corpora: wikisources-pl

text: bean, ‘fryc’, cham’, z gwary żakowskiej, łac. beanus z franc. béjaune, ‘żółtodziób’, — tak samo jak i bedel z łac. bedellus, ‘woźny’, niem. Pedell, ale bedellus wyszło z niem. Büttel, u nas butel w 16. w.


text:
Auszpik, znana już w XVIII wieku (a może i dawniej) w kuchni polskiej potrawa z gotowanych pulard, kapłonów lub ryb, w przezroczystej galarecie, podawana z formy na zimno.

Wyraz ten pochodzi zapewne z języka niemieckiego, ale po niemiecku ausspicken znaczy naszpikować mięso słoniną i t.

p., co z polskim auszpikiem niema związku.


text:
Amadeusz VIII, hrabia, później książę Sabaudji, sławny jest w historji z cnót osobistych, jako też i z tego fałszywego kroku, że przez sobór bazylejski dał się wybrać, pod imieniem Feliksa V, na antypapieża, przeciw prawowitemu Papieżowi Eugenjuszowi IV.

Amadeusz ur. 4 Grud.

1383 r., wcześnie okazał zdolności do zarządzania krajem, utwierdził i rozszerzył potęgę swojego domu, w ciężkich czasach sprawował rządy sprawiedliwie i łagodnie, i wielką okazywał gorliwość w sprawach Kościoła.

W uznaniu zasług jego, cesarz Zygmunt r. 1416 nadał Sabaudji tytuł księstwa, a r. 1422 cesarz ten nadał Amadeuszowi hrabstwo Genewskie.

Gdy zdało się Amadeuszowi, iż już dostatecznie państwo swoje zabezpieczył, gdy małżonka jego Marja burgundzka umarła, założył r. 1430 pustelnię w Ripaille dla sześciu rycerzy św. Maurycjusza, zdał zarząd państwa najstarszemu synowi Ludwikowi, i r. 1434, z pięcioma towarzyszami, udał się na ową pustelnię.

Złożyli śluby czystości, ale obok ćwiczeń religijnych, mieli się trudnić interesami państwa i być stałymi doradcami księcia sabaudzkiego.

Sam książę był dziekanem rycerzy pustelników i pięć lat szczęśliwie przepędził w tej filozoficzno-religijnej samotności; aż r. 1439 odszczepieńska część bazylejskiego soboru wybrała go na antypapieża.

Chociaż dotąd gorącym był stronnikiem Eugenjusza IV, przyjął Amadeusz ofiarowaną sobie godność, bądź skutkiem fantastycznego swego usposobienia, bądź przez próżność, bądź też przez namowy bazylejczyków „żeby pomódz Kościołowi“.

W tém fałszywém położeniu był przez lat dziewięć.

W r. 1448 zrezygnował dobrowolnie i swoich dotychczasowych stronników skłonił do uznania prawowitego Papieża Mikołaja V, następcy Eugenjusza IV.

Został kardynałem i dożywotnim wikarjuszem Stolicy Świętej, we wszystkich posiadłościach domu sabaudzkiego, w Bazylei, Strasburgu, Chur etc.

Um.

w Genewie 7 Stycz.

1451.

Ob.

art. Bazylejski Sobór.

Cf. J. Müller, Schweiz.

Gesch., III t.

(Hefele).

B.


text:
326.

Zaczątki spraw i ich kończyny

Dążą ku wspólnej Zrządzeń matni,

Gdzie się ich spójnia uwydatni

W Jedności Skutku i Przyczyny —

A Tą jest: Bóg w Swej Czci Jedyny —

Jako i Pierwszy i Ostatni.


text:
ciąg, ‘następstwo w czasie i miejscu’ (»ciąg dalszy«, »w ciągu lat«), od pierwotnego, mechanicznego pojęcia; ciągnąć, ale rus.

tjanut’ bez g poprawniejsze, my g później wstawili, wedle ciągu; ciągły; złożenia: pociąg (‘skłonności’ i ‘pociąg kolejowy’); przeciąg (powietrza); zaciąg (‘werbunek’, żołnierz zaciężny); wyciąg, i odpowiednie czasowniki; naciągać kogo, niem. aufziehen (‘kpić z niego’); wedle stałego trybu przysłówkowe wciąż, ‘ciągle’; ciąża, ‘brzemienność’, ‘dolegliwość’, i ciążyć, ‘dolegać’, ‘użalać się’, znaczeniem swojem do ciężki należą; ciągadło, ‘dyszel’ (dawne i narzeczowe); w złożeniach korkociąg, samociążki (‘co sam ciągnę’); żartobliwe cięgniskóra (‘szewc’); dawne robociądz (‘robotnik’, ciądz, ‘pracujący’).

Ciąg jest dalej terminem sądowym, dla ‘fantowania, grabienia’, a w tem samem znaczeniu zastąpiły go rychło ciądza i ciąża; czasownik ciądzać i ciążać; ciądzacz albo ciążebnik, ‘co fantuje, grabi’.

Nasze ciądzać jest czeskie tazati, ‘pytać’, rosyjskie istjazat’, ‘katować’ (pytanie bywa katownią, p. pytać), cerk. tędzati, tęża, tężba, o wszelkim ‘sporze’ (u nas ciążba).

Obok ‘ciągnienia’ znaczy ten pień ‘ciążenie’, p. ciężki; z samogłoską o, p. tęgi i tążyć; lit.

tingus, p. ciężki; awest thandżajeiti, ‘ciągnie’, thanwan i thanwar, ‘łuk’ (od napinania).


corpora: openbooks

text:
Charles Baudelaire

Mogiła wyklętego poety

tłum.

Antoni Lange

Jeżeli kiedy, w głuszy nocy ciemnej,

Jaki chrześcijanin zlitowaniem tknięty

Śród starych ruin do nory podziemnej,

Twojego ciała rzuci trup wyklęty:

To w chwili onej — kiedy mgłą zasnute

Zagasać będą złotych gwiazd gromady —

Pająk prząść będzie sieci swe zatrute,

A żmija dzieciom sączyć w kły swe jady.

Na potępionym twego ciała pyle,

Cały rok słyszeć będziesz w twej mogile,

Rozpaczne wycia stad wilków drapieżnych;

Starych czarownic bezecne uściski,

Ohydne śmiechy żebraków lubieżnych,

I syki gadzin — i zbrodniarzy spiski.

-----


text:
Henryk Sienkiewicz

Latarnik

Opowiadanie to osnute jest na wypadku rzeczywistym, o którym w swoim czasie pisał J. Horain w jednej ze swoich korespondencyj z Ameryki.

Pewnego razu zdarzyło się, że latarnik w Aspinwall, niedaleko Panamy, przepadł bez wieści.

Ponieważ stało się to wśród burzy, przypuszczano, że nieszczęśliwy musiał podejść nad sam brzeg skalistej wysepki, na której stoi latarnia, i został spłukany przez bałwan.

Przypuszczenie to było tym prawdopodobniejsze, że na drugi dzień nie znaleziono jego łódki stojącej w skalistym wrębie.

Zawakowało tedy miejsce latarnika, które trzeba było jak najprędzej obsadzić, ponieważ latarnia niemałe ma znaczenie tak dla ruchu miejscowego, jak i dla okrętów idących z New Yorku do Panamy.

Zatoka Moskitów obfituje w piaszczyste ławice i zaspy, między którymi droga nawet w dzień jest trudna, w nocy zaś, zwłaszcza wśród mgieł podnoszących się często na tych ogrzewanych podzwrotnikowym słońcem wodach prawie niepodobna.

Jedynym wówczas przewodnikiem dla licznych statków bywa światło latarni.

Kłopot wynalezienia nowego latarnika spadł na konsula Stanów Zjednoczonych, rezydującego w Panamie, a był to kłopot niemały, raz z tego powodu, że następcę trzeba było znaleźć koniecznie w ciągu dwunastu godzin; po wtóre, następca musiał być nadzwyczaj sumiennym człowiekiem, nie można więc było przyjmować byle kogo; na koniec w ogóle kandydatów na posadę brakło.

Życie na wieży jest nadzwyczaj trudne i bynajmniej nie uśmiecha się rozpróżniaczonym i lubiącym swobodną włóczęgę ludziom Południa.

Latarnik jest niemal więźniem.

Z wyjątkiem niedzieli nie może on wcale opuszczać swej skalistej wysepki.

Łódź z Aspinwall przywozi mu raz na dzień zapasy żywności i świeżą wodę, po czym przywożący oddalają się natychmiast, na całej zaś wysepce, mającej morgę rozległości, nie ma nikogo.

Latarnik mieszka w latarni, utrzymuje ją w porządku; w dzień daje znaki wywieszaniem różnokolorowych flag wedle wskazówek barometru, w wieczór zaś zapala światło.

Nie byłaby to wielka robota, gdyby nie to, że chcąc się dostać z dołu do ognisk na szczyt wieży, trzeba przejść przeszło czterysta schodów krętych i nader wysokich, latarnik zaś musi odbywać tę podróż czasem i kilka razy dziennie.

W ogóle jest to życie klasztorne, a nawet więcej niż klasztorne, bo pustelnicze.

Nic też dziwnego, że Mr. Izaak Falconbridge był w niemałym kłopocie, gdzie znajdzie stałego następcę po nieboszczyku, i łatwo zrozumieć jego radość, gdy najniespodzianiej następca zgłosił się jeszcze tegoż samego dnia.

Był to człowiek już stary, lat siedmiudziesiąt albo i więcej, ale czerstwy, wyprostowany, mający ruchy i postawę żołnierza.

Włosy miał zupełnie białe, płeć spaloną, jak u Kreolów, ale sądząc z niebieskich oczu, nie należał do ludzi Południa.

Twarz jego była przygnębiona i smutna, ale uczciwa.

Na pierwszy rzut oka podobał się Falconbridge'owi.

Pozostało go tylko wyegzaminować, wskutek czego wywiązała się następująca rozmowa:

— Skąd jesteście?

— Jestem Polak.

— Coście robili dotąd?

— Tułałem się.

— Latarnik powinien lubić siedzieć na miejscu.

— Potrzebuję odpoczynku.

— Czy służyliście kiedy?

Czy macie świadectwa uczciwej służby rządowej?

Stary człowiek wyciągnął z zanadrza spłowiały jedwabny szmat, podobny do strzępu starej chorągwi.

Rozwinął go i rzekł:

— Oto są świadectwa.

Ten krzyż dostałem w roku trzydziestym.

Ten drugi jest hiszpański z wojny karlistowskiej; trzeci to legia francuska; czwarty otrzymałem na Węgrzech.

Potem biłem się w Stanach przeciw południowcom, ale tam nie dają krzyżów — więc oto papier.

Falconbridge wziął papier i zaczął czytać.

— Hm!

Skawiński?

To jest wasze nazwisko?…

Hm!…

Dwie chorągwie zdobyte własnoręcznie w ataku na bagnety…

Byliście walecznym żołnierzem!

— Potrafię być i sumiennym latarnikiem.

— Trzeba tam co dzień wchodzić po kilka razy na wieżę.

Czy nogi macie zdrowe?

— Przeszedłem piechotą „pleny”.

— All right!

Czy jesteście obeznani ze służbą morską?

— Trzy lata służyłem na wielorybniku.

— Próbowaliście różnych zawodów?

— Nie zaznałem tylko spokojności.

— Dlaczego?

Stary człowiek ruszył ramionami.

— Taki los…

— Wszelako na latarnika wydajecie mi się za starzy.

— Sir — ozwał się nagle kandydat wzruszonym głosem.

— Jestem bardzo znużony i skołatany.

Dużo, widzicie, przeszedłem.

Miejsce to jest jedno z takich, jakie najgoręcej pragnę otrzymać.

Jestem stary, potrzebuję spokoju!

Potrzebuję sobie powiedzieć: tu już będziesz siedział, to jest twój port.

Ach, Sir!

To od was tylko zależy.

Drugi raz się może taka posada nie zdarzy.

Co za szczęście, że byłem w Panamie…

Błagam was…

Jak mi Bóg miły, jestem jak statek, który jeśli nie wejdzie do portu, to zatonie…

Jeśli chcecie uszczęśliwić człowieka starego…

Przysięgam, że jestem uczciwy, ale…

Dość mam już tego tułactwa…

Niebieskie oczy starca wyrażały tak gorącą prośbę, że Falconbridge, który miał dobre, proste serce, czuł się wzruszony.

— Well! — rzekł.

— Przyjmuję was.

Jesteście latarnikiem.

Twarz starego zajaśniała niewypowiedzianą radością.

— Dziękuję.

— Czy możecie dziś jechać na wieżę?

— Tak jest.

— Zatem good bye!…

Jeszcze słowo: za każde uchybienie w służbie dostaniecie dymisję.

— All right!

Tegoż samego jeszcze wieczora, gdy słońce stoczyło się na drugą stronę międzymorza, a po dniu promiennym nastąpiła noc bez zmierzchu, nowy latarnik widocznie był już na miejscu, bo latarnia rzuciła jak zwykle na wody swoje snopy jaskrawego światła.

Noc była zupełnie spokojna, cicha, prawdziwie podzwrotnikowa, przesycona jasną mgłą, tworzącą koło księżyca wielki, zabarwiony tęczowo krąg o miękkich, nieujętych brzegach.

Morze tylko burzyło się, ponieważ przypływ wzbierał.

Skawiński stał na balkonie, tuż koło olbrzymich ognisk, podobny z dołu do małego, czarnego punkciku.

Próbował zebrać myśl i objąć swe nowe położenie.

Ale myśl jego była nadto pod naciskiem, by mogła snuć się prawidłowo.

Czuł on coś takiego, co czuje szczuty zwierz, gdy wreszcie schroni się przed pogonią na jakiejś niedostępnej skale lub w pieczarze.

Nadszedł nareszcie dla niego czas spokoju.

Poczucie bezpieczeństwa napełniło jakąś niewysłowioną rozkoszą jego duszę.

Oto mógł na tej skale po prostu urągać dawnemu tułactwu, dawnym nieszczęściom i niepowodzeniom.

Był on naprawdę jak okręt, któremu burza łamała maszty, rwała liny, żagle, którym rzucała od chmur na dno morza, w który biła falą, pluła pianą — a który jednak zawinął do portu.

Obrazy tej burzy przesuwały się teraz szybko w jego myśli w przeciwstawieniu do cichej przyszłości, jaka miała się rozpocząć.

Część swych dziwnych kolei opowiadał sam Falconbridge'owi, nie wspomniał jednak o tysiącznych innych przygodach.

Miał on nieszczęście, że ilekroć rozbił gdzie namiot i rozniecił ognisko, by się osiedlić stale, jakiś wiatr wyrywał kołki namiotu, rozwiewał ognisko, a jego samego niósł na stracenie.

Spoglądając teraz z wieżowego balkonu na oświecone fale, wspominał o wszystkim, co przeszedł.

Oto bił się w czterech częściach świata — i na tułaczce próbował wszystkich niemal zawodów.

Pracowity i uczciwy, nieraz dorabiał się grosza i zawsze tracił go wbrew wszelkim przewidywaniom i największej ostrożności.

Był kopaczem złota w Australii, poszukiwaczem diamentów w Afryce, strzelcem rządowym w Indiach Wschodnich.

Gdy w swoim czasie założył w Kalifornii farmę, zgubiła go susza; próbował handlu z dzikimi plemionami zamieszkującymi wnętrze Brazylii: tratwa jego rozbiła się na Amazonce, on sam zaś bezbronny i prawie nagi tułał się w lasach przez kilka tygodni, żywiąc się dzikim owocem, narażony co chwila na śmierć w paszczy drapieżnych zwierząt.

Założył warsztat kowalski w Helenie, w Arkansas, i — spalił się w wielkim pożarze całego miasta.

Następnie w Górach Skalistych dostał się w ręce Indian i cudem tylko został wybawiony przez kanadyjskich strzelców.

Służył jako majtek na statku kursującym między Bahią i Bordeaux, potem jako harpunnik na wielorybniku: oba statki rozbiły się.

Miał fabrykę cygar w Hawanie — został okradziony przez wspólnika w chwili, gdy sam leżał chory na „vomito”.

Wreszcie przybył do Aspinwall — i tu miał być kres jego niepowodzeń.

Cóż go bowiem mogło doścignąć jeszcze na tej skalistej wysepce?

Ani woda, ani ogień, ani ludzie.

Zresztą od ludzi Skawiński niewiele doznał złego.

Częściej spotykał dobrych niż złych.

Zdawało się natomiast, że prześladują go wszystkie cztery żywioły.

Ci, co go znali, mówili, że nie ma szczęścia, i tym objaśniali wszystko.

On sam wreszcie stał się trochę maniakiem.

Wierzył, że jakaś potężna a mściwa ręka ściga go wszędzie, po wszystkich lądach i wodach.

Nie lubił jednak o tym mówić; czasem tylko, gdy go pytano, czyja to miała być ręka, ukazywał tajemniczo na Gwiazdę Polarną i odpowiadał, że to idzie stamtąd…

Rzeczywiście, niepowodzenia jego były tak stałe, że aż dziwne, i łatwo mogły zabić gwóźdź w głowie, zwłaszcza temu, kto ich doznawał.

Zresztą miał cierpliwość Indianina i wielką spokojną siłę oporu, jaka płynie z prawości serca.

W swoim czasie na Węgrzech dostał kilkanaście pchnięć bagnetem, bo nie chciał chwycić za strzemię, które mu ukazywano jako środek ratunku, i krzyczeć: pardon.

Tak samo nie poddawał się i nieszczęściu.

Lazł pod górę tak pracowicie, jak mrówka.

Zepchnięty sto razy, rozpoczynał spokojnie swoją podróż po raz setny pierwszy.

Był to w swoim rodzaju szczególniejszy dziwak.

Stary ten żołnierz, opalony Bóg wie w jakich ogniach, zahartowany w biedach, bity i kuty, miał serce dziecka.

W czasie epidemii na Kubie zapadł na nią dlatego, że oddał chorym wszystką swoją chininę, której miał znaczny zapas, nie zostawiwszy sobie ani grama.

Było w nim jeszcze i to dziwnego, że po tylu zawodach zawsze był pełen ufności i nie tracił nadziei, że jeszcze wszystko będzie dobrze.

W zimie ożywiał się zawsze i przepowiadał jakieś wielkie wypadki.

Czekał ich niecierpliwie i myślą o nich żył lata całe…

Ale zimy mijały jedne za drugimi i Skawiński doczekał się tylko tego, że ubieliły mu głowę.

Wreszcie zestarzał się — począł tracić energię.

Cierpliwość jego poczynała być coraz podobniejsza do rezygnacji.

Dawny spokój zmienił się w skłonność do roztkliwiania się i ten hartowny żołnierz jął przeradzać się w beksę gotowego załzawić się z lada powodu.

Prócz tego od czasu do czasu tłukła go najstraszliwsza nostalgia, którą podniecała lada okoliczność: widok jaskółek, szarych ptaków podobnych do wróbli, śniegi na górach lub zasłyszana jakaś nuta, podobna do słyszanej niegdyś…

Na koniec opanowała go tylko jedna myśl: myśl spoczynku.

Owładnęła ona starcem zupełnie i wchłonęła w siebie wszelkie inne pragnienia i nadzieje.

Wieczny tułacz nie mógł już sobie wymarzyć nic bardziej upragnionego, nic droższego nad jaki spokojny kąt, w którym by mógł odpocząć i czekać cicho kresu.

Może właśnie dlatego, że szczególne jakieś dziwactwo losu rzucało nim po wszystkich morzach i krajach tak, że prawie nie mógł tchu złapać, wyobrażał sobie, że największym ludzkim szczęściem jest — tylko nie tułać się.

Co prawda, to i należało mu się takie skromne szczęście, ale tak już był zwyczajny zawodów, że myślał o tym, jak w ogóle ludzie marzą o czymś niedoścignionym.

Spodziewać się nie śmiał.

Tymczasem niespodzianie w ciągu dwunastu godzin dostał posadę jakby wybraną dla siebie ze wszystkich na świecie.

Nic też dziwnego, że gdy wieczorem zapalił swoją latarnię, był jakby odurzony, że pytał sam siebie, czy to prawda, i nie śmiał odpowiedzieć: tak.

A tymczasem rzeczywistość przemawiała do niego nieprzepartymi dowodami; więc godziny jedna za drugą spływały mu na balkonie.

Patrzył, nasycał się, przekonywał.

Mogłoby się zdawać, że pierwszy raz w życiu widział morze, bo północ wybiła już na aspinwallskich zegarach, a on jeszcze nie opuszczał swojej powietrznej wyżyny — i patrzył.

W dole pod jego stopami grało morze.

Soczewka latarni rzucała w ciemność olbrzymi ostrokrąg światła, poza którym oko starca ginęło w dali czarnej zupełnie, tajemniczej i strasznej.

Ale dal owa zdawała się biegnąć ku światłu.

Długie wiorstowe fale wytaczały się z ciemności i rycząc szły aż do stóp wysepki, a wówczas widać było spienione ich grzbiety, połyskujące różowo w świetle latarni.

Przypływ wzmagał się coraz bardziej i zalewał piaszczyste ławice.

Tajemnicza mowa oceanu dochodziła z pełni coraz potężniej i głośniej, podobna czasem do huku armat, to do szumu olbrzymich lasów, to do dalekiego, zmąconego gwaru głosów ludzkich.

Chwilami cichło.

Potem o uszy starca odbijało się kilka wielkich westchnień, potem jakieś łkania — i znów groźne wybuchy.

Wreszcie wiatr zwiał mgłę, ale napędził czarnych, poszarpanych chmur, które przysłaniały księżyc.

Z zachodu poczynało dąć coraz mocniej.

Bałwany skakały z wściekłością na urwisko latarni, oblizując już pianą i podmurowanie.

W dali pomrukiwała burza.

Na ciemnej, wzburzonej przestrzeni zabłysło kilka zielonych latarek, pouwieszanych do masztów okrętowych.

Zielone owe punkciki to wznosiły się wysoko, to zapadały w dół, to chwiały się na prawo i na lewo.

Skawiński zeszedł do swej izby.

Burza poczęła wyć.

Tam, na dworze, ludzie na owych okrętach walczyli z nocą, z ciemnością, z falą; w izbie zaś spokojnie było i cicho.

Nawet odgłosy burzy słabo przedzierały się przez grube mury i tylko miarowe tik–tak!

zegara kołysało utrudzonego starca jakby do snu.

II

Zaczęły płynąć godziny, dnie i tygodnie…

Majtkowie twierdzą, że czasem, gdy morze bardzo jest rozhukane, woła coś na nich wśród nocy i ciemności po nazwisku.

Jeżeli nieskończoność morska może tak wołać, to być może, że gdy się człowiek zestarzeje, woła także na niego i inna nieskończoność, jeszcze ciemniejsza i bardziej tajemnicza, a im jest bardziej zmęczony życiem, tym milsze są mu te nawoływania.

Ale, by ich słuchać, trzeba ciszy.

Prócz tego starość lubi się odosabniać, jakby w przeczuciu grobu.

Latarnia była już dla Skawińskiego takim półgrobem.

Nic jednostajniejszego, jak podobne życie na wieży.

Młodzi ludzie, jeśli się na nie godzą, to po pewnym czasie opuszczają służbę.

Latarnik też bywa zazwyczaj człekiem niemłodym, posępnym i zamkniętym w sobie.

Gdy wypadkiem porzuci swoją latarnię i dostanie się między ludzi, chodzi wśród nich jak człowiek zbudzony z głębokiego snu.

Na wieży brak wszelkich drobnych wrażeń, które w zwykłym życiu uczą stosować wszystko do siebie.

Wszystko, z czym styka się latarnik, jest olbrzymie i pozbawione zwartych, określonych kształtów.

Niebo — to jeden ogół, woda — to drugi, a wśród tych nieskończoności samotna dusza ludzka!

Jest to życie, w którym myśl jest raczej ciągłym zadumaniem się, a z tego zadumania nie budzi latarnika nic, nawet jego zajęcia.

Dzień do dnia staje się podobny jak dwa paciorki w różańcu i chyba zmiany pogody stanowią jedyną rozmaitość.

Skawiński jednak czuł się tak szczęśliwym, jak nigdy w życiu nie był.

Wstawał świtaniem, brał posiłek, czyścił soczewki latarni, a potem, siadłszy na balkonie, wpatrywał się w dal morską i oczy jego nie mogły się nigdy nasycić obrazami, które przed sobą widział.

Zwykle na olbrzymim turkusowym tle widać było stada wydętych żagli, świecących w promieniach słońca tak mocno, że aż oczy mrużyły się pod nadmiarem blasku; czasem statki, korzystając z wiatrów, które pasatami zowią, szły wyciągniętym szeregiem jedne za drugimi, podobne do łańcucha mew lub albatrosów.

Czerwone beczki wskazujące drogę kołysały się na fali lekkim, łagodnym ruchem; między żaglami pojawiał się co dnia w południe olbrzymi szarawy pióropusz dymu.

To parowiec z New Yorku wiózł podróżnych i towary do Aspinwall, ciągnąc za sobą długi, spieniony szlak piany.

Z drugiej strony balkonu widział Skawiński, jak na dłoni, Aspinwall i jego ruchliwy port, a w nim las masztów, łodzie i łódki; nieco zaś dalej białe domy i wieżyczki miasta.

Z wysokości latarni domki były podobne do gniazd mew, łodzie do żuków, a ludzie poruszali się jak małe punkciki na białym, kamiennym bulwarku.

Z rana lekki wschodni powiew przynosił zmieszany gwar życia ludzkiego, nad którym górował świst parowców.

W południe nadchodziła godzina sjesty.

Ruch w porcie ustawał; mewy kryły się w szczerby skał, fale słabły i stawały się jakieś leniwe, a wówczas na lądzie, na morzu i na latarni nastawała chwila niezmąconej niczym ciszy.

Żółte piaski, z których odpłynęły fale, lśniły na kształt złotych plam na obszarach wodnych; słup wieżowy odrzynał się twardo w błękicie.

Potoki promieni słonecznych lały się z nieba na wodę, na piaski i na urwiska.

Wówczas i starca ogarniała jakaś niemoc, pełna słodyczy.

Czuł, że ten odpoczynek, którego używa, jest wyborny, a gdy pomyślał, że będzie trwały, to mu już niczego nie brakło.

Skawiński rozmarzał się własnym szczęściem, ale że człowiek łatwo oswaja się z lepszym losem, stopniowo nabierał wiary i ufności, myślał bowiem, że jeśli ludzie budują domy dla inwalidów, to dlaczegóżby Bóg nie miał wreszcie przygarnąć swego inwalidy?

Czas upływał i utrwalał go w tym przekonaniu.

Stary zżył się z wieżą, z latarnią, z urwiskiem, z ławicami piasku i samotnością.

Poznał się także i z mewami, które niosły się w załamach skalnych, a wieczorem odprawiały wiece na dachu latarni.

Skawiński rzucał im zwykle resztki swego jadła, tak zaś przyswoiły się wkrótce, że gdy to czynił potem, to otaczała go prawdziwa burza białych skrzydeł, stary zaś chodził między ptastwem jak pastuch między owcami.

W czasie odpływu wyprawiał się na niskie piaszczyste ławice, na których zbierał smaczne ślimaki i piękne perłowe konchy żeglarków, które odpływająca fala osadzała na piasku.

W nocy przy świetle księżyca i latarni chodził na ryby, którymi roiły się załamy skalne.

W końcu pokochał swoją skałę i swoją bezdrzewną wysepkę, porośniętą tylko drobnymi, tłustymi roślinkami, sączącymi lepką żywicę.

Ubóstwo wysepki wynagradzały mu zresztą dalsze widoki.

W południowych godzinach, gdy atmosfera stawała się bardzo przezroczystą, widać było całe międzymorze, aż do Pacyfiku, pokryte najbujniejszą roślinnością.

Skawińskiemu wydawało się wówczas, że widzi jeden olbrzymi ogród.

Pęki kokosów i olbrzymich muz układały się jakby w przepyszne czubiaste bukiety, tuż zaraz za domami Aspinwallu.

Dalej, między Aspinwall a Panamą, widać było ogromny las, nad którym co rano i pod noc zwieszał się czerwonawy opar wyziewów — las prawdziwie podzwrotnikowy, zalany u spodu stojącą wodą, oplatany lianami, szumiący jedną falą olbrzymich storczyków, palm, drzew mlecznych, żelaznych i gumowych.

Przez swą strażniczą lunetę stary mógł dojrzeć nie tylko drzewa, nie tylko rozłożyste liście bananów, ale nawet gromady małp, wielkich marabutów i stada papug, wzbijające się czasem jak tęczowa chmura nad lasem.

Skawiński znał z bliska podobne lasy, gdyż po rozbiciu się na Amazonce błąkał się całe tygodnie wśród podobnych zielonych sklepień i gąszczów.

Wiedział, ile pod cudną, śmiejącą się powierzchnią ukrywa się niebezpieczeństw i śmierci.

Wśród nocy, jakie w nich spędził, słyszał z bliska grobowe głosy wyjców i ryki jaguarów, widział olbrzymie węże kołyszące się na kształt lianów na drzewach; znał owe senne jeziora leśne, przepełnione drętwami i rojące się od krokodylów.

Wiedział, pod jakim jarzmem żyje człowiek w tych niezgłębionych puszczach, w których pojedyncze liście przenoszą dziesięciokrotnie jego wielkość, w których mrowią się krwiożercze moskity, pijawki drzewne i olbrzymie jadowite pająki.

Wszystkiego sam doznał, sam doświadczył, wszystko sam przecierpiał; toteż tym większą mu teraz sprawiało rozkosz patrzeć z wysokości na owe matos, podziwiać ich piękność, a być zasłoniętym od zdrad.

Jego wieża chroniła go przed wszelkim złem.

Opuszczał ją też tylko czasami w niedzielę z rana.

Przywdziewał wtedy granatową kapotę strażniczą ze srebrnymi guzami, na piersiach zawieszał swoje krzyże i jego mleczna głowa podnosiła się z pewną dumą, gdy słyszał przy wyjściu z kościoła, jak Kreole mówili między sobą: „Porządnego mamy latarnika”.

— „I nie heretyk, chociaż Yankee!”

Wracał jednak natychmiast po mszy na wyspę i wracał szczęśliwy, bo zawsze jeszcze nie dowierzał stałemu lądowi.

W niedzielę także odczytywał sobie hiszpańską gazetę, którą zakupywał w mieście, lub nowojorskiego »Heralda«, pożyczanego u Falconbridge'a — i szukał w nich skwapliwie wiadomości z Europy.

Biedne stare serce!

Na tej wieży strażniczej i na drugiej półkuli biło jeszcze dla kraju…

Czasem także, gdy łódź przywożąca mu co dzień żywność i wodę przybiła do wysepki, schodził z wieży na gawędę ze strażnikiem Johnsem.

Potem jednak widocznie zdziczał.

Przestał bywać w mieście, czytywać gazety i schodzić na polityczne rozprawy Johnsa.

Upływały całe tygodnie w ten sposób, że nikt jego nie widział ani on nikogo.

Jedynym znakiem, że stary żyje, było tylko znikanie żywności pozostawianej na brzegu i światło latarni zapalane co wieczór z taką regularnością, z jaką słońce wstaje rankiem z wody w tamtych stronach.

Widocznie stary zobojętniał dla świata.

Powodem tego nie była nostalgia, ale właśnie to, że przeszła i ona nawet w rezygnację.

Cały świat teraz zaczynał się dla starca i kończył się na jego wysepce.

Zżył się już z myślą, że nie opuści wieży do śmierci, i po prostu zapomniał, że jest jeszcze coś poza nią.

Przy tym stał się mistykiem.

Łagodne niebieskie jego oczy poczęły być jak oczy dziecka, zapatrzone wiecznie i jakby utkwione w jakiejś dali.

W ciągłym odosobnieniu i wobec otoczenia nadzwyczaj prostego a wielkiego począł stary tracić poczucie własnej odrębności, przestawał istnieć jakoby osoba, a zlewał się coraz więcej z tym, co go otaczało.

Nie rozumował nad tym, czuł tylko bezwiednie, ale w końcu zdawało mu się, że niebo, woda, jego skała, wieża i złote ławice piasku, i wydęte żagle, i mewy, odpływy i przypływy, to jakaś wielka jedność i jedna, ogromna tajemnicza dusza; on zaś sam pogrąża się w tej tajemnicy i czuje ową duszę, która żyje i koi się.

Zatonął, ukołysał się, zapamiętał — i w tym ograniczeniu własnego, odrębnego bytu, w tym pół czuwaniu, pół śnie znalazł spokój tak wielki, że prawie podobny do półśmierci.

III

Ale nadeszło przebudzenie.

Pewnego razu, gdy łódź przywiozła wodę i zapasy żywności, Skawiński, zeszedłszy w godzinę później z wieży, spostrzegł, że prócz zwykłego ładunku jest jeszcze jedna paczka więcej.

Na wierzchu paczki były marki pocztowe Stanów Zjednoczonych i wyraźny adres „Skawiński Esq.”, wypisany na grubym żaglowym płótnie.

Rozciekawiony starzec przeciął płótno i ujrzał książki: wziął jedną do ręki, spojrzał i położył na powrót, przy czym ręce poczęły mu drżeć mocno.

Przysłonił oczy, jakby im nie wierząc; zdawało mu się, że śni — książka była polska.

Co to miało znaczyć?!

Kto mu mógł przysłać książkę?

W pierwszej chwili zapomniał widocznie, iż jeszcze na początku swej latarniczej kariery przeczytał pewnego razu w pożyczonym od konsula »Heraldzie« o zawiązaniu polskiego Towarzystwa w New Yorku i że zaraz przesłał Towarzystwu połowę swej miesięcznej pensji, z którą zresztą nie miał co robić na wieży.

Towarzystwo wywdzięczając się przysyłało książki.

Przyszły one drogą naturalną, ale w pierwszej chwili starzec nie mógł pochwytać tych myśli.

Polskie książki w Aspinwall, na jego wieży, wśród jego samotności, była to dla niego jakaś nadzwyczajność, jakieś tchnienie dawnych czasów, cud jakiś.

Teraz wydało mu się, jak owym żeglarzom wśród nocy, że coś zawołało na niego po imieniu głosem bardzo kochanym, a zapomnianym prawie.

Przesiedział chwilę z zamkniętymi oczyma i był prawie pewny, że gdy je otworzy, sen zniknie.

Nie!

Rozcięta paczka leżała przed nim wyraźnie, oświecona blaskiem popołudniowego słońca, a na niej otwarta już książka.

Gdy stary wyciągnął znowu po nią rękę, słyszał wśród ciszy bicie własnego serca.

Spojrzał: były to wiersze.

Na wierzchu stał wypisany wielkimi literami tytuł, pod spodem zaś imię autora.

Imię to nie było Skawińskiemu obce; wiedział, że należy ono do wielkiego poety, którego nawet i utwory czytywał po trzydziestym roku w Paryżu.

Potem, wojując w Algerze i w Hiszpanii, słyszał od rodaków o coraz wzrastającej sławie wielkiego wieszcza, ale tak przywykł wówczas do karabina, że i do ręki nie brał książek.

W czterdziestym dziewiątym roku wyjechał do Ameryki i w awanturniczym życiu, jakie prowadził, prawie nie spotykał Polaków, a nigdy książek polskich.

Z tym większą też skwapliwością i z tym żywiej bijącym sercem przewrócił kartę tytułową.

Zdało mu się teraz, że na jego samotnej skale poczyna się dziać coś uroczystego.

Jakoż była to chwila wielkiego spokoju i ciszy.

Zegary aspinwallskie wybiły piątą po południu.

Jasnego nieba nie zaciemniała żadna chmurka, kilka mew tylko pławiło się w błękitach.

Ocean był ukołysany.

Nadbrzeżne fale zaledwie bełkotały z cicha, rozpływając się łagodnie po piaskach.

W dali śmiały się białe domy Aspinwallu i cudne grupy palm.

Naprawdę było jakoś uroczyście, a cicho i poważnie.

Nagle wśród tego spokoju natury rozległ się drżący głos starego, który czytał głośno, by się samemu lepiej rozumieć:

Litwo, ojczyzno moja, ty jesteś jak zdrowie!

Skawińskiemu zabrakło głosu.

Litery poczęły mu skakać do oczu; w piersi coś urwało się i szło na kształt fali od serca wyżej i wyżej, tłumiąc głos, ściskając za gardło…

Chwila jeszcze, opanował się i czytał dalej:

Panno Święta, co jasnej bronisz Częstochowy

Nowogrodzki ochraniasz z jego wiernym ludem!

Jak mnie, dziecko, do zdrowia powróciłaś cudem,

(Gdy od płaczącej matki pod Twoją opiekę

Ofiarowany, martwą podniosłem powiekę

I zaraz mogłem pieszo do Twych świątyń progu

Iść, za zwrócone życie podziękować Bogu),

Wezbrana fala przerwała tamę woli.

Stary ryknął i rzucił się na ziemię; jego mleczne włosy zmieszały się z piaskiem nadmorskim.

Oto czterdzieści lat dobiegało, jak nie widział kraju, i Bóg wie ile, jak nie słyszał mowy rodzinnej, a tu tymczasem ta mowa przyszła sama do niego — przepłynęła ocean i znalazła go, samotnika, na drugiej półkuli, taka kochana, taka droga, taka śliczna!

We łkaniu, jakie nim wstrząsało, nie było bólu, ale tylko nagle rozbudzona niezmierna miłość, przy której wszystko jest niczym…

On po prostu tym wielkim płaczem przepraszał tę ukochaną, oddaloną za to, że się już tak zestarzał, tak zżył z samotną skałą i tak zapamiętał, iż się w nim i tęsknota poczynała zacierać.

A teraz „wracał cudem” — więc się w nim serce rwało.

Chwile mijały jedna za drugą: on wciąż leżał.

Mewy przyleciały nad latarnię, pokrzykując jakby niespokojne o swego starego przyjaciela.

Nadchodziła godzina, w której je karmił resztkami swej żywności, więc kilka z nich zleciało z wierzchu latarni aż do niego.

Potem przybyło ich coraz więcej i zaczęły go dziobać lekko i furkotać skrzydłami nad jego głową.

Szumy skrzydeł zbudziły go.

Wypłakawszy się, miał teraz w twarzy jakiś spokój i rozpromienienie, a oczy jego były jakby natchnione.

Oddał bezwiednie całą swoją żywność ptakom, które rzuciły się na nią z wrzaskiem, a sam wziął znowu książkę.

Słońce już było przeszło nad ogrodami i nad dziewiczym lasem Panamy i staczało się z wolna za międzymorze, ku drugiemu oceanowi, ale i Atlantyk był jeszcze pełen blasku, w powietrzu widno zupełnie, więc czytał dalej:

Tymczasem przenoś duszę moją utęsknioną

Zmierzch dopiero zatarł litery na białej karcie, zmierzch krótki jak mgnienie oka.

Starzec oparł głowę o skałę i przymknął oczy.

A wówczas „Ta, co jasnej broni Częstochowy” zabrała jego duszę i przeniosła „do tych pól malowanych zbożem rozmaitym”.

Na niebie paliły się jeszcze długie szlaki czerwone i złote, a on w tych światłościach leciał ku stronom kochanym.

Zaszumiały mu w uszach lasy sosnowe, zabełkotały rzeki rodzinne.

Widzi wszystko, jak było.

Wszystko go pyta: „Pamiętasz?”.

On pamięta!

A zresztą widzi: pola przestronne, miedze, łąki, lasy i wioski.

Noc już!

O tej porze już zwykle jego latarnia rozświecała ciemności morskie — ale teraz on jest we wsi rodzinnej.

Stara głowa pochyla się na piersi i śni.

Obrazy przesuwają się przed jego oczyma szybko i trochę bezładnie.

Nie widzi domu rodzinnego, bo starła go wojna, nie widzi ojca ani matki, bo go odumarli dzieckiem; ale zresztą wieś, jakby ją wczoraj opuścił: szereg chałup ze światełkami w oknach, grobla, młyn, dwa stawy podane ku sobie i brzmiące całą noc chórami żab.

Niegdyś w tej swojej wiosce stał nocą na widecie, teraz przeszłość ta podstawia się nagle w szeregu widzeń.

Oto znowu jest ułanem i stoi na widecie: z dala karczma pogląda płonącymi oczyma i brzmi, i śpiewa, i huczy wśród ciszy nocnej tupotaniem, głosami skrzypiec i basetli.

„U-ha!

U-ha!”

To ułany krzeszą ognia podkówkami, a jemu tam nudno samemu na koniu!

Godziny wloką się leniwo, wreszcie światła gasną; teraz, jak okiem sięgnąć, mgła i mgła nieprzejrzana: opar widocznie podnosi się z łąk i obejmuje świat cały białawym tumanem.

Rzekłbyś: zupełnie ocean.

Ale to łąki: rychło czekać, jak derkacz ozwie się w ciemności i bąki zahuczą po trzcinach.

Noc jest spokojna i chłodna, prawdziwie polska noc!

W oddali bór sosnowy szumi bez wiatru…

Jak fala morska.

Wkrótce świtanie wschód ubieli: jakoż i kury pieją już w zapłociach.

Jeden drugiemu podaje głos z chaty do chaty; wraz i żurawie krzyczą już gdzieś z wysoka.

Ułanowi jakoś rześko, zdrowo.

Coś tam gadali o jutrzejszej bitwie.

Hej!

To i pójdzie, jak pójdą inni z krzykiem i furkotaniem chorągiewek.

Młoda krew gra jak trąbka, choć powiew nocny ją chłodzi.

Ale już świta, świta!

Noc blednie: z cienia wychylają się lasy, zarośla, szereg chałup, młyn, topole.

Studnie skrzypią, jakby blaszana chorągiewka na wieży.

Jaka ta ziemia kochana, śliczna w różowych blaskach jutrzni!

Oj, jedyna, jedyna!

Cicho!

Czujna wideta słyszy, że się ktoś zbliża.

Zapewne idą zluzować warty.

Nagle jakiś głos rozlega się nad Skawińskim:

— Hej, stary!

Wstawajcie.

Co to wam?

Stary otwiera oczy i patrzy ze zdziwieniem na stojącego przed sobą człowieka.

Resztki snu widzeń walczą w jego głowie z rzeczywistością.

Wreszcie widzenia bledną i nikną.

Przed nim stoi Johns, strażnik portowy.

— Co to? — pyta Johns — Chorzyście?

— Nie.

W kilka dni później widziano Skawińskiego na pokładzie statku idącego z Aspinwall do New Yorku.

Biedak stracił posadę.

Otwierały się przed nim nowe drogi tułactwa; wiatr porywał znowu ten liść, by nim rzucać po lądach i morzach, by się nad nim znęcać do woli.

Toteż stary przez te kilka dni posunął się bardzo i pochylił; oczy miał tylko błyszczące.

Na nowe zaś drogi życia miał także na piersiach swoją książkę, którą od czasu do czasu przyciskał ręką, jakby w obawie, by mu i ona nie zginęła…

-----


text:
Pamięci Zaleskiego Bohdana

Pamięci Zaleskiego Bohdana — utwór Marii Konopnickiej Pamięci Zaleskiego Bohdana — wydanie z 1887 roku (ze zbioru Poezye.

Serya trzecia)

Bohdanowi Zaleskiemu — wydanie z 1900 roku (ze zbioru Damnata.

Poezye)

BOHDANOWI ZALESKIEMU.

Ojcze!

Słyszycie jak Ukraina

Huka, a klaszcze, a woła syna?

Jak ohukują głosem kurhany:

— A gdzie nasz śpiewak?

A gdzie wybrany?

Czym mu nie dała nad stepem mocy?

Ciszy w poranek, harf srebrnych w nocy?

Czym nie karmiła kwieciem, a mlekiem?

I starej sławy echem dalekiem?

Czylim nie przędła z blasków miesiąca

Strun, w które dumka serdeczna trąca?

Czylim nie tchnęła w teorban ducha?

Czy Dniepr mój siny pieśni nie słucha?

Rusałkiż moje nie dosyć wdzięczne?

Nie dość-że ciche noce miesięczne?

Nie dość-że złota słomiana strzecha,

Czy brakło w stepie na rozhuk echa?

Cóż to, że wzgardził swobodą naszą?

Ej, czary ty mu zadałaś, Laszo!

Ty mi uniosłaś na łzy, gorycze,

Prześpiewne ptaszę moje słowicze!

Ej, czary ty mu zadałaś!

Oto

Gwiazdy mi mdleją długą tęsknotą,

Za owych dumek i szumu rojem,

Co się w powietrzu goniły mojem.

Pod Iwanową step buja głuchy,

Po nocach tęsknią praojców duchy,

A bezdziedziczna i zapomniana,

Rdzawieje we łzach geśla Bojana.

Roś i Rosowa milkną, ej, głuchną!

Z hetmańskich mogił sypie się próchno,

A nie masz, nie ma rozbudzić komu

Życia w sierocym i pustym domu!

Gdzież to mój śpiewak?”

....

Ojcze słyszycie?

Uderzcie w struny!

Tchnijcie w nasz życie,

Niechaj „podzwonim” słabi i mali,

Ku wielkim ojcom w szable ze stali!

Pomiędzy zmierzchem naszym a świtem,

„Most kalinowy” rzućcie błękitem,

I niechaj po nim kroki grzmiącemi,

Do obiecanej lud wejdzie ziemi!

Na Ukrainie i na Koronie,

Jako na strunach połóżcie dłonie,

Niech burzą duchów zagrzmi pieśń nowa,

Aż jej dwa morza podadzą słowa.

Grzmijcie nam w struny śpiew Tyrteusza,

Co martwym wskrzesza, co zimnych wzrusza,

Niechaj poczuje naród, że jeszcze

Wiodą go w chwałę lutnie i wiersze.

BOHDANOWI ZALESKIEMU.

Płaczem i jękiem brzmi Ukraina,

Huka, i klaszcze, i woła syna...

W głos odhukują jękiem kurhany...

— A gdzie mój śpiewak?

A gdzie wybrany?

Ciszy w poranek?

Harf srebrnych w nocy?

Czym nie karmiła miodem a mlekiem —

I starej sławy echem dalekiem?

Rusałki-ż moje niedosyć wdzięczne?

Brakło-ż mu tutaj na rozhuk — echa?...

Uniosłaś ty mi na łzy, gorycze,

Pod Iwanhorą step buja głuchy,

Po nocach jęczą praojców duchy,

A bezdziedziczna i zapomniana

Rdzawieje w rosach gęśla Bojana...

Trawy mi żółkną, pola mi głuchną,

Z hetmańskich zbroic sypie się próchno...

A nie masz pieśnią rozbudzić komu


text:
arenda, arendować, arendarz, od nas na całą Ruś (landar białoruski z owem stałem rozpodobnieniem); włos.

arrendatore, ‘dzierżawca’ (z łac. arrenda, ‘czynsz roczny’), arrendare, ‘wydzierżawiać’ (od reddere, ‘oddawać’), węg.

árenda; stąd i renta i rentjer.


text:
Baldwin IX, hrabia Flandrji.

Pomiędzy wielu Baldwinami, rządzącymi hrabstwem Flandrji, pomijając już Baldwina V, zwanego Insulanus, opiekuna króla Filipa I, francuzkiego, odznaczył się dziewiąty tego imienia.

Współczesny królowi francuzkiemu Filipowi Augustowi, którego był lennikiem, przedsięwziął B. sławną wyprawę do Ziemi Św., którą Wenecjanie skierowali najprzód do Zary, a Aleksy Angelus ściągnął do Konstantynopola (1203).

Udało się krzyżowcom, na miejsce przywłaszczyciela Aleksego III, wynieść na tron jego brata, ale ten nie długo zginął z ręki Murzuflusa.

Wówczas łacinnicy zdobyli Konstantynopol 12 Kwietnia 1204 r. i założyli cesarstwo łacińskie.

Najświetniejsze zdawały się otwierać nadzieje dla Kościoła.

Niedługo jednak Baldwin dostał się w niewolę do Bułgarów.

Mateusz Paryzki opowiada, że po długiej niewoli (gdy jeden z jego następców Henryk I, 1216 r. zginął na wyprawie przeciwko Epirowi, drugi, Piotr de Courtenay, 1220 r. został zamordowany, a Robert ze zmartwień bliskim był grobu, † 1228), wrócił Baldwin do ojczyzny, lecz, z rozkazu córki Joanny, zaślubionej Ferdynandowi, księciu portugalskiemu, został powieszony pomiędzy dwoma psami (1224 r.).

Podanie to błędne, bo powieszonym był samozwaniec, niejaki Bertrand de Raig, podobny do Baldwina.

Los Baldwina był jednak smutny, zginął on śmiercią okrutną 1208 r.

Królowa Bułgarów namawiała więźnia do ucieczki i zabrania jej z sobą, ale rycerz chrześcjański na nieprawość zgodzić się nie chciał.

Oburzona tém królowa, oskarżyła Baldwina o zamach na jej wstyd niewieści.

Pomimo wszelkich wstawiań się za nim Papieża i łacinników, król (Johannicus) kazał jeńcowi obciąć ręce i nogi i rzucić go do otwartego grobu na pastwę dzikiego ptastwa.

Cf. Hurter, Papst Innocenz III, (ks. 8 i 10).


text:
CESARZ JULIAN.

Chciałbym zatrzymać się nieco nad znakomitą pracą Gastona Boissier »Zgon pogaństwa«, a zwłaszcza nad rozdziałami, poświęconymi politycznej i religijnej działalności cesarza Juliana.

Julian to człowiek istotnie niezwykły.

Był jeszcze dzieckiem, gdy umarł jego wuj, Konstantyn; sam tylko z bratem Gallusem ocalał od rzezi, której ofiarą padła cała jego rodzina; wzrastał w jednostajnem choć nie surowem więzieniu w Cezarei.

Zamknął go tam Konstancyusz, nie mogąc postanowić, czy go zgładzić, czy zachować przy życiu.

Ten tryb życia książąt wschodnich mógłby go był uczynić niedołężnym i okrutnym.

Gallus istotnie nie oparł się jego działaniu; zniedołężniał na ciele i umyśle.

Julian z niewoli swej wyszedł rozumny i dobry, dzielny i czysty, jak gdyby wychowywał się był wśród stoików.

Trudno o coś kapryśniejszego nad despotyzm.

Julianowi, gdy ten doszedł wieku męzkiego, Konstancyusz pozwolił studyować w Atenach i w Konstantynopolu.

Ale życie młodego księcia było nieustannie zagrożone; każdej chwili mógł się spodziewać śmierci — lub Cezarowej purpury.

Przypadła mu purpura.

Zawdzięczał ją kochance swej, pięknej i mądrej cesarzowej Euzebii.

Od słabego Konstancyusza potrafiła uzyskać dlań tytuł Cezara i rządy nad Gallią.

Niema wątpliwości co do natury stosunku, łączącego Euzebię i Juliana.

Ale ze wszystkich mężczyzn, co los swój zawdzięczyli miłości, Julian był może jedynym, który zupełnie się nie starał przypodobać kobietom.

Euzebia musiała mieć niezwykły — jak na płeć swą — gust, skoro przywiązała się do młodzieńca obyczajów tak surowych.

Julian nie był piękny: mały i krępy, przez umyślne zaniedbanie lubił wydawać się jeszcze niezgrabniejszym.

Miał kozią bródkę, której grzebień nigdy nie tykał, uważał bowiem, że brudna broda jest cechą filozofa.

Nie myślał również o strzyżeniu włosów.

Miał brudne paznokcie, ręce poplamione atramentem — i tem się popisywał.

Miał szczególne, zresztą niewinne, upodobanie wydawać się szorstkim, niezgrabnym gburem.

Porównywał się sam żartobliwie do zrzędy z komedyi.

Ponieważ jego rodzina pochodziła z Mezyi, lubił powtarzać, że jest dzikim wieśniakiem z Istryi.

Euzebia kochała go takim, jakim był; jej to zawdzięczał życie i władzę.

A gdy pojechał do Gallii, dała mu podarek, który go więcej ucieszył, niż purpura.

Ofiarowała mu książki, cały wielki księgozbiór pełen dzieł poetów i filozofów.

Julian był jej za to wdzięczny, i gdy ułożył panegiryk na cześć cesarzowej, nie zapomniał o tej hojności, tak dlań miłej:

Euzebia — pisze on, — dała mi takie mnóstwo książek, że mogłem nimi w zupełności pragnienie swe zaspokoić, choć nienasycenie byłem chciwy tej umysłowej strawy; dzięki jej Gallia i Germania stały się dla mnie skarbnicą sztuki helleńskiej.

Nie rozstając się nigdy z mym skarbem, nie mogę też zapomnieć, z czyich rąk go otrzymałem.

W czasie wypraw jedna z tych książek musi mi towarzyszyć, na równi z przyborami wojennymi«.

Ten młody Cezar, biblioman i filozof, który z żalem porzucił był krótki płaszcz Ateńczyka, z początku pociesznym był żołnierzem.

Maszerował zgarbiony, ze spuszczoną głową, jak uczniak, w takt marsza pyrryjskiego z trudem stawiał kroki, a gdy w pancerzu oddawał się ćwiczeniom wojskowym, mruczał pod nosem: »Takem do tego zdatny, jak wół do karety!« A w przestankach wzdychał: »O Platonie!« Był to, jak go określa dobry Ammianus Marcellinus »młody uczeń Muz, wychowany jak drugi Erechteus na łonie Minerwy, w spokojnych ogrodach Akademii«.

Miał on jednak silną wolę i wytrwałą; po kilku tygodniach stał się dzielnym żołnierzem, zdolnym dowódcą.

Jego wyprawy do Germanii godne są Trajana.

W ciągu czterech lat, Julian trzy razy przeszedł Ren, oswobodził dwadzieścia tysięcy jeńców rzymskich, zdobył czterdzieści warowni i stał się panem całego kraju.

Mimo to pozostał dawnym uczniem Ateńskim, naśladowcą filozofów.

Wiodąc swe wojska z miasta do miasta, zdumiewał barbarzyńców łagodnością i prostotą.

W ulubionej Lutecyi, gdzie był główny jego obóz, wiódł surowe, pełne rozmyślań życie, które według jego mistrzów, neo-platoników, jest właśnie życiem najdoskonalszem.

Pościł i modlił się, aby dostąpić łaski obcowania z bogami, i w istocie miewał widzenia, które spisał Ammianus Marcellinus.

Tam to w pałacu »Termy«, którego ruiny obecnie co wieczór słuchają piosenek studenckich, żołnierze okrzyknęli Juliana Imperatorem.

W braku stosownej korony ofiarowali Julianowi dyadem kobiecy, który odrzucił z łagodną pogardą filozofa.

Podali mu następnie nagłównik koński, którego również nie przyjął.

Żołnierze byli w niemałym kłopocie, gdy jakiś włócznik zdjął swój łańcuch, znak chorążych, i włożył go na głowę nowego Augusta.

Obeszło się bez wojny domowej, bo śmierć Konstancyusza nastąpiła w samą porę, i Julian, uznany przez całe państwo, miast walczyć z poprzednim imperatorem, musiał go tylko pochować.

Opowiadają, że gdy pewnego dnia w mieście którego nazwy nie pamiętam, Julian świeżą przyobleczony purpurą przejeżdżał wśród okrzyków ludu, jakaś ociemniała staruszka wyciągnęła rękę do młodego Cezara i zawołała proroczym głosem: »Oto ten, który przywróci świątynie bogów!« Ale wówczas Julian był chrześcianinem, jak i jego ojciec.

Na rozkaz Konstancyusza od dzieciństwa wdrażano go do nabożeństw galilejskich; otrzymał był nawet pierwsze święcenia i wykładał ludowi Pismo Święte w kościele w Cezarei.

Mimo to kobieta owa miała słuszność; ten lub inny szlachetny nieprzyjaciel chrześcian, Libanius lub Maksym z Efezu, mógł był ją ogłosić za natchnioną z nieba, albo uwierzyć, że sama Minerwa, jak za czasów Homera, wzięła na się postać ludzką, by wybrańca swego zagrzać do prawych czynów.

Julian powołany do władztwa, miał w czasie swych świetnych kilkunastomiesięcznych rządów, spełnić to, co przepowiadała ociemniała staruszka.

Tylko przymus czynił zen wyznawcę Chrystusa; dzieckiem jeszcze nienawidział chrześciaństwa, ponieważ to była wiara jego prześladowców i zabójców całej jego rodziny.

Zwiedzając w Nikomedyi groby męczenników, rozmyślał nad tajemnicami Dobrej Bogini i nad boskością Słońca.

Z pozoru chrześcianin, w głębi serca był hellenistą.

»Wprost odmiennie niż w bajce, mówi Libanius, był to lew, który przybrał skórę osła«.

I Libanius dodaje jeszcze, że Julian zostawszy Imperatorem, zerwał jak lew szalony wszystkie więzy, łączące go z chrześciaństwem.

Niepodobna dokładnie zliczyć liczby chrześcian i pogan w państwie, w chwili wstąpienia Juliana na tron.

Przypuszczać można, że w Egipcie i w całej prowincyi Afrykańskiej siły liczebne chrześcian i pogan były prawie równe.

Wiadomo zaś, że w Azyi, przeciwnie, ludność miast była przeważnie chrześciańska.

W Syryi, w Poncie, w Kapadocyi, w Galacyi, nawet wieśniacy byli chrześcianami.

W Europie chrześciaństwo nie przeniknęło jeszcze do wsi; tam »pagus« — wioska — pozostała pogańską: wszak dawnej ginącej religii nadała nawet swą nazwę.

Ale wiejskie obrządki Gallii i Italii nie miały nic wspólnego z oświeconym mistycyzmem retorów i filozofów-hellenistów.

Co do miast Zachodu, to te, w których panował język grecki, były przeważnie chrześciańskie, te zaś, w których panowała łacina, — były pogańskie.

Ale takie rozgraniczenie ściśle nie da się przeprowadzić.

Wogóle chrześcianie niewątpliwie przewyższali liczbą hellenistów i pogan razem wziętych.

Oni to zajmowali urzędy i posady, ustępując hellenistom jedynie w organizacyi nauczania, co wprawdzie w społeczeństwie ówczesnem niemałą było potęgą.

W takim stanie rzeczy, polityk nie próbowałby przywracać ołtarzy, skruszonych przez Konstantyna.

Julian nie był politykiem.

Był to człowiek głęboko wierzący, a nawet natchniony.

Przywrócił dawny kult i obrządki ofiarne dla miłości bogów, a wcale nie przez wzgląd na ludzi.

Jako głęboki teolog i surowy moralista, szedł za głosem swego sumienia i za popędem wiary, podniecanej przez posty i bezsenność.

Nie sypiał wcale.

W nocy kładł się na prostym sienniku i zaraz wstawał, by pisać lub rozmyślać.

Dreszcz przechodzi na myśl o cesarzu, który nigdy nie sypia.

Jego pisma są świadectwem podniecenia mistycznego.

Oto, co mówi np. w jednym małym traktacie teologicznym:

»Od dzieciństwa czułem gorącą miłość dla promieni boskiej gwiazdy.

W dzieciństwie jeszcze rozmyślałem nad światłem sfer eteru i pragnąłem nietylko spoglądać na nie w dzień, ale nawet w nocy, gdy niebo było pogodne i czyste, porzucałem wszystko, by podziwiać cuda niebieskie.

Wpadałem wówczas w taki zachwyt, żem nie słyszał, gdy do mnie mówiono, i traciłem świadomość własną«.

Nikt nie będzie wątpił o szczerości tych wynurzeń.

Julian był człowiekiem religijnym.

Co do tego niema dwóch zdań.

Trudniej o wiele wypowiedzieć stanowczo, jaką to mianowicie wiarę wyznawał.

Gaston Boissier mniema, że miał on swój własny, sztuczny kult, którego dogmaty jeden po drugim wysnuł ze swego zgorączkowanego umysłu.

Ale nie można pojąć, jak taki kult dał się wprowadzić w życie w przeciągu kilku miesięcy.

Sądziłbym więc raczej, że Julian przywrócił starą religię w tej formie, która wówczas właśnie była przyjęta.

Religia ta nie było to bynajmniej pogaństwo, jeżeli pod tą nazwą rozumieć chcemy gminne bałwochwalstwo; nie był to również politeizm, dawno w umyśle oświeconych Rzymian zastąpiony przez pojęcie jedynego boga i boskiej opatrzności.

Był to hellenizm, i tą właśnie nazwą oznaczano wówczas tę religię.

Julian był subtelnym teologiem; za przykładem swych mistrzów, dowcipnie tłómaczył mity starożytne.

Nowatorem nie był jednak zgoła.

Pojęcia jego o słońcu i o matce bogów wzięte są z Porfirosa i z Jamblichosa.

W wielu miejscach swych pism zaznacza wyraźnie, że nie zamierza odstępować od zasad Jamblichosa.

»Idźmy — mówi — świeżymi śladami człowieka, którego po bogach czczę i uwielbiam na równi z Platonem i Arystotelesem«.

A w innem miejscu: »Otwórz pisma boskiego Jamblichosa, a znajdziesz w nich szczyt mądrości ludzkiej«.

Porfiros i Jamblichos byli to nietylko filozofowie neo-platonicy, ale też cudotwórcy i magowie.

Gdy się modlili, ciało ich o dziesięć łokci wznosiło się nad ziemię, a twarz i odzież przybierały blask złota.

Ci neo-platonicy nadali religiom Grecyi ostatnią, wyszukaną i dziwaczną formę.

Tę właśnie formę przywrócił Julian, ale nie on ją wynalazł.

Dochodzimy do wniosku, że w owej chwili rozwoju ludzkości umysł religijny musiał wybierać wyłącznie między mistycyzmem neo-platoników i dogmatyzmem chrześcian.

I jeśli porównamy te dwa sposoby pojmowania bóstwa, zauważymy łatwo, że nie różnią się tak bardzo, jak to sądzili teologowie.

Nie twierdzimy wprawdzie za przykładem Emila Lamé, zdolnego i oryginalnego historyka, że Julian był chrześcianinem lepszym od samych chrześcian, ale przyznajemy, że ten odstępca był w swych myślach i obyczajach bardzo blizki tego Kościoła, na którego zgubę działał, a który zwycięzki przez czternaście wieków przeklinał jego pamięć.

Nie jest to prawdą, by przewaga chrześcian nad Julianem polegać miała na tem, że ich Bóg »był jedyny i powszechny, opiekun wszystkich ludów bez różnicy i bez wyboru«.

Jedyny a potrójny Bóg Juliana bardzo jest podobny do Trójcy świętego Anastazego i chrześcian hellenistów.

Julian i Libanius byli to platonicy; Bazyli i Atanazy — również.

Cóż uczynił w rezultacie ten zacny uparciuch Julian?

Zastąpił Trójcę chrześciańską tryjadą aleksandryjską, jedynego Boga chrześcian — jedynym bogiem filozofów, Logos, Słowo, syna Bożego — przez słońce, Pismo święte i Objawienie — przez tłómaczenie mitów, chrzest — przez dopuszczenie do tajemnic, wiekuistą szczęśliwość świętych — przez nieśmiertelność bohaterów i mędrców.

Te pojęcia, gdy patrzymy na nie z oddalenia, zdają się jak siostry podobne do siebie, a niepoznające się wzajem.

A gdy zwrócimy uwagę na etykę Juliana, to jeszcze bardziej uderza, że ze źródeł aleksandryjskich wypływa ten sam ideał ubóstwa, czystości, ascetyzmu, co i ze źródeł chrześciańskich.

Odstępca wiódł żywot świętego.

Ammianus Marcellinus, świadek całego jego życia, podaje, że Julian po śmierci swej żony, Heleny, zaniechał zupełnie stosunku z kobietami.

»Wstrzemięźliwość tę, — dodaje łagodny Ammianus — w wysokim stopniu ułatwiało mu to, że w pałacu, tak samo jak w obozie, dużo pościł i mało sypiał«.

Jak ojcowie, kościoła, Julian z zasady nie znosił i unikał zabaw cyrkowych.

Uważał za wstyd patrzeć na tańczące kobiety, lub na pląsających chłopców, pięknych jak one.

Sypiał na rogoży, jak asceta, a nawet i niechlujstwo brody i paznokci trąci u niego cnotą chrześciańską.

A jednak hellenizm ze swymi giętkimi dogmatami, z bogatą filozofią, z poetycznemi tradycyami, nadałby może duchowi ludzkiemu bardziej urozmaicone i łagodniejsze barwy...

Ciekawą rzeczą byłoby widzieć, czemby się stała współczesna ludzkość, gdyby się była rozwijała pod płaszczem Dobrej Bogini, a nie pod cieniem Krzyża.

Niestety, kwestya to niemożliwa do rozstrzygnięcia.

Dzieło Juliana się nie powiodło i wraz z nim upadło.

A z nim upadły i te nadzieje, o których z szlachetnym i czystym entuzyazmem pisał Libanius:

»Teraz zaprawdę wróciliśmy do życia; tchnienie szczęścia przebiega całą ziemię od chwili, gdy istny bóg w ludzkiej postaci panuje nad światem, gdy na nowo zapalają się ognie na ołtarzach, gdy w powietrzu unosi się dym ofiarny«.

Nad tem jednak zastanowić się można, czy rzeczywiście usiłowania Juliana były tak nierozumne, jak to dawniej powiadano.

Zdaje się, że na początku przynajmniej nie napotykały przeszkód.

Po miastach zapał był wielki i cesarz musiał osobnym edyktem zakazać oklasków, którymi witano go, gdy wchodził do świątyń.

Tak samo, jak za panowania Konstantyna, liczne były nawrócenia (acz teraz w przeciwnym kierunku); między innymi nawrócił się biskup Ilionu, Pegasos.

Te rezultaty osiągnięto w czasie bardzo krótkim, bo panowanie Juliana właściwie liczyć trzeba na miesiące, a nie na lata.

Z drugiej strony wiadomo jednak, iż trudności piętrzyły się z dnia na dzień i stan sprawy w chwili śmierci imperatora był gorszy, niż przy wstąpieniu na tron.

Mimo to nie można twierdzić, że zamiar był niemożliwy do wykonania.

Tego nie wiemy wcale.

A zresztą czyż nie przychodził w porę dla społeczeństwa, które odczuwało konieczną potrzebę religii powszechnej a jednocześnie zaczynało się nużyć bezustannymi sporami sekt chrześciańskich?

Jeśli Julian mylił się, (a ostatecznie mylił się, bo nie dopiął celu), to błądził jak człowiek uczciwy.

Widzieliśmy jego niewątpliwą szczerość.

Jednoczył w sobie tolerancyę i wiarę, a to jest rzadkie i piękne.

Usiłowano mu odmówić umiarkowania wobec bogów.

Książę Broglie chciał go przedstawić jako prześladowcę; ale miał z tem niemało kłopotu, co u tak zdolnego historyka jest wskazówką fałszywego punktu wyjścia.

Julian występował zawsze przeciw środkom gwałtownym, i pod tym względem jest w świecie rzymskim wyjątkiem:

»Postanowiłem, — mówi on — z chrześcianami postępować łagodnie i względnie; zakazałem używać przymusu, wlec gwałtem do świątyni, lub zmuszać do czynów sprzecznych z przekonaniem własnem.«

Nigdy nie zadał kłamu tym pięknym słowom, i jeszcze na krótko przed śmiercią mówił:

»Tylko słuszność powinna przekonywać i oświecać ludzi, a nie razy, obelgi i męki.

Zawsze zatem wzywam zwolenników prawdziwej religii, aby nie wyrządzali chrześcianom żadnej krzywdy, by nie pozwalali sobie względem nich na gwałty i przymus.

Raczej litość niż nienawiść trzeba mieć dla ludzi, którzy są tak nieszczęśliwi, że błądzą w sprawach pierwszorzędnej wagi«.

A najciekawsze to, że Julian był jednocześnie żarliwym wyznawcą i filozofem, przejętym zasadami ludzkości.

Był jedynym w swoim rodzaju wzorem fanatyka i toleranta zarazem.

Ten cesarz stronny i dobroduszny zarazem, by bronić swej religii prawowiernej, ucieka się do rozumowań subtelnych i do filozoficznej ironii.

Szydzi z tych, których mógłby skazać na śmierć, a że drwi dowcipnie, mówią o nim, iż nie zna tolerancyi.

Wychowany w gwałtowności rzymskiej i w bizantyjskiem okrucieństwie, nauczył się jednak szczędzić życie ludzkie i szanować swobodę myśli.

Jest wszechwładnym Cezarem, a gdy chce ukarać poddanych, którzy obrazili jego i bogów, pisze na nich satyrę w rodzaju traktatów Lukiana.

A jest to polemista niebezpieczny, bo mimo mistycyzmu i astrologii, nie brak mu dowcipu.

Na początku panowania z chytrą pobłażliwością przyzywa biskupów, wypędzonych przez Konstancyusza.

Byli to aryanie i ich chce zwrócić przeciw Kościołowi.

»Wiedział on bowiem, — mówi Ammianus, — że chrześcianie we wzajemnych swych kłótniach gorsi są niż dzikie zwierzęta«.

Bez prześladowań wyrządził chrześcianom dotkliwą szkodę: odebrał im prawo nauczania retoryki.

Niech pozostawią hellenistom, — mawiał on — objaśnianie Homera i Platona, a niech idą do kościołów swych wykładać Łukasza i Mateusza.

Powziął on nawet, by dowieść fałszu proroctw Chrystusowych, drastyczną myśl odbudowania świątyni Jerozolimskiej.

Umarł jednak w Persyi, zanim mógł urzeczywistnić ten zamiar.

Podbił już był Armenię, Mezopotamię, przeszedł Tygrys i wziął Ktezyfon, gdy otrzymał śmiertelny postrzał w wątrobę.

Ammianud Marcellinus, świadek jego śmierci, zapisał ostatnie jego słowa.

Zapewne historyk ubarwił je nieco, a może wogóle cała przemowa jest zmyślona.

Mimo to, oddaje ona istotne myśli Juliana; biograf mógł się był przejąć niemi w długiej i ciągłej zażyłości.

Jest to testament tego niezwykłego człowieka.

Przynosi mu zaszczyt, więc przytoczę go tu w całości:

»Przyjaciele moi i towarzysze!

Natura żąda ode mnie zwrotu tego, czego mi użyczyła; oddaję to jej z radością dłużnika, który się uiszcza z długu, a bynajmniej nie z boleścią ani z wyrzutami, tak jak to większość ludzi nieodłącznie czyni w położeniu, w którem się znajduję.

Filozofia przekonała mię, że dusza jest tylko wtedy szczęśliwa, gdy wyzwoli się z pęt cielesnych; i należy się raczej cieszyć niż smucić, gdy najszlachetniejsza cząstka nasza opuszcza to, co ją poniża i upadla.

Zauważyłem również, że bogowie często zsyłają śmierć ludziom wybranym, jako najwyższą nagrodę dla uwieńczenia ich cnót.

Biorę więc śmierć jako łaskę; bogowie chcą mi oszczędzić przeciwieństw, któreby może kazały mi zniżyć się, albo popełnić jaki czyn niegodny.

Umieram bez zgryzot, gdyż życie moje wolne było od zbrodni, zarówno w niedoli, gdy trzymano mię zdala od dworu, jak i wtedy, gdy wyniesiono mię na tron.

Władzę, którą posiadałem, uważam za emanacyę potęgi boskiej; sądzę, że była w mych rękach czysta i nieskazitelna, bo narodami, powierzonymi mej pieczy, rządziłem łagodnie, a wypowiadałem i prowadziłem wojny jedynie w imię słuszności.

Jeżelim nie dopiął celu, to dlatego, że powodzenie zależy od woli bogów.

Byłem przekonany, że szczęście ludów jest jedynym celem sprawiedliwych rządów i nienawidziłem władzy despotycznej, tego nieszczęsnego źródła upadku obyczajów i państw.

Kochałem zawsze pokój; ale gdy ojczyzna mię wzywała do broni, byłym posłuszny, jak syn uległy bezwzględnym rozkazom matki.

Patrzałem niebezpieczeństwu w oczy i spotykałem je z radością.

Nie będę ukrywał, że dawno już przepowiedziano mi śmierć gwałtowną.

I dlatego składam dzięki wiekuistemu Bogu, że nie dał mi paść z ręki spiskowców, ani zaznać cierpień przewlekłej choroby, lub okrucieństw jakiego tyrana.

Wielbię łaskę jego nademną, że zsyła mi chlubną śmierć wśród pełnego chwały przedsięwzięcia.

Sądząc rzecz bezstronnie, przyznać trzeba, że zarówno nikczemnie jest przyzywać śmierci, gdy żyć należy, jak i żałować życia, gdy czas jest umrzeć«.

Czyż nie MarekAureliusz to mówi?

Próbowałem dać tę zbyt krótką apologię Juliana, bo sądzę, że nietylko autorowie duchowni bezwzględnie się z nim obeszli, ale i u współczesnych historyków-myślicieli nie znalazł słusznego sądu.

August Comte bardzo ostro się o nim wyraża.

Słyszałem, jak Renan orzekł o nim krótko: »Julian!

to był wstecznik!«.

Być może, ale był on jako Cezar — człowiekiem uczciwym, i jako teolog — człowiekiem rozumnym.

Zgadzam się, że zbłądził, pragnąc utrzymać to, co było skazane na zagładę nieodwołalną, ale zarazem w obronie straconej sprawy rozwinął przymioty najrzadsze.

Wreszcie — jest-że to mało zjednoczyć pod purpurą zalety filozofa, kapłana i żołnierza?


text:
Jacob i Wilhelm Grimm

Mysikrólik i niedźwiedź

tłum.

Bolesław Londyński

Pewnego razu latem wyszedł niedźwiedź z wilkiem na przechadzkę po lesie.

Wtem niedźwiedź usłyszał ładny śpiew jakiegoś ptaka i rzekł:

— Bracie wilku, co to za ptak tak ładnie śpiewa?

— To król ptaków, — odparł wilk — przed nim musimy się korzyć.

A był to mysikrólik, czyli strzyżyk.

— Jeżeli to król, — rzecze niedźwiedź — to chciałbym obejrzeć jego pałac.

Zaprowadź mnie tam.

— To tak nie można, jak ci się zdaje — odparł wilk.

— Trzeba zaczekać, aż przyjdzie królowa.

Wkrótce potem przyleciała królowa z królem.

Oboje mieli posiłek w dziobach i chcieli nakarmić dzieci.

Niedźwiedź byłby chętnie zaraz ich odwiedził, ale wilk schwycił go za ramię i rzekł:

— Nie, musisz poczekać, dopóki pan król i pani królowa nie odlecą.

Przyjrzeli się z uwagą miejscu, na którym tkwiło gniazdo i odeszli.

Ale niedźwiedź nie miał spokoju, chciał koniecznie obejrzeć pałac królewski i udał się tam znowu po niejakiej chwili.

Właśnie król i królowa odeszli; zajrzał do gniazda i zobaczył w nim pięcioro czy sześcioro piskląt.

— Czy to pałac królewski? — zawołał niedźwiedź.

— Ale to marny pałac — a wy także nie jesteście królewskimi dziećmi, lecz hołotą, tałałajstwem.

Gdy mysikróliki usłyszały te słowa, oburzyło to je okrutnie i krzyknęły:

— Nie, to fałsz.

Nasi rodzice są uczciwymi ludźmi; hola, niedźwiedziu, to ci nie ujdzie na sucho.

Niedźwiedź i wilk zlękli się, zawrócili i poszli do swoich nor.

A młode mysikróliki darły się i hałasowały dalej, a gdy rodzice znowu przynieśli im jadło, rzekły:

— Nie dotkniemy mysich łapek, choćbyśmy się mieli zagłodzić, zanim nie przekonacie całego świata, że nie jesteśmy żadną hołotą ani tałałajstwem, jak nas niedźwiedź przezywał.

A na to stary król rzecze:

— Uspokójcie się, dzieci, to się odrobi.

Co rzekłszy, poleciał z królową przed norę niedźwiedzia i zawołał:

— Ach ty stary murłyko, dlaczego naubliżałeś moim dzieciom?

To ci płazem nie ujdzie, to musimy w krwawej wojnie odrobić.

Tak więc wojna została wypowiedzianą niedźwiedziowi i wszystkie czworonogi zostały zwołane: wół, osieł, jeleń, baran, sarna i w ogóle wszystkie, jakie święta ziemia nosi na sobie.

Mysikrólik wezwał ze swojej strony wszystko, co lata po powietrzu, nie tylko ptaki duże i małe, ale i komary, osy, pszczoły i muchy.

Gdy nadeszła chwila rozpoczęcia wojny, mysikrólik wysłał gońca na zwiady, gdzie też znajduje się głównodowodzący wrogów.

Komar był najsprytniejszym ze wszystkich, jął latać po lesie w miejscach, gdzie się nieprzyjaciel gromadził i usiadł w końcu pod jednym z liści na drzewie, pod którym się umawiano.

Wtem, powstał niedźwiedź, zawołał lisa do siebie i rzecze:

— Lisie, tyś najprzebieglejszy ze wszystkich zwierząt, bądźże naszym generałem i wodzem.

— Dobrze — odparł lis — ale jaki znak obierzemy sobie?

Zwierzęta nie wiedziały jaki, wtedy lis rzecze:

— Ja mam piękny, długi i puszysty ogon, który nieledwie wygląda jak czerwony pióropusz.

Jeżeli będę go trzymał do góry, to znaczyć będzie, że wszystko idzie dobrze i musicie maszerować naprzód; jeżeli zaś mój ogon będzie spuszczony, to uciekajcie wszyscy do domu i z mysikrólikiem dajcie sobie spokój.

Gdy nadszedł dzień rozpoczęcia bojów, zbiegły się wszystkie czworonogi z takim tupotem, że aż ziemia drżała.

Mysikrólik ze swoją armią zjawił się także.

Ptaki i owady wrzeszczały, syczały, brzęczały, że aż niejednego przechodziło mrowie i z obu stron rzucono się wzajem na siebie.

Ale mysikrólik wysłał osę z poleceniem, ażeby się wkradła lisowi pod ogon i ukłuła go co siły.

Gdy lis otrzymał pierwsze ukłucie żądła, drgnął tak, że aż musiał podnieść jedną łapę, ale wytrzymał i ogon podniósł do góry; przy drugim ukłuciu musiał go na chwilę opuścić; ale przy trzecim, było to już ponad jego siły, krzyknął z bólu i schował ogon pomiędzy nogi.

Gdy to spostrzegły zwierzęta, pomyślały sobie, że wszystko stracone i każde zaczęło zmykać do swojej nory.

W ten sposób ptaki wygrały wojnę.

Teraz pan król i pani królowa pofrunęły do domu i już z daleka zawołały do dzieci:

— Dzieci, cieszcie się.

Jedzcie i pijcie do woli, wojna wygrana.

A młode mysikróliki rzekły:

— Jeszcze nie będziemy jadły, dopóki się niedźwiedź nie ukorzy przed naszym gniazdem i nie powie, żeśmy uczciwymi dziećmi, nie hołotą i nie tałałajstwem.

Mysikrólik stary poleciał przed norę niedźwiedzia i zawołał:

— Murłyko, masz się ukorzyć przed naszym gniazdem i oświadczyć moim dzieciom, że są uczciwymi dziećmi, nie hołotą ani tałałajstwem.

I niedźwiedź w wielkim strachu poleciał przed gniazdo i wykonał to, czego odeń żądano.

Teraz dopiero zadowolone młode mysikróliki zasiadły do uczty, jadły i piły, i zabawiały się wesoło aż do późnej nocy.

-----


corpora: CEN

text:
1 maja to drugi dzień fali strajków ostrzegawczych w niemieckim przemyśle elektrometalowym.

Związek zawodowy IG Metall chce w ten sposób skłonić pracodawców do zaakceptowania żądań płacowych.

Wcześniej cztery rundy negocjacji nie przyniosły rezultatu.

Protesty rozpoczęły się w poniedziałek, w chwilę po północy, kiedy wygasł przewidziany układem zbiorowym obowiązek powstrzymania się związku od stosowania konfliktowych metod nacisku.

Pracę porzucili wtedy m.in. pracownicy nocnej zmiany w zakładach Boscha w Hildesheim i MAN w Salzgitter.

W ciągu dnia skala strajków rozszerzyła się na 4 kraje związkowe: Berlin, Hesję, Nadrenię Północną-Westfalię i Badenię-Wirtembergię.

Krótkotrwałe protesty przeprowadziły m.in. załogi zakładów Siemensa, a także 1400 osób w fabrykach koncernu Daimlerchrysler i 300 osób w fabryce Gillette w Berlinie.

Dziś do protestów dołączyły załogi przedsiębiorstw w Bawarii.

Według zapowiedzi liderów związku szczyt akcji strajkowej ma być osiągnięty w czwartek, kiedy w Sindelfingen odbędzie się piąta runda negocjacji.

Wtedy w protestach ma wziąć udział nawet do 100 tys. pracowników w całych Niemczech, w tym załogi BMW i Audi.

Szef IG Metall Jürgen Peters zagroził już, że w przypadku braku porozumienia zostanie zorganizowane głosowanie w sprawie bezterminowego strajku powszechnego.

IG Metall chce 6,5-procentowej podwyżki

Spór o płace w przemyśle metalowym toczy się już od 2 miesięcy.

Związkowcy żądają dla 3,4 mln pracowników 6,5-procentowej podwyżki wynagrodzeń, pracodawcy oferują 2,5 procent oraz 0,5-procentowy "bonus koniunkturowy" za dobre wyniki branży, który byłby wypłacany tylko czasowo i nie wszedłby na stałe do tabeli wynagrodzeń.

Metalowcy uważają, że należy im się sprawiedliwy udział w dobrych wynikach branży w postaci wysokich podwyżek na stałe i żądają od pracodawców lepszej oferty.

Ci ostatni twierdzą z kolei, że mimo znakomitej ostatnio koniunktury w Niemczech tamtejszy przemysł metalowy nie może sobie pozwolić na wysokie podwyżki płac ze względu na koszty i ostrą międzynarodową konkurencję.

70 procent produkcji niemieckiego przemysłu metalowego trafia na eksport.


corpora: sejm

text:
Druk nr 633

Warszawa, 6 lipca 2012 r.

SEJM

RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Marszałek Senatu

Pani

Ewa Kopacz

Marszałek Sejmu

2 kwietnia 1997 r. mam zaszczyt powiadomić Panią Marszałek, że Senat na 15.

- o zmianie ustawy o Agencji

Jednocześnie pragnę poinformować, że Senat upoważnił senatora Piotra

Z poważaniem

(-) Bogdan Borusewicz

UCHWAŁ A

SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

z dnia 6 lipca 2012 r.

Jednocześnie upoważnia senatora Piotra Zientarskiego do reprezentowania Senatu

MARSZAŁEK SENATU

Bogdan BORUSEWICZ

USTAWA

z dnia

Agencji Wywiadu (Dz. U. z 2010 r.

Nr 29, poz. 154, z późn. zm.

1)

„2) rozpoznawanie, zapobieganie i wykrywanie przestępstw:

a) przeciwko pokojowi, ludzkości oraz wojennych,

b) przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej,

c) przeciwko ochronie informacji,

d) przeciwko obronności, bezpieczeństwu powszechnemu, bezpieczeństwu

w komunikacji, środowisku, wolności i porządkowi publicznemu – jeżeli

stanowią przestępstwa o charakterze terrorystycznym,

e) przeciwko działalności instytucji państwowych i samorządu terytorialnego –

jeżeli stanowią przestępstwa o charakterze terrorystycznym albo ich

popełnienie może godzić w bezpieczeństwo państwa,

f) przeciwko wiarygodności dokumentów, przeciwko mieniu i przeciwko

obrotowi gospodarczemu – jeżeli ich skutkiem jest wyrządzenie w mieniu

Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego szkody w wielkich

rozmiarach, w rozumieniu art. 115 § 7 Kodeksu karnego,

wybuchowymi, środkami masowej zagłady oraz środkami odurzającymi

i substancjami psychotropowymi – jeżeli pozostają w związku z obrotem

międzynarodowym

- oraz ustalenie i ściganie ich sprawców;”;

1)

Nr 182, poz. 1228 i Nr 238, poz. 1578 oraz z 2011 r.

Nr 53, poz. 273, Nr 84, poz. 455,

Nr 117, poz. 677 i Nr 230, poz. 1371.

– 3 –

2) po art. 26a dodaje się art. 26b w brzmieniu:

„Art. 26b.

Można zarządzić przeprowadzenie czynności określonych w art. 27

i art. 29–31, z zachowaniem warunków określonych w tych przepisach, w celu

zapobieżenia przestępstwom lub ich wykrycia, ustalenia sprawców, a także uzyskania

1) art. 117 § 1 i 2, art. 118, art. 118a, art. 119 § 1, art. 120 oraz art. 126b Kodeksu

karnego – jeżeli godzą w bezpieczeństwo państwa;

2) art. 127, art. 128, art. 129, art. 130, art. 132, art. 134, art. 135 § 1 oraz art. 136 § 1

i 2 Kodeksu karnego;

3) art. 265 § 1 i 2, art. 266 § 2, art. 267 § 1–4, art. 268 § 1–3, art. 268a § 1 i 2,

art. 269, art. 269a oraz art. 269b § 1 Kodeksu karnego;

art. 173 § 1 i 3, art. 174 § 1, art. 182 § 1, art. 189, art. 191 § 1, art. 223, art. 224,

art. 252 § 1 i 3 oraz art. 254a Kodeksu karnego – jeżeli stanowią przestępstwo

o charakterze terrorystycznym;

5) art. 165a, art. 255a oraz art. 258 § 2 i 4 Kodeksu karnego;

6) art. 228 § 1 i § 3–6, art. 229 § 1 i § 3–5, art. 230 § 1, art. 230a § 1 oraz art. 231 § 2

Kodeksu karnego – jeżeli pozostają w związku z korupcją osób pełniących funkcje

2)

) i może to godzić

w bezpieczeństwo państwa;

7) art. 271 § 3, art. 286 § 1 i 2, art. 287 § 1, art. 296 § 3, art. 296a § 1, 2 i 4, art. 297

§ 1 i 2, art. 299 § 1, 2, 5 i 6, art. 300 § 1–3 oraz art. 305 § 1 i 2 Kodeksu karnego –

samorządu terytorialnego szkody wielkich rozmiarach w rozumieniu art. 115 § 7

Kodeksu karnego;

– 4 –

10) art. 121, art. 171 i art. 263 § 1 Kodeksu karnego, art. 36 ustawy z dnia 22 czerwca

3)

)

oraz art. 55 ust. 1 i 3, art. 56 ust. 1 i 3, art. 57 ust. 2 i art. 61 ustawy z dnia 29 lipca

4)

) –

„1.

Przy wykonywaniu czynności operacyjno-rozpoznawczych, podejmowanych

okazały się bezskuteczne albo będą nieprzydatne, sąd, na pisemny wniosek Szefa ABW,

4) w art. 29:

a) ust. 1 otrzymuje brzmienie:

b) ust. 4 otrzymuje brzmienie:

3)

195 i Nr 106, poz. 622.

4)

– 5 –

w art. 26b Szef ABW przekazuje Prokuratorowi Generalnemu wszystkie materiały

zgromadzone w wyniku wykonywania czynności.

W postępowaniu przed sądem,

w odniesieniu do tych materiałów, stosuje się odpowiednio art. 393 § 1 zdanie

5) w art. 30:

a) ust. 1 otrzymuje brzmienie:

czynności operacyjno-rozpoznawczych zmierzających do udokumentowania tych

lub przejęcia przedmiotów przestępstwa, Szef ABW może, przed wszczęciem

postępowania karnego, zarządzić niejawne nadzorowanie wytwarzania,

b) ust. 4 otrzymuje brzmienie:

UZASADNIENIE

1.

Ustawa wykonująca wyrok Trybunału Konstytucyjnego

postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2010 r.

(S 4/10) dotyczącego

W postanowieniu TK przedstawił Sejmowi uwagi dotyczące stwierdzonych uchybień w

przestępstw godzących w podstawy ekonomiczne państwa”.

Natomiast związany z nim art.

27 ust. 1 stanowi, że „Przy wykonywaniu czynności operacyjno-rozpoznawczych,

operacyjną”.

Art. 27 ust. 6 precyzuje, iż kontrola operacyjna prowadzona jest niejawnie i polega na:

1) kontrolowaniu treści korespondencji, 2) kontrolowaniu zawartości przesyłek,

Zdaniem TK powyższa regulacja „narusza standardy demokratycznego państwa

prawnego, wynikające z Konstytucji”.

Zgodnie z tymi standardami sąd, zarządzając kontrolę

operacyjną, winien wskazać konkretną osobę oraz typ przestępstwa określonego w

ustawie karnej, którego ma dotyczyć kontrola operacyjna.

Jednakże w przypadku zarządzenia

ustawy, tzn. w zakresie przestępstw „godzących w podstawy ekonomiczne państwa”, nie jest

to możliwe, gdyż wyrażenie „przestępstwa godzące w podstawy ekonomiczne państwa”

2

uniemożliwia identyfikację typów przestępstw, określonych przez ustawę karną.

Niemożność

identyfikacji typów przestępstw, o których mowa art. 5 ust. 1 pkt 2 lit. b, powoduje w

konsekwencji uchybienie dotyczące art. 27 ust. 1.

Z przepisu tego nie wynika bowiem, w

związku z jakim typem przestępstwa, sąd zarządza kontrolę operacyjną.

Powyższe uchybienie przekłada się także na art. 27 ust. 15 zdanie pierwsze.

Przepis ten

przekazuje Prokuratorowi Generalnemu materiały zgromadzone podczas stosowania kontroli

że materiały zgromadzone podczas kontroli operacyjnej, przekazane następnie przez Szefa

ABW Prokuratorowi Generalnemu, mogą dotyczyć nie określonych przez ustawę karną

typów przestępstw, lecz niedookreślonych „przestępstw godzących w podstawy ekonomiczne

3.

Cele i zakres projektowanej ustawy

W celu wykonania postanowienia możliwe są dwa rozwiązania: nowelizacja

zakwestionowanego przez TK art. 5 ust. 1 pkt 2 lub nowelizacja art. 27, który dotyczy

kontroli operacyjnej.

Zdecydowano się na drugie rozwiązanie.

Nowelizacja w art. 5 pkt 2 ma

tylko na celu wprowadzenie do niego terminologii właściwej dla Kodeksu karnego i innych

przepisów karnych, w miejsce dotychczasowej terminologii specyficznej tylko dla ustawy o

ABW i AW.

Natomiast - najistotniejsze tu - nowelizacja art. 27 oraz dodanie art. 26b, służą

zbudowaniu kompletnego katalogu przestępstw, w związku z którymi może być zarządzona

kontrola operacyjna.

Jednocześnie w kilku innych przepisach zmodyfikowano procedurę

kontroli operacyjnej.

ustawodawca zidentyfikował typy przestępstw określonych przez ustawę karną, w związku z

którymi, przy wykonywaniu czynności operacyjno-rozpoznawczych podejmowanych przez

policję, sąd, na pisemny wniosek Komendanta Głównego Policji, złożony po uzyskaniu

pisemnej zgody Prokuratora Generalnego, albo na pisemny wniosek komendanta

wojewódzkiego Policji, złożony po uzyskaniu pisemnej zgody właściwego miejscowo

Proponuje się zatem podobną konstrukcję w ustawie o ABW i AW.

3

Zakres przestępstw wskazanych w proponowanym katalogu jest zgodny z zakresem

przestępstw, w przypadku których ABW przeprowadzała kontrolę operacyjną dotychczas.

Są

to głównie przestępstwa, które charakteryzują się dodatkową cechą: art. 26b pkt 1, 6

(bezpieczeństwo państwa), pkt 4 (terroryzm), 7 (szkoda w mieniu Skarby Państwa lub

samorządu terytorialnego w wielkich rozmiarach) i 10 (obrót międzynarodowy).

Ponadto

wymienionych jest w katalogu kilkanaście innych przestępstw (art. 26b pkt 2, 3, 5, 8 i 9 -

Kodeks karny oraz przepisy niektórych innych ustaw).

4.

Konsultacje

Pisma w sprawie projektu przedstawili: Minister Spraw Wewnętrznych, Minister

Sprawiedliwości, Minister Administracji i Cyfryzacji, Prokurator Generalny, Szef Agencji

Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Szef Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Przewodniczący

Komisji Nadzoru Finansowego, Krajowa Rada Prokuratury, Krajowa Izba Radców Prawnych.

Minister Spraw Wewnętrznych (po zasięgnięciu opinii Kolegium do Spraw Służb

Specjalnych) zaproponował przeredagowanie projektu oraz nieznaczne ograniczenie czynów

zabronionych, co do których ABW może prowadzić kontrolę operacyjną.

Szef CBA zwrócił

uwagę na to, że katalog czynów zabronionych częściowo pokrywa się z katalogiem innych

służb specjalnych.

Minister Sprawiedliwości i Prokurator Generalny zwrócili uwagę, że wprowadzenie

katalogu konkretnych czynów zabronionych do ustawy nie spełnia wymogów wynikających z

postanowienia TK.

Nie podali jednak na czym jeszcze miałoby polegać wykonanie

postanowienia.

Tymczasem TK w uzasadnieniu do postanowienia wskazywał wyraźnie, że

odpowiednim i wystarczającym sposobem zapewnienia konstytucyjności instytucji kontroli

operacyjnej w przepisach o ABW.

Wiele podmiotów, w tym Helsińska Fundacja Praw Człowieka, zwróciło uwagę na zbyt

rozbudowany katalog czynów zabronionych uprawniających do kontroli operacyjnej.

Ostatecznie przyjęto projekt z poprawkami zaproponowanymi przez Ministra Spraw

Wewnętrznych, z nieznacznym tylko zawężeniem katalogu czynów zabronionych

uprawniających ABW do kontroli operacyjnej.

W opinii ABW katalog ten nie poszerza

dotychczasowego zakresu możliwości stosowania kontroli operacyjnej.

Różnica jest tylko

taka, że dotychczas był on określony ogólnikowo, co było niezgodne z Konstytucją, projekt

4

wylicza zaś w katalogu konkretne czyny zabronione, które i tak dotychczas mogły być

podstawą kontroli operacyjnej.

5.

Skutki finansowe wykonania projektowanej ustawy

Warszawa, 23 lipca 2012 r.

BAS–WAPEiM–1819/12

Pani Ewa Kopacz

Marszałek Sejmu RP

senator Piotr Benedykt Zientarski)

sporządza się następującą opinię:

Projekt ustawy zmienia art. 5 ust. 1 pkt 2, dodaje art. 26b, a także

Projekt zmierza do wykonania postanowienia Trybunału Konstytucyjnego

(TK) z dnia 15 listopada 2010 r. (sygn.

S.

4/10) stwierdzającego, że art. 5 ust. 1

Konstytucji standard demokratycznego państwa prawa.

Zakwestionowany przez

Bezpieczeństwa Wewnętrznego (ABW) należy rozpoznawanie, zapobieganie i

wykrywanie „przestępstw godzących w podstawy ekonomiczne państwa”.

Zgodnie natomiast z art. 27 ust. 1 ustawy, przy wykonywaniu czynności

wskazał, że zgodnie ze standardem demokratycznego państwa prawnego sąd,

zarządzając kontrolę operacyjną, powinien wskazać konkretną osobę oraz typ

operacyjna.

W przypadku „przestępstw godzących w podstawy ekonomiczne

nie jest to możliwe, gdyż pojęcie to uniemożliwia identyfikację typów

przestępstw określonych przez ustawę karną.

W konsekwencji, nie można

2

zidentyfikować przestępstw, wobec których art. 27 ust. 1 ustawy umożliwia

zarządzenie kontroli operacyjnej.

Projekt ustawy sanować ma stwierdzone przez TK naruszenie

Konstytucji.

Nowelizacja art. 27 i dodanie art. 26b do ustawy wprowadza

kompletny katalog przestępstw, wobec których będzie mogła być zarządzona

kontrola operacyjna.

Procedura przeprowadzania tej kontroli jest na podstawie

wprowadza natomiast terminologię właściwą dla kodeksu karnego i innych

włącznie dla nowelizowanej ustawy o ABW i AW.

Przepisy prawa UE nie regulują funkcjonowania krajowych służb

specjalnych, w tym zagadnień stanowiących przedmiot projektu.

Obowiązki

dotyczące utrzymania porządku publicznego i ochrony bezpieczeństwa

wewnętrznego należą do kompetencji krajowych państw członkowskich (art. 72

Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej).

W dziedzinie tej państwom

członkowskim przysługuje swoboda regulacyjna, której granice wyznacza

prawo unijne.

4.

Konkluzja

Akceptował:

Dyrektor Biura Analiz Sejmowych

Zbigniew Wrona

Warszawa, 23 lipca 2012 r.

BAS–WAPEiM–1820/12

Pani Ewa Kopacz

Marszałek Sejmu RP

Opinia w sprawie stwierdzenia, czy senacki projekt ustawy o zmianie

Sejmu.

Akceptował:

Dyrektor Biura Analiz Sejmowy


text:
Bertold z Regensburga, Bertholdus Ratisbonensis, franciszkanin.

Jedną z ozdób klasztoru franciszkanów w Regensburgu był Bertold, niepospolity na swoje czasy kaznodzieja.

Słuchaczom zdawało się, że niebo i piekło otwiera się przed nimi, ilekroć słyszeli wymowny głos Bertolda: porównywano go i nazywano Eljaszem swojego czasu; grzesznicy kazaniami jego wstrząsani, odchodzili niekiedy od przytomności; potężni zaborcy zwracali nieprawnie przyswojoną własność; lekkomyślni wchodzili na poważną drogę życia; bogaci i ubodzy tłumnie gromadzili się do kościoła, ile razy Bertold miał nauczać.

Na jego kazania w Regensburgu, w rozmaitych miejscach Bawarji, Austrji, Saksonji, Czech i Morawji, zbierało się niekiedy po 40,000, 60,000, a nawet 100,000 ludu; całemi godzinami czekano, nim Bertold wstąpił na kazalnicę, i ponieważ kościoły nie mogłyby pomieścić pobożnych tłumów, wymowny franciszkanin prawił zwykle pod odkrytém niebem, na polach i łąkach.

Papież nadał kilkodniowe odpusty tym, którzy jego kazań słuchali.

Podanie przypisuje Bert. liczne cuda.

Umarł 1272 r., pochowany w Regensburgu i czczony jako święty.

Do jego grobu odbywają się ciągle pielgrzymki tych, których przodkowie z ust wymownego zakonnika słowo życia słyszeli.

Niektóre jego kazania doszły do nas (Predigten... voltständ. u. in Auszügen.

Herausgeg.

von C.

Fr. Kling, Berlin 1824, z przedmową A. Neandra.

Napisał także De religiosae vitae institutione.

Cf. Wadding, Annales Minorum, Lugduni 1628 t.

I p.

362; Auentini, Hist. l. 7; Oefele, Scriptores rerum Boic.

t.

1.

(Schrödl).

J. N.


text:
Benedyktynki w Polsce pierwszy swój klasztor miały w Staniątkach, o 3 mile na wschód Krakowa, fundowany r. 1240 przez Klemensa na Ruszczy i Klimontowie, herbu Gryf, kasztelana krakowskiego, dla córki swojej Wisenny, jedynaczki, która poślubiwszy czystość, zamąż pójść nie chciała.

Bogato uposażony ten klasztor miewał po 100 zakonnic.

W w.

XVII miewał jeszcze po 50.

Obecnie miewa około 30-tu i utrzymuje wyższą szkołę żeńską z pensjonatem.

Klasztor staniątkowski miał swój drugi jeszcze klasztor zakonnic w Krakowie, tak zw. św. Scholastyki, zbudowany r. 1650.

Inne klasztory benedyktynek założone zostały: w Chełmnie r. 1274, w Lignicy r. 1377, w Toruniu, Żarnowie, Poznaniu, Sandomierzu, Jarosławiu, Przemyślu, we Lwowie (dwa ostatnie utrzymują dziś szkoły żeńskie, licznie uczęszczane), w Sierpcu, Łomży, Radomiu.

Do kongregacyi chełmińskiej należały benedyktynki w Nieświeżu (fundacyi Mikołaja Radziwiłła Sierotki), w Wilnie, Kownie, Mińsku, Orszy, Krożach, Drohiczynie, Smoleńsku (skąd w końcu XVII wieku przeniosły się pod Słonim, z nazwiskiem „exulantek smoleńskich“).

Miały także benedyktynki klasztor w Rydze, założony r. 1185, który przetrwał aż do r. 1591, pomimo ciężkich bardzo dla siebie czasów z powodu przejścia mieszczan na protestantyzm.

Gdy król Stefan Batory wszedł do Rygi, wystąpiła ku niemu jedyna już tylko żyjąca w tym klasztorze benedyktynka, sędziwa ksieni Anna, i ująwszy rękę zwycięskiego monarchy, wyraziła swoją radość, że nareszcie król katolicki tu przyszedł i że teraz już ją czeka tylko śmierć w pokoju, przyczem oddała mu w opiekę ukrywany przez nią starannie skarbiec kościelny.

Klasztor ten oddał Batory jezuitom.

W czasie najazdów szwedzkich i innych, wiele zakonnic poniosło śmierć za wiarę i czystość, zwłaszcza w Wilnie, Kownie i Nieświeżu, dlatego benedyktynki litewskie dostały przywilej noszenia krzyża z karmazynowego aksamitu, przyszytego na wierzchu welonu, jako pamiątki męczeństwa swych sióstr.


text:
49.

Na jawie chcieć twojej chwały.

Kto był w myśleniu ospały.


text:
Bossuet Jakób Benignus, synowiec wielkiego Bossueta, ur. 1666.

Był w Rzymie, kiedy stryj zlecił mu sprawę potępienia Maksym Fenelona.

Obszerna jego korespondencja, prowadzona w tym przedmiocie, a wydana przez Deforis’a, mało przynosi zaszczytu jego charakterowi.

R.

1699, po powrocie z Rzymu, został wyświęcony na kapłana i był oficjałem stryja.

Za regencji r. 1716, na protekcję kardynała Noailles, został biskupem w Troyes, ale dwa lata czekał na bullę, bo podejrzany był o jansenizm, i dopiero otrzymał ją za świadectwem prawowierności, daném przez kardynała Tremouille.

R.

1742 rezygnował biskupstwo, um.

30 Marca 1743 r.


text: Archandrja, archandza, wyraz powstały z dwuch greckich: archi i andreia, znaczących: zwierzchność i męstwo, niby tłum najcelniejszych mężów, orszak, rzesza; w znaczeniu ujemnem: gawiedź, gromada.


text:
dbać, dbały, niedbalstwo, tak od 15. w.; częste w biblji: »nie będziecie dbać snów« (»przestrzegać«, Leopolita), »zboża nie dbałem«, (»nie domagałem się«, Leopol.); ale w staroczeskiem stale tbati, więc pień teb- (cieb-), por. wścibiać się(?).

Słowo zachodnie, obce innym Słowianom.

Dybać tu nie należy.


text:
Trwa hossa na warszawskiej Giełdzie Papierów Wartościowych.

W piątek, 20 kwietnia, najstarszy indeks giełdowy – WIG – ustanowił nowy, historyczny rekord wszech czasów.

Na zakończenie sesji giełdowej indeks WIG zamknął się na rekordowym poziomie 60 316,69 pkt.

W stosunku do poprzedniej sesji wzrost wyniósł 1,77 %.

W ten sposób pokonał psychologiczną barierę 60 000 punktów.

Do obecnych wzrostów doszło w następstwie ogłoszenia, że prawo organizacji mistrzostw Europy w piłce nożnej w roku 2012 przypadło Polsce i Ukrainie.

Giełdowi inwestorzy czekają teraz na ogłoszenia w sprawie zysków spółek budowlanych i hotelarskich.

Wymienić tu należy głównie: Mostostal Export, Mostostal Zabrze, Mostostal Warszawa, Budimex, Stalexport.


text:
← Kolędy

Pastorałka śląska, śpiewana jako podziękowanie gospodarzom za kolędę.

KOLĘDA 13.

Podziękowanie Gospodarzom za Kolędę.

Bóg wam zapłać Panie Gospodarzu za tę kolędę,

Jabłka, pszenica, owies, jarzyca [1].

Świnie i prosięta, jagnięta, cielęta,

By się mnożyły a tłuste były.

Góra wasza, stodoła, sypanie niech pełne będą,

Konie także i wasze, źrebięta, niechaj wierzgają:

Gospodarzowi, dobrodziejowi.

Gospodyńce, dziatkom, przyjaciołom, zdrowie daj Panie,

Parobek i dziewka, poganiacz, pasterka,

By się cieszyli a was słuchali.

Przypisy

↑ jare żyto

↑ ceber


text:
Bandera.

Bartosz Paprocki pisze w w.

XVI, że bandera jest to „chorągiew z herbem, szczególniej nad masztem okrętowym, z której kroju, barwy, malowania w herby poznać można, jakiego narodu okręt“.

Okręty i statki polskie nietylko po Baltyku, ale i innych morzach żeglujące, należały do trzech głównych kategoryi, miały więc i bandery trojakie.

A mianowicie: okręty królewskie czyli Rzplitej miały banderę, przedstawiającą herb piastowski, t. j.

Orła białego w polu czerwonem.

Bandera okrętowa miast pruskich czyli pomorskich, jak Gdańska, Elbląga i Torunia, przedstawiała, w polu także czerwonem, białą rękę po ramię, trzymającą miecz zamierzony.

Trzecia bandera była handlowa kupców polskich, i ta przedstawiała flagę białą z krzyżem błękitnym ukośnym, t. j. ramionami swojemi rogi jej łączącym, z wyjątkiem rogu lewego od góry, na którym znajdował się kwadrat, przedstawiający pole czerwone z Orłem białym.

W miastach portowych różnych krajów, gdzie w muzeach odpowiednich przechowywano flagi całego świata, znajdowały się zwykle i 3 bandery polskie.

Andrzej Borszkowski, podpułkown. wojsk polskich, zaświadcza, że na początku XIX wieku oglądał wszystkie 3 bandery polskie jako zabytki, przechowywane w Toulonie.

Tomasz Świecki, w rozprawie swojej „Historyczna wiadomość o ziemi Pomorskiej, mieście Gdańsku, oraz żegludze i panowaniu Polaków na morzu Baltyckiem“ (Warszawa 1811 r.), podał rysunek bandery królewskiej i bandery miast ziemi Pomorskiej, wyjęty ze zbioru pawilonów całej Europy, wydanego w Augsburgu r. 1790.

Prof. J. Siemiradzki i Stan.

Kłobukowski, będąc przed kilku laty w Ameryce południowej, oglądali w Kurytybie flagę handlową polską z XVIII wieku, ową trzecią z ukośnym krzyżem, jakiej Święcki nie podał w rysunku.

Wyobrażenia wszystkich trzech bander okrętowych podane będą w dziele niniejszem przy artykule: Marynarka polska.


text:
←Rozdział I Kiwony

Rozdział II

Tadeusz Dołęga-Mostowicz Rozdział III→

– A gdzie byliście?

– Ooo!– zdziwił się Domaszko.

– Bracie – z miną starego hulaki zaśmiał się Buszel – po osiem rubli na twarz pękło.

– Gdzież tam!

Jeziorkowski nie przyszedł, Lewandowiec, Jegorow, zaraz...

Wasilkiewicz, Czubek...

Ale!...

Wszyscy frajerzy zostali w domu.

– Ja nie mogłem – usprawiedliwiał się Domaszko – matka dziś przyjeżdża.

– No?

Buszel dokończył tajemniczym szeptem:

Józef wzruszył ramionami:

– Sprzedajne kobiety.

Józef rozumiał i pożyczył mu pięćdziesiąt kopiejek.

– Ale ty nie żałujesz? – zapytała szeptem.

– Nie żałuję – zaczerwienił się Józef.

– Józek... mój słodki Józek...

Kochasz mnie?

– Kocham.

– Jesssusss, Maryja!

Natka!

Boże drogi – rozległ się głos ciotki Michaliny – czy aby zdążę z obiadem?

A ty nic nie mówisz, o której pociąg z Koluszek przychodzi...

Polcia na amen już przyjechała...

– Niech się mama nie niepokoi – odpowiedziała Natka – o drugiej piętnaście, zdążymy.

– Cicho, mamo – mitygował ją Józef – po co mama tak krzyczy.

– Jessusss, Maryja!

Józef zbladł i oświadczył:

Bomba pękła.

– Święta prawda – potwierdziła ciotka Michalina.

– Co to święta?!

Najświętsza prawda – ciągnęła pani Domaszkowa – a co tobie tam politechnika?

Śmiech powiedzieć!

Mam syna na jakiegoś geometrę wychować...

– Czy jest wstyd, czy nie – ponuro powiedział Józef – a ja właśnie pójdę na inżynierię i koniec.

– Biedna ciocia Polcia – wzdychała Natka, rozsznurowując gorset nieszczęsnej matki.

Józef załamał z rozpaczy ręce:

– Nie mogę dłużej, nie mogę...

– Uspokój się, mamusiu, uspokój się – błagał.

– Ależ mateczko...

– Własną piersią wykarmiłam!

Ach!

Ach!

Ach!

– Uspokój się, droga, jedyna mateczko...

Wszystkim kamień spadł z serca.

Zaczęła się dyskusja.

– Mój słodki Józku!...

– Źle wybraliśmy godzinę – westchnęła pani Domaszkowa – pan Cezary pewno nie będzie miał czasu nas przyjąć.

– A może właśnie wrócił? – zauważył Józef.

– Aha? – uśmiechnął się dobrotliwie kamerdyner – no jakże, należy się, proszę dalej, proszę.

– Boże kochany!

Do samego generał-gubernatora!

– To może my najlepiej innym razem – zaniepokoiła się pani Domaszkowa.

– A widzisz! – triumfująco zawołała pani Domaszkowa.

– Nie mówiłam: – weź Józek maturę, weź!

– No dobrze, teraz wezmę.

Piotr rozłożył ręce:

Podziękowawszy za te informacje, wyszli na ulicę.

Józef sam nie wiedział, toteż odburknął wymijająco:

– Taka królowa egipska.

Pani Domaszkowa spojrzała na zegarek:

– W razie czego – uspokajała ciotka Michalina – weźmiesz Polciu deróżkę.

Za trzydzieści kopiejek zawiezie.

– No więc cóż nadzwyczajnego – wzruszył ramionami Józef – a stryj to nie jeździ powozem?

– Państwo czego?

– Witam, witam państwa – zawołał poufale, odsuwając na bok lokaja – prosimy, prosimy.

– Jest, jest, a jakże – dobrodusznie uśmiechnął się kamerdyner – zaraz zamelduję.

Usadowił ich w tymże pokoju i wyszedł.

– A w jakimż humorze pan Cezary? – dopytywała się pani Domaszkowa.

Pani Domaszkowa nastawiła uszu:

– Że co puszcza?

– Aha – zdziwiła się pani Domaszkowa – patrzcie no państwo!

I to pan Cezary zajmuje się tym?

– Pamiętam.

– Jaśnie pan prosi.

– Proszę – odezwał się nie wstając.

– Moje uszanowanie panu, moje najniższe uszanowanie.

Pan Cezary poklepał go po ramieniu:

– No, winszuję ci chłopcze.

Pokażże swoje świadectwo.

Rozwinął papier i przeczytał uważnie.

– Hm... dobrze – mruknął – siadaj tu.

Cóż nic nie mówisz?

– Dziękuję stryjaszkowi – bąknął Józef.

– Tak jest, stryjaszku.

– No, a w jakimż kierunku?

Pani Domaszkowa umilkła natychmiast.

– Więc chcesz iść na medycynę? – zwrócił się pan Cezary do Józefa.

– Tak jest, stryjaszku – kiwnął głową Józef.

Józef poczerwieniał jak burak:

– Rozumiem, stryjaszku.

Pan Cezary odsapnął i westchnął:

– Jest jeszcze Hanka – nieśmiało wtrącił Józef.

„Niebo grało jak organy, pioruny wybijały werbla na matce ziemi...”, albo tu o życiu Puszkina: – „sużdzieno było słomat etoj wielikoj duszie jej archangielskija krylja...”

Józef spłonął jak piwonia.

– Tak jest, stryjaszku, chcę.

Pan Cezary zmarszczył brwi i targnął brodą:

Poprawił się nerwowo w fotelu i powiedział:

– Boże kochany! – klasnęła w ręce pani Domaszkowa.

– Cóż za wielka łaska!

Józef!

A dziękujże najukochańszemu stryjaszkowi!

– Nie bardzo, stryjaszku.

– Nie, stryjaszku...

– Więc spróbuj.

No, a teraz do widzenia.

– Do widzenia stryjaszku, bardzo dziękuję za wszystko; bardzo dziękuję.

Jakież to wszystko dalekie, nieprawdopodobne i przerażające!

Pociąg ruszył.

To dopiero wyśmieliby go.

– Zatrzymaj, Walek, wysiądę – zawołał Józef.

– Po co?!

Po co? – krzyknął wuj Mieczysław.

– Jazda!

Zdążysz przywitać się w domu.

– Dzień dobry!

Na ukłon Józefa odpowiedziała uprzejmym skinięciem głowy:

– O, witam!

Pan Józef!...

Patrzcie państwo, to już dorosły mężczyzna!

– Moje uszanowanie pani – głośno pocałował ją w rękę.

– Jakże matura?

Pomyślnie!

– Dziękuję.

Dobra, proszę pani.

Józef poczerwieniał:

– Mój stryj – wyjaśnił Józef – życzy sobie tego.

– Stryj zawsze był dla mnie dobry – bąknął.

– Już idę, proszę pani.

– Dobrze, proszę pani.

– Muszę poduczyć się, proszę pani.

– Bardzo dziękuję – zmieszał się Józef – gdzieżbym się ośmielił...

Jak ja się odwdzięczę...

Pani Hejbowska uśmiechnęła się:

– A cóż ty na to?

– Ja nic – wzruszył chłopak ramionami.

– Stryj powiedział, że mnie zabezpieczy.

Od początku zaćmienia stawiał też najgorsze horoskopy:

Wojna.

Mobilizacja.

Wojna.

Józef ma jechać natychmiast do Warszawy.

– Proszę tu sobie pooglądać... a tego może na ten przykład herbatki?

– Piotrze – zwrócił się do kamerdynera – podawaj kolację.

Panicz też będzie jadł ze mną.

– Cóż robiłeś na wsi? – zapytał łaskawie stryj.

– Wprawiałem się, proszę stryjaszka, w konwersację francuską.

– Tak jest, stryjaszku, tylko mama się bała...

– Czego tam znowu bała się?

Pan Cezary zmarszczył brwi:

– Bardzo dziękuję stryjaszkowi.

Piotr zameldował, że podano do stołu.

Józef szeroko otworzył oczy.

– Mam w Petersburgu swoje mieszkanie.

Tam się urządzisz...

Szparagi, chłopcze, je się palcami tak, jak ja.

Pan Cezary, widząc jego zmieszanie, powiedział łagodnie:

– Rozumiem, stryjaszku.

– Rozumiem, stryjaszku.

– Tak jest, stryjaszku.

– Pięknie.

Teraz wstań i pokaż się.

Józef spełnił rozkaz.

– Mam, stryjaszku.

– Więc zapisz.

Obstalujesz sobie... pisz, mundur studencki, galowy mundur, płaszcz, futro na... hm... na elkach, smoking i frak.

Zanotowałeś?

– Tak jest, stryjaszku.

Pan Cezary nacisnął guzik dzwonka.

Wszedł Piotr:.

– Słucham jaśnie pana.

– Słucham jaśnie pana.

– No, dobranoc, mój chłopcze.

– To tymczasem wrócę do Terkacz?

Józef zrobił niezdecydowaną minę i zaczął:

– Ale, stryjaszku...

– Dobranoc, Józefie – sucho przerwał pan Cezary – za dużo mówisz.

– Dobranoc, stryjaszku.

Lokaj zabrał buciki i ubranie, i spytał:

– Czy panicz każe podać śniadanie do łóżka?

– Nie, dziękuję, ja wcześnie wstanę.

– Dobranoc, paniczu.


text: amprztyfikować, ‘mówić górnie lub wiele’, przekręcone z (łac.) amplifikować (Potocki), ‘rozwodzić’; dalej przekręcane w aprztyfikować się i apstryfikować, a wkońcu może i przez dalsze nieporozumienie w sztyfelkować się, ‘umizgać się’; aprztyfikant, ‘kawaler’.


text:
Franciszek Karpiński

Pożegnanie z Lindorą w górach

Pójdźmy na koniec smutnego Kluczowa,

Tam ją wśród łąki będziemy żegnali;

I choć przed okiem naszem las ją schowa,

My jeszcze za nią będziemy wołali:

Lindoro!

cóżeś zrobiła?

Sierotyś nas zostawiła.

Rzeczko ty mała!

w które tylko kraje

Popłyniesz, wszędzie powiadaj po drodze:

Że już Lindora z nami się rozstaje,

Bądź świadkiem, jak jej żałujemy srodze.

Powiedzcie lasy i wy, góry dawne:

Czy piękniejszego co w tych stronach było?

Jak wy będziecie odtąd z tego sławne!

Lecz jak się prędko światło wasze skryło!

Wieśniak swym małym dzieciom kiedyś powie:

Dziatki!

Lindory wyście nie widzieli:

Piękna jak wiosna i czerstwa jak zdrowie,

Biała jak ten śnieg, co się w górach bieli.

Pasterze trzody swoje porzucali.

Żeby ją widzieć: a harde z pięknego

Ciała pasterki twarz swą zasłaniały.

Dziatki, ciężkoż wam widzieć co równego!

Już ponad rzeczką nie będziesz chodziła,

I bielszej nogi nikt w niej nie umyje!

Oko wesołe, usta i twarz miła,

Wszystko się z twojem oddaleniem kryje.

Nie masz Lindory!

czegóż tu czekamy?

Rozbiegnijmy się w różne gór tych strony!

Co nam po wszystkiem?

Lindory nie mamy,

Został nam po niej żal nieutulony.

-----


text:
Barsumas Tomasz, bp Nizybji (435—89) i propagator herezji Nestorjusza (ob.) w Persji.

Podczas III-go soboru powszechnego był on nauczycielem słynnej szkoły edeskiej w Mezopotamji, założonej w celu wykształcenia duchowieństwa perskiego i wespół z Ibasem, później biskupem edesseńskim i z kilkoma innymi swymi kolegami, był przeciwnikiem biskupa Rabulasa, gdyż ten starał się usilnie o potępienie pisma Djodora z Tarsu i Teodora z Mopsuesty, jako poprzedników Nestorjusza.

Rabulas wypędził (r. 432) z Edessy heretyckich nauczycieli perskich, a między nimi i Barsumasa, który w kilka lat potém wybrany na biskupa nizybeńskiego, usiłował w ciągu 50-letniego swojego pasterzowania zaprowadzić i utrwalić nestorjanizm pomiędzy Chaldejczykami i Persami.

Głównym jego pomocnikiem w tej sprawie był Maanes, bp ardaszyrski.

Przedewszystkiem założył on w Nizybji nową szkołę teologiczną, która wkrótce nabrała pewnego rozgłosu.

Jej nauczyciele i uczniowie posiadali w kościele nestorjańskim wielkie przywileje.

I gdy po śmierci Ibasa r. 457, jego następca Mar Cyrus zamknął znowu szkołę perską w Edessie, wypędzeni nestorjanie znaleźli przytułek u Barsumasa.

Połączywszy się z innymi biskupami, podzielającymi jego opinje, Barsumas przeprowadził na synodzie w Adri prawo, pozwalające kapłanom i djakonom zawierać związki małżeńskie, nawet powtórne.

Pozwolenie to pozyskało biskupom nestorjańskim wielu zwolenników.

Sam Barsumas zaślubił mniszkę Mammeę.

Biskupi greccy czynili z tego powodu wyrzuty Babowi, metropolicie Seleucji, że toleruje podobne nadużycia w kościele perskim.

W odpowiedzi na to powołał się Babu na swoją bezwładność, w obec bezbożnego rządu, i ekskommunikował Barsumasa.

Barsumasowi udało się przedstawić metropolitę, w oczach króla perskiego Firuza, jako szpiega rzymskiego.

Skutkiem tego Babu został zawieszony na jednym palcu i bity do śmierci rózgami r. 485.

Wtedy Barsumas podał królowi, jako środek wzmocnienia jego potęgi monarszej, aby chrześcjan perskich zmusił do zerwania z grekami; w tym też celu otrzymał wszelką władzę do szerzenia nestorjanizmu.

Przy pomocy żołnierzy perskich, Barsumas przebiegał prowincje, zmuszając księży do wstępowania w związki małżeńskie, narzucając tak im, jak i wiernym świeckim, nestorjanizm, a opierających się zabijał.

Zapewniają, że temu losowi, uległo 7700 chrześcjan katolików, a w samym klasztorze Bizuith 90 kapłanów.

Akacjusz, następca Babu, uczeń szkoły edeskiej, osobistość słaba i chwiejna, dopiero po swoim powrocie z Konstantynopola, gdzie mu grecy zagrozili klątwą, zdecydował się wygnać mordercę swego poprzednika i wielu wiernych, ale już go nie zastał przy życiu.

Powiadają, że zakonnice klasztoru na górze Abdin zamordowały tyrana kluczami.

Następcą Akacjusza był (498 r.) człowiek świecki, żonaty, imieniem Babeus; jako głowa nestorjanów wschodnich, począł się nazywać ich katolikosem czyli patrjarchą.

Synod nestorjański r. 605 rehabilitować usiłował ohydną pamięć Barsumasa, znienawidzonego nawet w Nizybie, umieścił imię jego w modlitwach kościelnych i ekskommunikował wszystkich przeciwników jego osoby i jego pism.

O Barsumasie, jako pisarzu, szczegóły znajdują się u Ebedjesu, w Catalogus libr. syror., a o jego życiu u Symeona, bpa betarsamskiego: Epistoła de Barsuma, episc.

Nisib.

deque haeres.

Nestor, i u Bar-Hebraeusa.

Wszyscy trzej u Assemani'ego, Bibliot.

Orient, t.

1 p.

346 sq., t. II p.

403, t. III p. I, s. 66, 390, 429, p. II, 77.

(Häuale).

X. M-i.