text:
Jest to wersja do druku tekstu Pan Tadeusz.

Pan Tadeusz

czyli ostatni zajazd na Litwie.

we dwunastu księgach wierszem

Adam Mickiewicz

Księga pierwsza: Gospodarstwo

Treść:

Nowogródzki ochraniasz z jego wiernym ludem!

10 Ofiarowany, martwą podniosłem powiekę

Iść za wrócone życie podziękować Bogu),

Tymczasem przenoś moję duszę utęsknioną

Do tych pól malowanych zbożem rozmaitem,

Wyzłacanych pszenicą, posrebrzanych żytem;

20 Gdzie panieńskim rumieńcem dzięcielina pała,

Dóm mieszkalny niewielki, lecz zewsząd chędogi,

Widać, że okolica obfita we zboże,

Orzących wcześnie łany ogromne ugoru,

Czarnoziemne, zapewne należne do dworu,

Uprawne dobrze na kształt ogrodowych grządek:

Brama na wciąż otwarta przechodniom ogłasza,

I obiegłszy dziedziniec zawrócił przed ganek,

Wysiadł z powozu; konie porzucone same,

Szczypiąc trawę ciągnęły powoli pod bramę.

We dworze pusto, bo drzwi od ganku zamknięto

Zaszczepkami i kołkiem zaszczepki przetknięto.

Podróżny do folwarku nie biegł sług zapytać;

50 Kończył nauki, końca doczekał nareszcie.

Wbiega i okiem chciwie ściany starodawne

Ogląda czule, jako swe znajome dawne.

Z któremi się zabawiać lubił od powicia;

Podniesionymi w niebo, miecz oburącz trzyma;

Siedzi Rejtan żałośny po wolności stracie,

Dalej Jasiński, młodzian piękny i posępny,

Obok Korsak, towarzysz jego nieodstępny,

Nawet stary stojący zegar kurantowy

70 W drewnianej szafie poznał u wniścia alkowy

By stary Dąbrowskiego usłyszeć mazurek.

Gdzie mieszkał, dzieckiem będąc, przed dziesięciu laty.

Wchodzi, cofnął się, toczył zdumione źrenice

Po ścianach: w tej komnacie mieszkanie kobiéce?

To nie był ochmistrzyni pokój!

Fortepiano?

80 Na niem noty i książki; wszystko porzucano

Niedbale i bezładnie; nieporządek miły!

Do ubrania, na krzesła poręczu rozpięta.

Geranium, lewkonija, astry i fijołki.

Był maleńki ogródek, ścieżkami porznięty,

90 Pełen bukietów trawy angielskiej i mięty.

Drewniany, drobny, w cyfrę powiązany płotek

Połyskał się wstążkami jaskrawych stokrotek.

Grządki widać, że były świeżo polewane;

Tuż stało wody pełne naczynie blaszane,

Ale nigdzie nie widać było ogrodniczki;

Świeżo trącone; blisko drzwi ślad widać nóżki

100 Ślad wyraźny, lecz lekki; odgadniesz, że w biegu

Chybkim był zostawiony nóżkami drobnemi

Wonnymi powiewami kwiatów oddychając,

Oblicze aż na krzaki fijołkowe skłonił,

Oczyma ciekawymi po drożynach gonił

Odsłaniając ramiona i łabędzią szyję.

Na piersiach, przydawając zasłony sukience.

Pokręcony, schowany w drobne strączki białe,

Twarzy nie było widać.

Zwrócona na pole

Szukała kogoś okiem, daleko, na dole;

I wionęła ogrodem przez płotki, przez kwiaty,

Nócąc chwyciła suknie, biegła do zwierciadła;

Twarz podróżnego barwą spłonęła rumianą

Skromny młodzieniec oczy zmrużył i przysłonił,

Odsyłać konie gości Żydom do gospody.

Aby w domu Sędziego służono niedbale; 3

Który teraz za domem urządzał wieczerzę.

On Pana zastępuje i on w niebytności

Pana zwykł sam przyjmować i zabawiać gości

(Daleki krewny pański i przyjaciel domu).

Wdział więc, jak mógł najprędzej, niedzielne ubranie

Zaczęła się ta prędka, zmieszana rozmowa,

Wykrzykników i westchnień, i nowych powitań.

Młodzieńca, który nosił Kościuszkowskie miano

Stryjaszek myśli wkrótce sprawić ci wesele;

Dla skończenia dawnego z panem Hrabią sporu;

180 A starzy i kobiety żniwo oglądają

Pójdziemy, jeśli zechcesz, i wkrótce spotkamy

Stryjaszka, Podkomorstwo i szanowne damy".

Całe zaczerwienione, jak zdrowe oblicze

Gospodarza, gdy prace skończywszy rolnicze,

190 Na spoczynek powraca.

Już krąg promienisty

Napełniając wierzchołki i gałęzie drzewa,

Błysnęło jako świeca przez okienic szpary

I zgasło.

I wnet sierpy gromadnie dzwoniące

We zbożach i grabliska suwane po łące

U niego ze dniem kończą pracę gospodarze.

Czas i ziemianinowi ustępować z pola".

Była ekonomowi poczciwemu świętą;

Kopę żyta, niepełne jadą do stodoły;

210 Właśnie z lasu wracało towarzystwo całe,

Obok pan Podkomorzy otoczon rodziną;

Panny tuż za starszemi, a młodzież na boku;

(Tak każe przyzwoitość); nikt tam nie rozprawiał

A każdy mimowolnie porządku pilnował.

Dla wieku, urodzenia, rozumu, urzędu.

Gdy Sędziego nawiedził, skoro pobył mało,

Przejmował zwyczaj, którym wszystko oddychało.

Dał mu poważnie rękę do pocałowania

230 I w skroń ucałowawszy, uprzejmie pozdrowił;

Otarł prędko, jak kochał pana Tadeusza.

Tu owiec trzoda becząc w ulicę się tłoczy

Stado cielic tyrolskich z mosiężnymi dzwonki;

Tam konie rżące lecą ze skoszonej łąki;

Nie uchybił gospodarskiej, ważnej powinności:

Dozoru tego nigdy sługom nie poruczy,

Stali i rozprawiali, nieco poróżnieni,

Którego widne były pod lasem zwaliska.

I przepraszał Sędziego; Sędzia się zadziwił,

Po drodze Woźny ciągle Sędziemu tłumaczył,

Dlaczego urządzenie pańskie przeinaczył:

Dostatecznej dla tylu, tak szanownych gości;

Bliskość piwnic wygodna służącej czeladzi.

Tak mówiąc, na Sędziego mrugał; widać z miny,

Okazały budową, poważny ogromem,

270 Dziedzictwo starożytnej rodziny Horeszków;

Dobra, całe zniszczone sekwestrami rządu,

Bezładnością opieki, wyrokami sądu,

A resztę rozdzielono między wierzycieli.

Trudno było wyłożyć koszt na utrzymanie;

Panicz bogaty, krewny Horeszków daleki,

280 Przyjechawszy z wojażu upodobał mury,

Tłumacząc, że gotyckiej są architektury;

Sprawa wróciła znowu do sądów granicznych.

Na filarach, podłoga wysłana kamieniem,

Sterczały wkoło sarnie i jelenie rogi

Tuż myśliwców herbowne klejnoty wyryte

I stoi wypisany każdy po imieniu;

Herb Horeszków, Półkozic, jaśniał na sklepieniu.

Podkomorzy najwyższe brał miejsce za stołem;

Bernardyn zmówił krótki pacierz po łacinie.

Mężczyznom dano wódkę; wtenczas wszyscy siedli

I chołodziec litewski milcząc żwawo jedli.

Wysoko siadł przy damach obok Jegomościa;

310 Między nim i stryjaszkiem jedno pozostało

Dziwna rzecz!

Miejsca wkoło są siedzeniem dziewic,

Wszystkie zacnie zrodzone, każda młoda, ładna;

Roztargniony, do swojej nadobnej sąsiadki

Ledwie słów kilka wyrzekł, do Podkomorzanki;

Z których by wychowanie poznano stołeczne;

Po tem miejscu biegało domysłów tysiące,

Lilia jeziór skroń białą wznosząca nad wodę.

A młodszej przysunąwszy z talerzem ogórki,

I poprawiwszy nieco wylotów kontusza,

340 Nalał węgrzyna i rzekł:

"Dziś, nowym zwyczajem,

My na naukę młodzież do stolicy dajem

Mają od starych więcej książkowej nauki;

Ojca Podkomorzego, Mościwego Pana

350 (Mówiąc, Podkomorzemu ścisnął za kolana);

Jak drudzy i wróciwszy w domu ziemię orzę,

Gdy inni, więcej godni Wojewody względów,

Doszli potem najwyższych krajowych urzędów,

Ale nie staropolska, ani też szlachecka.

Grzeczność wszystkim należy, lecz każdemu inna;

I każdemu powinną uczciwość wyrządzić.

Była to historyja żyjąca krajowa,

A między szlachtą dzieje domowe powiatu:

Dawano przez to poznać szlachcicowi bratu,

380 Z kim on żył, co porabiał?

Każdy, gdzie chce, wchodzi,

Jak ów Wespazyjanus nie wąchał pieniędzy

Więc szanują przyjaciół jak pieniądze Żydzi".

Wiedział, że niecierpliwa młodzież teraźniejsza,

Ale wszyscy słuchali w milczeniu głębokiem;

Sędzia Podkomorzego zdał się radzić okiem,

Podkomorzy pochwałą rzeczy nie przerywał,

Ale częstym skinieniem głowy potakiwał.

Sędzia milczał, on jeszcze skinieniem przyzwalał;

I dalej mówił:

"Grzeczność nie jest rzeczą małą:

400 Drugich wiek, urodzenie, cnoty, obyczaje,

Wtenczas i swoją ważność zarazem poznaje;

Jak na szalach żebyśmy nasz ciężar poznali,

Musim kogoś posadzić na przeciwnej szali.

Zaś godna jest Waszmościów uwagi osobnej

Grzeczność, którą powinna młodź dla płci nadobnej;

Zwłaszcza gdy zacność domu, fortuny szczodroty

Objaśniają wrodzone wdzięki i przymioty.

410 A zatem..."

Tu pan Sędzia nagłym zwrotem głowy

Skinął na Tadeusza, rzucił wzrok surowy,

I rzekł:

"Mój Sędzio, dawniej było jeszcze gorzej!

420 Pierwszy raz zawitała moda francuszczyzny!

Wtargnęli do nas hordą gorszą od Nogajów!

Prześladując w Ojczyźnie Boga, przodków wiarę,

Prawa i obyczaje, nawet suknie stare.

Żałośnie było widzieć wyżółkłych młokosów,

Głoszących nowe wiary, prawa, toalety.

Odbiera naprzód rozum od obywateli.

Zmieniano wiarę, mowę, prawa i ubiory.

Była to maszkarada, zapustna swawola,

"Pamiętam, chociaż byłem wtenczas małe dziecię,

Przyjechał pan Podczaszyc na francuskim wózku,

Biegali wszyscy za nim jakby za rarogiem 7,

Zazdroszczono domowi, przed którego progiem

Stanęła Podczaszyca dwókolna dryndulka,

Która się po francusku zwała karyjulka.

450 W pończochach, ze srebrnymi klamrami trzewiki,

Peruka z harbajtelem zawiązanym w miechu.

A chłopi żegnali się, mowiąc, że po świecie

Jeździ wenecki diabeł w niemieckiej karecie.

Sam Podczaszyc jaki był, opisywać długo;

460 Piękniejsze jest niż obcej mody małpowanie,

Milczał; boby krzyczała młodzież, że przeszkadza

Kulturze, że tamuje progresy, że zdradza!

Taka była przesądów owoczesnych władza!

Cywilizować będzie i konstytuować;

Ogłosił nam, że jacyś Francuzi wymowni

Zrobili wynalazek: iż ludzie są rowni.

Choć o tem dawno w Pańskim pisano zakonie

Lecz wtenczas panowało takie oślepienie,

Podczaszyc, mimo równość, wziął tytuł markiża;

Wiadomo, że tytuły przychodzą z Paryża,

Tenże sam markiż przybrał tytuł demokraty;

Wreszcie z odmienną modą, pod Napoleonem,

480 Demokrata przyjechał z Paryża baronem;

Gdyby żył dłużej, może nową alternatą

Z barona przechrzciłby się kiedyś demokratą.

Nie szukać prawodawstwa w drukarskich kramarniach

Zawżdy z wawrzynów drzewo wolności wykwita.

Tak długo czekać!

Nawet tak rzadka nowina!

Ojcze Robaku (ciszej rzekł do Bernardyna),

Słyszałem, żeś zza Niemna odebrał wiadomość;

"Nic a nic - odpowiedział Robak obojętnie

(Widać było, że słuchał rozmowy niechętnie) -

Mnie polityka nudzi; jeżeli z Warszawy

Bernardyńskie; cóż o tem gadać u wieczerzy?

Tak mowiąc spojrzał zyzem, gdzie śród biesiadników

Lecz na wzmiankę Warszawy rzekł, podniosłszy głowę:

"Pan Podkomorzy!

Oj, Wy!

Pan zawsze ciekawy

Ojczyzna!

Ja to czuję wszystko, ja rozumiem!

Płuta adiutant sztabu przyjechał zawczora:

Czy na Francuza; oj, ten Bonapart figurka!

Że Bonapart czarował 8, no, tak i Suwarów

540 Jej ubiór zwrócił oczy; wszyscy ją witali;

(Bo nie było gorąca); wachlarz pozłocisty

Powiewając rozlewał deszcz iskier rzęsisty.

W pukle, i przeplatane różowymi wstęgi,

Świecił się jako gwiazda w komety warkoczu -

Słowem, ubiór galowy; szeptali niejedni,

Jako osóbki, które na trzykrólskie święta

Przesuwają w jasełkach ukryte chłopięta.

Biegła i wszystkich lekkim witając ukłonem,

Chciała usieść na miejscu sobie zostawionem.

A potem między rzędem siedzących i stołem

Jak bilardowa kula toczyła się kołem.

W biegu dotknęła blisko naszego młodziana;

Uczepiwszy falbaną o czyjeś kolana,

Pośliznęła się nieco i w tem roztargnieniu

Na pana Tadeusza wsparła się ramieniu.

570 Przeprosiwszy go grzecznie, na miejscu swem siadła

Tylko się wachlowała, to wachlarza trzonek

Kręciła, to kołnierzyk z brabanckich koronek

Poprawiała, to lekkim dotknieniem się ręki

A potem się zaczęły wpółgłośne rozmowy;

Mężczyźni rozsądzali swe dzisiejsze łowy.

580 Asesora z Rejentem wzmogła się uparta 9,

Coraz głośniejsza kłótnia o kusego charta,

Którego posiadaniem pan Rejent się szczycił

I utrzymywał, że on zająca pochwycił;

Asesor zaś dowodził na złość Rejentowi,

Że ta chwała należy chartu Sokołowi.

Pytano zdania innych; więc wszyscy dokoła

Brali stronę Kusego, albo też Sokoła,

590 Rzekł półgłosem: "Przepraszam, musieliśmy siadać,

Niepodobna wieczerzy na później odkładać:

Goście głodni, chodzili daleko na pole;

O politycznych sprawach rozmawiał po cichu.

Tadeusz przyglądał się nieznanej osobie:

Odgadnął zaraz, czyim miało być siedzeniem.

600 Rumienił się, serce mu biło nadzwyczajnie;

Więc rozwiązane widział swych domysłów tajnie!

Usiadła owa piękność widziana w pomroku.

Wprawdzie zdała się teraz wzrostem dorodniejsza,

Kolor musiał pochodzić od słońca promieni,

Któremi przy zachodzie wszystko się czerwieni.

Ale myśl twarz nadobną odgadywać zwykła;

Myślił, że pewnie miała czarniutkie oczęta,

Ogrodniczka dziewczynką zdawała się małą,

Bo młodzieńcowi młodą jest każda kobiéta,

620 Chłopcowi każda piękność zda się rówiennicą,

A niewinnemu każda kochanka dziewicą.

I w dawnej surowości prawidłach wychował.

Tadeusz zatem przywiozł w strony swe rodzinne

Duszę czystą, myśl żywą i serce niewinne,

Ale razem niemałą chętkę do swywoli.

630 Używać na wsi długo wzbronionej swobody;

Nazywał się Soplica; wszyscy Soplicowie

Ustawicznie do bębna tęsknił, siedząc w szkole.

Ale stryj nagle pierwsze zamiary odmienił,

I objął gospodarstwo; przyrzekł na początek

Ściągnęły wzrok sąsiadki, uważnej kobiety.

650 Zmierzyła jego postać kształtną i wysoką,

Jego ramiona silne, jego pierś szeroką

Również patrzyła ona, i cztery źrenice

Gorzały przeciw sobie jak roratne świéce.

660 O autorów pytała Tadeusza zdania

Cóż gdy potem zaczęła mówić o malarstwie,

Dowiodła, że zna równie pędzel, noty, druki;

Aż osłupiał Tadeusz na tyle nauki,

Szczęściem, że nauczyciel ładny i niesrogi;

Odgadnęła sąsiadka powód jego trwogi,

O wiejskiego pożycia nudach i kłopotach,

By życie uprzyjemnić i wieś rozweselić.

Tadeusz odpowiadał śmielej, szła rzecz daléj,

Zaczęli nawet małe żarciki i sprzeczki.

Trzy osoby na wybor; wziął najbliższą sobie;

Podkomorzanki na to zmarszczyły się obie,

680 Sąsiadka zaśmiała się, lecz nie powiedziała,

Kogo owa szczęśliwa gałka oznaczała.

Bo tam, wzmógłszy się nagle, stronnicy Sokoła

Na partyję Kusego bez litości wsiedli:

A najstraszniej pan Rejent był zacietrzewiony:

I gestami ją bardzo dobitnie malował.

Przedstawiając dwa smycze chartów tym obrazem.

690 (Był dawniej adwokatem pan rejent Bolesta,

Właśnie rzecz kończył: "Wyczha!

puściliśmy razem

Ja i Asesor, razem, jakoby dwa kórki

Jednym palcem spuszczone u jednej dwórórki;

Wyczha!

poszli, a zając jak struna - smyk w pole,

700 I palcami ruch chartów przedziwnie udawał),

Psy tuż, i hec!

od lasu odsadzili kawał;

Wysadził się przed Kusym o tyle, o palec;

710 Cap !!" - tak krzycząc pan Rejent, na stół pochylony,

Z palcami swemi zabiegł aż do drugiej strony

I "cap!"

- Tadeuszowi wrzasnął tuż nad uchem.

Tadeusz i sąsiadka, tym głosu wybuchem

Znienacka przestraszeni właśnie w pół rozmowy,

Odstrychnęli od siebie mimowolnie głowy,

Jako wierzchołki drzewa powiązane społem,

Blisko siebie leżące wstecz nagle uciekły,

720 Tadeusz, by nie zdradzić swego roztargnienia:

"Prawda - rzekł - mój Rejencie, prawda, bez wątpienia,

"Chwytny? - krzyknął pan Rejent.

- Mój pies faworytny

Utopił w Tadeusza wzrok jak bazyliszek.

Tak dowcipne żarciki umiał komponować,

Iżby je w kalendarzu można wydrukować:

Wszystkie złośliwe, ostre.

Dawniej człek dostatni,

Schedę ojca swojego i majątek bratni,

Wszystko strwonił, na wielkim figurując świecie;

Przypominał mu jego lata młodociane,

Więc zbliżył się i, z wolna gładząc faworyty,

Choć pani Telimena mieszkała w stolicy

Wtem, wielkim szczęściem, dwakroć kichnął Podkomorzy.

760 "Wiwat!" - krzyknęli wszyscy; on się wszystkim skłonił

Tabakiera ze złota, z brylantów oprawa,

Ojcu Podkomorzego sam król ją darował,

Po ojcu Podkomorzy godnie ją piastował;

On rzekł:

"Wielmożni Szlachta, Bracia Dobrodzieje!

770 Forum myśliwskiem tylko są łąki i knieje,

I posiedzenie nasze na jutro solwuję,

I dalszych replik stronom dzisiaj nie dozwolę.

Słowem, zrobim na urząd wielkie polowanie;

780 To mówiąc tabakierę podawał starcowi.

Słuchał zmrużywszy oczy, słowa nie powiedział,

Choć młodzież nieraz jego zasięgała zdania,

Mają sądzić się spory o charcim ogonie;

Co by rzekł wojewoda Niesiołowski stary 10,

I dwiestu strzelców trzyma obyczajem pańskim,

800 Nikt go na polowanie uprosić nie może,

Białopiotrowiczowi samemu odmówił!

11

Piękna byłaby sława, ażeby pan taki

Wedle dzisiejszej mody jeździł na szaraki!

Za moich, panie, czasów w języku strzeleckim

Dzik, niedźwiedź, łoś, wilk zwany był zwierzem szlacheckim,

810 Strzelby, którą zhańbiono, sypiąc w nią śrut cienki!

I na konikach małe goniły panicze

Przed oczami rodziców, którzy te pogonie

Więc niech Jaśnie Wielmożny Podkomorzy raczy

Odwołać swe rozkazy i niech mi wybaczy,

820 I nigdy na niem noga moja nie postanie!

Żaden za zającami nie jeździł Hreczecha".

Wstano od stołu; pierwszy Podkomorzy ruszył;

Sędzia u progu rękę dał Podkomorzynie,

Tadeusz Telimenie, Asesor Krajczance,

Rozbierał myślą wszystkie dzisiejsze wypadki:

Spotkanie się, wieczerzę przy boku sąsiadki,

Pragnąłby u Woźnego lepiej się wypytać

Urządzając we dworze izby do spoczynku.

Młodzież Tadeuszowi prowadzić kazano,

Ciszę przerywał tylko głos nocnego stróża.

Jako wódz gospodarstwa obmyśla wyprawę

Dał rozkaz ekonomom, wójtom i gumiennym,

Pisarzom, ochmistrzyni, strzelcom i stajennym,

I musiał wszystkie dzienne rachunki przezierać,

I mimo całą strony przeciwnej zajadłość

Dowiodę, że zamczysko wzięliśmy w posiadłość.

Nawet strony przeciwne weźwiemy na świadki:

Pamiętam za mych czasów podobne wypadki".

Która mu jak Ołtarzyk złoty zawsze służy,

Była to trybunalska wokanda 13: tam rzędem

Stały spisane sprawy, które przed urzędem

Woźnemu jest obrazów wspaniałych zarysem.

Dominikanie z Rymszą, Rymsza z Wysogierdem,

Radziwiłł z Wereszczaką, Giedrojć z Rodułtowskim,

Obuchowicz z kahałem, Juracha z Piotrowskim,

Maleski z Mickiewiczem, a na koniec Hrabia

Pamięć spraw wielkich, wszystkie procesu wypadki,

W granatowym kontuszu stał przed trybunałem;

Przywoławszy dwie strony: "Uciszcie się!" woła.

Marząc i kończąc pacierz wieczorny, pomału

Usnął ostatni w Litwie Woźny trybunału.

900 Otoczon chmurą pułków, tysiącem dział zbrojny,

Od puszcz libijskich latał do Alpów podniebnych,

Ciskając grom po gromie: w Piramidy, w Tabor,

Brzemienna imionami rycerzy, od Nilu

Które broniły Litwę murami żelaza

Stanął i oczy wkoło obracał ostróżne.

Ani jarmułek, ani czerwonych kołnierzy,

Wtenczas, kim był, wyznawał: był legijonistą,

Przynosił kości stare na ziemię ojczystą,

Której już bronić nie mógł...

Jak go wtenczas cała

920 Rodzina pańska, jak go czeladka ściskała,

I dziwniejsze od baśni historyje gadał.

On opowiadał, jako jenerał Dąbrowski

Jak on rodaków zbiera na Lombardzkiem polu;

Jak Kniaziewicz rozkazy daje z Kapitolu

I zwycięzca, wydartych potomkom Cezarów

Rzucił w oczy Francuzów sto krwawych sztandarów 14;

Jak Jabłonowski zabiegł, aż kędy pieprz rośnie 15,

Pachnące kwitną lasy; z legiją Dunaju

Lasami i bagnami skradał się tajemnie,

Piotrowski, Obolewski, Rożycki, Janowicz,

Mirzejewscy, Brochocki i Bernatowicze,

Opuszczali rodziców i ziemię kochaną,

Przyszedł, i kiedy bliżej poznał panów dworu...

Gazetę im pokazał wyprutą z szkaplerza;

950 Tam stała wypisana i liczba żołnierza,

I nazwisko każdego wodza legijonu,

Po kim była żałoba, tylko zgadywano

Lub cicha radość była gazetą ziemianów.

Po tych rozmowach zawsze jakowaś nowina

Rozeszła się w sąsiedztwie.

Postać Bernardyna

Bliznę wyciętej skóry na szerokość dłoni

Jakby "prawo w tył" robił za wodza rozkazem,

I słowa liturgiji takim wyrzekł tonem

Do ludu, jak oficer stojąc przed szwadronem;

Spraw także politycznych był Robak świadomszy

Niźli żywotów świętych, a jeżdżąc po kweście,

980 Często zastanawiał się w powiatowem mieście;

Miał pełno interesów: to listy odbierał,

Nie powiadał; częstokroć wymykał się nocą

I okoliczne wioski dokoła wydeptał,

A zawsze o tem, co się w cudzych krajach działo.

990 Przychodzi budzić; pewnie ma jakieś nowiny.

Księga druga: Zamek

Treść:

Gdzie przestępując miedzę, nie poznasz, że cudza!

Bo na Litwie myśliwiec, jak okręt na morzu,

Wiele jest znaków widnych strzeleckiemu oku,

Również głęboko w niebie schowany skowronek;

Ówdzie orzeł szerokim skrzydłem przez obszary

Zaszumiał, strasząc wróble jak kometa cary;

Zaś jastrząb, pod jasnemi wiszący błękity,

I innych gazet oprócz domowych rachunków!

I po ciemnozielonym, świeżym, wonnym sianie,

30 Z którego młodzież sobie zrobiła posłanie,

Rozpływały się złote, migające pręgi

I słońce usta sennych promykiem poranka

Draźni, jak dziewczę kłosem budzące kochanka.

Odezwały się chorem kaczki i indyki,

"Surge, puer!" wołając i ponad barkami

Rubasznie wywijając pasek z ogórkami.

50 Wyprowadzają konie, zajeżdżają bryki,

Ledwie dziedziniec taką gromadę ogarnie;

Odezwały się trąby, otworzono psiarnie;

Zgraja chartów, wypadłszy, wesoło skowycze;

Widząc rumaki szczwaczów, dojeżdżaczów smycze,

Psy jak szalone cwałem śmigają po dworze,

Wszystko to bardzo dobre polowanie wróży.

Nareszcie Podkomorzy dał rozkaz podróży.

Rozmawiali przyjaźnie, jak ludzie honoru

Idąc na rozstrzygnienie śmiertelnego sporu;

Pan Rejent wiódł Kusego, Asesor Sokoła.

Z tyłu damy w pojazdach, młodzieńcy stronami,

Czwałując tuż przy kołach, gadali z damami.

70 Kończąc ranne pacierze; ale rzucał okiem

Na pana Tadeusza, marszczył się, uśmiechał,

Wreszcie kiwnął nań palcem; Tadeusz podjechał;

Lecz mimo Tadeusza pytania i prośby,

Ażeby mu wyraźnie, co chce, wytłumaczył,

Bernardyn odpowiedzieć ni spójrzeć nie raczył,

Jeden drugiemu ręką dawał znak milczenia,

A wszyscy obrócili oczy do kamienia,

I rąk skinieniem swoje rozkazy tłumaczył.

Asesor i pan Rejent kłusują powoli;

Tadeusz, będąc bliższy, obudwu wyprzedził,

Stanął obok Sędziego i oczyma śledził.

90 Trudno dojrzeć szaraka, zwłaszcza wśród kamieni.

Pokazał mu pan Sędzia; siedział biedny zając,

Płaszcząc się pod kamieniem, uszy nadstawiając,

Okiem czerwonym spotkał myśliwców wejrzenie

I, jakby urzeczony, czując przeznaczenie,

Tymczasem kurz na roli rośnie coraz bliżéj,

Surdut swój angielskiego kroju, biały, długi,

Nazywają się w jego pałacu dżokeje.

Czwałująca czereda zleciała na błonia,

I upięknił poranek zarysy budowy;

Łamiąc promienie wschodu w tęczach rozmaitych;

Niższe piętra oblała tumanu powłoka,

Rozpadliny i szczerby zakryła od oka.

Krzyk dalekich myśliwców wiatrami przygnany,

Odbijał się kilkakroć o zamkowe ściany:

Mury odbudowano i znów zaludniono.

130 Zwał je romansowemi; mawiał, że ma głowę

Romansową; w istocie był wielkim dziwakiem.

Nieraz pędząc za lisem albo za szarakiem,

Nieruchomy, schyliwszy głowę nad potokiem,

Takie były Hrabiego dziwne obyczaje;

Nawet dla Żydów.

Hrabski koń, zwrócony z drogi,

Hrabia samotny wzdychał, poglądał na mury,

Wyjął papier, ołówek i kreślił figury.

Wtem, spójrzawszy w bok, ujrzał o dwadzieścia kroków

Człowieka, który, równie miłośnik widoków,

Zdawało się, że liczył oczyma kamienie.

Krzyknąć, nim głos Hrabiego usłyszał Gerwazy.

Pozostały ostatni z Horeszki dworzanów;

Marszczkami pooraną, posępną, surową.

Dawniej pomiędzy szlachtą z wesołości słynął;

Odtąd jego dowcipnych żartów nie słyszano

Zawsze nosił Horeszków liberyją dawną,

Kurtę z połami żółtą, galonem oprawną,

Który, dziś żółty, dawniej zapewne był złoty.

Wkoło szyte jedwabiem herbowne klejnoty,

Półkozice, i stąd też cała okolica

"Półkozicem" przezwała starego szlachcica.

Powtarzał, nazywano go także "Mopanku";

Czasem "Szczerbcem", że całą łysinę miał w szczerbach;

Nie wiadomo.

Klucznikiem siebie tytułował,

Uwiązany na taśmie ze srebrnym kutasem.

Stały otworem, przecież wynalazł drzwi dwoje,

Jeżeli nie oddychał powietrzem zamkowém.

I krewnego swych panów ukłonem zaszczycił,

Chyląc łysinę wielką, świecącą z daleka

Skłoniwszy się, rzekł smutnie: "Mopanku Panisko,

Daruj mnie, że tak mówię, Jaśnie Grafie Panie,

"Mopanku" powiadali wszyscy Horeszkowie;

Ostatni Stolnik, pan mój, miał takie przysłowie.

200 "Cóż dziwnego? - rzekł Hrabia.

- Koszt wielki, a nuda

Jeszcze większa; chcę skończyć, lecz szlachcic maruda

Upiera się; przewidział, że mię znudzić może.

Przyjmę warunki zgody, jakie mi sąd poda".

"Zgody? - krzyknął Gerwazy.

- Z Soplicami zgoda?

Z Soplicami, Mopanku?"

- To mówiąc wykrzywił

Usta, jakby nad własną mową się zadziwił.

"Zgoda i Soplicowie?

Mopanku Panisko,

Pan żartuje, co?

Zamek, Horeszków siedlisko,

210 Ma pójść w ręce Sopliców?

Niech Pan tylko raczy

Zsiąść z konia, pódźmy w zamek, niech no Pan obaczy,

Pan sam nie wie, co robi; niech się Pan nie wzbrania,

Zsiadaj Pan!" - i przytrzymał strzemię do zsiadania.

"Tu - rzekł - dawni panowie, dworem otoczeni,

Gościom różne ciekawe historyje prawił

Brukowanej nie znajdziesz Pan tyle kamieni,

Sproszona na sejm albo sejmik powiatowy,

Pierwszy wiwat za zdrowie króla Jegomości,

Potem prymasa, potem królowej Jejmości,

Potem szlachty i całej Rzeczypospolitej,

Wnoszono: Kochajmy się!

wiwat bez przestanku,

Aby każdego odwieźć do jego gospody".

Przywołując pamiątkę tu smutną, tam miłą;

Kiwnął żałośnie głową; czasem machnął ręką.

Dziś wydartych zwierciadeł stały puste ramy,

250 Tu wszedłszy starzec głowę zadumaną skłonił

Miała wyraz żałości wielkiej i rozpaczy.

Rękę mu ścisnął; chwilę trwało to milczenie.

Przerwał je starzec, trzęsąc wzniesioną prawicą:

Nie masz zgody, Mopanku, pomiędzy Soplicą

I krwią Horeszków!

W Panu krew Horeszków płynie

"Nie masz zgody, Mopanku, pomiędzy Soplicą

Jesteś krewnym Stolnika po matce Łowczynie,

Słuchaj Pan historyi swej własnej rodzinnej,

Bogacz i familijant, miał jedyne dziecię,

Stolnikównie i szlachty, i paniąt niemało.

Między szlachtą był jeden wielki paliwoda,

Kłótnik, Jacek Soplica, zwany <<Wojewoda>>

Popularny dla jego krewnych i stronników.

Wąsal tak wzbił się w dumę łaskawem przyjęciem,

280 Do zamku nie proszony coraz częściej jeździł,

I czarną mu polewkę do stołu podano 17.

Podobno Stolnikównie wpadł Soplica w oko,

Ale przed rodzicami taiła głęboko.

Aby konfederatom ciągnąć ku pomocy,

Gdy nagle Moskwa zamek opasała w nocy:

Podwoje dolne zamknąć i ryglem zawalić.

Proboszcz, lokaj, hajducy czterej, ludzie śmiali;

Krzycząc: <<ura!>> od bramy wali po tarasie;

My im ze strzelb dziesięciu palnęli: <<a zasie!>>

Dwadzieścia strzelb leżało tu, na tej podłodze,

Wystrzeliliśmy jedną, podawano drugą;

Ale za każdym razem trzech nogi zadarło.

Stolnik, widząc strwożone swe nieprzyjaciele,

Myślił zrobić wycieczkę, porwał karabelę

Obróciwszy się do mnie, rzekł: <<Za mną, Gerwazy!>>

Postrzegłem wtenczas kulę, wpadła w piersi same;

Pan, słaniając się, palcem ukazał na bramę.

Poznałem tego łotra Soplicę!

Poznałem!

Zginął Stolnik, widziałem!

Łotr jeszcze do góry

Bo po śmierci Stolnika stałem bezprzytomnie

Szczęściem, na odsiecz przyszedł nam Parafianowicz,

Przywiodłszy Mickiewiczów dwiestu z Horbatowicz,

A nienawidzą rodu Sopliców od wieka.

340 Tak zginął pan potężny, pobożny i prawy,

Obmoczyłem mój rapier, Scyzorykiem zwany

(Zapewne Pan o moim słyszał Scyzoryku,

Przysiągłem wyszczerbić go na Sopliców karkach;

Ścigałem ich na sejmach, zajazdach, jarmarkach;

Jednego podpaliłem w drewnianym budynku,

Kiedyśmy zajeżdżali z Rymszą Korelicze,

Którym uszy obciąłem.

Jeden tylko został,

Rodzoniutki braciszek owego wąsala

Zamku Horeszków tyka swych kopców krawędzią,

Scyzoryk swój, wiszący dotychczas na ścianie,

Póty Soplica tego zamku nie dostanie!"

"O! - krzyknął Hrabia, ręce podnosząc do góry -

Tyle scen dramatycznych i tyle powieści!

370 Skoro zamek mych przodków Soplicom zagrabię,

Ciebie osadzę w murach jak mego burgrabię;

Twoja powieść, Gerwazy, zajęła mię mocno.

Udrapowany płaszczem siadłbym na ruinach,

Szkoda, że masz niewielki dar opowiadania!

Nieraz takie słyszałem i czytam podania;

380 W każdej dawnej, szlachetnej, potężnej rodzinie

Tak!

Muszę zerwać wszelkie z Soplicą układy,

Honor każe".

Rzekł, ruszył uroczystym krokiem,

Tak samotną rozmowę kończąc roztargniony:

Lub córki pięknej, której ubóstwiałbym wdzięki;

Kochając i nie mogąc otrzymać jej ręki,

Hrabia lubił myślistwo; ledwie strzelców zoczył,

Zapomniawszy o wszystkiem, prosto ku nim skoczył,

Mijając bramę, ogród, płoty, gdy w zawrocie

Był sad.

Drzewa owocne, zasadzone w rzędy,

Ocieniały szerokie pole; spodem grzędy.

Tu kapusta, sędziwe schylając łysiny,

410 Tam, plącząc strąki w marchwi zielonej warkoczu,

Wysmukły bob obraca na nią tysiąc oczu;

Owdzie podnosi złotą kitę kukuruza;

Gdzieniegdzie otyłego widać brzuch harbuza,

Wtoczył się jak gość między buraki czerwone.

Cyprysy jarzyn: ciche, proste i zielone.

Dalej maków białawe górują badyle;

Na nich, myślisz, iż rojem usiadły motyle,

Trzepiecąc skrzydełkami, na których się mieni

Z rozmaitością tęczy blask drogich kamieni:

Tylą farb żywych, różnych mak zrzenicę mami.

Krągły słonecznik licem wielkiem, gorejącem,

430 Pod płotem wąskie, długie, wypukłe pagórki,

Pięknie wyrosły; liściem wielkim, rozłożystym,

Okryły grzędy jakby kobiercem fałdzistym.

Pośrodku szła dziewczyna, w bieliznę ubrana,

W majowej zieloności tonąc po kolana;

Słomianym kapeluszem osłoniła głowę,

Od skroni powiewały dwie wstążki różowe

440 I kilka puklów światłych, rozwitych warkoczy;

Prawą rękę podniosła, niby do chwytania;

Który stopą natrąci lub dostrzeże okiem.

Stojąc na jednej nodze, z czujnemi oczyma,

Podniesione do góry węzłowate sznurki:

Ogórków chcesz Waść? — krzyknął.

— Oto masz ogórki.

"Ogórków chcesz Waść? - krzyknął.

- Oto masz ogórki.

460 Potem palcem pogroził, kaptura poprawił

Okiem powrócił w ogród: ale już w ogrodzie

Jej różowa wstążeczka i biała sukienka.

Widać na grzędach, jaką przeleciała drogą,

Jak woda, którą ptaszek skrzydłami rozkroił.

Koszyk mały z rokity, denkiem wywrócony,

Pogubiwszy owoce, na liściach zawisał

Zawsze dumał, a strzelcy zawsze nieruchomie

Za nim stali.

- Aż w cichym i samotnym domie

I krzątała się służba około śniadania.

Roznoszono potrawy, sztuczce i butelki;

Jedli, pili lub wsparci na okien uszakach,

Rozprawiali o flintach, chartach i szarakach;

Podkomorstwo i Sędzia przy stole, a w kątku

Tace ogromne, w kwiaty ślicznie malowane,

Na nich kurzące wonnie imbryki blaszane

I z porcelany saskiej złote filiżanki;

Przy każdej garnuszeczek mały do śmietanki.

Jest do robienia kawy osobna niewiasta,

I zna tajne sposoby gotowania trunku,

Który ma czarność węgla, przejrzystość bursztynu,

Zapach moki i gęstość miodowego płynu.

510 Przystawiwszy imbryki, odwiedza mleczarnie

Do każdej filiżanki w osobny garnuszek,

Teraz drugą dla siebie zrobiły potrawę:

Z gorącego, śmietaną bielonego piwa,

W którym twaróg gruzłami posiekany pływa.

Półgęski tłuste, kumpia, skrzydliki ozoru,

520 Wszystkie wyborne, wszystkie sposobem domowym

Uwędzone w kominie dymem jałowcowym;

W końcu wniesiono zrazy na ostatnie danie:

Takie bywało w domu Sędziego śniadanie.

Starszyzna, przy stoliku małym zgromadzona,

Mówiła o sposobach nowych gospodarskich,

O nowych, coraz sroższych ukazach cesarskich;

Podkomorzy krążące o wojnie pogłoski

Oceniał i wyciągał polityczne wnioski.

530 Panna Wojska włożywszy okulary sine,

Zabawiała kabałą z kart Podkomorzynę.

W spokojniejszych i ciszszych niż zwykle rozmowach:

Pierwsi znawcy myślistwa i najlepsi strzelcy,

Siedzieli przeciw sobie mrukliwi i gniewni;

Oba dobrze poszczuli, oba byli pewni

Zwycięstwa swoich chartów, gdy pośród równiny

Gdy Sędzia dojeżdżaczy na miedzy zatrzymał;

Czyli obódwu razem: różnie sądzą strony

Po obu stronach oczy roztargnione wodził,

I widać, że czem innym zajętą miał głowę;

Tadeusz z Telimeną, pomiędzy izbami

Niewielki oddzielał ich od słuchaczów przedział,

Więc szeptali; Tadeusz teraz się dowiedział:

Że ciocia Telimena jest bogata pani,

560 Zbyt bliskim pokrewieństwem; i nawet niepewno,

Ulżyły Tadeusza sercu te wyznania.

570 Wiele też innych rzeczy sobie oświadczyli;

Rzekł Rejent mimojazdem: "Ja mówiłem wczora,

Na artykuły ustaw, przepisy urzędu,

Nie szanując niczyich kopców ani miedzy,

Zabijać nieraz lisa, właśnie gdy linieje,

Albo cierpieć, iż kotną samicę zajęczą

Że cywilizacyja większa u Moskali,

Telimena, ku lewej iźbie obrócona,

Wachlując batystową chusteczką ramiona,

"Jak mamę kocham - rzekła - Hrabia się nie myli.

Godna pochwały czujność i srogość urzędów.

600 Byłam ja w Petersburgu nie raz, nie dwa razy!

Miłe wspomnienia!

wdzięczne przeszłości obrazy!

Na niewielkim, umyślnie sypanym pagórku.

Jakiś mały czynownik siedzący na śledztwie;

Zaraz i pies przyleciał i kręcił ogonem,

Nieraz się nalękałam.

Serce mi wróżyło

Bonończyka!

Ach, była to rozkoszna psina!

Na pamiątkę; rozumna, żywa jak wiewiórka,

Widząc ją zadławioną, z wielkiej alteracji

Dostałam mdłości, spazmów, serca palpitacji.

Szczęściem, nadjechał właśnie z wizytą Kiryło

630 Gawrylicz Kozodusin, Wielki Łowczy Dworu,

Każe wnet urzędnika przyciągnąć za uszy;

<<Jak śmiesz>> - krzyknął Kiryło piorunowym głosem -

Osłupiały czynownik darmo się zaklinał,

Że polowania dotąd jeszcze nie zaczynał.

Że z Wielkiego Łowczego wielkim pozwoleniem

640 <<Jak to? - krzyknął Kiryło - to śmiałbyś, hultaju,

Niżli ja, Kozodusin, Carski Jegermajster?

Niechajże nas rozsądzi zaraz policmajster!>>

Wołają policmajstra, każą spisać śledztwo:

<<Ja - rzecze Kozodusin - wydaję świadectwo,

Policmajster powinność służby swej rozumiał,

Bardzo się nad zuchwalstwem czynownika zdumiał

650 I odwiodłszy na stronę, po bratersku radził,

By przyznał się do winy i tem grzech swój zgładził.

Łowczy udobruchany przyrzekł, że się wstawi

Do Cesarza i wyrok nieco ułaskawi;

Zabawiła nas cały wieczor ta pustota;

Zrobiła się nazajutrz z tego anegdota,

Miał coś ważnego zadać; już ksiądz ledwo dyszał,

Kiedy Sędzia początek powieści połyszał

Siedział cicho i tylko Bernardyna trwożył,

Aż gdy skończono powieść, pamfila położył,

I rzekł śmiejąc się:

"Niech tam sobie, kto chce, chwali

670 Niemców cywilizacją, porządek Moskali;

Niechaj Wielkopolanie uczą się od Szwabów

Na Litwie, chwała Bogu, stare obyczaje:

Mamy dosyć zwierzyny dla nas i sąsiedztwa

Na morgach chłopskich bronię robić polowanie".

Wskoczy chart; niech otrząśnie dziesięć kłosów żyta,

Często chłopi talara w przydatku dostali;

Jeśli..."

Resztę dowodów pana ekonoma

690 Rozprawami wszczęło się dziesięć rozgoworów,

Anegdot, opowiadań, i na koniec sporów.

Tadeusz z Telimeną, całkiem zapomniani,

Młodzieniec jej nawzajem komplementy prawił.

Telimena mówiła coraz wolniéj, ciszéj,

W tłumie rozmów: więc szepcąc, tak zbliżył się do niéj,

700 Wstrzymując oddech, usty chwytał jej westchnienie

Gatunek much osobny, zwanych szlacheckiemi;

Latając bardzo huczą i nieznośnie brzęczą,

A tak silne, że tkankę przebiją pajęczą

Wszystko to Wojski zbadał i jeszcze dowodził,

Że one tym są muchom, czem dla roju matki,

Prawda, że ochmistrzyni ani pleban wioski

I trzymali inaczej o muszym rodzaju;

Lecz Wojski nie odstąpił dawnego zwyczaju:

720 Ledwo dostrzegł takową muchę, wnet ją gonił.

Aż mucha, odurzona od tyla łoskotu,

I tam za nią mignęła Wojskiego prawica.

Jak rozdarte piorunem dwie drzewa połowy;

730 Uderzyły się mocno oboje w uszaki,

Szczęściem, nikt nie uważał, bo dotychczasowa

Żywa, głośna, lecz dosyć porządna rozmowa

Zakończyła się nagłym wybuchem hałasu.

A wtem dojeżdżacz dzika ruszył niespodzianie,

Jak gdyby się ozwały wszystkie drzewa puszczy;

Że wyczerpnęli sporu zwyczajne trzy części:

750 Unieśli młodą parę stojącą na progu,

Podobną Janusowi, dwulicemu bogu.

Poprawili, już groźne ucichły odgłosy,

Nastąpił rozejm kłótni, Kwestarz ją uśmierzył:

Właśnie kiedy Asesor podbiegł do Jurysty,

Gdy już sobie gestami grozili szermierze,

760 I dwakroć uderzywszy głowy obie mocne

Jedną o drugą jako jaja wielkanocne,

Rozkrzyżował ramiona na kształt drogoskazu

Chwilę z rozciągnionemi stał w miejscu rękami

I "Pax, pax, pax vobiscum! - krzyczał - pokój z wami!"

Przez szacunek należny duchownej osobie

770 Zaś kwestarz Robak, skoro uciszył gromadę,

Ani groził kłótnikom więcej, ani fukał;

Tylko poprawił kaptur i ręce za pasem

Zatknąwszy, wyszedł cicho z pokoju.

Tymczasem

Podkomorzy i Sędzia między dwiema strony

Plac zajęli.

Pan Wojski, jakby przebudzony

Z głębokiego dumania, na środek wystąpił,

Obiegał zgromadzenie ognistą źrenicą

Wreszcie, podniosłszy trzonek z powagą do góry

Jak laskę marszałkowską, nakazał milczenie.

"Uciszcie się! - powtarzał.

- Miejcie też baczenie,

Oto młodzież, na której Ojczyzny nadzieje,

Która, niestety, i tak zaniedbuje łowy,

A sądziłem ich nieraz sądem polubownym.

Kto z Białopiotrowiczem porówna się Jerzym?

Terajewicza znałem, co idąc na dziki,

Budrewicza, co chodził z niedźwiedziem w zapasy.

Takich mężów widziały niegdyś nasze lasy!

Oto obrali sędziów i zakład stawili.

Niesiołowskiemu borsuk kosztował wsi kilka!

Słowo wiatr, w sporach słównych nigdy nie masz końca,

Więc polubownych sędziów najpierwej obierzcie,

A co wyrzekną, temu sumiennie zawierzcie.

Ja uproszę Sędziego, ażeby nie bronił

Dojeżdżaczowi, choćby po pszenicy gonił;

To wyrzekłszy, Sędziego ścisnął za kolana.

"Konia - zawołał Rejent - stawię konia z rzędem

"Ja - rzekł Asesor - stawię me złote obroże,

Jaszczurem wykładane, z kółkami ze złota,

I smycz tkany, jedwabny, którego robota

Jeślibym się ożenił; ten sprzęt mnie darował

830 Mejenem 20, i gdy wszystkich na charty wyzwałem.

Tam - bezprzykładną w dziejach polowania sztuką

Uszczułem sześć zajęcy pojedynczą suką.

Polowaliśmy wtenczas na kupiskiem błoniu;

Zsiadł i objąwszy sławną mą charcicę Kanię,

A potem, trzykroć ręką klasnąwszy po pysku,

Rzekł: Mianuję cię odtąd księżną na Kupisku.

Tak Napoleon daje wodzom swoim księstwa

Obwijając czerwony szal kaszemirowy;

Córeczkę Podkomorstwa wzięła w jedną rękę,

A drugą podchyliła do kostek sukienkę.

850 Zamiar przechadzki bardzo Sędziego ucieszył.

Widział sposób rozjęcia krzykliwego sporu,

Ten obok najpiękniejszej panienki usiędzie;

Najpiękniejszego chłopca weźmie sobie sama".

Księga trzecia: Umizgi

Treść:

Wyprawa Hrabi na sad - Tajemnicza nimfa gęsi pasie - Podobieństwo grzybobrania do przechadzki cieniów elizejskich - Gatunki grzybów - Telimena w Świątyni dumania - Narady tyczące się postanowienia Tadeusza - Hrabia pejzażysta - Tadeusza uwagi malarskie nad drzewami i obłokami - Hrabiego myśli o sztuce - Dzwon - Bilecik - Niedźwiedź, Mospanie!

Błysnęła tajemnicza bieluchna sukienka

Pomiędzy zielonymi świeciło ogórki:

I wcisnął się po cichu jak wilk do obory;

Nieszczęściem, trącił krzaki suchego agrestu.

Ogrodniczka, jak gdyby zlękła się szelestu,

Przecież ku drugiej stronie ogrodu pobiegła.

Wytknął głowę - i ujrzał cudne widowisko.

Śród nich zboże, w gatunkach zmieszanych umyślnie:

Pszenica, kukuruza, bob, jęczmień wąsaty,

Domowemu to ptastwu taki ochmistrzyni

Wymyśliła ogródek: sławna gospodyni.

Zwała się Kokosznicka, z domu Jendykowi-

30 czówna; jej wynalazek epokę stanowi

W domowym gospodarstwie; dziś powszechnie znany,

Przyjęty pod sekretem od niewielu osób,

Stanie i nieruchomie dzierżąc dziob zadarty,

I głowę grzebieniastą pochyliwszy bokiem,

Dostrzeże wiszącego jastrzębia śród chmury,

Tylko skwarzyła słońca letniego pożoga,

Szyje nagie do ramion; a pomiędzy niemi

Dziewczyna głową wyższa, z włosami dłuższemi;

Szeroko rozprzestrzenił w różnofarbną tęczę,

Rzucone w ciemny błękit, nabierały blasku,

Obrysowane wkoło kręgiem pawich oczu

Pomiędzy kukuruzy złocistymi laski

60 I angielską trawicą posrebrzaną w paski,

I szczyrem koralowym, i zielonym ślazem,

Których kształty i barwy mieszały się razem

A powiewna od wiatru jak lekka zasłona.

Wisiała jak baldakim jasna mgła motylów

Zwanych babkami, których poczwórne skrzydełka,

Lekkie jak pajęczyna, przejrzyste jak szkiełka,

Gdy w powietrzu zawisną, zaledwo widome,

Szarą kitką, podobną do piór strusich pęku;

Nią zdała się oganiać główki niemowlęce

Od złotego motylów deszczu.

W drugiej ręce

Coś u niej rogatego, złocistego świeci,

Miało zaś kształt złotego rogu Amaltei.

80 Na pamiętne szelestem krzaki agrestowe,

Aż wyskoczył z łopucha.

Spójrzała - stał blisko,

Już głowę odwróciła i wzniosła ramiona,

Kiedy dzieci, przelękłe podróżnego wniściem

I ucieczką dziewczyny, wrzasnęły okropnie;

90 Posłyszała, uczuła, że jest nieroztropnie

Dziatwę małą, przelękłą i samą porzucić:

Wracała wstrzymując się, lecz musiała wrócić,

Jak niechętny duch, wróżka przyzwany zaklęciem;

Przybiegła z najkrzykliwszym bawić się dziecięciem,

Siadła przy niem na ziemi, wzięła je na łono,

Drugie głaskała ręką i mową pieszczoną;

Aż się uspokoiły, objąwszy w rączęta

Sama spójrzała: Hrabia uśmiechnął się mile

Postrzegła się, umilkła, oczy opuściła

Oczy modre, łagodne, włos długi, białawy;

Które Hrabia oberwał pełznąc przez zagony,

Zieleniły się jako wieniec rozpleciony.

"O ty! - rzekł - jakimkolwiek uczczę cię imieniem,

Bóstwem jesteś czy nimfą, duchem czy widzeniem!

Mów!

własna-li cię wola na ziemię sprowadza,

Obca-li więzi ciebie na padole władza?

Ach, domyślam się - pewnie wzgardzony miłośnik,

Jaki pan możny albo opiekun zazdrośnik

120 Godna, by o cię bronią walczyli rycerze,

Byś została romansów heroiną smutnych!

Odkryj mi, Piękna, tajnie twych losów okrutnych!

Znajdziesz wybawiciela - odtąd twem skinieniem,

Jak rządzisz sercem mojem, tak rządź mym ramieniem".

Wyciągnął ramię.

Ona z rumieńcem dziewiczym,

Ale z rozweselonym słuchała obliczem.

Jak dziecię lubi widzieć obrazki jaskrawe

I w liczmanach błyszczących znajduje zabawę,

Z dźwięcznemi słowy, których nie pojęła treści.

Hrabia oczy roztworzył, zmieszany, zdziwiony,

Milczał, wreszcie, zniżając swej rozmowy tony:

"Przepraszam - rzekł - Panienko!

Widzę, żem pomieszał

Zabawy!

Ach, przepraszam, jam właśnie pośpieszał

Na śniadanie; już późno, chciałem na czas zdążyć;

Dziewczyna rzekła: "Tędy droga Jegomości;

Ścieżka".

- "W lewo - zapytał Hrabia - czy na prawo?"

Zdawała się go badać, ciekawością zdjęta:

Rozmowy.

150 "Panna mieszka tu?

blisko ogrodu?

Nie widział?

Czy niedawno tu?

przyjezdna może?"

Dziewczę wstrząsnęło głową.

- "Przepraszam, Panienko,

Czy nie tam pokoj Panny, gdzie owe okienko?"

Myślił zaś w duchu: Jeśli nie jest heroiną

Romansów, jest młodziuchną, prześliczną dziewczyną.

Zbyt często wielka dusza, myśl wielka ukryta

160 Aby widzów zdziwiła jasnych barw tysiącem!

Podniosła jedno dziecię źwisłe na ramieniu,

Zaganiając jak gąski, szła dalej ogrodem.

"Ja ptastwo pędzać?" - krzyknął Hrabia z zadziwieniem.

Ona tymczasem znikła, zakryta drzew cieniem.

Ostygała powoli, barwy brała ciemne;

Niestety, mało znalazł!

nadto się spodziewał!

Tyle wdzięków w tajemnej nimfie upatrywał,

Wszystko znalazł inaczej.

Prawda, że twarz ładną,

Kibić miała wysmukłą, ale jak nieskładną!

Malująca zbyteczną, prostacką szczęśliwość!

"Po cóż się łudzić? - krzyknął - zgaduję po czasie!

Moja nimfa tajemna pono gęsi pasie!"

Hrabia z załamanemi poglądał rękoma

Na snopek uwiązanej trawami mietlicy,

Nie zapomniał naczynia: złocista konewka,

Ów różek Amaltei, była to marchewka!

200 Wabiące dłoń miękkiemi, lekkiemi bławaty,

Nagą łodygę szarozielonawej trawy.

Tamtędy, kędy przyszedł, ale drogę skracał,

Stąpając po jarzynach, kwiatach i agreście,

Aż przeskoczywszy parkan, odetchnął nareście!

Przypomniał, że dziewczynie mówił o śniadaniu;

210 Może już wszyscy wiedzą o jego spotkaniu;

Postrzegli, że uciekał?

Kto wie, co pomyślą?

Więc wypadało wrócić.

Chyląc się u płotów,

Który prosto prowadził na dworski dziedziniec.

Pod namiotem obwisłych gałęzi majowych,

Niby tańce, i dziwny ubior: istne duchy

230 Tamten pod kapeluszem jak obręcz szerokim,

Obwiani, idąc, na wiatr puszczają zasłony,

Tylko oczyma kręci na dół spuszczonemi;

240 Jeżeli się przybliżą albo się spotkają,

Głęboko zadumani, w sobie pogrążeni.

Które chociaż boleściom, troskom niedostępne,

Błąkają się spokojne, ciche, lecz posępne.

Sędziowscy towarzysze!

z hucznego śniadania

Wyszli na uroczysty obrzęd grzybobrania.

250 Jako ludzie rozsądni, umieją miarkować

Wzięli postawy tudzież ubiory odmienne:

Służące do przechadzki opończe płócienne,

Którymi osłaniają po wierzchu kontusze,

A na głowy słomiane wdziali kapelusze,

Stąd biali wyglądają jak czyscowe dusze.

Młodzież także przebrana, oprocz Telimeny

260 I kilku po francusku chodzących.

Tej sceny

Więc zdziwiony nieźmiernie biegł pędem do gaju.

Tyle w pieśniach litewskich sławione l i s i c e,

I dziwna; żaden owad na nich nie usiada.

Panienki za wysmukłym gonią b o r o w i k i e m ,

Którego pieśń nazywa grzybów półkownikiem.21

270 Wszyscy dybią na r y d z a; ten wzrostem skromniejszy

Czy zimą.

Ale Wojski zbierał m u c h o m o r y.

Dla szkodliwości albo niedobrego smaku,

I gniazdem są owadów, i gajów okrasą.

Na zielonym obrusie łąk jako szeregi

Naczyń stołowych sterczą: tu z krągłymi brzegi

280 S u r o j a d k i srebrzyste, żółte i czerwone,

Niby czareczki rożnem winem napełnione;

K o ź l a k, jak przewrocone kubka dno wypukłe,

L e j k i, jako szampańskie kieliszki wysmukłe,

B i e l a k i krągłe, białe, szerokie i płaskie,

Jakby mlekiem nalane filiżanki saskie,

I kulista, czarniawym pyłkiem napełniona

P u r c h a w k a, jak pieprzniczka - zaś innych imiona

Zagniewany, grzyb złamie albo nogą kopnie;

Tak szpecąc trawę, czyni bardzo nieroztropnie.

Roztargniona, znudzona, dokoła spoziera

Asesor ją złośliwiej równał do samicy,

300 Jakoż zdała się szukać samotności, ciszy,

Które wodą pojone bujały dokoła;

310 Niewidzialny i ledwie dosłyszany szepce,

Jako dziecię krzykliwe złożone w kolebce,

I liścia makowego nasypie pod głowę.

Miejsce piękne i ciche; tu się często schrania

Telimena, zowiąc je Ś w i ą t y n i ą d u m a n i a.

320 Klęknęła i powoli chyliła się bokiem;

Błysnął francuskiej książki papier welinowy;

Nad alabastrowymi stronicami księgi

Z drugiego czarny trzewik, po bokach błyszcząca

Śnieżną pończoszką, chustką, białością rąk, lica,

Gdy wpełźnie na zielony liść klonu.

Niestety!

Tak mocno zajmowało wszystkich grzybobranie.

Jak strzelec, gdy w ruchomej gałęzistej szopie

Usiadłszy na dwóch kołach podjeżdża na dropie,

A coraz się przybliża, kędy ptaki siedzą:

Tak skradał się Tadeusz.

350 Z wiatrem igrały białe poły szarafana

Słomiany, podwiązany kapelusz od ruchu

Usiadł przed Telimeną na wielkim kamieniu

Tadeuszek, niemało mam niespokojności;

Jestem bezdzietny, stary; ten dobry chłopczyna

Zostawię mu kęs niezły szlacheckiego chleba;

Ale zważaj no Aśćka moje utrapienie!

Dziwny człowiek, zamiarów jego trudno dociec:

Chciał go posyłać; byłem okropnie zmartwiony.

Partyję upatrzyłem; nikt z obywateli

Podkomorzemu; jego starsza córka Anna

380 Chciałem zagaić".

Na to Telimena zbladła,

Złożyła książkę, wstała nieco i usiadła.

Jest w tym sens jaki?

Czy wy Boga w sercu macie?

To myślisz Tadeusza zostać dobrodziejem,

Jeśli młodego chłopca zrobisz grykosiejem!

Świat mu zawiążesz!

Wierz mi, kląć was kiedyś będzie!

Pojadę tam dla sprawy; razem ułożymy,

Mam wpływy: to najlepszy kreacyi sposób.

A kiedy będzie ważnym osobom znajomy,

Dostanie urząd, order; wtenczas niech porzuci

I cóż Brat myśli o tem?"

"Jużci, w młode lata -

Rzekł Sędzia - nieźle chłopcu trochę się przewietrzyć,

Obejrzeć się na świecie, między ludźmi przetrzeć.

Ja za młodu niemało świata objechałem:

Forytując, jeździłem nawet do Warszawy.

410 Człek niemało skorzystał!

Chciałbym i synowca

Wysłać pomiędzy ludzie, prosto jak wędrowca,

Jak czeladnika, który terminuje lata,

Ażeby nabył trochę znajomości świata.

Nie dla rang ni orderów!

Proszę uniżenie,

Między szlachtą w powiecie nieco zamożniejszych,

420 Albo urząd, lecz ziemski, przyznany wyborem

Obywatelskim, nie zaś czyimś tam faworem".

Tem lepiej, więc go jako wojażera wyślij".

"Widzi Siostra - rzekł Sędzia, skrobiąc smutnie głowę -

Robaka, który przybył z tamtej strony Wisły;

Przyjaciel brata, wszystkie wie jego zamysły;

Wychowankę Wać Pani; oboje dostaną,

Żeby się to zrobiło z najmniejszym kłopotem.

Telimena, zdziwiona i prawie wylękła,

Podnosiła się coraz, na szalu uklękła;

Zrazu słuchała pilnie, potem dłoni ruchem

Przeczyła, ręką żwawo wstrząsając nad uchem,

Odpędzając jak owad nieprzyjemne słowa

Na powrót w usta mówcy.

450 Rzekła z gniewem - sądź o tem sam Wać Pan Dobrodziéj!

Zróbcie go ekonomem lub w karczmie posadźcie,

Niech szynkuje lub z lasu niech źwierzynę znosi;

Na wychowanie Zosi i że jej wyznaczył

Małą pensyjkę roczną, więcej przyrzec raczył,

460 I dotąd jeszcze o tem wiadomo na świecie,

Winni coś Soplicowie dla Horeszków rodu".

Pomieszaniem, żałością i widocznym wstrętem;

I ręką potakując, mocno się zapłonił).

Telimena kończyła: "Byłam jej piastunką,

Jestem krewną, jedyną Zosi opiekunką.

Rzekł Sędzia wzrok podnosząc.

- Jeśli Tadeuszka

Podoba?"

- "Czy podoba?

To na wierzbie gruszka;

Zosia nie będzie, prawda, partyja posażna;

Idzie z Jaśnie Wielmożnych, jest Wojewodzianka,

Rodzi się z Horeszkówny; małżonka dostanie!

Staraliśmy się tyle o jej wychowanie!

Chybaby tu zdziczała".

480 Sędzia pilnie słuchał,

Bóg widzi, szczerze chciałem interesu dobić;

Tylko bez gniewu; jeśli Aśćka się nie zgodzi,

Gdy Aśćka rekuzuje pana Tadeusza,

Nie dojdą Tadeusza z Zosią zaręczyny.

Zagaimy swatostwo i resztę ułożym".

"Ja nic nie rekuzuję, Braciszku, pomału!

Sam mówiłeś, że jeszcze za wcześnie, zbyt młodzi-

Poznajmy z sobą państwa młodych; będziem zważać;

Ostrzegam tylko wcześnie: niech Brat Tadeusza

Zaczem Sędzia, powstawszy, odszedł zamyślony;

Pan Tadeusz z przeciwnej przybliżył się strony.

510 Rozpiąwszy kartkę, widać, że obraz malował,

Głowy charakterowe!

Z kontrastem oblicza".

Oczy chustką obwiewał i coraz spozierał:

"Miałożby to cudowne, śliczne widowisko

520 Choć Hrabia Telimenę już dawniej widywał

Rozeznając w niej model swojego obrazu.

Zmieniły ją, zaledwie była do poznania.

W oczach świeciły jeszcze niezagasłe gniewy;

Twarz ożywiona wiatru świeżemi powiewy,

Nabrała mocnych, żywszych niż zwykle rumieńców.

530 "Pani - rzekł Hrabia - racz mej śmiałości darować,

Przychodzę i przepraszać, i razem dziękować.

Przepraszać, że jej kroków śledziłem ukradkiem,

Tyle ją obraziłem!

Winienem jej tyle!

Przerwałem chwilę dumań: winienem ci chwile

Natchnienia!

chwile błogie!

potępiaj człowieka,

Ale sztukmistrz twojego przebaczenia czeka!

540 Telimena sądziła malowania proby

Tonem grzecznej, lecz sztukę znającej osoby;

Skąpa w pochwały, lecz nie szczędziła zachętu:

"Brawo - rzekła - winszuję, niemało talentu.

Tylko Pan nie zaniedbuj; szczególniej potrzeba

Szukać pięknej natury!

O, szczęśliwe nieba

Krajów włoskich!

różowe Cezarów ogrody!

Wy, klasyczne Tyburu spadające wody

I straszne Pauzylipu skaliste wydroże!

550 Dziecko muz, w Soplicowie oddane na mamki,

Albo w album umieszczę do rysunków zbiorku,

Mieszając tu i ówdzie, podróżnych zwyczajem,

Litewskie!

tak poważne i tak pełne krasy!

-

560 Czeremchy oplatane dzikich chmielów wieńcem,

Jarzębiny ze świeżym pasterskim rumieńcem,

Leszczyna jak menada z zielonemi berły,

Ubranemi, jak w grona, w orzechowe perły;

A niżej dziatwa lesna: głóg w objęciu kalin,

Ożyna czarne usta tuląca do malin.

Wkoło pary małżonków.

Stoi pośród grona

570 Wysmukłością kibici i barwy powabem:

Patrzą siedząc w milczeniu: tu sędziwe buki,

Tam matrony topole i mchami brodaty

Na dębów, przodków swoich, skamieniałych trupach.

580 Aż gdy zaczęto sławić cudzoziemskie gaje

Pomarańcze, cyprysy, oliwki, migdały,

Kaktusy, aloesy, mahonie, sandały,

Cytryny, bluszcz, orzechy włoskie, nawet figi,

Wysławiając ich kształty, kwiaty i łodygi -

I patrząc w las ojczysty rzekł, pełen natchnienia:

590 "Widziałem w botanicznym wileńskim ogrodzie

Owe sławione drzewa rosnące na wschodzie

Czy aloes z długiemi jak konduktor pałki?

Czy cytryna, karlica z złocistemi gałki,

Z liściem lakierowanym, krótka i pękata

Jako kobieta mała, brzydka, lecz bogata?

Czy zachwalony cyprys, długi, cienki, chudy,

Aby się etykiecie niczem nie sprzeciwić.

Czyż nie piękniejsza nasza poczciwa brzezina,

Która jako wieśniaczka, kiedy płacze syna,

Lub wdowa męża, ręce załamie, roztoczy

Po ramionach do ziemi strumienie warkoczy!

Prawdziwie, będą z Pana żartować sąsiedzi,

Że mieszkając na żyznej litewskiej równinie,

Malujesz tylko jakieś skały i pustynie".

"Przyjacielu! - rzekł Hrabia - piękne przyrodzenie

Które na wyobraźni unosi się skrzydłach,

Poleruje się gustem, wspiera na prawidłach.

Sztukmistrz musi ulecieć w sfery ideału!

Dowiesz się o tem wszystkim z książek w swoim czasie.

Punktów widzenia, grupy, ansemblu i nieba,

Nieba włoskiego!

Stąd też w kunszcie peizażów

Włochy były, są, będą, ojczyzną malarzów.

Stąd też, oprócz Brejgela, lecz nie Van der Helle,

Ale peizażysty (bo są dwaj Brejgele),

I oprócz Ruisdala, na całej północy

Gdzież był peizażysta który pierwszej mocy?

630 Niebios, niebios potrzeba!"

"Nasz malarz Orłowski 22 -

Przerwała Telimena - miał gust Soplicowski.

Że im oprócz Ojczyzny nic się nie podoba).

Orłowski, który życie strawił w Peterburku,

"I miał rozum! - zawołał Tadeusz z zapałem.

-

Te Państwa niebo włoskie, jak o niem słyszałem,

Błękitne, czyste, wszak to jak zamarzła woda!

Pełźnie jak żółw leniwa, ulewą brzemienna

Chmura z gradem jak balon szybko z wiatrem leci,

Krągła, ciemnobłękitna, w środku żółto świeci,

Szum wielki słychać wkoło.

Nawet te codzienne,

Ściskają się, grubieją, rosną, nowe dziwy!

Dostają krzywych karków, rozpuszczają grzywy,

660 Przelatują jak tabun rumaków po stepie:

Cicho, z wolna, po niebios błękitnej równinie!"

Tadeusz jedną ręką pokazał im chmurę,

A drugą ścisnął z lekka rączkę Telimeny.

Kilka już upłynęło minut cichej sceny;

Hrabia rozłożył papier na swym kapeluszu

670 I wydobył ołówek.

Wtem przykry dla uszu

Cichego pełno było krzyku i hałasu.

Rachunki myśli wielkiej, plany wyobraźni,

Zabawki niewinności, uciechy przyjaźni,

Tu obróciwszy czuły wzrok ku Telimenie:

I chcąc Hrabiego nieco ułagodzić smutek,

Podała mu urwany kwiatek niezabudek.

Hrabia go ucałował i na pierś przyśpilał;

Porwał, schował w kieszenie, nie wie, co klucz znaczy,

Odezwało się tysiąc krzyków i hałasów;

Odgłos to był szukania i nawoływania,

Hasło zakończonego na dziś grzybobrania.

Odgłos nie smutny wcale ani pogrzebowy,

Jak się Hrabiemu zdało, owszem, obiadowy.

I zostało się w domu Sędziego.

Więc z gaju

Wychodziła gromada niosąca krobeczki,

Koszyki, uwiązane końcami chusteczki,

W drugim związane razem, jakby polne kwiatki,

O p i e ń k i i rozlicznej barwy s u r o j a d k i:

Rękami Telimena, z nią panicze młodzi.

Bernardyn zmówił krótki pacierz po łacinie,

Podano w kolej wódkę, zaczem wszyscy siedli

I chołodziec litewski milczkiem żwawo jedli.

720 Obiadowano ciszej, niż się zwykle zdarza;

Nikt nie gadał pomimo wezwań gospodarza.

Myśliły o jutrzejszej walce i zakładzie;

Telimena, mówiąca wciąż do Tadeusza,

Musiała ku Hrabiemu nieraz się odwrócić,

Nawet na Asesora nieraz okiem rzucić:

I razem w pastkę wróbla.

Tadeusz i Hrabia,

730 Obadwa radzi z siebie, obadwa szczęśliwi,

Oba pełni nadziei, więc nie gadatliwi.

Hrabia na kwiatek dumne opuszczał wejrzenie,

A Tadeusz ukradkiem spozierał w kieszenie,

I kręcił kartkę, której dotąd nie przeczytał.

Sędzia Podkomorzemu węgrzyna, szampana

Dolewał, służył pilnie, ściskał za kolana,

740 Przemijały w milczeniu talerze i dania;

Przerwał nareszcie nudny tok obiadowania

Gość niespodziany, szybko wpadając - gajowy;

Ku niemu oczy całe zwróciło zebranie;

On, odetchnąwszy nieco, rzekł: "Niedźwiedź, Mospanie!"

Choć ani się radzili, ani namyślali.

Dążyły przecież wszystkie do jednego celu.

"Na wieś! - zawołał Sędzia - hej!

konno, setnika!

760 "W skok - krzyknął Podkomorzy - okulbaczyć siwą,

Dwie pjawki, które w całej okolicy słyną:

Pies zowie się Sprawnikiem, a suka Strapczyną 23;

"Wańka!" - krzyknął na chłopca Asesor po rusku -

Tasak mój Sanguszowski pociągnąć na brusku,

770 "Strzelby - krzyknęli wszyscy - mieć na pogotowiu!"

Asesor wołał ciągle: "Ołowiu, ołowiu!

Formę do kul mam w torbie".

"Do księdza plebana

Mszę miał w kaplicy lesnej; króciochna oferta

Za myśliwych, msza zwykła świętego Huberta".

Każdy dumał i rzucał dokoła wejrzenie,

Sędziwa twarz Wojskiego ciągnie i jednoczy:

Wojski powstał, zrozumiał towarzyszów wolę

I uderzywszy ręką poważnie po stole,

Pociągnął złocistego z zanadrza łańcuszka,

Na którym wisiał gruby zegarek jak gruszka:

"Jutro - rzekł - pół do piątej przy lesnej kaplicy

Stawią się bracia strzelcy, wiara obławnicy".

Oni obmyślić mają i urządzić łowy.

Żołnierze po obozie broń czyszczą i jedzą

A wodze wśród cichego dumają namiotu.

Karmieniu psów, zbieraniu i czyszczeniu broni;

Nawet strona Kusego z partyją Sokoła

Przestała dawnym wielkim zatrudniać się sporem:

800 Wyszukują ołowiu.

Reszta, spracowana,

Księga czwarta: Dyplomatyka i łowy

Treść:

Białowieży, Świtezi, Ponar, Kuszelewa!

Groźnego Witenesa, wielkiego Mindowy

I Giedymina, kiedy na Ponarskiej górze,

Przy ognisku myśliwskiem, na niedźwiedziej skórze

10 I zbudzony, za bogów rozkazem wyraźnym

Wyszedł Kiejstut i Olgierd, i Olgierdowicy,

Równie myśliwi wielcy jak sławni rycerze,

Czyli wroga ścigali, czyli dzikie źwierze.

20 Ostatni król, co nosił kołpak Witoldowy 25,

Ostatni z Jagiellonów wojownik szczęśliwy

I ostatni na Litwie monarcha myśliwy.

Drzewa moje ojczyste!

jeśli Niebo zdarzy,

Bym wrócił was oglądać, przyjaciele starzy,

Wy, koło których niegdyś pełzałem jak dziecię...

Czy żyje wielki Baublis 26, w którego ogromie

Wiekami wydrążonym, jakby w dobrym domie,

Dwunastu ludzi mogło wieczerzać za stołem?

30 Czy kwitnie gaj Mendoga pod farnym kościołem 27?

Przed Hołowińskich domem, nad brzegami Rosi,

Kupiecka lub rządowa, moskiewska siekiera!

Nie zostawia przytułku ni leśnym śpiewakom,

Wszak lipa czarnolaska, na głos Jana czuła,

40 Tyle rymów natchnęła!

Wszak ów dąb gaduła

Kozackiemu wieszczowi tyle cudów śpiewa 28!

Błahy strzelec, uchodząc szyderstw towarzyszy

Za chybioną źwierzynę, ileż w waszej ciszy

Upolowałem dumań, gdy w dzikim ostępie

Zapomniawszy o łowach usiadłem na kępie,

Zlany granatem czarnej zgniecionej jagody,

A tam się czerwieniły wrzosiste pagórki,

50 Strojne w brusznice jakby w koralów paciorki.

Wokoło była ciemność; gałęzie u góry

Wisiały jak zielone, gęste, niskie chmury;

Wicher kędyś nad sklepem szalał nieruchomym,

Jękiem, szumami, wyciem, łoskotami, gromem:

Dziwny, odurzający hałas!

Mnie się zdało,

Że tam nad głową morze wiszące szalało.

Ogrodzone parkanem traw.

W środek tarasu

Zajrzeć straszno, tam siedzą gospodarze lasu:

Na pół zgryzione jakichś nieostrożnych gości.

Jakby dwa wodotryski, dwa rogi jelenie

Gryzie go; zawiesiła kitkę nad oczyma,

Jak pióro nad szyszakiem u kirasyjera;

Chociaż tak osłoniona, dokoła spoziera;

Dostrzegłszy gościa, skacze gajów tanecznica

Na koniec w niewidzialny otwór pnia przepada,

80 Jak wracająca w drzewo rodzime dryjada.

Znowu cicho.

Wtem gałąź wstrząsła się trącona

Kraśniejsze od jarzębin zajaśniały lica:

To jagód lub orzechów zbieraczka, dziewica;

Bruśnice świeże jako jej usta rumiane;

Obok młodzieniec idzie, leszczynę nagina,

Chwyta w lot migające orzechy dziewczyna.

90 Wtem usłyszeli odgłos rogów i psów granie:

I pomiędzy gałęzi gęstwę, pełni trwogi,

Ani rżące rumaki, skrzypiące kolasy,

Ni odgłos trąb dających hasło polowania

Nie mogły Tadeusza wyciągnąć z posłania;

100 Każdy sobą zajęty śpieszył, gdzie kazano;

O towarzyszu sennym całkiem zapomniano.

Słupem ognistym, prosto sennemu na czoło;

Chroniąc się blasku: nagle usłyszał stuknienie,

Przebudził się; wesołe było przebudzenie.

110 Myśląc o wszystkiem, co mu wczora się zdarzyło,

W owem sercu, błyszczało dwoje jasnych oczu,

Szeroko otworzonych, jak zwykle wejrzenie,

Nadstawioną ku słońcu dla ochrony wzroku;

Palce drobne, zwrócone na światło różowe,

Czerwieniły się na wskroś jakby rubinowe;

120 Usta widział ciekawe, roztulone nieco,

Leżąc na wznak, cudnemu dziwił się zjawieniu

I radości, niestety!

ujrzał najwyraźniej,

Przypomniał, poznał włos ów krótki, jasnozłoty,

W drobne, jako śnieg białe, zwity papiloty

Świeciły jak korona na świętych obrazku.

Zerwał się; i widzenie zaraz uleciało

Przestraszone łoskotem; czekał, nie wracało!

Tylko usłyszał znowu trzykrotne stukanie

Pchnął okienicę, że aż trzasła zawiasami

Wyskoczył, patrzył wkoło zdumiony, zmieszany,

150 Oczy podniosł i z palcem do ust przyciśnionym

Kazał sam sobie milczeć, by słowem kwapioném

Niby do wspomnień dawnych, uśpionych w niem, pukał,

Wszyscy ruszyli w pole; Tadeusz nadstawił

160 Słuchał, aż mu wiatr przyniosł, wiejący od puszczy,

Odgłosy trąb i wrzaski polującej tłuszczy.

Kędy mieli się rankiem zebrać obławnicy.

Oknami wzajem sobie grożąc jako wrogi;

Nową na złość zamkowi postawił Soplica.

Stara wedle dawnego zbudowana wzoru,

Który był wymyślony od tyryjskich cieśli,

Rodzaj architektury obcym budowniczym

Korab, istna Noego czworogranna skrzynia,

180 Znany dziś pod prostackiem nazwiskiem stodoły;

Tam różne są zwierzęta: konie, krowy, woły,

Przypomina z pozoru ów gmach Salomona,

Który pierwsi ćwiczeni w budowań rzemieśle

Hiramscy na Syjonie wystawili cieśle.

Pogięty jako kołpak żydowski podarty.

Ze szczytu wytryskają krużganku krawędzie,

Oparte na drewnianym licznych kolumn rzędzie;

Kolumny, co jak wielkie architektów dziwo,

Nad kolumnami biegą wpółokrągłe łuki,

Także z drzewa, gotyckiej naśladowstwo sztuki.

Ale zręcznie ciesielskim wyrzezane sklutem,

Krzywe jak szabasowych ramiona świeczników;

Na końcu wiszą gałki, cóś na kształt guzików,

I które po swojemu "cyces" nazywają.

Ciągnie się wielonożny stół, wąski, drewniany,

Jako dzieci do ojca.

Na stołkach dokoła

220 Wszyscy rzędem; ekonom sam siedział z osobna.

Przy każdym już szumiała siwą wódką czarka,

Ponad wszystkimi z butlą biegała szynkarka.

Szarafanie, zapiętym haftkami srebrnemi,

Drugą poważnie sobie siwą brodę gładził;

Rzucając wkoło okiem, rozkazy wydawał,

230 Witał wchodzących gości, przy siedzących stawał

Zagajając rozmowę, kłótliwych zagadzał,

Rachował się ostróżnie, lecz bez oszukaństwa,

Ochoty nie zabraniał, nie cierpiał pijaństwa,

Zabaw wielki miłośnik: u niego wesele

Z cymbałami, narodu swego instrumentem,

Chadzał niegdyś po dworach i graniem zdumiewał,

Szczególniej zaś polubił pieśni narodowe;

250 Kołomyjek z Halicza 29, mazurów z Warszawy;

I upowszechnił wówczas w tamecznym powiecie

Wygrały Włochom polskie trąby legijonów.

Talent spiewania bardzo na Litwie popłaca,

260 Zawiesił dźwięcznostronne na scianie cymbały;

Przy tem w pobliskiem mieście był też podrabinkiem,

Na wicinnym 30: potrzebna jest znajomość taka

Szanowali go równie i starzy stronnicy

270 Horeszkowscy, i słudzy sędziego Soplicy.

Klucznikiem horeszkowskim i kłotliwym Woźnym;

Przed Jankielem tłumili dawne swe urazy:

Gerwazy groźny ręką, językiem Protazy.

Odbył sam Hrabia, młody i niedoświadczony;

Zwane p o k u c i e m 31, kwestarz ksiądz Robak zajmował;

Wysoko Bernardyna, bo skoro dostrzegał

Ubytek w jego szklance, natychmiast podbiegał

I rozkazał dolewać lipcowego miodu.

I nosy ku księdzowskiej chylił tabakierze;

Brano z niej i kichała szlachta jak możdzerze.

"Reverendissime - rzekł kichnąwszy Skołuba -

Prawdziwa bernardynka, pewnie z Kowna rodem,

Wszystkim Waszmościom, moi Mościwi Panowie!

Co się tabaki tyczy, hem, ona pochodzi

Z dalszej strony, niż myśli Skołuba dobrodziéj;

Pochodzi z Jasnej Góry; księża paulinowie

Tabakę taką robią w mieście Częstochowie,

Kędy jest obraz tylu cudami wsławiony

Bogarodzicy Panny, Królowej Korony

310 Koronęć jeszcze dotąd piastuje królewską,

Lecz na Litewskiem Księstwie teraz syzma siedzi!"

"Z Częstochowy? - rzekł Wilbik.

- Byłem tam w spowiedzi,

Że chce kościoł rozwalać i skarbiec zabierze,

"Nieprawda - rzekł Bernardyn - nie!

Pan Najjaśniejszy,

Napoleon, katolik jest najprzykładniejszy;

320 I nawracają ludzi w francuskim narodzie,

Oddano wiele srebra na skarb narodowy

Skarbcem Ojczyzny zawsze są Jego ołtarze;

Wszakże w Warszawskiem Księstwie mamy sto tysięcy

Wojska polskiego, może wkrótce będzie więcéj,

A któż wojsko opłaci?

Czy nie wy, Litwini?

"Kat by dał! - krzyknął Wilbik - gwałtem od nas biorą".

330 "Oj, Dobrodzieju!" - chłopek ozwał się z pokorą,

Jak węgórz do odarcia; lecz nam u r o d z o n y m,

Nam wielmożnym, do złotych swobód wzwyczajonym!

Ach, bracia!

Wszak to dawniej szlachcic na zagrodzie...

("Tak, tak! - krzyknęli wszyscy - rowny wojewodzie!")

340 Papiery i szlachectwa papierem probować".

"Jeszcze Waszeci mniejsza - zawołał Juraha.

-

Waszeć z pradziadów chłopów uszlachcony szlacha;

Kiedym został szlachcicem?

Sam Bóg to pamięta!

"Kniaziu! - rzekł Żagiel - świeć Waść baki lada komu,

"Waść ma krzyż w herbie - wołał Podhajski - to skryta

350 Aluzyja, że w rodzie bywał neofita.

"Fałsz! - przerwał Birbasz.

-

Przecież ja z tatarskich hrabiów

"Poraj - krzyknął Mickiewicz - z mitrą w polu złotem,

Herb książęcy; Stryjkowski gęsto pisze o tem".

Zaczem wielkie powstały w całej karczmie szmery;

W kolej częstował mówców; gwar zaraz ucichnął,

Każdy zażył przez grzeczność i kilkakroć kichnął;

360 Bernardyn korzystając z przerwy mówił dalej:

Pan jenerał Dąbrowski zażył razy cztery?"

"Dąbrowski?" - zawołali.

- "Tak, tak, on jenerał;

<<Księże Robaku - mówił - Księże Bernardynie,

370 Powiedz Litwinom, niech mnie czekają z tabaką

Częstochowską, nie biorę innej, tylko taką>>".

Taką radość, że całe huczne zgromadzenie

Powtarzano: "Tabaka z Polski?

Częstochowa?

Dąbrowski?

z ziemi włoskiej?"

Aż na koniec razem,

Wszyscy jedynogłośnie, jak na dane hasło,

Krzyknęli: "Dąbrowskiego!"

Wszystko razem wrzasło,

Zapomnieli wszystkiego, nawet Bernardyna,

Tylko śpiewali krzycząc: "Wódki, miodu, wina!"

Tabakierkę, kichaniem melodyję zmieszał

Chwalicie mą tabakę, Mości Dobrodzieje,

Obaczcież, co się wewnątrz tabakierki dzieje.

"Chwalicie mą tabakę, Mości Dobrodzieje,

390 Tu, wycierając chustką zabrudzone denko,

Pokazał malowaną armiją, malenką

"Przypatrzcie się - rzekł Robak - tej groźnej postawie;

Zgadnijcie, czyja?

- Wszyscy patrzyli ciekawie.-

Wielki to człowiek, cesarz, ale nie Moskali,

Ich carowie tabaki nigdy nie bierali".

400 "Wielki człowiek - zawołał Cydzik - a w kapocie?

Bo u Moskalów lada jenerał, Mospanie,

"Ba - przerwał Rymsza - przecież widziałem za młodu

Kościuszkę, Naczelnika naszego narodu:

Wielki człowiek!

A chodził w krakowskiej sukmanie,

Odparł Wilbik.

- To przecież zwano taratatką".

410 Krzyknął Mickiewicz.

Zatem wszczynały się swary

O różnych taratatki kształtach i czamary.

Do swojej tabakiery; częstował, kichali,

Życzyli sobie zdrowia, on rzecz ciągnął daléj:

"Gdy cesarz Napoleon w potyczce zażywa

Na przykład pod Austerlic: Francuzi tak stali

420 Cesarz patrzył i milczał.

Co Francuzi strzelą,

To Moskale półkami jak trawa się ścielą.

Półk za półkiem cwałował i spadał z kulbaki;

Co półk spadnie, to Cesarz zażyje tabaki;

Konstantym i z niemieckim cesarzem Franciszkiem,

W nogi z pola; więc Cesarz, widząc, że po walce,

430 "Ach! - zawołał Skołuba.

- Mój Księże Kwestarzu!

"Mospanie - rzekł Bernardyn - babska rzecz narzekać,

A żydowska rzecz ręce założywszy czekać,

Z Napoleonem pobić Moskalów nie sztuka.

Brzydkie Prusactwo zdeptał.

Anglików wyrzucił

Het za morze, Moskalom zapewne wygodzi;

Napoleon, sam wszystkich pobiwszy, nareszcie

Powie: <<Obejdę się ja bez was, kto jesteście?>>

Trzeba czeladkę zebrać i stoły pownosić,

Oczyścić dom, powtarzam, oczyścić dom, dzieci!"

"Jakże to dom oczyścić?

Jak to Ksiądz rozumie?

460 Jutro będę dla sprawy w powiatowem mieście

Rzekł Ekonom - rad będzie Księdzu pan Chorąży;

Wszakże na Litwie stare powiada przysłowie:

Szczęśliwy człowiek, jako kwestarz w Niehrymowie!"

"I do nas - rzekł Zubkowski - wstąp, jeżeli łaska;

470 "I do nas" - rzekł Skołuba.

- "Do nas" - Terajewicz,

Tak cała szlachta prośbą i obietnicami

Przeprowadzała księdza; on już był za drzwiami.

Który leciał gościńcem w cwał, bez kapelusza,

Z głową schyloną, bladem, posępnem obliczem,

Ten widok bardzo księdza Bernardyna zmieszał,

Więc za młodzieńcem kroki szybkiemi pośpieszał

Czerniła się na całym brzegu widnokręga.

Myśliwiec krąży koło puszcz litewskich łoża,

Lecz obce mu ich wnętrzne serca tajemnice;

Obronny trzęsawicą, tysiącem strumieni

Gniazdami os, szerszeniów, kłębami wężowisk.

Gdybyś i te zapory zmógł nadludzkiem męstwem,

Dalej spotkać się z większem masz niebezpieczeństwem:

Małe jeziorka trawą zarosłe na poły,

Łyse, skarłowaciałe, robaczliwe, chore,

Pochyliwszy konary mchem kołtunowate

I pnie garbiąc brzydkiemi grzybami brodate,

Siedzą wokoło wody jak czarownic kupa

Za temi jeziorkami już nie tylko krokiem,

Ale daremnie nawet zapuszczać się okiem,

Ciągnie się bardzo piękna, żyzna okolica:

Główna królestwa zwierząt i roślin stolica.

I żarłoczny Rosomak, jak czujne ministry;

Dalej zaś, jak podwładni szlachetni wasale,

Mieszkają Dziki, Wilki i Łosie rogale.

Nad głowami Sokoły i Orłowie dzicy,

Żyjący z pańskich stołów dworscy zausznicy.

Te pary zwierząt głowne i patryjarchalne,

Ukryte w jądrze puszczy, światu niewidzialne,

530 A sami we stolicy używają wczasu;

Lecz starzy umierają śmiercią naturalną.

Ptaki składają pióra, czworonogi sierci.

Niedźwiedź, gdy zjadłszy zęby, strawy nie przeżuwa,

Jeszcze cywilizacją ludzką nie popsuci,

Nie znają pojedynków ni wojennej sztuki.

Toby środkiem bestyi przechodził spokojny;

Wnętrznej ich okropności rażone widokiem,

Uciekają skowycząc, z obłąkanym wzrokiem;

Drżą jeszcze u nóg jego, strachem opętane.

Ale czyli pasieki zwabiła cię wonność,

Czy uczułeś do owsa dojrzałego skłonność,

I zaraz obsaczniki, chytre nasłał szpiegi,

Postawiwszy szeregi, odwrót ci zamyka.

Cicho - próżno myśliwi natężają ucha;

Próżno, jak najciekawszej mowy, każdy słucha

Milczenia, długo w miejscu nieruchomy czeka;

A strzelcy obróciwszy do lasu dwórurki,

Patrzą Wojskiego: ukląkł, ziemię uchem pyta;

Jako w twarzy lekarza wzrok przyjacioł czyta

"Jest!

jest!" - wyrzekł półgłosem, zerwał się na nogi.

On słyszał!

Oni jeszcze słuchali - nareszcie

Wszystkie razem ogary rozpierzchnioną zgrają

Ujadają: już nie jest to powolne granie

Psów goniących zająca, lisa albo łanie,

Na oko gonią - nagle ustał krzyk pogoni,

Doszli zwierza; wrzask znowu, skowyt; zwierz się broni

I zapewne kaleczy: śród ogarów grania

Chcą pierwsi spotkać zwierza; choć Wojski ostrzegał,

610 Choć Wojski stanowiska na koniu obiegał,

Nie było rady!

Wszyscy pomimo zakazu

Ryk okropny!

boleści, wściekłości, rozpaczy;

620 Tamci kurki odwodzą, a wszyscy się cieszą,

Strzelcy i obławnicy poszli jedną stroną

Wojski, Tadeusz, Hrabia, z kilką obławników.

I przedniemi łapami to drzewa korzenie,

To pniaki osmalone, to wrosłe kamienie

Runął wprost na ostatnich strażników obławy:

Hrabię i Tadeusza.

Oni bez obawy

Aż oba jednym razem pociągnęli kurki

(Niedoświadczeni!), razem zagrzmiały dwórurki;

Chybili.

Niedźwiedź skoczył, oni tuż utkwiony

Oszczep jeden chwycili czterema ramiony.

Wielkiego, czerwonego dwa rzędy kłów błyska

Jak gdyby na komendę razem wystrzelili.

660 Przewróciwszy się młyńcem, cielska krwawe brzemię

Rozjuszona Strapczyna i Sprawnik zajadły.

Swój róg bawoli, długi, cętkowany, kręty

Umilkli strzelce, stali szczwacze zadziwieni

Mocą, czystością, dziwną harmoniją pieni.

Jeszcze raz przed uszami myśliwców rozwinął;

Przeciągając się, długo, przeraźliwie wyje;

Znowu, jakby w niedźwiedzie rozwarłszy się garło,

Ryknął; potem beczenie żubra wiatr rozdarło.

Wysłuchawszy rogowej arcydzieło sztuki,

Powtarzały je dęby dębom, bukom buki.

Dmie znowu: jakby w rogu były setne rogi,

Słychać zmieszane wrzaski szczwania, gniewu, trwogi,

Podniósł róg, i tryumfu hymn uderzył w chmury.

I szła muzyka coraz szersza, coraz dalsza,

Coraz cichsza i coraz czystsza, doskonalsza,

Rozkrzyżował; róg opadł, na pasie rzemiennym

Chwiał się.

Wojski z obliczem nabrzmiałem, promiennem,

Z oczyma wzniesionemi, stał jakby natchniony,

Łowiąc uchem ostatnie znikające tony.

710 A tymczasem zagrzmiało tysiące oklasków,

Tysiące powinszowań i wiwatnych wrzasków.

Leżał krwią opryskany, kulami przeszyty,

Piersiami w gęszczę trawy wplątany i wbity,

Rozprzestrzenił szeroko przednie krzyżem łapy,

Pjawki Podkomorzego dzierżą go pod uszy,

Sprawnik i dusząc gardziel, krew czarną wysysał.

Zaczem Wojski rozkazał kij żelazny włożyć

Kolbami przewrócono na wznak zwierza zwłoki

"A co? - krzyknął Asesor, kręcąc strzelby rurą -

A co, fuzyjka moja?

Górą nasi, górą!

A co, fuzyjka moja?

Niewielka ptaszyna 34,

Tu pokazywał strzelbę przedziwnej roboty

"Ja biegłem - przerwał Rejent, otarłszy pot z czoła -

Stój na miejscu!

Jak tam stać?

Niedźwiedź w pole wali,

Rwąc z kopyta jak zając, coraz daléj, daléj,

740 Jak też wziąłem na oko; postójże, marucha!

Tęga strzelba, prawdziwa to Sagalasówka,

Napis: <<Sagalas London á Bałabanówka>>.

"Jak to - parsknął Asesor - do kroćset niedźwiedzi!

"Słuchaj no - odparł Rejent - tu, Panie, nie śledztwo,

Tu obława; tu wszystkich weźmiem na świadectwo".

Ci stronę Asesora, ci brali Rejenta;

Czy szarpentyną, czyli nawet z pistoletu;

Na pojedynek nasze pozwolenie dajem.

Oba ludzie uczciwi, szlachta z prapradziadów,

Jeden zwał się Domejko, a drugi Dowejko,

Do niedźwiedzicy oba razem wystrzelili:

Kto zabił, trudno dociec; strasznie się kłócili

Pojedynek ten wiele narobił hałasu;

Opowiem od początku historyję całą".

On niedźwiedzia z uwagą dokoła obchodził,

Znalazł kulę, wydobył, suknią ochędożył,

Przymierzył do ładunku, do flinty przyłożył;

780 Ona z tej Horeszkowskiej wyszła jednorurki

A niedźwiedź z tyłu już - już na Hrabiego głowie,

Ostatniego z Horeszków!

chociaż po kądzieli.

<<Jezus Maria!>> krzyknąłem; i Pańscy anieli

Zesłali mi na pomoc księdza Bernardyna.

On nas wszystkich zawstydził; oj, dzielny księżyna!

Między dwie głowy strzelić!

Sto kroków!

Nie chybić!

I w sam środek paszczęki!

Tak mu zęby wybić!

Panowie!

Długo żyję, jednego widziałem

Ów Jacek, vulgo Wąsal; nazwiska nie wspomnę.

800 Ale mu nie czas teraz dojeżdżać niedźwiedzi:

Chwała Księdzu!

Dwom ludziom on życie ocalił,

Pójdź, Księże, wypijemy zdrowie Jegomości".

810 Podskoczył ku Hrabiemu i Tadeuszowi,

Suche chrosty i pniaki rzucono do stosu;

Bucha ogień, wyrasta szara sosna dymu

Nad płomieniem oszczepy złożono w koziołki,

Na grotach zawieszono brzuchate kociołki;

I chleb.

Wybiera z nich największy kufel kryształowy

Wódka to gdańska, napój miły dla Polaka.

"Niech żyje - krzyknął Sędzia, w górę wznosząc flaszę -

Miasto Gdańsk!

niegdyś nasze, będzie znowu nasze!"

830 Zaczęło złoto kapać i błyskać na słońcu 35.

Bierze się doń siekana, kwaszona kapusta,

850 Wre para jak w kraterze zagasłych wulkanów.

Zwierza na wóz włożyli, sami na koń siedli,

Radzi wszyscy, rozmowni, oprócz Asesora

A ten - bałabanowskiej swej Sagalasówki.

Hrabia też i Tadeusz jadą nieweseli,

Bo na Litwie - kto zwierza wypuści z obławy,

860 Długo musi pracować, nim poprawi sławy.

Tadeusz utrzymywał, że będąc silniejszy

I do robienia ciężkim oszczepem zręczniejszy,

Chciał wyręczyć Hrabiego: tak sobie niekiedy

Przymawiali śród gwaru i wrzasku czeredy.

Wesoły był nadzwyczaj i bardzo rozmowny;

870 Kończył im o Dowejce i Domejce powieść:

"Asesorze, jeżeli chciałem, byś z Rejentem

Pojedynkował, nie myśl, że jestem zawziętym

Chciałem wam komedyję niby to wyprawić,

Wznowić koncept, który ja lat temu czterdzieście

"Domejki i Dowejki wszystkie sprzeciwieństwa

Przyjaciele Dowejki skarbili stronników,

Szepnął ktoś do szlachcica: <<Daj kreskę Dowejce!>>,

<<Wiwat Dowejko!>> - drudzy krzyknęli: <<Domejko!>>

890 Bił się w szable z Domejką i dostał dwie rany;

Dziwnym trafem z Dowejką zjechał się u promu;

Pyta sąsiada: kto on?

odpowie: Dowejko;

Nie czekając dobywa rapier spod kirejki:

Czach, czach, i za Domejkę podciął wąs Dowejki.

Żeby na polowaniu tak się wydarzyło,

Że stali blisko siebie oba imiennicy

900 I do jednej strzelili razem niedźwiedzicy.

Strzelby z jednym kalibrem miało wiele osób.

Kto zabił niedźwiedzicę?

dojdźże!

jaki sposób?

Tu już krzyknęli: <<Dosyć!

Trzeba raz rzecz skończyć.

Zmienili broń; od szabel szło na pistolety.

Stają, krzyczym, że nadto przybliżyli mety;

Oba tęgo strzelali.

- <<Sekunduj, Hreczecha!>>

<<Zgoda - rzekłem - niech zaraz dół wykopie klecha:

920 Chcecie strzelać się, rury oparłszy na brzuchy?

Jako sekundant skórę rozciągnę na ziemi

<<Zgoda!>> - wrzaśli.

Czas? - jutro, miejsce? - karczma Usza.

Rozjechali się.

Ja zaś do Wirgilijusza".

Psy wzięto na obławę, wiedząc, że z powrotem

Rejent też i Asesor chcieli końmi natrzeć;

Nikomu krokiem ruszyć z miejsca nie dozwolę;

Skoki pod nim sterczały jakby cztery pręty,

Po wierzchu, jak jaskółka wodę całująca.

Jakby jakaś przez pole suwała się źmija,

950 A psami jak podwójnym ogonem wywija.

Owa źmija im dalej, tym bardziej dłużeje,

960 Zdawały się naradzać, oskarżać nawzajem;

Spuściły uszy, tulą do brzucha ogony

Asesor rzucał okiem, ale niewesoło,

Potem zaczęli oba słuchaczom wywodzić:

Gadali o nim, świeżą obławą zajęci.

Widząc, że uciekł, głowę obojętnie zwrócił

I kończył rzecz przerwaną:

980 "Na czem więc stanąłem?

Aha!

na tem, że obu za słowo ująłem,

Szlachta w krzyk: <<Toż śmierć pewna!

Prawie rura w rurę!>>

Wszak wiecie Waćpanowie, jak królowa Dydo

Wytargowała sobie taki ziemi kawał, 36

990 Na tym kawałku ziemi stanęła Kartago!

Jedzie Dowejko, z drugiej na koniu Domejko.

Postawiłem Dowejkę na zwierza ogonie

Z jednej strony, Domejkę zaś na drugiej stronie.

<<Pukajcie teraz - rzekłem - choć przez całe życie,

Domejko pojął siostrę szwagra, Dowejkównę,

Podzielili majątek na dwie części równe,

Księga piąta: Kłótnia

Treść:

A Telimena w głębi samotnego dworu

Zaczyna polowanie.

Wprawdzie nieruchoma

Siedzi z założonemi na piersiach rękoma,

Hrabię i Tadeusza.

Hrabia, panicz młody,

Wielkiego domu dziedzic, powabnej urody;

Już trochę zakochany!

Cóż?

może się zmienić!

Z kobietą kilku laty starszą!

niebogatą!

I sama siebie pilnym obejrzała okiem,

A Tadeusz?

prostaczek!

poczciwy chłopczyna!

Pilnowany, niełacno zerwie pierwsze związki,

Przy tem dla Telimeny ma już obowiązki,

Długo serce młodzieńca proste i dziewicze

Chowa wdzięczność za pierwsze miłości słodycze!

Wszystko to Telimena dokładnie wiedziała,

Lecz co powiedzą ludzie?

Można im zejść z oczu,

Młodego chłopca na świat wielki wyprowadzić,

40 Kroki jego kierować, pomagać mu, radzić,

Niebogata, lecz za to urodzeniem równa,

Z domu senatorskiego, jest dygnitarzówna.

Jeżeliby do skutku przyszło ożenienie,

50 Telimena w ich domu miałaby schronienie

Dla młodego małżeństwa byłaby jak matka.

Woła przez okno Zosię bawiącą się w sadzie.

Stała, trzymając w ręku podniesione sito;

Toczą się kłębkiem, stamtąd kogutki czubate,

Wstrząsając koralowe na głowach szyszaki

Szeroko wyciągają ostrożaste pięty;

Sarkając na trzpiotalstwo swej krzykliwej żony;

Owdzie pawie jak tratwy długimi ogony

Upada jak kiść śniegu gołąb srebrnopióry.

W pośrodku zielonego okręgu murawy

Ściska się okrąg ptastwa krzykliwy, ruchawy,

Opasany gołębi sznurem na kształt wstęgi

Robi się dla zaprawy litewskich rosołów;

Zosia je wykradając z szafek ochmistrzyni

Usłyszała wołanie: "Zosiu!"

To głos cioci!

Sypnęła razem ptastwu ostatek łakoci,

A sama, kręcąc sito jako tanecznica

Bębenek i w takt bijąc, swawolna dziewica

Jęła skakać przez pawie, gołębie i kury:

90 Zmieszane ptastwo tłumnie furknęło do góry.

Zosia, stopami ledwie dotykając ziemi,

Zdawała się najwyżej bujać między niemi;

Przodem gołębie białe, które w biegu płoszy,

Leciały jak przed wozem bogini rozkoszy.

I na kolanach ciotki zadyszana siadła;

Telimena, całując i głaszcząc pod brodę,

(Bo prawdziwie kochała swą wychowanicę).

100 Ale znowu poważnie nastroiła lice,

Dzierżąc palec przy ustach, temi rzekła słowy:

Rok czternasty, czas rzucić indyki i kurki;

Fi!

to godna zabawka dygnitarskiej córki!

Napieściłaś się!

Zosiu!

patrząc, serce boli;

Opaliłaś okropnie płeć, czysta Cyganka,

Już ja temu wszystkiemu na przyszłość zaradzę;

Do salonu, do gości - gości mamy siła,

Patrzajżeż, ażebyś mnie wstydu nie zrobiła".

I ciotce zawisnąwszy oburącz na łonie,

"Ach, Ciociu!

już tak dawno nie widziałam gości!

"Sędzia - przerwała ciotka - ciągle mi dokuczał,

Że już jesteś dorosłą; sam nie wie, co plecie,

Dziaduś, nigdy na wielkim niebywały świecie.

Lecz niechaj ukształcona, dorosła panienka

Słowa jej podsłuchiwa i drugim powtarza;

Nie zapomniałaś jeszcze całkiem Petersburka.

No, Zosio, toaletę rób, dostań tam z biórka,

Nagotowane znajdziesz wszystko do ubrania.

W naczynie srebrne wody wylano konewkę;

Z pomocą sługi ręce, oblicze i szyję.

Telimena otwiera petersburskie składy,

150 Dobywa flaszki perfum, słoiki pomady,

Pokrapia Zosię wkoło wyborną perfumą

(Woń napełniła izbę), włos namaszcza gumą.

Zosia kładnie pończoszki białe, ażurowe,

I trzewiki warszawskie białe, atłasowe;

Tymczasem pokojowa sznurowała stanik,

Potem rzuciła na gors pannie pudermanik;

Zaczęto przypieczone zbierać papiloty,

160 Pokojowa zaś świeżo zebrane bławatki

Uwiązawszy w plecionkę daje Telimenie;

Zdjęto puderman, całe ubranie gotowe.

Zosia białą sukienkę wrzuciła przez głowę,

Chusteczkę batystową białą w ręku zwija

Telimena uważa znawczyni oczyma,

Musztruje siostrzenicę, gniewa się i zżyma;

"Ach, Ciociu! - rzekła smutnie Zosia - cóż ja winna?

"Już - rzekła ciotka - z dwojga złego lepiej z ptastwem

Niż z tem, co u nas dotąd gościło, plugastwem;

I palestra z fajkami!

To mi kawalery!

Nabrałabyś się od nich pięknej manijery.

190 Mamy przecież uczciwe towarzystwo w domu.

Pan, dobrze wychowany, krewny Wojewody,

Pamiętaj być mu grzeczną..."

Słychać rżenie koni!

Wziąwszy Zosię pod rękę, pobiegła do sali.

Myśliwi na pokoje jeszcze nie wchadzali,

Musieli po komnatach odmieniać swą odzież,

200 Pierwsza wpadła młodzież,

Telimena sprawuje obowiązki pani,

Wita wchodzących, sadza, rozmową zabawia

I siostrzenicę wszystkim z kolei przedstawia:

Naprzód Tadeuszowi, jako krewną bliską;

Zosia grzecznie dygnęła, on skłonił się nisko,

Ale spójrzawszy w oczy Zosi, tak się strwożył,

Uczuł się nieszczęśliwym bardzo - poznał Zosię!

Dostrzegła Telimena, iż pierwsze spojrzenie

Nie odgadła wszystkiego, przecież pomieszana

Wreszcie czas upatrzywszy ku niemu podbiega:

Tadeusz nieruchomy, na łokciu oparty,

Nic nie gadając, marszczył brwi i usta krzywił:

230 Tym bardziej Telimenę pomieszał i ździwił

Powstała zagniewana i ostremi słowy

Poczęła nań przymówki sypać i wyrzuty;

Porwał się i Tadeusz jak żądłem ukłuty;

Krzesło nogą odepchnął i z pokoju runął,

Trzasnąwszy drzwi za sobą.

Szczęściem, że tej sceny

240 Wyleciawszy przez bramę, biegł prosto na pole;

Pluska się i nurtuje, myśląc, że uciecze,

I trafił, czy umyślnie, czyli też przypadkiem,

250 Gdzie dostał ów bilecik, zadatek kochania,

Miejsce, jak wiemy, zwane Świątynią dumania.

Telimena, samotna, w myślach pogrążona,

Od wczorajszej postacią i strojem odmienna,

Twarz schyloną w otwarte utuliła dłonie,

260 Długo poglądał niemy, ukryty za drzewem,

Rozkrzyżowana, z włosem rozpuszczonym, blada,

Pędzi w las, podskakuje, przyklęka, upada

Skoczył Tadeusz, myśląc, że jest pomieszana

Pochodziły te ruchy.

U bliskiej brzeziny

Było wielkie mrowisko.

Owad gospodarny

Lubił szczególnie zwiedzać Świątynię dumania;

280 Wydeptał drogę, którą wiodł swoje szeregi.

Nieszczęściem, Telimena siedziała śród drożki;

Mrówki znęcone blaskiem bieluchnej pończoszki,

Wbiegły, gęsto zaczęły łaskotać i kąsać,

Telimena musiała uciekać, otrząsać,

I nie wiedzieć, jak długo trwałaby rozmowa,

Hasło wieczerzy.

Pora powracać do domu,

Może szukają?

razem wracać nie wypada;

300 Błysła zakapturzona, chuda twarz Robaka,

Nie dbając na wyraźne Sędziego zakazy,

I kredens doń (jak mówi) zaintromitował.

310 Podkomorzy najwyższe brał miejsce za stołem;

Po prawej stronie męża ma Podkomorzyna.

Żegnając po łacinie, stół pobłogosławił;

I chłodnik zabielany milcząc żwawo jedli.

320 W towarzystwie kielichów węgrzyna, malagi;

Jedzą, piją, a milczą wszyscy.

Nigdy pono,

Od czasu jako mury zamku podźwigniono,

Który uraczał hojnie tylu szlachty bratów,

Tyle wesołych słyszał i odbił wiwatów,

Nie pamiętano takiej posępnej wieczerzy;

Tylko pukanie korków i brzęki talerzy

Odbijała zamkowa sień wielka i pusta:

Mnogie były powody milczenia: Myśliwi

330 Powrócili z ostępu dosyć gadatliwi;

Lecz gdy zapał ochłonął, myśląc nad obławą,

Trzebaż było, ażeby jeden kaptur popi,

Przepisał wszystkich strzelców powiatu?

O wstydzie!

Cóż o tem będą gadać w Oszmianie i Lidzie,

I omykiem spod gaju kiwając, urąga,

Siedzieli z pochylonem ku misie obliczem.

Asesor nowe jeszcze miał powody żalów,

Pomieszana, zaledwie śmie nań rzucić okiem.

Chciała zasępionego Hrabiego zabawić,

Słuchając Telimeny, czoło podniosł hardo,

Brwi zmarszczył, spójrzał na nią ledwie nie z pogardą;

Nalewa jej do szklanki, talerze przynosi,

Prawi tysiąc grzeczności, kłania się, uśmiécha,

Czasem oczy wywraca i głęboko wzdycha.

Widać przecież, pomimo tak zręczne łudzenie,

Bo głowę odwracając niby nieumyślnie,

Coraz ku Telimenie groźnem okiem błyśnie.

Ruszywszy ramionami, myśliła: dziwaczy.

Wreszcie, nowym zalotom Hrabiego dość rada,

Zwróciła się do swego drugiego sąsiada.

Że Telimena zbytnie do zalotów skora;

Nieskromnie - a dopiero, kiedy podniosł oko!

Aż przeląkł się; bystrzejsze teraz miał źrenice:

Ledwie spójrzał w rumiane Telimeny lice,

Przebóg!

naróżowana!

Czy róż w złym gatunku,

Rozmawiając za blisko, omusknął z bielidła

Karmin, lżejszy od pyłków motylego skrzydła.

Telimena wracała nazbyt śpieszno z lasu

Około ust szczególniej widne były piegi.

Nuż oczy Tadeusza, jako chytre szpiegi,

Darmo chce brak miłości zastąpić sumnieniem,

Już ten wzrok, jako księżyc światły, a bez ciepła,

Podsłuchiwać, co Zosia mówiła do Hrabi.

Dziewczyna, uprzejmością Hrabiego ujęta,

Zrazu rumieniła się spuściwszy oczęta,

O jakiemś niespodzianem w ogrodzie spotkaniu,

O jakiemś po łopuchach i grzędach stąpaniu.

410 Tadeusz, wyciągnąwszy co najdłużej uszy,

Połykał gorzkie słowa i przetrawiał w duszy,

Okropną miał biesiadę.

Jak w ogrodzie źmija

Dwoistem żądłem zioło zatrute wypija,

Grożąc stopie, co na nią nieostróżnie biegnie,

Tak Tadeusz, opiły trucizną zazdrości,

W najweselszem zebraniu niech się kilku gniewa,

420 Strzelcy dawniej milczeli, druga stołu strona

Umilkła, Tadeusza żółcią zarażona.

Nawet pan Podkomorzy, nadzwyczaj ponury,

Zdaniem wszystkich najpierwsze partyje w powiecie,

Milczące, zaniedbane od milczącej młodzi.

Gościnnego Sędziego również to obchodzi;

Wojski zaś, uważając, że tak wszyscy milczą,

Sam gawęda, i lubił niezmiernie gaduły.

Na polowaniach, zjazdach, sejmikowych radach;

Pacierze różańcowe albo gadać bajki;

Stąd też nieprzyjacielem zabitym był fajki,

440 Wymyślonej od Niemców, by nas scudzoziemczyć;

Mawiał: "Polskę oniemić - jest to Polskę zniemczyć".

Starzec, wiek przegwarzywszy, chciał spoczywać w gwarze;

Uśpieni kół tarkotem, ledwie staną osie,

Budzą się, krzycząc z trwogą: "A Słowo stało się..."

Odkłonili się oba, co znaczy: "prosiemy".

450 Wojski zagaił:

"Śmiałbym upraszać młodzieży,

Jako myśliwiec, który nabój rdzawi w strzelbie;

Dlatego ja rozmowność naszych przodków wielbię.

Ale aby nawzajem mogli się wygadać,

460 Strzelców i obławników, ogary, wystrzały

Wywoływano na plac; powstawała wrzawa,

Miła uchu myśliwców jak druga obława.

Pono z Robakowego wzniosła się kaptura!

Trafiać, chybiać, poprawiać - to kolej strzelecka.

Ja sam, chociaż ze strzelbą włoczę się od dziecka,

Chybiałem; chybiał sławny ów strzelec Tułoszczyk,

Wypuszczenia z obławy, że oba panicze

Zwierzowi jak należy kroku nie dostali,

Ani gani: bo zmykać, mając naboj w rurze

Znaczyło po staremu: być tchórzem nad tchórze;

Nie przypuściwszy zwierza, nie wziąwszy do celu,

480 Kto przypuści do siebie zwierza jak należy,

Jeśli chybił, cofnąć się może bez sromoty

Kochany Tadeuszku i Wielmożny Grafie!

Ilekroć zaś wspomnicie o dzisiejszym trafie,

Wspomnijcie też starego Wojskiego przestrogę:

Gdy Asesor półgębkiem podszepnął: "dziewczyny";

Powtarzano z kolei przestrogę Hreczechy,

Mianowicie ostatnie słowo, ci: "źwierzyny",

Rejent szepnął: "kobiety", Asesor: "kokiety",

Utkwiwszy w Telimenie oczy jak sztylety.

500 Nie myślił wcale Wojski przymawiać nikomu

I zaczął, nalewając sobie kielich wina:

"Nadaremnie oczyma szukam Bernardyna;

Chciałbym mu opowiedzieć wypadek ciekawy,

Podobny do zdarzenia dzisiejszej obławy.

510 Ja zaś znałem drugiego; równie trafnym strzałem

Kiedy do nalibockich zaciągnęli lasów

Tadeusz Rejtan poseł i książę Denassow.

Nie zazdrościli sławie szlachcica panowie,

Nadawali mu wielkich prezentów bez liku

I o strzale powiem wam jak naoczny świadek,

Bo to był dzisiejszemu podobny przypadek,

Posłowi Rejtanowi i księciu Denassow".

"Piję zdrowie Robaka, Wojski, w ręce wasze!

Jeśli datkiem nie możem Kwestarza zbogacić,

Postaramy się przecież za proch mu zapłacić;

530 Albo ją kupię choćby dziesiątkiem soboli.

Skórą tą rozporządzimy wedle naszej woli;

Skórę Jaśnie Wielmożny Pan nasz Podkomorzy

Strzelcy zaczęli szemrać, każdy coś powiadał,

Tamten - jak zwierza znalazł, ten - jak ranę zadał,

Tamten psiarnię nawołał, ów zwierza nawrócił

540 Jeden wielbiąc przymioty swojej Sanguszkówki,

Drugi bałabanowskiej swej Sagalasówki.

"Sędzio sąsiedzie - wreszcie wyrzekł Podkomorzy -

Pierwszą nagrodę słusznie zyskał sługa boży;

Wszyscy równi zręcznością, biegłością i męstwem.

Przecież dwóch dziś odznaczył los niebezpieczeństwem.

Dwaj byli niedźwiedziego najbliżsi pazura:

550 Pan Tadeusz ustąpi (jestem tego pewny),

Jako młodszy i jako gospodarza krewny;

Więc spolija opima weźmiesz, Mości Hrabia.

Niechaj pamiątką będzie dzisiejszej zabawy,

Godłem szczęścia łowczego, bodźcem przyszłej sławy".

Umilknął wesoł, myśląc, że Hrabię ucieszył;

Bo Hrabia na strzeleckiej komnaty wspomnienie

Mimowolnie wzrok podniosł: a te łby jelenie,

560 Te gałęziste rogi, jakby las wawrzynów

Te rzędami portretów zdobione filary,

Ozwały się doń zewsząd głosami przeszłości;

Biesiadnikiem Sopliców, swych odwiecznych wrogów!

A przy tem zawiść, którą czuł do Tadeusza,

Tym mocniej Hrabię przeciw Soplicom porusza.

Podkomorzy, zgadując, na co się zanosi,

"Godzieneś pochwał - rzecze - Hrabio, mój sąsiedzie,

580 Zgodą zakończyć moje sądy podkomorskie;

Mam już projekt zamiany, fundum wynagrodzić

Porządnie (jak zwykł zawsze) plan przyszłej zamiany:

Wskazują palcem, drudzy oczyma tam biegli,

590 W kąt.

Z kąta, kędy wisiał portret nieboszczyka,

Ostatniego z rodziny Horeszków, Stolnika,

Z małych drzwiczek, ukrytych pomiędzy filary

Gerwazy!

Poznano go po wzroście, po licach,

Po srebrzystych na żółtej kurcie Półkozicach.

W ręku trzymał błyszczący klucz, jakby puginał,

Dwa kurantowe, w szafach zamknięte zegary;

Południe wskazywały często o zachodzie;

Gerwazy nie przybrał się machinę naprawić,

Dręczył kluczem zegary każdego wieczora;

Właśnie teraz przypadła nakręcania pora.

Gdy Podkomorzy sprawą zajmował uwagę

610 Stron interesowanych, on pociągnął wagę:

Zgrzytnęły wyszczerbionym zębem koła rdzawe;

Wzdrygnął się Podkomorzy i przerwał rozprawę.

"Bracie - rzekł - odłoż nieco twą pilną robotę!"

Jeszcze silniej pociągnął drugiego ciężaru;

Trzepiocąc skrzydłem, zaczął ciąć kurantów nuty.

Ptak sztucznie wyrobiony, szkoda, że popsuty,

Zająkał się i piszczał, im daléj, tem gorzéj.

620 Goście w śmiech; musiał przerwać znowu Podkomorzy.

"Mości Kluczniku - krzyknął - lub raczej puszczyku,

Prawą rękę poważnie na zegar położył,

"Podkomorzeńku! - krzyknął.

- Wolne pańskie żarty.

"Za drzwi z nim !"

- Podkomorzy krzyknął.

- "Panie Hrabia!

-

Zawołał Klucznik.

- Widzisz Pan, co się wyrabia?

Że Pan jadasz i pijasz z temi Soplicami?

Trzebaż jeszcze, aby mnie, zamku urzędnika,

Gerwazego Rębajłę, Horeszków klucznika,

Lżyć w domu Panów moich?

I Panże to zniesie?"

Wtem Protazy zawołał trzykroć: "Uciszcie się!

Na ustąp!

Ja, Protazy Baltazar Brzechalski,

640 Dwojga imion, jenerał niegdyś trybunalski,

Vulgo woźny, woźneńską obdukcyją robię

I wizyją formalną, zamawiając sobie

Urodzonych tu wszystkich obecnych świadectwo

I pana Asesora wzywając na śledztwo

Z powodu Wielmożnego Sędziego Soplicy:

"Brzechaczu! - wrzasnął Klucznik.

- Ja cię wnet nauczę!"

Pewnie łeb Protazemu rozbiłby na ćwierci;

Ciasnym przejściem pomiędzy ścianami i ławą.

Wara! - zawołał.

- Sędzio!

nie wolno nikomu

"Bez waścinej pomocy ukarać potrafię

Zuchwałego szlachetkę; a Waść, Mości Grafie,

"Co mi? - odmruknął Hrabia.

- Dość już tej gawędy!

Nudźcie drugich waszymi względy i urzędy.

Dość już głupstwa zrobiłem wdając się z Waćpaństwem

W pijatyki, które się kończą grubijaństwem.

Zdacie mi sprawę z mego honoru obrazy.

Do widzenia po trzeźwu - pódź za mną, Gerwazy!"

Podkomorzy; właśnie swój kieliszek nalewał,

Gdy zuchwalstwem Hrabiego rażony jak gromem,

680 Oparłszy się o kielich butlem nieruchomym,

Oczy rozwarł szeroko, usta wpół otworzył;

Tak oblicze spłonęło, tak oko pałało.

Zerwał się mówić, pierwsze słowo niewyraźnie

Grafiątko!

ja cię...

Tomasz, karabelę!

Ja tu

690 Nauczę ciebie mores, błaźnie!

Daj go katu!

Względy, urzędy nudzą, uszko delikatne!

Fora za drzwi!

do korda!

Tomasz, karabelę!"

Mnie tu naprzód wyzwano; Protazy, pałasza!

Lecz Tadeusz Sędziego wstrzymał: "Panie Stryju,

Wielmożny Podkomorzy, czyż się Państwu godzi

Obaczym, czyli jesteś tak strasznym rycerzem;

Dziś uchodź, pókiś cały!"

Dobra była rada;

Ale z ostrego końca latały butelki

710 Koło Hrabiego głowy.

Strwożone kobiety

Zaczął cucić, ocierać.

Tymczasem Gerwazy,

Wystawiony na stołków i butelek razy,

Już zachwiał się, już czeladź zakasawszy pięście,

Zasłania starca, na krzyż rozpiąwszy rączęta.-

Wstrzymali się;

Gerwazy z wolna ustępował,

Podniosłszy w górę ławę ramiony silnemi,

Wziął Hrabię i tak oba ławą zasłonieni

Zdawał się pogrążony w dumaniu głębokiem;

I Sędziemu pogroził, Wojski głowę zwrócił,

Zażył dwakroć tabaki i przetarł powieki.

Chociaż Wojski Sędziemu był krewny daleki,

Ale w gościnnym jego domu zamieszkały,

O zdrowie przyjaciela był niezmiernie dbały.

Przypatrywał się zatem z ciekawością walce,

Indeksu, a żelazem zwrócony do łokcia,

Już była zaniechana podówczas na Litwie,

Znajoma tylko starym; Klucznik jej probował

Nieraz w zwadach karczemnych.

Wojski w niej celował,

(Ostatniego z Horeszków, chociaż po kądzieli).

760 Gerwazy zbladnął, ławą Hrabiego zakłada,

Cofa się ku drzwiom.

"Łapaj!" - krzyknęła gromada.

Jako wilk obskoczony znienacka przy ścierwie

Trzasło ciche półkorcze... wilk zna je po trzasku,

Myśliwiec wpół schylony, na kolanie wsparty,

770 Wilk uszy spuszcza, ogon podtuliwszy zmyka,

Psiarnia z tryumfującym rzuca się hałasem

Ledwie pogrozi, psiarnia pierzcha ze skowytem:

Wstrzymując napastników oczyma i ławą,

"Łapaj!" - krzykniono znowu; tryumf był niedługi:

Bo nad głowami tłumu Klucznik niespodzianie

I z trzaskiem jął wyrywać ołowiane rury.

Wielką by klęskę zadał, uderzając z góry.

Nie śmieli kroku dostać słudzy potrwożeni

On, za krzesłem Sędziego stojąc niewzruszenie,

790 Ciągnął woźnieńskim głosem swoje oświadczenie,

Aż skończył i z pustego zszedł pobojowiska,

Kędy zostały trupy, ranni i zwaliska.

Miały zwichnione nogi, stół także kulawy,

Obnażony z obrusa, poległ na talerzach

Między licznemi kurcząt i jendyków ciały,

800 Wszystko do zwyczajnego wracało spoczynku.

Mrok zgęstniał; reszty pańskiej wspaniałej biesiady

Leżą, podobne uczcie nocnej, gdzie na Dziady

Zgromadzić się zaklęte mają nieboszczyki.

Już na poddaszu trzykroć krzyknęły puszczyki

Wyskakiwały na kształt potępieńców szczury...

Gryzą, piją; czasami w kącie zapomniana

810 Puknie na toast duchom butelka szampana.

Ale na drugiem piętrze, w izbie, którą zwano,

Choć była bez zwierciadeł, izbą zwierciadlaną,

I pierś surdutem, jakby płaszczem, udrapował.

Gerwazy chodził kroki wielkiemi po sali;

Obadwa zamyśleni, do siebie gadali:

"Pistolety - rzekł Hrabia - lub gdy chcą, pałasze".

820 "Zamek - rzekł Klucznik - i wieś, oboje to nasze".

"Stryja, synowca - wołał Hrabia - całe plemię

Wyzywaj!"

- "Zamek - wołał Klucznik - wieś i ziemie

Po co proces, Mopanku!

Sprawa jak dzień czysta:

Część gruntów oderwano w czasie Targowicy

I, jak Pan wie, oddano władaniu Soplicy.

830 Za koszta procesowe, za karę grabieży.

Mówiłem Panu zawsze: procesów zaniechać,

Mówiłem Panu zawsze: najechać, zajechać!

Co się tycze dawniejszych z Soplicami sprzéczek,

"Brawo! - rzekł Hrabia.

- Plan twój gotycko-sarmacki

Wiesz co?

Na całej Litwie narobim hałasu

Wyprawą niesłychaną od dawnego czasu.

Nasza wyprawa przecież krwi rozlanie wróży;

Gdym w Sycyliji bawił u pewnego księcia,

Rozbójnicy porwali w górach jego zięcia

I okupu od krewnych żądali zuchwale;

850 My, zebrawszy naprędce sługi i wasale,

Pierwszy wleciałem w tabor, więźnia uwolniłem.

Jaki piękny nasz powrót, rycersko-feudalny!

Wdzięczna zbawcy, ze łzami wpadła w me objęcia.

Palcami wskazywały mię wszystkie kobiety.

Nawet wydrukowano o całem zdarzeniu

860 Romans, gdzie wymieniony jestem po imieniu.

Romans ma tytuł: Hrabia, czyli tajemnice

Zamku Birbante-rokka.

Czy są tu ciemnice

W tym zamku?"

-

"Są - rzekł Klucznik - ogromne piwnice,

Ale puste!

Bo wino wypili Soplice".

"Dżokejów - dodał Hrabia - uzbroić we dworze,

Z włości wezwać wasalów!"

"Lokajów?

broń Boże!

-

870 Przerwał Gerwazy.

- Czy to zajazd jest hultajstwem?

Szlachta odwieczna, w której krew rycerska płynie;

Wszyscy przychylni panów Horeszków rodzinie,

Wszyscy nieprzyjaciele zabici Sopliców!

Stamtąd zbiorę ze trzystu wąsatych szlachciców;

Ale nim odszedł, spójrzał przez otwór strzelnicy

"Iluminujcie! - krzyknął.

- Jutro o tej porze

Ciężą mu coraz bardziej powieki brzemienne,

Zaczął wedle zwyczaju wieczorne pacierze.

Lecz między Ojczenaszem i Zdrowaś Maryją

900 Klucznik widzi Horeszki, swoje dawne pany,

Ci niosą karabele, drudzy buzdygany,

Każdy groźnie spoziera i pokręca wąsa,

Składa się karabelą, buzdyganem wstrząsa -

Poznał Stolnika; zaczął wkoło siebie żegnać

Odmawiał litaniją o czyscowych duszach.

910 Widzi tłum szlachty konnej, błyszczą karabele:

Z podniesionym nad głowę rapierem straszliwym

Leci; rozpięta na wiatr szumi taratatka,

I tak usnął ostatni Klucznik Horeszkowa.

Księga szósta: Zaścianek

Treść:

Pierwsze ruchy wojenne zajazdu - Wyprawa Protazego - Robak z panem Sędzią radzą o rzeczy publicznej - Dalszy ciąg wyprawy Protazego, bezskutecznej - Ustęp o konopiach - Zaścianek szlachecki Dobrzyn - Opisanie domostwa i osoby Maćka Dobrzyńskiego.

10 Na ziemi; bydło poźno na paszę ruszyło

I zdybało zające przy późnem śniadaniu;

Dziś, okryte tumanem, te mokrzycę chrupią,

I na wolnem powietrzu myślą użyć wczasu;

Głowę wciska w ramiona, oczy znowu mruży

20 I czeka słońca.

Kędyś u brzegów kałuży

Klekce bocian; na kopach siedzą wrony zmokłe,

Rozdziawiwszy się ciągną gawędy rozwlokłe,

Obrzydłe gospodarzom jako wróżby słoty.

Gospodarze już dawno wyszli do roboty.

Jak dzień słotny ponurą, tęskną, jednostajną,

Rząd kosiarzy otawę siekących wciąż brząka,

30 Pogwizdując piosenkę; z końcem każdej zwrotki

I pieśni brzmią jak muzyk niewidzialnych głosy.

W środku na snopie zboża ekonom usiadłszy,

Pogląda na gościniec, na drogi rozstajne

Kędy działy się jakieś rzeczy nadzwyczajne.

Panuje ruch niezwykły; stąd chłopska furmanka

Czwałem tarkocze, drugą i trzecią spotyka;

Wszyscy spieszą, ku różnym kierują się stronom.

Daremnie wołał, nie mógł zatrzymać nikogo

50 I, co dziwniejsza jeszcze, szczękanie pałaszy:

Bardzo to ekonoma i cieszy, i straszy.

O Francuzach, Dąbrowskim, o Napoleonie.

Miałyżby wojnę wróżyć ci jezdzcy?

te bronie?

Ekonom pobiegł wszystko Sędziemu powiedzieć,

Wczorajszej wstali z siebie nieradzi i smutni.

60 Próżno Wojszczanka damy na kabałę sprasza,

Mężczyznom próżno karty dają do mariasza:

Mężczyźni palą lulki, kobiety przy prątkach;

Nawet śpią muchy.

Wojski, rzuciwszy łopatkę,

Znudzony ciszą, idzie pomiędzy czeladkę.

Woli w kuchennej słuchać ochmistrzyni krzyków,

Groźb i razów kucharza, hałasu kuchcików;

Aż go powoli wprawił w przyjemne marzenie

70 Ruch jednostajny rożnów kręcących pieczenie.

Sędzia, skończywszy pozew, Protazego wzywa,

Skargę przeciw Hrabiemu głośno odczytywa:

O skrzywdzenie honoru, zelżywe wyrazy,

Obudwu o przechwałki, o koszta z powodu

Procesu - ciągnie w rejestr taktowy do grodu.

Pozew dziś trzeba wręczyć ustnie, oczywisto,

A na starość w szpitalach spoczywa kaleki,

Skoro usłyszy trąbę lub bęben daleki,

Przecież żupana ani kontusza nie kładzie,

One służą ku wielkiej sądowej paradzie;

Na podróż ma strój inny: szerokie rajtuzy

I kurtę, której poły, podpięte na guzy,

Można zakasać albo spuścić na kolana;

W Soplicowie zmieniano kampaniji plany.

Do Sędziego wpadł nagle Robak zadumany

Z tą panią Telimeną, kokietką i trzpiotką!

110 Jacek ją Telimenie dał na wychowanie,

Intryguje i pono Tadeuszka wabi;

Może do obu razem.

Obmyślmy więc środki,

Zły przykład i pomiędzy młokosami zwady,

Które mogą pomieszać twe prawne układy".

"Układy? - krzyknął Sędzia z niezwykłym zapałem -

"A to co? - przerwał Robak.

- Gdzie rozum?

gdzie głowa?

Co tu mi Wasze bajasz?

jaka burda nowa?"

"Nie z mej winy - rzekł Sędzia.

- Proces to wyjaśni:

Hrabia, pyszałek, głupiec, był przyczyną waśni,

Poświadczyłbyś, jak Hrabia srodze mnie obraził".

"Po coś Waść - krzyknął Robak - do tych ruin łaził?

Ale jeszcze raz zgodzę".

"Zgodzić?

Cóż to znaczy!

Przerwał Sędzia, tupnąwszy nogą.

- Patrzcie mnicha!

Dosyć zrobiłem głupstwa, z porady Waszeci,

Zwołując podkomorskie sądy po raz trzeci.

(I krzycząc chodził, tupał nogami obiema).

Prócz tego za wczorajszy niegrzeczny uczynek

Musi mnie deprekować, albo pojedynek!"

Bracie!

wspominać nie chcę wypadku strasznego.

Zabrała i Soplicom dała Targowica.

Jacek za grzech żałując, musiał był ślubować

Pod absolucją dobra te restytuować.

Wziął więc Zosię, Horeszków dziedziczkę ubogą,

Hodować, wychowanie jej opłacał drogo.

Chciał ją Tadeuszkowi swojemu wyswatać

160 I dziedziczce bez wstydu ustąpić grabieży".

"Lecz cóż to? - krzyknął Sędzia - co do mnie należy?

Ledwiem słyszał o jego życiu hajdamackiem,

Siedząc wtenczas retorem w jezuickiej szkole,

Potem u wojewody służąc za pacholę.

Przyjąłem, hodowałem, myślę o jej losie.

On Horeszkom dziesiąta woda na kisielu 39!

"Bracie! - rzekł ksiądz - ważne są do tego powody.

Oto w domu Ojczyznie potrzebniejszy będzie.

Słyszałeś pewnie, o czem już gadają wszędzie,

O czem ja wiadomostki przynosiłem nieraz:

Wojna o Polskę!

bracie!

Będziem Polakami!

Wojna niechybna!

Kiedy z poselstwem tajemnem

Napoleon już zbiera armiję ogromną,

Obok Francuzów ciągnie polskie wojsko całe,

190 Sędzia, słuchając, z wolna okulary składał

"Mój Robaku! - wołając - czy to tylko prawda?

Mój Robaku! - powtarzał - czy to tylko prawda?

Ileż razy zwodzono!

Pamiętasz?

gadali:

Wkracza do nas!

A on - co?

Pokój w Tylży zrobił!

"Prawda - zawołał Robak - jak Pan Bóg na niebie!"

"Błogosławioneż niechaj będą usta, które

To zwiastują! - rzekł Sędzia wznosząc ręce w górę.

-

Nie pożałujesz twego poselstwa, Robaku,

Do mojego kasztanka i gniadosza chwalił,

Czyż wypada..."

Załamał ręce Ksiądz zdziwiony.

Wlepiwszy oczy w Sędzię, ruszywszy ramiony,

I jeszczeż po tem wszystkim, com tobie powiedział,

Będziesz spokojnie, ręce założywszy, siedział,

Gdy działać trzeba!"

220 - Działać?

Cóż?

- Sędzia zapytał.

"Jeszcześ - rzekł Robak - z oczu moich nie wyczytał?

Uważ tylko: Francuzi uderzają z przodu?...

Powstanie jako pożar wkoło rozpostarło,

230 Gdybyśmy my, nabrawszy Moskwie harmat, znaków,

Zwycięzcy szli powitać wybawców rodaków?

Ciągniemy!

Napoleon widząc nasze lance

Pyta: Co to za wojsko?

My krzyczym: Powstańce,

Najjaśniejszy Cesarzu!

Litwa ochotnicy!

Pyta: Pod czyją wodzą?

- Sędziego Soplicy!

Bracie, póki Ponarom stać, Niemnowi płynąć,

Póty w Litwie Sopliców imieniowi słynąć;

Wnuków, prawnuków będzie Jagiełłów stolica

240 Wskazywać palcem, mówiąc: oto jest Soplica,

Urzędując i orząc mojej ziemi kawał;

Wyzwałem i zraniłem dwoch braci Buzwików,

Strzelców zebrać - rzecz łatwa; prochu mam dostatek,

Przypominam, iż Jankiel mówił, iż u siebie

Ja z synowcem na czele i? - jakoś to będzie !"

"O polska krwi!" - zawołał Bernardyn wzruszony,

Z otwartemi skoczywszy na Sędzię ramiony.

-

"Prawe dziecię Sopliców!

Tobie Bóg przeznacza

Oczyścić grzechy brata twojego, tułacza;

Kocham cię, jak gdybyśmy bracią sobie byli!

Przygotujemy wszystko, lecz wyjść nie czas jeszcze;

Francuza; co należy do cesarskiej rady,

Że się na niczem skończą wszystkie te układy,

Z rozkazem, żeby byli Litwini gotowi

Dowieść przychodzącemu Napoleonowi,

280 I żądają, ażeby Polskę przywrócono.

Poczciwy, dobry Polak; potrzebny nam taki;

W rewolucyjach bardzo potrzebne dziwaki,

Hrabia pan, ma u szlachty wielkie zachowanie;

Znając jego majątek, każdy szlachcic powie:

Biegę do niego zaraz".

"Niech się pierwszy zgłosi -

Rzekł Sędzia - niech przyjedzie tu, mnie niech przeprosi;

Bernardyn trzasnął drzwiami.

"No, szczęśliwa droga!"

-

Rzekł Sędzia.

300 Furknęła kałamaszka, ginie w mgły obłokach,

Tylko kiedy niekiedy kaptur mnicha bury

Bieży, staje, przysiada coraz, wznosi kitę

310 Krąży około domu: pałkę w ręku kręci,

Udaje, że obaczył kędyś bydło w szkodzie;

Tak zręcznie lawirując stanął przy ogrodzie;

Koło domu, jest pewny przytułek zwierzynie

W konopiach człowiek dworski, uchodząc kańczuka

Obie strony nie szczędzą wielkich usiłowań,

Ażeby stanowisko zająć konopiane,

330 Kryje atak i odwrót przed nieprzyjacielem.

Bo przypomniał z samego rośliny zapachu

Różne swoje dawniejsze woźnieńskie przypadki,

Jedne po drugich, biorąc konopie na świadki:

Rozkazał mu, oparłszy o piersi pistolet,

Jak później Wołodkowicz, pan dumny, zuchwały, 40

340 Co rozpędzał sejmiki, gwałcił trybunały,

Przyjąwszy urzędowy pozew, zdarł na sztuki

Sam nad Woźnego głową trzymał goły rapier,

Opędzać się od pozwów szablą lub nahajem

I ledwie woźny czasem usłyszał łajanie,

350 Ale Protazy o tej obyczajów zmianie

Odmawiał jego prośbom; dziś przyjął ofiarę

Dla naglącej potrzeby.

Woźny patrzy, czuwa -

I rozchylając gęstwę badylów, w jarzynie

Jako rybak pod wodą nurkujący płynie;

Dobywa pozew, czyta głośno oświadczenie.

Szczęściem znajoma!

Robak!

Zdziwili się oba.

I bardzo spieszył, bo drzwi zostawił otworem.

370 Widać, że się uzbrajał; leżały dwórurki

I sztucce na podłodze, dalej sztenfle, kurki

I narzędzia ślusarskie, któremi rynsztunki

Poprawiano; proch, papier: robiono ładunki.

Ale po coż broń ręczna?

Tu szabla bez głowy

Zardzewiała, tam leży szpada bez temlaku:

Zapewne wybierano oręż z tego braku

I poruszono nawet stare broni składy.

Robak obejrzał pilnie rusznice i szpady,

Ruszyli tłumnie, zbrojnie - drogą do Dobrzyna.

Męstwem swoich szlachciców, pięknością szlachcianek.

Obwołał pospolite ruszenie przez wici 41,

Chorąży województwa z samego Dobrzyna

Zmniejszona, zubożała; dawniej w pańskich dworach

Lub wojsku, na zajazdach, sejmikowych zborach,

Teraz zmuszeni sami pracować na siebie

Jako zaciężne chłopstwo!

Tylko że siermięgi

Najuboższych różni się od chłopskich katanek:

Zwykle chodzą w drylichach albo perkaliczkach,

I żną zboże, a nawet przędą - w rękawiczkach.

Językiem swoim tudzież wzrostem i postacią.

Wysokie czoła, czarne oczy, orle nosy;

Z Dobrzyńskiej Ziemi ród swój starożytny wiedli.

Zachowali mazurską mowę i zwyczaje.

410 Zawsze zwykł za patrona brać Koronijasza:

Świętego Bartłomieja albo Matyjasza.

Tak syn Macieja zawzdy zwał się Bartłomiejem,

Kobiety wszystkie chrzczono Kachny lub Maryny.

By rozeznać się wpośród takiej mieszaniny,

Brali różne przydomki, od jakiej zalety

Lub wady, tak mężczyźni, jako i kobiety.

Mężczyznom czasem kilka dawano przydomków

Na znak pogardy albo szacunku spółziomków;

420 Czasem jedenże szlachcic inaczej w Dobrzynie,

Dobrzyńskich naśladując, inna szlachta bliska

Brała również przydomki, zwane imioniska42.

Teraz ich każda prawie używa rodzina,

I były tam potrzebne, kiedy w reszcie kraju

Głupim naśladownictwem weszły do zwyczaju.

Odmieniwszy przydomek, ochrzcił się Zabokiem;

Toż Królikiem Dobrzyńscy mianują go sami,

A Litwini nazwali Maćkiem nad Maćkami.

Panował, stojąc między karczmą i kościołem.

Obok lamus, spichrz, gumno, obora i stajnie,

Wszystko nadzwyczaj stare, zgniłe; domu dachy

Po strzechach gumien - niby ogrody wiszące

Różnych roślin: pokrzywa i krokos czerwony,

Żółta dziewanna, szczyru barwiste ogony,

450 Gniazda ptastwa różnego, w strychach gołębniki,

Białe skaczą i ryją w niedeptanej darni.

Wielka, leżała kula żelazna działowa

460 Na dziedzińcu spomiędzy piołunu i chwastu

Wznoszą się stare szczęty krzyżów kilkunastu

Na ziemi nieświęconej; znak, że tu chowano

Poległych śmiercią nagłą i niespodziewaną.

Albo ucięte, albo noszą szabel znaki:

470 Pewnie tu probowano hartu zygmuntówek,

Któremi można śmiało ćwieki obciąć z główek

Nade drzwiami Dobrzyńskich widne były herby;

Lecz armaturę - serów zasłoniły pułki

I zasklepiły gęsto gniazdami jaskółki.

Pełno znajdziesz rynsztunków, jak w starej zbrojowni.

Pod dachem wiszą cztery ogromne szyszaki,

Ozdoby czół marsowych: dziś Wenery ptaki,

I pierścieniasty pancerz służą za drabinę,

W którą chłopiec zarzuca źrebcom dzięcielinę.

W kuchni kilka rapierów kucharka bezbożna

Buńczukiem, łupem z Wiednia, otrzepywa żarna:

Słowem, wygnała Marsa Ceres gospodarna

Nad Dobrzyńskiego domem, stodołą i gumnem.

490 Ale dziś muszą znowu ustąpić boginie:

Mars powraca.

O świcie zjawił się w Dobrzynie

Napełniają się ciżbą zaścianku ulice,

Starzy składają radę, młódź konie kulbaczy,

Kobiety zatrzymują, chłopcy się szamocą,

Trwa rada długa, tłumna, strasznie zamieszana,

Przełożyć całą sprawę ojcu Maciejowi.

Niskiego wzrostu, dawny konfederat barski.

Pamiętają i swoi, i nieprzyjaciele

Jego damaskowaną krzywą karabelę,

510 I której żartem skromne dał imię Rózeczki.

Z konfederata stał się stronnikiem królewskim

I trzymał z Tyzenhauzem, podskarbim litewskim;

Maciej opuścił znowu królewskie stronnictwo,

Nazywany był dawniej Kurkiem na kościele,

Może Maciej zbyt wojnę lubił; zwyciężony

Może, bystry polityk, duch czasu zbadywał

Siedział w domu, jak niedźwiedź, gdy ssie łapę w borze.

530 Do Wilna, gdzie służyli oba pod Jasińskim.

I tam z Rózeczką cudów dokazał odwagi.

Bronić pana Pocieja 43, który, odbieżany

Na placu boju, dostał dwadzieścia trzy rany.

Wrócili oba, każdy pokłuty jak sito.

Obrońcę Dobrzyńskiego wynagrodzić hojnie,

Lecz Dobrzyński odpisał: "Niech Pociej Macieja,

I polując na zwierza.

Było dość w Dobrzynie

Starych ludzi roztropnych, którzy po łacinie

Maciek, prostak ubogi, był najwięcej czczony,

Nie tylko jako rębacz Rózeczką wsławiony,

Znający dzieje kraju, rodziny podania,

Zarówno świadom prawa, jak i gospodarstwa.

Wiedział także sekreta strzelców i lekarstwa,

Przyznawano mu nawet (czemu pleban przeczy)

Wiadomość nadzwyczajnych i nadludzkich rzeczy.

I częściej niż kalendarz gospodarski zgadnie.

Czy wiciny wyprawiać, czy zboże zażynać,

Czy procesować, czyli zawierać układy,

Wpływu takiego starzec bynajmniej nie szukał,

570 Ledwie w niezmiernie ważnych sporach lub umowach

Pytany wyrzekł zdanie, i w niewielu słowach.

Myślano, że dzisiejszej podejmie się sprawy

Bo bijatykę lubił niezmiernie za młodu

I był nieprzyjacielem moskiewskiego rodu.

Nucąc piosenkę: "Kiedy ranne wstają zorze",

580 Ale coraz spadała; wiatr rozwinął dłonie

Tymczasem słonko z góry tysiącem promieni

Tło przetyka, posrebrza, wyzłaca, rumieni.

Dziewica, siedząc w dole, krośny ujedwabia

Zrzuca jej nitki srebra, złota i purpury,

Tworząc barwy i kwiaty - tak dziś ziemię całą

Wiatr tumanami osnuł, a słońce dzierżgało.

590 Maciej ogrzał się słońcem, zakończył pacierze

Jako narcyzy nagle wykwitłe nad trawę,

Przeświecają się oczki jak krwawe rubiny

Gęsto wszyte w aksamit zielonej darniny.

Patrzy, na koniec cała trzódka białopucha

Bieży do starca, liśćmi kapusty znęcona,

600 Bieży do starca, liśćmi kapusty znęcona,

Którzy szli do folwarku krokami prędkiémi.

Posłowie wyprawieni do Maćka po radę.

Z dala witając starca niskiemi ukłony,

Rzekli: "Niech będzie Jezus Chrystus pochwalony".

"Na wieki wieków, amen" - starzec odpowiedział,

Prosi do chaty; weszli, zasiadają ławę,

Dobrzyńscy prawie wszyscy; sąsiadów niemało

620 Z okolicznych zaścianków, zbrojni i bezbronni,

Stawią wozy, podjezdki do brzezinek wiążą,

Ciekawi skutku narad koło domu krążą:

Inni słuchają, w okna głowami wciśnieni.

Księga siódma: Rada

Treść:

Zbawienne rady Bartka, zwanego Prusak - Głos żołnierski Maćka Chrzciciela - Głos polityczny pana Buchmana - Jankiel radzi ku zgodzie, którą Scyzoryk rozcina - Rzecz Gerwazego, z której okazują się wielkie skutki wymowy sejmowej - Protestacja starego Maćka - Nagłe przybycie posiłków wojennych zrywa naradę - Hejże na Soplice!

Nazwany był Prusakiem od swych spółrodaków

Przez żart, bo nienawidził okropnie Prusaków,

Gazet pilny czytelnik, polityki świadom,

Mógł więc niemało światła udzielić obradom.

Ten tak rzecz kończył:

10 "Nie jest to, Panie Macieju,

Kościuszki świat takiego nie miał genijusza

Wojennego jak wielki Cesarz Bonaparte.

Pamiętam, kiedy przeszli Francuzi przez Wartę,

Tysiącznym osimsetnym szóstym; właśnie z Gdańskiem

Grabowskim, który teraz jest rejmentu szefem,

Polowaliśmy sobie na małego źwierza.

Był pokój w Wielko - Polszcze, jak teraz na Litwie;

Przybiegł do nas posłaniec od pana Todwena,

Grabowski list przeczytał, krzyknął: <<Jena!

Jena!

Zbito Prusaków na łeb, na szyję, wygrana!>>

Dziękując Panu Bogu.

Do miasta jedziemy

Niby dla interesu, niby nic nie wiemy,

Aż tu widzimy: wszystkie landraty, hofraty,

Komisarze i wszystkie podobne psubraty

Już wiemy; krzyczą Niemcy: <<Achary Got!

o wej!>>

Pełne uciekających; niemczyska jak mrowie

Wageny i fornalki; mężczyźni, kobiety,

Hejże na koń, pomieszać Niemcom rejteradę!

A herów oficerów łowić za harcaby -

A jenerał Dąbrowski wpada do Poznania

I cesarski przynosi rozkaz: do powstania!

W tydzień jeden - tak lud nasz Prusaków wychłostał

Maciej głowy nie ruszył ani podniósł wzroku,

Tylko ręką kilkakroć uderzył po boku,

Na wspomnienie Moskala zawsze rękę zwracał

Na lewy bok, zapewne Rózeczki swej macał;

I stąd był nazywany powszechnie Zabokiem).

Maciej oczekiwanie powszechne omylił,

Jak daleko Francuzi?

Kto nimi dowodzi?

80 Milczała, patrząc na się kolejno, gromada.

"Radziłbym - rzecze Prusak - czekać bernardyna

Robaka, bo od niego pochodzi nowina;

Tymczasem posłać pewnych szpiegów nad granicę

I po cichu uzbrajać całą okolicę,

A tymczasem ostrożnie całą rzecz prowadzić,

Aby Moskalom naszych zamiarów nie zdradzić".

He!

czekać?

szczekać?

zwlekać?

-

przerwał Maciej drugi,

Ochrzczony Kropicielem od wielkiej maczugi,

90 Którą zwał Kropidełkiem; miał ją dziś przy sobie.

Co mi tam Robak!

otóż my będziem robaki,

100 I dalej Moskwę toczyć!

trem, bdrem, szpiegi, wzwiady;

Bernardyńska kwestować, a moja rzecz: kropić,

Poparł stronę Chrzciciela Bartek, zwan Brzytewka,

Od szabli cienkiej, tudzież Maciej, zwan Konewka,

Że zeń, jak z konwi tuzin kulek lał potokiem;

110 Oba krzyczeli: "Wiwat Chrzciciel z Kropidełkiem!"

I śmiechem: "Precz - wołano - precz Prusaki, tchórze!

I zaczęły cokolwiek uciszać się gwary.

"Nie drwijcie - rzekł - z Robaka;

znam go, to ćwik klecha,

120 Poznałem, co za ptaszek; ksiądz oczy odwrócił,

On tu nie przyjdzie, próżno wzywać Bernardyna.

"Wojny!" - krzyknęli.

- "Jakiej?" - spytał.

- Zawołali:

"Wojny z Moskalem!

bić się!

Hajże na Moskali!"

Aż posłuchanie częścią ukłonem wyprosił,

Częścią zdobył swą mową krzykliwą i cienką.

"I ja chcę bić się - wołał, tłukąc się w pierś ręką -

Choć kropidła nie noszę, drągiem od wiciny

Sprawiłem raz Prusakom czterem dobre chrzciny,

"Toś zuch, Bartku - rzekł Chrzciciel -

dobrze!

kropić kropić!"

"Ależ, najsłodszy Jezu!

trzeba pierwej wiedzieć,

140 Z kim wojna?

o co?

Trzeba to światu powiedzieć -

Wołał Prusak - bo jakże lud ruszy za nami?

Gdzie pójdzie, kiedy, gdzie iść, my nie wiemy sami!

Bracia Szlachta!

Panowie!

potrzeba rozsądku!

Dobrodzieje!

potrzeba ładu i porządku!

Chcecie wojny, więc zróbmy konfederacyją,

Obmyślmy, gdzie zawiązać i pod laską czyją?

Tak było w Wielko - Polszcze: widzim rejteradę

Niemiecką, cóż my robim!

Wchodzim tajnie w radę,

Uzbrajamy i szlachtę, i włościan gromadę,

150 Gotowi, Dąbrowskiego czekamy rozkazu,

Na koniec, hajże na koń!

powstajem od razu!"

"Proszę o głos!" - zawołał pan komisarz z Klecka,

Człowiek młody, przystojny, ubrany z niemiecka;

Szacowali, iż służył u wielkiego pana.

Był dobry patryjota i pełen nauki,

160 I dóbr administracją prowadził porządnie;

O polityce także wnioskował rozsądnie,

Zatem umilkli wszyscy, kiedy jął rozprawiać.

"Proszę o głos!" - powtórzył, po dwakroć odchrząknął,

Ukłonił się i usty dźwięcznemi tak brząknął:

Dotknęli wszystkich punktów stanowczych i głownych,

Dyskusyją na wyższe wznieśli stanowisko;

170 Rzucone trafne myśli i rozumowania;

Dwie części dyskusyi całej uważałem,

Naprzód: dlaczego mamy przedsiębrać powstanie?

Drugie rewolucyjnej władzy się dotycze;

Potem każdy wolności własnej cząstkę składa

Dla dobra powszechnego: to pierwsza ustawa,

190 Owoż, rząd na kontrakcie oparłszy społecznym,

Rzekł stary Maciej - owoż i rządy babińskie!

Panie Buchman, Waścina rzecz bardzo wymowna,

"To, to, to!" - pisnął, ręce trąc, Bartek Brzytewka,

Od Chrzciciela do Maćka biegając jak cewka,

Od jednej strony krosien przerzucana w drugą -

210 Moskala; Brzytew idzie pod komendę Rózgi".

"Komenda - przerwał Chrzciciel - dobra ku paradzie;

Bij, nie daj się - postępuj często, gęsto machaj:

Szach, mach!"

"To - pisnął Brzytwa - to mi regulament!

Konfederacji trzeba?

O to cała sprzeczka?

Jest marszałek nasz Maciej, a laska Rózeczka".

220 "Niech żyje - krzyknął Chrzciciel - Kurek na kościele!"

Szlachta odpowiedziała: "Wiwant Kropiciele!"

To mój system!"

Ktoś drugi wrzasnął: "Nie pozwalam!"

Ozwał się przybyłego szlachcica Skołuby:

A my czy to będziemy spod prawa wyjęci?

230 Kiedy nas zapraszano z naszego zaścianku,

A zapraszał nas klucznik Rębajło Mopanku,

I ciemno się tłumaczył; wreszcie, koniec końców,

My zjechali, sąsiadów wezwali przez gońców.

Nie sami tu, Panowie Dobrzyńscy, jesteście;

240 Wszyscy więc radźmy.

Jeśli potrzeba marszałka,

Głosujmy wszyscy; równa u każdego gałka.

Niech żyje równość!"

Zatem dwaj Terajewicze

I czterej Stupułkowscy, i trzej Mickiewicze

Tymczasem Buchman wołał: "Zgoda będzie zgubą!"

Hej, do laski!"

Dobrzyńscy krzyczą: "Zapraszamy!"

Rozstrycha się tłum na dwie kupy rozdzielony

I jedna głowa jego była nieruchoma.

Przeciw niemu stał Chrzciciel, zwieszony rękoma

Wspartą kręcił jak tykwą wbitą na kij długi

260 I ustawicznie: "Kropić, kropić!" wykrzykiwał.

Wzdłuż izby zaś przebiegał Brzytewka ruchawy

Ciągle od Kropiciela do Macieja ławy.

Konewka zaś powoli wszerz izbę przechodził

Jeden wciąż wołał: "Golić!" - a drugi: "Zalewać!"

Był to rapier sążnistej długości, szeroki

Widocznie miecz teutoński, z norymberskiej stali

Ukuty; wszyscy milcząc na broń poglądali.

"To Scyzoryk!

Niech żyje Scyzoryk! - krzykniono -

Wiwat Scyzoryk, klejnot Rębajłów zaścianku!

Wiwat Rębajło, Szczerbiec, Półkozic, Mopanku!"

Na środek izby, wkoło Scyzorykiem błysnął,

280 Przed Maćkiem, rzekł: "Rózeczce Scyzoryk się kłania.

Wiecie, słuch dawno chodzi między zaściankami,

Ksiądz Robak o tem gadał, wszakże wszyscy wiecie?"

"Wiemy!" - krzyknęli.

- "Dobrze.

Owoż mądrej głowie -

Ciągnął mowca spojrzawszy bystro - dość dwie słowie,

Nieprawdaż?"

"Prawda!" - rzekli.

- "Gdy cesarz francuski -

290 Rzekł Klucznik - stąd przyciąga, a stamtąd car ruski:

I tak zakwitnie szczęście i Rzeczpospolita.

Nieprawdaż?"

"Prawda! - rzekli - jakby z książki czyta".

300 "Prawda! - powtórzył Chrzciciel - krop a krop, i kwita".

"Ja zawsze gotów golić" - ozwał się Brzytewka.

"Tylko zgodźcie się - prosił uprzejmie Konewka -

Dyskusyje publicznej sprawie nie zaszkodzą.

Proszę milczeć!

Słuchamy!

Sprawa na tem zyska,

"Owszem - zawołał Klucznik - u mnie po staremu:

O wielkich rzeczach myśleć należy wielkiemu;

Aktów konfederackich nie piszą w kominie

Koronnych i litewskich, tak robili starzy;

Moja rzecz Scyzorykiem wyrzynać".

- "Kropidłem

Pluskać" - dodał Kropiciel.

- "I wykalać Szydłem" -

Krzyknął Bartek Szydełko, dobywszy swej szpadki.

320 "Wszystkich was - kończył Klucznik - biorę tu na świadki,

Słyszeliście to wszyscy, a czy rozumiecie?

Któż jest śmieciem powiatu?

Kto zdradziecko zabił

Któż to?

Mamże wam gadać?"

"A jużci Soplica -

Przerwał Konewka - to łotr!"

- "Oj, to ciemiężyciel!"

-

330 Pisnął Brzytewka.

- "Więc go kropić!" - dodał Chrzciciel.

"Jeśli zdrajca - rzekł Buchman - więc na szubienicę!"

"Hejże! - krzyknęli wszyscy - hajże na Soplicę!"

I wołał z wzniesionemi ku szlachcie ramiony:

Czy o tem była mowa?

że ktoś miał wariata,

Nieprawda!

dalibógże!

to wy tylko sami

Ustępuje ze swego, jeszcze grzywny płaci,

Pan Sędzia ciemiężyciel!

On pierwszy zabraniał,

Polskę kocha nad wszystko, polskie obyczaje

Chowa, modom moskiewskim przystępu nie daje.

Tam się człowiek napije, nadysze Ojczyzny!

Nie tak, Panowie Bracia, w Wielko - Polszcze było:

Szmer wzmagał się; wtem Jankiel posłuchania prosił,

Lewą ręką jarmułkę zruszoną poprawił,

Kołpakiem lisim w kolej kłaniając się nisko

Szanuję też Dobrzyńskich Bartków i Maciejów,

Jako dobrych sąsiadów, panów dobrodziejów;

Sędziemu, to bardzo źle; możecie się pobić,

Zabić...

- A asesory?

a sprawnik?

a turma?

Tak wraz przymaszerują, stoją jak umyślnie.

I pojedzie - dwór jak stał, do wiosny stać będzie;

Moja Siora powiła małego Jankielka,

Każę przynieść kozicę, basetlę, dwie skrzypiec,

400 A pan Maciej Dobrodziej lubi stary lipiec

I nowego mazurka; mam nowe mazurki,

A wyuczyłem śpiewać fein moje bachurki".

Wymowa lubionego powszechnie Jankiela

Gdy Gerwazy w Jankiela Scyzorykiem zmierzył.

Żyd skoczył, wpadł w tłum;

Klucznik wołał: "Precz stąd, Żydzie!

410 Panie Prusak!

że Waszeć sędziowską handlujesz

Zapomniałeś, Mopanku, że ojciec Waszécin

Spławiał do Prus dwadzieście Horeszkowskich wicin?

Bo pamiętacie, starzy, słyszeliście młodzi,

Dobrzyńskiego!

Rachmistrzów kogo miał?

Dobrzyńskich!

420 Marszałkostwa, kredensu nie zwierzał nikomu,

On forytował wasze w trybunałach sprawy,

Dzieci wasze kopami pomieszczał w konwikcie

Dorosłych promowował także swym nakładem.

A dlaczego to robił?

Że wam był sąsiadem!

Dziś Soplica kopcami tyka waszych granic;

Cóż kiedy wam dobrego zrobił on?"

430 "Nic a nic!

-

Przerwał Konewka - bo to wyrosło z szlachciury,

A jak dmie się, phu phu phu, jak nos drze do góry!

Pamiętacie, prosiłem na córki wesele;

Poję, nie chce pić, mówi: <<Nie piję tak wiele

Ot, magnat!

delikacik z marymonckiej mąki!

Nie pił, leliśmy w gardło; krzyczał: <<Gwałt się dzieje!>>

Mówiłem: <<Po co tobie leźć do Soplicowa?

<<Ojcze, choć zabij, muszę tam iść>> - a wciąż szlocha .

Mówię Sędziemu: <<Sędzio, daj Zosię dla Saka!>>

On mówi: <<Jeszcze mała, czekaj ze trzy lata,

Jak sama zechce>>.

Łotr!

łże, już ją komuś swata.

Ja im łoże małżeńskie Kropidłem poświęcę".

"I taki łotr - zawołał Klucznik - ma panować?

Gdzież jest wdzięczność na świecie?

460 - nie ma jej w Dobrzynie.

Wszak Hrabia wygrał, zyskał dekretów niemało;

Tylko je egzekwować!

Tak dawniej bywało:

Trybunał pisał dekret, szlachta wypełniała,

Urosła w Litwie!

470 Wszakże to Dobrzyńscy sami

Bili się na zajeździe myskim z Moskalami,

Których przywiódł jenerał ruski Wojniłowicz

Pamiętacie, jak Wołka wzięliśmy w niewolę,

Iż był tyran dla chłopstwa, a sługa Moskali;

Po cóż o tem wspominać!

Dziś darmo pan Hrabia,

Sąsiad wasz, sprawę toczy, dekrety wyrabia,

Dziedzic Stolnika, tego, który żywił krocie,

Dziś nie ma przyjaciela oprocz mnie - Klucznika,

I ot, tego wiernego mego Scyzoryka!"

"I Kropidła! - rzekł Chrzciciel - gdzie ty, Gerwazeńku,

Tam i ja, póki ręka, póki plusk plask w ręku.

490 Co dwaj, to dwaj!

Dalibóg, mój Gerwazy!

ty miecz,

"Toć i Bartka - rzekł Brzytwa - Bracia nie odpędzą;

"I ja - przydał Konewka - z wami ruszyć wolę,

Gdy ich nie można zgodzić na obior marszałka;

Co mi tam głosy, gałki, u mnie insza gałka

(Tu wydobył z kieszeni garść kul, dzwonił niemi):

Ot, gałki! - krzyknął - w Sędzię gałkami wszystkiemi!"

500 "Do was - wołał Skołuba - do was się łączymy!"

"Gdzie wy - krzyknęła szlachta - gdzie wy, to tam i my!

Niech żyją Horeszkowie!

wiwant Półkozice!

Wiwat Klucznik Rębajło!

Hajże na Soplice!"

Jednych gniew, drugich tylko podburzała zawiść

Bogactw Sędziego - wszystkich zgodziła nienawiść.

Szable, pałki...

Aż Maciek, dotychczas ponury,

Nieruchomy, wstał z ławy i wolnemi kroki

520 O dobru pospolitem, głupi, u was zwada?

Głupi, ani porządku, ani postanowić

Osobiste urazy, głupi, u was zgoda!

Kroćset kroci tysięcy fur beczek furgonów

Diabłów!!!..."

Ucichli wszyscy jak rażeni gromem!

Na sukni orzechowy płaszcz włoskiego kroju

Szeroki, bez rękawów, jak wielka opona,

Okręcił się i szpadą powitał gromadę.

"Wiwat Hrabia! - krzyknęli - z nim żyć i umierać!"

Maciek resztę wypędził, drzwi zamknął, zasunął

550 Jeden biały jak srebro, krwawnikowy drugi,

Lat setnych, wszyscy: "Hajże na Soplice!" krzyczą.

Puścili się w cwał, krzycząc: Hajże na Soplice!

Nie słuchany, choć jeszcze rozprawiał wymownie,

Zaczem rozjęto szlachtę, ale w tym rozruchu

Reszta wsiadała na koń.

Hrabia i Gerwazy

Porządkują, rozdają oręże, rozkazy.

Księga ósma: Zajazd

Treść:

Astronomia Wojskiego - Uwaga Podkomorzego nad kometami - Tajemnicza scena w pokoju Sędziego - Tadeusz, chcąc zręcznie wyplątać się, wpada w wielkie kłopoty - Nowa Dydo- Zajazd - Ostatnia woźnieńska protestacja - Hrabia zdobywa Soplicowo - Szturm i rzeź - Gerwazy piwnicznym - Uczta zajazdowa.

Kiedy nad głowy ludzi przyleciawszy chmura

Milczy, obiega ziemię błyskawic oczyma,

Myśliłbyś, że przeczucie nadzwyczajnych zdarzeń

10 Wychodzą na dziedziniec używać wieczoru;

Zasiadają na przyzbach wysłanych murawą;

Ścieśniać i coraz bardziej ku ziemi przybliżać,

Jak kochankowie, wszczęli rozmowę tajemną,

Tłumacząc swe uczucia w westchnieniach tłumionych,

Szepnęły wiotkiem skrzydłem niedoperze, lecą

Wiją się, przywabione białym kobiet strojem.

Kręci się, grając jako harmoniki sfera;

Ucho Zosi rozróżnia wśród tysiąca gwarów

Właśnie muzycy kończą stroić instrumenty.

Odezwały się chórem podwójnym dwa stawy,

Jako zaklęte w górach kaukaskich jeziora,

Modrą piersią jęk wydał cichy, uroczysty;

Drugi staw, z dnem błotnistem i gardzielem mętnym,

Odpowiedział mu krzykiem żałośnie namiętnym;

A dalej, u ścieśnionych widnokręgu brzegów,

Tu i ówdzie ogniska pastuszych noclegów.

Nareszcie księżyc srebrną pochodnię zaniecił,

Drzemały obok siebie jako małżonkowie

60 Ziemi pierś, co księżycem świeci posrebrzona.

Zwani niegdyś u Sławian: Lele i Polele;

Jeden zowie się L i t w ą, a drugi K o r o n ą.

Dalej niebieskiej W a g i dwie szale błyskają;

Ważył z kolei wszystkie planety i ziemie,

Potem wagi złociste zawiesił na niebie:

Wygnanego za grzechy z rozkoszy ogrojca.

Nieco wyżej D a w i d a w ó z 44, gotów do jazdy,

Długi dyszel kieruje do Polarnej Gwiazdy.

Starzy Litwini wiedzą o rydwanie owym,

80 Że niesłusznie pospólstwo zwie go Dawidowym,

Teraz, popsuty, między gwiazdami się wala,

Naprawiać go archanioł Michał nie pozwala.

Że ów zodyjakowy S m o k, długi i gruby,

90 Który gwiaździste wije po niebie przeguby,

Którego mylnie W ę ż e m chrzczą astronomowie,

Jest nie wężem, lecz rybą.

Lewiatan się zowie.

Tak dla osobliwości, jako dla pamiątki,

Anieli zawiesili jego martwe szczątki.

Podobnie pleban mirski zawiesił w kościele

Wykopane olbrzymów żebra i piszczele 45.

100 Albo słyszał z podania, Wojski opowiadał;

Nowy gość, dostrzeżony niedawno na niebie:

Był to k o m e t a pierwszej wielkości i mocy 46,

Krwawym okiem z ukosa na rydwan spoziera,

Jakby chciał zająć puste miejsce Lucypera,

Mierzy, na północ, prosto w gwiazdę biegunową.

Biorąc złą wróżbę z niego tudzież z innych znaków;

Ostrzyły dzioby, jakby czekając na trupy.

130 Cywun, co przyszedł zdawać sprawę o robocie,

I pisarz prowentowy w szeptach z ekonomem.

Błysnęła przy księżycu wielka tabakiera

We środku za szkłem portret króla Stanisława);

Tadeuszu, Waścine o gwiazdach gadanie

140 Ja o cudzie - prostaków poradzić się wolę.

I ja astronomiji słuchałem dwa lata

Na zakupienie różnych szkieł i teleskopów;

Ksiądz Poczobut, człek sławny, był obserwatorem 47

I całej Akademiji naonczas rektorem,

Owoż astronomowie planetę, kometę,

Uważają tak jako mieszczanie karetę;

Wiedzą, czyli zajeżdża przed króla stolicę,

O to ani pytają.

Pomnę, za mych czasów,

160 I za tą niepoczciwą pociągnął karetą

Ogon targowiczanów, jak za tą kometą -

I powiada, że ona milijon wymiecie".

Wielmożny Podkomorzy; przypominam właśnie,

Co mnie mówiono niegdyś, małemu dziecięciu,

170 Kiedy widziałem w domu naszym nieboszczyka

Sapiehę, pancernego znaku porucznika,

Co potem był nadwornym marszałkiem królewskim,

Na koniec umarł wielkim kanclerzem litewskim,

Trzeciego był pod Wiedniem w chorągwi hetmana

Jabłonowskiego; owoż ów kanclerz powiadał,

Gdy nuncjusz papieski żegnał go na drogę,

A poseł austryjacki całował mu nogę,

Król krzyknął: <<Patrzcie, co się na niebie wyrabia>>

Drogą, jaką ciągnęły wojska Mahometa:

Składając panegiryk na tryumf krakowski,

Pod godłem Orientis Fulmen, prawił wiele

Pod tytułem Janina, gdzie jest opisana

Cała wyprawa króla nieboszczyka Jana

190 I wyryta chorągiew wielka Mahometa,

I ów taki, jak dziś go widzimy, kometa".

"Amen - rzekł na to Sędzia - ja wróżbę Waszeci

Kometa go przywiedzie do nas; co daj Boże!"

Na to rzekł Wojski, głowę pochyliwszy smutnie:

"Kometa czasem wojny, czasem wróży kłótnie!

Niedobrze, iż się zjawił tuż nad Soplicowem:

Może nam grozi jakiem nieszczęściem domowem.

200 Mieliśmy wczora dosyć rozterku i zwady,

Tak w czasie polowania, jako i biesiady,

A pan Tadeusz wyzwał Hrabiego wieczorem.

Bo chciałem opowiedzieć wypadek ciekawy,

210 Posłowi Rejtanowi i księciu Denassów.

Przypadek był takowy:

Jenerał Podolskich

Tadeusza, dziś świętej pamięci, Rejtana,

Który był potem naszym nowogrodzkim posłem

220 Owoż Rejtan na przyjazd księcia Jenerała

Pan Tyzenhauz tancerzy przysłał, a kapele

Słowem, dawano huczne nad spodziw zabawy

Ile ich zapamiętać można, Czartoryscy,

W świcie Księcia był książę niemiecki Denassów 48,

O którym powiadano, że w libijskiej ziemi

Goszcząc, polował niegdyś z królmi murzyńskiemi

I tam tygrysa śpisą w ręcznym boju zwalił,

Rejtan zabił ze sztucca ogromną maciorę,

Tylko Niemiec Denassów obojętnie słuchał

Pochwał takich i, chodząc, pod nos sobie dmuchał:

250 Markotno to się stało panu Rejtanowi,

<<Mości Książę!

kto patrzy śmiele, walczy śmiele;

Warte dziki tygrysów, a spis karabele>> -

Szczęściem, książę Jenerał przerwał te rozprawy,

Godząc ich po francusku.

Co tam gadał, nie wiem,

I dobrą sztukę spłatać Niemcowi przyrzekał;

260 Tej sztuki ledwie własnym nie przypłacił zdrowiem,

I u Podkomorzego tabakiery prosił;

Długo zażywa, kończyć powieści nie raczy,

Jak gdyby chciał zaostrzyć ciekawość słuchaczy.

Zaczynał wreszcie, kiedy znowu mu przerwano

Powieść taką ciekawą, tak pilnie słuchaną!

Bo do Sędziego nagle któś przysłał człowieka,

Donosząc, że z niezwłocznym interesem czeka.

270 Sędzia, dając dobranoc, żegnał całe grono;

Natychmiast się po różnych stronach rozpierzchniono:

Sędzia szedł podróżnemu dawać posłuchanie.

Chodząc jako wartownik około drzwi stryja,

Tadeusz końca czeka, a ucha nadstawia.

280 Słyszy wewnątrz szlochanie; nie trącając klamek,

Ostróżnie dziurką klucza zagląda przez zamek.

Klęczeli objąwszy się i łzami rzewnemi

Płakali, Robak ręce Sędziego całował

Sędzia Księdza za szyję płacząc obejmował;

Wreszcie po ćwierćgodzinnem przerwaniu rozmowy

"Bracie; Bóg wie, żem dotąd tajemnic dochował,

290 Że Bogu i Ojczyźnie poświęcony cały,

Żyłem dotąd i chciałem umrzeć bernardynem,

Wszakże ksiądz prowincyjał dał mi pozwolenie

In articulo mortis zrobić objawienie.

Kto wie, czy wrócę żywy!

Kto wie, co się stanie

W Dobrzynie!

Bracie!

wielkie, wielkie zamieszanie!

Francuz jeszcze daleko; nim przeminie zima,

Pono źle zrozumieli!

Klucznik wszystko splątał!

Ten wariat Hrabia!

słyszę, pobiegł do Dobrzyna!

Potrzeba będzie oddać pod Scyzoryk szyję.

Lecz tym odkryciem spisku zerwałbym osnowę.

W przypadku wojny tobie cała tajemnica

Tu Ksiądz łzy otarł, habit zapiął, kaptur włożył

I okienicę tylną po cichu otworzył,

Widać było, że oknem do ogrodu skakał;

320 Otworzono mu; cicho wszedł, nisko się skłonił:

"Stryjaszku Dobrodzieju - rzekł - ledwie dni kilka

Zaraz, dzisiaj, Stryjaszku, a jutro najdaléj:

Wszak pamiętacie, żeśmy Hrabiego wyzwali.

W Litwie jest zakazane pojedynkowanie,

Jadę więc na granicę Warszawskiego Księstwa;

Na miejsce naznaczone zapewne się stawi,

Rozprawim się; a jeśli Bóg pobłogosławi,

Przepłynę, gdzie mnie bratnie czekają szeregi.

Słyszałem, że mi ojciec testamentem kazał

"Mój Tadeuszku - rzekł stryj - czy Waszeć kąpany

340 Wyzwaliśmy, zapewne, i bić się należy.

Przed pojedynkiem zwyczaj jest posłać przyjacioł,

Deprekować; czekaj Waść, czasu jeszcze dosyć.

To gadaj szczerze, po co takie omawiania?

Już w ucho szepnął o tem mnie mój palec mały,

"Jużci - bąknął Tadeusz - prawda, są przyczyny

Omyłka!

cóż?

nieszczęście!

już trudno naprawić!

"Ho - rzekł stryj - pewnie jakieś miłośne zatargi!

360 Uważałem, że Waszeć wczora gryzłeś wargi

Poglądając spode łba na pewną dziewczynkę,

Kocha się; to tam u nich nieszczęść co niemiara;

To znowu Bóg wie o co do zębów się skłócą;

Jeżeli na was raptus podobny napada,

Coś odkryję i tak się oba poprzyznajem".

"Stryjaszku - rzekł Tadeusz (całując mu rękę

I rumieniąc się) - powiem prawdę; tę panienkę,

Zosię, wychowanicę Stryja, podobałem

380 Podkomorzankę, piękną i córkę bogacza.

"Tadeuszku! - stryj przerwał - to mi dziwny sposób

Kochania się: uciekać od kochanych osób!

Dobrze, żeś szczery; widzisz, głupstwo byś wypłatał

Odjeżdżając: a co Waść powiesz, gdybym swatał

Sam Waci Zosię!

He!

cóż, nie skoczysz z radości?"

390 Tadeusz rzekł po chwili: "Dobroć Jegomości

Dziwi mnie!

Lecz cóż?

łaska Stryja Dobrodzieja

Nie przyda się już na nic!

Ach!

próżna nadzieja!

Bo pani Telimena nie odda mi Zosi!"

"Będziem prosić" - rzekł Sędzia.

"Nikt jej nie uprosi -

Przerwał prędko Tadeusz - nie, czekać nie mogę,

Stryjaszku, muszę prędko, jutro jechać w drogę.

Daj mi, Stryjaszku, tylko twe błogosławieństwo,

Wszystko przygotowałem, jadę zaraz w Księstwo".

400 Sędzia wąs kręcąc, z gniewem na chłopca spozierał:

Naprzód ów pojedynek!

Potem znowu miłość

I ten wyjazd, oj!

jest tu w tem jakaś zawiłość.

A gdzież to Asan chodził onegdaj wieczorem?

O Tadeuszku!

jeśli może Asan Zosię

Zbałamucił i teraz uciekasz?

młokosie,

Zapowiadam Asanu, że Zosię poślubisz,

Dziś dość miałem kłopotów!

Aż mi głowa boli!

Idź mi Waść spać!"

To mówiąc, drzwi na wściąż otwierał

420 I zawołał Woźnego, żeby go rozbierał.

Pierwszy raz połajany tak ostro!... ocenił

Co począć?

jeśli Zosia o wszystkiem się dowie?

Tak zadumany, ledwie zrobił kroków parę,

430 Całą w bieliźnie, długą, wysmukłą i cienką.

I przystąpiwszy, cicho jęknęła: "Niewdzięczny!

Szukałeś wzroku mego, teraz go unikasz,

Nie znając kokieterii, nie chciałam cię dręczyć,

Uszczęśliwiłam; takżeś umiał mnie zawdzięczyć!

440 Tryumf nad miękkim sercem serce twe zatwardził;

Wierz mi, iż więcej niż ty - gardzę sama sobą!"

"Telimeno - Tadeusz rzekł - dalbóg, nietwarde

Mam serce ani ciebie unikam przez wzgardę,

"Grzechem! - odpowiedziała mu z gorzkim uśmiechem -

450 Niewiniątko!

baranek!

Ja, będąc kobiétą,

Choćby mnie osławiono; a ty, ty mężczyzna?

Że ma romans z dziesięciu razem kochankami?

Mów prawdę: chcesz mnie rzucić?"

- Zalała się łzami.

"Telimeno, cóż by świat mówił o człowieku -

Rzekł Tadeusz - który by teraz, w moim wieku,

460 Za granicę, pod znaki narodowe bieży?

Ojciec mnie testamentem kazał, abym służył

W wojsku polskiem, teraz stryj ten rozkaz powtórzył.

Jutro jadę, zrobiłem już postanowienie,

"Ja - rzekła Telimena - nie chcę ci zagradzać

Drogi do sławy, szczęściu twojemu przeszkadzać!

Jesteś mężczyzną, znajdziesz kochankę godniejszą

Serca twojego, znajdziesz bogatszą, piękniejszą!

470 Tylko dla mej pociechy niech wiem przed rozstaniem,

Że twoja skłonność była prawdziwem kochaniem,

Niech słowo <<kocham>> jeszcze raz z ust twych usłyszę,

Przebaczę łacniej, chociaż przestaniesz mnie kochać,

Pomnąc, jakeś mnie kochał..."

- I zaczęła szlochać.

Czule, i tylko takiej drobnostki wymaga,

I jeżeliby badał serca swego skrytość,

"Telimeno, bogdaj mnie jasny piorun ubił,

490 Telimena skoczywszy padła mu na szyję:

"Tegom się spodziewała, kochasz mnie, więc żyję!

Gdy mnie kochasz, mój drogi, czyż możesz mnie rzucić?

Tobie oddałam serce, oddam ci majątek,

Pójdę za tobą wszędzie; każdy świata kątek

Miłość, wierzaj mi, ogród rozkoszy uczyni".

"Jak to? - rzekł - czyś z rozumu obrana?

gdzie?

po co?

500 Jechać ze mną?

Ja, będąc sam prostym żołnierzem,

Włóczyć, czy markietankę?"

"To my się pobierzem" -

Rzekła mu Telimena.

"Nie, nigdy! - zawoła

Tadeusz.

Ja żenić się nie mam teraz zgoła

Zamiaru ni kochać się - fraszki!

dajmy pokój!

Proszę cię, moja droga, rozmyśl się!

uspokój!

Ja jestem tobie wdzięczen, ale niepodobna

Żenić się, kochajmy się, ale tak - z osobna.

Bądź zdrowa, Telimeno moja, jutro ruszę".

510 Rzekł, nasuwał kapelusz, odwracał się bokiem,

"Tego chciałam - krzyknęła - ha, języku smoczy!

Serce jaszczurcze!

To nic, żem tobą zajęta

Wzgardziła Asesora, Hrabię i Rejenta,

To nic!

Jesteś mężczyzną, znam waszą niecnotę,

Dybiesz!

Zaledwieś jedną nieszczęsną oszukał,

Lub zostań, wydam światu twoje bezeceństwa;

Tupnąwszy nogą, usta przyciąwszy, rzekł: "Głupia!"

Czuł, że wyrządził wielką krzywdę Telimenie,

Że go słusznie skarżyła, mówiło sumnienie;

540 Lecz czuł, że po tych skargach tem mocniej ją zbrzydził;

Zmarnował przyszłość!

Uczuł słuszną zbrodni karę.

Zabłysnęła mu nagle myśl o pojedynku:

550 "Zamordować Hrabiego!

łotra! - krzyknął w gniewie.

-

Myślił: "Jeśli prawdziwe było postrzeżenie,

Jakimże prawem chciałbym zerwać to zamęście

I, sam nieszczęśnik, wszystkich mam zaburzać szczęście?"

Łakomy wzrok utopił i błotniste wonie

Ku nim: bo samobójstwo jak każda rozpusta

570 Lecz Telimena, z dzikiej młodzieńca postawy

Jechał Hrabia na czele dżokejów szeregu,

A zachwycony wdziękiem nocy tak pogodnej

I harmoniją cudną orkiestry podwodnej,

Oczy wodził po polach, po niebios obszarze:

Pewnie układał w myśli nocne peizaże.

590 Zaiste, okolica była malownicza!

Dwa stawy pochyliły ku sobie oblicza

Jako para kochanków: prawy staw miał wody

Gładkie i czyste jako dziewicze jagody;

Lewy, ciemniejszy nieco, jako twarz młodziana

Smagława i już męskim puchem osypana.

Prawy złocistym piaskiem połyskał się wkoło

Jak gdyby włosem jasnym; a lewego czoło

Najeżone łozami, wierzbami czubate;

Oba stawy ubrane w zieloności szatę.

Unosi na swych falach księżyca pozłotę;

Połyskają się blasku miesięcznego garście,

Myślałbyś, że u stawu siedzi Świtezianka,

Brane z fartuszka garście zaklętego złota.

Bo na jego ruchomej, drgającej powłoce

Wzdłuż miesięczne światełko drgające migoce.

Jako piękny wąż żmudzki, zwany g i w o j t o s e m,

Chociaż zdaje się drzemać, leżąc między wrzosem,

Które na widnokręgu czerniały kończynach,

Wznosząc swe kształty lekkie, niewyraźne oku,

Jako stary opiekun, co kochanków śledzi,

Podsłuchał ich rozmowę, gniewa się, szamoce,

Trzęsie głową, rękami, i groźby bełkoce:

630 I palczastą swą pięścią wykręcając wkoło,

Ledwo kleknął i szczęki zębowate ruszył,

Zaraz miłośną stawów rozmowę zagłuszył

I zbudził Hrabię.

Hrabia, widząc, że tak blisko

Tadeusz naszedł jego zbrojne stanowisko,

Krzyczy: "Do broni!

łapaj!"

Skoczyli dżokeje;

640 Wyskoczył wpół ubrany Sędzia; widzi zgraję

"Co to jest?" - pyta.

Hrabia szpadą nad nim mignął,

"Soplico! - rzekł - odwieczny wrogu mej rodziny.

Nim pomszczę się obelgi mojego honoru!"

I Syna!

tfu!

Mospanie Hrabia, czy waść zbójca?

Wojski, stojąc z daleka, poglądał ciekawie

Postrzeżono w olszynie blask, wystrzał rusznicy!

Most na rzece zahuczał tętentem konnicy

660 I "Hajże na Soplicę!" tysiąc głosów wrzasło.

Wzdrygnął się Sędzia, poznał Gerwazego hasło.

"Nic to - zawołał Hrabia - będzie tu nas więcéj,

Wtem Asesor nadbiegał krzycząc: "Areszt kładę

W imię Imperatorskiej Mości; oddaj szpadę,

Panie Hrabio, bo wezwę wojskowej pomocy!

Zastrzeżono tysiącznym dwóchsetnym ukazem,

"Widzę - rzekł Sędzia - że się na rozbój zanosi".

Jęknęli wszyscy; wszystkich zagłuszył wrzask Zosi,

Która krzyczała, Sędzię objąwszy rękami,

Jako dziecko od Żydów kłute igiełkami.

Wyciągnęła ku Hrabi załamane dłonie:

Na twój honor! - krzyknęła przeraźliwym głosem,

"Na twój honor! - krzyknęła przeraźliwym głosem,

680 Przez wszystko, co jest świętem, na klęczkach błagamy!

Hrabio, śmieszże odmówić?

proszą ciebie damy;

Okrutniku, nas pierwej musisz zamordować!"

Padła zemdlona - Hrabia skoczył ją ratować,

Zadziwiony i nieco zmieszany tą sceną.

"Panno Zofijo - rzecze - Pani Telimeno!

Soplicowie, jesteście mojemi więźniami.

Którą Sycylijanie zwą Birbante-rokką,

690 Zdobyłem tabor zbójców; zbrojnych mordowałem,

Rozbrojonych zabrałem i związać kazałem:

Potem ich powieszono u podnoża Etny".

Było to osobliwe szczęście dla Sopliców,

Stanowiło niejako wojsko regularne,

700 Gdy inna szlachta była, zwyczajem powstania,

Burzliwa i nieźmiernie skora do wieszania.

Do kuchni.

Gdy do kuchni weszli, widok garków,

Ogień ledwie zagasły, potraw zapach świeży,

Chrupanie psów, gryzących ostatki wieczerzy,

Studzi gniewy, zapala potrzebę jedzenia.

Marszem i całodziennym znużeni sejmikiem,

Odpowiedziano: "Pić!

pić!"

Między szlachty zgrają

Odgłos leci echami; gdzie tylko dochodzi,

Rozeszła się armija na furażowanie.

730 Chce Hrabiego osadzić na nowym dziedzictwie

Intromisyją Hrabi do zamku, do dworu

Sopliców, do wsi, gruntów zasianych, ugoru,

Słowem, cum gais, boris et graniciebus,

740 Kmetonibus, scultetis et omnibus rebus

Et quibusdam alijis.

Jak tam wiesz, tak szczekaj,

Nic nie opuszczaj!"

"Panie Kluczniku, zaczekaj!

-

Gotów jestem wypełniać wszelkie stron rozkazy,

Wymuszony przez gwałty, ogłoszony w nocy".

"Co za gwałty? - rzekł Klucznik - tu nie ma napaści,

750 To Scyzorykiem skrzesam ognia, że Waszeci

"Gerwazeńku - rzekł Woźny - po co się tak dąsać?

Wszak wiadomo, że strona woźnego zaprasza

I dyktuje mu, co chce, a woźny ogłasza.

A tymczasem ogłaszam: Bracia, uciszcie się!"

Wlazł na nie i zarazem, jakby go wiatr zdmuchnął,

Widziano, po konopiach ciemnych jego biała

Konfederatka niby gołąb przeleciała.

Wtem zatrzeszczały tyki, już Protazy w chmielu -

"Protestuję!" - zawołał; pewny był ucieczki,

770 Po tej protestacyi, która się ozwała

Szlachta głodna plądruje, zabiera, co może.

Kropiciel, stanowisko zająwszy w oborze,

A Brzytewka im szablę w gardzielach utopił.

Szydełko równie czynnie używał swej szpadki,

Kabany i prosięta koląc pod łopatki.

Już rzeź zagraża ptastwu.

Czujne gęsi stado,

780 Co niegdyś ocaliło Rzym przed Gallów zdradą,

Darmo gęga o pomoc; zamiast Manlijusza

Próżno gęsi, szyjami wywijając, chrypią,

Próżno gęsiory sycząc napastnika szczypią.

On bieży; osypany iskrzącym się puchem,

Unoszony jak kółmi gęsich skrzydeł ruchem,

Kogutki i szurpate i czubate kury;

Ptastwo piękne, karmione perłowemi krupy.

Niebaczny Saku, jakiż zapał cię unosi!

Gerwazy przypomina starodawne czasy.

Każe sobie podawać od kontuszów pasy

I nimi z Soplicowskiej piwnicy dobywa

800 Beczki starej siwuchy, dębniaku i piwa.

Jedne wnet odgwożdżono, a drugie ochoczo

Szlachta, gęsta jak mrówie, porywają, toczą

Tam założona główna Hrabiego kwatera.

Lecz powoli zaczęli drzemać i poziewać;

Księga dziewiąta: Bitwa

Treść:

O niebezpieczeństwach wynikających z nieporządnego obozowania - Odsiecz niespodziana - Smutne położenie szlachty - Odwiedziny kwestarskie są wróżbą ratunku - Major Płut zbytnią zalotnością ściąga na siebie burzę - Wystrzał z krócicy, hasło boju - Czyny Kropiciela, czyny i niebezpieczeństwa Maćka - Konewka zasadzką ocala Soplicowo - Posiłki jezdne, atak na piechotę - Czyny Tadeusza - Pojedynek dowódców przerwany zdradą - Wojski stanowczym manewrem przechyla szalę boju - Czyny krwawe Gerwazego - Podkomorzy zwyciężca wspaniałomyślny.

Blask latarek i wniście kilkudziesiąt ludzi,

Nazwane k o s a r z a m i na muchy wpółsenne:

Zaledwie która bzyknie, już długimi nogi

Chociaż byli chwytani silnymi rękoma

10 I przewracani jako na przewiąsłach słoma.

Spowiły ciasno, jako niemowlę w pieluchy;

Zląkł się jeszcze okropniej, wnet oko zawiera,

Leży nie dysząc, stygnie, ledwie nie umiera!

Ryczał: "Zdrada!"

Wnet cała zbudzona gromada

Chorem odpowiedziała: "Zdrada!

gwałtu!

zdrada!"

Kędy Hrabia, Gerwazy i dżokeje spali;

Przebudza się Gerwazy, darmo się wydziera,

Związany w kij do swego własnego rapiera;

Patrzy, widzi przy oknie ludzi uzbrojonych,

40 W czarnych, krótkich kaszkietach, w mundurach zielonych;

Jeden z nich, opasany szarfą, trzymał szpadę

I ostrzem jej kierował swych drabów gromadę,

Szepcąc: "Wiąż!

wiąż!"

Dokoła leżą jak barany

Lecz bezbronny; przy nim dwaj z gołemi bagnety

Stoją drabi.

- Poznał ich Gerwazy, niestety!

Moskale!!!

Nieraz Klucznik był w podobnych trwogach,

Przemyślał ratować się milczkiem; oczy zmrużył,

Rozciągnęły się, nawet skrzypnęły powrozy,

60 Zamknąwszy oczy, leżał nieczuły jak drewno.

Coraz gęstszym i coraz głośniejszym łoskotem;

Na ten apel rozkazał oficer Moskali

Nadaremnie Kropiciel dąsa się i miota.

Podhajscy, Birbaszowie, Hreczechy, Biergele,

Wszyscy Sędziego krewni albo przyjaciele.

Asesor-li, czy Jankiel?

Różnie słychać o tem,

Jak rozżarzona w węglach kowalskich podkowa.

Gęste i poszarpane jako bryły lodu;

Za wiatrem znowu obłok nadbiega wilgotny:

Półokrągłe otwory, w te otwory wtyka

90 Oba drewna goździami przebite po rogach

Zaś powrozami mocniej sznurowano ręce

Kazał pierwej pozdzierać z głów konfederatki,

Z pleców płaszcze, kontusze, nawet taratatki.

Siedziała rzędem, dzwoniąc zębami na chłodzie

100 Darmo Sędzia za szlachtą instancyję wnosi

Ażeby miano większy wzgląd na niewolników.

Wprawdzie oficer rotny, pan Nikita Ryków,

Cóż, kiedy sam majora Płuta musiał słuchać!

A tymczasem Rykowa Sędzia ułagadza

I Asesora także na bok odprowadza;

Wiesz co, Major?

ot, lepiej tę sprawę zagodzić,

Pan Sędzia Majorowi musi trud nagrodzić,

Przysłowie ruskie: Wszystko można, lecz ostrożnie:

I to przysłowie: Sobie piecz na carskim rożnie;

I to przysłowie: Lepsza zgoda od niezgody;

Dobrzyńscy, oj, ja znam was!

Niech łajdaki mokną!

Zaczął ze mną tę kłótnię.

Kto zaczął?

on, nie ja.

On, gdy tańczyłem, krzyknął: Precz, za drzwi złodzieja

Że wtenczas za pułkowej okradzenie kasy

Byłem pod śledztwem, miałem wielkie ambarasy,

On krzyczy z tyłu: Złodziej!

- Szlachta za nim: Ura!

Mówiłem: Ej, Dobrzyński!

ej, przyjdzie do woza

Za każdą głowę tysiąc rubelków gotówką.

Tysiąc rubelków, Sędzio, to ostatnie słówko".

Sędzia chciał targować się, lecz Major nie słuchał,

Podobny do szmermelu albo do rakiety.

"Majorze - mówił Sędzia - choć pozwiesz do prawa,

Za to wedle Statutu zapłacą nawiązki.

To tylko były zwykłe sąsiedzkie zatargi".

"A czy Sędzia - rzekł Major - ż ó ł t ą k s i ę g ę czytał?"

49

"Co to za żółta księga?" pan Sędzia zapytał.

"Księga - rzekł Major - lepsza niż wasze statuty,

170 Ogłoszonych; już pod stół wasze trybunały.

Podług ustaw wojennych za takową psotę

"Apeluję - rzekł Sędzia - do gubernatora".

"Apeluj - rzekł Płut - choćby do Imperatora.

Wiesz, że gdy Imperator zatwierdza ukazy,

Apelujcie, ja może wynajdę w potrzebie,

I przychodziło coraz do żywszego sporu,

Kręcą się koło uszu, ubrane we dzwonki,

A dwa, od czoła na bok wysuwając końce,

190 Wstrząsają kulki krągłe, mosiężne, brzęczące.

Za baranem szły woły, trzoda owiec, kozy,

Za bydłem cztery ciężko pakowane wozy.

Więc pan Sędzia, powinność znając gospodarza,

Jechał, kapturem na wpół zasłoniwszy lice,

200 Stary Maciek-Rózeczka, za chłopa przebrany;

Szlachta zaczęła krzyczeć, skoro się pokazał,

A tymczasem Podhajscy i Isajewicze,

Birbasze, Wilbikowie, Biergele, Kotwicze,

Zaczęli z dawnych gniewów ostygać powoli.

Bo szlachta polska, chociaż niezmiernie kłotliwa

On koło wozów całą ustawia gromadę,

Każe czekać.

Bernardyn wstąpił do pokoju.

Tak przybrał inną postać.

Zwyczajnie ponury,

Nim zaczął gadać, długo śmiał się:

Kłaniam, kłaniam!

cha, cha, cha, wyśmienicie, przednie!

220 Panowie oficery, kto poluje we dnie,

Wy w nocy!

dobry połów, widziałem zwierzynę;

Winszuję ci, Majorze, żeś złowił Hrabika!

230 Śmierć i sztabs-oficerów porywa za uszy!

W szkarłaty i po suknie nieraz dobrze stuknie,

I po płótnie tak utnie, jak i po kapturze,

I po fryzurze równie, jak i po mundurze.

Śmierć matula, powiada Baka, jak cebula

Majorze, gdyby zrazów?

Panie Poruczniku,

Co myślisz?

gdyby wazę dobrego ponczyku?"

"To prawda, Ojcze - rzekli dwaj oficerowie -

Czas by już zjeść i wypić Pana Sędzi zdrowie!"

Sędzia wnet kucharzowi powtórzył rozkazy;

Wniesiono wazę, cukier, butelki i zrazy.

Tak łakomie połykać i gęsto zapijać,

I wychylili ponczu ogromne pół wazy.

Dobył fajkę, biletem bankowym zapalił

Obrócił śmiejące się oczy na kobiety

260 Najlepszą jest po zrazach zakąską gadanie

Z paniami tak pięknemi jak wy, piękne Panie!

Wiecie co?

grajmy w karty!

w welba-cwelba?

w wista?

"Tańczyć! - zawołał Robak - gdy wychylę flaszę,

I potańczę mazurka!

Ale wiesz, Majorze,

Major pozwoli, niechaj piją jegry zuchy!"

«Daj, Sędzio - szepnął Robak - beczkę spirytusu».

280 Rzucił fajkę i rękę Telimeny złapał,

Kłaniając się, słaniając, do mazurka prosi:

I mazurka!

ja, Major, idę w pierwszą parę".

Kapitan wziął gitarę i struny przykręcał,

Płut znowu Telimenę do tańca zachęcał.

«Słowo majorskie, Panno, nie Rosyjaninem

290 Jestem, jeżeli kłamię!

chcę być sukinsynem,

Jeżeli kłamię; spytaj, a oficerowie

Wszyscy poświadczą, cała armija to powie,

Jegierskim major Płut jest pierwszy mazurzysta.

Pódźże, Panienko!

nie bądź taka narowista!

Bo ja po oficersku ukarzę Panienkę...»

I szerokim całusem w białe ramię klasnął,

Zawołał: "Bunt!

buntownik!" - i dobywszy szpady,

"Pal, Tadeuszku! - krzyknął - pal jak w jasną świécę!"

Tadeusz wnet pochwycił, wymierzył, wypalił,

Chybił, ale Majora zgłuszył i osmalił.

Lecz strwożył się; krzyknąwszy:

"Jegry!

bunt!

Jej Bogu!"

-

Zdarł je; Rózga spadając brząkła po bagnetach.

Moskale cofają się, Maciek ich wygania

330 Na dziedziniec.

—

Tam stronnicy Sopliców pracują w zawody

Nad rozkuciem Dobrzyńskich, rozrywają kłody;

Sierżant, wpadłszy, bagnetem przebił Podhajskiego,

Uciekają; było to przy kłodzie Chrzciciela.

I wijąc jak kropidłem, podnosi go w górę,

Robi młynka, dwóch zaraz szeregowych zwala

Po ramionach i w głowę ugadza kaprala;

Tak Kropiciel ruchomym nakrył szlachtę dachem.

Zaczem rozbito kłodę, rozcięto powrozy,

Z nich dobywa rapiery, pałasze, tasaki,

Kosy, strzelby; Konewka znalazł dwa szturmaki

Drugi, równie nabiwszy, ustąpił dla Saka.

Ażeby zaprzestali bitwę tak bezładną,

Gdzie nie używszy broni, pod pięściami padną.

Moskalów od Polaków rozróżnić nie umie,

370 Rejterował się, czyniąc przed sobą plac wolny

Tam machnąwszy na odlew, ścina albo kole.

Stary Gifrejter, co był pułku instruktorem,

380 Kręci się, podskakuje, czasem przysiadywa,

Cofa się, Gifrejtera ruch śledząc oczyma,

390 Gifrejter bieży prędzej i, pewny wygranej,

Żeby uchodzącego tem łacniej dosięgnął,

Popychając karabin, a tak się wysilił

Podstawia swą rękojeść, podbija broń w górę,

400 Kawaler trzech krzyżyków i czterech medalów.

Już jest bliskie zwycięstwa; tam walczył Kropidło,

Jako machina, którą niemieccy majstrowie

Wymyślili i która młockarnią się zowie,

Tak pracują Kropiciel i Brzytwa pospołu,

Bieży na prawe skrzydło, gdzie niebezpieczeństwo

Nowe grozi Maćkowi; śmierci Gifrejtera

Teraz już zaniedbany, i tylko na flocie

Używają go; wówczas służył i piechocie).

Proporszczyk, człowiek młody, zręcznie się uwijał;

I tak, nie raniąc, musiał tylko siebie bronić.

Już wznosząc w górę berdysz, do cięcia się składał:

Okręca broń i ciska wrogowi pod nogi.

Słania się; wpada Chrzciciel, za nim szlachty tłuszcza,

Biegą zmieszani; wszczął się bój koło Kropidła.

Upiąwszy się nogami, ciągną jako liny

Sprężyste, uwiązane do masztu wiciny;

Walczy; zawołał: "Jezus Maria!

Scyzoryku!"

440 Odwrócił się i spuścił ostrze płytkiej stali

Między głowę Chrzciciela i ręce Moskali.

Cofnęli się, wydawszy przeraźliwe głosy,

Lecz jedna ręka, mocniej wplątana we włosy,

Została się, wisząca i krwią buchająca.

A zając, targnąwszy się, orła wpół rozszczepi,

450 Kropiciel, wolny, oczy obraca dokoła,

Ręce wyciąga, broni szuka, broni woła,

Ciągnie za sobą długie, sążniowate drzewo,

460 Chwycił je, ucałował, z radości podskoczył,

Jak nie wierzono w Wilnie ubogiej kobiécie,

Która, stojąc na świętej Ostrej Bramy szczycie,

Widziała, jako Dejów, moskiewski jenerał,

Wchodząc z pułkiem Kozaków, już bramę otwierał

I jak jeden mieszczanin, zwany Czarnobacki,

Zabił Dejowa i zniósł cały pułk kozacki.51

Jegry w tłumie ulegli mocy przeciwników.

Trzydziestu kilku jęczy ranami okrytych,

Jeden Robak tryumfów szlachty nie podziela.

Wzrokiem, ręką, walczących zachęcał, przywodził.

Uderzyć na Rykowa, zwycięstwo dokończyć.

Tymczasem przez posłańca wskazał do Rykowa,

Jeżeli zaś oddanie broni będzie zwlekać,

Robak każe otoczyć resztę i wysiekać.

490 Zebrawszy koło siebie z pół batalijonu,

Który tysiąc błyszczących nóg wywija razem.

Ledwie który zabije; przecież dwóch Maciejów

Chce szablami uderzyć na nieprzyjaciela,

Ale starsi wstrzymują; kule gęsto świszczą,

Rażą, spędzają, wkrótce dziedziniec oczyszczą.

Któremu Tomasz wreszcie przyniósł karabelę;

Bieży, broń wzniosłszy, szlachta rusza jego śladem,

Jegry, przypuściwszy ich, sypnęli kul gradem.

Legł Isajewicz, Wilbik, Brzytewka raniony;

Zaczem wstrzymują szlachtę, Robak z jednej strony,

Ogląda się, cofa; widzą to Moskale;

Kapitan Ryków myśli ostatni cios zadać,

"Formuj się do ataku! - zawołał - na sztyki!

Naprzód!"

Wnet szereg, rury wytknąwszy jak tyki,

Kapitan, pokazując szpadą na drzwi dworu,

"Pal - woła Sędzia - ja cię w tym ogniu usmażę".

O dworze Soplicowski!

jeśli dotąd całe

Jeśli tam dotąd szlachty sąsiedzkiej gromada

Za gościnnemi stoły Sędziego zasiada,

Pewnie tam piją często za Konewki zdrowie;

Zmacał sztenflem naboju, podsypał panewkę

Fala bagnetów szlachtę bije i roztrąca;

Przeciw tej fali płynie, schyla się do ziemi

I nurkuje pomiędzy trawami gęstemi

550 Zasadza się, a Saka gestami przyzywa.

Tuzin kul rozsiekanych puszcza śród Moskali;

Długiego, Ryków skoczył pod parkan ogrodu,

Tam pierzchającą rotę zatrzymuje w biegu,

Sam na czele, z żelazem nad głowę wzniesionem.

Wtem Ryków krzyknął: "Ognia pół batalijonem!"

Przeleciała po zamkach wzdłuż nitka ognista

Ostatniego z Horeszków, chociaż po kądzieli.

Uprowadza; a szlachcie każe się rozstąpić,

Lepiej mierzyć, postrzałów nadaremnych skąpić,

Tadeusz; stał ukryty za drewnianą studnię;

Okropnie razi Moskwę, starszyznę wybiera:

590 Za pierwszym zaraz strzałem ubił feldfebera.

Gdzie stał sztab; zaczem Ryków gniewa się i dąsa.

Tupa nogami, szpady swej rękojeść kąsa:

"Majorze Płucie - woła - co to z tego będzie?

"Majorze!

Jeśli jesteś tak śmiałym rycerzem,

Po co krwi rozlew!

Między nami była zwada,

Niechajże ją rozstrzygnie pistolet lub szpada.

Daję ci broń na wybor, od działa do szpilki;

610 Że porucznika obok Rykowa uderzył.

"Majorze - szepnął Ryków - wyjdź na pojedynek

Jeśli tego szlachcica kto inny zabije,

Trzeba tego szlachcica na pole wywabić,

Co puka, to nie sztuka; to wolę, co kole -

Mówił stary Suworow; wyjdź, Majorze, w pole,

620 Na to rzekł Major: "Ryków!

miły przyjacielu!

Do mnie batalijonu komenda należy".

Kazał ognia zaprzestać, machnął chustką białą.

Pyta się Tadeusza, jaką broń podoba;

Po układach - na szpady zgodzili się oba.

630 Wyskoczył Hrabia zbrojny i zerwał układy.

"Panie Soplico! - wołał - z przeproszeniem Pana,

Pan wyzwałeś Majora!

ja do Kapitana

Mam dawniejszą urazę: on do zamku mego

("Mów Pan - przerwał Protazy - do zamku naszego")

On wpadł - rzekł kończąc Hrabia - na czele złodziejów,

On, poznałem Rykowa, wiązal mych dżokejów.

Skarzę go, jakom zbójców skarał pod opoką,

Którą Sycylijanie zwą Birbante-rokko".

640 Wojska ciekawe patrzą na wodzów spotkanie:

Hrabia i Ryków idą, obróceni bokiem,

Wtem lewymi rękami odkrywają głowy

I kłaniają się grzecznie (zwyczaj honorowy:

Rycerze, wznosząc nogi, prawemi kolany

"Gonto - rzekł Major - widzisz ty tego wisielca?

Wierni go towarzysze płaszczami okryli;

Strzelił i trafił - blisko, w środek kapelusza.

Okręcił się Tadeusz, aż Kropiciel wpada

660 Na Rykowa, a za nim szlachta, krzycząc: "Zdrada!"

Tadeusz go zasłania, ledwie zdołał Ryków

I pomimo dawniejsze dwóch stronnictw niezgody

Walczą jak bracia, jeden drugiego zachęca.

Dobrzyńscy, widząc jak się Podhajski wykręca

Zawołali z radością: "Niech żyją Podhaje!

Naprzód, bracia Litwini!

Górą, górą Litwa!"

670 Skołubowie zaś, widząc, jak waleczny Brzytwa,

Krzyknęli: "Górą Maćki, niech żyją Mazury!"

Dodawszy wzajem serca, biegą na Moskali;

Nadaremnie ich Robak z Maćkiem wstrzymywali.

Przy boku jego stąpał ostrożny Protazy,

Wielka, stara sernica, budowana w kratki

Szałwiji, benedykty kardy, macierzanki:

Cała zielna domowa apteka Wojszczanki.

Sernica w górze miała wszerz sążni półczwarta.

Niby gniazdo bocianie.

Stary słup dębowy

Groził upadkiem.

Nieraz Sędziemu radzono,

Aby zrucił budowę wiekiem nadwątloną;

Ale Sędzia powiadał, że woli poprawiać

Aniżeli rozrucać, albo też przestawiać.

Odkładał budowanie do sposobnej pory,

Tymczasem pod słup kazał wetknąć dwie podpory.

Tak pokrzepiona, ale nietrwała budowa

Wyglądała za parkan nad trójkąt Rykowa.

700 Każdy zbrojny ogromnym drągiem jakby dzidą;

Za nimi ochmistrzyni dąży przez konopie

Przyszedłszy, drągi wparli w wierzch słupa nadgniły,

Sami, u końców wisząc, pchają z całej siły,

Jako flisy uwięzłą na rapach wicinę

Gniecie, rani, zabija; gdzie stały szeregi,

Widzi to Ksiądz, zabiega Klucznikowi drogę.

Upadli, właśnie kiedy pluton ognia dawał;

Ledwie ołów prześwisnął, już Gerwazy wstawał,

Uciekają strwożeni, Klucznik goni, płata;

Oni biegną dziedzińcem, Gerwazy ich torem;

Wpadają we drzwi gumna stojące otworem,

Z mieczem krwawym.

Już szlachta odzierżyła pole,

Porozpędzanych jegrów ściga, rąbie, kole;

Ryków sam został, krzyczy, że broni nie złoży,

Bije się, gdy ku niemu podszedł Podkomorzy

I wznosząc karabelę, rzekł poważnym tonem:

"Kapitanie!

nie splamisz czci twojej pardonem,

Dałeś proby, rycerzu nieszczęsny, lecz mężny,

Twojej odwagi; porzuć opór niedołężny,

Złóż broń, nim cię naszymi szablami rozbroim;

740 Zachowasz życie i cześć, jesteś więźniem moim!"

Ryków, Podkomorzego zwalczony powagą,

Dobrze mówił Suworow: Pomnij, Ryków kamrat,

Och, major Płut, on dzisiaj bardzo poswawolił!

750 Ja, Panie Podkomorzy, wasz przyjaciel będę.

Ale przestańcie robić nad jegrami zbytki".

I przez Woźnego pardon powszechny ogłasza,

A jegrów rozbrojonych prowadzić w niewolę.

760Zarywszy się głęboko, leżał jak nieżywy;

Taki miał koniec zajazd ostatni na Litwie.52

Księga dziesiąta: Emigracja.

Jacek

Treść:

Narada tycząca się zabezpieczenia losu zwycięzców - Układy z Rykowem - Pożegnanie - Ważne odkrycie - Nadzieja.

Coraz się zgromadzały; ledwie słońce zbiegło

Chmura coraz gęstniała, zwieszała się niżej,

Ku ziemi wychylona i wszerz rozpostarta,

Głuche, milczące, jakby z trwogi oniemiało.

Wrzały jak fale, teraz stoją nieruchome

I poglądają w niebo najeżywszy słomę.

Biły czołem, długiemi kręciły ramiony,

20 Rozpuszczając na wiatry warkocz posrebrzony -

Stoją na kształt posągów sypilskiej Nioby.

Jedna osina drżąca wstrząsa liście siwe.

I opuszczając strawę, do domu ucieka.

Buhaj racicą ziemię kopie, orze rogiem

I całą trzodę straszy ryczeniem złowrogiem;

Tylko wrony, stadami obstąpiwszy stawy,

Przechadzają się sobie poważnemi kroki,

Czarne oczy kierują na czarne obłoki;

Wytknąwszy język z suchej, szerokiej gardzieli

I skrzydła roztaczając, czekają kąpieli;

Ostatnia z ptaków, lotem nieścigłym zuchwała

Jaskółka, czarny obłok przeszywa jak strzała,

Wreszcie spada jak kula.

Właśnie w owej chwili

Szlachta z Moskwą okropną walkę zakończyli

Opuszczają plac boju, gdzie wkrótce żywioły

Stoczą walkę.

50 świeciła się ponuro, żółtawo-czerwona;

Wielkie, jasne, okrągłe, jak grady ziarniste.

Borykają się, kręcą, świszczącemi koły

Pryskają łóz gałęzie, lecą traw przekosy

Na wiatr, jako garściami wyrywane włosy,

Zmieszane z kędziorami snopów; wiatry wyją,

Upadają na rolę, tarzają się, ryją,

Rwą skiby, robią otwor wichrowi trzeciemu,

Wznosi się, jak ruchoma piramida toczy,

70 I ogromną swą trąbą otrębuje burzę.

Słomy, liścia, gałęzi, wydartej murawy,

Ryknęły jak niedźwiedzie.

A już deszcz wciąż pluszczy,

Długim warkoczem wiążą niebiosa do ziemi,

Rozświeci twarz, i znowu, okryty całunem,

Znowu wzmaga się burza, ulewa nawalna

I ciemność gruba, gęsta, prawie dotykalna.

90 Aż się uspokoiło wszystko; tylko drzewa

Szumią około domu i szemrze ulewa.

Bo nawalnica, boju plac mrokiem okrywszy,

Zalała drogi, mosty zerwała na rzece,

Z folwarku niedostępną zrobiła fortecę.

100 Bernardyn leżał w łóżku, zmordowany, blady

Daje rozkazy, Sędzia wypełnia je ściśle.

Prosi Podkomorzego, przyzywa Klucznika,

Każe przywieść Rykowa, potem drzwi zamyka.

Godzinę całą trwały tajemne rozmowy,

Aż je przerwał kapitan Ryków temi słowy,

Rzucając na stół kiesę ciężką dukatami

Że każdy Moskal złodziej; powiedzcież, kto spyta,

110 Że znaliście Moskala, który zwan Nikita

Nikitycz Ryków, rotny kapitan, miał osim

Medalów i trzy krzyże - to pamiętać prosim:

Tamten za Korsakowa sławną rejteradę

Także od Feldmarszałka trzy zadowolnienia,

Dwie pochwały cesarskie i cztery wspomnienia,

Wszystko na piśmie".

120 "Ale, ale, Kapitanie -

Załatwić tę rzecz".

"Prawda, słowo dam na nowo -

Rzecze Ryków - ot, słowo!

Co po waszej zgubie?

Czy o to gniew?

Tak u nas po żołniersku żyją.

Gniewać się o przegranę!

Oczakowskie dzieło

Pod Austerlicem całą utraciłem rotę;

140 Zabiłem własnym sztykiem dwóch dzielnych szlachciców:

I kanonijerowi uciął rękę z lontem.

Polska dla Lacha; ale cóż?

Car nie pozwala!"

Śmieliśmy złożyć, wiedząc, żeś człek niebogaty".

"Ach, jegry! - wołał Ryków - cała rota skłuta!

Moja rota!

A wszystko z winy tego Płuta!

A wy te grosze sobie zabierzcie, Panowie.

160 Pohulam, pogawędzę, i tak sobie żyję;

Otóż ja was obronię i, jak będzie śledztwo,

Sobie, tańczyli, trochę sobie podchmielili,

A Płut przypadkiem ognia zakomenderował,

Bitwa!

i batalijon tak jakoś zmarnował.

Wy, Pany, tylko śledztwo pomazujcie złotem,

Trzeba mu gębę zatkać bankowym papierem.

Czy już byłeś u Płuta, czyś się z nim naradził?"

Poważnie palec wielki ku ziemi naginał,

Potem dłonie opuścił i palcami chrząsnął,

I posępne milczenie trwało minut kilka,

"Requiescat in pace" - dodał Podkomorzy.

"Jużci - zakończył Sędzia - był w tem palec Boży!

Na koniec rzekł, spójrzawszy bystro na Klucznika:

"Wielki grzech bezbronnego zabić niewolnika!

Jedna jest restrykcyja: jeśli popełniono

Klucznik głową i ręką kiwał wyciągnioną

I mrugając powtarzał: Pro publico bono!

Nazajutrz daremnie go szukano we dworze,

Daremnie wyznaczono za trupa nagrodę,

Daremnie pytaniami Klucznika dręczono;

210 Nic nie wyrzekł prócz tych słów: Pro publico bono.

Honorowym, staruszek milczał jak zaklęty.

A Robak kazał wezwać szlachtę wojowników,

"Bracia!

Bóg dziś naszemu szczęścił orężowi,

Ale muszę Waćpaństwu wyznać bez ogródki,

Musicie więc do Księstwa uciekać, Panowie,

Tadeusz, Konew, Brzytew - niech unoszą głowy

230 I na Płuta; tak resztę rodzeństwa ocalim.

Wkrótce jako zwycięskich swych zbawców zobaczy.

I ja pieniędzmi, ile zdołam, dopomogę".

Westchnęli; na znak zgody głowami skinęli.

Przyświeca ta nadzieja, że Ojczyźnie służy.

250 Tylko się to nie zdało panu Buchmanowi:

Ale słysząc, że radzą, głosować pośpieszał.

Znajdował projekt dobrym, lecz chciał przeinaczyć,

Dokładniej go rozwinąć, jaśniej wytłumaczyć,

A naprzód komisyją legalnie wyznaczyć,

Która by rozważyła emigracji cele,

Środki, sposoby tudzież innych względów wiele;

Nieszczęściem, krótkość czasu była na zawadzie,

To, o czem-em z pewnością wczoraj się dowiedział,

Że nasz Tadeusz szczerze zakochany w Zosi;

Mówiłem z Telimeną; już nam nie przeszkadza.

Toćby ich, Panie Bracie, przynajmniej zaręczyć

Wiesz dobrze, jako miewa tentacyje różne;

A wszakże kiedy okiem rzuci na pierścionek

Ku pannie Marcie, której serce pozyskałem;

Byliśmy zaręczeni; Bóg nie błogosławił

Związkowi temu i mnie sierotą zostawił,

280 Wziąwszy do chwały swojej nadobną Wojszczankę,

Przyjaciela mojego córę, Hreczeszankę.

Pozostała mi tylko pamiątka jej cnoty,

Jej wdzięków i ten oto ślubny pierścień złoty.

Ilekroć nań spójrzałem, zawsze ma nieboga

Dotąd mej narzeczonej dochowałem wiary,

290 To mówiąc, na pierścionek z czułością spozierał

"Bracie - kończył - co myślisz?

Zrobim zaręczyny?

"Czymże zdołam odwdzięczyć dobremu Stryjowi,

Ach, dobry Stryju!

Byłbym najszczęśliwszy z ludzi,

Gdyby mi Zosia była dzisiaj zaręczona,

300 Przecież powiem otwarcie: dziś te zaręczyny

Nie pytaj więcej.

Jeśli Zosia czekać raczy,

Może mnie wkrótce lepszym, godniejszym obaczy,

Może stałością na jej wzajemność zarobię,

Może troszeczką sławy me imię ozdobię,

Może wkrótce w ojczyste wrócim okolice;

Wtenczas, Stryju, wspomnę ci twoje obietnice,

Wtenczas na klęczkach drogą powitam Zosienkę

Może Zosi tymczasem podobać się drugi;

Na którąm nie zasłużył, byłaby nikczemność".

Zaświeciły mu, jako dwie wielkie jagody

Śledziła przez szczelinę tajemne rozmowy;

Dlaczego ją pokochał?

dlaczego porzuca?

Wyjęła zeń obrazek i relikwijarzyk:

330 Na obrazku tym była święta Genowefa,

A w relikwiji suknia świętego Józefa

Oblubieńca, patrona zaręczonej młodzi;

I z temi świętościami do pokoju wchodzi.

"Pan odjeżdżasz tak prędko?

Ja Panu na drogę

Dam podarunek mały i także przestrogę:

340 Umilkła i spuściła głowę; oczki modre

A Zosia z zamkniętymi stojąc powiekami,

Milczała, sypiąc łzami jako brylantami.

Rzekł: "Pani!

Już ja muszę pożegnać Panienkę;

Uważał młodej pary czułe pożegnanie,

Kiedy dusza pasterki z wojownika duszą,

Czas jest to wiatr: on tylko małą świecę zdmuchnie,

Wielki pożar od wiatru tem mocniej wybuchnie.

Panie Soplico!

Miałem ciebie za rywala;

Nie będziem się zbójczemi rozpierać żelazy.

Walczmy, kto kogo czuciem miłości wyścignie!

Zostawim oba drogie serc naszych przedmioty,

Pośpieszymy obadwa na miecze, na groty;

A wrogów naszych mężnym ścigajmy ramieniem".

Rzekł i na Telimenę spójrzał, ale ona

Nic nie odpowiadała, strasznie zadziwiona.

"Mój Hrabio - przerwał Sędzia -

po co chcesz koniecznie

380 Wykupisz się od więzień połową intraty".

"To niezgodna - rzekł Hrabia - z moim charakterem;

Nie mogę być kochankiem, będę bohaterem;

W miłości troskach - sławy zwę pocieszycielki;

Gdy jestem nędzarz sercem, będę ręką wielki".

Telimena pytała: "Któż Panu przeszkadza

Kochać i być szczęśliwym!"

-

"Mych przeznaczeń władza -

Rzekł Hrabia - ciemność przeczuć, które ruchem tajnym

U ołtarzów Hymena zapalić płomienie,

Sam dobrowolnie ślubny swój zrywając wieniec

Zmiennych losów i w krwawych wojennych przygodach.

Brzmiała odgłosem broni mej Birbante-rokka,

Skończył i dumnie szpady rękojeść uderzył.

400 "Jużci - rzekł Robak - trudno ganić tę ochotę;

Jedź, weź pieniądze, możesz usztyftować rotę,

Jak Włodzimierz Potocki, co Francuzów zdziwił

I dwa uzbroił nowe konne regimenty.

Telimena, smutnemi rzuciwszy oczyma:

"Niestety - rzekła - widzę, że cię nic nie wstrzyma!

Obróć czułe spójrzenie na kolor kochanki!

(Tu wstążkę oderwawszy od sukni, zrobiła

Kokardę i na piersiach Hrabi przyszpiliła).

Na kopije błyszczące i deszcze siarczyste,

A kiedy się rozsławisz walecznemi czyny

I gdy nieśmiertelnemi przesłonisz wawrzyny

Skrwawiony szyszak i hełm twój zwycięstwem hardy,

420 Wspomnij, czyja ten kolor przyszpiliła ręka!"

Tu mu podała rękę.

Pan Hrabia przyklęka,

Całuje; Telimena zbliżyła do oka

Chustkę, a drugiem okiem pogląda z wysoka

Ona wzdychała, ale ruszyła ramiony.

Lecz Sędzia rzekł:

Robak, ku piersiom chłopca przycisnąwszy skronie

440 O niczem!

przed odjazdem?"

-

(Płacząc długo z zakrytem rękami obliczem).

"Więc - rzecze Sędzia - teraz czas myśleć o sobie;

Nie zdołałby z innymi razem emigrować;

Powiedz, gdzie?

Spieszmy, czeka zaprzężona bryka.

Robak, kiwając głową, rzekł: "Do jutra rana

Aby tu jak najrychlej przybył z wijatykiem.

Zamknij drzwi".

Sędzia spełnił Robaka rozkazy

Stoi, łokieć przytwierdza na główni rapiera

460 Stoi, łokieć przytwierdza na główni rapiera,

A czoło pochylone na dłoniach opiera.

Wzrok utkwił i milczenie chował tajemnicze.

Na ciele chorującem, nim ostrzem raz zada,

Długo niemi po oczach Gerwazego wodził,

470 "Jam jest Jacek Soplica..."

Klucznik na to słowo

Pobladnął, pochylił się, i ciała połową

Oczy roztwierał, usta szeroko rozszerzał,

Grożąc białemi zęby, a wąsy najeżał;

Kolanami i głownię prawą ręką imał,

I Klucznik był podobny rysiowi rannemu,

Wydyma się kłębuszkiem, mruczy, krwawe ślepie

"Panie Rębajło - rzekł Ksiądz - już mię nie zatrwożą

I na krzyżu zabójcom swoim błogosławił,

I przyjął prośbę łotra, byś się udobruchał

Sam przyznałem się; muszę dla ulgi sumnienia

Pozyskać, a przynajmniej prosić przebaczenia.

Posłuchaj mej spowiedzi; potem zrobisz sobie

Opowiadać i swoją z jego córką miłość,

500 Lecz mówił nieporządnie, często mięszał skargi

Całą tę powieść, chociaż splątaną bezładnie,

Porządkował w pamięci i dopełniać umiał;

Oba pilnie słuchali, pochyliwszy głowy,

A Jacek mówił coraz wolniejszemi słowy

I często zarywał się.

510 *

Wszak sam wiesz, Gerwazeńku, jak Stolnik zapraszał

Często mnie na biesiady; zdrowie moje wnaszał,

Krzyczał nieraz, do góry podniósłszy szklenicę,

W duszy mojej!

*

520 Tymczasem już szeptała o tem okolica,

Jaki taki gadał mi: Ej, panie Soplica!

Daremnie konkurujesz; dygnitarskie progi

Za wysokie na Jacka podczaszyca nogi.

Ja śmiałem się, udając, że drwiłem z magnatów

Jest zarówno z panami kandydat korony!

Wszakże Tęczyński niegdyś z królewskiego domu

Sopliców czyż nie równe Tęczyńskim zaszczyty

Krwią, herbem, wierną służbą Rzeczypospolitéj!

*

Jak łatwo może człowiek popsuć szczęście drugim

Jedno słowo Stolnika, jakżebyśmy byli

540 Szczęśliwi!

Kto wie, może dotąd byśmy żyli,

Może i on przy swojem kochanem dziecięciu,

Zestarzałby spokojny!

może wnuki swoje

Kołysałby!

Teraz co?

nas zgubił oboje,

I sam... i to zabójstwo... i wszystkie następstwa

Ale i on...

550 *

Pogniewał się, połajał, w końcu go zaniechał.

A byłem mu potrzebnym, miałem zachowanie

U szlachty i lubili mnie wszyscy ziemianie.

Abym częściej przyjeżdżał; a ilekroć sami

Byliśmy, widząc oczy me przyćmione łzami

Chytry starzec, wnet wrzucił obojętne słowo

O procesach, sejmikach, łowach...

*

Gdy musiałem nawzajem ściskać go uprzejmie,

Patrzyła błagająca, lice jej bledniało;

Odwagi zagniewać ją, zatrwożyć - milczałem.

I ja, zawadyjaka sławny w Litwie całéj,

Alebym się pokrzywdzić nie dał i królowi,

Jak gdybym Sanctissimum ujrzał!

*

590 Ileż to razy chciałem serce me otworzyć

Lecz spójrzawszy mu w oczy, spotkawszy wejrzenia

Spieszyłem znowu jak najzimniej dyskurować

Wszystko to, prawda, z pychy, żeby nie ubliżyć

Imieniowi Sopliców, żeby się nie zniżyć

600 Gdyby wiedziano, że ja, Jacek...

Soplicy Horeszkowie odmówili dziewkę!

Że mnie, Jackowi, czarną podano polewkę!

*

Umyśliłem ze szlachty mały pułk zgromadzić

I zacząć wojnę.

Jadę pożegnać Stolnika,

610 Dawnego przyjaciela, prawie domownika,

Jak ślimak rogów!

Dobędzie się iskierka ta przy pożegnaniu,

Jako ostatni płomyk życia przy skonaniu!

620 Raz ostatni dotknąwszy przyjaciela skroni,

Częstokroć najzimniejsze oko łzę uroni!

*

Strumieniem łzy - poznałem, jak jej byłem miły!

*

Weź za syna lub zabij!

Wtem Stolnik posępny,

Zimny jako słup soli, grzeczny, obojętny,

Wszczął dyskurs, o czem?

o czem?

O córki weselu!

Masz ludzkie serce!...

Stolnik rzekł: 'Panie Soplica,

Właśnie przyjechał do mnie swat Kasztelanica;

Niskie, drążkowe krzesło.

Cóż mi radzisz, bracie?

*

Jacku! - zawołał Klucznik.

- Mądre ty przyczyny

650 Starał się gwałtem zdobyć, przemyślał wykradać,

Nie byłem w zmowie!

-

Jacek odpowiedział z żalem.

-

Ach, gdyby ona była jak nasze szlachcianki,

Silna i zdrowa!

gdyby ucieczki, pogoni

Słaba, lękliwa!

był to robaczek motyli,

Wiosenna gąsieniczka!

I tak ją zagrabić,

Dotknąć ją zbrojną ręką - byłoby ją zabić.

Nie mogłem!

Nie.

Mścić się otwarcie, szturmem zamek zwalić w gruzy,

Wstyd, boby powiedziano, żem mścił się rekuzy!

Kluczniku, twoje serce poczciwe nie umie

Uczuć, ile jest piekła w obrażonej dumie.

670 Szatan dumy zaczął mi lepsze plany raić:

A potem, potem jaką wynaleźć zaczepkę,

Pomścić się.

Z pierwszą, którąm napotkał dziewczyną ubogą!

680 Nie kochałem jej.

Biedna matka Tadeusza,

Najprzywiązańsza do mnie, najpoczciwsza dusza -

Byłem jakby szalony, darmom siebie musił

Zająć się gospodarstwem albo interesem;

Wszystko na próżno!

Zemsty opętany biesem,

Zły, opryskliwy, znaleźć nie mogłem pociechy

W niczem na świecie -

i tak z grzechów w nowe grzechy...

Zacząłem pić.

*

Jej zapomnieć i zawżdy jej postać kochana

Stoi mi przed oczyma jakby malowana!

Popełniłem...

Było to właśnie wkrótce po jej zaręczynach;

Wszędzie gadano tylko o jej zaręczynach:

Powiadano, że Ewa, gdy brała obrączkę

Zgadywano, że kogoś potajemnie kocha...

Ale Stolnik, jak zawsze, spokojny, wesoły,

710 Dawał na zamku bale, zbierał przyjacioły,

Mnie, którego Radziwiłł nazywał: kochanku!

To liczniejszy dwór miałem niżeli książęcy!

Kiedym szablę dostawał, to kilka tysięcy

Szabel błyszczało wkoło, strasząc zamki pańskie!

A Klucznik rzekł wzruszony: "Wielkie sądy Boże!

Soplico?

pod kapturem?

żyłeś po żebracku!

Ty, którego pamiętam, gdy zdrowy, rumiany,

Piękny szlachcic, gdy tobie pochlebiały pany,

Gdy za tobą kobiety szalały!

Wąsalu!

730 Nie tak to dawno.

takeś zestarzał się z żalu!

Kiedyś tak do niedźwiedzia trafił doskonale?

Prawda!

o tobie niegdyś śpiewały szlachcianki:

Zawiązałeś ty węzeł i mojemu panu!

740 Nieszczęśniku!

i tyżeś?

do takiego stanu?

Jacek Wąsal kwestarzem!

wielkie sądy boże!

Przysiągłem: kto Horeszków krwi kroplę wysączył...

Zniszczył - Jadę pod bramę, szatan mię tam wabił.

Ledwiem pomyślił, szatan nasyła Moskali.

*

*

760 Patrzyłem, potem radość uczułem zbojecką,

Czasem myśl przychodziła: skoczyć, ją ocalić,

Nawet Stolnika...

*

Zdziwiłem się; Moskale padali wkoło mnie,

Bydlęta, źle strzelają!

- Na widok ich klęski

Wtem ujrzałem, poznałem: wystąpił na ganek

I brylantową szpinką ku słońcu migotał,

I wąs pokręcał dumnie i wzrok dumny miotał,

Szydząc i grożąc.

- Chwytam karabin Moskala;

Wiesz!...

780 *

Przeklęta broń ognista!

Kto mieczem zabija,

Musi składać się, natrzeć, odbija, wywija,

Chwila, jedna iskierka...

*

Utkwiłem oczy we dwie twojej broni rury,

Rozpacz jakaś!

żal dziwny do ziemi mnie przybił!

790 Czemuż, ach, mój Gerwazy, czemuś wtenczas chybił?

Łaskę byś zrobił!

Widać, za pokutę grzechu

Trzeba było..."

Tu znowu brakło mu oddechu.

"Bóg widzi - rzecze Klucznik -

szczerze trafić chciałem!

800 Ostatniego z Horeszków, chociaż po kądzieli,

Jeśli prawda, że jesteś księdzem zakonnikiem,

Jużci sukienka broni cię przed Scyzorykiem.

Bądź zdrów, więcej na Waszym nie postanę progu,

Z nami kwita - zostawmy resztę Panu Bogu".

Jacek rękę wyciągnął - cofnął się Gerwazy:

"Nie mogę - rzekł - bez mego szlachectwa obrazy

Dotykać rękę, takiem morderstwem skrwawioną

Ale Jacek, z poduszek na łoże upadłszy,

I niespokojnie pytał o księdza plebana,

I wołał na Klucznika: "Zaklinam Waćpana,

Zakończyć...

Panie Klucznik!... ja umrę tej nocy!"

"Co, bracie? - krzyknął Sędzia - widziałem, wszak rana

Niewielka, co ty mówisz?

po księdza plebana?

Może źle opatrzono - zaraz po doktora,

820 W apteczce jest..."

Ksiądz przerwał: "Bracie, już nie pora.

Jak sadza; co tu doktor?

Ale to rzecz marna;

Raz umieramy, jutro czy dziś oddać duszę...

-

*

Jest w tem zasługa: nie chcieć zostać winowajcą

830 Narodowym, choć naród okrzyczy cię zdrajcą!

*

Odwracali ode mnie twarz obywatele,

Uciekali ode mnie dawni przyjaciele;

Przecież nie byłem zdrajcą kraju!...

Dano Soplicom znaczną część dóbr nieboszczyka,

Targowiczanie potem chcieli mnie zaszczycić54

Urzędem.

Gdybym wtenczas chciał się przemoskwicić!

Gdybym został Moskalem?

Najpierwsze magnaty

Szukałyby mych względów; nawet szlachta braty,

*

Uciekłem z kraju!

Gdziem nie był!

com nie cierpiał!

Poprawić się potrzeba było i naprawić,

Ile możności to...

*

860 "Córka Stolnika, ze swym mężem Wojewodą

Kazałem ją hodować.

*

Zabiłem; więc pokora... wszedłem między mnichy,

Spuściłem głowę, kwestarz, zwałem się obakiem,

Że jako robak w prochu...

Trzeba było okupić dobremi przykłady,

Krwią, poświęceniem się...

Milej sobie wspominam nie dzieła waleczne

I głośne, ale czyny ciche, użyteczne,

I cierpienia, których nikt...

Rozkazy wodzów nosić, wiadomości źbierać,

880 Układać zmowy...

Znają i Galicyjanie

I pozwolił umierać między swoim ludem,

Z Sakramentami.

890 Możem nad rozkaz wodzów powstanie przyśpieszył!

Ta myśl, że dóm Sopliców pierwszy się uzbroi,

Ta myśl... zdaje się czysta...

Ostatnie moje ziemskie uczucie na świecie,

Którem tulił, hodował, jak najmilsze dziecię,

Ty!..."

"Oby tylko równie Bóg przebaczyć raczył!

-

Przerwał Klucznik.

- Jeżeli masz przyjąć wijatyk,

Kto umierającego smuci, wiem, że grzeszy.

Powiem tobie coś, pewnie to ciebie pocieszy:

Kiedy nieboszczyk pan mój upadał zraniony,

I nastąpiła długa godzina milczenia.

Oczekują plebana.

Podkowy zagrzmiały,

Zastukał do komnaty arendarz zdyszały:

920 List ma ważny, samemu Jackowi pokaże.

Jacek bratu oddaje, głośno czytać każe.

Sztabu armiji polskiej pod księciem Józefem.

Donosi, że w cesarskim tajnym gabinecie

I skonfederowane Mazowieckie Stany

Wyrzeką uroczyście przyłączenie Litwy.

930 Przycisnąwszy do piersi święconą gromnicę,

Podniosł w niebo zatlone nadzieją źrenice

I zalał się ostatnich łez rozkosznych zdrojem:

"Teraz - rzekł - Panie, sługę Twego puść z pokojem!"

Różowe, biegą pierwsze promyki słoneczne;

Wpadły przez szyby jako strzały brylantowe,

Księga jedenasta: Rok 1812

Treść:

Wróżby wiosenne 55 - Wkroczenie wojsk - Nabożeństwo - Rehabilitacja urzędowa śp. Jacka Soplicy - Z rozmów Gerwazego i Protazego wnosić można bliski koniec procesu - Umizgi ułana z dziewczyną - Rozstrzyga się spór o Kusego i Sokoła - Zaczem goście zgromadzają się na biesiadę - Przedstawienie wodzom par narzeczonych.

Ciebie lud zowie dotąd rokiem urodzaju,

Z dawna byłeś niebieskim oznajmiony cudem

I poprzedzony głuchą wieścią między ludem;

Ogarnęło Litwinów serca z wiosny słońcem

Jakieś oczekiwanie tęskne i radośne.

Uważano, że chociaż zgłodniałe i chude,

Nie biegło na ruń 56, co już umaiła grudę,

Ryczało albo żuło swój pokarm zimowy.

Nie śpiewają piosenek, pracują leniwo,

I uważają z trwogą wracające ptaki.

A za nim, krzykliwemi nadciągnąwszy pułki,

Gromadziły się ponad wodami jaskółki

Skąd w królestwie skrzydlatem tyle zamieszania,

Aż oto nowe stada, jakby gilów, siewek

I szpaków, stada jasnych kit i chorągiewek

Zajaśniały na wzgórkach, spadają na błonie:

Konnica!

dziwne stroje, niewidziane bronie,

Półk za półkiem, a środkiem, jak stopione śniegi,

40 Płyną drogami kute żelazem szeregi;

Roją się niezliczone piechoty mrowiska.

Wszyscy na północ!

Rzekłbyś, że wonczas z wyraju 57

Pędzony niepojętą, instynktową mocą.

Konie, ludzie, armaty, orły dniem i nocą

Płyną; na niebie górą tu i ówdzie łuny,

Ziemia drży, słychać, biją stronami pioruny.

-

Puszczami chłop, którego dziady i rodzice

Pomarli nie wyjrzawszy za lasu granice,

Gości innych nie widział oprócz spółleśników -

Zadrżał we mchu, najeżył długie włosy grzywy

60 Zadrżał we mchu, najeżył długie włosy grzywy,

I potrząsając brodą, zdziwiony spoziera

Na błyskające nagle między łomem zgliszcze:

Zląkł się i uciekł w głębszem schować się ukryciu.

Chwytają broń; kobiety wznoszą w niebo ręce;

Wszyscy, pewni zwycięstwa, wołają ze łzami:

70 "Bóg jest z Napoleonem, Napoleon z nami!"

Pamiętna wiosno wojny, wiosno urodzaju!

O wiosno!

kto cię widział, jak byłaś kwitnąca

Zbożami i trawami, a ludźmi błyszcząca,

Obfita we zdarzenia, nadzieją brzemienna!

Urodzony w niewoli, okuty w powiciu,

Ale polscy żołnierze mimo utrudzenia

A w Soplicowie oboz czterdziestu tysięcy

I ze sztabami swemi jenerał Dąbrowski,

90 Kniaziewicz, Małachowski, Giedrojć i Grabowski.

Zabierają kwatery w zamczysku, we dworze;

Skoro dano rozkazy, rozstawiono czaty,

Z nocą wszystko ucichło: oboz, dwór i pole;

Widać tylko, jak cienie, błądzące patrole

I gdzieniegdzie błyskania ognisk obozowych,

Słychać kolejne hasła stanowisk wojskowych.

Biesiadę godną miłych sercom polskim gości

I odpowiednią wielkiej dnia uroczystości,

Co jest świętem kościelnem i świętem rodziny;

Zaś jenerał Dąbrowski oświadczył z wieczora,

Że chce mieć obiad polski.

Choć spóźniona pora,

Pięciu ich było; służą, on sam gospodarzy.

Jako kuchmistrz białym się fartuchem opasał,

Odpędza wpadający chciwie na przysmaki;

Drugą ręką przetarte okulary włożył,

Dobył z zanadrza księgę, odwinął, otworzył.

W niej spisane dokładnie wszystkie specyjały

Dawał owe biesiady we włoskiej krainie,

Którym się Ojciec Święty Urban Ósmy dziwił;59

Podług niej później Karol Kochanku-Radziwiłł,

Gdy przyjmował w Nieświżu króla Stanisława,

Sprawił pamiętną ową ucztę, której sława

To natychmiast kucharze robią umiejętni.

130 Zwijają się kuchciki czarne jak szatany:

Leją w kotły, skowrody, w rądle, dym wybucha;

Wojski, ażeby ogień tem łacniej rozpalać,

Rozkazał stopionego masła na drwa nalać

(Zbytek ten dozwolony jest w dostatnim domu).

Inni na rożny sadzą ogromne pieczenie

Wołowe, sarnie, cąbry dzicze i jelenie;

140 Ci skubią stosy ptastwa; lecą puchów chmury,

Obnażają się głuszce, cietrzewie i kury.

Zrobił na kurnik, kędy Zosi gospodarstwo

Zniszczył, nie zostawiwszy sztuki na lekarstwo -

Sławne niegdyś ze drobiu swego Soplicowo.

Rzekłbyś, ptasiego tylko niedostaje mleka.

Już wschodził uroczysty

dzień N a j ś w i ę t s z e j P a n n y

K w i e t n e j.

Pogoda była prześliczna, czas ranny,

Niebo czyste, wokoło ziemi obciągnięte,

Jako morze wiszące, ciche, wklęsło-wgięte;

Podlatuje i skrzydła w błękicie zanurza,

Podobne do niknących piór Anioła Stróża,

Który nocną modlitwą ludzi przytrzymany

Spóźnił się, śpieszy wracać między spółniebiany.

Niebios zgasły, i niebo środkiem czoła bladnie,

Prawą skronią złożone na wezgłowiu cieni,

Jeszcze smagławe, lewą coraz się rumieni;

A dalej okrąg, jakby powieka szeroka,

Po okrągłych niebiosach wygięty przebłysnął

A oko słońca weszło.

Jeszcze nieco senne

Siedmią barw błyszczy razem: szafirowe razem,

180 Aż rozlśniło się jako kryształ przezroczyste,

Jak księżyc wielkie, jako gwiazda migające:

Tak po nieźmiernem niebie szło samotne słońce.

Zebrało się przed wschodem wokoło kaplicy,

Jak gdyby na nowego ogłoszenie cudu.

Na nabożeństwie mają być jenerałowie,

190 Sławni dowódcy owi naszych legijonów,

Których wszystkie tułactwa, wyprawy i bitwy

Były ewangeliją narodową Litwy.

Lud ich otacza, patrzy, ledwie oczom wierzy,

Oglądając rodaków mundury noszących,

Zbrojnych, wolnych i polskim językiem mówiących.

Całego zgromadzenia; lud na trawie klęka,

200 Patrząc we drzwi kaplicy, odkrywają głowy:

Włos litewskiego ludu, biały albo płowy,

Pozłacał się jako łan dojrzałego żyta;

Gdzieniegdzie kraśna główka dziewicza wykwita,

I wstęgi rozplecione, ozdoby warkoczy,

Klęczący różnobarwny tłum okrywa pole,

210 Wieśniaczki dziś na ołtarz Matki Zbawiciela

Wyszedł przewodniczący całemu zebraniu

Podkomorzy, niedawno przez powiatu stany

220 Zgodnie konfederackim marszałkiem obrany.60

Miał mundur województwa: żupan złotem szyty,

Przy którym karabela z głownią jaszczurową;

Na szyi świecił wielką szpinką brylantową;

Drogich piórek; były to białych czapel czuby

Której każde pióreczko kosztuje dukata).

230 Wieśniacy i żołnierstwo ścisnęło się kołem.

On rzekł :

"Bracia!

Ogłosił wam ksiądz na ambonie

Wolność, którą Cesarz-Król przywrócił Koronie,

A teraz Litewskiemu Księstwu, Polszcze całéj

Przywraca; słyszeliście rządowe uchwały

I zwołujące walny sejm uniwersały.

Tutejszych panów.

240 Cała pomni okolica,

Czas i zasługi jego ogłosić na świecie:

Obecni tu są naszych wojsk jenerałowie,

Od których usłyszałem wszystko, co wam mowię.

250 On to pod Hohenlinden 61, gdy Ryszpans jenerał

Przeniosł od Kniaziewicza listy Ryszpansowi,

Donoszące, że nasi biorą tył wrogowi.

Zdobyły Samosiery grzbiet oszańcowany,

Obok Kozietulskiego był ranny dwa razy!

Następnie, jak wysłaniec, z tajnemi rozkazy

Towarzystwa tajemne wiązać i zakładać;

Na koniec w Soplicowie, w swem ojczystym gnieździe,

Gdy gotował powstanie, zginął na zajeździe.

Właśnie o jego śmierci nadeszła wiadomość

Legiji Honorowej znaki kawalerskie.

Ja, reprezentujący województwa władzę,

270 Moją konfederacką ogłaszam wam laską:

Zniósł infamiji plamę, powraca do cześci

Wspomnieć kiedy o dawnej, zagładzonej winie,

Ten podpadnie za karę takiego wyrzutu

Gravis notae maculae, wedle słów Statutu

Karzących tak militem, jak i skartabela,

Co by siał infamiją na obywatela;

Obowiązuje równie i mieszczan, i kmieci.

Ten wyrok marszałkowski pan pisarz umieści

W aktach jeneralności, a woźny obwieści.

Co się tycze Legiji Honorowej krzyża,

Złoży się jako wotum dla Boga Rodzicy".

290 To powiedziawszy, order wydobył z pokrowca

I zawiesił na skromnym krzyżyku grobowca

Uwiązaną w kokardę wstążeczkę czerwoną

Przeciw słońcu promienie gwiazdy zajaśniały

Jako ostatni odbłysk ziemskiej Jacka chwały.

Tymczasem lud na klęczkach Anioł Pański mowi,

Upraszając o wieczny pokój grzesznikowi;

Sędzia obchodzi gości i wiejską gromadę,

Wszystkich do Soplicowa wzywa na biesiadę.

300 Ale na przyźbie domu usiedli dwaj starce,

Stał ułan jak słonecznik w błyszczącym kołpaku

Strojnym blachą złocistą i piórem koguta;

Przy nim dziewczę, w zielonej sukience jak ruta

Pozioma, wznosi oczki błękitne jak bratki

Po ogrodzie, umyślnie odwracając głowy

Od kochanków, żeby im nie mięszać rozmowy.

310 Ale starce miód piją, tabakierką z kory

Częstując się nawzajem, toczą rozhowory.

"Tak, tak, mój Protazeńku" - rzekł klucznik Gerwazy.

"Tak, tak, mój Gerwazeńku" - rzekł woźny Protazy.

"Tak to, tak!" - powtórzyli zgodnie kilka razy,

Wszakże były przykłady; pamiętam procesy,

A intercyza cały zakończyła kłopot:

320 Tak z Borzdobohatymi pogodził się Łopot,

Krepsztulowie z Kupściami, Putrament z Pikturną,

Z Odyńcami Mackiewicz, z Kwileckimi Turno.

Co mówię!

wszak Polacy miewali zamieszki

Z Litwą gorsze niżeli z Soplicą Horeszki,

Na wydaniu: to zawsze kompromis gotowy.

Najdłuższy proces zwykle bywa z duchowieństwem

330 Katolickiem albo też z bliskiem pokrewieństwem,

Stąd się tyle procesów litewskich ciągnęło

Sławny ów proces Rymszów z dominikanami,

Skąd jest przysłowie: Większy Pan Bóg niż pan Rymsza;

340 Ja zaś dołożę: lepszy miód od Scyzoryka".

To mówiąc, półgarcówką przepił do Klucznika.

"Prawda!

prawda! - rzekł na to Gerwazy wzruszony.

-

Pamiętam, dzielne były z nich konfederaty!

Toć tem samym już wszystko zgodzono, zgładzono".

"I to dziw - rzekł Protazy - że o tej to Zosi,

"Panną Zofiją - przerwał Klucznik - zwać ją trzeba,

360 "Owoż - kończył Protazy - był to znak proroczy

Dwóch wroblów bijących się, oba samcy stare,

Jeden, młodszy cokolwiek, miał podgarle szare,

My patrzym, a tymczasem szepcą sobie sługi,

Krzyczą: <<Wiwat Soplica!

pfe, Horeszki tchórze!>>

A gdy spadał, wołali: <<Popraw się, Soplica!

Wtem Zosieńka, nad ptastwem litością wzruszona,

Podbiegła i nakryła rączką te rycerze;

Taka była zawziętość w tem maleńkiem lichu.

Baby, patrząc na Zosię, gadały po cichu,

380 Że pewnie przeznaczeniem będzie tej dziewczyny

Pogodzić dwie od dawna zwaśnione rodziny.

Nie zaś o Tadeuszu".

Na to Klucznik rzecze:

"Dziwne są sprawy w świecie; kto wszystko dociecze!

Tadeusza, od dziecka nieźmierniem polubił.

Wszystko umiał; myśliłem: pod szczęśliwą gwiazdą

Urodził się ten chłopiec; szkoda, że Soplica!

Męża panny Zofiji, mej Wielmożnej Pani!"

Słychać tylko niekiedy te krótkie wyrazy:

"Tak, tak, Panie Gerwazy".

- "Tak, Panie Protazy".

Otworem i dym jako z pożaru buchały,

Aż z kłębów dymu, niby biała gołębica,

Mignęła świecąca się kuchmistrza szlafmyca.

Wojski przez okno kuchni, ponad starców głowy

Wytknąwszy głowę, milczkiem słuchał ich rozmowy

410 Wytknąwszy głowę, milczkiem słuchał ich rozmowy

I podał im nareszcie filiżanki spodek

Pełen biszkoktów, mówiąc: "Zakąście wasz miodek.

A ja wam też opowiem historią ciekawą

Sporu, który miał bitwą zakończyć się krwawą,

Gdy polujący w głębi nalibockich lasów

Rejtan wypłatał sztukę książęciu Denassów.

Tej sztuki omal własnem nie przypłacił zdrowiem;

Jam kłótnię panów zgodził, jak to wam opowiem".

Ale Wojskiego powieść przerwali kucharze

420 Pytając, komu serwis ustawiać rozkaże.

Zadumani zwrócili oczy w głąb ogrodu,

Z takiemi odezwał się słowami do panny:

"Zofijo, musisz to mnie koniecznie powiedzieć,

Nim zamienim pierścionki, muszę o tem wiedzieć.

Bo i cóż mi po takiem wymuszonem słowie?

Wtenczas bawiłem bardzo krótko w Soplicowie;

Żem jednem mem spójrzeniem miłość w tobie wzbudził.

Ja nie fanfaron; chciałem mą własną zasługą

Teraz jesteś łaskawa twe słowo powtórzyć;

Czymże na tyle łaski umiałem zasłużyć?

Ale małżeństwo, Zosiu, jest rzecz wielkiej wagi;

Radź się serca własnego, niczyjej powagi

Tu nie słuchaj, ni stryja groźb, ni namów cioci;

Możem te zaręczyny czas jakiś odwlekać;

450 I cóż, kochana Zosiu?"

Na to Zosia rzecze,

"Nie pamiętam już dobrze, co się dawniej działo;

I z wolą starszych".

Potem, spuściwszy oczęta,

Dodała: "Przed odjazdem, jeśli Pan pamięta,

Kiedy umarł ksiądz Robak, w ową burzę nocną,

Widziałam, że Pan jadąc żałował nas mocno:

Że mnie lubisz; ilekroć mówiłam pacierze

Za Pana powodzenie, zawsze przed oczami

Stał Pan z temi dużemi, błyszczącemi łzami.

Potem Podkomorzyna do Wilna jeździła,

Do Soplicowa i do tego pokoiku,

Gdzie mnie Pan naprzód w wieczór spotkał przy stoliku,

Przez całą zimę w mojem sercu się krzewiła,

Że jako mówię Panu - ustawniem tęskniła

Do tego pokoiku i cóś mi szeptało,

Panny mówiły, że ja jestem zakochana:

Jużci, jeżeli kocham, to już chyba Pana".

Tadeusz, rad z takiego miłości dowodu,

Do pokoju damskiego, do owej komnaty,

Kędy Tadeusz mieszkał przed dziesięcią laty.

Teraz bawił tam Rejent, cudnie wystrojony

I usługiwał damie, swojej narzeczonéj,

Biegając i podając sygnety, łańcuszki,

Słoiki i flaszeczki, i proszki, i muszki;

Wesoł, na pannę młodą patrzył tryumfalnie.

Panna młoda kończyła robić gotowalnię;

490 Pokojowe zaś - jedne z żelazkami w ręku

Odświeżają nadstygłe warkoczów pierścionki,

Drugie klęcząc pracują około falbonki.

Kuchcik stuknął doń w okno: kota postrzeżono!

I uszczuć, postawiwszy charty na przesmyku.

Bieży Asesor, ciągnąc za obróż Sokoła,

Depcąc, świszcząc i klaszcząc, bardzo źwierza trwoży:

Szczwacze, trzymając każdy charta na obroży,

Ukazują palcami, skąd zając wyruszy,

Cmokają z cicha; charty nadstawiły uszy,

Wtem Wojski krzyknął: "Wycz-ha!"

510 Zając smyk zza płotu

Żałośnie!

Biegą szczwacze: już leży bez ducha,

Dobył nożyk strzelecki wiszący za pasem,

520 Oderznął skoki i rzekł: "Dziś równą odprawę

Wezmą pieski, bo równą pozyskali sławę;

Równa ich była rączość, równa była praca;

Godzien jest pałac Paca, godzien Pac pałaca,

Godni są szczwacze chartów, godne szczwaczów charty;

Otoż skończony spór wasz długi i zażarty;

Ja, któregoście sędzią zakładu obrali,

Wydaję wreszcie wyrok: obaście wygrali.

Wracam fanty, niech każdy przy swoim zostanie,

A wy podpiszcie zgodę".

530 Na starca wezwanie

Szczwacze zwrócili na się rozjaśnione lice

I długo rozdzielone złączyli prawice.

Wtem rzekł Rejent:

"Stawiłem niegdyś konia z rzędem,

Opisałem się także przed ziemskim urzędem,

Iż pierścień mój sędziemu w salaryjum złożę;

540 Lub, gdy zechce, herbowne Hreczechów ozdoby;

Krwawnik jest gładki, złoto jedenastej proby.

Konia teraz ułani pod jazdę zabrali,

Kulbaczka wąska, modą z turecka kozacką,

Poduszeczka z rubrontu wyścieła siedzenie,

Który, jako wiadomo, bardzo lubił gesta,

Rozstawił nogi, jakby na konia wskakiwał,

Potem galop udając powoli się kiwał),

Bo tabenki są gęsto złotem nakrapiane

I szerokie strzemiona srebrne pozłacane;

Na rzemieniach munsztuka i na uździenicy

Połyskają guziki perłowej macicy,

Na jakimś bardzo znacznym szlachcicu tureckim,

Przyjm, Asesorze, w dowód mojego szacunku".

"Ja niegdyś darowane od księcia Sanguszki

Stawiłem w zakład moje prześliczne obróżki,

Jaszczurem wykładane, z kolcami ze złota,

Ale ten sprzęt, Rejencie, proszę uniżenie,

I na pamiątkę sporu, co długiemi laty

Toczył się i nareszcie zakończył zaszczytnie

Ażeby szczwaczów zgodzić zbyt łatwą zdobyczą.

Staruszek tak swą sztukę zrobił tajemniczo,

Że oszukał zupełnie całe Soplicowo.

Ale próżno krzywdzące chartów wieści szerzył:

Już goście, zgromadzeni w wielkiej zamku sali,

590 Czekając uczty, wkoło stołu rozmawiali,

I pana Tadeusza z Zofiją przywodzi.

Tadeusz, lewą dłonią dotykając głowy,

Pozdrowił swych dowódców przez ukłon wojskowy.

Zofija z opuszczonem ku ziemi wejrzeniem,

Zapłoniwszy się, gości witała dygnieniem

(Od Telimeny pięknie dygać wyuczona).

Miała wianek na głowie jako narzeczona,

600 Składała snop wiosenny dla Boga Rodzicy.

Jedną ręką zeń kwiaty i trawy rozdziela,

Drugą swój sierp błyszczący poprawia na głowie.

Brali ziółka, całując jej ręce, wodzowie.

Zosia znowu dygała w kolej, zapłoniona.

A wszyscy, klaszcząc w dłonie zawołali: "Brawo!"

-

610 Zachwyceni dziewczyny urodą, postawą,

A szczególniej jej strojem litewskim prostaczym;

Bo dla tych wodzów, którzy w swem życiu tułaczém

Dziwne miała powaby narodowa szata,

Skupili się do stołu, patrzyli ciekawie.

I oczy pokazała; ci, ażeby wkoło

620 Raczyła się obrócić; dziewczyna wstydliwa

Obraca się, lecz oczy rękami zakrywa.

Tadeusz patrzył wesoł i zacierał ręce.

Czy instynktem wiedziała (bo dziewczyna zgadnie

Była od Telimeny za upor łajana,

630 Spodniczkę miała długą, białą; suknię krótką

Z zielonego kamlotu, z różową obwódką;

Gorset także zielony, różowemi wstęgi

Od ramion świecą białe rękawy koszuli,

Jako skrzydła motyle do lotu wydęte,

U dłoni skarbowane i wstążką opięte;

Szyja także koszulką obciśniona wąską,

Kołnierzyk zadzierzgniony różową zawiązką;

640 Zauszniczki wyrznięte sztucznie z pestek wiszni,

Których się wyrobieniem Sak Dobrzyński pyszni

Na kołnierzyku wiszą dwa sznurki bursztynu,

Na skroniach zielonego wianek rozmarynu.

Wstążki warkoczów Zosia rzuciła na barki,

A na czoło włożyła zwyczajem żniwiarki

Sierp krzywy, świeżem żęciem traw oszlifowany,

650 Wszyscy chwalą, klaskają.

Jeden z oficerów

Papiery i ołówki, poznał rysownika,

Choć go bardzo odmienił mundur pułkownika,

Bogate szlify, mina prawdziwie ułańska

I wąsik poczerniony, i bródka hiszpańska.

Sędzia poznał: "Jak się masz, mój Jaśnie Wielmożny

Hrabio?

I w ładownicy masz twój sprzęt podróżny

Cesarz go półkownikiem dziś właśnie mianował:

Asesor, niegdyś cara, dziś Napoleona

Już włożył mundur siny z polskiemi wyłogi

Obok poważnym krokiem szła jego kochanka,

Ubrana bardzo strojnie, Tekla Hreczeszanka;

Bo Asesor już dawno Telimenę rzucił

Ku Wojszczance afekty serdeczne obrócił.

Lecz gospodyni dobra, osoba stateczna

680 I posażna, bo oprócz swej dziedzicznej wioski

Sumką z daru Sędziego powiększała wnioski.

Sędzia niecierpliwi się i wysyła sługi;

Wracają: powiadają, że trzeci małżonek,

I choć jej pomagają służebne kobiety,

Nie mogła w żaden sposób skończyć toalety;

690 Ledwie będzie gotowa na godzinę czwartą.

Księga dwunasta: Kochajmy się

Treść:

Ostatnia uczta staropolska - Arcyserwis - Objaśnienie jego figur - Jego ruchy - Dąbrowski udarowany - Jeszcze o Scyzoryku.

- Kniaziewicz udarowany.

- Pierwszy akt urzędowy Tadeusza przy objęciu dziedzictwa - Uwagi Gerwazego - Koncert nad koncertami - Polonez - Kochajmy się!

Bo Wojski występuje w nowym charakterze,

Wskazuje wszystkim miejsca i gości usadza.

Naprzód, jako najpierwsza województwa władza,

Podkomorzy-Marszałek wziął miejsce zaszczytne:

10 Ze słoniowym poręczem krzesło aksamitne;

Obok na prawej stronie jenerał Dąbrowski,

Śród nich Podkomorzyna, dalej inne panie,

Oficerowie, pany, szlachta i ziemianie,

Mężczyźni i kobiety, na przemian po parze

Usiadają porządkiem, gdzie Wojski ukaże.

On na dziedzińcu włościan traktował gromadę;

Tadeusz i Zofija do stołu nie siedli;

Zajęci częstowaniem włościan, chodząc jedli.

Starożytny był zwyczaj, iż dziedzice nowi

Na pierwszej uczcie sami służyli ludowi.

Z zadziwieniem na wielki serwis poglądali,

Którego równie drogi kruszec jak robota.

Jest podanie, że książę Radziwiłł-Sierota 62

Ogromnym kręgiem na kształt karetnego koła.

Piankami i cukrami białemi jak śniegi:

Udawał przewybornie krajobraz zimowy;

W środku czerniał ogromny bór konfiturowy:

Stronami domy, niby wioski i zaścianki,

40 Okryte zamiast śronu cukrowwemi pianki;

Na krawędziach naczynia, stoją dla ozdoby

Niewielkie, z porcelany wydęte osoby

Zdawały się przedstawiać jakoweś zdarzenie;

Gest ich sztucznie wydany, farby osobliwe,

Cóż przedstawiają? - goście pytali ciekawi,

Zaczem Wojski podnosi laskę i tak prawi

(Tymczasem podawano wódkę przed jedzeniem):

50 "Za mych Wielce Mościwych Panów pozwoleniem:

Te persony, których tu widzicie bez liku,

Przedstawiają polskiego historią sejmiku,

Narady, wotowanie, tryumfy i waśnie;

Sam tę scenę odgadłem i Państwu objaśnię.

Pewnie ich przed sejmikiem na ucztę sproszono.

Stoją kupkami, każda kupka się naradza.

Rąk niespokojnych, widać - mówca; cóś tłomaczy,

Ci mowcy zalecają swoich kandydatów

Cieszy się mowca, widząc, że są nawróceni,

Lecz za to w trzeciem gronie dzieje się inaczéj;

Tu mówca musi łowić za pasy słuchaczy.

Patrzcie!

wyrywają się i cofają uszy;

Pewnie słyszał pochwały swego przeciwnika;

Powiedziałbyś, że mówcę pochwyci na rogi;

80 Jeden między kupkami szlachcic cichy stoi,

Zmrużył oczy, paznokciem do paznokcia mierzy,

Widać, że kreskę swoję kabale powierzy:

Jeśli palce trafią się, da afirmatywę,

A jeżeli się chybią, rzuci negatywę.

Na lewej druga scena: refektarz klasztoru,

Obrócony na salę szlacheckiego zboru.

Liczy gałki, szlachta je pożera oczyma.

Właśnie wytrząsł ostatnią; woźni ręce wznoszą

I imię obranego urzędnika głoszą.

Patrz, wytknął głowę oknem z kuchni refektarza,

Patrz, jak oczy wytrzeszczył, jak pogląda śmiało,

Usta otworzył, jakby chciał zjeść izbę całą:

100 Łatwo zgadnąć, że szlachcic ten zawołał: <<Veto!>>

Dostali szable, pewnie krwawy bój wybuchnie.

Lecz tam, na korytarzu, Państwo uważacie

Tego starego księdza, co idzie w ornacie -

To przeor; Sanctissimum z ołtarza wynosi,

Jak wśród naszej burzliwej szlachty samowładnej,

Zbrojnej, nie trzeba było policyi żadnej;

Dopóki wiara kwitła, szanowano prawa,

Policyjantów różnych, żandarmów, konstabów;

Ale jeśli miecz tylko bezpieczeństwa strzeże,

120 Wtem dzwoniąc w tabakierę rzekł pan Podkomorzy:

"Panie Wojski, niech Wasze na potem odłoży

Te historyje; prawda, że sejmik ciekawy,

Ale my głodni, każ Wać przynosić potrawy".

Zaraz dokończę scenę ostatnią sejmików:

Oto nowy marszałek na ręku stronników

Wyniesion z refektarza; patrz, jak szlachta braty

Rzucają czapki, usta otwarli - wiwaty!

Biedna!

oto na ręku pokojowej mdleje.

Biedna!

Jaśnie Wielmożnej tytuł przybrać miała,

I wnet zaczęli wchodzić parami lokaje

Roznoszący potrawy: barszcz królewskim zwany

I rosoł staropolski sztucznie gotowany,

Wrzucił kilka perełek i sztukę monety

Te półmiski kontuzów, arkasów, blemasów,

Z ingredyjencyjami pomuchl, figatelów,

Cybetów, piżm, dragantów, pinelów, brunelów;

Owe ryby!

łososie suche, dunajeckie,

Wyzyny, kawijary weneckie, tureckie,

U głowy przysmażona, we środku pieczona,

Ani ich zastanowił ów sekret ciekawy;

Wszystko prędko z żołnierskim jedli apetytem,

Kieliszki napełniając węgrzynem obfitym.

Bo lekka, ciepłem letnim powoli rozgrzana,

Roztopiła się lodu cukrowego piana

I dno odkryła, dotąd zatajone oku;

Zabłysnąwszy zieloną, różnofarbną wiosną.

Pszenicy szafranowej buja kłos złocisty,

Żyto ubrane w srebra malarskiego listy

I gryka wyrabiana sztucznie z czokolady,

170 I kwitnące gruszkami i jabłkami sady.

Darmo proszą Wojskiego, żeby je przedłużyć:

Już serwis, jak planeta koniecznym obrotem,

Zmienia porę, już zboża malowane złotem,

Nabrawszy ciepła w izbie powoli topnieją,

Już trawy pożółkniały, liścia czerwienieją,

Lub udające sosnę gałązki wawrzynu,

Odziane zamiast kolców ziarenkami kminu.

Wojski obchodził serwis i, pełen radości,

Tryumfujące oczy obracał na gości.

I wszyscy takim starym ucztują zwyczajem?

Wojski rzekł, kłaniając się: "Nie, Jaśnie Wielmożny

Które dawano w domach panów starodawnych,

Gdy Polska używała szczęścia i potęgi!

200 Niestety!

Już i do nas włazi moda nowa.

Węgrzyna pożałuje, a pije szatańskie

Fałszywe wino modne, moskiewskie, szampańskie;

210 To nawet Podkomorzy, i on mnie przedrwiwał,

Mówiąc, że to machina zmudna, staroświecka,

Nieprzyzwoitej dla tak znakomitych ludzi!

Częstować w Soplicowie takich dygnitarzy.

Gdy będziesz dla monarchów zagranicznych grona

Dawał ucztę, ba, nawet dla Napoleona.

Zawołało: "Niech żyje Kurek na kościele!"

I wysoko pomiędzy wodzami posadził,

230 Mówiąc: "Panie Macieju, niedobry sąsiedzie,

Przyjeżdżasz bardzo późno, prawie po obiedzie".

"Jem wcześnie - rzekł Dobrzyński - ja tu nie dla jadła

Przybyłem, tylko że mnie ciekawość napadła

Obejrzeć z bliska naszą armię narodową.

To wyrzekłszy, przewrócił talerz dnem do góry

240 "Panie Dobrzyński - rzekł mu jenerał Dąbrowski -

Ów Maciej, zwany Rózga!

Znam ciebie ze sławy.

Słyszałem, żeś niedawno Moskalów oćwiczył.

Ostatnie egzemplarze starodawnej Litwy".

"Jenerale - rzekł Sędzia - po owem zwycięstwie

Zapewne do którego weszli legijonu!"

"W istocie - odpowiedział młody szef szwadronu -

Mam w drugiej kompaniji wąsate straszydło,

Wachmistrza Dobrzyńskiego, co się zwie Kropidło,

A Mazury zowią go litewskim niedźwiedziem.

260 "Jest - rzekł porucznik - kilku innych rodem z Litwy,

Jeden żołnierz znajomy pod imieniem Brzytwy

Dobrzyńscy".

"Ale, ale, o ich naczelniku -

Rzekł Jenerał - chcę wiedzieć, o tym Scyzoryku,

"Scyzoryk - rzecze Wojski - choć nie egzulował,

Szkoda tylko, że trochę przyciśniony wiekiem.

Lecz owóż on!..."

Tu Wojski palcem wskazał w sieni,

Gdzie czeladź i wieśniacy stali natłoczeni,

A nad wszystkich głowami łysina błyszcząca

Ukazała się nagle jak pełnia miesiąca,

I rzekł :

"Jaśnie Wielmożny Koronny Hetmanie

Czy Jenerale, mniejsza o tytułowanie,

Która służyła długo, wiernie, Bogu dzięki,

Ojczyźnie tudzież panów Horeszków rodzinie,

Czego pamięć dotychczas między ludźmi słynie.

Mopanku!

rzadko który pisarz prowentowy

Tak zręcznie temperuje pióra, jak on głowy.

I żaden go nie splamił zbojecki uczynek,

Tylko otwarta wojna albo pojedynek.

Bezbronnego człowieka, niestety, sprzątniono!

"Pokaż no - rzekł śmiejąc się jenerał Dąbrowski -

I z zadziwieniem wielki rapier opatrywał,

I innym oficerom w kolej pokazywał;

Probowali go wszyscy, ale ledwie który

Mówiono, że Dembiński, sławny ręki siłą,

Z obecnych zaś tylko szef szwadronu, Dwernicki,

I dowódca plutonu, porucznik Różycki,

Potrafili obracać tym żelaznym drągiem;

Ująwszy rapier, lekko jakby szpadę dźwignął

I nad głowami gości błyskawicą mignął,

Przypominając polskie fechtarskie wykręty:

Za każdym zwrotem miecza: "Pięknie!

Jenerale,

Czyś był konfederatem?

Pięknie, doskonale!

To sztych Puławskich!

Tak się Dzierżanowski składał!

Chyba Maciej Dobrzyński!

A to, Jenerale,

Od mojego imienia zwane c i o s m o p a n k u.

Któż to Pana nauczył?

To jest moje cięcie,

Moje!"

Wstał, Jenerała porwawszy w objęcie.

"Teraz umrę spokojnie!

Jest przecie na świecie

Człowiek, który przytuli moje drogie dziecię;

340 Bo wszak nad tem od dawna dzień i noc boleję,

Otóż nie zerdzewieje!

Mój Jaśnie Wielmożny

Jenerale, wybacz mi, porzućcie te rożny,

Niemieckie szpadki, to wstyd szlacheckiemu dziecku

To jest, co najdroższego na świecie posiadam.

Wisiał, jako nad Żydem Boże przykazanie!

Lecz znalazłem dziedzica!

- Niechaj służy Tobie!"

"Kolego - rzekł - jeżeli ustąpisz mnie żony

Bardzo samotny, stary, wdowiec i sierota!

360 Powiedz, czem ci ten drogi dar mam wynagrodzić

I czem twoje sieroctwo i wdowstwo osłodzić?"

Jak o tem pieśń powiada?

- Ja mam dosyć na tem,

Aby tasiemka była długa, rozciągnięta,

370 Jenerał wziął Scyzoryk, lecz że bardzo długi,

Dąbrowski rzekł do Maćka: "A ty co, Kolego?

Zdaje się, żeś ty nierad z przybycia naszego?

Gdy widzisz orły złote, srebrne?

gdy trębacze

Pobudkę Kościuszkowską trąbią ci nad uchem?

Maćku, myśliłem, że ty większym jesteś zuchem;

Przynajmniej z kolegami wesoło pić będziesz

Zdrowie Napoleona i Polski nadzieje!"

"Ha! - rzekł Maciej - słyszałem, widzę, co się dzieje!

Łaska pańska, Hetmanie, na pstrym koniu jeździł

Cesarz wielki bohater!

gadać o tem wiele!

Pamiętam, że Puławscy, moi przyjaciele,

Mawiali, poglądając na Dymuryjera,

Że dla Polski polskiego trzeba bohatera,

390 Nie Francuza, ani też Włocha, ale Piasta,

Wojsko!

Mówią, że polskie!

Lecz te fizyliery,

Sapery, grenadiery i kanonijery!

Niżeli narodowych!

Kto to już zrozumie!

Czy syzmatyki, co ni Boga, ani wiary!

Sam widziałem: kobiety w wioskach napastują,

Przechodniów odzierają, kościoły rabują!

I jedząc nie dokończył ostatniego słowa.

Młodzież zaczęła szemrać; Sędzia przerwał swary,

Głosząc przybycie trzeciej narzeczonej pary.

Był to Rejent; sam siebie Rejentem ogłosił;

410 Lecz teraz Telimena, przyszła żona, zmusza

Warunkiem intercyzy wyrzec się kontusza 66;

Widno, że mu frak duszy połowę odebrał.

Stąpa, jakby kij połknął, prosto, nieruchawo,

Że Rejent zbladnął, zaczął zapinać guziki,

Dobrzyński tylko dwakroć wyrzekł głośno: "Głupi!"

-

Że zaraz wstał od stołu i bez pożegnania

A tymczasem Rejenta nadobna kochanka,

Telimena, roztacza blaski swej urody

Daremnie pisać, pióro tego nie wypowie,

Blondyny, kaszemiry, perły i kamienie,

440 I oblicze różane, i żywe wejrzenie.

"I tyżeś to! - zawołał - czy mnie oczy łudzą?

O, niewierna istoto, o, duszo zmiennicza!

Takeś twojej tak świeżej niepomna przysięgi?

O łatwowierny!

Po cóż nosiłem te wstęgi!

Podkomorzy rywalów zagodzić pośpieszał;

Lecz Telimena wziąwszy Hrabiego na stronę:

"Jeszcze - szepnęła - Rejent nie wziął mię za żonę;

Jeżeli Pan przeszkadzasz, odpowiedzże na to,

A odpowiedz mi zaraz, krótko, węzłowato:

Zaraz, dziś?

- Jeśli zechcesz, odstąpię Rejenta".

460 Hrabia rzekł: "O, kobieto, dla mnie niepojęta!

Dawniej w uczuciach twoich byłaś poetyczną,

Wierzaj, są oświadczenia, nawet bez wyznania,

Są obowiązki nawet bez obowiązania!

Rozmawiają jak gwiazdy promieńmi drżącemi:

Biegą do siebie - ale zbliżyć się nie mogą!"

"Dość już tego - przerwała - nie jestem planetą

I..."

480 "Nie będę - rzekł Hrabia - szczęścia Pani kłócił!"

I ażeby ukarać niewierną kochankę,

Za przedmiot stałych ogniów wziął Podkomorzankę.

Przykładami mądremi, więc zaczął wywodzić

Historyję o dziku nalibockich lasów

I o kłótni Rejtana z książęciem Denassów 67,

Ale goście tymczasem skończyli jeść lody

Szukają Tadeusza, który stał na stronie

500 Teraz, kiedy już mamy Ojczyznę kochaną,

Tyle tylko, że pana innego dostaną?

Prawda, że byli dotąd rządzeni łaskawie,

Jestem żołnierz, jesteśmy śmiertelni oboje,

Jestem człowiek, sam własnych kaprysów się boję;

Bezpieczniej zrobię, kiedy władzy się wyrzekę

Sami wolni, uczyńmy i włościan wolnemi,

510 Oddajmy im w dziedzictwo posiadanie ziemi,

Zmniejszy nasz dochod; w miernym musimy żyć stanie.

Ja przywykłem do życia oszczędnego z młodu;

W stolicy przepędziłaś twoje młode lata;

Jak ziemianka!"

520 A na to Zosia rzekła skromnie:

"Jestem kobietą, rządy nie należą do mnie.

Jeśli włość uwalniając, zostaniesz uboższy,

To, Tadeuszu, będziesz sercu memu droższy.

Tyle pomnę, że byłam ubogą, sierotą,

To dawno; zapomniałam, wieś zawsze lubiłam;

Więcej bawiły niżli owe Peterburki;

Przekonałam się zimą po krótkim pobycie

Pośród zabaw tęskniłam znów do Soplicowa.

540 Umiem chodzić około domu, nosić klucze;

Gospodarstwa, obaczysz, jak ja się wyuczę!"

"Już wiem! - rzekł.

- Sędzia mówił już o tej wolności!

Jużci pleban inaczej uczy na ambonie...

Ale skoro Chrystus Pan, choć z krolów pochodził,

Odtąd więc wszystkie stany porównał i zgodził.

Pani moja, Zofija, na wszystko się zgadza;

560 Jej rozkazać, mnie słuchać; jużci przy niej władza.

Tylko ostrzegam, byśmy wolności nie dali

Kiedy pan Karp nieboszczyk włościan wyswobodził 68,

A Moskal ich podatkiem potrójnym ogłodził.

Radzę więc, aby chłopów starym obyczajem

Pani udzieli jednym wioskom Półkozica,

Natenczas i Rębajło uzna chłopa rownym,

570 Gdy go ujrzy szlachcicem wielmożnym, herbownym,

Sejm potwierdzi.

A niech się mąż Pani nie trwoży,

Widział umozolone w pracy gospodarskiej.

Jest na to sposób.

- W zamku wiem ja pewną skrzynię,

W której jest Horeszkowskie stołowe naczynie,

Przytem różne sygnety, kanaki, manele,

Kity bogate, rzędy, cudne karabele,

Pani Zofiji jako dziedziczce należy;

Uzbieranych z wysługi tudzież z pańskich darów.

Myśliłem, gdy nam zamek wróconym zostanie,

Obrócić grosz na murów wyreperowanie;

I kołysząc Horeszków pokolenie trzecie,

Wprawiać do Scyzoryka Pani mojej dziecię,

Jeśli syn - a syn będzie, bo wojny nadchodzą,

Gdy poważnemi kroki przystąpił Protazy,

Panegiryk ogromny w półtrzecia arkusza.

Skomponował go rymem podoficer młody,

Wiersze rabiał.

- Już Woźny przeczytał ich trzysta,

Budzą bolesną radość i rozkoszne męki!

Która na szyk Bellony gdy zwrócisz twarz piękną,

Zwalcz dziś Marsa Hymenem; srogiej niezgod hydrze

Tadeusz i Zofija ustawnie klaskali,

I ogłaszał włościanom Tadeusza wolę.

Zaledwie usłyszeli nowinę poddani,

Skoczyli do panicza, padli do nóg pani,

"Zdrowie Państwu naszemu!" - ze łzami krzyknęli;

Tadeusz krzyknął: "Zdrowie Spółobywateli,

Wolnych, równych, Polaków!"

"Wnoszę Ludu zdrowie!"

-

Rzekł Dąbrowski; lud krzyknął: "Niech żyją Wodzowie,

620 Wiwat Wojsko!"

"Wiwat Lud, wiwat wszystkie Stany!"

Tysiącem głosów zdrowia grzmiały na przemiany.

A naprzód komisyją legalną wyznaczył,

Która by...

Krótkość czasu była na zawadzie,

Oficery z damami, wiara z wieśniaczkami:

"Poloneza!" - krzyknęli wszyscy w jedno słowo.

630 Oficerowie wiodą muzykę wojskową;

"Każ Pan, żeby się jeszcze kapela wstrzymała;

Wiesz, że dzisiaj synowca mego zaręczyny,

A dawnym obyczajem jest naszej rodziny

Patrz, stoi cymbalista, skrzypak i kozice;

Jeżeli ich odprawię, biedni będą płakać;

640 Lud przy innej muzyce nie potrafi skakać;

Potem będziem wybornej twej słuchać kapeli".

Dał znak.

Skrzypak u sukni zakasał rękawek,

Na to hasło stojący obok kobeźnicy,

Podobna do pyzatych Boreasza dzieci.

Brakło cymbałów.

Było cymbalistów wielu,

Proszą, ażeby zagrał, podają cymbały;

Drążki, któremi zwykle mistrz we stróny dzwoni;

I dygając: "Jankielu - mówi - jeśli łaska,

Wszak to me zaręczyny, zagrajże, Jankielu!

Wszak nieraz przyrzekałeś grać na mym weselu!"

Jankiel nieźmiernie Zosię lubił; kiwnął brodą

Podają krzesło, usiadł, cymbały przynoszą,

I z dumą; jak weteran w służbę powołany,

Jankiel z przymrużonemi na poły oczyma

Potem gęściej siekł stróny jak deszczem nawalnym;

Jak gdyby zadzwoniło w stronę skrzydło muchy,

Wydając ciche, ledwie słyszalne brzęczenia.

Mistrz zawsze patrzył w niebo, czekając natchnienia.

Zdumieli się słuchacze...

Razem ze strón wiela

Buchnął dźwięk, jakby cała janczarska kapela

Radością oddychają, radością słuch poją,

Zgodzonego z narodem króla fetowali;

I wesołość pomięszał przeczuciem złowieszczem.

Zasmuceni, strwożeni, słuchacze zwątpili:

Wciąż tę zdradziecką stronę, melodyję zmąca,

Coraz głośniej targając akord rozdąsany,

Przeciwko zgodzie tonów skonfederowany;

720 Słychać tysiące coraz głośniejszych hałasów,

R z e ź P r a g i, którą znały z pieśni i z powieści,

Rade, że mistrz na koniec strónami wszystkiemi

730 Lekkie i ciche, kilka cienkich strónek jęczy,

Lecz strón coraz przybywa, już rozpierzchłe tony

Łączą się i akordów wiążą legijony,

I już w takt postępują zgodzonemi dźwięki,

Tworząc nutę żałosną tej sławnej piosenki:

O żołnierzu tułaczu, który borem, lasem

740 Piosenka stara, wojsku polskiemu tak miła!

Poznali ją żołnierze, wiara się skupiła

Wkoło mistrza; słuchają, wspominają sobie

Przywodzą na myśl długie swej wędrówki lata

Tak rozmyślając, smutnie pochylili głowy.

Natęża, takty zmienia, cóś innego głosi.

Uderzenie tak sztuczne, tak było potężne,

Że stróny zadzwoniły jak trąby mosiężne

Marsz tryumfalny: "Jeszcze Polska nie zginęła!"

I wszyscy "Marsz Dąbrowski" chorem okrzyknęli!

Powiewała poważnie broda podniesiona,

Na jagodach miał kręgi dziwnego rumieńca,

Czekała... długo, jak my Żydzi Mesyjasza.

770 Ciebie prorokowali dawno między ludem

Śpiewaki, ciebie niebo obwieściło cudem.

Żyj i wojuj, o, ty nasz!..."

Mówiąc, ciągle szlochał.

Żyd poczciwy Ojczyznę jako Polak kochał!

Dąbrowski mu podawał rękę i dziękował,

On, czapkę zdjąwszy, wodza rękę ucałował.

I z lekka zarzuciwszy wyloty kontusza,

I wąsa podkręcając, podał rękę Zosi

Za Podkomorzym szereg w pary się gromadzi;

Można tancerza czucia i myśli wyczytać:

On zdjął konfederatkę, kłania się pokornie,

Dama raczyła spójrzeć, lecz milczy upornie;

I zaśmiał się na koniec - rad z jej odpowiedzi,

I swą konfederatkę z czaplinymi pióry

Idzie; wszyscy zazdroszczą, biegą w jego ślady,

Odmienia drogę, rad by towarzyszów zmylić,

Lecz go szybkimi kroki ścigają natręty

I zewsząd obwijają tanecznemi skręty;

Ustępują mu z drogi i - zmieniwszy szyki,

Puszczają się znów za nim.

Brzmią zewsząd okrzyki:

Może ostatni, co tak poloneza wodzi!"

Rozkręcało się, znowu skręcało się koło,

Mieni się cętkowata, różna barwa strojów

820 Damskich, pańskich, żołnierskich, jak łuska błyszcząca,

Wyzłocona promieńmi zachodniego słońca

I odbita o ciemne murawy węzgłowia.

Nie słucha, ani tańczy, ani się weseli.

Wspomina swe dawniejsze do Zosi konkury:

Wybierać gniazda ptasie, robić zauszniczki.

830 Niewdzięczna!

chociaż tyle pięknych darów strwonił,

On jeszcze!...

Ile razy na parkanie siadał,

By ją dójrzeć przez okna!

w konopie się wkradał,

Rwała ogórki albo karmiła kogutki.

Niewdzięczna!

Spuścił głowę, i na koniec świsnął

Mazurka, potem kaszkiet na uszy nacisnął

840 Z wiarusami, kielichem osładzając żałość.

Taka była dla Zosi Dobrzyńskiego stałość.

Zosia tańczy wesoło; lecz choć w pierwszej parze,

Zarosłego dziedzińca, w zielonej sukience,

Rządząc tańcem, jak anioł nocnych gwiazd obrotem:

850 Darmo się Podkomorzy zostać przy niej sili;

I szczęśliwy Dąbrowski niedługo się cieszył,

Ustąpił ją drugiemu, a już trzeci śpieszył;

Tadeusza, i dalszej lękając się zmiany,

Idzie do stołu gościom nalewać kielichy.

860 Okrąg niebios gdzieniegdzie chmurkami zasłany,

Chmurki wróżą pogodę, lekkie i świecące,

Ówdzie nieco drobniejsze, jak stada cyranek.

Przejrzysty, sfałdowany, po wierzchu perłowy,

Po brzegach pozłacany, w głębi purpurowy,

Aż powoli pożółkniał, zbladnął i poszarzał;

870 Słońce spuściło głowę, obłok zasunęło

Napoleona, Wodzów, Tadeusza, Zosi,

Wszystkich gości obecnych, wszystkich zaproszonych,

Wszystkich przyjaciół, których kto żywych spamięta

I których zmarłych pamięć pozostała święta!

Objaśnienia poety

W tytule:

Ostatni zajazd na Litwie

Zepsucie publicznych obyczajów Rzeczypospolitej namnożyło zajazdów, które ciągle mieszały spokojność Litwy.

Ks. I w.

5-6:

... ale nie myśl wcale,

...nim się Pan Wojski ubierze.

Woźny albo jenerał, wybrany uchwałą trybunalską lub sądową ze szlachty osiadłej, roznosił pozwy, ogłaszał intromisje, robił wizje, przywoływał aktoraty etc.

Pospolicie drobna szlachta urząd ten sprawowała.

Że Bonapart czarował...

Asesora z Rejentem wzmogła się uparta

Rejenci aktowi zarządzają kancelarią, dekretowi piszą wyroki, wszyscy zaś mianowani z ręki pisarzów sądowych.

Co by rzekł wojewoda Niesiołowski stary,

Józef hrabia Niesiołowski, ostatni wojewoda nowogrodzki był prezesem rządu rewolucyjnego w czasie powstania Jasińskiego.

Białopiotrowiczowi samemu odmówił!...

Jerzy Białopiotrowicz, ostatni Pisarz W.

Ks. Litewskiego, czynnie należał do powstania Litwy pod Jasińskim.

Sądził więźniów stanu w Wilnie.

Mąż dla cnot i patriotyzmu bardzo szanowany w Litwie.

Była to trybunalska wokanda...

Wokanda - wąska, podługowata książeczka, na której spisywano nazwiska stron procesujących wedle porządku aktoratów.

Każdy adwokat i woźny musiał mieć takową wokandę.

Ks. II w.

228:

W dawnych zamkach stawiano na chorach organ.

Czarna polewka, podana u stołu paniczowi starającemu się o rękę panny, oznaczała rekuzę.

...z jenerałem Mejenem...

Mejen odznaczył się w wojnie narodowej za Kościuszki.

Dotąd pokazują pod Wilnem okopy Mejenowskie.

Ks. III w.

264-265:

Panienki za wysmukłym gonią borowikiem,

Którego pieśń nazywa grzybów półkownikiem.

Znajoma w Litwie pieśń gminna o grzybach wychodzących na wojnę pod wodzą borowika.

W tej pieśni opisane są własności grzybów jadalnych.

Nasz malarz Orłowski.

Znany malarz rodzajowy; na kilka lat przed śmiercią malować zaczął pejzaże.

Umarł niedawno w Petersburgu.

Dwie pjawki...

Rodzaj psów angielskich, małych i silnych, zwanych "pijawkami", służy do łowów na wielkiego zwierza, szczególniej niedźwiedzia.

Sprawnik, czyli kapitan sprawnik, naczelnik policji ziemskiej.

- Strapczy, rodzaj prokurora rządowego.

Urzędnicy ci, mając często sposobność nadużywania władzy, w wielkim są obrzydzeniu u obywateli.

Ks. IV w.

9:

Ukołysany, marzył o wilku żelaznym.

Podług tradycji, wielki książę Gedymin miał sen na Górze Ponarskiej o wilku żelaznym i za radą wajdeloty Lizdejki założył miasto Wilno.

Ostatni król, co nosił kołpak Witoldowy.

Zygmunt August był podniesiony starożytnym obyczajem na stolicę Wielkiego Księstwa Litewskiego, przypasał miecz i koronował się kołpakiem.

Lubił bardzo myśliwstwo.

Czy żyje wielki Baublis...

Wszak ów dąb gaduła

Kołomyjek z Halicza...

...znał się dobrze na handlu zbożowym,

Na wicinnym...

...miejsce...

Zwane pokuciem...

A co?

fuzyjka moja?

Niewielka ptaszyna.

... taki ziemi kawał,

Ks. V w.

330:

Ks. VI w tytule:

ZAŚCIANEK

Nazywają w Litwie okolicą lub zaściankiem osadę szlachecką, dla różnicy od właściwych wsi, czyli sioł, osad wiejskich.

Ks. VI w.

169:

On Horeszkom dziesiąta woda na kisielu!

...

Wołodkowicz, pan dumny, zuchwały.

Obwołał pospolite ruszenie przez wici.

Brała również przydomki, zwane imioniska.

Bronić pana Pocieja...

Ks. VIII w.

77:

Był to kometa pierwszej wielkości i mocy.

Pamiętny kometa roku 1811.

Ksiądz Poczobut, człek sławny, był obserwatorem.

Ks. IX w.

165:

Zabił Dejowa i zniosł cały pułk kozacki.

Ks. X w.

111:

Targowiczanie potem chcieli mnie zaszczycić.

Ks. XI w treści:

Wróżby wiosenne.

Ks. XI w.

12:

Nie biegło na ruń...

Ruń jest to zieleniejąca się ozimina.

Wyraj w mowie gminnej znaczy właściwie czas jesienny, kiedy ptaki wędrowne odlatują; lecieć na wyraj - jest to lecieć w kraje ciepłe.

Stąd przenośnie nazywa lud wyrajem kraje ciepłe i w ogólności jakieś kraje bajeczne, szczęśliwe, za morzami leżące.

Książka teraz bardzo rzadka, przed stu kilkudziesiąt laty wydana przez Stanisława Czernieckiego.

Zgodnie konfederackim marszałkiem obrany.

On to pod Hohenlinden...

Ks. XII w.

28:

Jest podanie, że książę Radziwiłł-Sierota.

Warunkiem intercyzy wyrzec się kontusza.

Kiedy Pan Karp nieboszczyk włościan wyswobodził.

Epilog

Przynosząc z miasta uszy pełne stuku,

Przeklęstw i kłamstwa, niewczesnych zamiarów,

Za poznych żalów, potępieńczych swarów!

Biada nam, zbiegi, żeśmy w czas morowy

Lękliwe nieśli za granicę głowy!

Bo gdzie stąpili, szła przed nimi trwoga,

W każdym sąsiedzi znajdowali wroga,

10I każą oddać co najprędzej ducha.

Gdy ich co chwila nowina przeraża

Bijąca z Polski jako dzwon smętarza,

Gdy im prędkiego zgonu życzą straże,

Wrogi ich wabią z dala jak grabarze,

Nie dziw, że ludzi, świat, sobie ohydzą,

Że utraciwszy rozum w mękach długich,

20Chciałem pominąć, ptak małego lotu,

Pominąć strefy ulewy i grzmotu

I szukać tylko cienia i pogody,

Wieki dzieciństwa, domowe zagrody...

Jedyne szczęście, kto w szarej godzinie

Z kilku przyjaciół usiadł przy kominie,

Drzwi od Europy zamykał hałasów,

I dumał, myślił o swojej krainie...

30O łzach, któremi płynie Polska cała,

O sławie, która jeszcze nie przebrzmiała -

O nich pomyślić - nie mieliśmy duszy!...

Bo naród bywa na takiej katuszy,

Nawet Odwaga załamuje ręce.

Te pokolenia żałobami czarne,

Powietrze tylą klątwami ciężarne,

Tam myśl nie śmiała zwrócić lotów,

W sferę okropną nawet ptakom grzmotów.

Ach!

czyjeż usta śmią pochlebiać sobie,

Że dzisiaj znajdą to serdeczne słowo,

Które rozczula rozpacz marmorową,

Które z serc wieko podejmie kamienne,

Rozwiąże oczy tylą łez brzemienne

I sprawia, że łza przystygła wypłynie?

50Przebrzmi głos trąby, przełamią się szyki,

Gdy wróg ostatni wyda krzyk boleści,

Umilknie, światu swobodę obwieści,

Gdy orły nasze lotem błyskawicy

Spadną u dawnej Chrobrego granicy,

I skrzydła wreszcie na spoczynek zwiną -

Wtenczas, dębowem liściem uwieńczeni,

Rzuciwszy miecze, siądą rozbrojeni

Rycerze nasi!

Zechcą słuchać pieni!

60Gdy świat obecnej doli pozazdrości,

Będą czas mieli słuchać o przeszłości!

Wtenczas zapłaczą nad ojców losami

Kraj lat dziecinnych!

On zawsze zostanie

70Nie zaburzony błędów przypomnieniem,

Nie podkopany nadziei złudzeniem

Ani zmieniony wypadków strumieniem.

Te kraje rad bym myślami powitał:

Kraje dzieciństwa, gdzie człowiek po świecie

Miłe i piękne, jadowite rzucił,

Ku pożytecznym oka nie odwrócił.

Jakże tam wszystko do nas należało!

Jak pomnim wszystko, co nas otaczało:

Od lipy, która koroną wspaniałą

Całej wsi dzieciom użyczała cienia,

Aż do każdego strumienia, kamienia,

Jak każdy kątek ziemi był znajomy

Aż po granicę, po sąsiadów domy!

Jedni zostali wierni przyjaciele,

90Jedni dotychczas sprzymierzeńcy pewni!

Bo któż tam mieszkał?

- Matka, bracia, krewni,

Sąsiedzi dobrzy.

Kogo z nich ubyło,

Ile pamiątek, jaka żałość długa

Tam, gdzie do pana przywiązańszy sługa

Niż w innych krajach małżonka do męża;

Gdzie żołnierz dłużej żałuje oręża

100I przyjaciele wtenczas pomogli rozmowie,

Jak bajeczne żurawie nad dzikim ostrowem,

Nad zaklętym pałacem przelatując wiosną

I słysząc zaklętego chłopca skargę głośną,

Każdy ptak chłopcu jedno pióro zrucił,

O, gdybym kiedy dożył tej pociechy,

Żeby te księgi zbłądziły pod strzechy,

Żeby wieśniaczki, kręcąc kołowrotki,

110Gdy odśpiewają ulubione zwrotki

Że przy skrzypeczkach gąski pogubiła,

O tej sierocie, co piękna jak zorze

Zaganiać gąski szła w wieczornej porze,

Te księgi, proste jako ich piosenki!

Tak za dni moich, przy wiejskiej zabawie,

Czytano nieraz pod lipą na trawie

Pieśń o Justynie, powieść o Wiesławie.

A przy stoliku drzemiący pan włodarz

Albo ekonom, lub nawet gospodarz,

120I młodszym rzeczy trudniejsze tłumaczył,

Chwalił piękności, a błędom wybaczył.

I którym droższy niż laur Kapitolu

Wianek rękami wieśniaczki osnuty

Z modrych bławatków i zielonej ruty.