corpora: wikisources-pl

text:
Jaszczur

Honoriusz Balzac

Biblioteka Boya, Warszawa, 1924

BALZAC

JASZCZUR

Przełożył i wstępem opatrzył

BOY

(Tadeusz Żeleński)

Nakładem

BIBLJOTEKI BOY’A

w Warszawie

Ale sposób ujęcia jest inny.

Jeżeli podjąłem tę konfrontację Jaszczura z późniejszemi utworami pisarza, to dlatego, iż, oglądane w tem świetle, nawet słabsze momenty książki mogą czytelnikowi-balzakiście stać się interesujące.

Tem bardziej, iż w każdym szczególe mają one styl, myszkę epoki, która dla przeciętnej publiczności jest wadą książki, dla znawcy jej wdziękiem.

Boy.

Warszawa, w kwietniu 1924.

JASZCZUR

* * *

Panu Savary

Członkowi Akademji Nauk

Sterne: Tristram Shandy r.

CCCXXII.

I. TALIZMAN.

— Czerwone, parzyste, passe, wywołał urzędownie krupier.

— Z pewnością ostatni jego nabój, rzekł z uśmiechem krupier, po chwili milczenia przez którą trzymał tę sztukę złota w dwóch palcach, aby ją pokazać obecnym.

— To warjat; pójdzie teraz rzucić się w wodę, odparł jakiś bywalec, spoglądając dokoła po graczach którzy znali się wszyscy.

— Ba!

wykrzyknął służący zakładowy, biorąc szczyptę tabaki.

— Gdybyśmy byli naśladowali pana!

rzekł starzec do swoich kolegów, wskazując Włocha.

— Usłyszałem, rzekł, głos, który mi krzyczał do ucha: „Gra zadrwi sobie z rozpaczy tego chłopca“.

— To nie jest gracz, dodał bankier; inaczej byłby podzielił swoją stawkę na trzy partje, aby zyskać więcej szans.

— Lichy czas dla topielców, rzekła śmiejąc się staruszka w łachmanach.

Ależ brudna i zimna ta Sekwana!

Mały kominiarczyk z obrzękłą czarną twarzą, z ciałem ciemnem od sadzy, odziany w łachmany, wyciągał rękę do tego człowieka aby mu wydrzeć jego ostatni grosz.

— Panie, daj mi co łaska, będę się modlił za pana...

— La carità!

la carità!

Nieznajomy rzucił swoje groszaki dziecku i starcowi, poczem opuścił chodnik udając się w stronę domów, nie mógł znieść przejmującego widoku Sekwany.

— Będziemy się modlili do Boga zby panu dał długie życie, rzekli dwaj żebracy.

— Wy tu macie miljony!

wykrzyknął młody człowiek dochodząc do pokoju, który kończył niezliczony szereg komnat, złoconych i rzeźbionych przez artystów ubiegłego wieku.

— A, to pryncypał ma klucz, rzekł pyzaty chłopak z tajemniczą miną.

Jeżeli pan pragnie widzieć ten portret, chętnie odważę się uprzedzić pryncypała.

— Odważysz się?

rzekł młody człowiek.

Czy twój pryncypał jest księciem?

— Nie wiem, proszę pana, odparł chłopiec.

— Czy pan chce zobaczyć portret Chrystusa pendzla Rafaela?

rzekł uprzejmie starzec, głosem którego jasny i ostry dźwięk miał coś metalicznego.

— Pokryłem to płótno sztukami złota, rzekł zimno kupiec.

Słuchając tych słów, podejrzliwy kupiec zmierzył bystrem okiem posępną twarz rzekomego klijenta.

Uspokojony rychło akcentem tego bolesnego głosu, lub też czytając może w tych wybladłych rysach złowrogie losy które niedawno przyprawiły o dreszcz graczy, puścił mu ręce; ale, przez resztkę podejrzliwości świadczącej o stuletniem niemal doświadczeniu, wyciągnął niedbale ramię w stronę stołu, jakgdyby chcąc się oprzeć, poczem, biorąc zeń sztylet, rzekł:

— Gdybym chciał się shańbić, mógłbym żyć!

— Ho, ho!

Młody człowiek sądził że starzec jest zdziecinniały; stał w odrętwieniu nie śmiejąc odpowiedzieć.

— Odwróć się, rzekł kupiec ujmując nagle lampę aby skierować jej światło na ścianę naprzeciw portretu, i spójrz na ten JASZCZUR.

— Znasz ją tedy?

spytał kupiec, wypuszczając przez nozdrza kłąb powietrza, wyrażający więcej myśli niżby ich można było wyrazić najenergiczniejszemi słowy.

— Skoro jesteś orjentalistą, odparł starzec, może przeczytasz tę sentencję.

— Wyznaję, wykrzyknął nieznajomy, że nie domyślam się sposobu jakim się posłużono aby wyryć tak głęboko te litery na skórze onagra.

— Czego chcesz?

spytał starzec.

— Narzędzia aby przeciąć ten jaszczur, dla zbadania czy litery są odciśnięte czy inkrustowane.

— Przemysł lewantyński ma swoje tajemnice, które w istocie przynależą tylko jemu, rzekł patrząc na wschodnią sentencję z pewnym niepokojem.

Tajemnicze słowa były rozmieszczone w następujący sposób:

Co znaczyło:

JEŚLI MNIE POSIĘDZIESZ, POSIĘDZIESZ WSZYSTKO.

ALE

TWOJE ŻYCIE BĘDZIE NALEŻAŁO DO MNIE.

BÓG

TAK CHCIAŁ.

PRAGNIJ, A TWOJE PRAGNIENIA

BĘDĄ SPEŁNIONE.

ALE MIARKUJ SWOJE PRA-

GNIENIA WEDLE SWEGO ŻYCIA.

ONO

JEST TU.

ZA KAŻDEM PRAGNIENIEM

SKURCZĘ SIĘ JAK TWOJE DNI.

CHCESZ MNIE?

BIERZ.

BÓG

CIĘ WYSŁUCHA.

NIECH

SIĘ STANIE!

— A!

ty czytasz biegle sanskryt, rzekł starzec.

Czyś może bywał w Persji albo w Bengalu?

Stary kupiec postawił lampę z powrotem na kolumnie, rzucając młodemu człowiekowi nabrzmiałe zimną ironją spojrzenie, które zdawało się mówić „Nie myśli już o śmierci“.

— Czy to żart?

czy tajemnica?

spytał młody nieznajomy.

Starzec potrząsnął głową i rzekł poważnie:

— Nie spróbował pan nawet?

przerwał młody człowiek.

— Młodzieńcze, strzeż się!

wykrzyknął starzec z nieopisaną żywością.

Nieznajomy, zdziwiony i niemal podrażniony iż wciąż jest przedmiotem żartów tego szczególnego starca, którego nawpół filantropijne intencje przebijały jasno w tem ostatniem szyderstwie, wykrzyknął:

— Bydlę!

— Bałwan!

Oto uprzejme wykrzykniki które wymieniono.

— Och!

to Rafael!

— To ty!

szukamy cię właśnie.

— Jakto!

to wy?

— Mój drogi chłopcze, rzekł do Rafaela młody człowiek który go omal nie przewrócił, musisz iść z nami.

— Ale o co chodzi?

— Wal z nami, po drodze ci opowiem.

— Tak, odparł młody człowiek, mniej zdumiony ziszczeniem swych pragnień, niż zdziwiony naturalnym sposobem w jaki wiążą się z sobą wypadki.

— Och, teraz, odpowiedział jeden z kompanów, zostaje nam...

— Co?

spytał drugi.

— Zbrodnia...

— Emilu, przerwał tamten, słowo honoru, gdyby nie rewolucja lipcowa, bylbym został księdzem, aby wegetować gdzieś na zapadłej wsi, i...

— I byłbyś codziennie czytywał brewiarz?

— Tak.

— Samochwał!

— Czytujemy przecież dzienniki!

— Wcale nieźle, jak na dziennikarza!

ale siedź cicho, idziemy wśród tłumu abonentów.

Dziennikarstwo, widzisz, to religja nowożytnych społeczeństw, i jest postęp.

— Jaki?

— Kapłani nie są obowiązani wierzyć, ani lud też nie.

— Czeka nas, wedle wyrażenia mistrza Alkofrybasa[4], barzo smakowny kęsczek, rzekł do Rafaela, wskazując skrzynie z kwiatami, napełniające schody zapachem i zielenią.

— Lubię sień dobrze ogrzaną i strojną bogatemi dywanami, odparł Rafael.

Zbytek od samego przedsionka rzadki jest we Francji.

Tu, czuję że odżywam.

— Jak wy wołacie tego młodego człowieka, który tam siedzi?

spytał rejent wskazując Rafaela.

Zdaje mi się, że go nazywają Valentin.

— Poco zgłębiać drogi Opatrzności?

rzekł Canalis, fabrykant ballad.

— Oho!

jest już Opatrzność!

wykrzyknął sceptyk, przerywając.

Nie znam w świecie nic bardziej elastycznego.

— Ależ, drogi panie, Ludwik XIV wytracił więcej ludzi aby założyć wodociągi w Maintenon, niż konwent aby sprawiedliwie rozłożyć podatki, zaprowadzić jedność prawa, unarodowić Francję i ustanowić równy podział dziedzictwa, powiadał Massol, młody człowiek, który, dla braku zgłoseczki de przed nazwiskiem, został republikaniniem.

— Bixiou!

słuchajno!

Imć republikanin twierdzi, że głowa tego szlagona byłaby ofiarą?

rzekł jakiś młody człowiek do sąsiada.

— Ludzie i wypadki są niczem, powiadał republikanin, wywodząc dalej swoją teorję wśród czkawki; w polityce i filozofji istnieją jedynie zasady i idee.

— Och!

zgoda, rzekł republikanin.

— Jesteście głupcy!

chcecie oczyścić naród wykałaczką, odparł amator republiki.

Wedle was, sprawiedliwość byłaby niebezpieczniejszą niż złodzieje.

— He, he, rzekł adwokat Desroches.

— Och!

z pewnością taniejby nam wypadło bawić się w złem, niż kłócić się o dobre.

Toteż ddałbym wszystkie mowy wygłaszane na trybunie od czterdziestu lat za pstrąga, za powiastkę Perraulta lub szkic Charleta.

— Czemu nie?

rzekł Emil.

Kiedy despotyzm tkwi w prawach, wolność żyje w obyczajach, i naodwrót.

— Panie, pan jesteś bardzo szczęśliwy...

— Ślicznie!

wykrzyknęł Cardot.

Gdyby nie było własności, jakże możnaby sporządzać akta?

— Ten groszek jest fantastycznie roskoszny!

— A nazajutrz znaleziono księdza martwego w łóżku...

— Kto mówi o śmierci?...

Nie żartujcie, ja mam wuja.

— Pogodziłbyś się pewnie z jego stratą.

— Nie w tem rzecz.

— Słuchajcie, panowie!

SPOSÓB ZGŁADZENIA WUJA.

Cichooo!

(Słuchajcie!

Słuchajcie!)

Mieć najpierw grubego tłuściutkiego wujaszka, to są najlepsi wujowie.

(Poruszenie).

Nakarmić go, pod jakimkolwiek pozorem, pasztetem z gęsich wątróbek.

— Och, tacy wujowie, to potwory nadużywające życia.

— I, ciągnął pogromca wujów, oznajmić mu, w chwili trawienia, upadłość jego bankiera.

— A jeśli nie poskutkuje?

— Puśćcie nań ładną dziewczynę.

— A jeśli jest...?

rzekł inny czyniąc gest negatywny.

— W takim razie, to nie jest wuj... wuj jest z reguły figlarz.

— Wiecie, Malibran straciła dwie nuty.

— Nie, szanowny panie.

— Tak, szanowny panie.

— Jeżeli pana dobrze rozumiem, to znaczy że jestem głupcem?

— Czy Natan zostanie?

— Och, jego współpracownicy mają dużo talentu.

— A Canalis?

— To wielki człowiek, nie mówmy o nim.

— Jesteście pijani.

— Wasze zbiorowe nauczanie wybija z ludzi pięciofrankówki, przerwał absolutysta.

W narodzie zniwelowanym przez oświatę zanikają indywidualności.

— Pan jesteś karlistą?

— Inteligecja zabiła wszystko!

wykrzyknął karlista.

Daj pan pokój!

absolutna wolność wiedzie narody do samobójstwa, nudzą się w tryumfie jak Anglik-miljoner.

— Ech, zamilcz, bydlę.

Twoja cnota, to Achilles bez pięty, rzekł Bixiou.

— Pić!

— Duszek!...

To miniatura ducha...

— Pijani jak... jak... mamrotał młody człowiek, pojąc obficie swoją kamizelkę.

— Tak, panie, obecny rząd zasadza się na tem, aby dać królować opinji publicznej.

— Całowałeś go w lipcu?

— Nie.

— Zatem milcz, sceptyku.

— Sceptycy to są najsumienniejsi ludzie.

— Nie mają sumienia.

— Co ty gadasz!

mają conajmniej dwa.

— Sprzedawać niebo na pniu!

panowie, to genjalna operacja handlowa.

Starożytne religje były jedynie rozwinięciem rozkoszy fizycznej, ale my, myśmy rozwinęli duszę i nadzieję; jest postęp.

— Jesteś głupiec!

— Jesteś błazen!

— Ho!

ho!

— Ha!

ha!

— Pobiją się.

— Nie.

— Do jutra, mój panie.

— Nie, zaraz, odparł Natan.

— Spokój!

spokój!

oba jesteście zuchy.

— A pan trzeci!

rzekł ten który wszczął zwadę.

— Nie mogą się nawet utrzymać na nogach.

— Co!

może nie stoję prosto, odparł wojowniczy Natan wstając chwiejnie.

Objął stół tępem spojrzeniem, poczem, jakgdyby wycieńczony tym wysiłkiem, opadł na krzesło, schylił głowę i siedział niemy.

— Czy to nie byłoby zabawne, rzekł znawca do sąsiada, gdybym się bił o utwór którego nigdy nie widziałem ani nie czytałem?

— Głupcze, krzyknął uczony, kwestję którą podnosisz rozstrzygnął już fakt.

— Jaki?

— Katedry profesorskie nie zostały stworzone dla filozofji, ale filozofja dla katedr!

weź okulary, czytaj budżet.

— Złodzieje!

— Głupcy!

— Oszusty!

— Tumany!

— Gdzież, poza Paryżem, znajdziecie równie żywą, równie szybką wymianę myśli, wykrzyknął Bixiou przesadnym basem.

— Dalej, Bixiou, pokaż nam jaki kawał!

któryś z twoich klasycznych numerów.

— Chcecie abym wam pokazał wiek dziewiętnasty?

— Słuchajcie!

— Cisza!

— Nałóżcie tłumiki na wasze ryje!

— Zamilczysz-ty, chińczyku?

— Dalej, Bixiou!

— Czy pan ich zamordował?

spytał Emil.

— Już jest przedawnienie!

rzekł morderca spęczniały złotem.

— I na jego grobie, wykrzyknął Emil sardonicznie, przedsiębiorca pogrzebowy wyryje: Przechodniu, użycz łzy jego pamięci!...

Och!

dodał, dałbym chętnie pięć franków matematykowi, któryby mi algebraicznie dowiódł istnienia piekła.

Rzucił pieniądz w powietrze wołając:

— Bóg albo nic!

orzeł czy reszka!

— Nie zaglądaj, rzekł Rafael chwytając pieniądz; kto wie?

przypadek jest tak figlarny!

— Niestety, podjął Emil z żałośnie błazeńską miną, nie widzę gdzie postawić nogę między geometrją niedowiarka a Pater noster papieża.

Ba!

pijmy.

Pij!

taka jest, o ile mi się zdaje, wyrocznia boskiej flaszy i służy za konkluzję Pantagruelowi.

— Ty wierzysz?

podjął Rafael spoglądając nań z nieokreślonym uśmiechem pijaństwa.

A więc, aby się nie złapać, wznieśmy toast: Diis ignotis!

— Jak sią nazywasz?

spytał Rafael.

— Akwilina.

— Ho!

ho!

przybywasz z Wenecji ocalonej!

wykrzyknął Emil.

— Tak, odparła.

Tak samo jak papieże przybierali nowe imiona wznosząc się ponad ludzie, tak i ja wziełam nowe imię wznosząc się ponad wszystkie kobiety.

— Czy masz, jak twoja patronka, szlachetnego i groźnego spiskowca, któryby cię kochał i umiał umrzeć dla ciebie?

spytał żywo Emil, obudzony tym cieniem poezji.

— Chciałbym wiedzieć, rzekł Emil do tego ślicznego stworzonka, czy ty czasem myślisz o przyszłości?

— Jak możesz przewidywać szpital a nie starać się go uniknąć?

wykrzyknął Rafael.

— A drudzy?

rzekł Emil.

— Ależ, wykrzyknął Rafael, czy szczęście nie płynie z duszy?

Eufrazja obrzuciła go spojrzeniem żmiji i odparła z akcentem niezrównanej ironji:

— Cnota!

zostawiamy ją brzydkim i ułomnym.

Cóżby miały inaczej, te biedactwa?

— Zamilcz, wykrzyknął Emil, nie mów o tem czego nie znasz.

— Nie obawiasz się zapłacić za to kiedyś?

— Ech, ty, la Rochelle, odparła Eufrazja, miłość jest jak wiatr, nie wiemy skąd przychodzi.

Zresztą, gdyby cię dobrze kochało miłe bydlątko, nabrałabys wstrętu do inteligentnych ludzi.

— Kodeks zabrania nam kochać się z bydlętami, rzekła Akwilina ironicznie.

— Myślałam że jesteś pobłażliwsza dla wojskowych!

wykrzyknęła Eufrazja ze śmiechem.

— Każesz mi zwątpić o wszechmocy Boga, jesteś bowiem bardziej głupi niż on potężny, odparł Emil.

Nasz kochany Rabelais rozwiązał tę filozofję słówkiem krótszem niż Karymary, Karymara; mianowicie owem: Być może, z którego Montaigne wziął swoje: Cóż ja wiem?

A i tak, te ostateczne wyrazy naszej wiedzy moralnej są wszakże jedynie owym wykrzyknikiem Pyrrhona zawieszonego między złem a dobrem, jak osieł Burydana między dwiema miarami owsa.

Ale zostawmy tę wiekuistą dyskusję, która kończy się dziś na tak i nie.

Cóż za doświadczenia chciałeś dokonać rzucając się do Sekwany?

czy byłeś zazdrosny o machinę hydrauliczną z mostu Nôtre-Dame?

— Och!

gdybyś ty znał moje życie!

— Ach!

westchnął Rafael.

— Och!

przez litość, oszczędź mi przedmowy, rzekł Emil, z miną nawpół śmiejącą nawpół miłosierną biorąc Rafaela za rękę.

II.

KOBIETA BEZ SERCA.

— Jesteś nudny jak komentarz do paragrafu, wykrzyknął Emil.

— Przejdź do dramatu, rzekł Emil z miną pół-komiczną a pół-żałosną.

— Co mnie to może obchodzić?

przerwał Emil.

— Co robiłeś przy grze?

spytał ojciec, gdyśmy siadali do dorożki.

— Przyglądałem się, odparłem drżący.

— Och!

rzekł komornik, to wszystko było bardzo rokoko!

— Niech pan będzie oszczędny, panie Rafaelu.

Poczciwiec płakał.

— Ależeś ty tragiczny dziś wieczór!

wykrzyknął Emil.

Gorycz, z jaką wypowiedziane były te słowa, uderzyła tak żywo Emila, że, od tej chwili, słuchał Rafaela z całą uwagą patrząc weń tępym wzrokiem.

— To niemożliwe!

wykrzyknął Emil.

— Dużoś wycierpiał, drogi aniele!

— Nigdy o niej nie słyszałem...

— Nie zdradzaj zbytniego zachwytu hrabiną, rzekł, odgadłaby powód odwiedzin.

— Mieszkanko miałbyś wcale niezłe, rzekł Rastignac z uśmiechem, w którym przebijała lekka ironja.

Czy to nie jest pokusa?

dodał siadając.

— Jesteś więc tak pewny jej cnoty?

— Ba!

Fedora lub śmierć!... wykrzyknąłem mijając most.

Fedora, to fortuna.

— Pani cierpiała!

— Niech pan będzie tak dobry mnie odwieźć, rzekła po przedstawieniu.

— Z czasem, dodała Fedora, uzna pan, mam nadzieję, rzetelne przywiązanie które ofiaruję moim przyjaciołom.

Dla nich, zawsze mnie pan znajdzie dobrą i oddaną.

Umiałabym im oddać życie, ale gardziłby pan mną, gdybym cierpiała ich miłość nie dzieląc jej.

Na tem kończę.

Pan jest jedynym człowiekiem, który dotąd usłyszał odemnie te ostatnie słowa.

Zrazu odjęło mi mowę, zaledwie zdołałem opanować huragan który wzbierał wemnie; ale niebawem zdławiłem moje uczucia w głębinach duszy i uśmiechnąłem się:

— Może mnie pani wypędzić nie podając przyczyn swej surowości.

To mówiąc czułem się gotów zabić ją gdyby mnie odprawiła.

— Szaleniec z pana, rzekła z uśmiechem.

— Lepiej być martwą niż nieszczęśliwą, odparła zimno.

Człowiek tak namiętny z pewnością kiedyś opuści żonę i zostawi ją na bruku strwoniwszy jej majątek.

— Żegnam panią, rzekłem zimno.

— Żegnam pana, odparła skłaniając przyjacielsko głowę.

Do jutra.

— Mówisz tak jakbyś go kochała, zauważyła pani Gaudin.

— Och, kocham go jak brata, odparła śmiejąc się.

Byłabym bardzo niewdzięczna gdybym nie płaciła mu sympatją!

Czyż nie nauczył mnie muzyki, rysunków, gramatyki, słowem wszystkiego co umiem?

Ty niewiele zwracasz uwagi na moje postępy, mamusiu; ale ja się robię tak uczona, że niedługo sama będę dawać lekcje, a wówczas będziemy mogły trzymać służącą.

— Boże!

jakiż pan blady!

— Och!

cały mokry!

— Mama osuszy pana...

Panie Rafaelu, dodała po małej pauzie, pan lubi mleko, dostałam dziś wieczór śmietankę, czy zechce pan skosztować?

— Odmówi pan?

rzekła zmnienionym głosem.

— Tak, odparła.

— A więc, ponieważ rozstaniemy się niebawem, dodałem niepewnym głosem, pozwól mi wyrazić moją wdzięczność za dobroć jakąście mi obie z matką okazywały.

— Och, nie rachujmy się, odparła ze śmiechem.

Śmiech jej krył wzruszenie, które mi sprawiło ból.

— Wszystko się tedy tłómaczy!

wykrzyknąłem.

— Oto coś dla ciebie.

— I cóż, drogi przyjacielu, szanowny przyjacielu, jak się miewa Wasza Inteligencja?

zagadnął Rastignac w chwili gdy nieznajomy usiadł przy sąsiednim stole.

— Sprawa Naszyjnika..

— Czyż to nie istny cud?

rzekł do mnie Rastignac śmiejąc się.

Poczem, zwracając się do przedsiębiorcy:

— Zgoda, odparł tamten poprawiając krawatkę.

— Garson, cóż moje ostrygi?

Rastignac powtórzył mi z cicha tę handlową rozmowę.

Poczem, nie pytając mnie o zdanie, odparł:

— Hm...

Przyjdźcież tutaj na obiad, jutro, o siódmej.

— Wolę raczej jechać do Brazylji i uczyć tam Indjan algebry o której nie mam pojęcia, niż plamić nazwisko rodziny!

Rastignac przerwał mi parskając śmiechem.

— Posłaniec czeka na odpowiedź, rzekła po chwili milczenia.

— Czy Fedora wybrała się powozem czy pieszo?

Czy będzie deszcz, czy pogoda?...

Ale, mówiłem sobie, powozem czy pieszo, alboż można kiedy przewidzieć kaprys kobiety?

Nie będzie miała pieniędzy, a zechce dać pięć franków jakiemu małemu Sabaudczykowie, zato że mu do twarzy w łachmanach.

— Myślałam, rzekła wzruszonym głosem, że pan sobie zrobił co złego!

Posłaniec...

(Przerwała jakby się dławiła.)

Ale mama zapłaciła mu, dodała.

— Będzie deszcz, mówiłem.

— Mógłby mi pan oddać dość ważną przysługę, rzekła hrabina spoglądając na mnie jakby z pomięszaniem.

Zwierzywszy panu moją niechęć do miłości, czuję się swobodniejsza żądając tego od pana w imię przyjaźni.

Czyż nie miałby pan, dodała śmiejąc się, większej zasługi wyświadczając mi grzeczność właśnie dzisiaj?

— Wszystko dla pani, odparłem; proszę rozkazywać.

— Och!

jakże kocham teraz to milczenie które mi pani nałożyła!

wykrzyknąłem.

Ale wolałbym jakąś jeszcze cięższą próbę.

— Co, już?

rzekła widząc że biorę kapelusz.

— Jeżeli pan nie ma drobnych...?

— Czy ma pan jaką zgryzotę?

spytała Paulina, odkładając pendzel.

— Czyżby mnie kochała?

pomyślałem.

— Paulino... ciągnąłem.

— Kochasz mnie?

spytałem.

— Kocha... lubi... szanuje!

wykrzyknęła.

— Niedługo dostanie pan pieniądze, panie Rafaelu, rzekła dobra matka wychylając głowę z za firanek; mogę panu tymczasem pożyczyć parę talarów.

— Och, Paulino, wykrzyknąłem ściskając ją za rękę, chciałbym być bogatym.

— Ba!

poco?

odparła z dąsem.

— Zaślubi pan kobietę bogatą, rzekła, ale będzie pan miał przez nią wiele zmartwienia...

Och, Boże!

ona pana zabije...

Jestem tego pewna.

W krzyku jej przebijała jakgdyby wiara w szalone zabobony matki.

— Jakaś ty dziecinna, Paulino!

— Och, to pewne, rzekła patrząc na mnie ze zgrozą: kobieta którą pan pokocha, zabije pana!

— Może panu nie wystarczy tych dziesięć franków, rzekła rumieniąc się dobra i luba dziewczyna; matka poleciła mi ofiarować panu te pieniądze.

Niech pan bierze, niech pan bierze.

— Dosyć, rzekła.

— Szczęśliwa jest, że nie kocha jeszcze!

rzekłem, myśląc o torturach jakie cierpiałem od miesięcy.

— Aby się oprzeć miłości człowieka w moim wieku, zaraźliwej gorączce tej lubej choroby duszy, Fedora musi kryć jakąś tajemnicę!

rzekłem sobie wracając do domu.

Może, podobnie jak lady Delacour, toczy ją rak?

Życie jej... to z pewnością jedna wielka komedja.

— Pan de Rastignac, to człowiek z którym niedobrze jest się poróżnić, rzekła hrabina śmiejąc się.

— Pamiętniki fałszywej hrabiny, tak, pani, odparł Rastignac.

Aby je pisać, trzeba mieć znowuż inny rodzaj odwagi.

— Tak, wierzę że ma dużo odwagi, odparła: jest mi wierny...

— Jeżeli Fedora mnie kocha, pomyślałem, czyż nie musi kryć swego uczucia pod złośliwemi żarcikami?

Ileż razy serce zadaje kłam temu co mówią usta!

Wreszcie rywal mój, zostawszy sam z hrabiną, wstał aby się pożegnać.

Odszedł.

— Och!

wykrzyknęła ziewając, jacyż oni wszyscy nudni!

— Oto jaką jest naprawdę!

powiadałem sobie.

Opara, jakby chcąc się ogrzać, nogę na bronzowej sztabie popielnika, zdjęła rękawiczki, rozpięła bransoletki i ściągnęła przez głowę złoty łańcuszek na którym wisiało puzderko strojne drogiemi kamieniami.

— Nie byłam ładna dziś wieczór... cera mi więdnie z przerażającą szybkością...

Powinnabym się może kłaść wcześniej, zaniechać tego wyczerpującego życia...

Ale cóż ta Justysia!

czy ona drwi sobie ze mnie?

— Pani dzwoniła?

— Dwa razy!

odparła Fedora.

Cóż to, ogłuchłaś?

— Przyrządzałam migdałowe mleko dla pani.

— Jerzy jest zakochany, rzekła, oddalę go.

Znowu zapuścił firanki dziś wieczorem.

O czem on myśli?

— Życie jest bardzo czcze, ciągnęła hrabina.

— Noo!

znowu mnie podrapiesz tak jak wczoraj.

O, patrz, rzekła pokazując jej delikatne i gładkie kolanko, mam jeszcze ślady twoich pazurów.

Włożyła bose nogi w aksamitne pantofle wyścielone łabędzim puchem i rozpięła suknię podczas gdy Justysia ujęła grzebień aby ją uczesać na noc.

— Dzieci!

brakowałoby tylko tego aby mnie dobić!

wykrzyknęła.

Mąż!

Gdzież jest mężczyzna któremu mogłabym się...

Czy dobrze byłam uczesana dziś wieczór?

— Tak... niebardzo.

— Głupia jesteś.

— Bardzo pani nie do twarzy z zanadto ukręconemi włosami, ciągnęła Justysia.

W dużych gładkich puklach o wiele lepiej.

— Naprawdę?

— Wyjść za mąż?

nie, nie!

Małżeństwo to handel do którego nie jestem stworzona.

— Mój Boże!

— Jeżeli nie odważę się przemówić, rzekłem, roztrzaskam sobie chyba czaszkę o kominek.

— Jest pan bardzo miły, rzekła.

— Ach, pani, odparłem, gdybyż pani mogła mnie zrozumieć!

— Co panu?

spytała: pan blednie.

— Chętnie, rzekła.

Ale czemu pan nie chce powiedzieć teraz?

I znikłem.

— Czy pan wie, rzekła śmiejąc się, że pan pobudził moją ciekawość?

— Nie zawiodę jej, odparłem zimno siadając koło niej i ujmując rękę której mi nie broniła.

Ma pani bardzo piękny głos!

— Nigdy go pan nie słyszał, wykrzyknęła czyniąc gest zdziwienia.

Skinęła twierdząco głową.

— Gdybym była wiedziała... rzekła.

— Niech pani nie kończy, wykrzyknąłem.

Kocham panią w tej chwili jeszcze dosyć aby cię zabić.

Chciała pociągnąć za dzwonek.

Parsknąłem śmiechem.

— Panie... rzekła rumieniąc się.

— Musiało być panu bardzo zimno!

— Jeśli to przyrzeczenie może pana pocieszyć, rzekła wesoło, mogę pana zapewnić że nie będę należała do nikogo...

— Czuję jak jestem śmieszny, niech mi pani wybaczy, rzekłem łagodnie, nie mogąc powstrzymać łez.

Dosyć panią kocham, ciągnąłem, aby słuchać z okrutną roskoszą słów które pani wymawia.

Och!

chciałbym móc podpisać mą miłość całą moją krwią.

— I za dwie godziny wykrzyknie pani: Mój Boże!

rzekłem.

— Czy wyszłaby pani za para Francji?

spytałem zimno.

— Może, gdyby w dodatku był księciem.

Wziąłem kapelusz, skłoniłem się jej.

— Niech mi pan pozwoli odprowadzić się do drzwi, rzekła wkładając akcent dotkliwej ironji w swój gest, ruch głowy i ton.

— Pani...

— Panie?

— Nie ujrzę już pani.

— Mam nadzieję, odparła kiwając impertynencko głową.

Jednego dnia, Paulina weszła do mego pokoju.

— Pan się zabija, rzekła błagalnym głosem; powinienby pan wyjść, odwiedzić przyjaciół...

— Czyż tylko jedna kobieta jest na świecie?

rzekła z uśmiechem.

Po co te nieskończone zgryzoty w życiu które jest tak krótkie.

— Z jakiego ty szpitala wychodzisz?

spytał.

— Jest jak wszystkie kobiety których nie możemy zdobyć, przerwał Rastignac.

— Ba!

okropne cierpienia, odparł Rastignac.

— Zaczadzenie?

— Chamstwo!

— Sekwana?

— Sieci ratownicze i morga są bardzo brudne.

— Pistolet?

— A pieniądze?

— Czyż nie masz czterystu pięćdziesięciu franków?

— Tak, ale jestem winien krawcowi, gospodyni...

— Ty płacisz krawca?

Nie będziesz nigdy niczem, nawet ministrem.

— Ale co możemy począć z dwudziestu ludwikami?

— Iść grać.

Zadrżałem.

— A!

podjął widząc mój skrupuł, chcesz się rzucić w to co nazywam systemem marnotrawnym, a boisz się zielonego stolika!

— Co panu?

— Opuszczam was, droga Paulino.

— Odgadłam!

wykrzyknęła.

— Słuchaj, moje dziecko, nie zarzekam się że mogę tu wrócić.

Zachowaj mi moją celę przez pół roku.

Jeżeli nie będzie mnie tu do piętnastego listopada, odziedziczysz po mnie.

Ten zapieczętowany rękopis, rzekłem pokazując jej paczkę papierów, to kopja mego wielkiego dzieła o Woli: złożysz je w Bibljotece królewskiej.

Z resztą rzeczy które tu zostawiam zrobisz co zechcesz.

— Nie będzie już lekcji?

rzekła wskazując fortepian.

Nie odpowiedziałem.

— Czy będzie pan pisywał do mnie?

— Żegnaj, Paulino.

— Zwycięstwo!

możemy umierać dowoli...

— Dwadzieścia siedm tysięcy franków, powtarzał Rastignac dodając nieco banknotów do kupy złota.

Innym pieniądze te starczyłyby aby żyć, ale czy nam starczą aby umrzeć?

Och, tak!

Oddamy ducha w kąpieli ze złota...

Hurra!

— Nie będziemy spali, wykrzyknął Rastignac.

— Józefie, ponczu!

Rzucił garść złota wiernemu słudze:

— Masz ty i swoją część, rzekł; pogrzeb się jeżeli możesz.

— A, więc jeszcze pana oglądam przy życiu.

— Milczeć!

krzyknął Rafael.

Psy, do budy!

— Emilu, mam skarby, dam ci hawańskich cygar ile dusza zapragnie.

— A, ty spałeś, filucie?

— Nie...

Fedora lub śmierć!

słyszę, słyszę.

— Kroćset bomb!

rzekł Emil wstając i chwytając Rafaela w pół, mój drogi, pamiętaj, że jesteś w towarzystwie nieprzyzwoitych kobiet.

— Jestem miljonerem!

— Miljonerem może, ale pijanym napewno.

— Pijanym władzą.

Mogę cię zabić!...

Milczeć, ja jestem Nero!

jestem Nabuchodonozor!

— Ależ, Rafaelu, jesteśmy tu w bardzo mięszanem towarzystwie, zachowuj się cicho, miej godność.

Przy tych słowach, Emil wyciągnął Rafaela do jadalni.

— Więc dobrze, tak, mój kochany, rzekł, jestem twoim lokajem.

Ale ty masz być naczelnym redaktorem pisma, milczże!

bądź przyzwoity, zrób to dla mnie!

Kochasz mnie?

— Nigdy jeszcze nie plotłeś takich głupstw...

— Tak, tak.

— Powiadam ci...

— Powiadam ci, skóra!

— Tak.

— On nigdy nie uśnie, wykrzyknął Emil widząc że Rafael szpera po całej jadalni.

Dzięki owej jasności wzroku, której objawy kłócą się niekiedy u pijanych z zamroczeniem pijaństwa Valentin wynalazł z małpią zręcznością przybór do pisania i serwetkę, powtarzając wciąż:

— Weźmy miarę!

weźmy miarę.

— Dobrze więc, dobrze, odparł Emil, weźmy miarę.

— Tak.

A teraz śpij.

Chcesz abym cię ułożył na tej kanapie?

No, dobrze tak?

— No, no, traw swoje złoto, miljonerze.

— A ty traw swoje artykuły.

Dobranoc.

Powiedzże dobranoc Nabuchodonozorowi!...

Miłość!

Pić!

Francja... chwała i bogac... bogac...

— Ha ha!

będziemy jedli śniadanie rejentalne, wykrzyknął de Cursy.

— Przybywa pan na czas aby opisać i zaprotokółować wszystkie te kawałki, rzekł bankier ukazując biesiadę.

— Niema tu materjału na testament, ale na kontrakciki ślubne, może!

rzekł uczony, który pierwszy raz od roku wspaniale dopełnił aktu małżeństwa.

— Och!

och!

— Ha!

ha!

— Tak, odparł Rafael wpół machinalnie: Barbara-Marja.

— Czy ma pan tutaj, ciągnął Cardot, metrykę swoją oraz pani de Valentin?

— Przypuszczam.

— Śliczna kalkutacja!

wykrzyknął dowcipniś.

— No i co, co jemu?

wykrzyknął Taillefer.

Tanio doszedł do fortuny.

— Podtrzymaj go, kanclerzu!

rzekł Bixiou do Emila, radość go zabije.

— Haha!

Rafaelu!

ależ będziesz hulał!

Co mi dasz?

mówiła Akwilina.

— Zdrowie nieboszczyka wuja, majora O’Flaharty!

To mi człowiek!

— Zostanie parem Francji.

— Ba!

co to jest par Francji od Lipca!

rzekł sceptyk.

— Czy będziesz miał lożę w Operze?

— Mam nadzieję że sprawisz nam tęgą bibę?

rzekł Bixiou.

— Taki człowiek jak Rafael zna swoje obowiązki, odparł Emil.

— Chcesz szparagów?

zawołał doń bankier.

— Nie chcę niczego!

odparł Rafael grzmiącym głosem.

— Tak, odparł Rafael, sami są swemi katami!

— Także przesąd!

wykrzyknął bankier.

— Pijmy!

rzekł Rafael chowając talizman do kieszeni.

— Zażądaj stu tysięcy funtów renty dla mnie!

— Szal kaszmirowy!

— Zapłać moje długi!

— Ześlij apopleksję na mego wuja!

— Sypią się donacje!

zauważył rejent.

— Mógłby mnie uleczyć z podagry!

— Spraw zniżkę na giełdzie!

wykrzyknął bankier.

— Emilu, rzekł Rafael, czyż nie wiesz za jaką cenę?

— Ładna wymówka!

wykrzyknął poeta.

Czyż nie godzi się poświęcić dla przyjaciół?

— Miałbym prawie ochotę życzyć wam wszystkim śmierci, odparł Valentin obejmując biesiadników posępnym i głębokim spojrzeniem.

— Umierający są djabelnie okrutni, rzekł Emil śmiejąc się.

Jesteś tedy bogaty, dodał poważnie; otóż, zaręczam ci, że, do dwóch miesięcy, staniesz się brudnym egoistą.

Już jesteś głupi: nie rozumiesz żartu!

Brakło ci jeszcze tego abyś uwierzył w swój jaszczur...

III.

AGONJA.

— Czy pan Rafael w domu?

spytał starowina szwajcara w liberji.

— Pan margrabia nie przyjmuje nikogo, odparł służący pochłaniając olbrzymi kawał bułki rozmoczony w kawie.

— Powóz stoi, odparł nieznajomy starzec wskazując świetny ekwipaż stojący pod daszkiem osłaniającym stopnie ganku.

Pan margrabia wyjdzie tutaj, zaczekam na niego.

W tej chwili, wysoki starzec, w stroju dość podobnym do kostjumu woźnego w ministerjum, wynurzył się z sieni i zeszedł spiesznie kilka schodów przyglądając się oszołomionemu staremu petentowi.

— Zresztą, jest pan Jonatas, rzekł szwajcar; niech pan z nim pomówi.

— Panie, chciałbym mówić z panem Rafaelem, rzekł starzec do Jonatasa, wstępując na ganek aby się schronić przed deszczem.

— A, pan Porriquet?

— Właśnie.

Ale...

— Cyt!

cyt!

zawołał Jonatas na dwuch kuchcików, których głosy mąciły klasztorną ciszę pałacu.

— Ależ, panie, podjął profesor, czyżby pan margrabia był chory?

— Panie margrabio, trzeba wstać i ubierać się.

— Czy pan zechce wyjść?

W powijakach, tak, proszę pana, powiedział w powijakach!

— Będziesz myślał za mnie o moich potrzebach...

— Pisze poemat!

wykrzyknął stary profesor.

— Oto moje życie...

Ja wagetuję, mój dobry Jonatasie.

Inni znowu twierdzą że on jest monaman.

Tak już musi być!

— Wszystko mi świadczy, Jonatasie, odparł profesor z bakalarską powagą która natchnęła szacunkiem starego sługę, że wasz pan pochłonięty jest wielkiem dziełem.

Pogrążony jest w głębokich medytacjach i nie chce aby go odrywała od nich płaska rzeczywistość.

Zatopiony w świecie myśli, genjalny człowiek zapomina wszystkiego.

Pewnego dnia, sławny Newton...

— A Newton, dobrze... rzekł Jonatas.

Nie znam.

— Dzieńdobry, mój dobry Porriquet, rzekł Rafael ściskając zimne ręce starca w palących i wilgotnych dłoniach.

Jak się miewasz?

— Och!

mam nadzieję utrzymać się w dobrem zdrowiu.

— Pracujesz zapewne nad jakiemś pięknem dziełem?

— Mam nadzieję, że styl jest czysty?

spytał profesor.

Przypuszczam, że nie uznajesz barbarzyńskiego języka tej nowej szkoły, która wyobraża sobie że zdziałała cuda wynajdując na nowo Ronsarda!

— Moja praca jestto dzieło czysto fizjologiczne.

— Wierzaj mi, mój poczciwy Porriquet, odparł sam dobrze nie wiedząc na jakie pytanie odpowiada, nic na to nie poradzę, nic a nic.

Serdecznie pragnę aby się panu powiodło...

Zjawił się Jonatas.

— Och!

moje życie!

moje piękne życie!... rzekł.

Ani litościwej myśli!... ani miłości!

nic!

Obrócił się do profesora.

Było tyle duszy w akcencie tych słów prawie niezrozumiałych, że dwaj starcy zapłakali tak jak się płacze słysząc wzruszającą melodję śpiewaną w cudzoziemskim języku.

— On cierpi na epilepsję!

rzekł Porriquet z cicha.

— Słuchaj, Jonatas, rzekł młody człowiek zwracając się do starego sługi.

Staraj się zrozumieć misję, jaką ci powierzyłem!

— Tak, panie margrabio.

— Jestem człowiekiem stojącym poza powszechnem prawem.

— Tak, panie margrabio.

Pogrążony w głębokiej zadumie, Rafael nie słuchał.

— Co on zrobił, ten, aby być tak bogaty?

rzekł biedny student praw, który, dla braku jednego talara, nie mógł słyszeć czarownych akordów Rossiniego.

— I cóż, panie, wykrzyknął Valentin zatrzymując kupca i rzucając wymowne spojrzenie Eufrazji, nie przypomina pan już sobie surowych zasad swojej filozofji?

— Paulina!

— Ran Rafael!

— Jonatas, rzekł do starego sługi znalazłszy się w łóżku, daj mi pół kropli laudanum na kawałku cukru, a jutro obudź mnie dopiero dwadzieścia minut przed dwunastą...

— Chcę, aby Paulina mnie kochała!

wykrzyknął spoglądając na talizman z niewysłowionym lękiem.

Skóra nie drgnęła, zdawałoby się że straciła swą kurczliwość; bezwątpienia nie mogła spełnić chęci która się już ziściła.

— Ha!

wykrzyknął Rafael, jakgdyby uwolniony z ołowianego płaszcza który nosił od dnia kiedy otrzymał talizman, kłamiesz, nie słuchasz mnie, pakt zerwany!

Jestem wolny, będę żył!

Więc to był lichy żart?...

— Czy to pan Rafael de Valentin?

— Tak, dobra pani, odparł.

— Zna pan swoje dawne mieszkanie, rzekła, czekają tam na pana.

— Czy to zawsze pani Gaudin prowadzi hotelik?

— Czemu pan nas opuścił?

szeptała spuszczając oczy i oblewając się rumieńcem.

Co się z panem stało?

— Och, Paulino, byłem, jestem jeszcze bardzo nieszczęśliwy!

Valentin nie mógł powstrzymać łez które mu się zakręciły w oczach; zawołał:

— Paulino!... ja...

— Och!

kocha mnie!

kocha mnie!

wykrzyknęła Paulina.

— Ach!

wykrzyknęła Paulina opadając na krzesło, nie opuszczę cię już...

Nie wiem, skąd mi się bierze tyle odwagi!

dodała rumieniąc się.

— Och, mów, mów, mów!

rzekła.

Usta twoje były tak długo dla mnie nieme...

— Kochałaś mnie tedy?

— Czemu jesteś bogata?

wykrzyknął Rafael, czemu nie masz ambicji?

nie mogę nic uczynić dla ciebie!

Łamał ręce ze szczęścia, z rozpaczy, z miłości.

— Jednego twojego włosa!

wykrzyknęła.

— Och, miłość twoja, Rafaelu, miłość twoja, to cały świat.

Jakto!

twoja myśl jest moją?

ależ jestem najszczęśliwszą ze szczęśliwych.

— Usłyszy nas kto, rzekł Rafael.

— Ech, niema nikogo, odparła z miluchnym dąsem.

— Więc chodź!

wykrzyknął Rafael wyciągając ku niej ramiona.

— Uściskaj mnie, rzekła, za wszystkie zgryzoty które mi sprawiłeś, aby wymazać przykrość którą mi czyniły twoje radości, za wszystkie noce, które spędziłam malując moje ekraniki...

— Ekraniki?

— Ale jakżeś ty robiła?

— Byłżebyś żonaty?

wykrzyknęła Paulina.

Och!

nie ustąpię cię żadnej kobiecie.

— Jestem wolny, kochanie moje.

— Wolny!

powtórzyła.

Wolny i mój!

— Och, powtórz mi to, ukochany!

— Niech przyjdzie śmierć kiedy zechce, wykrzyknęła Paulina w ekstazie, żyłam!

Szczęśliwy kto odgadnie ich słodycze, poznał je!

— O mój Rafaelu, rzekła Paulina po dwuch godzinach milczenia, chciałabym aby na przyszłość nikt nie wchodził na to drogie poddasze.

— Tak, właśnie, rzekła.

Następnie, po chwili:

— Zapomnieliśmy troszkę szukać twoich rękopisów!

Zaczęli się śmiać ze słodką beztroską.

— Ba!

drwię sobie ze wszystkich nauk!

wykrzyknął Rafael.

— O, mój panie, a sława?

— Ty jesteś moją jedyną sławą.

— Byłeś bardzo nieszczęśliwy zapełniając maczkiem te stronice, rzekła przeglądając papiery.

— Moja Paulino...

— Och, tak, jestem twoją Pauliną...

A co?

— Gdzie ty mieszkasz?

— Ulica Saint-Lazare.

A ty?

— Ulica de Varenne.

— Ależ, odparł Rafael, mamy conajwyżej dwa tygodnie rozłąki przed sobą.

— Naprawdę!

za dwa tygodnie będziemy po ślubie!

Zaczęła skakać jak dziecko.

— Och, zabiorę klucz od tego pokoju, odparła.

Czy to nie jest nasz pałac, nasz skarb?

— Paulino, jeszcze jeden pocałunek...

— Tysiąc!

Mój Boże, rzekła patrząc na Rafaela, to zawsze będzie tak?

zdaje mi się że śnię.

I kochankowie znaleźli się niebawem w pałacu Rafaela.

— Nikogo.

— Naprawdę?

To nie kobieta...?

— Paulino!

Rafael, pijany szczęściem, wziął Paulinę w ramiona.

— Och!

mój ojciec... mój ojciec!... rzekła.

— Jakiś ty dobry!

Nie śmiałam cię prosić...

— Czyż nie jesteś mojem życiem?

— Wielki Boże!

wykrzyknął, jakto!

wszystkie moje pragnienia, wszystkie!

Biedna Paulina!...

Wziął cyrkiel, zmierzył ile ten ranek kosztował go istnienia.

— Jestem głupiec!

— Niech się dzieje co chce!... rzekł!...

Do czarta wszystkie te głupstwa!

— Nie czytałem, aniele ukochany, patrzyłem na ciebie.

— Dziękuję, Vanière, rzekł Rafael.

To bardzo ciekawe.

— Co tobie, aniele?

ty bledniesz!

wykrzyknęła Paulina.

— Zostaw nas, Vanière.

— Głos twój przeraża mnie, ciągnęła młoda dziewczyna, dziwnie jest zmieniony...

Co tobie?

co się tobie dzieje?

gdzie cię boli?

Tobie niedobrze!

— Lekarza!

krzyknęła.

Jonatas, na pomoc!

Paulina skoczyła ku niewinnej roślinie, chwytając ją za łodygę i rzucając w ogród.

— Szalona!

wykrzyknął Rafael.

— Czemu ta łza?

Daj mi ją wypić.

— O Paulino, Paulino, zanadto mnie kochasz!

— W tobie się dzieje coś niezwykłego, Rafaelu?...

Bądź szczery, ja wnet odgadnę twoją tajemnicę.

Daj mi to, rzekła biorąc jaszczur.

— Jaki zmieniony głos!

rzekła Paulina, upuszczając ów złowrogi symbol losu.

— Kochasz mnie?

spytał.

— Czy cię kocham, cóż za pytanie?

— Więc zostaw mnie, idź.

Biedne dziecko wyszło.

— Jakto!

wykrzyknął Rafael znalazłszy się sam, dziś, w wieku nauki, kiedyśmy odkryli że djamenty są krystalicznym węglem, w epoce gdy wszystko umiemy wytłómaczyć, kiedy policja stawiłaby nowego Mesjasza przed sąd i przedłożyłaby jego cuda Akademji, w czasie w którym wierzymy tylko w to co stwierdzone notarjalnie, ja miałbym wierzyć, ja, w jakieś Mane, Tekel, Fares?...

Nie, na Boga, nie uwierzę aby najwyższa istota mogła znaleźć przyjemność w dręczeniu niewinnego człowieka...

Idźmy poradzić się uczonych.

— Oto p. Lavrille, rzekł odźwierny do Rafaela, który poprosił o audjencję u tego arcykapłana zoologji.

Przerwał na widok ładnej kaczki która wyszła na brzeg bajora.

— A, tak?

wykrzyknął Rafael.

— Proszę pana, odparł uczony zanurzając się w fotelu, to jest skóra osła.

— Wiem o tem, odparł młody człowiek.

— Panie, rzekł Rafael niemal zawstydzony, niech pan daruje pytanie które panu zadam.

Czy pan jest zupełnie pewny, że ta skóra podlega zwyczajnych prawom zoologji, że można ją rozciągnąć?

— Och, z pewnością!...

Tam do kata!... rzekł p. Lavrille próbując ciągnąć talizman.

Ale, proszę pana, dodał, jeżeli pan zechce odwiedzić mego kolegę Planchette, słynnego profesora mechaniki, on znajdzie z pewnością sposób aby oddziałać na tę skórę, zmiękczyć ją, rozciągnąć.

— Och, panie, wraca mi pan życie!

— Będę trzymał mego osiołka na uwięzi, wykrzyknął.

— To nie do określenia!

wykrzyknął.

— A, drogi panie, dodał spostrzegając Rafaela, sługa pański.

Jak się ma szanowna mamusia?...

Niech pan raczy zajść do mojej żony.

— I ja mogłem żyć w ten sposób!

pomyślał Rafael; wyrwał uczonego z zadumy pytając go o sposób oddziałania na talizman który mu przedłożył.

— Ponieważ substancja jest skończona, odparł matematyk, nie może rozciągnąć się w nieskończoność; ale ciśnienie powiększy nieodzownie rozmiary powierzchni kosztem grubości; zcienieje tak aż jej zabraknie materji...

— Niech pan osiągnie ten wynik, wykrzyknął Rafael, a zarobi pan miljony.

— Cóż za straszliwa machina!

— Zamiast rzucać dzieci do wody, Chińczycy powinniby je zużytkowywać w ten sposób, dodał uczony, nie troszcząc się o szacunek człowieka dla swego potomstwa.

— Oto składniki machiny, rzekł.

— Tak, panie, ten przyrząd, rzekł do Rafaela z powagą akademika wygłaszającego mowę powitalną, jest jednym z najpiękniejszych tytułów jakie wielki Pascal ma do naszego podziwu.

— Nie rozumiem...

Uczony uśmiechnął się.

Zdjął z owocowego drzewa małą flaszeczkę, w której aptekarz przysłał mu lep na mrówki; wybił dno, sporządził sobie lejek, umocował go starannie w otworze pustej gałązki, zasadzonej pionowo w glinie, naprzeciwko wielkiego zbiornika który wyobrażała donica; następnie, zapomocą polewaczki, wlał w nią ilość wody, wystarczającą aby wypełnić po brzegi zarówno wielki zbiornik jak i gałązkę bzu...

Rafael myślał o swoim jaszczurze.

— Widzę.

— Widzę...

— To oczywiste!

wykrzyknął Rafael.

— To zupełnie proste, rzekł Rafael.

Planchette uśmiechnął się.

— Jakto!

autor Prowincjałek wynalazł?... wykrzyknął Rafael.

— Jeżeli ta skóra się rozciągnie, rzekł Rafael, przyrzekam wznieść olbrzymi pomnik Błażejowi Pascalowi, ufundować nagrodę stu tysięcy franków za najpiękniejszy problem mechaniki rozwiązany w każdem dziesięcioleciu, wyposażyć pańskie bratanice, siotrzenice, stryjeczne wnuczki, wreszcie zbudować przytulisko dla matematyków którzy zwarjują lub zejdą na dziady.

— Do jutra, drogi panie.

— Do jutra.

— Niech żyje mechanika, wykrzyknął Rafael.

Czyż to nie najpiękniejsza ze wszystkich nauk?

Tamten ze swemi onagrami, klasyfikacjami, kaczkami, gatunkami i słojami pełlnemi potworów, dobry jest conajwyżej do znaczenia punktów przy bilardzie w kawiarni.

— Gdybyś pan obrócił szybko siedm razy tę korbę, rzekł Spieghalter pokazując mu rączkę z polerowanej stali, rozkruszyłbyś stalową płytę na miljon pocisków, które wbiłyby ci się w nogi jak w igły.

— Bagatela!

wykrzyknął Rafael.

Planchette własnoręcznie wsunął jaszczur między dwie płyty wszechpotężnej prasy, i z całym spokojem jaki daje przeświadczenie naukowe, zakręcił żywo korbą.

— Kładźcie się wszyscy na ziemi, zginęliśmy!

krzyknął Spieghalter grzmiącym głosem, padając sam na ziemię.

— Och, rzekł spokojnie Planchette, jaszczur jest zdrow jak moje oko!

Mistrzu Spieghalter, musiała być jakaś skaza w stali, albo jakaś szczelina w wielkiej rurze...

— Ani śladu niema, wykrzyknął Planchette, głaszcząc oporny jaszczur.

— Proszę mi ją oddać, rzekł Rafael.

— Jest stanowczo coś djabelskiego w tem wszystkiem!

wykrzyknął Rafael w rozpaczy.

Więc żadna siła ludzka nie zdoła mi przyczynić ani jednego dnia?

— To ja prosiłem o to, odparł Rafael.

— I cóż, stary przyjacielu, rzekł Planchette widząc Jafeta siedzącego w fotelu i oglądającego jakiś strąt, jakże się miewa chemia?

— Nie mogąc wynajdywać rzeczy, rzekł Rafael, zdaje się że jesteście skazani na wynajdywanie nazw.

— Dalibóg, masz słuszność, młodzieńcze!

— Pokażcie!

pokażcie!

wykrzyknął radośnie chemik; może to będzie jaki nowy pierwiastek.

— Panie, rzekł Rafael, to jest poprostu kawał oślej skóry.

— Mój panie... zaczął poważnie wielki chemik.

— Ja nie żartuję, odparł margrabia podając mu jaszczur.

Jafet wyszedł i wrócił niebawem.

— Kawałek?

wykrzyknął Rafael; ani nawet wielkości włosa.

Zresztą, próbuj pan!

dodał z uśmiechem smutnym i żartobliwym zarazem.

— Jestem zgubiony!

wykrzyknął Rafael.

W tem jest ręka Boga.

Trzeba umrzeć...

Zostawił uczonych pogrążonych w zdumieniu.

Dwaj uczeni byli niby chrześcijanie którzy opuścili swoje groby i nie znaleźli Boga w niebie.

Wiedza?

bezsilna!

Kwasy?

czysta woda!

Czerwony potas?

shańbiony!

Stos Wolty, iskra elektryczna?

zabawki dziecinne!

— Wierzę w djabła, rzekł baron Jafet po chwili milczenia.

— A ja w Boga, odparł Planchette.

Obaj byli w swojej roli.

Dla mechanika, wszechświat jest machiną która wymaga robotnika; dla chemji, tego dzieła czarta które rozkłada wszystko, świat jest to gaz obdarzony ruchem.

— Nie możemy zaprzeczyć faktowi, dodał chemik.

— Ba!

na naszą pociechę, pp. doktrynaliści stworzyli ten mglisty aksjomat: Głupi jak fakt.

— Twój aksjomat, odparł chemik, musi być tedy faktem, gdyż jest solennie głupi.

Zaczęli się śmiać i poszli na obiad w nastroju ludzi ktorzy widzą w cudzie już tylko objaw przyrody.

Włożył z powrotem jaszczur w ramkę w której znajdował się niegdyś, poczem, obrysowawszy czerwoną linią obecny kontur talizmanu, usiadł w fotelu.

— Już ósma!

wykrzyknął.

Ten dzień minął jak sen.

— Ach!

Paulina, wykrzyknął, biedne dziecko!

są przepaści, których miłość nie zdoła przebyć, mimo siły swych skrzydeł!

Wyskoczyła z łóżka ruchem kotki, ukazała się płomienna w swoich muślinach i siadła na kolanach Rafaela.

— O jakiej przepaści mówiłeś, ukochany?

rzekła z wyrazem troski na czole.

— O śmierci.

— Umierajmy tedy, odparła śmiejąc się.

— Dzień dobry, jedyny, rzekła z uśmiechem.

Jakiś ty ładny, ty niegodziwy!

— Czemuś się obudziła?

rzekł Rafael.

Tak mi było słodko widzieć cię uśpioną... płakałem patrząc na ciebie...

Objęła ramionami Rafaela i wypiła jego oddech w pocałunku w którym oddaje się całą duszę:

— Takie projekty zawsze się robi wówczas, gdy się jest zdrowym, odparł Rafael, zanurzając palce we włosach Pauliny.

— Nie róbmy już szaleństw, mój aniele, rzekła chcąc ukryć przed Rafaelem okropne przeczucia które nią miotały.

— Chciałem się zabić rozpustą, strawiwszy trzy lata nad wielkiem dziełem którem będziecie się może panowie zajmowali kiedyś, odparł Rafael.

Wielki lekarz potrząsnął głową na znak zadowolenia, jakgdby powiadając sobie w duchu: „Byłem tego pewny!”

Ten doktór był to znakomity Brisset, głowa organistów, spadkobierca Cabanisów i Bichatów, typ pozytywisty i materjalisty, z tych którzy widzą w człowieku istotę skończoną, podlegającą jedynie prawom własnego ustroju, i której stan normalny lub anomalje dadzą się wytłómaczyć oczywistemi przyczynami.

— Radbym być świadkiem związku jaki istnieje między pańskiemi pragnieniami a kurczeniem się skóry, rzekł do margrabiego.

— Po co?

wykrzyknął Brisset.

— Po co?

powtórzył Cameristus.

— A!

zgodziliście się, odparł Maugredie.

— To kurczenie się, to rzecz zupełnie prosta, dodał Brisset.

— Nadprzyrodzona, rzekł Cameristus.

— W istocie, odparł Maugredie przybierając poważną minę i oddając Rafaelowi jaszczur, rogowacenie skóry jest faktem niewytłómaczonym a jednak naturalnym, który od początku świata doprowadza do rozpaczy medycynę i ładne kobiety.

— Panowie, spytał Valentin, czy nie mogę być obecny przy naradzie?

Na te słowa, Brisset i Maugredie okrzyknęli się żywo i, mimo nalegań chorego, nie zgodzili się naradzać w jego obecności.

Rafael poddał się zwyczajowi, w tej myśli iż zdoła się wślizgnąć w kurytarz, skąd z łatwością będzie mógł słyszeć dyskusję trzech lekarzy.

— Teorję woli.

— Panowie, przerwał Maugredie pokrywając śpiesznie wykrzyknik Brisseta, nie traćmy z oczu chorego...

— Oto więc czem jest wiedza!

szepnął smutno Rafael.

Moje uleczenie buja pomiędzy różańcem a pół-tuzinem pijawek, między nożem Dupuytriena a modlitwą księcia Hohenlohe!

Na linji, która dzieli fakt od słowa, materję od ducha, znajduje się Maugredje ze swoim sceptycyzmem.

Ludzkie tak i nie prześladuje mnie wszędzie.

Wciąż Karymary, Karymara Rabelego; jestem chory duchowo, Karymary!

albo chory fizycznie, Karymara!

Czy będę żył?

Nie wiedzą.

Planchette przynajmniej był szczery mówiąc: „Nie wiem”.

W tej chwili Valentin usłyszał głos doktora Maugredie:

Tu Brisset skinął z uznaniem głową.

— Następnie higieniczny tryb życia aby opanować stronę moralną.

Radzimy tedy jednomyślnie udać się do wód w Aix w Sabaudji, albo do Mont Dore w Owernji, jeżeli pan woli.

Powietrze i położenie Sabaudji milsze są niż okolice Cantal, ale uczyni pan jak zechce.

Tu, doktór Cameristus uczynił gest zgody.

— I oto czemu pańska córka jest niema![11] — rzekł Rafael z uśmiechem, pociągając Horacego do gabinetu aby mu wręczyć honorarjum za tę bezużyteczną konsultację.

Odezwanie to rozdarło uszy Rafaela szczególnie ostrym dysonansem; było ono niby słowo niebacznie rzucone przez człowieka w którego przyjaźń chcieliśmy wierzyć a który niweczy słodkie złudzenie, zdradzając, otchłań egoizmu.

Margrabia objąłst arszą damę obojętnem spojrzeniem chłodnego dyplomaty, zawołał służącego i rzekł sucho:

— Proszę otworzyć okno!

— To zaraźliwa choroba...

— Zarząd kasyna powinienby mu wzbronić dostępu do salonu.

— W porządnem uzdrowisku nie można kaszlać w ten sposób!

— On mnie stąd wypędzi!

— Proszę pana, życie pańskie jest w niebezpieczeństwie, niech pan nie przychodzi do kasyna!

rzekła, cofając się o kilka kroków, jakgdyby cnota jej już była narażona na szwank.

— Ależ pani, rzekł Valentin z uśmiechem, niech pani wytłómaczy się jaśniej, skoro już pani raczyła przyjść tutaj...

— Ależ któżby jej miał powiedzieć, wykrzyknął Rafael.

Głos starej damy rozległ się w oddali.

— Pani, rzekł margrabia, wdzięczność moja...

— Biedna dziewczyna!

niedole rozumieją się i wspomagają zawsze, pomyślał Rafael siadając pod drzewem.

— Ty?

— Tak, ja!

— Chciałbym to widzieć!

— Założysz się?

— Och!

pójdzie.

W chwili gdy Valentin, zaciekawiony przedmiotem zakładu, zbliżył się aby przysłuchać się rozmowie, wysoki i silny młody człowiek, przystojny ale obdarzony owem zuchwałem i ostrem spojrzeniem ludzi wspierających się na jakiejś materjalnej przewadze, wyszedł z sali bilardowej.

— Gdzie pan studjował medycynę?

spytał Rafael.

— Drogi panie, maturę zdałem w strzelnicy Lepage’a w Paryżu, a doktorat u p. Cérisier, króla floretu.

— Zostaje panu zdobyć ostatni stopień, odparł Valentin; niech pan przestudjuje kodeks grzeczności, a będzie pan skończonym gentlemanem.

— Dosyć!

dosyć!

wyjaśnicie to jutro, rzekło kilku młodych ludzi rzucając się między zapaśników.

Rozległ się turkot powozu.

— Osobliwy obyczaj!

wykrzyknął przeciwnik Rafaela, jedzie na cmentarz ekstrapocztą...

— Nie spałem, proszę pana, rzekł Rafael do przeciwnika.

Bezładne wykrzykniki przerwały Rafaelowi.

Mówiąc te słowa, margrabia prażył przeciwnika nieubłaganie jasnem spojrzeniem; wyprostował się ukazując twarz martwą, podobną twarzy złośliwego warjata.

— Każ mu milczeć, rzekł młody człowiek do jednego ze świadków, ten głos skręca mi wnętrzności!

— Panie, przestań pan...

Te przemowy są zbyteczne, zakrzyknęli na Rafaela chirurg i świadkowie.

— Dosyć!

dosyć!

— Daj mi wody, pić mi się chce... rzekł do świadka.

— Boisz się?

— Tak, odparł.

Oko tego człowieka pali, urzeka mnie.

— Chcesz go przeprosić?

— Już nie czas.

Ustawiono przeciwników w odległości piętnastu kroków.

Każdy miał przy sobie parę pistoletów; wedle programu, mieli strzelać dwukrotnie, dowoli, ale po sygnale danym przez świadków.

— Co ty robisz, Karolu?

zawołał młody człowiek sekundujący przeciwnikowi Rafaela; kładziesz kulę przed prochem!

— Zginąłem!

odpowiedział szeptem, postawiliście mnie nawprost słońca.

— I cóż, co wy tam patrzycie, pocztyljoni?

W drogę!

rzekł margrabia.

— Nie boicie się tu, matusiu?

— I czegóż mielibyśmy się bać, panoczku?

Kiedy zatarasujemy wejście, któżby tu wlazł?

Zresztą, rzekła, wprowadzając margrabiego do izby, i cóżby złodzieje mieli nam tu brać?

— To mój chłop, panoczku, rzekła Owernjatka z poufałym uśmiechem wieśniaczki; robi tam w górze w polu.

— A ten starzec to wasz ojciec?

— Stary łotrze, krzyknął na Jonatasa, chcesz więc mnie zamordować?

Wieśniaczka myślała że zobaczyła upiora i uciekła.

— Zabraniam ci, ciągnął Rafael, zaprzątać się mojem zdrowiem.

— Tak, panie margrabio, odparł stary sługa ocierając łzy.

— I najlepiej uczynisz na przyszłośc nie przychodząc tu bez mego rozkazu.

— Panie...

— Precz!

precz!

krzyknął chory.

— Kroćset djabłów!

wykrzyknął, stara wiedźmo, zostaw mnie, daj mi żyć jak mi się podoba, albo stąd zmykam!

Już dość że mi kopiesz dół co rano, przynajmniej nie kop mi go pod wieczór...

— Dość!

rzekł Rafael.

— Niech pan się mnie chwyci pod ramię.

„Wyjechałeś!

Ależ to ucieczka, Rafaelu mój...

Jakto!

nikt nie może mi powiedzieć gdzie jesteś?

A jeśli ja nie wiem, któż będzie wiedział?...”

„Siedzę u twoich drzwi... czekam...

Kaprys... jestem posłuszna...

Rywalki... ja, nie!... twoja Paulina... kocha... już nie Paulina?...

Gdybyś mnie chciał opuścić, nie rzucałbyś mnie...

Wiekuista miłość...

Umrzeć...”

— Idź po pana Bianchon, rzekł do Jonatasa.

Horacy przybył i zastał Rafaela w łóżku.

— Nic łatwiejszego, odparł wtedy doktór; ale trzebaby wstawać bodaj na kilka godzin w dniu, aby jeść.

— Kilka godzin?

przerwał Rafael, nie, nie!

najwyżej na godzinę.

— Co ty chcesz osiągnąć?

spytał Bianchon.

— I cóż, panie Horacy, czy jest jeszcze nadzieja?

spytał stary sługa młodego doktora odprowadzając go do drzwi.

— Możesz sobie odejść, rzekł.

Dałem ci majątek, będziesz miał szczęśliwą starość; ale nie pozwolę ci igrać z mojem życiem.

Jakto, nędzniku!

Jestem głodny.

Gdzie mój obiad?

odpowiedz!

— Potworze, poprzysiągłeś tedy mnie uśmiercić!

krzyknął.

Następnie, drżąc cały od niebezpieczeństwa jakie mu groziło, znalazł siły aby się dostać do pokoju, wypił silną dawkę snu i położył się.

— Cóż u licha!

mruknął Jonatas podnosząc się, toć pan Bianchon nakazał aby go rozrywać.

— Jesteś więc?

— Idź, idź!

zostaw mnie!

odparł wreszcie Rafael głucho.

Ależ idź-że!

Jeżeli tutaj zostaniesz, umrę.

Czy chcesz patrzeć na moją śmierć?

— Umrzeć!

odparła.

Czyż ty możesz umrzeć bezemnie?

Umrzeć, ależ ty jesteś młody!

Umrzeć, ależ ja cię kocham!

Umrzeć!

dodała głębokim i złamanym głosem ujmując namiętnym ruchem jego ręce...

Zimne!

rzekła.

Czy to złudzenie?

— Paulino, piękny obrazie mego życia, pożegnajmy się.

— Pożegnać?

odparła zdziwionym głosem.

— Paulino, pójdź!...

Paulino!..

— Paulino!

Paulino!

krzyczał umierający biegnąc za nią, kocham cię, ubóstwiam, pragnę!...

Przeklinam cię, jeśli mi nie otworzysz!

Chcę umrzeć twoim!

— Jeżeli ja umrę, on będzie żył!

powtarzała, siląc się zacisnąć węzeł.

EPILOG.

— Ale Paulina?

— Ale, panie autorze, Paulina?

— Dobrze, rozumiem; to Paulina.

A Fedora?

PARYŻ, 1830 — 1831.

KONIEC.

↑ Czyniąc to, Balzac zmieniał wstecz nazwiska działających osób, dając im odpowiednie nazwiska bohaterów Komedji Ludzkiej.

↑ Życiorys Balzaka znajdzie czytelnik w przedmowie tłómacza do Ludwika Lambert.

↑ Saint-Germain, dzielnica arystokratyczna; Chaussée d’Antin, mieszczańsko-plutokratyczna.

(Przyp. tłóm.).

↑ Rabelais, Gargantua i Pantagruel.

↑ Andrzej Chénier, wielki poeta, stracony młodo podczas Rewolucji, idąc na gilotynę uderzył się w czoło i wyrzekł te słowa: „A przecież było tu coś”...

(Przyp. tłóm.)

↑ Bohaterki utworów Moliera i Marivaux.

↑ Historja Taillefera znajduje się w noweli L’Auberge rouge.

↑ Jaszczur, po francusku chagrin.

↑ Słynny cytat z Moliera.