corpora: wikisources-pl

text:
←Akt czwarty Hamlet

Akt V

William Shakespeare

Scena pierwsza - Scena druga

PIERWSZY GRABARZ

DRUGI GRABARZ

PIERWSZY GRABARZ

DRUGI GRABARZ

Powiadam ci, że tak zeznano.

PIERWSZY GRABARZ

DRUGI GRABARZ

Ależ, pozwól...

PIERWSZY GRABARZ

DRUGI GRABARZ

Czy prawo tak mówi?

PIERWSZY GRABARZ

Ma się rozumieć prawo fizyczne.

DRUGI GRABARZ

PIERWSZY GRABARZ

DRUGI GRABARZ

Czy Adam był dygnitarzem?

PIERWSZY GRABARZ

DRUGI GRABARZ

Ejże, ejże!

nie nosił żadnego.

PIERWSZY GRABARZ

DRUGI GRABARZ

No, no.

PIERWSZY GRABARZ

DRUGI GRABARZ

PIERWSZY GRABARZ

DRUGI GRABARZ

PIERWSZY GRABARZ

O to właśnie idzie.

DRUGI GRABARZ

Zaraz ci powiem.

PIERWSZY GRABARZ

Słucham.

DRUGI GRABARZ

Do licha, nie mogę jakoś.

Miłostki mym były żywiołem

Pokochać, odkochać, uścisnąć, porzucić,

To u mnie zwyczajnym szło kołem.

HAMLET

HORACY

HAMLET

PIERWSZY GRABARZ

śpiewa

Lecz starość nie radość napadłszy znienacka

Zwaliła mię swoim obuchem;

Znikł kuraż i rezon, i mina junacka:

Ni śladu, żem kiedyś był zuchem.

Wyrzuca czaszkę.

HAMLET

HORACY

Być może.

HAMLET

HORACY

Mogłoby to być, mości książę.

HAMLET

PIERWSZY GRABARZ

Na pokrycie kości;

Oto cały sprzęt potrzebny

Dla tutejszych gości.

Wyrzuca czaszkę.

HORACY

HAMLET

HORACY

HAMLET

PIERWSZY GRABARZ

Mój.

śpiewa

Oto cały sprzęt potrzebny

HAMLET

PIERWSZY GRABARZ

HAMLET

PIERWSZY GRABARZ

HAMLET

PIERWSZY GRABARZ

Żaden jegomość.

HAMLET

A więc kobieta.

PIERWSZY GRABARZ

Kobieta też nie.

HAMLET

Więc któż tu będzie pochowany?

PIERWSZY GRABARZ

HAMLET

PIERWSZY GRABARZ

HAMLET

Jakże to dawno?

PIERWSZY GRABARZ

HAMLET

PIERWSZY GRABARZ

HAMLET

Dlaczego?

PIERWSZY GRABARZ

HAMLET

Skutkiem czego on zwariował?

PIERWSZY GRABARZ

Skutkiem pewnej przyczyny.

HAMLET

Jakiej przyczyny?

PIERWSZY GRABARZ

Skutkiem utraty rozumu.

HAMLET

Gdzieżby to być mogło?

PIERWSZY GRABARZ

HAMLET

PIERWSZY GRABARZ

HAMLET

PIERWSZY GRABARZ

HAMLET

Czyjąż ona była?

PIERWSZY GRABARZ

HAMLET

Nie domyślam się wcale.

PIERWSZY GRABARZ

HAMLET

podnosząc czaszkę

Jego?

PIERWSZY GRABARZ

Jego samego.

HAMLET

HORACY

Co, mój książę?

HAMLET

HORACY

Zupełnie tak.

HAMLET

I tak samo pachniał?

Brr!

Odrzuca czaszkę.

HORACY

Zupełnie tak, mości książę.

HAMLET

HORACY

HAMLET

Potężny Cezar przedzierzgnął się w glinę,

Którą przed wiatrem chłop zatkał szczelinę.

Zatrząsłszy światem pójść na polep chaty,

Toż kres wielkości, toż los potentaty?!

Lecz cicho - patrz: król tu nadchodzi.

I ceremonia skrócona!

To znaczy,

Że ten, którego zwłoki tak prowadzą,

Sam sobie musiał rozpaczliwą dłonią

Odstąpmy na bok i patrzmy.

Jakiż obrządek pozostaje?

HAMLET

Jest to

Laertes, zacny młodzian.

Uważajmy.

LAERTES

Jakiż obrządek jeszcze pozostaje?

KSIĄDZ

Posunęliśmy ten akt tak daleko,

Była wątpliwa i gdyby był wyższy

Nakaz nie przemógł rygoru przepisów,

W nie poświęconej musiałaby ziemi

Przeleżeć do dnia sądu.

Miasto modłów

Spadłyby na nią gruzy i kamienie;

Tak zaś zachowa swój dziewiczy wieniec

I towarzyszyć jej będzie do grobu

Kwiat i dźwięk dzwonów.

LAERTES

Więcej nic?

KSIĄDZ

Nic więcej.

Skazilibyśmy obrządek za zmarłych,

Gdybyśmy nad nią requiem śpiewali,

Oddali ducha.

LAERTES

Spuśćcie ją do grobu,

Niechaj z tych pięknych, nieskalanych szczątków

Fiołki wykwitną!

A ty, twardy księże,

Wiedz, że pomiędzy chórami aniołów

Wznosić się będzie moja siostra wtedy,

HAMLET

Ofelia!

KRÓLOWA

sypiąc kwiaty

Najmilsza z dziewic,

bądź zdrowa!

Myślałam

Widzieć cię żoną mojego Hamleta;

Prędzej się w kwiaty spodziewałam stroić

Twoje małżeńskie łoże niż mogiłę.

LAERTES

Trzykroć trzydzieści razy ciężkie "biada"

Niech na przeklętą głowę tego spada,

Kto podłym czynem zmącił twoje zmysły!

Raz jej kochanym widokiem napieszczę!

wskakuje w grób

Aż usypiecie kurhan tak wysoki

Jak Pelion albo prujący obłoki

Podniebny Olimp.

HAMLET

ukazując się

Którego boleść brzmi z taką przesadą?

Którego objaw żalu zatrzymuje

W słuchaczy osłupiałych?

To ja jestem

Hamlet, syn Danii.

Wskakuje w grób.

LAERTES

Poleć duszę czartu!

HAMLET

Ale mam w sobie coś niebezpiecznego,

KRÓL

Hola!

Rozdzielcie ich.

KRÓLOWA

Hamlecie, synu!

DWORZANIE

Panowie!

HORACY

Hamuj się, łaskawy książę.

Dopóki powiek na wieki nie zawrę.

KRÓLOWA

O co, mój synu?

HAMLET

Kochałem Ofelię -

Nie mogło memu wyrównać uczuciu.

-

Cóż byś ty dla niej uczynił?

KRÓL

do Laertesa

To nowy

Wyskok szaleństwa.

KRÓLOWA

Podobnież

HAMLET

Jesteśli gotów płakać, bić się, pościć?

Jeść krokodyle?

I jam także gotów.

Żywcem pogrzebać, i ja to uczynię;

Runą miliony włók ziemi, aż kopiec,

Ossę w brodawkę zmieni.

Jeśli umiesz

Szermować gębą, i ja to potrafię.

KRÓLOWA

Szał to, któremu chwilowo ulega;

Gdy go ominie, wraz jak gołębica,

Po wylężeniu swoich złotych piskląt,

Potulnie zwiesi głowę i zamilknie.

HAMLET

Choćby Herkules dał się i posiekać,

Wychodzi.

KRÓL

Horacy wychodzi.

Król do Laertesa

Pomiędzy nami; rzecz się sama składa.

Cierpliwie nasze prowadźmy zadanie.

Wszyscy wychodzą.

Pamiętasz całą okoliczność?

HORACY

Pamiętam, mości książę.

HAMLET

W duszy mojej

Wrzał jakiś rodzaj walki, skutkiem której

Ani na chwilę nie zmrużyłem oka.

Gorszym niż więzień przykuty do galer.

Bywa po diable, co czynimy nagle.

Że, owszem, czasem niezastanowienie

Lepiej nam służy niż najumiejętniej

Skombinowane plany; co dowodzi,

Że jakieś dobre bóstwo kształt nadaje

Naszym działaniom z gruba obciosanym.

HORACY

To pewna.

HAMLET

Nagle przywdziałem kapotę

I wyskoczywszy z kajuty, po macku

Szukałem miejsca, gdzie spali; znalazłem

Wreszcie mych śpiochów, wyjąłem im pakiet

Strach tak dalece zrobił mię niepomnym

Na delikatność, żem rozpieczętował

Powiesz, Horacy!

królewskie szelmostwo:

Jawne wezwanie, mnóstwem różnych racji

Naszpikowane, w imię dobra Danii;

Takiego jak ja upiora nie zgadza,

Aby za odebraniem niniejszego,

Bez ceremonii i bez zwłoki, nawet

Na wyostrzenie miecza nie czekając,

Głowa mi była zdjęta.

HORACY

Czy podobna?

HAMLET

Oto dokument; przejrz go w wolnej chwili.

A teraz, chceszli wiedzieć, com ja zrobił?

HORACY

Błagam cię, panie, powiedz.

HAMLET

Tak wplątany

W hultajskie sidła, nie zdołałem jeszcze

Do mego mózgu z prologiem wystąpić,

I napisałem inny list; jak tylko

Mogłem najpiękniej.

Dawniej, naśladując

Przykład uczonych naszych i statystów,

Za ujmę miałem sobie pięknie pisać

I zadawałem sobie wielką pracę

Nad zapomnieniem tego kunsztu; teraz

Wyświadczył mi on kapitalnie ważną

Przysługę.

Chceszli usłyszeć, co w sobie

Mój list zawierał?

HORACY

Pragnę, mości książę.

HAMLET

Oto zaklęcia jak najuroczystsze

Ze strony króla: jeśli Anglia szczerze

Chce mu dać dowód hołdowniczej wiary;

Jeśli stosunki między nami mają

Kwitnąć jak palma; jeśli pokój stale

I stać jak koma między okresami

Naszej przyjaźni (takich szumnych "jeśli"

Angielski władca wraz po odczytaniu

I rozpoznaniu treści tego pisma,

Nie namyślając się i ćwierć sekundy,

Oddawców jego, bez spowiedzi nawet,

Ze świata sprzątnąć kazał.

HORACY

Jakżeś, panie,

Zapieczętował to pismo?

HAMLET

Tu właśnie

Najwidoczniejszy był wpływ Opatrzności;

Miałem przy sobie sygnet mego ojca,

Rżnięty zupełnie tak jak pieczęć Danii.

Złożywszy tedy list na wzór tamtego

I opatrzywszy stemplem i adresem,

Niepostrzeżenie wsadziłem podrzutka

W miejsce prawego pomiotu.

Nazajutrz

Mieliśmy bitwę morską; wiesz już resztę.

HORACY

Na śmierć niechybną.

HAMLET

Samić jej szukali;

Sumienie moje spokojne w tej mierze:

Biada podrzędnym istotom, gdy wchodzą

Pomiędzy ostrza potężnych szermierzy.

HORACY

HAMLET

Mamże

Między elekcję a moje nadzieje.

Na życie moje tak podstępnie godził.

Nie będzież to czyn najzupełniej zgodny

I nie byłożby to krzyczącą rzeczą

Pozwolić, aby się taki rak dłużej

Wpośród nas szerzył?

HORACY

Wkrótce mu zapewne

Doniosą z Anglii o skutku poselstwa.

HAMLET

Życie człowieka zdmuchnąć jest to tyle

Co zliczyć jeden.

Przykro mi jednakże,

Żem się zapomniał względem Laertesa;

W obrazie bowiem jego losu widzę

Wierne odbicie mojej własnej doli.

Cenię go bardzo; słysząc wszakże owe

Przechwałki jego boleści, nie mogłem

Być panem siebie.

HORACY

Cicho, ktoś nadchodzi.

Wchodzi Ozryk

OZRYK

HAMLET

Pokornie dziękuję waćpanu.

na stronie do Horacego

Czy znasz tę muchę wodną?

HORACY

Nie, mości książę.

HAMLET

OZRYK

HAMLET

OZRYK

HAMLET

OZRYK

HAMLET

OZRYK

HAMLET

Nie zapominajże, waćpan, bardzo proszę.

Pokazuje mu, aby włożył kapelusz.

HAMLET

OZRYK

HAMLET

OZRYK

Jak to, mości książę?

HORACY

HAMLET

OZRYK

HORACY

HAMLET

Nie inaczej, o Laertesie.

OZRYK

HAMLET

OZRYK

HAMLET

OZRYK

HAMLET

OZRYK

Na rapiery i florety.

HAMLET

OZRYK

HAMLET

Co pan nazywasz rynsztunkami?

HORACY

OZRYK

Rynsztunki, mości książę, to pendenty.

HAMLET

OZRYK

HAMLET

A gdybym odpowiedział: nie?

OZRYK

HAMLET

OZRYK

Mamże donieść w tym sposobie?

HAMLET

OZRYK

Wychodzi.

HAMLET

HORACY

HAMLET

Wchodzi Dworzanin.

DWORZANIN

HAMLET

DWORZANIN

HAMLET

W stosowną porę.

DWORZANIN

HAMLET

Dobrze mi radzi.

Dworzanin wychodzi.

HORACY

Przegrasz ten zakład, książę.

HAMLET

HORACY

Drogi książę.

HAMLET

HORACY

HAMLET

Lecz przebacz jako honorowy człowiek.

Jak ciężka trapi mię niemoc umysłu.

Oświadczam przeto, iż to, com uczynił

W grubiański sposób ubliżającego

Twojemu sercu, czci twej lub stopniowi,

Nie było niczym innym jak szaleństwem.

Czyliż to Hamlet skrzywdził Laertesa?

Zaprzecza temu.

Któż więc temu winien?

Jego szaleństwo.

W takim razie Hamlet

Sam raczej także został pokrzywdzony;

Szaleństwo jego było jego wrogiem.

Oby to moje wyparcie się jawne

Wszelkiej złej względem waćpana intencji

Mogło mię w jego szlachetnym uznaniu

Wypuścił strzałę, która poza domem

Trafiła brata mojego.

LAERTES

Dość na tym

Mojemu sercu, które by mię było

Wszakże stosując się do praw honoru,

Dopóki starsi mężowie, uznanej

W rzeczach honoru powagi,

Nie upoważnią mię do tego kroku

Nie kazi plama.

Tymczasem atoli

Przyjmuję, panie, ofiarę twych uczuć

Jako prawdziwą i uwłaczać onej

Nie myślę.

HAMLET

Z serca dziękuję waćpanu

Swobodnie mogę teraz ten braterski

Zakład rozegrać.

Podajcie mi floret.

LAERTES

Podajcie i mnie także.

HAMLET

Laertesie,

Biegłość twa wobec mojego fuszerstwa

Jak gwiazda błyszczeć będzie wpośród nocy.

LAERTES

Żartujesz ze mnie, książę.

HAMLET

Nie, na honor.

KRÓL

Podaj im, Ozryk, florety.

Hamlecie,

Znasz już warunki zakładu?

HAMLET

Znam, panie.

Wasza królewska mość zawarowałeś

For słabszej stronie.

KRÓL

Nie skutkiem obawy:

Widziałem dawniej was obu.

Laertes

Postąpił odtąd, dlatego for daję.

LAERTES

HAMLET

Równej długości?

OZRYK

Równej, mości książę.

KRÓL

Lub gdy zwycięsko odparuje trzeci,

Król spełni toast za zdrowie Hamleta

Diadem zdobiły.

Przynieście puchary.

Niech trąby kotłom, a kotły armatom,

Armaty niebu, a niebiosa ziemi

Oznajmią grzmiącym echem, że król pije

Na cześć Hamleta.

Zacznijcie teraz;

A wy, sędziowie, baczcie pilnym okiem.

HAMLET

Dalej więc!

LAERTES

Jestem w pogotowiu, panie.

Składają się.

HAMLET

To raz.

LAERTES

Nie.

HAMLET

Niechaj sędziowie rozstrzygną.

OZRYK

Dotknięcie było jawne.

LAERTES

Dobrze; dalej!

KRÓL

Stójcie!

Hej!

wina!

Ta perła do ciebie

Należy, synu; piję za twe zdrowie.

Oddajcie puchar księciu.

Odgłos trąb i huk dział.

HAMLET

Poczekajcie:

Niech się załatwię pierwej z drugim pchnięciem.

Dalej!

Składają się.

To drugi raz; cóż waćpan na to?

LAERTES

Dotknąłeś, mości książę; nie zaprzeczam.

KRÓL

Nasz syn wygrywa.

KRÓLOWA

On tłustej kompleksji

I tchu krótkiego.

Hamlecie, masz chustkę,

Obetrzyj sobie czoło; matka pije

Za powodzenie twoje.

HAMLET

Dobra matko.

KRÓL

Gertrudo, nie pij.

KRÓLOWA

Chcę pić.

Wybacz, panie.

KRÓL

na stronie

Zatruty był ten kielich;

już za późno.

HAMLET

Nie mogę teraz pić, pani, za chwilę.

KRÓLOWA

Czekaj, obetrę ci twarz.

LAERTES

do Króla

Teraz, panie,

Ja go ugodzę.

KRÓL

Powątpiewam o tym.

LAERTES

na stronie

Lecz jest to niemal wbrew memu sumieniu.

HAMLET

Proszę cię, natrzyj z całą gwałtownością,

LAERTES

Składają się.

OZRYK

Chybione z obu stron.

LAERTES

Pilnuj się teraz.

HAMLET

Nie jeszcze, jeszcze.

Królowa pada

OZRYK

Patrzcie, co się dzieje

Z królową.

HORACY

Tyś ranny.

OZRYK

Jestżeś ranny,

Laertesie?

LAERTES

Słusznie ofiarą padam własnej zdrady.

HAMLET

KRÓL

Omdlała z przestrachu,

Widząc cię rannym.

KRÓLOWA

Nie, nie, ten to napój.

Ten napój, drogi Hamlecie!

ten napój...

Jestem otruta.

Umiera.

HAMLET

O podłości!

Hola!

Pozamykajcie drzwi!

Szukajcie zdrajcy!

Laertes pada.

LAERTES

Oto tu leży.

Zgubionyś, Hamlecie.

Nie uratująć żadne leki świata;

Nie przytępione i zatrute.

Wpadłem

Już nie powstanę, królowa otruta;

HAMLET

Dokończ swojego dzieła.

Przebija Króla.

Zdrada!

Zdrada!

KRÓL

HAMLET

Wszeteczny, zbójczy, przeklęty Duńczyku,

Idź w ślad za moją matką.

Król umiera.

LAERTES

Sprawiedliwą

Przebaczmy sobie wzajem, cny Hamlecie,

Umiera.

HAMLET

Zaraz za tobą pójdę.

O Horacy!

Umieram.

Żegnam cię, matko nieszczęsna!

Tylko jako niemi widzowie tragedii,

Powiedzieć, ale śmierć, ten srogi kapral,

Stoi nade mną.

Umieram, Horacy.

Ty pozostajesz.

Wytłumacz mą sprawę

HORACY

Nic z tego,

Jeszcze tam trochę jest wina!

HAMLET

Człowieku,

Oddaj, na Boga!

Jak upośledzone

Imię by po mnie pozostało, gdyby

O, mój Horacy!

Jeśli kiedykolwiek

W poczciwym sercu, twoim miałem miejsce,

Wyrzecz się jeszcze na chwilę zbawienia

I ponieś trudy oddychania dłużej

W zepsutej atmosferze tego świata

Dla objaśnienia moich dziejów.

Marsz w odległości i wystrzały.

Za zgiełk wojenny?

OZRYK

To młody Fortynbras,

Wracając z polskiej wojny, daje salwy

Angielskim posłom.

HAMLET

Żegnam cię, Horacy;

Potęga jadu mroczy zmysły moje.

Już się angielskich posłów nie doczekam!

Lecz przepowiadam ci, że wybór padnie

Na Fortynbrasa.

Za nim, konający,

Co poprzedziło.

Reszta jest milczeniem.

Umiera.

HORACY

Pękło cne serce.

Dobranoc, mój książę;

Niechaj ci do snu nucą chóry niebian!

Marsz za sceną

Po co ten odgłos aż tu?

FORTYNBRAS

Niech zobaczę

Na własne oczy!

HORACY

Cóż to chcecie widzieć?

Chcecieli ujrzeć coś nadzwyczajnego

Lub żałosnego nad wszelkie wyrazy,

Przestańcie szukać dalej.

FORTYNBRAS

Czy zniszczenie

Tron tu obrało sobie?

Dumna śmierci,

Żeś tak morderczo za jednym zamachem,

Tyle książęcych głów ścięła!

PIERWSZY POSEŁ

Ten widok

Zbyt jest okropny.

Spóźniony nasz przyjazd.

Dać posłuchanie, aby się dowiedzieć,

Że zadość stało się jego żądaniu

I że Rozenkranc wespół z Gildensternem

Straceni; któż nam podziękuje za to?

HORACY

Miał odpowiednie warunki żywota;

Lecz skoro po tych fatalnych wypadkach

Tak bezpośrednio przybywacie, każcież,

Aby te zwłoki wysoko na marach

Na widok były wystawione; mnie zaś

Pozwólcie i wszem wobec, i każdemu

Nieświadomemu prawdy opowiedzieć,

O czynach krwawych, wszetecznych, wyrodnych,

O chłostach trafu, przypadkowych mordach,

O śmierciach skutkiem zdrady lub przemocy,

O mężobójczych planach, które spadły

Na wynalazcy głowę.

O tym wszystkim

Ja wam dać mogę wieść dokładną.

FORTYNBRAS

Pilno

Niezwłocznie zbierze czoło waszych mężów.

Które obecnie muszę poprzeć.

HORACY

O tym

Będę miał także coś do powiedzenia,

Nie wyda głosu, ale pierwej muszę

Wypełnić tamto, aby obłęd ludzki

Więcej tymczasem klęsk i niefortunnych

Przygód nie zrządził.

FORTYNBRAS

Niech czterech dowódców

Złoży Hamleta, jako bohatera,

Na wywyższeniu, niewątpliwie bowiem

Byłby był wzorem królów się okazał

Dożywszy berła; a gdy orszak ciało

Jego niosący postępować będzie,

Niechaj muzyka i salwy rozgłośnie,

Czym był, zaświadczą.

Podnieście te zwłoki,

Bo nie to miejsce, lecz pobojowisko

Godne oglądać takie widowisko.

Każcie dać ognia z dział.

góra strony


text:
Samuel Zborowski

Akt IV

Juliusz Słowacki

W zamku.

BISKUP

Co za smętne zdarzenie...

Książę stary wrócił

Zupełnie bez rozumu...

LUCYFER

Duch mu się przyrzucił...

BISKUP

Jak to?...

LUCYFER

A w niestrzeżone ciało mógł...

BISKUP

To przeciw wiary...

Kto wacan jesteś?...

LUCYFER

Strzelec.

BISKUP

Jak imię?

LUCYFER

Bukary.

BISKUP

A metryczne?...

LUCYFER

BISKUP

LUCYFER

Jestem spowiednika

BISKUP

Przestają wierzyć...

BUKARY

Helion wchodzi.

Ha!

Helion?

HELION

Czy posłano już po spowiednika?...

BUKARY

Już poszedł do sypialni...

HELION

O, na smętnym świecie

Żyjemy... mnie kaskady uniosły na grzbiecie

I leciałem jakoby po tęczach wygiętych

Słysząc śpiew gwiazd... i niby głosy Pańskich świętych,

Aż na kwiaty upadłem... i sen mię owinął

Srebrzystymi skrzydłami... a mój ojciec...

BUKARY

Płynął

Przeciw wody i rozbił o nią swój łeb stary...

HELION

Słuchaj... nie lubię tego tonu, mój Bukary;

Prędko się rozejdziemy... jeśli go nie zmienisz... bukary

Pomieniali na duchy...

Wchodzi Książę stary zupełnie obłąkany, za nim Biskup.

KSIĄŻĘ

Królu, sam ocenisz

Moje czyste zamiary...

HELION

O, widok bolesny!

BUKARY

Ogolono mu resztą siwych włosów... i pozwolono wdziać te jaskrawe kolory, które wybrała myśl jego błąkająca się po przestworzach...

KSIĄŻĘ

Tak, królu, w jasnych kolorach

Widzisz mię... lecz nie mieniących

Jak na wężu...

HELION

O!

niebiosa sprawiedliwe!

Patrz: z gestem dawnego dworzanina trzyma czapkę w ręce nisko, tykając kolan bisku pich, bokiem niby zniżywszy się ku królowi... a drugą rękę na szabli głowicy...

KSIĄŻĘ

Jeżeli ci grzechotnicy

Nie pomrą... to, mości królu,

Oto pieczęć...

HELION

Patrz, z jaką dumą odwrócił się i podniósł głowy...

Ojcze drogi...

KSIĄŻĘ

Waćpani u mojej nogi

O litość... próżno... acani

Udaj się na mnie do prawa,

Król mi pan tego nie zgani,

Że...

BUKARY

Cały odmienił lica

I strupiał...

KSIĄŻĘ

Żem ściął... szlachcica!

BISKUP

Chodzi... ręce założył... w tył i czasem stawa.

O czym on myśli?... dziwna!

straszna tajemnica

Piekielna!...

BUKARY

Cudze krwawe sumnienie w nim siedzi.

KSIĄŻĘ

Mówisz, że odmówiłem ostatniej spowiedzi,

To nieprawda, kazałem przyprowadzić księdza.

HELION

Patrzaj, jaki gest ręki... zda się, że odpędza

Od siebie... obwinienie ludzkie garści błyskiem.

KSIĄŻĘ

Cała ulica była wtenczas tak widomą

Ściąłem go...

HELION

Piszą jakąś historią...

KSIĄŻĘ

Przyśniła mu się jasna koralowa trumna.

Słyszałem sam od chłopca Kozaka...

Korona

I trumna koralami wylana czerwona,

HELION

O straszliwe świadectwo!...

BISKUP

Doktor mi powiada,

Przyszlę dwóch księży...

Wasza rodzina pobożna

Wychodzi.

BUKARY

Odpowiedzialność wszelka... ja na siebie biorę

BUKARY

sam

Nie trafił na tajemnicę

Ducha... całego świata...

Że te straszne błyskawice

Dusz... nie odkryły wszystkiego?

To kręciłby wrzecionem i śpiewał godzinki;

Gdyby lichwiarza... mógłbyś mu pokazać złoty,

Gdzie w nim ta tęczowa przędza

Snów... gdzie ten żywot upiorny?...

Dusza zlękła się o ciało

I tak... jak przeor klasztorny

Zaczęła żyć pomiędzy czterema murami...

Dawniej, gdzieś nad czarną skałą

I nad słońcem, i nad mgłami

Ujrzawszy orła... a niżej

Kwiatek... lub tęczę kaskady,

Widziała cały świat blady

Duchów... który orła zbliży

I z widmem kaskad ożeni...

Dawniej... gdy kilka płomieni

Błękitnych... ujrzy w moczarach

I gdzieś na krzyżu bociana...

To zaraz jak obłąkana

Błąka się po różnych marach,

Których girlanda duchowa

Łączy te dwa smętne słowa,

Z których jedno jest płomykiem,

A drugie jak anioł skrzydlaty

Łączy ducha wiejskiej chaty

Z duchem — cmentarzy... strażnikiem.

Cała dziewiczość natury,

Cała harmonia zaklęta,

Harfa przeklęta — i święta,

Świtu złotego i chmury,

Świat pieśni — płaczu i grzmotu,

Wabił tę duszę do lotu...

Dziś!... nic... jak puchar szampana,

Brylantem skrzący, wyszumiał,

Nawet... nawet... nie zrozumiał

Ojca... gdy jak harfa targana

Przez duchy... piekielne — zajęczał...

TEOLOG

Ja frater Teologus...

BUKARY

Dobrze... a ty, bracie?

LOGIK

A ja frater Logicus...

BUKARY

Brawo!

jak dwie księgi...

A czy lubicie miodek?...

JEDEN Z BRACI

Bah... jeżeli tęgi...

DRUGI

Bah... jeśli stary...

BUKARY

Brawo... siadajcie... fratery...

Oto jest sześć butelek wina — i patery —

Umiecie po łacinie?...

JEDEN Z BRACI

Kuchenną...

BUKARY

Musicie

Wiedzieć, że pater znaczy —

JEDEN Z BRACI

Ojciec.

BUKARY

Wyśmienicie!

Od pater ojca idą patery kielichy.

Więcej nie potrzebują wiedzieć dobre mnichy...

JEDEN Z BRACI

A zwłaszcza boni fratry.

BUKARY

Brawo... cóż tam w świecie?

JEDEN Z BRACI

Książę podobno chory...

BUKARY

Aha?

to już wiecie?...

JEDEN Z BRACI

Cały klasztor najmocniej nad tym ubolewa.

BUKARY

Dobrze... płaczcie jak beczki...

A który z was śpiewa?

JEDEN Z BRACI

Jak to?...

BUKARY

Który z was śpiewa, powiadam... dyszkantem?

JEDEN Z BRACI

Oba basy...

BUKARY

Siadajcie... będę koryfantem...

.

Bo ja dyszkant... powiedzcie mi, mnichy, dlaczego

Wy nie wskrzeszacie ludzi?...

JEDEN Z BRACI

Do, Boga samego

Należy wskrzeszać...

DRUGI

Brawo!

tak, do Pana Boga.

BUKARY

A dlaczego bierzecie-wy tabakę z roga,

Nie z tabakiery?...

JEDEN Z BRACI

Taki zwyczaj — u nas rożki...

A tabaka — od czasów się krakowskiej Włoszki

U nas robi najlepsza... sekret mamy sami...

BUKARY

Świat cały postępuje zawsze sekretami,

I prawda jest sekretem, i wasza tabaka.

Daj niuch...

Niechaj was diabli, mnichy... a to taka

Jakby ogień piekielny...

JEDEN Z BRACI

Dobra.

BUKARY

Wyśmienita...

A wierzycie wy w duchy?

JEDEN Z BRACI

Czy pan żartem pyta,

Czy poważnie?...

BUKARY

Poważnie.

JEDEN Z BRACI

Są...

BUKARY

A bah!

JEDEN Z BRACI

Są duchy...

BUKARY

Dowód... ty, Teologus...

TEOLOG

Młynarz widział.

BUKARY

A ty,

Logicus... jaki dowód?...

LOGIK

Jak to, czy z wulgaty?

BUKARY

Z czego bądź!...

LOGIK

Nie dowiodę tego, ale wierzą...

BUKARY

wstaje i idzie do okna

Wiaro, ognista wiaro!

gdziekolwiek uderzę,

Dawne serce narodu... odzywa się szczerze,

Jak gołębica... zmienić tylko myśli sferę...

A to wszystko... cudowne Boga archanioły.

Cóż ja jestem... ja, owoc z czarnymi popioły.

Cóż ja jestem... ja, harfa wszystkich ludzkich tonów,

Ja, pan gwiazd — i brat ruin — i pan Akwilonów,

Przed tą wnętrzną dobrocią ludzi i prostotą,

Która mnie do łez kruszy?

— Jednak tą istotą

Moją — ja za nich cierpię...

Wraca.

A czy sen wam służy?

JEDEN Z BRACI

Spytać się o to łóżka...

BUKARY

I lica jak róży

Rozjaśnionego... dobrze... śpijcie, bracia moi.

Apostołowie spali.

JEDEN Z BRACI

Kto się Boga boi,

Ten się nie boi ludzi... kto śpi, ten nie grzeszy.

BUKARY

Gdym się zbliżał na czele Herodowej rzeszy,

To spali...

JEDEN Z BRACI

Co to panu jest?... brwi się zmarszczyły.

BUKARY

Wszedł — czybyście się bali?

BRACIA

BUKARY

Tych kielichów...

JEDEN Z BRACI

Pierwszego... było schwycić...

BUKARY

Mnichy głowę tracą...

Słuchajcie... byście mogli widzieć jego ciało,

Ubrany... z koralowym płaszczem na ramieniu,

Która... dziś... może będzie obwiązana chustą,

Pełny skier... biegających po białek przezroczach,

Duch przechodzi przez salę.

JEDEN Z BRACI

BUKARY

Sala pełna... słuchajcie...

I GŁOS

Janie...

II GŁOS

Samuelu!

JEDEN Z BRACI

BUKARY

JEDEN Z BRACI

BUKARY

Księcia...

JEDEN Z BRACI

BUKARY

Przyczyn...

Ha...

Helion...

HELION

Cóż tu?

czy zasnął mój ojciec?

BUKARY

Zasnął...

HELION

A przy nim nie ma nikogo?

BUKARY

Są księża...

Nic, książę, nie słyszałeś?

—

HELION

Nic...

BUKARY

Szczęku oręża?

HELION

Nie...

BUKARY

Ani żadnych głosów...

HELION

Prócz nocnego stróża,

Który zawołał — PÓŁNOC...

BUKARY

Nic więcej?

HELION

Z podwórza

Ktoś głośno krzyknął — JEZUS!

JEDEN Z BRACI

Jaśnie oświecony

Pan niechaj tam nie chodzi —

Trup cały czerwony,

Teraz dopiero bladnie...

HELION

Ach, mój ojciec!

BUKARY

Z niebem!

Wy się, mnichy, zajmijcie pogrzebem...


text:
Amalecyci.

Amalek, syn Elifasza i wnuk Ezawa, był jednym z książąt edomickich (idumejskich) (Gen. 36, 12.

16; I par. 1, 36).

Jednakże ten Amalek nie może być ojcem Amalecytów, ponieważ w takim razie nie mogliby być oni w przed mojżeszowych jeszcze czasach tak potężnym ludem, jakimi się w Pentateuchu pokazują (Exod.

17, 8; Num 24, 20).

A już i przed Ezawem.

w czasach Abrahama, Kedorlaamer i jego sprzymierzeńcy walczyli pod Kadesz przeciw Amalecytom także (Gen. 12, 7) a Baalam wymienia ich na pierwszém miejscu pomiędzy ludami (Num.

24, 20).

Nie występują, też nigdzie, jako pokrewni Izraelitom lub Idumejczykom, którzy najzupełniej obojętnie się zachowali, gdy Saul prowadził wojnę wytępienia przeciwko Amalecytom.

Józef więc błądził, gdy ich od owego wnuka Ezawowego wywodził i przeto uważał ich kraj za część idumejskiej dziedziny (Antt.

II.

1, 2).

Siedziba ich nie miała stałych granic, leżała na południe Palestyny (Gen. 14, 7; Num.

13, 30), dochodziła do granic filistyńskich (I Kr.

27, 8) i gór Seir (I Par.

4, 43) i od Hevila rozciągała się do Szur (I Kr.

15, 7).

Zdaje się, że dawniej Amalecyci głęboko sięgali w Palestynę, w późniejszej mianowicie dziedzinie Efraima (Sędz.

5, 14; 12, 15).

Amalecyci byli pierwszym ludem, który wystąpił orężnie przeciwko Izraelitom, wyszłym z Egiptu: zostali jednak pokonani i wraz z ludami chananejskiemi na zatracenie skazani (Ex.

17, 8).

I potem zawsze byli nieprzyjaźni Izraelitom i (jeszcze za Mojżesza) przeciwko nim sprzymierzyli się z Chananejczykami (Num.

14, 43), a potém, za sędziów, z Amonitami (Sęd.

3, 13) i Madjanitami (Sęd.

6, 3; 7, 12).

Z polecenia Samuela, Saul rozpoczął przeciwko nim zwycięzką wojnę i dostał ich króla w swoje ręce, któremu jednak chciał ocalić życie, a którego zabił Samuel, stosownie do rozkazu Bożego (I Kr.

14 i 15).

Dawid kilkakrotnie walczył z nimi szczęśliwie (I Kr.

27,8; 30, l; II Kr.

8, 12).

Nareszcie ostatki ich pokonali synowie Symeona, za czasów Ezechjasza i kraj ich opanowali (I Par.

4, 43).

Zdaje się, że wszyscy królowie amalecyccy nosili nazwę Agag (Num 24, 7; I Kr.

15, 8).

Wyraźnie nie ma nigdzie podanej nazwy ich stolicy (I Kr.

15, 5).

Podług podań arabskich, Amalecyci są jedném z najdawniejszych pokoleń arabskich i pochodzą od Chama; tym sposobem byliby pokrewni Chananejczyków.

Filo zaliczał ich też do Fenicjan (Cf. Roland, Palaest. illustr. p.

78 i n. Rosenmüller, Biblisehe Alterthumskunde III, 90).

(Welte).


text:
CZĘŚĆ VIII.

ODSZKODOWANIA.

PRZEPISY OGÓLNE.

ARTYKUŁ 231.

Rządy sprzymierzone i stowarzyszone oświadczają, zaś Niemcy przyznają, że Niemcy i ich sprzymierzeńcy, jako sprawcy, są odpowiedzialni za wszystkie szkody i straty, poniesione przez Rządy sprzymierzone i stowarzyszone oraz przez ich obywateli na skutek wojny, która została im narzucona przez napaść ze strony Niemiec i ich sprzymierzeńców.

ARTYKUŁ 232.

Rządy sprzymierzone i stowarzyszone uznają, że zasoby Niemiec nie wystarczają na zapewnienie zupełnego odszkodowania za wszystkie te straty i wszystkie szkody, a to z uwagi na stałe zmniejszanie się tych zasobów, co wynika z innych rozporządzeń niniejszego Traktatu.

Jednakowoż Rządy sprzymierzone i stowarzyszone żądają, zaś Niemcy się zobowiązują do odszkodowania wszystkich szkód, jakie przez czas, kiedy każde z Mocarstw sprzymierzonych i stowarzyszonych, znajdowało się w stanie wojny z Niemcami, zostały wyrządzone jego ludności cywilnej, jak również jej majątkowi przez pomienioną napaść na lądzie, na morzu i z powietrza, oraz wogóle wszelkie szkody, określone w dołączonym Aneksie I.

W wykonaniu zobowiązań, przyjętych poprzednio przez Niemcy odnośnie do odbudowy i całkowitej restytucji, należnej Belgji, Niemcy zobowiązują się poza wynagrodzeniem szkód, przewidzianem w innem miejscu niniejszej Części oraz na skutek pogwałcenia Traktatu z 1839 roku, do zwrotu wszystkich sum, jakie Belgja pożyczyła od Rządów sprzymierzonych i stowarzyszonych aż do 11 listopada 1918 r., łącznie z 5% (pięciu procentami) od tych sum w stosunku rocznym.

Wysokość tych sum zostanie określona przez Komisję odszkodowań i Rząd niemiecki zobowiązuje się dokonać natychmiast odpowiedniej emisji specjalnych bonów na okaziciela, płatnych w markach złotych 1 maja 1926 r. lub też, według uznania Rządu Niemieckiego, 1 maja każdego roku przed 1926 r.

Z zastrzeżeniem przepisów powyższych, formę tych bonów określi Komisja odszkodowań.

Rzeczone bony będą złożone w Komisji odszkodowań, która będzie uprawniona do ich odszkodowania oraz do potwierdzenia odbioru w imieniu Belgji.

ARTYKUŁ 233.

Wysokość wymienionych szkód, do których odszkodowania Niemcy są obowiązane, zostanie ustalona przez Komisję międzysprzymierzeńczą, która będzie miała nazwę Komisji odszkodowań i zostanie utworzona w postaci i z kompetencjami, wyłuszczonemi poniżej oraz w załączonych Aneksach I do VII.

Komisja ta zbada reklamacje i da Rządowi niemieckiemu słuszną możność wypowiedzenia się.

Wnioski Komisji tej, co do wysokości szkód wyżej określonych, zostaną zredagowane i zakomunikowane Rządowi niemieckiemu najpóźniej do 1 maja 1921 r., jako wyraz całości jego zobowiązań.

Komisja ustali łącznie etat wypłat, określając ich terminy oraz sposób uiszczenia przez Niemcy całkowitego długu w okresie lat 30, poczynając od 1 maja 1921.

W razie jednak, gdyby w ciągu tego okresu Niemcy nie dopełniły uiszczenia długu, uregulowanie salda niezapłaconego będzie mogło być przeniesione na lata następne, według uznania Komisji, lub też będzie mogło być przedmiotem oddzielnego postępowania na warunkach określonych przez Rządy sprzymierzone i stowarzyszone, które będą działały stosownie do przepisów, przewidzianych w niniejszej Części tego Traktatu.

ARTYKUŁ 234.

Komisja odszkodowań będzie obowiązana po 1 maja 1921 r. zarządzać od czasu do czasu badanie zasobów i zdolności płatniczej Niemiec; Komisja udzieli przedstawicielom tego kraju słusznej możności wypowiedzenia się, poczem będzie miała prawo przedłużyć okres i zmienić sposób przewidywanej wypłaty, stosownie do art. 233; jednak Komisja nie będzie mogła skreślić żadnej sumy bez specjalnego upoważnienia od poszczególnych Rządów, reprezentowanych w jej łonie.

ARTYKUŁ 235.

Ażeby Mocarstwa sprzymierzone i stowarzyszone, zanim wysokość ich pretensji ostatecznie ustaloną zostanie, miały możność przystąpić natychmiast do odbudowy swego przemysłowego i ekonomicznego życia, Niemcy wypłacą w ciągu lat 1919, 1920 i pierwszych czterech miesięcy 1921 r. w tylu ratach i w taki sposób (w złocie, w towarach, w okrętach, w walorach lub też inaczej), jakie Komisja odszkodowań ustali, równowartość 20.000.000.000 (dwudziestu miljardów) marek w złocie na rachunek powyższej należności.

Z tej sumy zostaną pokryte przedewszystkiem koszta utrzymania armji okupacyjnej po Rozejmie z 11 listopada 1918 r., jak również tych środków żywności i surowców, które zostaną uznane przez Rządy Głównych Mocarstw sprzymierzonych i stowarzyszonych za niezbędne, do tego, aby umożliwić Niemcom uczynienie zadość ich obowiązkowi odszkodowania; koszta te za zgodą rzeczonych Rządów będą mogły być zapłacone również z zaliczeniem na poczet wymienionej kwoty.

Saldo zostanie zaliczone na poczet sumy, należnej od Niemiec z tytułu odszkodowania.

Prócz tego Niemcy wydadzą bony, przepisane w paragrafie 12 c) dołączonego Aneksu II.

ARTYKUŁ 236.

Pozatem Niemcy zgadzają się, żeby ich zasoby gospodarcze były bezpośrednio zużytkowane na odszkodowanie, jak to wyszczególniono w Aneksach III, IV, V i VI, odnośnie do floty handlowej, odbudowy w naturze, węgla i jego przetworów, barwników i innych wyrobów chemicznych; rozumie się przytem zawsze, że wartość majątku przekazanego oraz jego zużytkowania w myśl wymienionych Aneksów, po ustaleniu w sposób tam przepisany, zostanie zapisana na kredyt Niemiec i będzie obrócona na zmniejszenie zobowiązań, przewidzianych w artykułach powyższych.

ARTYKUŁ 237.

Stopniowe wpłaty, łącznie ze wskazanemi w artykułach poprzednich, dokonane przez Niemcy dla zaspokojenia powyższych pretensji, zostaną podzielone przez Rządy sprzymierzone i stowarzyszone według stosunku, określonego przez nie zgóry i opartego na słuszności i na prawach każdego.

Przy tym rozdziale wartość majątku przekazanego, jak również świadczeń, uczynionych stosownie do artykułu 243, oraz Aneksów III, IV, V, VI i VII, obliczona zostanie w ten sam sposób, co wpłaty, wykonane w tym samym roku.

ARTYKUŁ 238.

Ponad wpłaty wyżej przewidziane, Niemcy dokonają, stosując się do postępowania ustanowionego przez Komisję odszkodowań, — restytucji w gotówce — gotowizny zabranej (enlevées), zajętej (saisies) lub zasekwestrowanej, jak również zwrotu zwierząt, wszelkiego rodzaju przedmiotów i walorów zabranych, zajętych (saisis) lub zasekwestrowanych, w wypadkach, gdy będzie można stwierdzić ich tożsamość na obszarze Niemiec, bądź też na obszarze ich Sprzymierzeńców.

Aż do ustalenia owego postępowania, zwrot powinien być uskuteczniany nadal stosownie do warunków Rozejmu z 11 listopada 1918 r., aktów odnawiających ten Rozejm oraz spisanych Protokułów.

ARTYKUŁ 239.

Rząd niemiecki zobowiązuje się wykonać niezwłocznie restytucje, przewidziane przez powyższy artykuł 238, jak również uskutecznić wypłaty i dostawy, przewidziane w artykułach 233, 234, 235 i 236.

ARTYKUŁ 240.

Rząd niemiecki uznaje Komisję, przewidzianą przez art. 233, taką, jaką będą mogły ustanowić Rządy sprzymierzone i stowarzyszone, stosownie do Aneksu II; nieodwołalnie przyznaje komisji prawa i władzę, które jej przekazuje Traktat niniejszy, oraz ich wykonywanie.

Rząd niemiecki dostarczy Komisji wszelkich wiadomości, których ta potrzebować będzie odnośnie do stanu rzeczy oraz operacji finansowych, majątku, zdolności wytwórczej, zaopatrzenia oraz produkcji bieżącej surowców i przedmiotów, produkowanych przez przemysł niemiecki i niemieckich obywateli; Rząd niemiecki udzieli również wszelkich informacji odnośnie do działań wojennych, których poznanie Komisja uzna za niezbędne do ustalenia zobowiązań Niemiec, wyszczególnionych w Aneksie I.

Rząd niemiecki udzieli Członkom Komisji i jej Ajentom upełnomocnionym wszelkich praw i immunitetów, z których korzystają w Niemczech należycie akredytowani Ajenci dyplomatyczni Mocarstw zaprzyjaźnionych.

Niemcy zgadzają się wreszcie ponosić ciężar wynagrodzenia oraz kosztu Komisji, jak również i personelu, który ta zatrudniać będzie.

ARTYKUŁ 241.

Niemcy zobowiązują się ogłosić, utrzymać w mocy i opublikować wszystkie ustawy, regulaminy i dekrety, któreby się okazały niezbędnemi dla zapewnienia całkowitego wykonania niniejszych postanowień.

ARTYKUŁ 242.

Przepisy niniejszej Części tego Traktatu nie stosują się do własności, praw i interesów, wymienionych w Dziale III i IV Części X (Warunki ekonomiczne) niniejszego Traktatu, ani do wyniku ich likwidacji, z wyjątkiem tego, co dotyczy ostatecznego salda na korzyść Niemiec, wzmiankowanego w artykule 243 a).

ARTYKUŁ 243.

Zapisane zostaną na dobro Niemiec z tytułu ich obowiązku odszkodowania pozycje następujące:

a) Ostateczne saldo na korzyść Niemiec, wymienione w Dziale V (Alzacja i Lotaryngja) Części III (Polityczne warunki europejskie) oraz w Działach III i IV Części X (Przepisy ekonomiczne) Traktatu niniejszego;

b) Wszelkie sumy, przypadające Niemcom z tytułu cesji, wymienionych w Dziale IV (Zagłębie Sarry) Części III (Polityczne warunki europejskie), w Części IX (Przepisy finansowe) i w Części XII (Porty, Drogi wodne i Drogi żelazne);

c) Wszelkie sumy, które zdaniem Komisji powinny być zapisane na dobro Niemiec na rachunek wszelkich innych przelewów własności, praw, koncesji oraz innych interesów, przewidzianych w Traktacie niniejszym.

Jednak w żadnym wypadku restytucje, wykonane na zasadzie artykułu 238 niniejszej Części, nie będą mogły być zapisane na dobro Niemiec.

ARTYKUŁ 244.

Ustąpienie niemieckich kabli podmorskich, nie objętych specjalnemi przepisami niniejszego Traktatu, uregulowane jest w Aneksie VII, tu załączonym.

ANEKS I.

Stosownie do powyższego artykułu 232. można żądać od Niemiec wynagrodzenia za całkowite szkody, należące do kategorji następujących:

1) Szkody, wyrządzone osobom cywilnym na ich osobie lub życiu, oraz tym pozostałym po nich przy życiu, których te osoby cywilne utrzymywały, a wyrządzone przez wszelkie działania wojenne, włączając w to bombardowanie lub inne ataki na lądzie, na morzu lub z powietrza, jak również wszystkie ich następstwa bezpośrednie, lub wszystkie operacje wojenne obu grup wojujących, bez względu na ich miejsce.

2) Szkody, wyrządzone przez Niemcy lub ich sprzymierzeńców osobom cywilnym, które padły ofiarą aktów okrucieństwa, gwałtu lub złego obejścia się (włączając tu poszkodowanie na życiu lub zdrowiu, na skutek uwięzienia, deportacji, internowania, lub ewakuacji, pozostawienia na morzu, lub też robót przymusowych), gdziekolwiek to się zdarzyło, jak również osobom, pozostałym przy życiu, które były utrzymywane przez tych poszkodowanych.

3) Szkody, wyrządzone przez Niemcy lub ich sprzymierzeńców na ich terytorjum lub na terytorjum, które uległo okupacji lub najazdowi, osobom cywilnym, poszkodowanym na zdrowiu, zdolności do pracy lub honorze, jak również osobom, pozostałym przy życiu, które były utrzymywane przez tych poszkodowanych.

4) Szkody, wyrządzone jeńcom wojennym przez wszelkiego rodzaju złe traktowanie.

5) Narówni ze szkodami, wyrządzonymi ludom Mocarstw sprzymierzonych i stowarzyszonych, wszystkie emerytury i temu podobne wynagrodzenia dla wojskowych ofiar wojny (armje lądowe, morskie i siły napowietrzne), dla kalek, rannych, chorych oraz dla inwalidów, jak również dla osób, dla których te ofiary były podporą (soutien); wysokość sum, przypadających Rządom sprzymierzonym i stowarzyszonym, obliczona zostanie dla każdego z tych rządów, według skapitalizowanej wartości w dniu uprawomocnienia się niniejszego Traktatu wymienionych emerytur i wynagrodzeń, a to na podstawie taryfy, obowiązującej we Francji w rzeczonej dacie.

6) Koszty pomocy, dostarczonej przez Rządy Państw sprzymierzonych i stowarzyszonych jeńcom wojennym, ich rodzinom oraz osobom, dla których byli oni podporą.

7) Zapomogi, wypłacone przez Rządy Mocarstw sprzymierzonych i stowarzyszonych rodzinom, oraz innym osobom, będącym na utrzymaniu tych, którzy zostali powołani do wojska, lub też tych, którzy służyli w armji; wysokość sum, przypadających Rządom za każdy rok trwania wojny, zostanie obliczona przez każdy z wymienionych Rządów na podstawie taryfy przeciętnej, stosowanej we Francji do wypłat tego rodzaju w danym roku.

8) Szkody, wyrządzone osobom cywilnym na skutek narzuconego im przez Niemcy lub przez ich sprzymierzeńców obowiązku pracy bez słusznego wynagrodzenia.

9) Szkody, wyrządzone wszelkiego rodzaju własności, gdziekolwiek się ona znajdowała, należącej do jednego z Mocarstw sprzymierzonych i stowarzyszonych, lub też do ich obywateli (z wyjątkiem urządzeń wojennych oraz materjałów wojskowego i morskiego), oile ta własność została zabrana, zajęta, uszkodzona lub zniszczona przez działania Niemiec lub ich sprzymierzeńców na lądzie, na morzu lub w powietrzu, również szkody będące bezpośrednim następstwem działań nieprzyjacielskich, oraz wszelkiego rodzaju operacji wojennych.

10) Szkody, wyrządzone pod postacią poborów, kar i podobnych wymuszań ze strony Niemiec lub ich sprzymierzeńców na szkodę ludności cywilnej.

ANEKS II.

Komisja, przewidziana w artykule 233 będzie miała nazwę „Komisji odszkodowań”; w artykułach następnych będzie nazywana wprost „Komisją”.

Delegatów do Komisji zamianują Stany Zjednoczone Ameryki, Wielka Brytanja, Francja, Włochy, Japonja, Belgja i Państwo Serbsko-Kroacko-Słoweńskie.

Każde z tych mocarstw zamianuje jednego Delegata oraz Zastępcę, który go zastąpi na wypadek choroby lub przymusowej nieobecności, który jednak w każdej innej okoliczności będzie miał prawo tylko być obecnym przy rozprawach, nie biorąc w nich żadnego udziału.

W żadnym wypadku Delegaci więcej niż pięciu wymienionych Mocarstw nie będą mieli prawa udziału w rozprawach Komisji i w głosowaniu.

Delegaci Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanji, Francji i Włoch będą mieli zawsze to prawo.

Delegat Belgji będzie posiadał to prawo we wszystkich wypadkach, prócz niżej wymienionych.

Delegat Japonji będzie je posiadał w razie, gdy będą rozpatrywane sprawy strat na morzu, jak również sprawy, przewidziane przez artykuł 260 Części IX (Przepisy finansowe), w których interesy Japonji będą w grze.

Delegat Państwa Serbsko-Kroacko-Słoweńskiego będzie korzystał z rzeczonego prawa, gdy będą rozważane kwestje, dotyczące Austrji, Węgier lub Bułgarji.

Każdy z Rządów reprezentowanych w Komisji będzie miał prawo wycofać się z niej po uprzednim zawiadomieniu Komisji na 12 miesięcy zgóry i potwierdzeniu go 6-go miesiąca po pierwszem zawiadomieniu.

Każde z innych zainteresowanych Mocarstw sprzymierzonych i stowarzyszonych będzie miało prawo zamianować Delegata, który, działając w charakterze asesora, będzie obecny tylko w tych wypadkach, gdy należności lub interesy danego Mocarstwa będą badane lub omawiane.

Delegat ten nie będzie miał prawa głosu.

W razie śmierci, dymisji lub odwołania Delegata, Delegata-zastępcy, lub asesora, następca jego powinien być zamianowany w czasie możliwie najkrótszym.

Komisja posiadać będzie swoje główne stałe biuro w Paryżu; tam w czasie możliwie najkrótszym po uprawomocnieniu się tego Traktatu odbędzie ona swe pierwsze posiedzenie; następnie Komisja zbierać się będzie w miejscach i terminach, które uzna za właściwe i które będą konieczne dla możliwie najszybszego wykonania jej obowiązków.

Na pierwszem posiedzeniu Komisja wybierze z pomiędzy wyżej wymienionych Delegatów Prezesa oraz Wiceprezesa, którzy będą pełnili obowiązki w ciągu roku i którzy mogą być ponownie wybrani; jeżeli stanowisko Prezesa lub Wiceprezesa w ciągu danego okresu rocznego zawakuje, Komisja przystąpi natychmiast do nowych wyborów na pozostałą część pomienionego okresu.

Komisja jest upoważniona mianować niezbędnych do wykonania jej obowiązków funkcjonariuszów, ajentów i urzędników, oraz ustalać ich wynagrodzenie, tworzyć komitety, których członkowie nie koniecznie mają być członkami Komisji, oraz przedsiębrać wszelkie kroki, niezbędne do wykonywania swego zadania, przekazywać władzę i pełnomocnictwa swym funkcjonariuszom, ajentom i komitetom.

Wszystkie narady Komisji będą tajne, chyba że z powodów specjalnych Komisja w poszczególnym wypadku zdecyduje inaczej.

Komisja obowiązana będzie w terminach, przez siebie od czasu do czasu ustalanych, i o ile rząd niemiecki tego zażąda wysłuchać wszystkie argumenty i świadectwa, przedstawiane przez Niemcy odnośnie do wszystkich kwestji, związanych z ich zdolnością płatniczą.

Komisja zbada zażalenia niemieckie i da Rządowi niemieckiemu słuszną możność przedstawienia swych wywodów; nie będzie on miał jednak prawa żadnego udziału w decyzjach Komisji.

Taką samą możność da Komisja sprzymierzeńcom Niemiec, skoro uzna, że ich interesy są w grze.

Komisja nie będzie związana żadnem prawodawstwem, ani żadnym szczególnym kodeksem, ani żadnem specjalnem prawidłem dochodzenia lub postępowania; przewodnikiem jej będzie sprawiedliwość, słuszność i dobra wiara.

W decyzjach swych obowiązana będzie kierować się zasadami i prawidłami jednostajnemi we wszystkich wypadkach, gdy te zasady i przepisy będą miały zastosowanie.

Komisja ustali prawidła co do sposobu udowadniania zażaleń.

Będzie mogła użyć każdego uprawnionego sposobu obliczania.

Komisja posiadać będzie wszystkie prawa i będzie korzystała ze wszystkich atrybucji, jakie jej niniejszy Traktat przyzna.

Komisja będzie miała wogóle najdalej idącą władzę kontrolującą i wykonawczą w zakresie tego, co dotyczy zagadnienia odszkodowania, rozumianego tak, jak ono jest ujęte w niniejszej Części tego Traktatu; nadto będzie ona miała władzę tłomaczenia przepisów niniejszej Części.

Przy zachowaniu postanowień niniejszego Traktatu, Komisję utworzą łącznie wszystkie Rządy sprzymierzone i stowarzyszone, wymienione w §§ 2 i 3, jako wyłączne przedstawicielstwo każdego z nich z osobna, mające na celu otrzymanie, sprzedaż, przechowywanie i repartycje wypłat odszkodowaniowych, których Niemcy mają dokonać w myśl niniejszej Części tego Traktatu.

Komisja będzie obowiązana stosować się do warunków i postanowień następujących:

a) Każda część całkowitej sumy sprawdzonych wierzytelności, która nie będzie zapłacona w złocie lub okrętach, walorach i towarach lub w jakikolwiek inny sposób, powinna być na warunkach, które określi Komisja, pokryta przez Niemcy przez wydanie, tytułem gwarancji, równoważnej sumy w bonach, tytułach zobowiązaniowych lub w innych w tym celu, aby ustanowić uznanie odpowiedniej części długu.

b) Oceniając perjodycznie zdolność płatniczą Niemiec, Komisja zbada niemiecki system fiskalny: 1° aby wszystkie dochody Niemiec, włączając w to dochody, przeznaczone na potrzeby lub spłatę wszelkiej pożyczki wewnętrznej, były użyte na spłatę sum dłużnych z tytułu odszkodowania, jako uprzywilejowanych; 2° aby uzyskać pewność, że naogół niemiecki system fiskalny jest stosunkowo zupełnie tak samo uciążliwy, jak system fiskalny któregokolwiek z Mocarstw reprezentowanych w Komisji.

c) Ażeby ułatwić i dalej prowadzić natychmiastową odbudowę życia gospodarczego Krajów sprzymierzonych i stowarzyszonych, Komisja, jak to jest przewidziane w art. 235, otrzyma od Niemiec, jako gwarancję i uznanie przez nie swych długów, pierwszą wypłatę w bonach na okaziciela w złocie, wolnych od wszelkiego rodzaju opłat i podatków, ustanowionych, lub które mogą być ustanowione przez Rządy Rzeszy lub Państw niemieckich, albo przez inną jaką władzę, od nich zależną; bony te będą doręczone, jako zaliczka, w trzech częściach, jak o tem będzie powiedziane niżej (marka w złocie, płatna stosownie do artykułu 262 Części IX (Przepisy finansowe) niniejszego Traktatu)

1° Dla natychmiastowej emisji — 20 miljardów (dwadzieścia miljardów) marek złotem w bonach na okaziciela, płatnych najpóźniej do 1 maja 1921 roku, bezprocentowych.

Do zamortyzowania tych bonów będą w szczególności użyte wpłaty, których Niemcy zobowiązały się dokonać stosownie do artykułu 235, po odliczeniu sum, przeznaczonych na pokrycie kosztów utrzymania wojsk okupacyjnych oraz na spłatę kosztów zaopatrzenia Niemiec w żywność i surowce.

Bony, które nie zostaną zamortyzowane na 1 maja 1921 r., będą wymienione na nowe tego typu, jaki jest przewidziany poniżej (12, c 2°).

2° Dla natychmiastowej emisji — 40 miljardów (czterdzieści miljardów) marek złotem w bonach na okaziciela, przynoszących 2½% (dwa i pół procent) w okresie pomiędzy 1921 r. i 1926 r., a następnie 5% (pięć procent) oraz 1% (jeden procent) dodatkowo na amortyzację, poczynając od 1926 roku na całą sumę emisyjną.

3° Dla natychmiastowego wydania, jako pokrycie, piśmienne zobowiązanie emitowania tytułem nowej wpłaty (ale tylko w wypadku, jeżeli Komusja będzie przekonana, że Niemcy mogą zapewnić procenty oraz amortyzację funduszu amortyzacyjnego tych bonów) — 40 miljardów (czterdziestu miljardów) marek złotem w bonach na okaziciela 5% (pięcio procentowych).

Czas i sposób zapłaty kapitału i procentów zostaną określone przez Komisję.

Terminy płatności procentów, sposób użycia funduszu amortyzacyjnego oraz wszystkie analogiczne kwestje co do emitowania, zarządzania i regulowania emisji bonów będą określane przez Komisję od czasu do czasu.

Mogą być wymagane nowe emisje, tytułem uznania i gwarancji, na warunkach, które Komisja określać będzie później od czasu do czasu.

d) W razie, gdyby bony, zobowiązanie lub inne uznanie długów, wydane przez Niemcy, jako gwarancja lub uznanie ich długu powstałego z tytułu odszkodowania, zostały przyznane jako tytuł ostateczny nie zaś jako tytuł gwarancyjny innym osobom nie zaś poszczególnym Rządom, na których korzyść suma długu odszkodowaniowego Niemiec była początkowo określona, to wymieniony dług będzie w stosunku do tych Rządów uważany za pokryty w wysokości, odpowiadającej nominalnej wartości bonów, które zostały w ten sposób ostatecznie przyznane, i zobowiązanie Niemiec, z racji wymienionych bonów, będzie się ograniczało do zobowiązania, które w nich jest wyrażone.

e) Koszta wywołane naprawą i odbudową własności, położonych w okręgach, uległych najazdowi i spustoszeniu, włączając w to ponowną instalację ruchomości, maszyn i wszelkich materjałów, będą oceniane podług kosztu napraw i odbudowy w czasie, kiedy roboty będą wykonywane.

f) Decyzje Komisji co do całkowitego lub częściowego skreślenia kapitału lub procentów wszelkiego sprawdzonego długu Niemiec winny być umotywowane.

Co się tyczy głosowania, to Komisja trzymać się będzie zasad następujących:

Jeżeli Komisja uchwala decyzję, wówczas zapisuje się głosy wszystkich Delegatów, mających prawo głosu lub, w razie nieobecności niektórych z nich, głosy Delegatów - zastępców.

Wstrzymanie się od głosowania będzie uważane za oddanie głosu przeciw omawianemu wnioskowi.

Asesorowie nie mają prawa głosu

Następujące sprawy wymagają jednomyślności:

a) Sprawy dotyczące zwierzchnictwa Mocarstw sprzymierzonych i stowarzyszonych oraz skreślenia całości lub części długu albo zobowiązań Niemiec;

b) sprawy dotyczące sumy i warunków bonów i innych tytułów zobowiązaniowych, które mają być wydane przez Rząd niemiecki oraz ustalenia czasu i sposobu ich sprzedaży obrotu lub repartycji;

c) wszelkie przeniesienie wypłat, przypadających między 1 maja 1921 i końcem 1926 roku włącznie; całkowite lub częściowe, na czas po roku 1930;

d) wszelkie przeniesienie wypłat przypadających po 1926 roku, całkowite lub częściowe, na czas powyżej trzech lat;

e) sprawy dotyczące zastosowania w poszczególnym wypadku metody oceny szkód; różnej od tej, która była przyjęta poprzednio w podobnym wypadku;

f) sprawy interpretacji postanowień niniejszej Części tego Traktatu.

Wszystkie inne sprawy będą decydowane większością głosów.

W razie gdyby pomiędzy Delegatami wynikła różnica zdań, czy dana sprawa należy do tych, które wymagają lub nie wymagają decyzji jednomyślnej i w razie, gdyby spór ten nie mógł być rozstrzygnięty przez odwołanie się do własnych Rządów, to Rządy sprzymierzone i stowarzyszone zobowiązują się poddać spór rozjemczej decyzji osoby bezstronnej, na którą się zgodzą i której wyrok zobowiązują się uznać.

Decyzje powzięte przez Komisję zgodnie z pełnomocnictwami jej udzielonemi będą natychmiast wykonalne i mogą być natychmiast zastosowane bez żadnych innych formalności.

Komisja wyda każdemu Mocarstwu zainteresowanemu w formie, którą sama ustali:

1° Zaświadczenie, w którem będzie powiedziane, że Komisja posiada na rachunku danego Mocarstwa bony wyżej wymienionych emisji.

Zaświadczenie to może być, na żądanie odnośnego Mocarstwa, podzielone na kilka odcinków, jednak nie więcej niż na pięć.

2° Od czasu do czasu — zaświadczenie, w którem będzie powiedziane, że Komisja posiada na rachunku danego Mocarstwa wszelki inny majątek wydany przez Niemcy, jako zaliczkę na ich dług za odszkodowania.

Wyżej wymienione zaświadczenia będą imienne i będą mogły być, po zawiadomieniu o tem Komisji, przekazywane za pomocą indosa.

Jeżeli bony będą emitowane na sprzedaż, lub dla obrotu i jeżeli majątek zostanie wydany przez Komisję, to odpowiednia ilość zaświadczeń będzie wycofana.

Będą zapisane na debet Rządu niemieckiego, poczynając od 1 maja 1921 roku, procenta od długu, który Komisja ustali po obliczeniu wszystkich wpłat w gotówce, jej równowartości lub w bonach, emitowanych na korzyść Komisji oraz wszelkich spłat, wspomnianych w artykule 243.

Stopa tych procentów zostanie określona na 5%, chyba że Komisja uzna kiedykolwiek później, że okoliczności usprawiedliwiają zmianę tej stopy.

Komisja, ustalając na dzień 1 maja 1921 roku ogólną wysokość długu Niemiec, będzie mogła wziąć pod uwagę procenta należne od sum, przeznaczonych na odszkodowanie strat materjalnych, poczynając od 11 listopada 1918 roku do 1 maja 1921 roku.

W razie uchybienia ze strony Niemiec w wykonaniu któregokolwiek z ciążących na nich zobowiązań, wymienionych w niniejszej Części tego Traktatu, Komisja zawiadomi natychmiast o tem niewykonaniu każde z Mocarstw zainteresowanych, z podaniem propozycji zarządzeń, które uzna za stosowne z powodu tego niewykonania.

Środki, które Mocarstwa sprzymierzone i stowarzyszone będą miały prawo przedsięwziąć w razie dobrowolnego uchybienia ze strony Niemiec, a których to środków Niemcy zobowiązują się nie uważać za akty nieprzyjacielskie, mogą polegać na zakazach i represaljach gospodarczych oraz finansowych i wogóle na wszelkich zarządzeniach, które odnośne Rządy uznają za wskazane w danych okolicznościach.

Wpłaty, które winny być dokonane w złocie lub jego równowartości, jako zaliczka na rachunek sprawdzonych reklamacji Mocarstw sprzymierzonych i stowarzyszonych, mogą być w każdym czasie przyjmowane przez Komisję w formie majątku ruchomego i nieruchomego, towarów, przedsiębiorstw, praw i koncesji na terytorjach niemieckich lub poza obrębem tych terytorjów, okrętów, obligacji, akcji lub wszelkiego rodzaju walorów, lub pieniędzy niemieckich albo innych Państw.

Ich wartość zastępcza w stosunku do złota powinna być określona podług stopy sprawiedliwej i lojalnej przez samą Komisję.

Komisja, ustalając lub przyjmując wpłaty, które będą uskutecznione przez wydanie majątków lub praw określonych, będzie miała na uwadze wszystkie prawa i słuszne interesy Mocarstw sprzymierzonych i stowarzyszonych lub neutralnych oraz ich obywateli.

Członek Komisji będzie odpowiedzialny za wykonanie lub zaniedbanie swych obowiązków jedynie tylko przed Rządem, który go wyznaczył.

Żaden z Rządów sprzymierzonych i stowarzyszonych nie ponosi odpowiedzialności za inny Rząd.

Z zastrzeżeniem postanowień tego Traktatu, niniejszy Aneks będzie mógł ulec poprawkom na mocy jednomyślnej decyzji Mocarstw, reprezentowanych w Komisji.

Komisja zostanie rozwiązana z chwilą, gdy Niemcy oraz ich Sprzymierzeńcy uiszczą wszystkie sumy należne od nich w wykonaniu tego Traktatu, lub decyzji Komisji i gdy wszystkie sumy otrzymane lub ich równowartość będą podzielone między interesowane Mocarstwa.

ANEKS III.

Niemcy uznają prawo Mocarstw sprzymierzonych i stowarzyszonych do otrzymania wzamjan tonna za tonnę (pojemność brutto) i kategorja za kategorię wszystkich okrętów i statków handlowych oraz rybackich, utraconych lub uszkodzonych na skutek działań wojennych.

Jednak, pomimo że istniejące obecnie okręty i statki niemieckie wykazują tonaż o wiele mniejszy od tonażu strat, poniesionych przez Mocarstwa sprzymierzone i stowarzyszone wskutek napadu niemieckiego, prawo powyżej uznane będzie wykonane w stosunku do okrętów i statków niemieckich na warunkach następujących:

Rząd niemiecki w swojem imieniu, traktując łącznie wszystkich innych interesowanych, ustępuje Rządom sprzymierzonym i stowarzyszonym na własność wszystkie okręty handlowe pojemności 1.600 tonn brutto i powyżej, należące do jego obywateli, jak również połowę tonażu okrętów, których tonaż brutto mieści się pomiędzy 1.000 i 1.600 tonn, oraz ¼ tonażu szalup parowych, oraz ¼ tonażu innych statków rybackich.

W ciągu 2 miesięcy po uprawomocnieniu się niniejszego Traktatu Rząd niemiecki wyda Komisji odszkodowań wszystkie okręty i statki, o których mówi § 1.

Do okrętów i statków, o których mówi § 1, należą wszystkie okręty i statki: a) płynące lub mające prawo płynąć pod handlową flagą niemiecką; lub b) należące do obywatela niemieckiego, towarzystwa lub kompanji niemieckiej, albo takich towarzystw lub kompanji kraju nie należącego do liczby sprzymierzonych i stowarzyszonych, które znajdują się pod kontrolą lub zarządem obywateli niemieckich; lub c) obecnie budowane: 1° w Niemczech, 2° w krajach, nie należących do liczby sprzymierzonych lub stowarzyszonych, na rachunek niemieckiego obywatela, towarzystwa lub kompanji niemieckiej.

W celu dostarczenia tytułów własności na każdy z okrętów, wydanych, jak powiedziano wyżej, Rząd niemiecki:

a) wyda Komisji odszkodowań, stosownie do jej żądania, na każdy okręt akt sprzedaży, lub jaki inny tytuł własności, ustalający przeniesienie na pomienioną Komisję pełni własności okrętu, wolnej od wszelkich przywilejów, hipotek i jakichkolwiek ciężarów;

b) przedsięweźmie wszelkie środki, wskazane przez Komisję odszkodowań, aby zapewnić oddanie tych okrętów do rozporządzenia pomienionej Komisji.

§ 5.

Jako sposób dodatkowego częściowego odszkodowania Niemcy przyjmują następujące zabowiązanie[1] zbudowania na rachunek Rządów sprzymierzonych i stowarzyszonych okrętów handlowych w warsztatach niemieckich:

a) W ciągu 3 miesięcy od uprawomocnienia się niniejszego Traktatu Komisja odszkodowań zawiadomi Rząd niemiecki o ilości tonażu, jaka ma być oddana do budowy w dokach w ciągu każdego z 2 lat, które nastąpią po trzech miesiącach wyżej wymienionych;

c) Ilość tonażu, jaka ma być oddana do budowy w dokach, nie będzie w ciągu roku przekraczała 200.000 tonn pojemności brutto;

d) Komisja odszkodowań wyszczególni okręty, które mają być zbudowane, oraz określi warunki, na jakich będą one musiały być zbudowane lub dostarczone, cenę za tonnę, po jakiej będą mogły być wciągnięte do rachunku przez Komisję odszkodowań i wszelkie inne sprawy, dotyczące zamówień, budowy i dostawy okrętów, jak również wpisania ich do rachunku.

Niemcy zobowiązują się, w ciągu 2 miesięcy od uprawomocnienia się niniejszego Traktatu, zwrócić Mocarstwom sprzymierzonym i stowarzyszonym w naturze i w normalnym stanie utrzymania, z zachowaniem procedury, która będzie ustalona przez Komisję odszkodowań, wszystkie statki i inne przysposobienia ruchome żeglugi rzecznej, które od 1 sierpnia 1914 r. przeszły z jakiegokolwiek tytułu w posiadanie Niemiec lub w posiadanie którego z ich obywateli, a których tożsamość będzie można ustalić.

W celu wyrównania powstałych z jakiejkolwiek przyczyny strat tonażu rzecznego, doznanych w ciągu wojny przez Mocarstwa sprzymierzone i stowarzyszone, strat, które nie będą mogły być wynagrodzone przez restytucję powyżej przepisaną, Niemcy zobowiązują się odstąpić Komisji odszkodowań część swoich statków rzecznych do wysokości tych strat; cesja ta nie może przekraczać 20% ogólnej ilości tych statków, które istniały 11 listopada 1918 r.

Warunki tej cesji będą unormowane przez rozjemców, przewidzianych w artykule 339 Części XII (Porty, Drogi wodne i Drogi żelazne) niniejszego Traktatu.

Będzie im powierzone rozwiązanie trudności, dotyczących repartycji tonażu rzecznego, a wynikających z nowego międzynarodowego ustroju niektórych systemów rzecznych oraz wskutek zmian terytorjalnych, które dotyczą tych systemów.

Niemcy zobowiązują się przedsięwziąć wszystkie środki, które Komisja odszkodowań im wskaże w celu uzyskania pełnego prawa własności do wszystkich okrętów, które przeszły podczas wojny lub są w trakcie przechodzenia pod flagę neutralną, bez upoważnienia Rządów sprzymierzonych i stowarzyszonych.

Niemcy zrzekają się wszelkiego rodzaju rewindykacji w stosunku do Rządów sprzymierzonych i stowarzyszonych oraz ich obywateli z tytułu bądź zatrzymania, bądź użytkowania jakichkolwiek okrętów lub statków niemieckich i wszelkich strat lub szkód, doznanych przez pomienione okręty lub statki, z wyjątkiem wypłat, należących na skutek użycia tych okrętów w myśl Protokułu Rozejmu z 13 stycznia 1919 r. oraz Protokułów następnych.

Wydawanie handlowej floty niemieckiej będzie trwało nadal bez przerwy, stosownie do wymienionych Protokułów.

Niemcy zrzekają się wszelkiej rewindykacji okrętów i ładunków, które zatonęły podczas lub w następstwie nieprzyjacielskich działań na morzu i następnie zostały uratowane, i co do których jeden z Rządów sprzymierzonych lub stowarzyszonych albo ich obywatele są interesowani jako właściciele, najemcy okrętu, ubezpieczający go lub z jakiego innego tytułu, bez względu na skazujący wyrok Trybunału Kaperskiego Niemiec lub ich sprzymierzeńców.

ANEKS IV.

§ 1.

Mocarstwa sprzymierzone i stowarzyszone żądają, a Niemcy się zgadzają na to, żeby Niemcy dla częściowego zadośćuczynienia swych zobowiązań, ustalonych w niniejszej Części, użyły w sposób poniżej określony wszystkich swoich zasobów gospodarczych bezpośrednio na materjalną odbudowę tych okręgów Mocarstw sprzymierzonych i stowarzyszonych, które uległy najazdowi i to w rozmiarach, jakie określą te Mocarstwa.

Rządy Mocarstw sprzymierzonych i stowarzyszonych przedstawią Komisji odszkodowań spisy obejmujące:

a) Inwentarz żywy, maszyny, narzędzia pomocnicze, obrabiarki i wszelkie podobne przedmioty o charakterze handlowym, które zostały zajęte, zużyte lub zniszczone przez Niemcy albo zniszczone na skutek bezpośredni operacji wojennych, a co do których Rządy te, dla zaspokojenia swoich natychmiastowych i pilnych potrzeb, chcą, aby je zastąpiono przez inwentarz lub artykuły tej samej natury, znajdujące się na terytorjum niemieckim w dacie uprawomocnienia się niniejszego Traktatu;

b) Materjały potrzebne do odbudowy (kamień, cegły, cegły ogniotrwałe, dachówki, budulec, szyby okienne, stal, wapno, cement i t.d.) maszyny, aparaty do ogrzewania, meble i wszelkie inne artykuły, mające charakter handlowy, co do których wymienione Rządy zechcą, aby je wyprodukowano w Niemczech i dostarczono im dla odbudowy okolic, które uległy najazdowi.

Spisy, dotyczące artykułów wymienionych powyżej w § 2 a), będą dostarczone w ciągu 60 dni od uprawomocnienia się niniejszego Traktatu.

Spisy dotyczące przedmiotów wymienionych powyżej w § 2 b), będą dostarczone nie później jak 31 grudnia 1919 r.

Spisy mają zawierać wszystkie szczegóły, spotykane w umowach handlowych o te przedmioty, zawierać też będą wyszczególnienie terminu dostawy (termin ten nie powinien przekraczać 4 lat oraz jej miejsca, ale nie powinny zawierać ani ceny, ani oszacowania, które ustali Komisja, jak to jest powiedziane poniżej.

Z chwilą otrzymania spisów Komisja zbada, w jakim stopniu materjały i zwierzęta wymienione w tych spisach będą mogły być żądane od Niemiec.

Przy powzięciu decyzji Komisja weźmie pod uwagę niezbędne wewnętrzne potrzeby Niemiec, oile one są konieczne do utrzymania ich życia społecznego i gospodarczego; uwzględni ceny i terminy w jakich podobne przedmioty będą mogły być otrzymane w Krajach sprzymierzonych i stowarzyszonych i porówna je z temi, które się tyczą artykułów niemieckich; weźmie wreszcie pod uwagę ogólny interes Rządów sprzymierzonych i stowarzyszonych w tem, ażeby życie przemysłowe Niemiec nie uległo dezorganizacji w stopniu, któryby je czynił niezdolnemi do wykonania innych wymaganych od nich aktów odszkodowania.

W każdym razie żądać się będzie od Niemiec maszyn, narzędzi pomocniczych, tokarni i wszystkich podobnych artykułów o charakterze handlowym, będących w użytkowaniu obecnie przemysłu tylko o tyle, o ile by nie było żadnych rozporządzalnych zapasów tych przedmiotów na sprzedaż.

Z drugiej strony żądania tej natury nie powinny przekraczać 30% ilości każdego z artykułów, będącej w użyciu w zakładach niemieckich, lub w jakiemkolwiek przedsiębiorstwie niemieckiem.

Komisja da przedstawicielom Rządu niemieckiego możność wypowiedzenia się w terminie określonym co do zdolności Niemiec dostarczenia pomienionych materjałów, zwierząt i przedmiotów.

Decyzja Komisji będzie następnie możliwie najprędzej notyfikowana Rządowi niemieckiemu i różnym interesowanym Rządom sprzymierzonym i stowarzyszonym.

Rząd niemiecki obowiązuje się dostarczyć materjały, przedmioty i zwierzęta, wyszczególnione w tej notyfikacji, zaś Rządy sprzymierzone i stowarzyszone zobowiązują się, każdy oile go to dotyczy, przyjąć te same dostawy pod warunkiem, że będą one zgodne z danem wyszczególnieniem i według opinji Komisji nie będą niezdatne do użytku przy pracy odszkodowaniowej.

Komisja określi wartość materjałów, przedmiotów oraz inwentarza żywego, wydanych, jak wyżej powiedziano, a Rządy sprzymierzone i stowarzyszone, które otrzymają te dostawy, zgadzają się na obciążenie swego rachunku wartością tych dostaw i uznają, że odpowiednia suma będzie uważana za dokonanie spłaty przez Niemcy do podziału stosownie do artykułu 237 niniejszej Części tego Traktatu.

W razie, jeżeli prawo żądania odszkodowań w materjale na warunkach powyżej określonych znajdzie swe zastosowanie, to Komisja będzie musiała się upewnić, że suma wniesiona na kredyt Niemiec przedstawia normalną wartość dokonanej pracy lub materjałów przez nie dostarczonych, i że wysokość pretensji Mocarstwa zainteresowanego co do szkody w ten sposób częściowo wyrównanej, została zmniejszona w stosunku do tak dokonanego częściowego odszkodowania.

Tytułem natychmiastowej zaliczki na rachunek wskazanego powyżej w § 2 inwentarza żywego, Niemcy zobowiązują się dostarczyć następujące ilości żywego bydła w ciągu trzech miesięcy po uprawomocnieniu się niniejszego Traktatu, w stosunku jednej trzeciej miesięcznie każdego gatunku:

1° Rządowi francuskiemu:

500 ogierów od 3 do 7 lat;

30.000 źrebiąt — klaczy i klaczy od 18 miesięcy do 7 lat ras ardeńskiej, bulońskiej i belgijskiej;

2.000 byków od 18 miesięcy do 3 lat;

90.000 krów mlecznych od 2 do 6 lat;

1.000 baranów;

100.000 owiec;

2° Rządowi belgijskiemu:

200 ogierów od 3 do 7 lat ciężkiej pociągowej rasy belgijskiej;

5.000 źrebiąt klaczy od 18 miesięcy do 3 lat ciężkiej pociągowej rasy belgijskiej;

50.000 krów mlecznych od 2 do 6 lat

40.000 jałówek;

200 baranów;

20.000 owiec;

15.000 świń.

Inwentarz ten powinien być dostarczany w stanie i warunkach normalnych.

Gdyby inwentarz w ten sposób dostarczony nie mógł być utożsamiony z tym, który został wywieziony lub zajęty, to wartość jego będzie zapisana na kredyt zobowiązań odszkodowaniowych Niemiec stosownie do postanowień § 5 niniejszego Aneksu.

Nie czekając na decyzję Komisji, przewidzianej w paragrafie 4 niniejszego Aneksu, Niemcy będą obowiązane w dalszym ciągu dostarczać Francji materjału rolniczego, przewidzianego w artykule III odnowienia Rozejmu z dnia 16 stycznia 1919 roku.

ANEKS V.

§ 1.

Niemcy zobowiązują się wydać niżej wymienionym Mocarstwom, które podpisały niniejszy Traktat, na ich odnośne żądanie, poniższe ilości węgla i jego przetworów.

Niemcy będą dostarczały Francji po 7 miljonów tonn węgla rocznie w ciągu lat 10.

Nadto Niemcy będą dostarczały Francji ilość węgla równą różnicy pomiędzy roczną produkcją przedwojenną kopalń du Nord i Pas-de-Calais, zniszczonych przez wojnę, oraz produkcją basenu, zajętego przez te kopalnie, przez dany rok.

Ta dostawa będzie dokonywaną w ciągu 10 lat i nie może przekraczać 20 miljonów tonn rocznie w ciągu 5 pierwszych lat oraz 8 miljonów tonn w ciągu 5 lat następnych.

Rozumie się, że będą zrobione wszelkie wysiłki, aby kopalnie du Nord oraz Pas-de-Calais doprowadzić do porządku.

Niemcy będą dostarczały Belgji rocznie 8 miljonów tonn w ciągu 10 lat.

Niemcy będą dostarczały Włochom poniższe ilości — maxima węgla:

lipiec 1919 do czerwca 1920: 4½ miljona tonn,

„ 1920 „ „ 1921: 6 miljonów tonn,

„ 1921 „ „ 1922: 7½ miljona tonn,

„ 1922 „ „ 1923: 8 miljonów tonn,

„ 1923 „ „ 1924: 8½ miljona tonn,

i podczas każdego z 5 lat następnych: 8½ miljona tonn.

Przynajmniej ⅔ dostaw będą dokonane drogą lądową.

Niemcy będą dostarczały Luksemburgowi, jeżeli tego zażąda Komisja odszkodowań, ilość węgla równą ilości rocznej węgla niemieckiego, konsumowanej przez Luksemburg przed wojną.

Ceny dostaw węgla, dokonanych na zasadzie powyższego prawa wyboru będą następujące:

a) dostawa koleją lub wodą.

— Ceną będzie cena niemiecka, płacona na miejscu w kopalni przez obywateli niemieckich, z dodaniem kosztu przewozu do granicy francuskiej, włoskiej lub luksemburskiej; jednak rozumie się, że cena na miejscu w kopalni nie będzie wyższa od ceny na miejscu w kopalni węgla angielskiego, przeznaczonego na eksport.

Gdy chodzi o węgiel składowy belgijski, cena jego nie będzie wyższą od ceny węgla składowego holenderskiego.

Taryfy przewozu koleją lub wodą nie będą mogły być wyższe od najniższych taryf, stosowanych do transportu tego samego rodzaju w Niemczech.

b) dostawa wodą.

— Ceną będzie bądź cena eksportu niemieckiego f. o. b.

w portach niemieckich, bądź cena eksportu angielskiego f. o. b.

w portach angielskich, w każdym razie najniższa z nich obu.

Interesowane Rządy sprzymierzone i stowarzyszone będą mogły zażądać dostawy koksu hutniczego zamiast węgla, w stosunku 3 tonn koksu za 4 tonny węgla.

Niemcy zobowiązują się dostarczać Francji i dowozić do granicy francuskiej koleją lub wodą następujące produkty w ciągu każdego z 3 lat następnych po uprawomocnieniu się niniejszego Traktatu:

Benzolu 35,000 tonn;

Smoły węglowej 50,000 tonn;

Siarczanu amonu 30,000 tonn.

Całość lub część smoły węglowej będzie mogła być stosownie do wyboru Rządu francuskiego zastąpiona przez równoważne ilości produktów destylacji, jakoto olejów lekkich, ciężkich, antracenu, naftaliny lub smoły drzewnej (brai).

Ceną za koks i inne produkty, wymienione w paragrafie 8, będzie cena, płacona przez obywateli, wszystkie warunki pakowania i transportu do granicy francuskiej lub do portów niemieckich będą odpowiadały najkorzystniejszym warunkom, przyznanym w stosunku do tych samych produktów obywatelom niemieckim.

Prawo wyboru, przewidziane przez niniejszy Aneks, będzie wykonywane za pośrednictwem Komisji odszkodowań.

Komisja odszkodowań będzie miała prawo dla wykonania dyspozycji powyższych stanowić we wszystkich sprawach, dotyczących procedury, gatunku oraz ilości dostaw, ilości koksu, który ma być dostarczony zamiast węgla, terminów i sposobów dostawy i zapłaty.

Żądania, wraz z potrzebnem wyszczególnieniem, będą komunikowane Niemcom na 120 dni przed datą, wyznaczoną na rozpoczęcie wykonania, oile to będzie dotyczyło dostaw, podlegających wykonaniu od dnia 1 stycznia 1920, i na 30 dni przed tą datą dla dostaw, podlegających wykonaniu pomiędzy datą uprawomocnienia się niniejszego Traktatu oraz 1 stycznia 1920.

Do chwili, kiedy Niemcy otrzymają żądania, przewidziane w paragrafie niniejszym, zachowują moc przepisy Protokułu z 25 grudnia 1918 r.

(Wykonanie art. VI.

Rozejmu z 11 listopada 1918 r.).

Żądania, dotyczące substytucji, przewidzianych w paragrafach 7 i 8, będą komunikowane Rządowi niemieckiemu z uprzednim terminem, uznanym przez Komisję za wystarczający.

Gdyby Komisja uważała, iż całkowite zaspokojenie żądań mogłoby zaciążyć w nadmierny sposób na przemysłowych potrzebach Niemiec, będzie mogła je odroczyć, lub anulować i w ten sposób określać porządek pierwszeństwa; jednak węgiel, który ma być dostarczany wzamian węgla z kopalni zniszczonych, będzie dostarczany z zachowaniem pierwszeństwa przed wszelkiemi innemi dostawami.

ANEKS VI

Niemcy przyznają Komisji odszkodowań tytułem częściowego odszkodowania prawo wyboru dostawy, ilości i rodzaju barwników i chemicznych produktów, które będą przez nią wskazane, do wysokości 50% całkowitego zapasu każdego rodzaju barwników i chemicznych produktów farmaceutycznych, istniejącego w Niemczech, lub znajdujących się pod kontrolą niemiecką w chwili uprawomocnienia się niniejszego Traktatu.

Wybór zostanie wykonany w ciągu 60 dni od chwili otrzymania przez Komisję szczegółowego stanu zapasów, dostarczonego w formie jakiej ona zażąda.

Niemcy przyznają nadto Komisji odszkodowań prawo wyboru dostawy w ciągu okresu, który upłynie od chwili uprawomocnienia się niniejszego Traktatu do 1 czerwca 1920 r., następnie, podczas każdego dalszego okresu 6-miesięcznego do 1 stycznia 1925 r., wszelkich barwników i chemicznych produktów farmaceutycznych do wysokości 25% produkcji niemieckiej w ciągu 6 poprzednich miesięcy, lub, jeżeli produkcja podczas tego okresu 6-miesięcznego była zdaniem Komisji niższą od normalnej — do wysokości 25% tej produkcji normalnej.

To prawo wyboru będzie wykonane w ciągu 4 tygodni, po otrzymaniu wykazów o stanie produkcji podczas poprzedniego okresu 6-miesięcznego; te wykazy sporządzać będzie Rząd niemiecki w końcu każdego okresu 6-miesięcznego w formie, którą Komisja uzna za konieczną.

Komisja wyznaczy cenę barwników i chemicznych produktów farmaceutycznych, dostarczonych w wykonaniu paragrafu 1 w stosunku do przedwojennej ceny eksportowej netto i zmian zaszłych w cenie kosztów produkcji.

Komisja oznaczy cenę barwników oraz chemicznych produktów farmaceutycznych, dostarczonych w wykonaniu paragrafu 2, w stosunku do przedwojennej ceny eksportowej netto i zaszłych zmian ceny produkcji, albo w stosunku do najniższej ceny sprzedaży tych samych przedmiotów jakiemukolwiek nabywcy.

Wszystkie szczegóły, a przedewszystkiem dotyczące sposobu i terminów wykonania prawa wyboru, oraz dostaw, jak również wszystkie kwestje podnoszone w związku z wykonaniem przepisów powyższych, będą regulowane przez Komisję odszkodowań, której Rząd niemiecki dostarczy wszelkich niezbędnych informacji i wszelkich innych ułatwień, jakich Komisja zażąda.

Do barwników i chemicznych produktów farmaceutycznych, o których powiada niniejszy Aneks, należą wszystkie barwniki i wszystkie chemiczne produkty farmaceutyczne syntetyczne, jakoteż wszystkie produkty pośrednie i inne, używane w odnośnych gałęziach przemysłu i fabrykowane na sprzedaż.

Postanowienia powyższe stosują się nadto do kory chinowej oraz do soli chinowych.

ANEKS VII.

Niemcy zrzekają się w swem własnem imieniu i w imieniu swych obywateli na korzyść Głównych Mocarstw sprzymierzonych i stowarzyszonych wszystkich praw, tytułów i przywilejów wszelkiego rodzaju, jakie posiadają w stosunku do kabli lub części kabli, wyliczonych poniżej:

Emden — Vigo: od Pas-de-Calais do szerokości Vigo;

Emden — Brest: od szerokości Cherbourga do Brestu;

Emden — Teneriffe: od szerokości Dunkierki do szerokości Teneriffu;

Emden — Azores (1): od Pas-de-Calais do Fayal;

Emden — Azores (2): od Pas-de-Calais do Fayal;

Azores — New-York (1): od Fayal do New-York;

Azores — New-York (2): od Fayal do długości Halifax;

Teneriffe — Monrovia: od szerokości Teneriffu do szerokości Monrovia;

Monrovia — Lome:

od punktu określonego przez .... szer.: 2° 30ʹ P.;

dług.: 7° 40ʹ Z. od Greenwich;

dług.: 5° 30ʹ Z. od Greenwich;

i od punktu określonego przez .... szer.: 3° 48ʹ P.;

dług.: 0° 00ʹ;

do Lome;

Lome — Duala: od Lome do Duala;

Monrovia — Pernambuco: od szerokości Monrovia do szerokości Pernambuco;

Konstantynopol — Konstanza: od Konstantynopola do Konstanzy;

Yap — Shanghai, Yap — Guam i Yap — Menado (wyspy Celebes): od wyspy Yap do Shanghai, od wyspy Yap do wyspy Guam, i od wyspy Yap do Menado.

Wartość kabli lub części kabli, wyżej wymienionych, otyle, oile stanowią własność prywatną, obliczona na zasadzie instalacji i zmniejszona o odpowiedni procent na deprecjacje będzie zapisaną na kredyt Niemiec w dziale odszkodowań.

POSTANOWIENIA SZCZEGÓŁOWE.

ARTYKUŁ 245.

W ciągu sześciu następnych miesięcy po uprawomocnieniu się niniejszego Traktatu Rząd niemiecki będzie obowiązany zwrócić Rządowi francuskiemu trofea, archiwa, pamiątki historyczne, dzieła sztuki, wywiezione z Francji przez władze niemieckie w ciągu wojny 1870—1871 r., oraz w ciągu ostatniej wojny, według wykazu, który zostanie przesłany przez Rząd francuski, a w szczególności sztandary francuskie, zabrane w ciągu wojny 1870—1871, jak również wszystkie dokumenty polityczne, zabrane przez władze niemieckie 10 października 1870 r. z zamku Cerçay pod Brunoy (Seine-et-Oise), należące wówczas do p. Rouher, byłego Ministra Stanu.

ARTYKUŁ 246.

W ciągu sześciu następnych miesięcy po uprawomocnieniu się niniejszego Traktatu, Niemcy będą obowiązane zwrócić Jego Królewskiej Mości Królowi Hedżasu oryginał Koranu, który należał do Kalifa Osmana i został wywieziony z Medyny przez władze tureckie dla ofiarowania byłemu Cesarzowi Wilhelmowi II.

Czaszkę Sułtana Makaoua, wywiezioną za czasów protektoratu niemieckiego z Afryki Wschodniej i przewiezioną do Niemiec, w tym samym terminie Niemcy wydadzą Rządowi Jego Cesarskiej Mości Monarchy Brytanji.

Przedmioty będą wydane w miejscu i w warunkach, jakie ustalą Rządy, którym mają być one zwrócone.

ARTYKUŁ 247.

Niemcy zobowiązują się dostarczyć Uniwersytetowi w Louvain w ciągu trzech miesięcy od daty żądania, które im będzie postawione za pośrednictwem Komisji odszkodowań, manuskrypta, inkunabuły, księgi drukowane, mapy i przedmioty kolekcji, odpowiadające liczbą i wartością podobnym przedmiotom, zniszczonym podczas spalenia przez Niemcy bibljoteki w Louvain.

Wszelkie szczegóły, dotyczące tego zastąpienia, będą określone przez Komisję odszkodowań.

Niemcy zobowiązują się wydać Belgji za pośrednictwem Komisji odszkodowań w ciągu sześciu następnych miesięcy po uprawomocnieniu się niniejszego Traktatu, aby jej umożliwić rekonstrukcję dwóch wielkich dzieł sztuki:

1° Skrzydła tryptyku Baranek Boży, namalowanego przez braci Van Eyck, dawniej znajdujące się w kościele Saint-Bavon w Gandawie, obecnie w Muzeum w Berlinie.

2° Skrzydła tryptyku Ostatnia Wieczerza, namalowanego przez Dierk'a Bouts'a dawniej znajdujące się w kościele Świętego Piotra w Louvain, z których dwa są obecnie w Muzeum w Berlinie, dwa w Starej Pinakotece w Monachjum.

Przypisy


text:
Bazylika.

Bazylikami nazywano u Greków i Rzymian wielkie budynki publiczne, wznoszone na forum, na rynku, albo obok tych miejsc, a przeznaczone na miejsce zebrania kupców i różnego rodzaju przemysłowców, a zarazem na miejsce sądów; odpowiadała więc bazylika, pod wielu względami, naszemu ratuszowi i giełdzie, razem połączonym.

Budynek, odpowiednio do tego dwoistego swego przeznaczenia, na dwie dzielił się części.

Jednę stanowiła półkulista nisza, zamykająca czworokąt całego budynku, w przeciwnej od wejścia stronie; miejsce to nazywa się niszą sędziowską, hemicyclium, apsis; tu załatwiały się sprawy sądowe.

Drugą, część główną, stanowił wielki prostokąt podłużny, przedzielony zazwyczaj kolumnami na część środkową, szerszą i dwie boczne węższe.

W tej właśnie części załatwiano interesa handlowe.

Dwie znów te główne części, sądowa i handlowa, przedzielone były nawą poprzeczną.

Część ta trzecia, pośrednia, równie jak pierwsza, wyłącznie służyła celom sądowniczym.

W niszy sądowniczej znajdowało się wzniesienie, tribunal, na którém stało krzesło sędziowskie.

Na około trybunału, w półkolu znajdowały się poniżej siedzenia, dla przysięgłych i innych urzędowych figur, przed niemi stały strony spór wiodące.

Pod posadzką niszy trybunalskiej znajdował się pewien rodzaj więzienia, gdzie umieszczani byli obwinieni.

W nawie poprzecznej, przedzielonej kratkami od niszy trybunalskiej, znajdowali się widzowie, zainteresowani sprawą.

Prócz tego, tak w przedsionku, oddzielającym nawę poprzeczną od części handlarskiej, jak i w samej tej części wzdłuż kolumn były urządzone galerje, z których jedni słuchacze mogli przypatrywać się sądom, a inni handlującym, nie mieszając się z nimi.

Z powodu obszernego handlu w Rzymie, część ta handlarska była w bazylikach bardzo obszerna, niekiedy pięcionawowa.

Nawy boczne były niższe, dach płaski drewniany pokrywał nawę główną, boczne, dachami swojemi do średniej nawy tak przystawały, że całość przedstawiała jakby postać prostego, a wspaniałego swoją wielkością i symetrją namiotu.

Oświecenie szło z okien czworokątnych.

Pięć wchodów, trzy z środkowej nawy, a po jednemu z naw bocznych, prowadziły do przedsionka, oddzielającego budynek od placu publicznego.

Bazylikami nazywały się te gmachy ztąd zapewne, że pierwsi królowie greccy i rzymscy (z gr. βασιλευς — basilike, domyśl. oikos — dom królewski) w podobnych gmachach sądy sprawowali.

Gdy w IV w. chrystjanizm, zwalczywszy poganizm, stal się religją państwa, okazała się potrzeba wielkich domów Bożych.

Dotąd kościołami były domy prywatne, krypty, katakumby.

Świątyń pogańskich na kościoły zamieniać było niepodobna, raz dla tego, że przeciwiłoby się to religijnemu uczuciu chrześcjan, a powtóre dla tego, że kościoły pogańskie były bardzo małe, a cella, zawierająca statuę bożka i ołtarz, zajmowała ich część większą.

Przeznaczone dla małej liczby uprzywilejowanych, nie mogłyby one pomieścić zarazem duchowieństwa i ludu.

Daleko lepiej potrzebom chrześcijańskiego kultu odpowiadały wyżej wspomniane bazyliki.

Dwie ich części odpowiadały podziałom wiernych, na duchowieństwo i lud.

W nawach mógł się mieścić lud; w części trybunalskiej — duchowieństwo.

Wzniesione miejsce, zajmowane dotąd przez sędziego, mógł zająć biskup; w półkole ustawione siedzenia różnych urzędników, mogły służyć duchowieństwu; pod trybunałem znajdujące się więzienie, mogło się zamienić na kryptę i podziemne kaplice grobowe.

W nawie poprzecznej można było postawić ołtarz, któryby bardzo właściwie stanowił punkt środkowy pomiędzy duchowieństwem i ludem.

Tak się też i stało: w dawnych bazylikach połączył się styl chrześcjański, którego początki już w katakumbach odkrywać się dają (Martigny, Dict. d. antiq.

chretiennes p.

77), ze stylem starożytnym, i z tego połączenia powstały na wschodzie i zachodzie pierwsze kościoły, bazylikami nazwane; nazwa tém właściwsza, że oznaczała dom króla królów.

Bottari (Roma sotter.

t. III p.

75), a za nim Seroux d’Agincourt (Hist. de l'art par les monum.

t. I), Raoul-Rochette (Tableau te catacomb.), ks. Marchi (Monum.

delle arti primit.

architettura) i Martigny (l.

c.) typ bazylik chrześcjańskich wywodzą nie z bazylik pogańskich, ale 2 kaplic podziemnych, częścią wykutych w tufie, częścią budowanych.

Ale pomimo uczonych wywodów tych archeologów, prawdopodobniejszém nierównie wydaje się zdanie powszechne, o związku naszych bazylik z bazylikami dawnemi.

Kaplice katakumbowe nierównie mniejsze przedstawiają podobieństwo z bazyliką chrześcjańską, niż bazylika starożytna.

Zresztą, Jeżeli w tém powszechném objaśnianiu początku bazyliki, mniejszą się pierwiastkowo pokazuje samodzielność sztuki chrześcjańskiej, niemniej poteżnym jednak przedstawia się sam duch chrystjanizmu, który miejsce handlu i ziemskich interesów zamienił na miejsce spraw świętych i modlitwy; miejsce kłótni rozdwojenia, na miejsce wielkiej ofiary miłości i przejednania.

Do najdawniejszych takich bazylik należały na wschodzie: zbudowana przez biskupa Paulina (313—322) w Tyrze i przez Koastantyna W. nad grobem Zbawiciela w Jerozolimie r. 325.

Obie opisał Euzebjusz.

Na zachodzie Rzym miał najstarsze i najczystsze wzory; napady barbarzyńców, a szczególniej Lombardów, obróciły te bazyliki prawie calkowicie w ruinę.

Formy pierwotne zachowały jeszcze bazyliki: św. Agnieszki i św. Wawrzyńca; formy prawie zupełnie nowe mają bazyliki: św. Marcelina i Piotra, św. Sebastjana, św. Pawła za murami i św. Piotra na Watykanie.

Bazylik zwanych konstantynowskiemi, ponieważ uchodzą za zbudowane przez Konstantyna W., jest w Rzymie siedm: św. Jana Lateran., św. Piotra na Wat., św. Pawła za murami, św. Krzyża, św. Agnieszki na via Nomentana, św. Wawrzyńca in agro Verano, św. Marcel.

i Piotra.

Bazyliki chrześcjańskie dzieliły się na trzy główne części: 1) przedsionek — vestibulum, προναος; 2) nawa — navis, ναος i 3) suggestum, absis, a u greków βηνα, albo ἰερατείον.

Wchodząc do bazyliki, wstępowało się najprzód do portyku, podtrzymywanego zazwyczaj przez dwie, pięć, lub siedm kolumn, a z drugiej strony opartego o mur fasady.

Przejście pomiędzy kolumnami prowadzi do impluvium, t. j. pod sklepienie portyku, zazwyczaj ozdobione obrazami świętemi.

Tu było miejsce penitentów pierwszej klassy, nazwanych leżącymi — strati, prostrati, a których grecy nazywali słuchającymi, ponieważ ztąd słyszeli śpiew psalmów i naukę.

W wielkich bazylikach były niekiedy trzy portyki: jeden z zachodniej strony, był to portyk środkowy, i dwa boczne, z południa i północy.

Portyk środkowy nazywał się jeszcze narthex, ferula, ponieważ był dłuższy od innych, i przezeń wchodziło się do kościoła.

Bazyliki miały zazwyczaj wejście zwrócone ku zachodowi, i dla tego to Ojcowie mówią, że chrześcjanie modląc się, zwracają się ku wschodowi.

W środku portyku, a niekiedy po stronie jego południowej, znajdowała się fontanna, albo cysterna, pełna wody, malluvium, gdzie wierni obmywali ręce i twarz przed wejściem do świątyni.

Fontannę tę lub cysternę grecy nazywali φιαλη, a łacinnicy cantharus (ob.

t.

a.).

Troje drzwi prowadziło z portyku do wnętrza kościoła, ναος.

Część portyku, przylegająca do drzwi środkowych, nazywała się aula, tędy przechodziło duchowieństwo; drzwi boczne były dla ludu, prawe dla mężczyzn, lewe dla kobiet.

Wnętrze kościoła dzieliło się na trzy nawy: środkowa prowadziła wprost do βηνα, t. j. do ołtarza; koniec tej nawy nazywał się solea, albo liminare; nawa ta cała pozostawała niezajętą, mężczyźni mieścili się w nawie południowej, kobiety w północnej.

Na zachodzie nawa mężczyzn bywała dłuższą, niż nawa kobiet.

Nawy te były jeszcze poprzedzielane: poczynając od drzwi, pierwsze miejsce było katechumenów i penitentów; dalej było miejsce dla wiernych; trzecie zaś, najbliższe ołtarza miejsce, było z jednej strony dla dziewic poświęconych Bogu, a z drugiej dla mnichów.

Nawa kobiet nazywała się u greków matronaeum, mężczyzn — ᾿ανδρον.

Trzecia część kościoła, βημα, otoczona była peribolą, czyli kratkami, mającemi w środku drzwiczki prowadzące do solea i do nawy środkowej.

Przed temi drzwiczkami znajdowała się ambona, lub pulpitum.

W Rzymie przed βημα było miejsce oddzielne, senatorium, przeznaczone dla rodzin senatorskich i w ogóle dla dygnitarzy.

I gdy dwie były ambony, jedna z południowej (dla Ewangelji), druga z północnej strony (dla epistoły), senatorium zajmowało środek pomiędzy niemi.

Dalej była solea duchowieństwa, czyli pierwsza część bemy, lub chóru.

Było to miejsce dla subdjakonów i minorytów śpiewających psalmy.

Z jednego lub drugiego boku znajdowało się secretarium, późniejsza zakrystja Bema, sanctuarium, czyli presbyterium, kończyło się półkolem, dla tego grecy część tę nazywali concha, łacinnicy — absida.

Naokół absydy były siedzenia dla kapłanów, a w jej głębi, w miejscu wzniesioném, katedra biskupia.

Siedząc w swojej katedrze, biskup górował nawet nad ołtarzem i mógł być widzianym i słyszanym przez lud wszystek.

W środku absydy był ołtarz, pod wznoszącém się nad nim ciborium.

Ogólny ten jednak rozkład całości, w różnych bazylikach, różnym ulegał zmianom.

Bingham (Origines sive antiq.

ecclesiasticae, Halae 1723, l. VIII c.

3), Leon Allaciusz, Goar i inni podają wiele planów bazylik greckich i łacińskich.

Typ ten jednak ogólny, przez nas opisany, w VIII i IX w. począł się znacznie zmieniać.

Do zmiany zewnętrznej postaci przyczyniło się powszechne już w IX w. użycie dzwonów.

Poczęto budować z zachodniej strony bazylik czworokątne wieżyce dla dzwonów, nie zostające w organiczném połączeniu z całością.

Nawa poprzeczna przedłuża się tak, że kościół przybiera kształt krzyża, w kaplicach zjawiają się ołtarze.

Szczególniej na zmianę stylu dawnego wpłynęło zaprowadzenie sklepień i filarów.

W Rzymie przeobrażeniu temu uległy mniej więcej następne bazyliki: S. Maria in Cosmedin, S. Vincenzo alle tre fontane, S. Nereo ed Achilleo, S. Giovani in Laterano, S. Maria in Trastecere.

Większemu przekształcaniu jeszcze uległy bazyliki w XIV w., gdy styl ostrołukowy dostał się do Włoch.

Najprzód zmiana ta objawia na ciborium ołtarzowém (S. Paweł i Lateran w Rzymie), a pod koniec tego wieku i w budowie całego kościoła.

Dotychczasowa absyda przedłuża się czworąkątnie, stary chór ginie, a przenosi się wraz z ołtarzem w to przedłużenie absydy; miejsce dwóch ambon zastępuje jedna, umieszczona przy jednym z filarów nawy środkowej.

Znikają też kolumny, a na ich miejsce występują filary.

Następny perjód architektury, zwanej odrodzenia, więcej jeszcze zatarł dawny typ bazyliki.

— Cztery wielkie bazyliki rzymskie, nazywają się także kościołami patrjarchalnemi.

Św. Jan Lateraneński jest patrjarchalnym kościołem całego Kościoła w ogóle, a zachodniego w szczególności.

Św. Piotr — patr. konstant., św. Paweł — aleksandryjskiego, a S. Marja większa — antjocheńskiego.

Św. Wawrzyniec nazywa się niekiedy bazyliką patr. jerozolimskiego.

Ztąd dwuwiersz:

Paulus, Virgo, Petrus, Laurentius atque Joannes,

Hi patriarchatus nomen in urbe tenent.

O przywilejach bazylik, ob.

Gardellini, Decreta authentica Congreg.

S. Rituum, w nocie pod n. 4781, III ed.

Cf. Ch. K. J. Bunsen, Die Basiliken des christlichen Roms mit 50 Kupfertafeln, i Die Basiliken des christlichen Roms nach ihrem Zusammenhang mit der Idee und Geschichte der Kirchenbaukunst, Munchen.

Zestermann (De Basilicis libri tres, Bruxellis 1847 4-o) traktuje o bazylikach po większej części tylko świeckich.

N.