYNA

DRUGA KOBIETA

I pojedzie…

Jak do nich mówić po godności?

STARZEC

Grzecznie mówić.

DRUGA KOBIETA

DZIEWCZYNA

Każą ci na dziedziniec wynieść kawał chleba,

A ty się kłaniasz nisko jak wieko u skrzyni;

A pani z okna plunie.

— Ha!

mościa grabini,

Przyniosłam ci kosz jajek.

— Wiecie wy, że ona

Była już na grabinie z dawna przeznaczona,

Bo miała wziąść za męża Grabka pijanicę.

Wiecie o tym?

na Boga… to nie tajemnice,

Zwąchali się z Grabiczem — to dziw, gdzie on siedział?

Nie było go na ślubie.

PIERWSZA KOBIETA

I poszedł do jeziora z rozpaczy.

DZIEWCZYNA

Wisusowi utonąć…

PIERWSZA KOBIETA

Z lasu, jak zwykle wiejską otoczony dziatwą,

Niby kania od wróblów…

/ Grabiec wpada na scenę, za nim tłum dzieci.

/

DZIEWCZYNA

Jeśli dotąd nic nie wie, nie mówcie o niczem;

Narwę grochu na wianek.

/ odchodzi /

DZIECI

Tańcujmy!

tańcuj, Grabku!

GRABIEC

STARZEC

Gdzieżeś to bywał?

czemu tak ponury?

GRABIEC

Co?

gdziem ja bywał?

DZIEWCZĘTA

GRABIEC

DZIEWCZĘTA

Co ty powiadasz?

GRABIEC

DZIECI

Grabiec był osłem…

GRABIEC

Bo mi się zdaje, że liściami szumię.

Gdybym przynajmniej miał tyle gałązek,

Co miałem wczora; nie szczędziłbym wiązek

Na wasze plecy.

DZIECI

GRABIEC

/ do starca /

Powiedz mi, starcze!

czy to można w lecie?…

Czy można to być? — dotąd korą świerzbię!

—

Być wierzbą?…

STARZEC

Ale grabinie to nie…

GRABIEC

Wierzbą…

STARZEC

GRABIEC

Bogdaj was diabeł pozamieniał w łozy,

Córki tej wierzby, i piekielne kozy

Wypuścił na was…

Ale ja w rozpaczy;

Ja byłem wierzbą…

STARZEC

A byłeś w karczmie?

GRABIEC

To byłem w karczmie.

STARZEC

GRABIEC

STARZEC

/ śmiejąc się /

Więc to sen, panie Grabku, wierzba owa!…

GRABIEC

/ pokazując na pogorzelisko /

A gdzie ta chata?

DZIEWCZYNA

GRABIEC

Żyła z córkami?…

DZIEWCZYNA

GRABIEC

Gdzie?

DZIEWCZYNA

GRABIEC

DZIEWCZYNA

GRABIEC

Rosą diablica, jak mnie napoiła,

Jeśli tu chata…

DZIEWCZYNA

W twój nos czerwony, kiedyś ty się zmienił

W płaczącą wierzbę.

GRABIEC

Sztokfisz w habicie z diabłem — a gdzie ona?…

DZIEWCZYNA

Kto?

GRABIEC

DRUGA DZIEWCZYNA

/ wchodzi z grochowym wiankiem /

W ten grochowy wianuszek, w grochowy wianuszek…

/ rzuca na głowę Grabkowi wianek /

DZIECI

Cha!

cha!

cha!

groch na wierzbie rośnie zamiast gruszek!

Cha!

cha!

cha!

panie Grabku!

Grabku, gdzieś ty bywał?

A tu słowik kochance mężulka wyśpiewał…

DZIEWCZYNY

A pan Grabek był wierzbą!

DZIECI

DZIEWCZYNY

A żoneczka w złocistej smyknęła kolesie.

Cha!

cha!

cha!

DZIECI

Cha!

cha!

cha!

STARZEC

/ bierze Grabka za rękę /

Ja ci wszystko opowiem.

/ wyprowadza Grabka /

DZIECI

/ lecąc za Grabkiem /

Śpiewały na grabinie — a on rzekł: „Jam wierzba”.

Nuż z niego kręcić dudy…

Smyknęła dziewczyna!

Cha!

cha!

cha!

wierzba, wierzbie, wierzbiątko, wierzbina.

/ Dzieci i cały tłum wychodzą za Grabkiem.

/

SCENA II

/ Sala pyszna w zamku Kirkora.

/

/ Balladyna wchodzi zamyślona w bogatej szacie — z wstążką czarną na czole.

/

BALLADYNA

/ sama /

Więc mam już wszystko… wszystko… teraz trzeba

Używać… pańskich uczyć się uśmiechów,

I być jak ludzie, którym spadło z nieba

Ogromne szczęście…

Wszakże tylu ludzi

Większych się nad mój dopuścili grzechów

I żyją.

— Rankiem głos sumnienia nudzi,

Nad wieczorami dręczy i przeraża,

A nocą ze snu okropnego budzi…

O!

gdyby nie to!…

Cicho.

— Mur powtarza:

„O!

gdyby nie to…”

/ Wchodzi Kirkor zbrojny z rycerstwem.

/

KIRKOR

Jakże ci w moim zamczysku?…

BALLADYNA

/ Wchodzi Fon Kostryn.

/

KOSTRYN

Rycerze zbrojni czekają przed broną.

BALLADYNA

Grabio!

dlaczego tak rano i zbrojnie?

KIRKOR

Kochanie moje, odjeżdżam…

BALLADYNA

KIRKOR

Przysiągłem święcie taić cel wyprawy.

BALLADYNA

Odjeżdżasz!

ach, ja nieszczęsna!

KIRKOR

Nie płacz, najmilsza… bo ci będzie łzawy

Głos odpowiadał nierycerskim echem…

Ani mię trzymaj przymileń uśmiechem,

Bo moje oczy olśnione po słońcu

Drogi nie znajdą…

Niech pierś uniesiona

Ciężkim westchnieniem z krągłego robrońcu

Czarów nie rzuca, niech twoje ramiona

Wiszą ku ziemi jak uwiędłe bluszcze.

BALLADYNA

/ rzucając się na szyję /

Gdzie jedziesz?

Mężu… ja ciebie nie puszczę!

Dlaczego jedziesz?

czyś poprzysiągł komu?

KIRKOR

Sobie przysiągłem.

BALLADYNA

Bóg rzucał tobie przed konia podkową;

Może piorunem twój koń przerażony,

Piorunem w bramę powróci zamkową.

Więc ty na długo chcesz zaniechać żony?

KIRKOR

Za trzy dni wrócę…

BALLADYNA

Ile w dniu godzin?

ile chwil w godzinach?

KIRKOR

Niechaj wie człowiek, że mu Bóg pożyczył

Życia na krótko, niechaj odda w czynach,

Co winien Bogu.

BALLADYNA

Pozostać z żoną…

KIRKOR

Muszę odjechać — daj mi białe skronie!

/ całuje w czoło /

Przed ludzi okiem ty wiesz, że prawdziwe

Pocałowania dają się oczyma,

A biedne usta, tak jako pierzchliwe

Jaskółki, muszą w lot z białego kwiatka

Chwytać miodową pocałunku muszkę —

Bądź zdrowa, żono…

Gdzie jest nasza matka?

Może spi jeszcze, pożegnaj staruszkę:

Nie mogę czekać.

/ odprowadzając na stronę /

Szafuj… i baw się… — daj mi czoło białe,

Jeszcze raz… — żono!

nie lubię tej wstążki,

Czoło należy do mnie, czoło całe,

Rozwiąż tę wstążkę…

BALLADYNA

Ślub…

KIRKOR

To wiedz się z Bogiem, ale mi się wyłam

Z takiego ślubu…

BALLADYNA

KIRKOR

Z tobą, kochanko… i to nie na żarty.

—

Bądź zdrowa.

— Chamy na koń! — niechaj warty

Czuwają w zamku…

/ do Balladyny /

/ Odchodzi Kirkor i wszyscy prócz Balladyny.

/

BALLADYNA

Odjechał.

Po co?

Gdzie?

— Sumnienia wężu,

Ty mi powiadasz: „Oto mąż odjechał

Szukać Aliny”… ona w grobie — w grobie?

Lecz jeśli znajdzie grób?

— Tak się uśmiechał,

Jakby chciał mówić: „Przywiozę ją tobie,

A zdejmiesz wstążkę, jak przywiozę”.

/ Fon Kostryn wchodzi.

/

KOSTRYN

Hrabia zaklina, abyś mu przez okno

Posłała uśmiech…

/ Balladyna staje w oknie i uśmiecha się.

Kostryn na stronie.

/

Żon uśmiechami, sami we łzach mokną.

BALLADYNA

/ odchodząc od okna /

Pojechał…

/ do Kostryna /

KOSTRYN

Warty zamkowej.

—

BALLADYNA

Czujność i wierność…

KOSTRYN

Temu, kto służy rycersko i zbrojnie

Tobie, grafini…

Otośmy dostali

Zamkowi temu obronę tajemną;

Ach!

my oboje będziemy czuwali,

Ja nad aniołem — ty, anioł, nade mną.

BALLADYNA

Jak się nazywasz?

KOSTRYN

BALLADYNA

KOSTRYN

Z niemieckich książąt rodzę się.

BALLADYNA

KOSTRYN

Jak biedny ptaszek spod płonących dachów

W lot się puściłem… dziś obcy… nieznany

Własnej ojczyźnie, sługa w obcym kraju;

Niech to nie będzie moim potępieniem!

Ty także obca…

BALLADYNA

KOSTRYN

/ odchodzi /

BALLADYNA

Jak się ja prędko poznałam spojrzeniem

Z tym cudzoziemcem.

— Ja mu nic nie winna —

Szukałam okiem przerażonym w tłumie

Kogoś.

— Wierzyłam, że tu być powinna

Bratnia mi dusza… dusza moja… z moją…

Zacząć — jak?

Spojrzeć — jeżeli zrozumie,

Przemówić.

– Dziwnie, że się ludzie boją

Ludzi jak Boga i więcej niż Boga.

—

Będę odważną z ludźmi…

/ Wchodzi Wdowa ubrana jak w drugim akcie, w świątecznym ubiorze.

/

WDOWA

Co to się stało?

Królewic odjechał?

BALLADYNA

Cóż stąd?

WDOWA

Żoneczki młodej… czyś go zagniewała?

To by źle było!

Jakże ty dziś spała,

Gołąbko moja?

wszak mówią, że trzeba

Pamiętać zawsze sen na nowym łożu.

Otóż ja śniłam, że do mnie aż z nieba

Przyszła Alina, ot tak niby w morzu

Płynąc w obłoczkach… i rzekła…

BALLADYNA

Mów lepiej, matko.

WDOWA

Włożyć na usta matce?

BALLADYNA

Zamek nie chata, tu zatrudnień chmara,

Tu nie snów słuchać…

/ Wchodzi Sługa.

/

Stoi przed bramą i wykrzyka hardo,

Aby ją puścić przez zamkowe wrota.

A straż złożoną na krzyż halabardą

Zamknęła bramy…

Ta chłopianka stara

Z drabiniastego woza bez ustanku

Krzyczy żołnierzom: „Powiedz, mój kochanku,

Matce Kirkora żony, że Barbara,

Jej przyjaciółka, zjeżdża w odwiedziny”.

WDOWA

To moja kuma… jakie tam nowiny?…

BALLADYNA

Odprawić ten wóz.

WDOWA

BALLADYNA

Czy ci się sprzykrzył zamek?… dobra droga,

Możesz odjechać z tą starą…

WDOWA

Tym drabiniastym wozem?

— A!

na Boga,

Córko, co mówisz?

BALLADYNA

Każ, matko, wóz ten wyprawić…

WDOWA

/ z westchnieniem /

Powiedzcie, że śpię.

BALLADYNA

/ do Sługi /

Wóz nie odjedzie, rozumiecie — warty

Czuwają w zamku…

WDOWA

/ do Sługi /

Biedy… to stara.

/ Sługa odchodzi.

/

Gdyby przyjmować, toby tu jak z roja

Sypało chłopstwo.

— Niechaj nas kochają

Z daleka — prawda?

Córki rozum mają,

Ty nie głupiutka; kiedy zaczniesz prawić,

To księdza nawet nie zrozumie głowa.

Moja córuniu!

każ ty przecie sprawić

Sukienkę matce, bo już ta cycowa

Ma blade kwiatki, a jak tu kobiecie

W szarak się ubrać?

Córko!

moje życie!

BALLADYNA

To jutro, matko, przypomnij.

— A tobie,

Starej kobiecie, lepiej nie wychodzić

Z ciepłej komnaty…

WDOWA

Tak samej siedzieć…

Czy ty chcesz zagrodzić

Zamek matuli?…

BALLADYNA

WDOWA

Kocha mię?… prawda, córko?

A malina

Na twoim czole?

ta plama… o!

pokaż…

Czy boli ciebie?

Ty nigdy nie kwokasz,

Kurko, choć boli… a to może boli?…

BALLADYNA

Dosyć już, matko…

WDOWA

Obmyć nie mogła… o!

córko kochana…

To jakaś dziwna i okropna rana,

Bladniesz, by o niej wspomnieć…

BALLADYNA

Wspominasz, matko?…

WDOWA

Z dobrego serca…

BALLADYNA

Matko, idź teraz do siebie na wieżę.

WDOWA

Do mojej ciupy?…

BALLADYNA

I pić przyniosą…

WDOWA

BALLADYNA

Idź, matko!

WDOWA

Będę się bawić…

Tylko służalcowi

Każ mi jeść przynieść… nie zapomnij…

/ odchodzi /

Mieszam się — bladnę…

Ja się kiedyś zdradzę

Przed matką, mężem…

Wszystko się urzekło

Na moją zgubę.

Ludzie jako szpaki

Uczone mowy, przez okropną władzę

Sprawiedliwości, nie myśląc o mowie,

Tak mówią, jakoby tajnymi szlaki

Dążyli ciągle w głąb serca.

Surowie

Kładą sędziego pytanie: czyś winna?

Krętymi słowy…

Matka, mąż, oboje,

I mąż, i matka — ta kobieta gminna…

Trzeba ją kochać, to matka.

/ Kostryn wchodzi na scenę.

/

KOSTRYN

Kazałem suto osnuć w złotogłowy.

Dziś dzień poślubny… dziś na dwór zamkowy

Zjadą się liczne pany i rycerze,

Wasale twoi…

BALLADYNA

Gdzie mieszka moja — mamka — ona chora,

Snu potrzebuje.

KOSTRYN

Mlekiem poiła twoje usta śliczne?

Ach nie!…

Ta chyba bogini niebieska,

Co na błękity lała drogi mleczne

Tak, że się każda białych piersi łezka

W gwiazdę mieniła i dziś ludziom płonie;

Ta sama chyba na śnieżystym łonie

Ukołysała ciebie…

BALLADYNA

Złote masz usta…

KOSTRYN

Serce.

— Kazałem na Gopła pobrzeżu

Zapalić smolne beczki i ogniowe

Słupy; do ognia weselnego lecą

Weseli goście.

Czy pochwalasz, pani?

BALLADYNA

Czyń, jak przystoi.

KOSTRYN

Jasnym kagańcem, i tylko wybrani

Goście do zamku mają być przyjęci.

Właśnie dziś jakiś prostak bez pamięci

Wdzierał się tutaj, kazałem go psami

Poszczwać za wrota…

Śmiałek nad śmiałkami,

Psom odszczekiwał ciągle, że znał ciebie,

A w takich ustach to bluźnierstwo srogie.

BALLADYNA

Któż by to mógł być?

KOSTRYN

Pańskim się włóczą, i szaty ubogie

Łatają nitką wyskubaną z płaszcza

Panów, gdy nadto blisko przypuszczają

Taką hołotę… wyszczekana paszcza.

O!

ty go nie znasz… twe usta nie mają

Zgłosek na takie imię — jakiś gbura —

Grabiec…

BALLADYNA

To jak szarańcza.

KOSTRYN

Królowa kwiatów na próżno obwini

Chłopianki ułów, że koło niej brzęczą.

Albo się obwiń niewidzialną tęczą

Przed ludzi okiem; albo znoś cierpliwie

Nasze wejrzenia…

BALLADYNA

Mieszasz się próżno z tymi, co na niwie

Wiejskiej wyrośli… z tysiąca tysięcy

Możesz być pierwszym, byleś tajemnicy

Umiał dochować.

/ Kostryn przyklęka i całuje kraj szaty.

/

Zaczerpnąć nieco złota, aby godnie

Gości przyjmować…

KOSTRYN

/ Kostryn poprzedza z pochodniami Balladynę — wychodzą.

/

SCENA III

/ Las przed chatą pustelnika.

/

/ Kirkor zbrojny.

— Pustelnik z koroną w ręku.

/

PUSTELNIK

Kirkorze, oto złocista korona.

Więc może kiedyś za twoją pomocą

Wróci na Gnezno i nie zakrwawiona

Błyśnie ludowi.

KIRKOR

Promienie słońca; dobra wróżba.

PUSTELNIK

Świeć naszej sprawie…

Dam ci jedną radę.

Młodziutką żonę pojąłeś, Kirkorze?

KIRKOR

Pełna prostoty, spokojny odjadę.

PUSTELNIK

Wtenczas w kobiecie całą ufność kładę,

Jeżeli wolna od wad matki Ewy.

Doświadcz ją.

Poszlij zapieczętowaną

Skrzynię małżonce i srogimi gniewy

Zagroź, jeżeli znajdziesz rozłamaną

Pieczęć małżeńską.

/ wynosi żelazną skrzynką /

KIRKOR

To moja pieczęć, dwie złote żołędzie

W paszczy dzikowej.

Pójdź sam, wierny sługo.

/ Wchodzi Sługa.

/

Zanieś to żonie, a jakkolwiek długo

Będę się bawił, niechaj nie otwiera,

Bo ja tak każę.

/ Sługa odchodzi.

/

Ach ty mi szczęścia pokazałeś drogę,

Czynami tylko zawdzięczyć ci mogę.

Żegnaj mi, starcze…

Królem cię powitam.

PUSTELNIK

Na twoim czole już zwycięstwo czytam.

KIRKOR

Na koń, rycerze!

/ Odchodzi Kirkor.

— Słychać tętent oddalających się koni.

/

PUSTELNIK

Dwudziestą laty pierwej nie urodził?…

Byłem na tronie, to kraj cały płodził

Same poczwary; jak niezdatny snycerz,

Który w kamieniach szuka ludzkiej twarzy

I czyni ludziom podobne kamienie,

Ale bez duszy…

Czyliż przyrodzenie,

Nim stworzy, długo o stworzeniu marzy,

Długo próbuje, naprzód tworząc karcze,

A potem ludzi jak Kirkor.

/ Wchodzi Filon — fantastycznie ubrany.

/

FILON

O!

starcze!

Gdzie jest kochanka moja?

PUSTELNIK

FILON

Ach to mi pokaż, gdzie leży mogiła

Serca mojego?…

Niechaj widzę, jakie

Kwiaty wyrosły z posianej nadziei.

Blade być muszą…

PUSTELNIK

Czemu bezczynny błądzisz w leśnej kniei?

Biegnij z Kirkorem, twoje złote włosy

Odziej żelazną rycerza przyłbicą;

I na tę szalę, która ludzkie losy

Waży na ziemi, rzuć ziarko makowe

Twojego życia… może los przeważy.

FILON

Gdzie jej mogiła?… gdzie?

PUSTELNIK

Pierś już wyjadły, a po białej twarzy

Robactwo łazi…

FILON

Jako rzek nimfa, na glinianym dzbanku

Dłonią oparta, dzban malinowemi

Leje gwiazdami i w różowym wianku

Trzyma zaklętą na malin ruczajek

Białą jej postać… zbudzić się nie może;

Oczki, aż listkiem niezapominajek

Z grobu wyrosną, w rubinowe zorze

Mogiły patrzą gwiazdami błękitu.

W grobie się błyszczy.

PUSTELNIK

Co nad kołyską marzeń.

FILON

Nieraz tam błądzi, gdzie zwieszone smutnie

Nad grobowcami brzozy, jako lutnie

Od słowikowej trącane gromady,

Płaczą i szumią listkowymi struny.

Nieraz ją srebrne uplączą piołuny,

Nieraz rozkwitły zatrzyma bławatek;

Nieraz jak dziecko staje — i westchnieniem

Zdmucha cykorii opuszony kwiatek.

Ciało jej leży pod zimnym kamieniem;

Duch na promykach księżycowych pływa

I nieraz płocho te kwiatki obrywa,

Co każdym listkiem liczą szczęścia chwile.

Ach powiedz, starcze… więc ludzie w mogile

Marzą o szczęściu?…

PUSTELNIK

A jeśli wrócisz z grobu, to opowiesz

O tych marzeniach sumnieniom zbrodniarzy;

A może będą spali cicho w łożu…

FILON

Pójdę… i stanę na leśnym rozdrożu.

Jeżeli jaka jaszczurka zielona

Pobiegnie w prawo, to w grobie się marzy…

Jeśli na lewo… to człowiek — nic — kona

I nie śni…

/ Odchodzi Filon.

/

PUSTELNIK

Na biednym świecie — ziemia, to szalona

Matka szalonych — któż to znowu?

BALLADYNA

/ wbiega prędko /

BALLADYNA

Pani z bliskiego zamku.

PUSTELNIK

BALLADYNA

Wiem, że znasz ziółek lekarskie przymioty,

Że leczysz rany.

PUSTELNIK

Pokaż zranione miejsce.

BALLADYNA

PUSTELNIK

Powinien widzieć…

BALLADYNA

Wyleczyć?

PUSTELNIK

BALLADYNA

Patrz!

ha… co?

PUSTELNIK

Krwi… twoja rana… czerwona i sina.

Powiedz mi, jaka, jaka straszna wina

Przyczyną?

BALLADYNA

PUSTELNIK

Wprzód, nim wyleczy.

BALLADYNA

Splamiła czoło.

PUSTELNIK

Kiedy to było?

BALLADYNA

PUSTELNIK

BALLADYNA

Tak.

PUSTELNIK

Twojego serca.

— Czy pod zapłakaną

Wierzbą nie rosły maliny?

Mów śmiało;

Żądam od ciebie spowiedniczych zwierzeń.

Czy ta malina była kiedyś białą?

A tyś ją może sama sczerwieniła?

Przyłóż do serca tę, co cię zraniła,

Malinę…

/ odpycha ją gwałtownie /

Wydało…

BALLADYNA

BALLADYNA

Nie — nie — masz złoto — jeszcze tyle troje

Przyniosę…

PUSTELNIK

BALLADYNA

PUSTELNIK

Ta rana ciebie piekielnym zarzewiem

Pali… ha?…

BALLADYNA

PUSTELNIK

BALLADYNA

PUSTELNIK

Z tą raną?…

BALLADYNA

PUSTELNIK

Nic!

o przeklęta!

a za coś płaciła?

BALLADYNA

Za twoje leki.

PUSTELNIK

Aż cienie śmierci na całą twarz padną;

A moje zioła piekłu nie ukradną i bólu…

BALLADYNA

PUSTELNIK

/ z ironią /

Co ty mi grozisz, kiedy ja chorobie

Obmyślam leki?

czary piekieł trudzę,

Aby tę ranę zmazać z twego czoła.

Chcesz?

siostrę twoją umarłą obudzę.

BALLADYNA

Obudzisz?

PUSTELNIK

Umarła wstanie i tę ranę zmaże.

Chcesz?

BALLADYNA

Na każdej twarzy trzy

Straszniejsze plamy,

Wolę je nosić aż do Boga sądu,

Niż…

PUSTELNIK

Do głębi serca…

Niechaj z tego trądu

Lęgną się w mózgu gryzące robaki,

W sumnieniu węże; niech kąsają wiecznie,

Aż umrzesz wewnątrz, a zgniłymi znaki

Okryta, chodzić będziesz jako żywe

Trupy… precz!

precz!

precz!

ty musisz koniecznie

Czekać, co Boga sądy sprawiedliwe

Uczynią z tobą…

A coś okropnego

Bóg już przeznaczył, może jutro spełni.

Może odmówi chleba powszednego,

Może ci włosy kołtunami zwełni,

Potem zabije nie wyspowiadaną

Ogniem niebieskim…

Biada!

jutro rano

Na murach zamku ujrzysz Boga palec.

Ty jesteś jako zjadliwy padalec,

A jeszcze gorszą plamę masz wyrytą

Na twoim sercu niż na twoim czole.

Co… czyś ty martwa?…

Obudź się, kobieto…

Obudź się… słuchaj.

BALLADYNA

/ jak ze snu /

Że siostra moja zbudzi się?… ja wolę

Umrzeć.

— Dlaczego ty się, starcze, wściekłeś?

Biada ci!

Biada!

/ ucieka /

PUSTELNIK

Zbrodnia jak dzięcioł w drzewa bije suche;

A cięcie noża daje takie głuche;

Echo jak topor kata, kiedy rąbie

Głowy na pniaku.

Bóg to wszystko słyszy,

Wszystko zamyka w tej okropnej trąbie,

Co kiedyś będzie na sąd wołać ludzi.

/ Słychać śmiech w lesie.

/

Wszelki duch!

W lesie śmieją się szatani!

Wiedźma goplańska z diablików orszakiem

Śmieszy ponure dęby, a z płaczących

Brzóz się najgrawa.

/ Słychać odgłos łowów i psów łajanie.

/

Mglistymi psami mgliste pędzi tury

Błyskawicowym wichrem oślepione.

Pójdę… i łowy przeżegnam, niech giną

Na wieki wieków…

Lecz to nie rozsądek

Sąsiedztwo diabłów mienić w nieprzyjaciół.

/ Słychać dzwony podziemne.

/

Cóż to?

zalane przed wiekami miasta

Wołają z Gopła do Boga o litość

Płaczem wieżowym…

Może jaki krzyżyk

Wieży sodomskiej między lilijami

Widać na fali?…

Pójdę — nie wytrzymam —

Pójdę przeżegnać miasto potępione;

Może spokojne pod modlitwą starca

Snem cichym zaśnie w pogrobowej fali;

Jak potępiony człowiek, za którego

Dziecię się modli.

SCENA IV

/ Las jak poprzednio.

— Skierka i Chochlik.

/

CHOCHLIK

Poleciał… głupi jak wrona.

SKIERKA

/ bierze porzuconą na kamieniu koronę /

Patrz, oto starca korona.

Niechaj na włosach Goplany

Od księżycowych promyków

Błyska jak wianek ogników

Związany włosem i wlany

W gniazdeczko złotych warkoczy.

CHOCHLIK

Patrz, nasza pani tu kroczy.

/ Grabiec i Goplana wchodzą na scenę.

/

GRABIEC

Moja najmilsza wiedźmo, deszczowa panienko,

Tobie jezioro łożem, a chmura sukienką;

Gdy po lesie przechodzisz, każdy kwiat i drzewo

Wołać by cię powinien: „Chodź, panno ulewo!”

Oraczowi by ciebie mieć nad suchą niwą.

A gdybym ja był kwiatkiem, gorczycą, pokrzywą

Albo rumiankiem, wtenczas wieczną tobie miłość

Przysiągłbym i w małżeńską wstąpiłbym zażyłość.

Ale ja na nieszczęście nie kwiat ani ziele;

Człowiek mięsny, panienko; a moje piszczele

Skórę wychudłą podrą jak ostre nożyce,

Jeśli je mgłą napoję, gwiazdami nasycę.

Więc kłaniam uniżenie.

GOPLANA

Dziś moja róża na pieńku opada,

Dziś jakiś rybak otruł złotą stynkę,

Pieszczotę moję; dziś miłą ptaszynkę,

Co mi śpiewała nocą nad jeziorem,

Na srebrnej brzozie, chłop zabił toporem

I drzewo zrąbał…

GRABIEC

Wierzbami pod zamczyskiem Kirkora obito;

To prawdziwe nieszczęście, plecy świerzbią.

— Ale

Skoro w tym zamku biją, a karmią wspaniale,

Gdy z odkręconych dziobków u rynien w rynsztoki

Płynie jasna gorzałka; więc każą wyroki,

Abym przystał na służbę do kuchni Kirkora.

GOPLANA

Co?

zawsze do niej!

do niej!…

Jeszcze wczora

Widziałeś serce tej kobiety.

Miły,

Czego zażądasz?

władzy, bogactw, siły,

Zmienionej twarzy; chociażby kamyka,

Co sprawia cudem, że przed ludźmi znika

Człowiek, jak widmo rozpłynione we śnie;

Wszystko mieć będziesz.

Jakże mi boleśnie

Czarami twoje zakupować serce!

—

Chcesz–li mieć owe skrzydlate kobierce,

Co noszą ludzi, gdzie myślą zażądać?

O!

miły, powiedz?…

Czy pragniesz wyglądać

Jako ów rycerz zjawiony na chmurze

Szykom Lechitów?

w złocie i lazurze

Od stóp do głowy.

GRABIEC

Miło by mi wyglądać jako król dzwonkowy,

W koronie, z jabłkiem w lewej, z berłem na prawicy.

/ na stronie /

Jak się teraz wywikła wiedźma z obietnicy?

/ głośno /

Niech mam berło, koronę, płaszcz, złote trzewiki,

Od stopy aż do głowy, jak pan król…

GOPLANA

Lećcie u zorzy

Prosić purpury,

Pereł u róży,

Szafiru u chmury,

U nieba błękitu,

A złota u świtu;

A może gdzie zawieszona

Na niebie tęczowa nić,

To tęczę wziąć na wrzeciona,

I wić, i wić, i wić!

/ Odbiegają Skierka i Chochlik.

/

/ do Grabka /

O jakiej zamarzysz postaci,

Zakreślony w czarów kole,

Taką moc Goplany da ci

Postać, szaty, rysy, dolę…

GRABIEC

W mojej myśli dzwonkowe szastają się króle.

GOPLANA

/ zakreśla koło /

Stój cicho, nie wychodź z koła.

Słyszysz, jak szumi puszcza wesoła,

Jak po gałązkach sosen, leszczyny

Zlatują na dół śpiewne ptaszyny,

Złociste wilgi, gile, słowiki.

Z nimi ciekawe słońca promyki

Spływają do nas przez listki drżące.

Ale się wkrótce niebo zachmurzy,

We mgle przelecą złote miesiące

I gwiazdy blade, jak tuman burzy

Z błyskawicami!

/ Skierka i Chochlik niosą szaty i koronę.

/

SKIERKA

GRABIEC

/ poziewa /

A!

a!

spać chcę…

GOPLANA

Zaśnij — obudzisz się skoro.

We śnie cię duchy ubiorą

Na marę twego marzenia.

GRABIEC

/ kładnąc się /

Cudy…

Dobranoc, panie Grabku… do widzenia

Na tronie… dobrej nocy, synu organisty,

Polecam się pamięci i afekt strzelisty

Łączę…

/ poziewa /

/ zasypia /

GOPLANA

Ja czary piekieł zamówię.

/ Ściemnia się — czerwone chmury przechodzą i widma otaczają Goplanę odwróconą.

/

SKIERKA

Okryj go płaszczem promiennym,

Wdziej mu złociste obuwie.

/ Ściemnia się zupełnie.

— Na głowie Goplany pokazuje się półksiężyc.

/

Perła rosy z płaszcza kapie;

Zbierz te perełki po trawie

I znów przyszyj na rękawie.

CHOCHLIK

Król dobrodziej w dobre chrapie,

Na drugi bok się przewraca.

SKIERKA

Goplano, niech światło wraca,

Już się twój miły przetwarzył.

/ Goplana daje znak — księżyc z jej czoła znika — i światło wraca.

/

GOPLANA

/ patrząc na śpiącego /

Jaką on sobie dziwną postawę wymarzył.

/ Grabek wstaje z ziemi jak król dzwonkowy.

/

GRABIEC

/ poziewając /

A — a — a — a — dobry dzień… a — piękna pogoda.

Co to?

włosy na brodzie? — diabła! — siwa broda,

Co to znaczy?

w co znowu przewierzgnęły biesy?

Jaki płaszcz! — jakie dziwne na piersiach floresy!

Śniło mi się…

Dalibóg, nie wiem, co się śniło,

Karczma podobno, piwo z beczek się toczyło,

I był potop, w potopie pływałem jak ryba.

Sztuczka diabla!

zrobili ze mnie wieloryba,

Lewiatana w złocistym płaszczu, z brodą siwą.

Ha!

chodź tu, moja wiedźmo, moje szklanne dziwo,

Powiedz, kto mnie tak złotem i brodą ozdobił?

Powiedz, co się zrobiło ze mnie?

GOPLANA

GRABIEC

/ sięga do głowy i znajduje koronę /

Więc niech się nie odrabia to, co już zrobione.

Sięgnęła ręka głowy, znalazła koronę.

Cudy…

GOPLANA

GRABIEC

Widzę, że służy ludziom do tych samych celów,

Co czapka: kryje uszy.

A to?

/ pokazuje berło drewniane /

GOPLANA

GRABIEC

Jak chcesz, miły węgorzu, ja sobie uroję,

Że to berło; niech oko rozumowi sprzyja

I powie, że to berło…

Skąd wy tego kija

Wzięli, diabliki moje?

CHOCHLIK

GRABIEC

/ ze wzgardą /

Nie mów mi o tym Grabku.

CHOCHLIK

Obywatelem lasu, wierzbą: z królo–drzewa

Filon ułamał gałąź.

GRABIEC

Nosi tę samą korę, którąm ja porastał,

I ta kora jest berłem…

Ha!

to będę szastał

Tym berłem po grzbiecinach.

— Ach wielka mi szkoda,

Że się do nieba dostał ojciec golibroda,

Wraz by oszastał długie kędziory na brodzie.

Moja wiedźmo, co chodzisz jak święta po wodzie,

Nie możesz ty mię z łaski swojej brody zbawić?

Nie?… basta… jaki balwierz potrafi się wsławić

Na tej królewskiej brodzie.

— Ha… a jeszcze warto

Dać mi jabłko do ręki, a z dzwonkową kartą

Będę chodził po świecie jako ze zwierciadłem.

SKIERKA

Na jabłko królewskie skradłem

Chłopakom z bliskiego sioła

Bańkę z mydła; a dokoła

Tak piekło słońce, że z głową

I z nogami w kryształową

Siadłem kulkę.

— Lecę, lecę…

Wtem banieczka moja złota

Na błękitnej siadła rzece;

I konik polny — niecnota!

Kiedy pod tęczowym szkiełkiem

Usnąłem spokojnie w łódce:

Zbił ją gazowym skrzydełkiem

I uciekł… a ja rozespan,

Na niebieskiej nezabudce

Ocknąłem się…

GRABIEC

Głupi jak but… bo jabłko, choć jabłko królewskie,

To jabłko, nie zaś żadne migdały niebieskie.

/ Chochlik daje mu jabłko.

/

Dzięki składam waszeci — dobre… a czy winne?

/ kosztuje /

Więc mam wszystko, co król ma.

Ach!

ach!

A gdzie gminne

Szoldry?

poddani moi, którym ja panuję?…

GOPLANA

Wszystko, co na tej ziemi moją władzę czuje:

Ptaszyny, drzewa, rosy, tęcze, każdy kwiatek

Jest twoim…

GRABIEC

Słuchajcie mnie… a kodeks niech będzie wykuty

W spróchniałej jakiej wierzbie.

Odtąd brać w rekruty

I żubry, i zające, i dziki, i łosie.

Kwiaty, jeżeli zechcą kąpać listki w rosie,

Niech płacą, rosę puszczam w odkupy Żydowi;

Niech mi wódką zapłaci.

Każdemu szpakowi

Kazać nie myśleć wtenczas, kiedy będzie gadał…

Zabronić, aby sejmik jaskółczy usiadał

Na trzcinach i o sprawie politycznej sądził.

Wróblów sejmy rozpędzić; ja sam będę rządził

I wieszał, i nagradzał…

Jaskółkom na drogę

Dawać paszporta, w takich opisywać nogę,

Dziób, ogonek i skrzydła, i rodzime znaki.

Odtąd nie będą dzieci swych posyłać ptaki

Do niemieckich zakładów, gdzie uczą papugi;

Wyjęte sroki, które oddają usługi

Ważne mowie ojczystej.

Z cudzych stron osoby,

Jak to: kanarki… śledzić.

Na obce wyroby

Nakładam cło… od łokcia tęczy wyrobionej

W kraju słońca, księżyca, białej lub czerwonej

Albo fijoletowej, byleby jedwabnej,

Płacić po trzy złotniki… a od sztuki szwabnej

Płótna z białych pajęczyn…

GOPLANA

GRABIEC

Co?

króluję… króluję — skarb łatam ubogi.

Róża płaci od pączka, od kalin kalina,

Od każdego orzecha zapłaci leszczyna,

Czy to pusty, czy pełny… mak od ziarek maku,

Nie od makówek.

Głowa na mnie nie dla znaku…

GOPLANA

Zostawiam ci Chochlika, Skierkę — niechaj służą,

Niechaj zrywają kwiaty, a strzęsioną różą

Osypią, kiedy zaśniesz.

Bądź zdrów — do wieczora.

Będę ciebie czekała nad brzegiem jeziora,

I płacząc, piosnką płaczu wabiła słowika.

/ Odchodzi Goplana.

/

GRABIEC

Aż mi lżej, że ta rybia galareta znika.

Hej, poddani!

/ do Chochlika /

Boś głupi.

/ do Skierki /

Błaznem; śmiesz mię, łajdaku, aż z radości pęknę.

Ministrze, gdzie mój powóz?

CHOCHLIK

Czarne — księżycowymi wierzgają podkowy;

I wóz na ciebie czeka Mefistofelowy;

Ale nie mów Goplanie…

GRABIEC

CHOCHLIK

Nie chce pożyczać z piekła.

GRABIEC

Jeśli diabeł pożycza, bierz, bo takie wozy

Oszczędzają ci butów…

/ do Skierki /

Minister za forysia… teraz jechać pora.

SKIERKA

Gdzie król jedzie?

GRABIEC

/ Odchodzą wszyscy.

/

SCENA V

/ Sala w zamku Kirkora.

/

KOSTRYN

/ sam /

Za pustelnika celą drzewami ukryty

Słyszałem tajemniczą spowiedź tej kobiety

O!

szczęście! — teraz pan–em złotej tajemnicy;

Mógłbym ją z pałacowej rozkrzyczeć wieżycy,

Albo mojemu panu wiernie opowiedzieć,

Albo okropną powieść wyrazami cedzić,

Jako piasek klepsydry, w pani trwożne ucho,

Aż zobaczę skarbnicę tego zamku suchą

Jak czoło Araratu…

Wraca Balladyna.

Mogę mieć ją i skarby.

— Szczęśliwa godzina.

/ staje na stronie /

BALLADYNA

/ wchodzi głęboko zamyślona /

O wszystkim wie ten człowiek stary… powie drzewom,

Drzewa będą rozmawiać o tym w głuche noce,

Aż straszna wieść urośnie.

— O!

biedneż wy myśli,

Jak dzieci nierozumne cieniów się lękacie.

Ten starzec słowa moje łączy, składa, zbiera,

I mówi: „Być nie może… ta kobieta młoda

Nie zabiła”.

A jeśli wie?

jeżeli pewny?

A któż w taką rzecz może uwierzyć jak w pacierz?…

Ale jeśli uwierzył — jeśli przechodniowi

Zbłąkanemu opowie straszną zbrodnię pani,

Nim wymówi nazwisko, zlęknie się jak prostak

Zemsty możnego pana.

— A może — jeżeli

Dobre ma serce starzec; na końcu języka

Znajdzie litośną radę: Na co ludziom szkodzić?

A może już zapomniał, a ja nierozsądna

Myślę, o czym ten starzec myśleć już poprzestał…

Bo i czymże ja jestem, aby mną się ludzie

Zajmowali, śledzili, chcieli gubić?

— Piekło!

Tysiącem słów nie mogę zabić tego słowa: „On wie”.

—

Na cóżem poszła do tego człowieka?

Straciłam się; szatańska ręka mnie zawiodła.

I pomyśleć?

że gdyby nie te odwiedziny,

Starzec byłby jak owe ludzi milijony,

Których nigdy na świecie nie spotkałam.

Myśleć, że ta sama godzina trwożnych myśli pełna

Byłaby jak wczorajsze godziny, i może

Spokojniejsza; bo wszakże wiele by się strachu

Przez jeden dzień zatarło tajemniczą ciszą.

Teraz wszystko na nowo odradza się z twarzą

Okropniejszą.

— Zazdroszczę tej, co dzisiaj rano

Mną była.

/ Kostryn zbliża się.

/

KOSTRYN

Z darami goniec — na rozkazy czeka…

BALLADYNA

Dary od męża?

zawołaj człowieka,

Niech je tu złoży.

Stój… czy tobie znany

Ów żebrak, który mieszka w lesie, stary?

KOSTRYN

Pustelnik?

BALLADYNA

Na myśl… gdzie goniec z przysłanymi dary?

Zapewne drogie?

KOSTRYN

Szczodrobliwością… i był na kształt słońca,

Co wszędy żywne rozsypuje blaski…

BALLADYNA

Ciekawa jestem nowej męża łaski.

Zawołaj zaraz… zawołaj tu gońca.

/ Kostryn odchodzi.

/

Gdyby te dary, gdy nie przerażona

Myśl…

Na co było pytać się Kostryna

O tego starca?

/ Wchodzi Kostryn i Gralon.

/

GRALON

Kirkor pozdrawia…

BALLADYNA

GRALON

BALLADYNA

Czy mąż ci kazał taką osłodzoną

Przynieść odpowiedź?…

GRALON

Abym tę skrzynię z pieczęcią czerwoną

Przyniósł do zamku, i nakazał żenie,

Tobie, grafini, abyś nie ruszała

Pieczęci jego ni kłódek u wieka,

Aż sam powróci…

BALLADYNA

Jeśli rozumiem głos tego człowieka!

Powtórz.

GRALON

BALLADYNA

Skrzynię okutą i przysłaną w darze

Kazał mi chować aż do dnia sądnego

Zamkniętą?…

GRALON

Nic więcej…

BALLADYNA

Nosisz na karku w skorupie blaszanej,

Aby w niej wróble, jak w dziurawym garku,

Gniazda winęły.

— Skrzyni okowanej

Nie ruszać?

Ha!

ha!

w Kirkora podarku

Widzę nieufność, nie zaś wierną miłość.

Ty podły chłopie,

/ do Gralona /

Łączy cię z panem, nie miałbyś odwagi

Ruszyć tej skrzyni?

bo ty chłosty, plagi

Czujesz na grzbiecie…

Ale ja!

małżonka,

Jeżeli zechcę…

Gdyby mi szepnęła

Mucha… ha, gdyby cichego skowronka

Głosek podszepnął: „Otwórz”, a od dzieła

Szatan odpędzał ognistymi skrzydły,

To wiesz ty, podły służalcze obrzydły,

Że wola moja?

KOSTRYN

BALLADYNA

Chcesz przypominać, że mój mąż ma prawo?

Więc niech doświadcza!

co mi tam…

Mój Boże,

Gdybym ja była jak inne ciekawą, To…

Ale wy mnie nie znacie, przysięgam!

Ja tak trwożliwa, że nawet w ogrodzie

Po jabłko z drzewa upadłe nie sięgam.

Jeśli mąż zechce, o chlebie i wodzie

Żyć będę, zawsze wesoła, jak wrona

Na cudzym płocie.

Anim teraz w złości.

Masz, stary,

/ do Gralona /

Weź ją i przepij albo przegraj w kości,

I goń za panem; powiedz, że go czekam

Z niecierpliwością, że łzy po nim ronię;

Że jedwabiami złotymi wywlekam

Szarfę dla niego.

Gdzieżeś ty, Gralonie,

Odjechał pana?

GRALON

BALLADYNA

Nie zatrzymywał się nigdzie po drodze?

GRALON

U pustelnika stanął w celi.

BALLADYNA

U pustelnika…

Mów — ja ci nagrodzę

Za każde słowo garścią złota — ale

Chcę wiedzieć wszystko… rozumiesz?

Wspaniale

Nagrodzę ciebie, ale mów otwarcie.

Choćby co było okropnego — powiedz…

GRALON

W borze przez głucho zarosły manowiec

Pan jechał przodem na koniu lamparcie,

A my gęsiora jechali za panem…

Wtem nagle pański koń dał w górę słupa,

Jakby się spotkał z ognistym szatanem.

A pan graf z konia rzekł: „Czuć w lesie trupa…”

BALLADYNA

I z konia zsiadł… i…

GRALON

I pieszo z mieczem pod wierzbę poskoczył.

Na mchu trup leżał — a piersi mu toczył

Wianek żelaznych gadzin…

BALLADYNA

GRALON

Naszej wyprawy — rzekł graf.

— Oto leży

Przed nami ścierwo zabitego tura”.

BALLADYNA

/ oddychając /

Ach!

GRALON

Mówił graf Kirkor… my krzyknęli: „Hurra!”

I znowu na koń…

KOSTRYN

Że trup pod wierzbą?

a na białym łonie

Trupa żelazne leżały gadziny?

GRALON

Na ścierwie tura.

KOSTRYN

GRALON

To był tur samiec.

KOSTRYN

Ponad strumieniem?

gdzie rosną maliny?

Wszak tak?…

GRALON

KOSTRYN

GRALON

Tak…

KOSTRYN

Leżał pod wierzbą?

GRALON

KOSTRYN

GRALON

KOSTRYN

Bo ja przysięgnę na szatana złego,

Że nie tur… ale…

Broń kłamstwa żelazem!

/ do Balladyny, dobywając miecza /

Tego człowieka trzeba zabić.

BALLADYNA

/ z pomieszaniem /

KOSTRYN

/ napadając /

Broń się!

GRALON

/ broniąc się /

/ Biją się — Balladyna zdejmuje miecz ze ściany i zachodząc z tyłu, zabija Gralona.

/

BALLADYNA

GRALON

Zbrodnia!!!

/ kona /

KOSTRYN

Na tego starca: czy wiesz, co to znaczy?

BALLADYNA

Wiem!

o mój Boże!

KOSTRYN

Twojego strachu, tajemnic, rozpaczy.

BALLADYNA

Co teraz robić, Kostrynie?

KOSTRYN

KONIEC AKTU TRZECIEGO

AKT CZWARTY

/ Sala w zamku Kirkora.

— Uczta.

— Przez okna widać błyskawice.

Grabiec ubrany jak król siedzi na pierwszym miejscu.

— Balladyna, Kostryn, Szlachta, Służba zamkowa; Chochlik i Skierka stoją za krzesłem Grabka.

/

JEDEN ZE SZLACHTY

Zdrowie jasnego króla!

GRABIEC

/ do Chochlika /

CHOCHLIK

/ ze śmiesznym gestem /

Król dziękuje.

GRABIEC

Przynoszą nowe danie…

SKIERKA

Nie ma nic na półmisek prócz cielęcej głowy,

Lecz ta, niedopieczona, na królewskim karku.

GRABIEC

Widziałem dwa chodzące pawie na folwarku,

Upiec je i dać na stół, ja poczekam na nie.

KOSTRYN

Służba!

przed jasnym królem, na ostatnie danie

Postawcie złotnikami napełnioną tacę.

GRABIEC

/ biorąc z tacy złotniki, rozdaje Chochlikowi, Skierce — a potem napełnia kieszenię /

Ministrze, za rok usług z góry ci zapłacę,

A nie drzyj tak poddanych; tobie, miły błaźnie,

Za tysiąc żartów, złotnik: spraw nam śmiechu łaźnię!

Sobie także za ciężkie płacę panowanie.

A to — to mi schowajcie jutro na śniadanie…

BALLADYNA

Honor to dla mnie, że gość tak dostojny

Raczył nawiedzić mój zamek i stoły.

Pijcie, panowie!

/ do Kostryna, który ją za rękę ściska, mówi cicho /

Na Boga!

patrzą — odgadną — zginiemy.

/ do innych /

Pijcie, panowie!

Panie Chrząszcz z Jemioły,

Pij waść.

— Dlaczego pan Gryf siedzi niemy?

Proszę wynaleźć wesołą rozmowę.

PIERWSZY ZE SZLACHTY

Mówmy o herbach.

GRABIEC

Złote trzewiki, koronę i głowę.

PIERWSZY ZE SZLACHTY

Ja mam dwie trzaski.

DRUGI ZE SZLACHTY

PIERWSZY ZE SZLACHTY

A ty, grafini?

BALLADYNA

KOSTRYN

Księżniczką możnej Trebizonty.

GRABIEC

Najświętsza Panno!

co ty narobiłaś

Książąt na ziemi!

Miałaś aśćka grosze?

BALLADYNA

Ja? — o!

wspomnienie!

Wuj nielitościwy

Wygnał mię z państwa, zagrabił dzielnicę;

Przez niego bracia moi królewice

Zamordowani.

GRABIEC

Kto by uwierzył?…

BALLADYNA

Wiary? — nie proszę o pożałowanie.

Ach ja szczęśliwsza, ja uniosłam życie;

Lecz matka moja!

— Matkę moją, panie,

Zamurowano w pałacu framudze.

GRABIEC

Biedna starzyzna!

BALLADYNA

Opowiadaniem tego, co mię boli.

Proszę pić!

proszę!

Gdzie krajczy?

podstoli?

Niech daje wina…

Wy czar dolewajcie,

Bądźcie weseli…

GŁOS SŁUGI

/ za kulisą /

GŁOS WDOWY

/ za kulisą /

BALLADYNA

Gdzie ja się skryję?

WDOWA

/ wpada przebijając się przez służbę i staje śród sali — dygając pomieszana /

Rycerze.

— Córko!

ha!

to się nie godzi

Zapomnieć o mnie.

BALLADYNA

Co to za stara kobieta?

WDOWA

Hulacie?

dobrze.

— Ale też o matce

Warto pomyśleć.

— A to mnie jak w klatce

Zamknięto — stara czeka, czeka, czeka —

Ani przysłała kawałeczka chleba.

A to głód, córko!

A przynajmniej mleka

Kropelkę dajcie — wszak tu manna z nieba

Padać nie będzie dla biednej staruszki.

BALLADYNA

Co to się znaczy?

to jakaś szalona.

WDOWA

A daj mi, córko, te złote dzbanuszki,

Matce się pić chce.

BALLADYNA

Ta stara?…

KOSTRYN

To obłąkana.

WDOWA

Do twojej matki, nie nazywaj: stara —

Stara, ta stara —

BALLADYNA

GRABIEC

Cha!

cha!

cha! — jaka to chłopska maszkara,

Dajcie jej pokój: trzeba ją posadzić

Z nami do stołu.

WDOWA

Widzicie!

dajcie ławkę, niech usiędę.

Tak, tak, tak trzeba, mój rycerzu chrobry,

Czcić starą matkę.

— Czy to ja uprzędę

Piękniejszą sobie suknię z pajęczyny?

To wina mojej kwoczki Balladyny,

Że ja w łachmanach, rada czy nierada.

Niech się nie dziwi żaden z was acanów,

Że ot

/ pokazując na suknie /

Ze starych kości na proszek opada;

Proszę wybaczyć córce mojej…

BALLADYNA

Jak tu wpuszczono tę żebraczkę wściekłą?

Powiedz, jak weszłaś do złotych pokoi?

Ja ciebie nie znam…

WDOWA

Nie znasz?… ty matki nie znasz?

matki twojej?

GRABIEC

Taki rozhowor…

WDOWA

Ty matki nie znasz?

twojej własnej matki?

BALLADYNA

Czy wy ją znacie, panowie?

powiedźcie,

Co to za wiedźma?

WDOWA

Niebieskie gwiazdy!

— Wy mi bądźcie świadki,

Jeśli z was który ojcem?…

O ty jędzo!

Ach okropnico córko!

to ja ciebie

Nie znam.

BALLADYNA

/ do Kostryna /

Szczeka za głośno.

WDOWA

Trumnę dla siebie — o Boże!

mój Boże!…

/ Służalce na znak dany przez Kostryna chwytają za ręce.

/

Puszczajcie!

córko!

niech pomyśli — córko!…

O córko!

pomyśl — ale tam na dworze

Ciemno, deszcz pada, a piorun pod chmurką

Czeka na siwy mój włos, by uderzył.

Patrzaj przez okno — grom nie będzie wierzył,

Jak mię zobaczy samą w taką burzę,

Że ja nie jestem jaką zabójczynią,

Co się po nocy błąka…

/ Ciągną ją na znak gniewliwy Balladyny.

/

Powiem chmurze,

Niech bije w zamek gromem!

Nie targajcie,

Ja pójdę sama.

— Świat teraz pustynią

Dla starej matki…

BALLADYNA

WDOWA

Bodaj cię chleb ten zadławił!

zadławił!

O!

nie targajcie; bo i tak podarta

Sukienka moja — wiatr się będzie bawił

Z łachmanem starej matki.

O!

to czarta

Córka; nie moja!

nie moja!

nie moja!

/ wychodzi — wyprowadzona przez służbę /

BALLADYNA

/ po długim milczeniu /

Czemuście smutni?

Wszak pod uczty koniec

Ludzie szczebiocą, co język przyniesie.

A wy milczycie jak w zamczysku zbója?

/ Słychać tętent.

/

Co to za tętent?

SŁUGA

BALLADYNA

Niech wejdzie…

/ Goniec wchodzi.

/

GONIEC

Pan graf pozdrawia…

BALLADYNA

GONIEC

Burza go w bliskim zaskoczyła lesie.

Konie ognistym przerażone grzmotem

Grzęzły po bagnach; sosny się jak trzciny

Gięły z okropnym hukiem i łoskotem.

Nie można było dotrzeć do zamczyska,

I pan graf czeka w pustelnika celi,

Aż się ta burza wygrzmi i wybłyska.

BALLADYNA

Cożeście z panem nowego widzieli?

GONIEC

Pan graf pomyślnej dokonał wyprawy.

Zaledwieśmy wjechali w gnezneńskie ulice,

Koło czerwonej bramy spotkaliśmy orszak

Rycerzy uzbrojonych; na ich czele Popiel

Jechał konno.

Koń jego dumny piął się nieraz

I zawieszał w powietrzu żelazne kopyta

Nad głowami pokornie klęczącego ludu.

Wtem Kirkor — któż by myślał?

Kirkor samotrzeci

Chwyta dłonią koniowi królewskiemu cugle

Krzycząc: „Srogi tyranie!

trzema zabójstwami

Doszedłeś aż do tronu: idź w piekło!”

To mówiąc

Mieczem rozciął przyłbicę ukoronowaną

I za szaty chwyciwszy podniósł, wstrząsnął trupa

I ludowi pokazał.

Lud zrazu oniemiał;

Potem w niebo ogromnym uderzył okrzykiem,

Nie można było wiedzieć, pochwalał czy ganił.

Nagle się cały ku nam rzucił szumną falą,

Chwila — a już nas jako trzy maleńkie mrówki

Zalał, strzaskał, zdruzgotał.

Kirkor jedną ręką

Trzymał trupa, a drugą swój miecz zakrwawiony.

My zaś, jego rycerze, pełniąc rozkazanie,

Mieczów nie dobywali.

Wtem tłok ludu, jako

Bałwan rzucony wiatrem, zniżył się kolanem

Przed olbrzymią postawą Kirkora i wołał:

„Niech żyje ludu mściciel!

Kirkor król niech żyje!”

BALLADYNA

Co mówisz?

Kirkor królem?

GONIEC

Gdy lud głosił go panem, Kirkor miecz błękitny

W trupiej ocierał szacie; widać, że głęboko

Dumał, jakimi słowy myśl wyrazić zdoła.

Na koniec rzekł: „O!

Lachy, ja nieznany rycerz,

Nie mogę przesławnemu władać narodowi; Com uczynił, czyniłem nie dla wyniesienia

Głowy mojej, czyniłem to dla szczęścia ludu.

Jam stworzony do ciszy wiejskiej i prostoty,

Dla mnie za ciężką nawet była godność grafa,

I zniżyłem ją szczeblem, pojąwszy w małżeństwo

Zamiast jakiej królewny ubogą chłopiankę;

Ona zamiast herbowych znaków połączyła

Z herby moimi dzbanek pełny malin; ona

Niepodobna królowej; ani państwa pany

Zechcą chłopianki dzieciom na przyszłość podlegać”.

BALLADYNA

Niegodne kłamstwo!

kłamstwo!

to kłamstwo!…

GONIEC

Kirkor tak rzecz prowadził: „Ogłoście po kraju

Bezkrólewie; a kto się na zamku pokaże

Uwieńczony prawdziwą koroną Popielów,

Koroną, w której znany brylant „żmije-oko”

Między dwoma rubiny na trzech perłach leży,

Tego królem obierzcie”.

Lud zgodnym okrzykiem

Przyzwolił na tę mowę, i osierocony

Czeka, aż się ukaże król, dziedzic korony.

GRABIEC

/ na którego wszyscy patrzą /

Czemu ci ludzie patrzą na mnie jak gawrony?

SZLACHTA

Klękajmy wszyscy przed tym ukoronowanym,

On królem…

GRABIEC

Upiłbym się z radości.

Los głupi jak rura!

Wyskoczyłbym ze skóry, gdyby moja skóra

Nie była teraz skórą królewską.

SZLACHTA

GRABIEC

Sto lat!

Sto lat żyć będę; wziąłem skórę drugą

Jak wąż — jak wąż, panowie, mam oko z brylanta.

Puściłbym się po sali z grafinią kuranta,

Gdyby nie godność, prawda?

która siedzieć każe.

Tak się w mój tron złocisty królowaniem wrażę,

Że nie oderwą ludzie od tronu człowieka.

Proszę!

co za dziw!

BALLADYNA

Dzwonią deszczowe rynny.

W tej okropnej burzy

Słyszę głosy płaczące…

KOSTRYN

BALLADYNA

Nie, to są jakieś głosy inne, jęk ze świata

Umarłych.

— Lej mi wina.

Wszystko tak się splata,

Że chyba się powiesić.

GRABIEC

Trzeba wymyślić wesołą zabawę.

Każcie tu wpuścić kuchenne niedźwiedzie,

Co kręcą rożnem; niech tańczą.

JEDEN ZE SŁUG

Pan graf podstrzelił je…

GRABIEC

Weź moje berło wierzbowe i na nim

Graj jak na dudzie — a zatykaj bystrze

Dziurki palcami, jeśli pomysł nowy,

Dążący prosto ku uszczęśliwieniu

Przyszłych poddanych, wypsnie ci się z głowy

Przez głupie wrota.

Słuchajcie w milczeniu…

Graj!

CHOCHLIK

GRABIEC

Te berło z mojej wykręcone skóry

Wie, co ja lubię.

SKIERKA

Zawołam echa ciemnego boru,

Co rzecz widziały.

/ Chochlik gra na flecie smutną pieśń wiejską, a zmieszane głosy w powietrzu poczynają śpiewać.

/

ŚPIEW

Obie kocha pan;

Obie wzięły dzban:

Cha!… cha!…

/ Pieśń niknie jak echo.

/

BALLADYNA

Co to się znaczy?

kto śpiewał i taką

Pieśń skończył śmiechem?

KOSTRYN

BALLADYNA

Ktoś śpiewał…

/ do Chochlika /

/ do Kostryna na stronie /

Patrz w twarze ludzi, a jeśli dostrzeżesz,

Z których ust wyjdzie pieśń, powiedz; obmyślę,

Co z tym człowiekiem stanie się…

/ do Chochlika /

Zagraj mi jeszcze wieśniaczą balladę

I obudź echa wiszące nade mną

W kopule sali.

— Objaśnić pochodnie.

/ Chochlik gra.

/

ŚPIEW DUCHÓW

Tobie szatan stróż

Włożył w rękę nóż;

Siostra twoja rwie maliny.

A ty?

a ty?

Nóż twój siny

Poczerwieniał krwią…

O!

/ Pieśń kończy się echowymi jękami.

/

KOSTRYN

Przestań, grafini mdleje.

BALLADYNA

Śpiewajcie… jeszcze.

— Objaśnić pochodnie…

/ Chochlik gra.

/

Na twej czarnej brwi,

Niby kropla krwi.

Kto wie, z jakiej to przyczyny?

Od maliny?

lub kaliny?

Może… cha!…

/ Pieśń kończy się echem.

/

BALLADYNA

/ daje znak ręką /

Dalej…

JEDEN Z PANÓW

W oczach grafini?

Czy prosta piosenka,

Którą wieśniacy przy grabionym sianie

Nucą na fletniach, tak ją biedną nęka?…

BALLADYNA

Dalej!…

JEDEN Z PANÓW

Ona zasnęła i śpi z otwartymi

Oczyma…

KOSTRYN

/ do nieruchomej Balladyny /

JEDEN Z PANÓW

W gorące łoże, skościała jak drewno…

/ Grom bije głośny…

Balladyna budzi się.

/

BALLADYNA

Co ze mną było?…

Jak ja okropnymi

Sny przerażona.

/ do Kostryna /

Gadałam we śnie.

Czy we śnie gadałam?

KOSTRYN

Nie…

BALLADYNA

Wyście musieli rozpowiadać głośno

O czym okropnym?

/ do gości /

Że lepiej zrobię usiadłszy za krosno

Niż przy pucharach.

GRABIEC

/ budząc się /

BIESIADNICY

Za co?

GRABIEC

Że byłem zasnął.

/ pije /

BIESIADNICY

Zdrowie Kirkora!

GRABIEC

Zamiast panować woli jeść maliny.

Każcie, niech jaki leśnik lub myśliwy

Pójdzie do boru i malin przyniesie.

BALLADYNA

Straszne zachcenie…

GRABIEC

Muszą być słodkie maliny i duże,

I smakowite, skoro Kirkor woli

Dzban takich malin niż meszty papuże

I płaszcz królewski.

— Każ, niech nam podstoli

Malin dzban poda na pokosztowanie.

BALLADYNA

Odwagi!… nic się gorszego nie stanie.

Słyszałam echa grobowych rozwalin,

Ujrzę, czy więcej prócz słów co wyrzucą

Wzruszone groby.

— Malin!

dajcie malin!

/ Pokazuje się cień biały Aliny z dzbankiem malin na głowie.

/

Czułam cię dawno w powietrzu — a teraz

Widzę.

— Jak błyszczą oczy twoje — biała!

Ja się nie lękam — widzisz — ale ty się

Nie zbliżaj do mnie…

PIERWSZY ZE SZLACHTY

BALLADYNA

Mów ze mną przez stół.

— Niech mi jaki człowiek

Da rękę — ja się boję —

PIERWSZY ZE SZLACHTY

Jak ząb jej dzwoni o ząb z przerażenia?

BALLADYNA

Idź… potępiona — odnieś, skąd przyniosłaś

Ten dzbanek pełny czegoś, co się rusza,

Jak to, co w grobie.

— Czy powieszonego

Na zamku wieży przed latami trupa

Cień padł do sali i stoi na nogach

Nie oddychając…

— O!

precz… widmo białe

Zarżniętej —

/ Cień znika.

/

PIERWSZY ZE SZLACHTY

DRUGI ZE SZLACHTY

Powietrze pełne malin…

BALLADYNA

/ padając /

KOSTRYN

Wody!… hej wody!

Ja szaty rozdzieram,

Lejcie tu na pierś — niech służebne wnidą.

/ Wchodzą kobiety.

/

Wynieście panią…

/ Wynoszą Balladynę.

/

Pochodnie gasną.

Napełnia ohydą

Ten stół splamiony, resztki chleba, wołu.

Czy chcecie rzucać ogryzione koście

Wzajem na siebie, jak czynią Duńczycy?…

Proszę do komnat.

— Wy stoły wynoście;

Wy z pochodniami poprzedzajcie króla,

Gdzie dlań usłano w pobocznej wieżycy

Łoże puchowe.

— Jutro się rozhula

Zamek i będzie wesoły jak wczora.

Lecz na dziś dosyć…

Panowie, spać pora.

Proszę porzucać puchary i ławy — Jak ciężko

Lachy odpędzić od strawy

I od napoju; wiszą by pijawki

Na uszach dzbanka, przy muzyce czkawki.

/ Podczas tej mowy wynoszą stoły.

Grabiec wyprowadzony przez służbę z pochodniami, za nim wszyscy biesiadnicy i Kostryn wychodzi ostatni.

/

SCENA II

/ Las przed celą pustelnika.

Burza trwa.

/

/ Pustelnik i Kirkor.

/

KIRKOR

Chroń się, starcze, do celi, burza tobie z głowy

Okradnie siwe włosy.

Ludzie i zdarzenia

Kradną… złodziej płaszcz zedrze, a nędza koszulę.

Trzeba wszystkiemu zbrojną ręką się opierać…

Lecz smucisz się za wcześnie — bo ja ci przysięgam,

Że zginę lub skradzioną koronę odzyskam.

Oto choć bliski domu, mógłbym za godzinę

Z ust żony pocałunków tysiąc wziąć na drogę

I napić się jak ptaszek w różanym kielichu,

Dziobiąc rosy perełki: wolę tej rozkoszy

Zaniechać, a do Gnezna zaleciawszy nocą,

Lud zebrać — i obwieścić wszystkiemu gminowi,

Jakoś ty, dziedzic prawy, bezecną kradzieżą

Dobra twego postradał.

Potem zaś trębaczom

Każę głosić po kraju i mieście, że kto się

O tron Lachów zgłaszając pojawi na zamek

Uwieńczony prawdziwą koroną Popielów,

Temu ja fałsz zarzucam; takiemu na czole

Mieczem wypiszę słowo zasłużone: *złodziej*…

Módl się więc za mnie, starcze, aby mi Bóg żywy

Dał zwyciężyć na szrankach — i czekaj z powrotem.

PUSTELNIK

Niech cię Bóg błogosławi.

KIRKOR

/ Wchodzi Żołnierz.

/

Trzeba spieszyć do Gnezna.

/ Rycerz wychodzi.

/

PUSTELNIK

Wróć do zamku, odpocznij, po dalszej rozwadze

Obaczysz, co przedsięwziąć.

KIRKOR

Dzisiaj odrobić chcę całą pańszczyznę;

A odrobiwszy całą, żyć szczęśliwy

Z drogą małżonką.

Całą ci ojczyznę

Włożę na barki; a gdy będziesz dźwigał

Rzeczy i ludzi, to ja się zakopię

W zamku spokojny…

Niechby mi dościgał

Sad owocowy, niechbym małe chłopię,

Dzieciątko moje, na rękach kołysał,

O to się modlę…

Ty mi zaś co roku

Z tronu do chaty listy będziesz pisał.

Niechaj raz na rok spadnie mi z obłoku

Biały gołąbek i pod skrzydełkami

Przyniesie powieść, pełną tych wielkości,

Co budzą uśmiech i sen pod lipami

Dają smaczniejszy…

Król mi pozazdrości

Żony i dziecka, i lipy, i chłodu,

I snów pod lipą — i złotego miodu.

—

Żegnaj mi!

żegnaj!

Nim słońce zaświeci,

Będę w stolicy.

Hop!

hop!

na koń, dzieci!

/ Kirkor wychodzi.

Słychać tętent oddalających się.

/

PUSTELNIK

O Boże!

Boże!

Wolę, niech do Gnezna wraca,

Niżby miał do tych piersi szlachetnych przycisnąć

Krwawą swoją małżonkę.

Bogdajbyś ty nigdy

Nie znał, Kirkorze, z jakiej matki się urodzą

Dzieci twoje.

Bogdajby za pierwszą nagrodę

Bóg uczynił cię wdowcem, nim ojcem uczyni.

/ Słychać głos Wdowy.

/

WDOWA

/ za sceną /

Biedna ja!

biedna!

PUSTELNIK

Tak pełne płaczu?

WDOWA

/ Wdowa wchodzi jak ślepa, szukając drogi ręką.

/

PUSTELNIK

Jakaś kobieta, jak łachman w łachmanie,

W noc tak okropną, ślepa, sama jedna!

/ do Wdowy /

Skąd, moja matko?

WDOWA

Tak nie nazywaj, córko niegodziwa!

Matka?

psia matka!

PUSTELNIK

WDOWA

Ja nie uboga.

— Siwa, siwa, siwa,

Jak gołąbeczek.

— Nie wiesz, co się stało?!

Grafini, moja córka, wielka pani,

A ja na wietrze z głową taką białą

Mówię piorunom: „Bijcie!

bijcie we mnie!”

I nie chcą słuchać…

A w zamku zebrani

Pijaki sobie winszują wzajemnie,

Że córka moja pije, wielka pani.

—

Czy ty rozumiesz?

— Ma zamek i wieże —

Grafini —

PUSTELNIK

WDOWA

Zowie się córką.

Ale ja nie wierzę,

Ażeby ona miała oczy w głowie,

Oczy, co płaczą.

— W taką zawieruchę,

W takie pioruny, na deszcz wygnać matkę!

Co ją karmiła, co piersi ma suche,

Starością suche — a włos taki biały,

Jak co świętego.

PUSTELNIK

Ty drżysz od zimna!

chodź!

WDOWA

Do niej należy, wielki jak pół świata…

Widzisz!…

Grafini?!

PUSTELNIK

WDOWA

Czy córka moja wie, gdzie twoja chata?

A kto wie?

może, jak pies zacznie szczekać

Na jaki łachman, to wspomni o matce

I każe szukać po świecie.

— Być może!

Wszak Bóg ma litość!

PUSTELNIK

Tę noc burzliwą, a gdy błysną zorze,

Ja cię powiodę do wielkiego króla;

Do nóg się rzucisz błagając o litość

I…

WDOWA

Do nóg się rzucam.

/ klęka /

Każ córce, która ma złota obfitość,

Niechaj mnie kocha”.

/ wstaje /

I zaprowadzi mnie do serca córki.

O!

o!

o!

/ płacze /

Wieszałam się na sośnie skrzypiącej, za garło,

Drzewo się ułamało…

Głupia — ślepa, wybrałaś gałązkę umarłą,

Gałązkę — córkę drzewa.

— Żelazna gadzino,

Nie zlitowałaś się ty matki wdowy?

A ja by żyła chleba okruszyną

W twoich pałacach!

Niechby twoja ręka

Sypiąc gołąbkom w trawę żer perłowy

Nie odganiała od pszenic ziarenka

Zgłodniałej matki.

— Wygnać w las!

na burze!

Wypędzić matkę!

— Upadłam w kałużę

I grom czerwony wyjadł z powiek oczy,

Wyjadł do szczętu…

PUSTELNIK

WDOWA

Okropna ciemność.

Miałam przed wieczorem

Tyle światłości, że mogłam za borem

Rozróżnić białe słońce od księżyca;

A teraz…

/ Błyska.

/

PUSTELNIK

Nie świeci tobie?

WDOWA

Od Boga ręki — co mi dziś po wzroku.

A wiesz ty?… wiesz ty, że ja teraz wierzę,

A nie wierzyłam dawniej — że co roku

Ptaszki jaskółki nim pójdą za morze,

Stare, zgrzybiałe, biedne matki — duszą.

Tak, tak, tak… ludzie prawdę mówić muszą.

Żebrząc po świecie, piosenkę ułożę;

Groszową piosnkę o jaskółkach czarnych,

Co duszą matki — proszę!

w ptaszkach marnych

Taka nielitość!

Wygnać matkę starą,

Głodną, na cztery wichry, targające

Za siwe włosy.

PUSTELNIK

Padają na tym świecie złych ofiarą.

Gdybym ja ciebie wziął za nieszczęść świadka…

WDOWA

To i ty matka… i ty także matka?

Nie pójdę z tobą, bo się będziem kłócić

O piękność imion naszych córek — moja!

Ach gdybyś ty mię z grobu chciał occucić,

Wołaj: „Bladina”.

— Pójdę szukać zdroja

I pić jak wróble, zadzierając główkę

Do Pana Boga — dzięki Mu, dał wody.

/ śpiewa mrucząc /

Stara miała jedną krówkę

I chacinę, i ogrody,

I dwie córki…

/ odchodzi w las /

Tej matki — i okropny sąd wydam na dziecko.

/ odchodzi do celi /

SCENA III

/ Noc — błyska.

— Sala bez światła w zamku Kirkora.

/

/ Skierka i Chochlik wychodzą z drzwi, którymi wyprowadzono po uczcie Grabka.

/

SKIERKA

Nasz pan usnął tam na wieży

I śpi głęboko; ja lecę,

Nim się ta burza uśmierzy,

Kąpać się w błyskawicach.

CHOCHLIK

W stajni, gdzie nad wrotami nie przybito sroki.

Czy wiesz, że na tej wieży puchacz jednooki

Zaprosił mnie na ucztę; będzie patrzał krzywo,

Jeśli pogardzę udem zadziobanej myszy.

SKIERKA

Ja matkę bociana siwą

Lecę nakarmić; nie słyszy

Na prawe ucho i ślepa;

Wczora od chłopskiego cepa

Uratowałem niebogę…

Polecę, czekać nie mogę.

W taką burzę biedna stara

Może z przestrachu umarła.

CHOCHLIK

Co to za stuk?…

SKIERKA

CHOCHLIK

Cyt… ktoś idzie…

SKIERKA

W bieli… przez okno wylecę…

/ wylatuje przez okno /

CHOCHLIK

Za nim!

na koniach w zamku wyprawować hecę.

/ wylatuje /

SCENA IV

/ Sala taż sama.

/

BALLADYNA

/ sama wchodzi w nocnym ubiorze z nożem w ręku /

Nie mogłam spać, nóż leżał przy mnie, wzięłam…

W koszuli — wstyd!

gdyby cię kto zobaczył

W koszuli z nożem w ręku?

— Jak tu ciemno!…

/ idzie ku wieży /

Cyt!… jakiś szmer?

— Wiatr mi zagasił świecę…

To przywidzenie — nic nie słychać, zamek cały

Głęboko śpi…

Lecz jeśli śpi ten człowiek

Z otwartą tak powieką?… to co?

to co?

Jeżeli dziś nie zrobię rzeczy, jutro

Żałować będę, wiem, żałować będę.

Wiatr zamknął za mną drzwi, a ja myślałam,

Że jaki ciemny duch zamykał za mną;

I dotąd nie spojrzałam w tamtą stronę,

Jakbym się bała spotkać z czym okropnym.

/ ogląda się /

A widzisz, nie ma nic, nic nie ma.

Ciemne

Powietrze, mgła; żadnych nie widać mar.

/ Błyska.

/

Wszelki duch Boga chwali!

Jaka to była

Błyskawica czerwona!

jak wszystkie ściany

Widziałam białe.

— Cyt.

— Nie słychać nic —

Spiesz się!

— Lecz jeśli żar błyskawic lunie

Na moją twarz, gdy będę z nożem stała

Nad nim; to co?

— Ogień pokaże tobie

Miejsce, gdzie masz uderzyć.

— O!

błyskawice,

Stwórzcie czerwony dzień na łonie nocy,

Bądźcie mojego czynu słońcem.

— Idę.

/ wychodzi na wieżę /

SCENA V

/ Sala taż sama.

/

KOSTRYN

/ wchodzi zbrojno z dobytym mieczem /

Drzwi otworzone.

Teraz mię, Fortuno,

Prowadź i pomóż ze złotego cielca

Jak Jazonowi złote obciąć runo,

A ja przysięgam, że choć syn wisielca,

Będę na tronie jako syn książęcy;

Dziś sługa gorszych, jutro pan tysięcy

Lepszych ode mnie.

— Cyt.

— To puchacz huczy

Na wieży zamku.

— Idźmy na drabinę —

Wszystko gotowe.

Mam pęk cały kluczy

Od bram zamkowych, płachtami obwinę

Konia podkowy — i z ową koroną

W pochmurnej nocy jak duch czarny zginę;

A co nad wszystko, z cudzołożną żoną

Rozbrat na wieki.

O!

szatanie, prowadź!

/ chce iść na wieżę i we drzwiach spotyka się z powracającą Balladyną /

Kto to?

/ cofa się z przestrachem /

BALLADYNA

KOSTRYN

Słyszałem jakiś jęk, szedłem ratować.

BALLADYNA

Przynieś mi światła; niech światło zobaczy,

Jak ja okropnie muszę być czerwona.

Skończyłam.

— Kogo ty ratować chciałeś?

Już zdaje mi się, że ta burza kona,

Ustało błyskać.

— To i ty słyszałeś

Ten jęk okropny?… aż tu było słychać?!

To dziwnie!

Kiedy przestawał oddychać,

Raz westchnął.

— Idź ty po światło, Kostrynie,

Idź na dół.

/ Kostryn wychodzi.

/

Stało się — stało; teraz nadaremnie

Żałować rzeczy.

Stało się — przeminie.

Z nas wszystkich kiedyś będą takie trupy.

—

Świecy! — mój cały zamek za błysk świecy!

/ Kostryn wchodzi bez światła.

/

KOSTRYN

Wszystko śpi w naszej ceglanej fortecy,

Nawet zagasły latarniowe słupy

Przy bramie zamku.

Czy służbę rozbudzić?

BALLADYNA

Nie budź nikogo; musiałam zabrudzić

Ręce po łokieć.

Dziwną pachnę wonią.

KOSTRYN

Wzięłaś koronę?

BALLADYNA

Ja się nie lękam.

Wiem, gdzie stoi łoże.

/ Wychodzi Balladyna na wieżę.

/

KOSTRYN

Straszna odwaga.

Omal tobie, Boże,

Nie podziękuję, że mi ona kradnie

Czyn ten okropny…

Chciałbym na jej czole

Zobaczyć, jaką barwą lwica bladnie.

/ Balladyna wraca bez korony.

/

BALLADYNA

Próżno w ciemnościach macałam po stole,

Ten stół miał jakieś rysy zimnej twarzy.

Może to nie był stół…

KOSTRYN

Ja pójdę szukać…

BALLADYNA

Nie lękam siebie.

— Nawet nie żałuję…

/ Kostryn wychodzi na wieżę.

/

Ja wiem, że zwykle Lachom żal po czasie

Zawraca głowy i sen cichy truje.

Może się teraz trup czerwony snuje

Przed ludzi śpiących oczyma, a oni

Przez sen żegnają krzyżem cichą marę.

—

Schodzi po wschodach; jak te szczeble stare

Trzeszczą…

/ do Kostryna, który wchodzi z koroną /

KOSTRYN

/ ponuro /

Tak.

BALLADYNA

Bo będę wołać ratunku od ludzi…

Stój tam.

KOSTRYN

BALLADYNA

Stój tam, bo krzyknę, zamek się obudzi,

Stój tam z daleka, aż w tobie przeminie

Ta myśl…

W powietrzu ją czuć… o!

Kostrynie,

Chciałeś mię zabić, serce twoje biło

Głośno, jak moje bije, gdy zarzynam.

KOSTRYN

Jeślim to myślał, na wieki przeklinam

Ów zakąt mózgu, gdzie się urodziło

Szalone dziecko.

BALLADYNA

A namówiemy się po cichu razem,

Co jutro czynić…

/ Rozwidnia się trochę.

/

KOSTRYN

Że Kirkor wrócił do Gnezna, żelazem

Grożąc takiemu, co by się z koroną

O tron upomniał…

BALLADYNA

Ludzi i miecze; a za moją stroną

Będzie ta tłuszcza ludzi, omal cała

Karmiona w zamku…

Kirkor nie poskromi

Złotego deszczu.

— Cyt.

—

KOSTRYN

Wróble świegocą.

BALLADYNA

Jak biała światłość… mdło mi!

mdło mi!

mdło mi

KOSTRYN

Idź, prześpij szarą godzinę poranku.

Ja sam obudzę, gdy słońce zaświeci;

Staniesz w rycerzy uzbrojonych wianku.

Jakoś to będzie — wojsko nam się skleci.

Daj klucz od skarbu, będę mierzył garcem

Przekupne złoto.

BALLADYNA

Co mieszka w celi — a nas tylko dwoje

Będzie wiedziało.

KOSTRYN

BALLADYNA

Jak to?

i dziecko noszone w żywocie

Będzie wiedziało?

— Idź!

— W biednej istocie

Nie urodzonej taka tajemnica.

Ty się najgrawasz?

jeśliby tak było,

Jak ty powiadasz — czy ja szalenica

Porodzić żywe?

Lecz nie — będzie żyło,

Dziecko nic nie wie…

KOSTRYN

Spać się położy — i zbudzi się świeża

Do nowych czynów, w przyłbicy rycerza.

/ Wychodzą.

/

KONIEC AKTU CZWARTEGO

AKT PIĄTY

/ Poranek na leśnej łące.

— Skierka i Chochlik.

/

SKIERKA

Jak po burzy ranek świeży!

Byłem u matki bociana

I nakarmiłem.

CHOCHLIK

Ucztowałem u sowy.

Gdzie pani Goplana?

SKIERKA

Znów polecę po rozłogach,

Polecę łąką i borem;

Kwiatki postawię na nogach,

Rozczeszę żyto na grzędzie,

Zatrzymam się nad jeziorem,

Zawołam: „Labu, labusie!”

I dwa Goplany łabędzie

Po wód błękitnym obrusie

Przypłyną do mnie z ajeru;

Garsteczką złotego żeru

Śnieżne ptaszęta przysypię;

I znów lecę pod leszczynę,

Gdzie łania Goplany szczypie

Błyszczącą deszczem krzewinę;

I tęczę nad nią zawieszę,

I różę nad nią rozwinę;

I znowu dalej pospieszę

Na skrzydłach babki konika.

/ Przypływa tuman mgły rannej, oświecony tęczą; spod bramy kolorów wychodzi Goplana.

/

GOPLANA

Chodźcie mnie uścisnąć, aniołki,

Bo Goplana na wieki wam znika.

O!

zapłakane fijołki!

Róże moje, bądźcie zdrowe.

SKIERKA

Co ty śpiewasz?…

GOPLANA

Piosenkę pożegnania.

SKIERKA

Nie gną się od jaskółek, jeszcze dnie wiosnowe.

GOPLANA

Polecę w okropną krainę,

Gdzie sosny i śniegi sine,

Gdzie słońce jak gasnący żar;

Gdzie księżyc jak twarz tych mar,

Co z grobu wychodzą na cmentarz.

Anioł kar ze mną popłynie

Krzycząc mi w duszy:

„Pamiętasz o róż i malin krainie”.

Bądźcie zdrowi!

bądźcie zdrowi!

Poplątałam ludzkie czyny

Tak, że Bogu mścicielowi

Trzeba wziąć grom i upuścić

Na ludzkie dzieła i winy…

SKIERKA

My cię nie chcemy opuścić,

Goplano!

Goplano!

Goplano!

GOPLANA

Puszczajcie biedną wygnaną,

Kiedyś wam o mnie zaśpiewa

Piosenkę obca ptaszyna

Usiadłszy na gałązce płaczącego drzewa.

Bądźcie zdrowi!

moja wina,

Że wygnana w północ lecę.

CHOCHLIK

Jeszcze ci w drodze poświecę,

Jak hajduk biegnąc z ognikiem.

GOPLANA

Dziś długim związane szykiem

Na północ lecą żurawie,

Uczepię się tego wianka

I w powietrzu się przepławię,

Jak biedna dziewic równianka

W błękitne rzucona fale.

SKIERKA

O biada!

o biada!

o biada!

GOPLANA

Próżne żale!

próżne żale!…

/ pokazuje w głąb lasu /

Tam szarfa żurawi spada

Na łąki błyszczące rosą;

Gdy się żurawie podniosą,

Uchwycę się szarfy końca

I w błękit polecę blada,

Blada jak miesiąc od słońca,

Lekka jak liść, co opada.

Lecz nad mury gnezneńskiemi

Lecąc, zaśpiewam smutne pożegnanie ziemi.

/ Wychodzi — Skierka i Chochlik lecą za nią.

/

SCENA II

/ Pod murami Gnezna wał.

/

/ Kirkor z dobytym mieczem, ze skrzydłami orlimi na barkach, wchodzi na czele wojska.

— Chorągwie rozwinięte — trąby grają.

/

KIRKOR

/ do Rycerzy /

Człowiek, co się o berło Lachów upomina,

Nie chciał wystąpić w szranki; jak podła gadzina

Kryje się, a zebrawszy, co mówię!

ten podły

Obietnicami, złotem, zakupiwszy sobie

Mnogich stronników… rycerz z nieznanymi godły,

Walką chce tron owładać i na moim grobie

Stanąć jako na pierwszym szczeblu królowania.

Mnodzy rycerze nasi (niech nas Bóg ochrania

Od takiego szaleństwa i takiej ślepoty!),

Mnodzy nasi rycerze przeszli pod namioty

Jasnego oszukańca, lecz Bóg patrzy z nieba

W serca ludzkie; nam zdrajców przekupnych nie trzeba.

Skoro przybędzie Popiel, po którego w lasy

Posłałem trzech rycerzy, z orlimi hałasy

Rzucimy się na złoty obóz samozwańca.

/ do Rycerzy stojących na murach /

Wy zamykajcie bramy…

Niech z każdego szańca

Na pole walki patrzą mnogie samostrzały!

Gdybym ja przegrał, zginął, to jeszcze te wały

Długo bronić się mogą…

Niech wam siwe głowy

Przypomną w chwilę strachu, że mur południowy

Najsłabszy, że tam trzeba postawić mur ludzi.

Ale da Bóg, że miasto jutro się obudzi

Wolne od zgrai łotrów.

RYCERZE

KIRKOR

Jeśli Bóg da… ach!

kiedyż ja przyłbicę złożę!

Kiedyż wrócę do żony?

kiedyż ujrzę koniec

Krwawym sprawom królestwa i rozbojom?

JEDEN Z RYCERZY

/ Wchodzi Goniec kurzawą okryty.

/

KIRKOR

We trzech wysłani w bory, nie przyprowadzacie

Pustelnika Popiela?

GONIEC

KIRKOR

Nie znaleźliście starca?

mów… walka nas czeka.

GONIEC

W celi nie było starego człowieka;

Lecz na skrzypiącej gałęzi przed chatą

Trup jego wisiał na grubym powrozie.

Z białymi włosy i z podartą szatą

Wicher się bawił i trupa kołysał

Jak stara mamka.

KIRKOR

Hasło do walki!

— Los jemu dopisał,

Do śmierci gonił nieszczęściem i zabił

Nieznaną ręką.

— Serceś mi osłabił

Twoją powieścią, spraw się dobrze w boju.

—

Mówisz, że wisiał?

GONIEC

Wisiał przed chatą.

Na nieszczęsnym drzewie

Wrona krakała…

KIRKOR

Tańczą chorągwie… idźmy!

ścisnąć szyki!

Nadzieja w męstwie.

— Niech zaczną łuczniki!…

/ wychodzi z wojskiem /

SCENA III

/ Namiot Balladyny.

/

/ Kostryn i Balladyna w zbrojach — z hełmami zapuszczonymi wchodzą na scenę.

/

KOSTRYN

Zostań w namiocie, nie wychodź na pole,

Bo, jak przeczuwam, wkrótce Kirkorczycy

Walkę rozpoczną.

Obóz jego w dole,

A nasz na górze jak gniazdo orlicy.

BALLADYNA

Wiele dusz stanie za chwilę przed Bogiem.

KOSTRYN

Gdzie młócą żyto, tam plewy z omłotku

Lecą pod niebo.

Stój za gumna progiem

I nie rozplątuj znów na kołowrotku

Szczero–sumiennym — zaplątanych pasem

Dziwnej przeszłości.

/ Wchodzi Żołnierz.

/

Idą do boju szyki Kirkorowe.

KOSTRYN

Królewiczątko moje, bądź mi zdrowe!

BALLADYNA

Czy zwyciężymy?

KOSTRYN

Niechaj cię próżność nie prowadzi w złocie

Na oczy słońca i na łuków żądła.

Bogdaj byś cicho śpiewała i prządła

Szatę królewską lub śmierci koszulę;

To albo drugie pewnie ci się przyda…

Ha!

ha!

z proc lecą ołowiane kule,

Patrz, jak kolczate… hej, giermku, gdzie dzida

I tarcza moja?

/ bierze tarczę i dzidę z rąk giermka i wychodzi /

BALLADYNA

Jak mu nagrodzę?

w ziemi całej łonie

Nie znajdę kruszcu na zalanie gardła

Temu Niemcowi.

Lecz jeżeli przegra?

Jeżeli przegra, to się wszystko skończy

Chwilą okropną, wszystko się rozwiąże

Jak straszna bajka jakiej czarownicy:

Przegrała, w piersi przebiła się nożem,

A nóż zatruty był jadem gadziny.

Gdzie ta kobieta?

Obaczyłam w lesie

Babę, podobną do roztrzaskanego

Piorunem dębu… kazałam potworze

Z krukami śmierci gonić za obozem

I przynieść jadu czerpanego z węży.

/ Stara kobieta w łachmanach wchodzi, podnosząc zasłonę namiotu.

/

Jesteś?

STARA

BALLADYNA

Daj… i uciekaj do ciemnego boru,

Uciekaj, mówię, stara czarownico;

A spróbowawszy na kim tego jadu,

Zapłacę tobie… precz, bo cię pochwycą

Rycerze moi i na rzece spławią.

/ Ucieka Stara kobieta.

/

Okropna jędza…

Włos by gniazdo gadu

Wisi w postronkach, a oczy się krwawią

Jak zęby wilcze obroczone w ścierwie.

Nóż ten zatruty piersi mi rozerwie,

Jeżeli w ręce męża wpadnę żywa,

I serce moje bijące ukąsi

Jak żądło osy.

Już po jednej stronie

Jadem zmazany okropnie poczerniał

I zarumienił się rdzą, pozieleniał;

A druga strona jeszcze nie dotknięta

Śliną wężową, czysta jak tasaki

Świeżo na krętym brusie pociągnione.

/ Wchodzi Żołnierz.

/

Co słychać?

ŻOŁNIERZ

Na polu walki jak w burzliwej chmurze.

BALLADYNA

Czy przegrywamy?

ŻOŁNIERZ

Gdzie rosną brzozy nad źródłem, widziałem

Grafa Kirkora; otoczony wałem

Zabitych ludzi, trzyma się i siecze

Jasną siekierą.

BALLADYNA

Do mnie przysłany?

ŻOŁNIERZ

Że dwiestu ludzi przekupionych wczora

Przeszło na polu z szeregów Kirkora

Na stronę naszą.

Jeśli się rozwiąże

Na lewym skrzydle łuczników gromada

Kupiona złotem, pole będzie nasze.

BALLADYNA

Jeszcze nie przeszli!

opieszała zdrada

Gorsza niż wierność…

Idź w bojową kaszę

Z łyżką żelazną, jeżeli w nią wpadnie

Głowa jakiego wodza, będziesz panem…

Rozumiesz?

można spoza góry snadnie

Podejść… zaskoczyć na plecy — czakanem

Ciąć w łeb stalowy.

— Idź — bić — i zabijać.

/ Wchodzi drugi Goniec.

/

GONIEC

Lewe się skrzydło zaczęło rozwijać

I pierzchać w Gnezno… wkrótce walki koniec.

Przy nas zwycięstwo…

BALLADYNA

Niech ma zapłatę…

/ daje pieniądze /

GONIEC

Widziałem sztandar Kirkora zatknięty

Na małym wzgórku, gdzie rosną trzy brzozy;

A trupów szaniec urósł tak wysoko

Około niego, że my pełni zgrozy,

Ani wziąć wodza mogliśmy na oko,

Ani przestąpić umarłego wału.

BALLADYNA

Jeżeliś pełny męstwa i zapału,

Jeśli chcesz kiesy po wierzch pełnej srebra;

Idź na ten wzgórek, niech ci trupie żebra

Będą drabiną, postronkami włosy.

Idź i zabijaj…

/ Słychać okrzyki.

/

/ Kostryn wchodzi zbrojny i krwią pomazany.

/

A Kirkor?

KOSTRYN

BALLADYNA

/ chowając nóż zatruty po jednej stronie /

Winnam ci życie.

Naczelników głowy

Niech kat pościna — idź, wydaj rozkazy…

/ Kostryn wychodzi.

/

GŁOSY ZA NAMIOTEM

Niech żyje wódz nasz, Fon Kostryn!

BALLADYNA

Wódz wasz, Fon Kostryn… powtarzam wyrazy

Jak głupia sroka… rzucę się na szyję

Niemca i węzłem pocałunków zduszę.

/ Kostryn wprowadza poselstwo ze stolicy — jeden z obywateli niesie na tacy złotej chleb i sól.

/

KOSTRYN

Oto poselstwo z poddanej stolicy.

BALLADYNA

Kazałeś wieszać?

KOSTRYN

Już zgromadzeni pod maćkową gruszę;

A ta się cieszy, że do siego roku

Dwa razy będzie nosiła owoce.

BALLADYNA

/ do poselstwa miejskiego /

Czego wy chcecie?

/ Posłowie klękają.

/

POSEŁ MIEJSKI

Do ciebie serca narodu sieroce

Wznoszą się wszystkie, ty bądź kraju panem.

Stolica całym zniżona kolanem

Czeka na ciebie z otwartymi bramy.

Witaj więc!

witaj, miły hospodynie!

Serca i skarby, i wszystko, co mamy,

Pod nogi twoje strumieniem popłynie,

Boś już zasłużył na wdzięczność narodu

Skaraniem hersztów, którzy nas uwiedli.

Ci nas mękami, karą miecza, głodu,

W mieście trzymali; a nasze zaś serca

Ciebie szukały.

Obyśmy dowiedli,

Że między nami żaden przeniewierca

Na gniew twój, wielki panie, nie zasłużył,

Obyś żył długo, obyś skarbów użył,

Obyś nieszczęsną przyciśnionych dolą

I tu przed tobą klęczących na prochu

Przyjął łaskawie.

Chlebem cię i solą

Witamy, panie.

BALLADYNA

Żaden przeciwko mnie nie nosił broni?

KOSTRYN

Dwóch językami walczyło po mieście,

Lud namawiając do boju.

BALLADYNA

KOSTRYN

/ wskazując /

Pan burmistrz Kurier i Pismo.

BALLADYNA

Obu rycerzy burmistrzów na dzwonie

Wieży zamkowej.

PIERWSZY Z POSŁÓW

Kamienne serce.

BALLADYNA

Na wasze prośby ułaskawiam obu.

Wybić im zęby i wyłamać szczęki,

Niechaj nie walczą.

PIERWSZY Z POSŁÓW

Ubłagać ciebie przez łzy ani jęki,

Żelazny panie nasz?

BALLADYNA

/ widząc, że się cofają z przerażeniem /

Cóż to?

Cofnęli się jak od zarazy,

I znów jak wiatrem kołysane żyto

Biją głowami?

PIERWSZY Z POSŁÓW

Czekamy, pani, panuj z ludu wolą.

BALLADYNA

Bez ludu woli…

Dajcie mi chleb z solą.

Posłowie, ufam drożdżom tego ciasta.

Chodź tu, Kostrynie.

Winnam ci tak wiele,

Że ci połowa zdobytego miasta,

Połowa kraju i chleba połowa

Słusznie należy…

/ wyjmuje nóż zatruty po jednej stronie i rozcina na dwoje chleb /

A serce weźmiesz całe.

KOSTRYN

/ klękając /

BALLADYNA

/ kosztując chleb, widzi, że Kostryn także je podaną sobie połową /

Czyń, co ja czynię.

Nie lękam się jadu

W chlebie poddanych.

Choćby miasto żyta

Użyli łusek żelaznego gadu,

Smaczną ci będzie żelazem zdobyta

Bułka…

Jedz, proszę… trzeba ludziom wierzyć.

A teraz każcie z tryjumfem uderzyć

W trąby zwycięskie.

Idźmy, wojownicy,

Do otworzonej żelazem stolicy.

/ wychodzi oparta na Kostrynie, za nią posłowie i lud /

SCENA IV

/ Sala królewska w Gneznie — tron w głębi — Kanclerz u stóp tronu.

Panowie państwa.

Wawel dziejopis.

— Paź.

— Dwór.

— Sędziowie.

/

KANCLERZ

Wszystko gotowe na przyjęcie pana.

Zasiądźcie teraz ławy po urzędzie,

Przy samym tronie wodzowie i sędzie,

Szafarze zboża, dolewacze dzbana.

Niech wszystkich razem nowy król powita.

/ Wchodzi Goniec.

/

GONIEC

Świetny urzędzie, wieść przynoszę ważną,

Nasz król, pan nowy — kobieta.

KANCLERZ

WSZYSCY

Królem kobieta!

KANCLERZ

Jak była Wanda… niech tak dobrą będzie,

Ale szczęśliwszą.

/ Goniec drugi wchodzi.

/

GONIEC

Królowa weszła już do bram stolicy.

KANCLERZ

Każcie, niech wszystkie serca na dzwonicy

Biją dzień cały, tak jak serca ludu.

PIERWSZY Z PANÓW

Wieszczbiarz nie może wytłumaczyć cudu,

Co się ukazał dzisiaj narodowi.

Lud niespokojny.

KANCLERZ

PIERWSZY Z PANÓW

Jeżeli chcecie, to go wam opowie

I w księgi wpisze szlachetny dziejopis

Królów na Gneznie.

KANCLERZ

Czy sam widziałeś?

WAWEL

Mogę poświadczyć jak świadek naoczny.

Dnia tego ranek był po stronach mroczny,

Lecz się wyjaśnił ku wschodowi słońca —

Więc jak widziałem prawie sam… od końca

Niebios, skąd błyszczy gwiazda Oryjona,

Wyleciał, lecąc sznur żurawi biały,

A na nim wisząc za śnieżne ramiona

Mglista niewiasta.

KANCLERZ

Twe własne oczy, przemądry Wawelu?

WAWEL

Nie ja widziałem, lecz widziało wielu;

Mogę przyświadczyć na rzecz z mego czasu.

PAŹ

Ja sam widziałem z goplańskiego lasu

Za żurawiami lecącą dziewczynę.

Ta na ostatnią orszaku ptaszynę

Padając, białe zawiązała rączki

Za szyję ptaka; a głową do ziemi

Sypała włosów rozwite obrączki

Jasne jak słońce, i tak na warkoczu,

Gdy promieniami rozwiał się złotemi,

Leżała płynąc.

KANCLERZ

Aby na szmatach niebieskiego płótna

Obraz widziały.

/ Ściemnia się jak przed burzą.

/

JEDEN Z PANÓW

Na tron upadła i nam na oblicza:

Jak zaćmionego słońca tajemnicza

Zieloność — bladzi staniemy przed panią.

KILKU

Okropna ciemność.

/ Wchodzi Strażnik wieży.

/

STRAŻNIK

Królewskich zamków, skąd w niebo wytryska

Igła złocona, okropne chmurzyska

Wkoło się czarnym owinęły wiankiem

I coraz grubsze już wiszą nad gankiem,

Gdzie ustawiona muzyka króleska.

A cała nieba równina niebieska,

Jakby się z jednej urągała chmury.

KANCLERZ

Bijcie we dzwony.

STRAŻNIK

Ognistej…

KANCLERZ

STRAŻNIK

Na czarnym wozie jakaś jędza blada,

Stu żurawiami wywieziona z piekła,

Wężami stado wędrujące siekła

I kierowała nad zamek do chmury.

Siedzi w mgle teraz, ale jęk ponury

Piekielnych ptaków z mgły się wydobywa.

Słyszycie?

/ Słychać jęk z wieży.

/

KANCLERZ

PANOWIE

/ zrywając się z ław /

Okropność!…

KANCLERZ

A ty, strażniku, musiałeś być pjany

STRAŻNIK

Ja sam widziałem i lud z okolicy,

I lud gnezneński…

OKRZYKI

/ za sceną /

/ Balladyna wchodzi w królewskim ubiorze, w koronie Kostryn w zbroi.

Lud…

/

KANCLERZ

Pani!

niech będzie poświęconą głowa,

Co nam przynosi koronę Popielów.

Witaj i panuj tak mądrze i szczodrze,

Ażebyś z Bogiem do najświętszych celów

Lud prowadziła.

Przewiąż się na biodrze

Szatą czystości, czoło wznieś do nieba.

Daj łaskę winnym — daj łaknącym chleba,

A wszystkim niechaj rządzi sprawiedliwość.

BALLADYNA

/ z tronu /

Cóż mam uczynić?

KANCLERZ

O dobro ludu stanowi od dawna,

Że król, nim siądzie do pierwszego stołu,

Nim da spoczynek strudzonemu czołu,

Które uciska w dzień korona sławna:

Wprzódy na ławie sądowniczej siada,

I rozwiązuje kryminalne sprawy.

BALLADYNA

Niech się tak stanie, jak wasze ustawy

Każą…

/ Kostryn chwieje się i pada.

/

JEDEN Z PANÓW

/ Balladyna przystępując do leżącego Kostryna.

/

Co to się znaczy… słabo ci?

KOSTRYN

BALLADYNA

Panie mój!

drogi!

KOSTRYN

Zrzućcie ją z tronu — ja pierwszy otwieram

Grobowiec ciemny dla ludzi tysiąca,

Co będą żyli pod nią…

BALLADYNA

Wynieść go!

wynieść!… ciało jego stygnie…

Niech lekarz jaki uzdrowi go, za to

Połową kraju zapłacę.

LEKARZ

/ Wynoszą ciało Kostryna.

Lekarz idzie za nim.

/

KANCLERZ

Pani, okropną zasmucona stratą,

Znoś ją cierpliwie.

Bóg ciebie przekonał,

Na samym wstępie u złotego tronu,

Że przy tych szczeblach stoi widmo zgonu

I czeka na nas.

BALLADYNA

/ do siebie /

W grobach…

Ja sama panią tajemnicy.

/ głośno /

Każcie wojennym brańcom rozkuć pęta,

Zastawić stoły na rynkach stolicy

I dawać co dnia dla żebraków strawę.

KANCLERZ

Wdzięczność i sława tobie.

BALLADYNA

Nie dbam, a wyższa teraz nad sąd ludu,

Będę, czym dawno byłabym, zrodzona

Pod inną gwiazdą.

Życie pełne trudu

Na dwie połowy przecięła korona.

Przeszłość odpadła jak od płytkiej stali,

Którą po stronie jednej ośliniła

Żmija — połowa jabłka leci zgniła

I czarna jadem.

Wyście mnie nie znali

Taką, jak byłam — niech więc lud nie śledzi

Przeszłości mojej.

Wiecie, com wyznała,

A resztę wyznam księdzu na spowiedzi.

Ha!

jeszcze jedno — poszukajcie ciała

Grafa Kirkora między gęste trupy.

I na ten wzgórek, gdzie już tylko słupy

Brzóz obrąbanych mieczami się bielą,

Zanieście mary z jedwabną pościelą,

Na tej pościeli przyniesiecie śpiące

Zwłoki Kirkora…

Niech ludu tysiące

Płacze przy marach tego, co z orężem

Poległ mym wrogiem… a był moim mężem.

—

Zaprawdę mówię, ja — po grafie wdowa.

Lecz niech nie roi bajek tłum gawiedzi;

Co miała wyznać, wyznała królowa,

A resztę powie księdzu na spowiedzi.

Teraz, kanclerzu, wywołaj przede mnie

Zbrodniów — na pierwszym siedzę trybunale.

Jeśli fałsz wydam, niechaj będzie ze mnie

Gniazdo robaków!

niech się ogniem spalę!

Ani mię ujmie dobroć, ani trwoga,

Ani odwiodą ludzie, ani czarty.

Przysięgam sobie samej, w oczach Boga,

Być sprawiedliwą.

KANCLERZ

WOŹNI

KANCLERZ

Oto jest księga praw.

— Oto Zbawiciel

Na suchym drewnie krzyża rozpostarty.

Ucałuj księgę i krzyż!

WOŹNY

/ Staje Lekarz zamkowy.

/

KANCLERZ

Ktoś jest?…

LEKARZ

KANCLERZ

LEKARZ

O jadotrucie.

KANCLERZ

LEKARZ

Twój wódz, o pani można i łaskawa,

Otruty skonał; wielki rycerz ginie

Od jadu, co się zowie ludomorem.

Na jego ciele żelaznym kolorem

Wyszło tysiące plam; skonał otruty.

KANCLERZ

Kogóż posądzasz?

LEKARZ

BALLADYNA

Zbrodniarz nieznany?

odłożyć do innych

Sądów tę sprawę.

Niech ma czas pokuty.

KANCLERZ

Zwyczajem kraju jest, mościa królowo,

Wydawać wyrok choćby nad nieznanym,

I zawieszony miecz trzymać nad głową

Tajnego zbrodnia, aż będzie schwytanym

I da nam gardło.

BALLADYNA

Wyżsi nad wyrok, święci jak ołtarze,

Niedosiągnieni…

KANCLERZ

Do ciebie ziemski wyrok dać należy

Szczero-sumienny.

BALLADYNA

KANCLERZ

Jeżeli który z szlachty i z rycerzy

Trucizną gorzką na życie nastawa

Równego sobie i dopełni czynu,

To kara miecza.

Jeśli zaś kto z gminu

Otrucie spełni…

BALLADYNA

KANCLERZ

Niechaj u ciebie mniej waży praw słowo

Niż głos sumnienia.

BALLADYNA

Winien jest śmierci.

KANCLERZ

Otrąbić wyrok.

A jeżeli mściciel

Kat nie wypełni, zostawiamy Bogu!

/ Słychać trąby.

/

Niech teraz stanie drugi oskarżyciel.

/ Wchodzi Filon z nożem i z dzbankiem malin, w kwiaty.

/

FILON

Wyście mi pamięć odjęły na wieki,

Dręcząc pamięcią.

Jako nezabudki,

Trącane ciągle od płynącej rzeki,

Znajdują radość w ciągłym kołysaniu

Błękitnej fali: tak ja, bity falą

Płynących smutków, we łzach i w niespaniu

Ulgę znajduję.

KANCLERZ

Nie można ważyć tego człeka mowy.

Tłumacz się jaśniej.

FILON

Dzbanek, a oto nóż.

A te maliny

Były pod głową zabitej dziewczyny,

Nóż był w jej piersiach.

Niechaj z tego dzbanka

Wypłynie nowy Eurotas płaczu,

Niech zaprowadzi smutnego kochanka

Falą przejrzystą do kochanki grobu,

A ja mu powiem: „Strumyku tułaczu,

Dzięki ci wieczne, w grobie dla nas obu

Będzie spoczynek i cichości morze.

Przebacz, Apollo!

promienisty Boże!

Że łzy przyszedłem przed ludźmi wylewać

I smutek z nimi łamać jako chleby.

Przychodzę ludziom smutną pieśń wyśpiewać,

Przyszedłem jako Orfeusz w Ereby

Prosić Plutona, by mi wrócił żonę”.

Słuchajcie!

ona żoną moją była,

Żoną mej duszy; dziś jedna mogiła

Zamyka białe ciało, zakrwawione

Tym nożem… patrzcie!

Oto na tym dzbanku

Znalazłem martwą, o wiosny poranku,

Zabitą nożem.

KANCLERZ

Czuć zbrodni zapach…

BALLADYNA

Szalonych ludzi zaskarżeniem.

KANCLERZ

Sąd winien śledzić do ostatka, ani

Pogardzać smutnym psa na kogo wyciem.

Więcże, pasterzu, rozstała się z życiem

Twoja małżonka?

i znalazłeś ciało

Nożem przebite.

Kiedy się to stało?

FILON

Trzy razy księżyc i gwiazdy pobladły

Przed Apollinem.

KANCLERZ

Twe podejrzenia o zabójstwo krwawe?

FILON

Ach!

Parki!

Parki!

Parki niełaskawe

Przecięły srebrną nitkę jej żywota;

Może też z nieba jaka gwiazda złota

Pozazdrościła mej kochance blasku

W oczach, i oczom zawrzeć się kazała.

KANCLERZ

Gdzież ją znalazłeś?

FILON

Pod cieniem wierzby rozpłakanej, spała

Snem nieprzespanym.

KANCLERZ

Wydaj, królowo, wyrok na nieznanych,

Radź się sumnienia.

BALLADYNA

KANCLERZ

Za śmierć chcą śmierci.

BALLADYNA

Nie będziem mieli prochu ani ćwierci.

KANCLERZ

Wydaj sumienny sąd.

BALLADYNA

KANCLERZ

Winna…

Więc sądzisz, że zbrodniarz niewiasta?

BALLADYNA

Sądzę, jak sądzę…

KANCLERZ

Otrąbią wyrok na zamkowym progu.

Katowi zemsta należy lub — Bogu.

/ Trąby.

/

Niech teraz stanie oskarżyciel trzeci.

/ Wchodzi ślepa Wdowa, matka Balladyny.

/

Ktoś ty jest?

WDOWA

KANCLERZ

WDOWA

Skargę zanoszę…

Mówią, że królowa

Piękna jak anioł, niechaj ona sądzi…

Miałam dwie córki, stara, biedna wdowa,

Żywiłam obie.

— Jak to często błądzi

Człowiek na ziemi, czekając pociechy —

Młodsza uciekła spod matczynej strzechy,

Niedobre dziecko.

Lecz druga… o Boże!

Królowo moja, ty jak anioł biała,

Sądźże ty sama!

— Druga poszła w łoże

Wielkiego grafa; bogdajbym skonała,

Jeśli ja kłamię; graf ją wziął za żonę.

Królowo moja, bogdaj ci koronę

Bóg wiecznie trzymał na tej mądrej główce,

Osądź!

— W tej drugiej córce jak w makówce

Było rozumu.

Graf ją kochał bardzo,

Ale ja matka kochałam jak matka!

Aż tu w jej zamku już służalce gardzą

Biedną staruszką — cierpię do ostatka

Wzgardę służalców, grób był dla mnie blisko —

Aż tu mnie jednej nocy te córczysko

W obliczu ludzi zaprzało się głośno…

„A!

córko”, mówię, „bądźże ty litośną

Dla starej matki, co już bliska truny”.

Była noc straszna i deszcz, i pioruny,

Pioruny i deszcz, i ciemno, i burza.

Córka kazała wypędzić z podwórza

Mnie, starą matkę, na wichry i deszcze,

W noc i w pioruny, i w burzę, i jeszcze

Głodną kazała — niech jej Pan Bóg Stwórca

Przebaczy!

— Głodną wypędzić z podwórca,

Do lasu…

Wiatr mię poniósł za łachmany,

Piorun wypalił oczy.

O!

różany

Mój królu!

złoty mój panie!

litości!

KANCLERZ

Pani, ty milczysz?

Takiej nieprawości

Mszczą się okropnie nasze mądre prawa.

BALLADYNA

Przecież nie śmiercią?

KANCLERZ

Śmierć przepisuje na niewdzięczne dzieci.

Niechaj cię księga naszych praw oświeci,

Czytaj… i czytaj we własnym sumnieniu.

A ty, staruszko, nazwij po imieniu

Wyrodną córkę, a kat ją ukarze,

Chociażby z pierwszym grafem państwa w parze

Los ją powiązał…

Powiedz grafa miano

I córki imię, a prawa dostaną

Przez mury zamku jej serca i głowy.

WDOWA

Co?

śmierć na córkę?…

Panie, bądź mi zdrowy.

Żegnaj, królowo, ja wracam do boru,

Będę żyć rosą…

KANCLERZ

Kto zaniósł skargę, odstąpić nie może.

Wyznaj…

WDOWA

KANCLERZ

I wszystkie stawy jej w żelazne kleszcze.

Cóż?

wyznaj, stara…

WDOWA

KANCLERZ

Pytam się ciebie o imię złej córy.

WDOWA

Ona niewinna.

KANCLERZ

WDOWA

/ wydzierając się straży /

Królowo moja, zlituj się!

ja stara!

Ja bym być mogła matką twoją…

Boże!

Ty nic nie mówisz?

Nic?…

To jakaś mara

Straszna na tronie.

Więc ja się położę

Na tych żelazach i skonam, a w niebie

Bóg wam odpuści.

KANCLERZ

WDOWA

Panie mój!

jasny panie!

i u ciebie

Żelazne serce…

/ odchodzi ze strażą /

KANCLERZ

A za to niech mię wielki Bóg obwini,

Lub uniewinni…

A ty, monarchini,

Wiedz, że mam serce pełne łez, goryczy

I przerażenia.

/ Słychać jęk.

/

ŻOŁNIERZ

Stara kobieta…

KANCLERZ

ŻOŁNIERZ

Nic…

KANCLERZ

BALLADYNA

Kat zrobił sercu torturę… rozciąga…

Wody!

/ Podają pić.

/

ŻOŁNIERZ

BALLADYNA

Już!…

Powiedziała co w bolach?

ŻOŁNIERZ

BALLADYNA

Umarła, mówisz?

ŻOŁNIERZ

Na tortur kleszczach, to oczy zawarła;

A patrząc na nią, kto by się pobożył,

Że to kościany Chrystus był bez ducha.

Każda kosteczka wywiędła i sucha

Przez rozciągniętą skórę wyglądała

Prosząc o litość…

KANCLERZ

Umarła cicho…

A na suchej twarzy

Dwa wykopała dołki śmierć kościana

I w obu dołkach stoją łzy.

BALLADYNA

Siedzę na sądach, a żaden z nędzarzy

Tak nie pracuje długo i tak znojnie.

Już noc, panowie.

KANCLERZ

Wisi nad zamkiem.

Poradź się spokojnie

Twego sumnienia, czego wartą córa,

Dla której matka taką śmiercią kona?

BALLADYNA

Wy ją osądźcie.

KANCLERZ

Przybierze blasku sądem sprawiedliwym.

Ona zaprawdę winna ogniem żywym

Być obrócona na węgiel piekielny.

Osądź ją…

WSZYSCY

KANCLERZ

Winna jest sądu.

WSZYSCY

KANCLERZ

Radź się sumnienia i sądź.

BALLADYNA

/ Piorun spada i zabija królowę — wszyscy przerażeni.

/

KANCLERZ

Król–kobieta piorunem boskim zastrzelony;

Zamiast w koronacyjne bić w pogrzebu dzwony!

KONIEC

EPILOG

PUBLICZNOŚĆ

/ wywołując /

Dziejopis Wawel!

Wawel, narodu dziejopis!

/ Wawel wychodzi, kłaniając się.

/

WAWEL

Prześwietna publiczności, oto mój skoropis

Zaczął rzecz wydarzoną wpisywać do kronik.

Przerwaliście mi pracę.

PUBLICZNOŚĆ

WAWEL

Jestem sędzia bezstronny i naoczny świadek.

PUBLICZNOŚĆ

Jakżeś ty piorunowy opisał przypadek?

Powiedz!

myśmy widzieli rzecz całą do końca.

WAWEL

Z ziarnka piasku dojść można do obrotu słońca,

Zaciekając się w rzeczy wydarzonej jądrze.

Królowa jak Salomon panowała mądrze,

Więc musiała być mądrą, przy mądrości cnota.

PUBLICZNOŚĆ

Panie Wawel, za prędka twych sądów szczodrota.

Było za kulisami stać od pierwszej sceny.

WAWEL

Komponowałem wtenczas nad Popielem treny.

PUBLICZNOŚĆ

Cóż o rodzie królowej?

WAWEL

Patrząc, ród jej prowadzę z kraju Obotrytów,

Którzy mięsa nie jedzą.

Choć jeden uczonek

Mieni, że pochodziła z kraju Amazonek;

Ale ja mu zarzucam fałsz w kroniki nocie

I dowodzę dowodem, i topię go w błocie.

Obaczycie go piórem zabitego w trunie.

PUBLICZNOŚĆ

Cóż powiadasz na piorun?

WAWEL

Że kiedy burza bije, trzeba bić we dzwony,

Że gałązka laurowa lepsza od korony,

Bo w laur piorun nie bije ani głowie szkodzi.

PUBLICZNOŚĆ

Czy jesteś tego pewny?

WAWEL

Autor niniejszej sztuki, słusznie wam opowie,

Że odkąd nosi wieniec laurowy na głowie,

Piorun weń nie uderzył.

PUBLICZNOŚĆ

I królom, i poetom…

Idź precz za kulisy!

KONIEC EPILOGU

-----

Tekst opracowany na podstawie: Juliusz Słowacki, Dramaty: Maria Stuart; Kordian; Horsztyński; Balladyna, wyd.

Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1974

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Eugeniusz Sawrymowicz, Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska