corpora: openbooks

text:
Jacob i Wilhelm Grimm

Pan Grubas

tłum.

Bolesław Londyński

Była raz kurka i był raz kogucik, które chciały razem odbyć pewną podróż.

W tym celu kogucik zbudował ładny powozik o czterech czerwonych kółkach i zaprzągł go w cztery myszki.

Kurka wsiadła do środka z kogucikiem i pojechali sobie razem.

Niebawem w drodze nawinął im się kot, który rzekł:

— Dokąd jedziecie?

Kogucik mu na to:

„Nasza kolasatoczy się aż do domu Imci Pana Grubasa”

— Weźcież mnie ze sobą — kot rzecze.

Kogut odparł:

— Z całą chęcią, siądź sobie z tyłu, bo z przodu mógłbyś wypaść.

„A uważaj przy tym kocie, byś czerwonych moich kółek nie umazał w błocie”.

„Wy, kółeczka, świszczcie,

Wy, myszątka, gwiżdżcie,

I niech się toczy kolasa

Hen, aż do domu Imci Pana Grubasa”.

Potem natknęli się na kamień młyński, potem na jajko, na kaczkę, na szpilkę i w końcu na igłę, a wszystko to wsiadło do powozika i pojechało razem.

Gdy jednak przyjechali do domu pana Grubasa, pan Grubas był nieobecny.

Myszki odprowadziły powozik na gumno, kura z kogutkiem skoczyły na grzędę, kot umieścił się na piecu, kaczka na kuble studziennym, jajko wtuliło się w ręcznik, szpilka utkwiła w poduszce fotela, igła skoczyła na środek pościeli łóżka, a kamień młyński położył się przy drzwiach.

Gdy pan Grubas przyszedł do domu, udał się do komina, bo chciał rozniecić ogień, ale kot cisnął mu w twarz pełno popiołu.

Pobiegł do kuchni i chciał się obmyć, ale tam kaczka twarz mu opryskała wodą.

Chciał się obetrzeć ręcznikiem, ale natknął się na jajko, stłukł je i osmarował sobie oczy żółtkiem.

Chciał odpocząć i usiadł na fotelu, ale go szpilka ukłuła.

Wpadł w gniew i rzucił się na łóżko.

Gdy jednak ułożył głowę na poduszce, igła go tak zadrasnęła, że krzyknął z bólu i wściekły, chciał wybiec z domu.

Zaledwie jednak zbliżył się do wyjścia, skoczył nań kamień młyński i zabił go.

Pan Grubas musiał być jednak bardzo złym człowiekiem.

-----


corpora: wikisources-pl

text:
Wyzwolenie

Akt I

Stanisław Wyspiański

Gdzieś przed siódmą wieczorem,

Kościół kończył nieszporom,

bram teatru ledwo uchylono:

DEKORACJA:

Wielka scena otworem,

przestrzeń wokół ogromna,

jeszcze gazu i ramp nie świecono.

''Kto ci ludzie pod ścianą?

Cóż tu czynić im dano?

Czy to rzesza biedaków bezdomna?

Głowy wsparli strudzone,

cóż ich twarze zmarszczone?

Przecież pracę ich dzienną płacono.

Scena wielka otwarta:

Kościół Boga czy Czarta,

czym się stanie ta sztuki gontyna?

Choć kurtyny zaklęte,

widowisko zaczęte:

(wszedł Konrad)

Weszedł - uszedł baczności.

-

Czy raz pierwszy tu gości,

bo się dziwno rozgląda i bada.

Ci, co siedzą pod ścianą,

gdzie kulisy składano,

nasłuchują, jak on rozpowiada.

Słów słuchają zdziwieni,

czyli duchem pojeni,

skąd to idą te myśli Konrada?

Czarny płaszcz go okrywa,

ręce wiążą ogniwa,

na rękach ma kajdany.

To powolny, to rzutny,

to zapalny, to smutny,

w mowę własną dziwnie zasłuchany:

KONRAD

Błyskawic gradem

drży ziemia, z której pochodzę,

we krwi brodzę,

nazywam się Konradem.

Rozpacz za mną się wlekła

głową wężów, okropnym widziadłem,

wyjąc: ZEMSTA.

Byłem gwiazdą,

gwiazdą stałą, niebios niewolnicą.

Tam hen, ujęty łańcuchem,

z wyprężonymi ramiony,

uwięzgłem duchem,

gdzie gwiazd iskrzące skorpiony

świecą

w przestrzeni wieczystych głusz,

gdzie gniazda bogów i dusz - -

i spadłem.

Tę ziemię ukochałem

szałem

i w żądzy palącej posiadłem

ciałem!

-

Po kwietnym łąk kobiercu,

po skalnych paściach, krzesanicach

jestem niesion skrzydłami

z płomieniem w licach.

Ogień, płomienie w piersi!

-

Przyszedłem - wy najpiersi -

Przyszedłem - - - cyt - - przychodzę.

Myśli zmąciłem w drodze...

CHÓR

Czego żądasz?

KONRAD

Służby jedynej godziny.

CHÓR

Przychodzę wprząc was do dzieła.

CHÓR

Czego żądasz - ?

KONRAD

Na was myśl moja spoczęła.

Tam, kędyś trzeba dojść i wniść,

a mocą rozprzeć wrota - -

nie patrzeć pozad...

Nim zwiędnie kwiatu świeży liść,

zanim ptacy zaświergocą swój świt

nad śmiertelną mogiłą,

nim pojmie ich martwota,

i wznieść pochodnię ponad!

-

Tam kędyś trzeba dojść i wniść

siłą!!

(patrzy się po otaczających go robotnikach)

Siła to wy.

CHÓR

Poznałem w was siłę.

CHÓR

Wiem: kościół, zamek, mogiłę.

Te postawię i zburzę.

(zrywając ręce w silnym ruchu, poszarpnął kajdan)

Zejmijcie mi kajdany.

CHÓR

U rąk je dźwigasz, u nóg;

drogą ty spracowany.

KONRAD

Przeszedłem ciemnie dróg.

-

Zejmijcie z prawej ręki.

CHÓR

Znaki więzień i męki.

KONRAD

Zejmijcie z rąk i stop.

CHÓR

Krwią ubroczone stopy.

KONRAD

Przeszedłem ognie prób;

czoło poorał cierń.

CHÓR

Jesteś wolny.

KONRAD

Kto wy jesteście - ?

CHÓR

Chłopy.

KONRAD

Czerń.

ROBOTNIK

KONRAD

twój patrzeć będę.

ROBOTNIK

Czekamy takiej godziny.

KONRAD

ROBOTNIK

KONRAD

ROBOTNIK

KONRAD

ROBOTNIK

KONRAD

ROBOTNIK

KONRAD

ROBOTNIK

Tacy jesteśmy.

KONRAD

Takich was widzę i tacy będziecie.

ROBOTNIK

Ujrzysz nas.

KONRAD

A teraz idźcie wypoczywać i czekajcie znaku:

ROBOTNIK

Kto nam da znak?

KONRAD

ROBOTNIK

Oczy nasze nawykły do mroku.

INNY ROBOTNIK

Mrok mnie miły i łagodny.

ROBOTNIK

Noc upragniona i jedyna.

KONRAD

Po czynach waszych przyjdzie NOC.

CHÓR

Noc upragniona i jedyna.

Odejdźcie.

(Oddalają się.

Wchodzi Reżyser).

REŻYSER

A!

witam pana, witam, witam!

Ho, czasów tyle, kopę lat!

Mamy tu scenę - właśnie czytam

o Romantyzmie - przerósł świat.

Romantyzm sobie buja, wodzi,

coraz to wyżej, nie dba nic,

a światek coraz niżej schodzi.

Cóż tam?

Jest jaka sztuka?

KONRAD

Nic.

REŻYSER

dwadzieścia kroków wszerz i wzdłuż.

Przecież to miejsce dość obszerne,

by się te iskry ducho-żerne,

co u rozstajnych siedzą dróg,

zeszły tu wszystkie za nasz próg

w światło kinkietów - zacząć ruch.

Talenta bowiem są niezmierne,

To są syntezy pierwsze rzuty,

lecz wymagają dysputy.

KONRAD

O tajemnicza, piękna, którą

uwielbiam, pozwól,

że nazwę cię "Literaturą".

Kimkolwiek jesteś.

Muzo boska,

cóż chmurzy czoło twoje?

MUZA

Troska.

KONRAD

Grasz - ?

MUZA

Będę dzisiaj w grze cudowną,

bo będę w grze kapryśną.

KONRAD

Nawet kaprysy są rutyną

u ciebie - boska.

- Wiedziesz chór

wybranek?

MUZA

Wieniec cór.

We złotej konsze tu nadpłyną.

Są eteryczne.

KONRAD

Polki?!

MUZA

Słyną!

KONRAD

Ta pierwsza?

MUZA

To harfiarka Lila,

z rodu Wenedów.

KONRAD

Zmartwychwstała.

MUZA

W tym deszczu włosów, w rąk rzuceniu,

w przegięciu, smętku, zaniedbaniu,

w arfy miłosnym kołysaniu:

Lila żebraczka

KONRAD

A ta druga?

MUZA

To najmłodsza córa Popiela:

Zosia, co wszędy kogoś ściga

i goni zamyślona.

KONRAD

To fryga

narodowa.

- A tamte?

MUZA

Dziewki od pługa.

grywam markizy i hrabianki;

za guwernantkę mnie półpanki

biorą do swoich dworów;

jestem gwiazdą doktorów

przewodnią - tyś bohater, słuchaj,

jak ja z gałązką wawrzynu.

A jakież sobie miano przybrałeś?

KONRAD

czym będę, zgadniesz, czym jestem;

chcę działać.

MUZA

Wiem, rozumiem: gestem.

KONRAD

Czynem!

MUZA

Gestem!

Czegóż to chcesz?

KONRAD

Wyzwolin.

MUZA

wyzwolić - alboż duch ma pęta;

Wyznaj - ułożę rzecz na sceny

I MELANKOLIĘ zagram sama:

ja jako rola, wielka dama...

a cały teatr mnie posłucha.

KONRAD

Kochanka moja zwie się: wola!

MUZA

Wola?!

Być może.

- Jakież dane?

By zacząć sztukę, stworzyć dzieło,

potrzeba męki, trudu, pasji,

bólu, skarg, żalu, smętku, lęku,

grozy, litości.

KONRAD

Teatr stary.

MUZA

Silne ma podstawy budowy.

Chcesz tworzyć...?

KONRAD

Tworzę.

MUZA

Teatr?!

KONRAD

Nowy.

MUZA

Inny?

KONRAD

Zobaczysz.

- Patrz i uważ.

MUZA

Wiem, zamiast pełnym latać lotem

nieledwie jako dziecko fruwasz;

dopiero ja dać władzę mogę,

dopiero ja cię wyprowadzę

w świat...

KONRAD

MUZA

czy konieczna?

Pewno jaka sprawa odwieczna; -

by zeszła tylko Duze czy Sorma,

i kurtynę wznieść można.

Sarah czy Modrzejewska...

Oto jak myślę, sztukę,

tragedię wprowadza artystka.

tu będzie czaru lubystka,

że wszyscy, jak tu jesteście,

pod jej urokiem w błędzie,

w złudzeniu...

KONRAD

MUZA

Wypowiedzeniu.

KONRAD

MUZA

by naród mógł się bawić:

Trzeba dekoracje ustawić,

pamiętać o każdym sprzęcie,

umieścić w budce suflera,

jeśli kto tekstu nie spamięta -

za kulisami reżysera

i inspicjenta

i dać im skrócony szemat.

A gdy już wszystko gotowe,

rozkazać grać na rozpoczęcie

poloneza, jeśli polski temat,

i rzucić, jako pierwszą kartę,

wielkie Słowo.

KONRAD

Chcesz, by wszystko było za umową.

MUZA

Tekst dowolny, komedia del'arte.

KONRAD

Strójcie mi, strójcie narodową scenę,

niechajże ujrzę, jak dusza wam płonie;

niechaj zobaczę dziś bogactwo całe

i waszą zwołam Sławę!

Teatr, świątynia sztuki - o duszo, przybywaj!

Hej!

Tu stawcie kolumny te, tutaj posągi.

Dalej, przynieście ścianę - ty mi śpiewaj

hymnus tryumfu, a ty pieśń żałoby.

Dalej!

Ustawić bohaterów groby,

pomniki: Boratyński-rycerz, rycerz-Kmita!

Umocujcie je silnie, poprzystawiać drągi,

przyśrubować - ha, Sołtyk - a tutaj część sali,

jakby sala sejmowa - stół do kart, gra w kości.

Stroić, prędzej się stroić; dom stawiam piękności

Ledwo powiedział co, a już się stało:

Już dekorację znoszą całą;

już ustawiają, piętrzą, ładzą.

Aktorzy rzeszą się gromadzą,

kostiumy na się nawdziewają

te, w których potem role grają.

Teatr narodu, sztuka, polska sztuka!

Chcemy go stroić, chcemy go malować,

chcemy w teatrze tym Polskę budować!

Żupany bierzcie, delije, kontusze;

znoście mi lite pasy, krzywce, karabele,

chłopskie gunie, sukmany, trzosy.

Tłum w kościele!

Niech w oczy biją kolory jaskrawe,

niechaj rażą jak słońce.

- Wstąg, wstążek, okrasy!

Siermiężni wy, przystańcie około Pasyjki.

Dalej wy, wy husaria - wy z hrabią Henrykiem

na czele, niedobitki - Sztandar ten z Maryjką.

Szaraczki, wy artyści, fantazjusze, mnichy.

Wy wszyscy!

- Strójcie, strójcie się w ornaty,

w ornamenta, złotogłów, we świąteczne szaty

a ty im. Muzo, podaj ton.

MUZA

Ja już gotowa.

KONRAD

Oto ich widzę!

Stoją około mnie żywi:

ci, kunsztem sztuki pozwani do życia.

Grajcie - a z pełnej duszy.

Dobądźcie z ukrycia,

co w was tajne, nie kryjcie.

- A ty bądź przewodnia.

REŻYSER

Hej, światła!!

MUZA

A w czyim ręku pochodnia?!

KONRAD

Polska współczesna!

MUZA

Tłumaczysz się jasno.

REŻYSER

Światła niech błysną szerzej!

KONRAD

Tu mnie ciasno.

REŻYSER

Szerzej, wy razem - rozstąpić się!

Pozy!

Przybierzcie pozy:

litość, zmęczenie, gorycz, moment grozy.

MUZA

Polskę współczesną twórzcie.

REŻYSER

Sercem szczerem.

Tak, jak ją widzim współcześnie dokoła.

KONRAD

Zarwijcie waszych serc - -

MUZA

Będzie bohaterem:

kto wejdzie z wieńcem u czoła!

"Tam-tam" nazywa się narzędzie

w orkiestrze, które dzwon udaje.

Jak mówią teatralne zwyczaje,

używa się mniej więcej wszędzie,

gdzie się do sztuki dzwon dodaje.

A więc w "Kościuszce" do przysięgi,

z dna wód w "Zaczarowanym kole";

Jest "tam-tam" rzeczą właśnie taką,

Wrażenie, jakie wywołuje,

"Tam-tam" jest w stanie dzwon Zygmuntów

z przedziwną oddać dokładnością,

waży zaś ledwo kilka funtów

i każdy dźwignie go z łatwością,

co uprzystępnia szerszej masie

w teatrze drżeć przy tym hałasie,

imitującym nastrój dzwonu

z przedziwną subtelnością tonu.

O Zygmuncie!

słyszałem ciebie

i natychmiast poznam, gdy usłyszę.

Niech ino się twój głos zakolebie

i przenikliwy wżre się w ciszę,

w ciszę półgwarną, półszemrzącą,

niech ino wpadną pierwsze tony,

tą melodyją dźwięku rwącą,

że wołasz, wołasz: PÓJDŹCIE ZE MNĄ,

i wołasz wiek już nadaremno.

Oni się, co najwyżej, zasłuchają

i oczy mgłą im łez napłyną.

A gdy ty wołasz: WZNIJDŹ, POTĘGO,

wrażenia u nich pierwsze miną.

A gdy ty wołasz: DZIEJÓW KSIĘGO,

ROZEWRZEJ KARTY NAD NARODEM.

NARODZIE, WRÓŻĘ, ZMARTWYCHWSTANIESZ,

choć stoją jeszcze, choć czekają,

czekają: kiedy brzmieć przestaniesz

i ton ostatni twój zawarczy...

a częstych wrażeń tęsknią głodni:

na ten użytek "tam-tam" starczy.

Wie o tym dobrze i pamięta

REŻYSER (sztukę dziś prowadzi),

więc Konradowi "tam-tam" radzi:

REŻYSER

A gdy się ozwie "tam-tam": dzwon,

ty wejdź.

MUZA

I bierz najwyższy ton!

KONRAD

MUZA

Chcę akcji, działaj, dajęć pole.

Zagraj, jak zechcesz, twoją rolę,

a możesz ich, gdzie zechcesz, wieść!

KONRAD

A tamci?

MUZA

Tamci będą grać

za siebie też - jak kogo stać.

Rampa się nagle rozświetliła;

podnosi się zasłona z gazy,

która dotychczas wszystko kryta.

Gdy się już uporano z gazą,

Muza, której grę rozpocząć wypada,

suknię poprawia i układa,

wreszcie rozpoczyna z emfazą:

MUZA

i Sztukę, której tajnie znam,

przed wami głoszę!

REŻYSER

MUZA

oto moi męże wybrani,

a tamci w zgrzebnej koszuli,

a tamci w wiecznej żałobie...

REŻYSER

Daj spokój garderobie.

MUZA

na wasze spotkanie.

Będzieszli ulgą siostrze, bratu?

REŻYSER

MUZA

co nosicie w płachtach błyskawice,

wy, o których słyszałam w baśni,

przydajcie siły słowom moim!

REŻYSER

(Daje się słyszeć jakoby dalekie uderzenie piorunu -

i smucisz się, i czoło kryjesz,

z rękoma w krzyż załamanemi

biadasz - przybywaj tu - odżyjesz!

W Przestrzeń rzucimy wielkie słowa,

tragiczną je ubierzem maską.

Ktokolwiek wiesz, co znaczy polska mowa,

przybywaj tu - odżyjesz Słowa łaską.

Wyzwolin doczekacie się dnia,

przybywamy tu z zapowiedzią -

tragiczną będzie nasza gra,

wyrzutem będzie i spowiedzią.

Uderzymy górne, wysokie tony,

jak z wieżyc bijące dzwony.

Przybywamy tu z zapowiedzią.

Tragiczną będzie nasza gra:

skarżeniem, chłostą i spowiedzią.

Wyzwolin ten doczeka się dnia,

kto własną wolą wyzwolony!!

Tu rozpoczyna szereg mów

polonez, grany dźwiękiem stów:

KARMAZYN

Sto lat już jęczym w więzach lwy.

Cóż aspan na to?

HOŁYSZ

Świat z nas drwi.

KARMAZYN

Myśleć o lepszej trudno doli.

HOŁYSZ

Trzeba by za krew łaknąć krwi.

KARMAZYN

Na synów patrzeć serce boli.

HOŁYSZ

Na wnuki patrzeć: hańba, tfy!

KARMAZYN

Cóż acan myśli?

HOŁYSZ

Że w niewoli

nawykły jarzmo dźwigać łby.

KARMAZYN

Kiedyż ten przyjdzie, kto wyzwoli?

HOŁYSZ

Nie przyjdzie, to są złudne sny.

To w przewidzenie wiara, w gusła.

KARMAZYN

Więc cóż zostało?

HOŁYSZ

Kajdan stos,

trucizna, brzytwa i powrósła,

jeźli wam obrzydł, bracie, los.

KARMAZYN

Aleć strój na mnie dobrze leży?

HOŁYSZ

Wybornie!

Szlachtę po was znać.

KARMAZYN

Gdy mnie kto ujrzy, to uwierzy,

żem z tych, co królom byli brać.

HOŁYSZ

Żeście karmazyn, widać z miny.

KARMAZYN

Żeście mnie równy, głoszę sam.

HOŁYSZ

Równego herbu i rodziny?

-

Za laskę dzięki wam.

KARMAZYN

niechaj swojego swój uściska.

O jutro co mi tam!

HOŁYSZ

Niechaj swojego swój uściska;

o jutro co mi tam.

KARMAZYN

Jakoś przepadło moje mienie.

HOŁYSZ

Na mej chudobie cięży dług.

KARMAZYN

Ale choć czyste mam sumienie

i miód niełatwie zwali z nóg.

HOŁYSZ

Srebra rodowe mam w zastawie,

na skrypt pozwano mnie przed sąd.

Bóg wie, że jeszcze służę Sprawie.

Jakoś się wżdy naprawi błąd.

KARMAZYN

Po kniejach niosły het ogary

braci szlacheckiej głośny gwar.

Dziś nam daremne szukać pary.

Dzisiaj już nie ma dawnych wiar.

HOŁYSZ

Dziś umiesz z pychą znieść niewolę.

KARMAZYN

HOŁYSZ

wrócimy znów do dawnych wad.

KARMAZYN

Daj, bracie, gęby, bądź mi rad.

HOŁYSZ

To jutro będzie, co ma być.

KARMAZYN

dla Republiki trzeba żyć.

HOŁYSZ

Rzeczpospolita znaczy: my.

KARMAZYN

że chudnie, to są głodnych sny.

HOŁYSZ

odpędzim kijem głodne psy.

KARMAZYN

Dla Republiki trzeba żyć.

karty - rozpocząć można grę.

HOŁYSZ

KARMAZYN

będziemy grać karabelami,

będziemy grać o lity pas.

Jedyny wielki ostał kult:

honor Poloniae żyje w nas!

HOŁYSZ

Widzisz, tam na brzeszczocie krew?

KARMAZYN

Sięgnie mnie tylko Boży-Gniew.

Nie zadrży oko przed cepami.

Rzucajcie na stół złoty siew!

Będziemy grać karabelami.

Rozpędzim szablą głodne psy.

Niech stoi gawiedź za krzesłami.

Wiwat Polonia!

Wiwat my!

PREZES

Twarz zsiadła zmarszczków linią wężą,

zastygłych jest kraterów paweżą;

myśl każdą, słowo więzi długo,

nim swoją ją uczyni sługą

i wypowie z wiarą najgłębszą,

im płytszą będzie i lepszą.

CHÓR

(kiwa głowami).

PREZES

CHÓR

CHÓR

(wznosi ręce do przysięgi).

PREZES

CHÓR

PRZODOWNIK

Palone buty, zapalny ruch,

palące krótkie stówo;

z pogardą patrzy w tamten tłum,

gdzie każdy kiwa tylko głową

i sądzi, ze weń wstąpił duch,

gdy mówi jedno wciąż na nowo.

Jest młody, ogień w oczach znać:

całuje, ściska wciąż swą brać.

CHÓR

Polska, Polska!

PRZODOWNIK

CHÓR

CHÓR

CHÓR

Polska, Polska!!

KAZNODZIEJA

gdzie orzeł, ptak białopióry,

roztoczy nad nasze głowy

osłonę skrzydeł.

Do góry, bracia, do lotu,

do wyżyn, uniesień ducha,

pod gwiazdy, duchem wzwyż.

Patrzajcie, oto krzyż!

Bóg moich wywodów słucha.

Do góry, bracia, do góry.

Zapominajcie doli,

ściganej marą straszydeł.

Do góry, bracia, do góry,

wolen krat, więzów, sideł,

roztoczy nad nasze głowy

osłonę szeroką skrzydeł.

Za chmury, bracia, do lotu,

do wyżyn, gdzie Bóg wszechwłady,

czoła podnieście i szpady

w przysiędze za Miłość wieczną,

za wierność niebieskiej nagrody,

którą weźmiecie z zagłady

zła i niewoli, i nędzy,

w ciał wielkim zniszczeniu i skrusze,

ratując dusze, dźwigając dusze,

do góry, bracia, do góry,

Polskę na skrzydłach ponosi

CHÓR

KAZNODZIEJA

CHÓR

gdzie orzeł, ptak białopióry!

PRYMAS

przed jasnym obliczem Pana.

W proch, na kolana, w pył

a duch wasz zyszcze sił,

a duch wasz zyska moc.

O dumni, ukórzcie pychę,

grążone w noc -

tak powstaną wywyższone,

świętością ciche:

olbrzymy, tytany z mogił,

we wieńcach nieśmiertelności,

pany niebieskich włości.

Padajcie na kolana,

by była wysłuchana

modlitwa ziemi tęskniąca;

żywot dopełniony, dowieczny.

Czoła w proch, w pył!!

CHÓR

na żywot wieczny - -

PRYMAS

Szata ta moja czerwona,

we krwi centaurów pojona,

zwycięstwo znaczy kościoła,

gdy z zamku-kastelu Anioła

działa bojowe uderzą

i zabiją te, które nie wierzą.

Uznajcie we mnie książęcia,

sztandary przede mną pochylić.

Roma mi udziela zaklęcia,

A Roma nie może się mylić.

W proch czoła, ROMA LOCUTA;

w mym słowie uznajcie Pana,

a sława i wielkość wasza,

męczeństwem w granitach kuta,

wiekom się wieczysta ogłasza,

żywotem świętych bogatą.

W pokorę, w pokorę, dumni!

Na kolana!

CHÓR

Na kolana!!

PRYMAS

Klęczący, wytrwajcie w postawie.

Dobądźcie szabel na poły.

Nad wami grobu sklepienie

zawarły święte kościoły.

Słuchajcie!

ROMA LOCUTA,

wyrzekła to w waszej Sprawie:

Niech będą wyczekujący,

aż Śmierć je zgrabi, zaorze.

Zyskają zbawienie Boże.

Niechaj w postawie wytrwają:

niech wierzą i niech czekają!

Poznaję krzywe szablice,

poznaję delije, żupany

i dumę na czele kwitnącą.

Na kolana, Rycerze-Polacy,

ze schylonym stawajcie tu czołem

przed niebios złotym Aniołem,

z tymi szablami krzywymi

i schylonymi sztandary,

przysiężni obrońcę wiary,

wieczyście postawą Jednacy.

Gdzie Jozua, co słońce wstrzyma

nad wami, co pogotowiu,

ze wzniesionymi oczyma,

z półdobytymi szablami?

Klęczący Rycerze-Polacy!

Nie będzież nigdy słuchana

modlitwa wasza, umarli?

CHÓR

O wielki, o sługo Pana,

choćby nas wiekiem przywarli.

PRYMAS

Na kolana!

Na kolana!

MOWCA

Przez serce do serca droga.

Ogień, co tleje w iskierce,

rozniecę w lunę pożaru,

serdecznym porywem daru,

ust złotą, miodową wymową.

Przyjmijcie Słowo!

Kochajcie!

Miłość: płomienie!

O Miłość, kwiecie różany!

Róż wieńce rzućcie kobiecie,

mnie wieniec cierniów wiązany.

Cierniami serce oplotę,

w słońcu je przyjmę za złote,

za więzy złote słoneczne,

miłośnie wiążące duszę.

Kochajcie!

Zawiść przygłuszę,

przygłuszę zazdrość i złości

godłem jedynym Miłości.

Kochajcie!

Ogień w iskierce!

Do serca droga przez serce.

(Od głębi sceny, spoza filarów katedry wchodzą Ojciec i Syn).

OJCIEC

Troska o syna: jego maska.

Syn przed nim już niemłody.

I obaj idą w zawody,

Czy w tej młodości, co zlękniona,

w okrutnym jakimś marsie czoła;

czuje, że wstrzymać go nie zdoła.

SYN

Słyszę, ojcze.

OJCIEC

SYN

SYN

(Tu na scenę wchodzi Harfiarka, zatrzymująca się wśród różnych grup).

OJCIEC

W ręku jej harfa złota.

SYN

W włos jej wplątane węże.

Jej szata łachman lichy.

OJCIEC

Jej strun ze złotej arfy

głos czarodziejski i cichy.

Złociste stroją ją szarfy:

strój pychy.

- Uciekaj, synu:

ona z piekieł idąca.

SYN

Ojcze, łachmany ją kryją.

Jej struny się żalą i płaczą.

Sercem mnie k'sobie czuli.

We zgrzebnej jest koszuli.

OJCIEC

Duszę tobie zatrują.

O synu, patrz przed się, synu.

Nie słuchaj, kto ciebie zwodzi

w rozstajne, w błędne drogi.

Poganki, błędnice, bogi.

Idź mężem, idź silą młodzi

naprzód, wciąż dalej patrzący,

dalej i dalej, i dalej,

aż znikną nędzni i mali.

Nie słuchaj muzyk zwodnicy,

uciekaj - za myślą moją -

niech tobie będzie ostoją,

za myślą, za moją duszą,

niech klątwy ciebie przymuszą

za prawdą słowa mojego.

Ustrzegę, ustrzegęć złego.

Idziemy ku przeczystej krynicy,

kędy ja młodość odzyszczę,

ty w męża wzrośniesz z młodzieńca.

HARFIARKA

Przychodzę śpiewać na zgliszcze.

(Przystanęła oto teraz tuż przed Ojcem i Synem).

OJCIEC

Hen, dalej, spieszaj do dzieła!

Nie słuchaj...

SYN

Serce mi wzięła.

HARFIARKA

Na tych strunach nanizanych

serce moje gram;

śmiej się do mych lic rumianych,

duszę twoją znam.

Dusza w tobie się żaliła,

spostrzegłam ją raz:

na rozstaju w źródle piła,

kędy ołtarz-głaz.

U ołtarzam służką była:

wróżyłam ci wiek.

Dusza twoja w źródle piła

zapomniany lek.

Hej, wy struny moje złote,

grajcie szumny gaj;

włosy moje w harfę splotę...

Harfo, duszę graj.

SYN

Grasz mi mego serca nutę...

HARFIARKA

Duszę twoją gram.

OJCIEC

Synu, serce w niej zatrute.

Pójdź za mną...

SYN

Kocham ją.

OJCIEC

Miłość, synu, zabija.

Uciekaj od miłosnych lic.

SYN

Ty moja...

HARFIARKA

Ja niczyja...

OJCIEC

Uciekaj od różanych ust.

Miłość to czar i kłam.

SYN

Kocham...

HARFIARKA

Duszę twoią gram.

Tęskni w tobie żalem, śpiewem,

gdzie rodzimy kąt,

kędy dwór twój z wielkim drzewem

lip woniących słodką woń.

Tęsknisz doń - - ?

Hej, pobiegłbyś stąd.

Gdyby tobie kwietne sady

daty chłód na skroń.

Brzęczą...

Słyszysz rój?

- Patrz, gady

pełzają śród traw.

To się tobie śni:

W kosodrzewy umajony

czarny - modry staw;

ty nad wodą pochylony,

patrzysz w ton.

Tęskno ci?

SYN

Tęskno mi.

HARFIARKA

Leć, polatuj w wichrach burz,

kędy walczy świat;

gdzie syn z ojcem stacza bój,

kędy z bratem walczy brat,

jeden car, a drugi kat.

Kędy z ojcem walczy syn,

kto ma w ręce ująć czyn?

Kto ma podjąć znój

i ciężar podjąć trosk?

Na bój, przez krew na bój!

W mrowisko, hej,

za wichrem leć, za wichrem wiej,

za mną na rozstaje dróg,

kędy w borów zawierusze

dźwięczy błędny zloty róg.

Tęsknisz - ?

SYN

Ach!

Tęsknota Bóg.

HARFIARKA

Kochasz - pójdź - za mną - słysz...

SYN

Mój ojcze!

OJCIEC

Synu, drżysz?

SYN

Odchodzi - tam - za nimi - hen.

-

Jej miłość...

HARFIARKA

Sen - przelotny sen -

Do dalszych idę scen.

(Oto już przy innej gromadzie przystanęła).

Zagram waszą skrytą myśl,

zagram waszej duszy sen

i tamten świat, i światek ten.

Przelotem lećcie hen.

Kłońcie się do moich lic,

do różanych moich ust...

Lotny sen... łachmany chust...

CHÓR

Cóż wyśpiewasz?

HARFIARKA

Nic.

( Tu lekkim rzutem arfę trąca,

jakby to słowo: "nic" dzwoniąca).

Zakołyszę tęskny żal,

jak się czepia szumnych brzóz,

jak się czepia szumnych fal

i zbóż, i traw, i łóz.

Zasłuchani w śpiewek mój,

patrzcie do różanych lic.

Lotny sen..... pszczelny rój...

CHÓR

(Po strunach lekko przemknie dłonią,

jakby to struny to "nic" dzwonią).

Idę dalej, lotny duch;

idę dalej, biedny człek,

łachman kryje grzbiet...

idę het...

Bywaj zdrowy, bywaj zdrów.

Lotny sen - uroda lic...

Wrócę znów.

CHÓR

Co przyniesiesz?

HARFIARKA

Nic.

(Znów lekkim rzutem strun trąciła,

jakby to arfa "nic" dzwoniła).

(Już coraz dalej ginie w tłumie,

coraz innymi otoczona).

Przyjdzie za mną pszczelny rój,

orszak mój.

- -

Zanucimy pieśń.

Przez ten czas, na was już

szron zejdzie i pleśń...

Ha, cóż - ?

Muszę iść - - wrócę znów...

Zanucę wam PIEŚŃ

wiosennych moich lic,

lecz słowa to.... nic.

(Od głębi sceny idzie Samotnik).

SAMOTNIK

Ni młoda jego twarz, ni stara,

nos orli, wielkie łyse czoło,

zaklęta w twarzy jedna wiara:

Iksjon wpleciony w męczarń koło.

Myśli go dręczą, gubią, dławią;

myślami tron buduje dla się,

I znów zapada w myśl głęboką,

i w jeden przedmiot utkwi oko,

nim myśli nowe go wybawia,

ze w mózgownicy swej pionka posunie.

Wloką się za nim dziwne płaszcze

ze starych kronik, które czytał,

z orłów wypchanych pakułami,

z broszur, gdzie jaką mysi zachwytał,

z strzęp szalów (niegdyś były nowe,

były: purpura, jedwab, złoto);

dzisiaj w koronkę zdarte, płowe,

gdy je niejedna plama plami,

świecą jak pełne gwiazd rzeszoto.

bym myślą się wzbogacił.

Więc trzebaż było, żebym wszystko zdeptał;

przez zgliszcz, przez gruzy zyskał władzę;

by duch mi mój wyszeptał

IDEĘ, którą innych poprowadzę.

Płaszczu z purpury - gronostaje, puchy:

błoto i kurz, i śnieg...

Marnota - lichość.

- - Walczą duchy,

a zeszły nad przepaści brzeg.

Gdzie stąpię... przepaść, paść już mam

i kamienieję w granit-słup.

Stójcie - tu przepaść!

- Nicość, trup,

na dnie tam trup...

!

Szatani śmieją się na dnie...

Słyszycie śmiech?

ECHO

He he he he.

SAMOTNIK

Przestwory!

Widzę poprzez złom

w chmurach wiszący grom,

jak schyla się nad Boży-dom:

daleko hen.

- Piorunie, stój!

Rozpocznę z Bogiem bój.

Anioły płaczą w skardze, łzach...

ECHO

Ach - - - - -!

SAMOTNIK

Czym jestem -?

- Pytać -?

- Kogo?

- Ech?

Ha, wiem!...

Kto jestem...

ECHO

Grzech.

SAMOTNIK

Jak ująć nazwę mą w litery?

-

Ja tajemnica.

- Jakże zwać,

by moją przestrzec brać?

- - -

Jak ująć duszę mą w litery?

ECHO

Nazywasz się czterdzieści cztery.

SAMOTNIK

Ha!

- - Jestem sam...

Kto oni są?

Cóż oni -!

Ślepce - Czyli ja?

Ktoś jęczy - - -

ECHO

Wichr.

SAMOTNIK

Ktoś płacze, drży - -

ECHO

To ty.

- - -

SAMOTNIK

Ja.---

(podchodzi ku posągowi rycerza)

Potęgo, śpisz - do ciebie lgnę,

przebudzaj się - zrozumiesz mnie,

ty lwie!

- Ja tajemnica!

- Drgniesz?!

ECHO

Drgnę.

SAMOTNIK

Kim jesteś ty?

- Kim jestem ja?

Czym będzie świat, czym był?

Kto Panem ludzkich sił?

Kędy jest On - Przedwieczny, gdzie?

Czy wróci - ?

ECHO

Nie.

SAMOTNIK

To ja - to ja - mych własnych słucham ech.

Cóż ze mnie ludziom - Bogu?

ECHO

Śmiech.

(Tutaj nowa osoba pojawia się na scenie:)

WRÓŻKA

z szybkiego biegu zapłoniona.

Za dłonie ich bierze i wróży:

dłoń kreśli każdą znakiem krzyża

i krzyż na czole swym powtórzy.

aż wreszcie dłoń tę czyjąś odkłada

i zda się zapominająca.

- -

Ruchem tylko głowy przeczy,

jakby jakieś myśląca rzeczy

inne, którymi jest natchniona:

Zwiastunką jestem, idzie już

TEN, co powiedzie wszystkich was

do róż, do zbóż, do kras.

CHÓR

WRÓŻKA

Hen...

Zobaczę, powiem, czy to ty -?

CHÓR

Kto z nas?

WRÓŻKA

z otwartych scieżaj bram.

CHÓR

To ten!

-

WRÓŻKA

Ja zgadnę, skąd on rodem?

CHÓR

Znaj!!

WRÓŻKA

gdzie miłość, litość, żal,

z tych dal przywiodą go Anieli.

CHÓR

WRÓŻKA

Anhelli -?

Nie.

CHÓR

A kto?

WRÓŻKA

już idzie... ino jest w półśnie.

CHÓR

Cyt - Cyt!

WRÓŻKA

Powietrze drga.

CHÓR

Ten błysk...

WRÓŻKA

To moja świeci Iza.

Czekajcie - cyt - już idzie, już -

zatrzymał się wśród burz.

Słyszycie wicher, pędzi chmury śniegów:

tam marzną waszych ostatki szeregów!

CHÓR

Konrad!

WRÓŻKA

To imię!

CHÓR

Konrad!!

WRÓŻKA

W pożarów duszącym dymie

idzie...

CHÓR

Lecz kto, lecz gdzie...?

Czy dorósł już?

- Czy mąż?

Czy dzicię?

WRÓŻKA

Ja nie wiem nic - ujrzycie!

Zwiastunką jestem.

- Może już...

Ja wróżka, zwiastun, wróż.

Rękę swoją daj!

Może to ty -?

Może to on -?

To tamten może -?

CHÓR

Wróż!

STARZEC

Podtrzymywany przez dwie dziewy,

idzie staruszek-ojciec siwy;

to głową rzuci jak orzeł,

to głowę zwiesi i przystanie.

Przychynie ku sobie dziewczyny

i ręce kładzie na nie,

jakoby przez to rąk wezwanie

ducha wielkiego w nie zaklinał.

Modlitew on zaczyna śpiewy,

a one jako chór i finał.

Przyszli i wejściem są przejęci,

że tej dożyli godziny,

i patrzą, jako wniebowzięci,

po ścianach wielkiej katedry.

CÓRKI

STARZEC

Weźmi, Panie, w spokoju dusze nasze.

CÓRKI

Wezwij, Panie, w spokoju dusze nasze.

STARZEC

CÓRKI

Błogosławieństwo bierzem.

(Wchodzi Geniusz)

Czyli to muzyka te dziwne dźwięki,

czyli od ścian echa biega tułacze,

Gołębie to może biją skrzydły?

Czy kto potrącił w organie

klawisze - i zadął wichrem?

Oto przychodzi ten, co wszystkim włada.

Jako posąg jego postawa;

jako spiżowe pokrywy,

jego ubiór i strój jego: Sława.

Na czole wiecha ogromna

zeschniętej ostu gałęzi.

Oblicze jako spiż ciemne.

Pojrzał.

- Wszystkich oczy w uwięzi

swoim zatrzymał spojrzeniem.

Ręce ponad nimi rozpostarł

na znaki jakoweś tajemne

i mroków otoczył ich cieniem.

Ktożeś jest, widmo olbrzymie?

Kto jesteś, wielki i dumny?

Idziesz - drżą za tobą kolumny.

Stąpisz - drżą posady świątyni.

Skąd ten mrok dokoła ciebie?

Skąd ta okrutna zaduma,

Jakie twoje IMIĘ?

Akt II


text:
Achardus, cysters, z klasztoru Clairvaux (Claraevallensis), magister nowicjuszów, żył za czasów św. Bernarda, ok. r. 1140, i słynął jako uczony filozof i teolog.

Z pism jego znaném jest tylko Vita Ś.

Gotselini (v.

Geselini), które wydał Arn.

Roixius, Duaci.

1626.

X. W. K.