corpora: wikisources-pl

text: Błękitnidło, barwiczka błękitna do farbowania twarzy.


corpora: openbooks

text:
Charles Baudelaire

Olbrzymka

tłum.

Antoni Lange

W czasach, kiedy natury potęgi niesforne

Co dzień rodziły na świat dzieci jej potworne,

Chciałbym u stóp olbrzymki pięknej, białośnieżnej,

Żyć jak u stóp królewny młody kot lubieżny.

I widzieć jak rozkwita jej dusza w jej ciele,

I patrzeć na jej igrzysk straszliwe wesele,

I zgadywać, czy serce jej gotuje gromy

Po wilgotnej mgle w oczu błękitach widomej.

I obiegać jej ciało od nocy do rana,

I wpełzać na olbrzymie, krągłe jej kolana,

I czasem, gdy znużona skwarami letnimi

Wzdłuż pola — do spoczynku kładzie się na ziemi

Usnąć niedbale — w cieniu piersi jej lubieżnej,

Niby wzgórze spokojne — u stóp góry śnieżnej.

-----


text:
CZĘŚĆ DRUGA.

Część Druga.

SPAŁ świat głęboko, nocą otulony.

Obchodząc wartą ciemne człeka gniazdo,

W milczącej cześci, szła gwiazda za gwiazdą;

Niebo przez chmurne patrzało zasłony:

Ucichły hasła, łańcuchy drzymały;

Jak martwe widmo, milczał zamek biały.

I młoda para, w małżeńskiej komnacie,

Na łożu pysznem, na snu majestacie,

Spoczęła mile śród puchów zatopu

Osłonionego w drogie adamaszki,

Co, fałdowane, śród wiatru igraszki,

Spływały nadół ze złotego stropu.

Ucichło wszystko pod zamku sklepieniem;

Chyba sen tęskny ozwie się westchnieniem,

I wiatr, wysłany od nocy szyldwachem,

Smutnem jej hasłem zawyje pod gmachem.

A potem wokrąg milczenie nanowo;

Tylko, łagodnie, brzęk miły i głuchy,

Jakim powietrzne igrające duchy

Noc ożywiają, gra w ciszę zamkową.

2.

Któż-to zatętniał, stuknienież-to czyje

Dało się słyszeć za drzwiami komnaty?

Nie pierś-to lubej żądnem sercem bije,

Lecz goniec puka, od granicznej czaty.

Dyszy pośpiechem, lica trwogą blade.

« Wstań, panie rządco, ciepłe porzuć łoże:

« Złe ci nowiny w tej chwili przywożę;

« Wstań, i posłuchaj, i weź jaką radę.

« Oto nadbrzeżne słyszały dziś straże,

« Jak się po Dnieprze pluskały nie kaczki,

« Wyraźnie obóz przeprawiał się Szwaczki[2],

« Co aż dotychczas cicho stał za wodą.

« Niechże się kokosz wywija przed szkodą,

« Kiedy ją oczy jastrzębia obwiodą.

« Zamek choć mocny, lecz osada mała

« Aby przed silnym szturmem się ostała,

« Zwłaszcza gdy razem przyjdzie bronić miasta;

« Chociaż i w mieście złego coś wyrasta,

« Bo już gotuią i kosy i noże:

« A nawet w zamku kto wie co być może?

« Zaradzić złemu jak się tylko zjawia,

« Leć do starosty[3]: on, śród Bohusławia,

« Poi gromady, rozstrzeliwa baby;

« Niechaj tu przyśle posiłek choć słaby.

« Leć nim rozświta, nim się zamek dowié;

« A my tu będziem na wszystko gotowi.»

3.

Nie mylne wieści, nie fałszywe trwogi:

Szwaczki-to obóz, nie w dobrym zamiarze,

Pluskał po Dnieprze, tłukł się po czaharze.

Gdzie, w ciasnym łożu skręconej odnogi,

Wrzący nurt Rosi i błyska i pluszcze,

A wiatr pobrzeżną oszczekiwa puszczę,

A w niej gwar dziki klekoce ponuro,

A mgła kłębata, co ciemnieje górą

Nad jej sklepieniem, wkrąg się już rozwlekła, —

Jakby tam anioł śmierci i zagłady

Warzył, dla ziemi, nad płomieniem piekła,

Wszystkie domowych zaburzeń szkarady, —

Niedarmo czujne pałają ogniska,

I jacyś zbrojni leżą u płomieni,

Gdy wieńce borów zrywa wiatr jesieni,

A śrzon sędziwy na darniach połyska.

Choć leżyć oni zdają się spokojnie,

Ach, krwi-to dzieci, i myślą o wojnie!

Noże u pasów, ich czoła w kołpakach;

Dłonie na nożach, choć oczy usnięte,

Do pik utkwionych rumaki przypięte,

A, dniem i nocą, siodła na rumakach.

4.

A jeden kozak, na ustawnej straży,

Niezgasły ogień, czasami, rozżarzy,

I na swą pikę wspiera się bezwładnie.

Słucha i patrzy.

Nic, w tym puszczy mroku,

Nieujdzie jego ni ucha, ni wzroku:

Niech strzępek śrzonu na uschły liść padnie,

Niechaj ptak klaśnie gałęzią zdaleka,

Niech pies w dalekim futorze[4] zaszczeka, —

I, pochwycone, wnet rozróżnić umie.

I znowu oko zwrócił do ogniska,

I znowu piką poprawił płomienia:

Kłębią się dymy, czerwony żar pryska,

Rośnie wał ognia, noc się zarumienia.

Pośród bijącej krwawej łuna fali,

Jak mgliste duchy, cienie drzew się kładą.

Dalej noc czarna; tylko, w ciemnej dali,

Jakby zaklętą rozsiany gromadą,

Bezwładny obóz groźnym snem usypia:

Tam się błysk stosu ostrza piki czépia;

Tu wpół-dobyty nóż, czasem, zabłyska, —

Jak rozdraźnionej gadziny oczyska.

Gdzieniegdzie znowu z pod burki kosmatej,

Sen niespokojny wychylił pół twarzy,

To z brwiów marszczonych, to z wargi wąsatej:

A tam, przyjaciel, i wierny, choć panu,

Koń, ułożony tuż pod pana bokiem,

Strzeli niekiedy przebudzonem okiem,

......................................................[5]

W samej cichości, obraz niespokojny

Nadzieją mordów kołysanej wojny.

5.

Tam, gdzie dąb grubszy i stos pełniej płonie,

Dwoch tam usiadło; a przy nich dwa konie.

Po tym wytwornym atamańskim stroju,

Co, drogiem złotem, czasami, odbłyska

Nagłe, nierówne spojrzenie ogniska;

Po tej postaci złożonej do boju;

Po wąsie, w czarne puszczonym pokręty;

Po dumie czoła, po oblicza krasie; —

Mściwy Nebaba zaraz poznać da się.

W milczeniu, siedział, burką wpół-opięty;

Spokojnie trzymał lewicę za pasem,

I głownię noża pogłaskiwał czasem.

« Nożu mój, nożu!

błyskasz do mnie próżno,

« I próżno, widzę, naostrzyłem ciebie;

« Inni swój snopek w naszem polu użną,

« Nim pospieszymy z tobą ku potrzebie:

« Niżeli, w męskiej z niewiarą przeprawie,

« Ducha radością, ciebie krwią opławię!»

Tak mówił kozak, potrząsając głową;

I, z nocnej rosy, otarł noża ostrze:

Ale wejrzenie nagłe, od słów prostsze,

Wydaje komu przyciął tą przemową.

6.

Naprzeciw niego, jak odblask poczwarny

W chropawem lustrze, siedział kozak drugi:

Na pierś obrosłą zwieszał się wąs długi,

Całe pół twarzy ściągał mu szram czarny;

A chociaż czoło starością bielało,

Młody rumieniec zalewał twarz całą;

A, choć ogniste, ledwo iskrzy oko, —

W zatyłej twarzy tak siedzi głęboko.

To Szwaczka.

Pierwszy śród mieszczan Kaniowa:

Choć często, w ucztach, kręci mu się głowa,

I ciałem ciężki, i wiek długi liczy,

Ale ma piętno rozbojów na Siczy,

Ale od Lachów, z dumy, obrzydzony,

I dumy Lachów zwie się wrogiem śmiele;

Więc chętnie stanął na powstańców czele,

I atamanem chętnie okrzykniony.

Zdaje się jednak, że (czy brak zapału,

Czy że kielichem zbytnie się rozgrzéwa)

Więcej, niżeli przystoi, spoczywa;

A tu kozactwo zraża się pomału:

Częściej i głośniej słychać między tłokiem:

« Czemu nieidzie w zamek co pod bokiem?

« Czemu gdy, świeżo, z Żelizniakiem Gonta

« Zawieśdź hulankę uspieli tak rączo, —

« On tylko, gnuśny, myślą się zaprząta,

« Złączyć się z nimi?

Czemuż się niełączą?»

I nic niewiedzieć; korzyść badań zwykła:

Bo, przez natrętne naglony pytanie,

Jak zacznie szukać mowy w pełnym dzbanie,

Usnie wprzód z tajnią nim język wywikła.

7.

Niewiele tknął się Nebaby żałobą,

Bo już nadpity dzbanek miał przed sobą:

Jak nie swojemi popatrzył oczami,

Poważnym śmiechem kilka razy chrząknął;

Uderzył w ogień, — gdy prysło iskrami,

Wpół-dosłyszanym językiem przebąknął:

« Widzisz te iskry, słuchaj, atamanie!

« Kto chce szczęśliwym zostać przez kochanie,

« Kto zrobić stałem chce serce kobiéce,

« Niechaj się lepiej zakopie w tej dziczy,

« I liczy iskry, te wszystkie niech liczy!

« Zapomnij z biesem o twojej Orlice!»

— « Już ja się pewno toi[6] nienapiję,

« Aby mi serce wyzdrowiało chore;

« Ani mi rady potrzebne tu czyje!»

I szydnym gniewem wzrok Nebaby gore.

« Czy jest na świecie Orlika, czy niéma,

« Co nam do tego: dla nas bliska zima;

« My puszcz tułacze, Polacy przed nami:

« Patrzaj na burki, patrz koniom na grzywę, —

« Jak twoja głowa, wszystko śrzonem siwe!

« Słuchaj, kozacy jak sieką zębami!

« Bo, biedni, nawet niemają i tego

« Czem ich ataman tak często się grzeje;

« I głód ich strawi, i wicher zawieje,

« I jak po swoich Polacy tu zbiegą.

« I sami, z głodu, poczekawszy troche,

« Wlecą w sidełka, jak ptaszyny płoche!

« Niż grzać się w zamku, czyż to będzie lepsze,

« Płynąć, bez chęci, po pod lodem w Dnieprze?

« Albo z gałęzi poglądać w obłoki,

« I, z każdym wiatrem, straszyć, w gniazdach, sroki?»

A Szwaczka, ognia poprawiwszy piką,

Ode dna flaszy bełknął głuchym łykiem,

I nieposłusznym zaczął coś językiem.

Oko Nebaby zasępione dziko.

Kiedy się serce zachmurzy urazą,

Wzrok wtedy błyskiem, piorunem żelazo!

I biada chmurze co chce być przeszkodą!

Popruta, zbita, rozpłynie się wodą.

Szwaczka przemówić nanowo się musił,

Lecz znowu słowa zaplątał w języku;

Tylko poważnym śmiechem się zakrztusił.

Tu oczy zwolna w powiekach zagasły,

Na obie strony powoli się skłania;

Aż razem tułow przewalił opasły:

Że jeszcze żyje znać z jego chrapania.

Długo Nebaba, po cielsku szerokiem,

Spojrzeniem wzgardy błędne koła pisał;

Długo szum boru myśl jego kołysał;

Nim, w walce uczuć, ozwał się wyrokiem:

« Trzech diabłów synu, przebrzydły opilcze!

« I tobież dzielną przewodzić młodzieżą?

« Chyba mię sami szatani ubieżą,

« Że cię tu zęby nieskosztują wilcze,

« I w bramy zamku twe pięści uderzą!»

A jakby żądło piekła go ubodło,

Porwał się nagłe i skoczył na siodło.

8.

Nie drzymie szyldwach, płomienie ocuca:

A wiatr jesienny gałęzie mu zrzuca, —

I znów, jak usnął, śród drzewa umilka;

Gdzieś tam daleko śpiewa kur przed świtem;

Dalej i głuszej słychać wycie wilka;

Bliżej Roś pluska kręconem korytem, —

Niby sen cichy tej strony kołysze.

Co za świst przykry budzi lasów ciszę?

Jak dziki wicher ocucony w borze,

Takim zakipiał cały obóz gwarem;

Jako gdy wicher zaiskrzy pożarem,

Tak zaiskrzyły wkrąg piki i noże:

Kiedy, na nagłe pogwizdnienie trwogi,

Spłoszony obóz porwał się na nogi.

Jeszcze gwizdnienie: w oka mgnieniu po niem,

Wszystkie kopyta z miejsca zatętniały,

I, ciasnem kołem, stanął obóz cały

Gdzie widmo jezdca mgli się karym koniem.

9.

« Co to, Nebabo?»

Zaraz go poznali:

Bo ktożby z koniem wydał się wspanialéj!

« Co to za trwoga?»

z obawą spytali.

— « Chcę was pożegnać, bo już ruszam daléj.

« Niech-że to dla was niebędzie niemiłem,

« Że trwogi niema, a ja ją wzbudziłem.

« Lecz, jeźli macie i serce i głowę,

« To niebędziecie na mą głusi mowę.»

Tu go młódź w węższe otoczyła koło;

Bo się patrzała, i słuchała rada:

Jak, męstwem, dumne rozpromienia czoło;

Jak, w szczerej mowie, śmiałem sercem gada.

« Niemyślę długo przed wami ja prawić,

« Co mię przymusza was, bracia, zostawić.»

Zaczął Nebaba.

Wyrosły śród czerni,

Zna jej umysły i wzruszać je umie;

I tak przystało mówić jego dumie:

« Atamanowi swemu bądźcie wierni;

« Przy nim, tak dobrze można tutaj drzymać!

« A ja niemogę dłużej z wami trzymać,

« I ziewać z wami: ja jeszcze skłóć mogę

« Choć kilku Lachów, choć dwór jeden złupić:

« Wtedy mi będzie przyjemniej się upić!

Ostra przymówka dopięła zamiaru.

Mruk dobrej wróżby, podobny do gwaru

Pierwszego lodu gdy go łamią fale,

Obiegać począł zawstydzoną zgraję.

Nebaba ciągnąć mowy nieprzestaje:

« Odstąpić Szwaczki ja nieradzę wcale.

« Gdy tak wygodnie przy tym atamanie,

« Sam więc pospieszę, gdzie mię niosą oczy,

« Żwawszych do dzieła znaleźć towarzyszy;

« Jednak co powiem niech z was każdy słyszy,

« I gdy mu zda się, niech na przód wyskoczy.

« ...................................................

« ..............................................

« ..................................................[7]

« Kogo zbawiono lubej narzeczonéj;

« Na ojca boleść, na smutek matczyny,

« Na hańbę dzieci, na łaskę dziewczyny, —

« Tego zaklinam, wołam po imieniu,

« Niechaj wyjedzie i stanie tu przy mnie!»

I tłum orężny mieszać się poczyna,

Jak zakłucona dmuchem wiatru trzcina.

« .................................................

« ...............................................

«...............................................

« .................................................

« ............................................

« ...........................................[8]

« Zaklinam tego, na zemstę, swobodę,

« Niech idzie zaraz gdzie ja go powiodę!»

Tłum wre nieładem, gwar nieładu rośnie:

Postrzegł Nebaba, jak, wybór ochoczy,

W gęstszych szeregach, dokoła się tłoczy;

A więc, z triumfem, zawołał donośnie:

« Teraz, kto tylko mołojca ma duszę,

« Kto się chce ogrzać przy zamku pożarze,

« Kto chce opłukać pikę w polskiej jusze,

« Kto chce zaśpiewać przy pańskim puharze, —

« Jdźcie[9] do zamku!

ja drogę pokażę!»

A oko jego, jakby bitwy hasło,

Nagle, w każdego zabłyszczało oku:

« Wszyscy my, wszyscy, do Nebaby boku!»

Wrzące kozactwo dzikim tonem wrzasło.

Podobny odgłos wędrowca krew ziębi,

Gdy go wilczyca zwietrzywszy, w puszcz głębi,

Przeciągle wyciem ozwie się ponurem,

A za nią, głodni zalotnicy, chórem.

I razem głębie zastękały ziemi

Pod rumakami ciężko tętniącemi:

I długo, długo wrzało, nieprzerwanie,

A coraz ciszej, i koni chrapanie,

I chrzęst oręża, i stękanie ziemi;

A ognie straży konały za nimi;

A echa puszczy wołały za nimi,

Kiedy huknęli piosenkę pochodu

Nowemu wódzcy co harcował zprzodu.

10.

Pośród puszcz gęstwy, pośród jarów cieśni,

Mściwy Nebaba swoje szyki wiedzie.

Jak czuł koń jego że na wszystkich przedzie!

Jak, w piersiach jezdca, rozigrane serce

Dzikiej wojennej wtórowało pieśni!

Kiedy, myślami w przyszłość uniesiony,

Pożary w każdej dostrzegał iskierce

Co błyska za nim skoro lustro stali

Od miesięcznego oka się zapali;

Kiedy zwycięskie odgadywał tony

W dzikich odgłosach wojennego pienia!

« Stójcie!»

Od wschodu dzień się zapłomienia.

Księżyc rumiany, niby się krwią zbroczył,

W posępne chmury, jak do śmierci łoża,

Na cichych ranku wiatrach się zatoczył,

I, jak złej wieszczby, wyszła drząca zorza.

« Stójcie!

słów kilka.»

Tu, zemsty drużyna,

Wkrąg, atamana zawinęła kołem,

Gdzie się okrągli bezdrzewna równina,

Śród ramion boru i przed boru czołem.

« Baczność!

Coś, wichrem, zaszumiało w lesie.

« Jeden-to z naszych gęstwą się przerzyna.»

Pilnował skrzydła.

Jakież wieści niesie?

Jego pierś robi, jego biegun w pianie.

Między drzew szumem słyszał otrąbianie.

Czyżby Polacy tak blisko być mieli?

« Wytrwałość, dzieci!

Bądźcie tylko śmieli,

« Naszem to będzie co mamy przed nami!

« Pod samem miastem ten bajrak[10], czy wiécie,

« Co się rozrasta pomiędzy jarami?...

« Tam do godziny zmierzchu doleżycie.

« Ja później będę, skoro do wieczerzy

« Wezwie nas gwiazda co w zamku na wieży!

« No!

w imię trójcy!

ruszaj gdzie kto może!»

Jak w tuman iskier rozdęte płomienie,

Jak spiących nagle przerwane widzenie, —

Tak razem zgaśli zwinni jezdcy w borze:

Tu się w promieni tysiąc rozskoczyli,

Tu, między pniami, jeszcze majaczyli,

Niby zaklętych pochłonęły drzewa

Przed śmiertelnego słabymi oczyma:

Pusto, — sam tylko duch boru powiewa.

A za nim nagie klaskają konary;

Pod niemi rumak majaczeje kary;

A na nim jezdziec pręży pilne ucho:

Ranne go wiatry krętym jarem[11] wloką.

Jezdziec posłuchał, pomyślał głęboko:

Jak mu niepoznać!

To kaniowskie dzwony

Szczęśliwą wieszczbą do niego mówiły.

Razem się pomknął w sklepienia milczące:

Wnet drzew sklepienia czczością się zaćmiły;

Jeszcze, przez chwilę, echa w czczości biły:

Lecz go już teraz nieznajdzie i słońce.

.........

.........

11.

Ponuro echa okoliczne trąca

Zamkowa trąba, wieczór witająca,

Gromadząc zbrojnych na modły wieczorne.

Wielkim kościoła natury sklepieniem,

Już, już, gdzieniegdzie, lampy wieków płoną.

Odkryto głowy, bronie opuszczono,

Utkwiono w ziemię spojrzenia pokorne,

Słów uroczystych słuchano z milczeniem.

« Amen!»

I « amen» powtórzono z skruchą.

Echa zamkowe ozwały się głucho:

« Amen.»

Ich « amen» tak smutny, niemiły,

Jakby go po raz ostatni odbiły.

Zagrzmiał ryk działa, i skonał śród boru.

Na wieży, ogień zajął się strażniczy.

Milczący szyldwach ciche kroki liczy.

Po oknach, błysły światełka wieczoru.

Mile zamkowa służebna drużyna

Wieczór, niestety, ostatni!

zaczyna.

Jak błysk jej światła, ciche jej wesele

Kiedy zasiędzie każda przy swym dziele.

O, co za rozkosz obejrzyć te grona,

Gdy, za prababek, bawiły się pracą:

Tu, gazy blaskiem złota się bogacą,

Jak biała zima, mrozem uiskrzona;

Tam, czarodziejka, u krosien schylona,

Tchu nieda słyszyć, niezwróci spojrzenia, —

I trzeba wierzyć, widząc jej oblicze,

Że blask tych oczu, to tchnienie dziewicze,

Cudowną władzą, kwiat wiosny rozplenia.

W tej białych rękach, drót jasny i gładki

Wydaje, w mgnieniu, różnowzore siatki, —

Niby od wiatrów i z wiatrów tworzone,

Tak są przejrzyste i lekkie jak one.

A tutaj okrąg głośniejszej roboty:

Tutaj burzliwe furczą kołowroty,

Tutaj wrzeciono, ze lnami miękkiemi,

Brzmieje nieznacznie, i gwiżdże po ziemi.

A pienie, w prostej, melodyjnej nucie, —

Lube jak pierwsze miłości uczucie,

Ciche jak łono co niezna kochania,

Tęskne jak pamięć rodzinnej zagrody,

Pełne z tem miejscem, z tą godziną zgody, —

Sferą harmonii urok ich osłania.

12.

Czy nie po panu zatęskniła pani?

Że między niemi, a niekwitnie na niéj

Ta co na wszystkich kwitnie w pełni radość:

Jak chmur odbicie z mokrego dna stoku,

Wyziera dusza z poza łez w jej oku.

Cerę co zgasła, wargę co pobladła,

Z milczącą skargą, mgła serca osiadła.

Czy się kto kiedy przypatrzył gangrénie?

Jak, utajona tląc w serca głębinie,

Na trupiem ciele wyjdzie małą plamą, —

Jak coraz szerzej, coraz ciemniej mgleje,

Aż stosu śmierci dymem twarz odzieje;

Z młodej rządczyni smutkami toż samo:

Przez nieme wargi, przez ciemne spojrzenia,

W mgłach coraz grubszych widać jak się wloką;

Jakby walczyły z niemi pierś i oko,

To łez niepuszcza, to więzi westchnienia.

Ach!

pierwsza rozkosz tak bardzo niezmienia;

Niegasi jagod, niemrozi spojrzenia,

Żałobą duszy czoła nieubiera,

Ciężkiem westchnieniem piersi niezapiera;

Ach!

pierwsza rozkosz, w lubego objęciu,

Kiedy kochana i kocha, dziewczęciu

Daje czuć duszę życia anielskiego.

Lecz kiedy, słabą, żądze gwałtu zbiegą, —

I co drugiemu sobie wypieszczono,

W zmierzłej lubości, obca rozkosz skradnie;

Piekło natenczas wciska się tam zdradnie,

I śmierć zapładnia, oblubieńcze łono.

Może, uważną pracą zaprzątnięta,

Zapomni smutku: usiadła za krośna;

Może miłośna, może pieśń żałośna,

Posępną dumą utuli natręta, —

Jak się utula pieszczoszek wrzaskliwy:

Dobre dziewczęta rozpoczęły śpiéwy.

Już na źrzenicy łezka zabłysnęła:

Zbiera się, zbiera, toczy, i stanęła; —

Jakby z pogodą igrać jej niemiło,

Jakby ją zimno smutku zamroziło.

Już dłużej swego ciężaru niewstrzyma:

Powstała z miejsca; lecz tak martwa cała,

I znów stanęła z takiemi oczyma

Jakby się, w izbie, obłędu lękała.

Wlecze, mdlejąca, zwolna, krok rozchwiany,

I obcym rzutem ciska się do ściany.

U okna przecie.

Nadstawiła ucha:

Niby jej wietrzyk, co przez szyby dmucha,

Niósł od przyjaźni słowa pociech miłe;

Powoli, widać w poruszeniach siłę,

Promyk nadziei w spojrzenia światełku,

Tęcza radości mgliła się z jej czoła.

Źle z nagłą zmianą!

Pojrzała dokoła,

13.

Już, po Kaniowie, straszna wieść latała:

Jak się wzburzyła Ukraina cała;

Jak, zdradą Gonty, dobyto Humania, —

Ile tam mordów, ile krwi rozlania,

Jak samo Lachów zda się ścigać piekło,

A nigdzie schrony przed czernią zaciekłą.

Skoro, wieczorem, powstały tumany

Od nasępionej strony Zaporoża,

I, mglistą bielą osłoniona, zorza,

Z rózgą komety, jak lampa złej doli,

Gasnąć w obłokach zaczęła powoli;

Zdwoił się, w mieście, przestrach niesłychany:

Głuszej się zdały bełtać Dniepru szumy,

Jęczeć okropniej wichry Ukrainy,

I groźniej ciemnieć sklepienia dębiny.

Jak, po cmentarzu, nieme duchów tłumy, —

Snują się milczkiem, po ulicach miasta,

Tłumy mieszkańców trwogą omroczone;

A wieszczba klęski w którą pojrzysz stronę!

Tam dziecię pyta: skąd ten tuman wzrasta,

I w takie kształty miesza się olbrzymie

Jak Lucyfera wojsko w piekła dymie?

Cytnęła matka; wywróżyć się lęka.

Dwóch się przyjaciół zbiegła oto ręka, —

I zimno śmierci ich uściski ziębi;

Dwojga kochanków spotkało się oko, —

I męty śmierci widać w spojrzeń głębi,

I jęki śmierci z westchnieniem się wloką.

A topielicy skrwawione widziadło,

W skrwawionej szacie, ze skronią rozpadłą,

Ciągle Kaniowa przelatuje bruki,

W dziwniejszych ruchach, z dziwniejszemi huki:

Nieprzetoczone unosząc ostatki;

Bo, jak nad trupem, krążą nad nią kruki.

14.

Z rękami w niebo, płakał lud skruszony,

Śród poświęconych sklepień Wszechmocnego:

Ściany świątyni wtórzyły płacz jego.

Księża śpiewali pokutnemi tony.

Kaniowskich dzwonnic jęczały wciąż dzwony.

W każdym ołtarzu światła wciąż pałały.

Nieocenione słano zewsząd wota,

Z drogich kamieni, ze szczerego złota.

Wielkie ofiary, bo i strach niemały!

Płakali wierni, płakali niewierni.

Wprzody niżeli noc barwy poczerni,

Dzieci Solimy, przed arką bożnicy,

Bez płci różnicy, bez wieku różnicy,

Upadli na twarz, w pogrzebowej bieli,

Jakby od gniewu bożego olsnęli.

I, w pyle ziemi czoła ponurzywszy,

Podnieśli głucho lament żałośliwszy

Niżli go słyszał świata wiek daleki

Na obcych brzegach babilońskiej rzeki.

I łzy Dawida z ich się ocz polały.

Szczere-to płacze, bo i strach niemały!

.................

Syny mej ziemi, o rodacy mili!

Wy szczerej wiary niedacie poecie,

I sami pojrzyć na przyszłość niechcecie,

................................................

.............................................

..................................................

...............................................[12]

Wasi dziadowie widzieli te gody!

Dwory ich były smutnemi świadkami,

Ach, zapomnianej zbyt prędko igraszki!

Kiedy, ze stalą, jak z zemsty wachlami,

Krew żywej piersi lano w trupie czaszki,

I każdą łezkę na pana wylaną,

Jej dymiącemi kroplami spłacano!

15.

Długo, zbyt długo, myślom zostawiona,

Stała u okna młoda rządcy żona.

Czy nie zły wicher szeptał ci, Orliko?

Masz w oczach radość, ale radość dziką.

Ciężkieś westchnienie na łono stoczyła;

Jakby w obawie aby skrytość cała,

Którąś w milczeniu tak długiem warzyła,

Wcześnie przestraszyć świata niezechciała.

« Ho-ha!»

Bicz klasnął, brzęknęły łańcuchy,

Opadły mosty, bruk zagrzmiał, bicz klaska,

Rośnie po zamku, zbliża się grzmot głuchy:

« Ho-ha!»

bicz klasnął, stanęła kolaska.

Raduj się, zamku!

rządca wesół wrócił;

Widać że drogę prędką jazdą krócił,

Ale z wieściami powrócił dobrémi.

Skoro pomówił z kaniowskim starostą,

Wnet wyprawiono dwa oddziały naraz:

Jeden z nich Szwaczkę miał otoczyć zaraz,

A drugi ciągnie do Kaniowa prosto.

Pan wojewoda[13] z Gontą kończy dzieło;

Wkoło, szubienic stawia tysiącami:

Opatrzne oko zeszło już nad nami,

By kres bezbożnej swawoli wytknęło!

Jemu więc, do snu, ufnie zdajcie życie,

I w łoża wasze wstępujcie spokojnie:

Bo w świetle szczęścia oczy otworzycie;

Zasniecie z wojną, wstaniecie po wojnie!

Otoż i nowy goniec, pędem, zmierza.

Coraz pomyślniej.

Przybiega z oddziału

Co krążył Szwaczkę u Rosi nadbrzeża:

Bez hasła bitwy, bez jednego strzału,

Znikł on z obozem, — jakby wpadł do ziemi;

I tak bez śladu, że nasi, zdumiali,

Już niewiedzieli gdzie go szukać daléj.

Aż go odkryto między lasy temi.

I wkrótce przyjdzie do rozprawy z nimi.

Lecz męstwu naszych można ufać śmiele,

Że to spotkanie kres położy wojnie.

Więc dzwony, działa niech głoszą wesele!

A zamek z miastem zasypia spokojnie.

16.

Już, w głuchej nocy opoźnioną porę,

Przyćmiona lampa słabo się rozżarza;

Tak, po miesiącu, okna różnowzore

Błyszczą w kaplicy pośrodku cmentarza.

Łoże małżeńskie, zapłonione blado

Światłem co mdlało, buchało, znow mdlało,

Tak się, w półcieniach, dziko wydawało,

Jakby to łoże gdzie umarłych kładą.

Po dniowym trudzie małżonek śpi mocno:

Zmrużonem okiem poco żona czuje?

Czy, jak duch dobry, jego snu pilnuje?

Zegar wybija dwunastą północną.

— « Czego-to, gdzie-to dzwony uderzyły?»

Porwał się nagle rządca przebudzony.

— « Zdało się tobie; to zegaru dzwony.»

I oczy rządcy znow się snem zakryły.

Ale, poczwara przeczucie złowrogie

Pod snu zasłony złośliwie się wkrada,

I z bezzasadnych cierpień duszy rada,

Niewieścią w mężu ciągle budzi trwogę.

— « Czego-to trąby tak nagle zagrały?»

— « Ach, Pan Bóg z tobą!

świat, jak umarł, cały.

« To zabrzęczała mucha obudzona.»

I znow, od zmysłów popłoszone zgiełku,

Cichnące czucia wróciły do łona; —

Tak zgraja piskląt, od kani spłoszona,

Tuli się ufnie w matczynem skrzydełku.

Usnął.

Rządczyni wciąż mruga powieka:

Jak góra westchnień ciężkie dla niej łono;

I serce rwie się jakby je męczono;

I pot gwałtownych miotań ją ocieka.

Cóż-to tak przykro podraźnia jej oczy?

Czegoż pot mdłości z jej się lica toczy?

Jakaż na pierś jej mogiła się tłoczy?

Czy-to nie szatan igra z nią w bezesnie,

By owoc, którym pierś przeklętą płodni,

Wykołysany jej myślami wcześnie,

Stanął dojrzały na skinienie zbrodni?

Jaśniej i jaśniej błyszcząca źrzenica,

Razem, w powiece, pełno się rozświéca.

Podniosła głowę;..

wyżej, jeszcze wyżéj.

Zyzem nasamprzód przeszyła spiącego:

Potem swe oczy do ocz męża zbliży,

I długo, trwożnie, bada ruchów jego:

Ostrożną ręką serca w piersi bada:

Na piersi jedna, skryta druga ręka.

Patrzy na oczy, wstaje i usiada.

Znalazła serce, wstaje i uklęka.

Mignęła w ręku błyszczącem żelazem.

Mąż się obudził, i zawołał razem:

« O jakże sny mię strwożyły niemiło!

« Jakby się w zamku razem zapaliło

« Taką mniemałem widzieć błyskawicę.

« A twoje czego tak błądzą źrzenice?

« Ciebie zmieszało moje pomieszanie.

« Był-to sen tylko.

Prawda, sen niemiły;

« Ale te myśli co mię w dzień kłuciły

« Wróciły na noc.

Spij już, spij, kochanie.»

A więc usnęli.

Biada temu, biada!

Kto, nazbyt ufny w trwożną cnotę ludzi,

Przy swojem sercu, w swem łożu układa

Serce zatrute śmiertelną obrazą.

Usnął; a w ręku małżonki żelazo.

Bóg-że wie kiedy i gdzie się obudzi!

17.

Pono nie we snie, rządcy, biły dzwony,

Nie we snie, rządcy, trąby grały głośno,

Nie we snie, rządcy, płonęły pożary:

Trudno jest poznać śród nocy zgęszczonéj,

Ale, nad miastem, jakieś dymy rosną,

I, zasłyszane, wrą tam jakieś gwary.

« Czyż zaraz każde ma trwożyć zjawisko?

Milczenie nocy jest nocy kapłanką,

Milczenie nocy jest marzeń kochanką,

W niemem jej łonie próżnych mar siedlisko.

Com wziął za oręż, za tentnienie koni,

Ani to konie, ani błysk oręży.»

Szyldwach zamkowy, gdy oko snem cięży,

Tak sobie myślał, i usnął na broni.

Lecz zawsze błyska, lecz zawsze coś dzwoni,

Niby blask stali, niby tentent koni;

I coś się wznosi podobne do huku, —

Razem zagrzmiało, wrzasło, zabrzęczało:

Zginąłeś, zamku!

Piekło się zaśmiało!

Bramy rozbite, straż wycięta w chwili;

A hajdamacy w zamek się wtłoczyli.

I, w tejże chwili, srogość rzezi cała,

Z blaskiem pożaru, wkoło się rozlała.

Śród nocnej ciszy, wściekłych wrzasków wrzenie,

Tentent konnicy, brzęk broni, dział grzmienie,

Łupanych murów, baszt rąbanych trzaski,

Krwawe maszkary widne z każdej strony,

Pożogi wiatrem rozdymanej blaski,

Czarny sklep nieba łunem zakrwawiony,

Dzwony kaniowskie jęczące donośnie, —

Wszystko to razem wszczęło się i rośnie:

A głos watażki[14] ryczy nieprzerwanie;

Wszakżeto niejest Nebaby wołanie.

18.

Tak drogiej chwili piekło mu zazdrości;

Żart sobie z jego zrobiło wściekłości,

Biesiadę w zamku Szwaczce przeznaczyło.

Już wojsko zbiegłe tentniało daleko,

Gdy mu się oko we snie wytrzeźwiło

I zabłyszczało pod wązką powieką.

Jakże się ciężko, jak wściekle zadumiał,

Dziełem to czarów z początku rozumiał:

Żegnał się, żegnał; — nic niepomagało.

Teraz jak było poznał rzeczywiście:

I wnet pogonią chciał lecić za nimi;

Ale mu śladu nieda zwiędłe liście.

Więc się drogami puścił pewniejszémi:

Wprost do Kaniowa.

Skrycie tam przybyły,

Bez trudu, krwawe uiścił zamysły;

A wiódł rzecz swoję tak skrycie, tak śmiele,

Że skoro zorza północne zabłysły,

Już go ujrzano na powstańców czele:

I bramy zamku pod szturmem rozprysły!

A tak, i na tych co go odstąpili,

I na Polakach, mści się w jednej chwili.

19.

« Hej, dzieci!

dalej, na pańskie komnaty!»

Ryknęły, miedzią, atamańskie płuca.

A jak grzmot działa gradem śmierci rzuca,

Tak czerń rozjadła rzuciła się tłumem,

Z piskiem wściekłości, z głowni skrzących szumem,

A stare echo zawyło z przestrachu,

Kiedy po całym rozleli się gmachu,

Drzwiami, oknami, wyłomami dachu.

« A teraz, dzieci, na rządcy pokoje!

« On, widzę, zamknął przed nami drzwi swoje!»

Ale jak siłą poparli drzwi całą,

Runęły, z dźwiękiem przykrego gwizdnienia, —

Jakby je żywcem wyrwano z korzenia.

Czemuż ten kozak co wprzód skoczył śmiało,

Cóż-to ma znaczyć ta w ciele diablica?

Ona niesłyszy, niewidzi nikogo:

Takie spokojne jej oko i lica.

Przed nią trup leży w rozrzuconem łożu;

A na niej całej skrwawiona koszula:

Ona ją bierze, macza w trupa ranę,

I żmie ją niby i niby wypiera,

Potem martwego pościelą otula,

Wymawia scicha słowa ucinane,

Zbroczonem płótnem cała się wyciera,

I, wolnym krokiem, idzie do zwierciadła:

Stanęła, z lampą w ręce konającą;

Spokojna, — tylko oczy się jej mącą.

Czerń rozjuszona właśnie wtedy wpadła

Gdy, w tej postaci, stała u zwierciadła.

I konające potępieńca oczy,

Już oblężone katów piekła zgrają,

Piekielnych krain witane już cieniem, —

Nic groźniejszego widzieć niezdołają

Przed ostatecznem na wieki zgaśnieniem.

Ta wpół kobieta, wpół grobów maszkara,

Z gasnącą lampą w rękach ubroczonych, —

Jak gdyby z gwiazdą swych dni policzonych;

Ten kozak za nią, co, jak zbrodni kara,

Choć piętnem mordu cechowany cały,

Przecież, niewolnie, staje osłupiały

Przed okropnością złoczyńców sumienia;

Ten blask pożaru; skrwawione tło cienia;

A ci mordercy, co, w głębokiej dali,

Pomiędzy nocą, orężem błyskali:

Prawdziwy obraz pieczar potępienia!

20.

« Dalejże, dzieci!

a wam co się stało?»

Był-to głos Szwaczki świeżo przybyłego,

Gdy pozierano po sobie nieśmiało.

Onby się zaśmiał do diabła samego.

« Ho, ho!

niewiecie co to za diablica,

« Niewiecie tego, — a mój nóż odgadnie.

« Patrzcie, iak we krwi skąpał się już ładnie!

« Stójże mi, widmo!

nóż-to doświadczony,

« I poświęcony i dobrze ostrzony.

« Rzuć go na wicher co tańczy po drodze,

« A gdzie się kręcił świeżą krew zobaczysz!

« Jeżeli tylko dotrzymać mi raczysz,

« W Bogu nadzieja, dobrze cię ugodzę!»

Nóż błysnął, gwizdnął...

Po niewieścim jęku,

Po smutnym lampy rozbryźnionej dźwięku, —

Głucho i ciemno.

Kozacy zdumieli

Jeszcze krwawego widma niepojęli,

Kiedy ryk Szwaczki rozległ się olbrzymi:

« Podajcie głownię co się o-tam dymi!

« Zniknęła larwa, to jej ślad te plamki...

« Przyświecaj lepiej,... bliżej,... tu, do klamki...

« Znać otwierała,... wyszła temi drzwiami.

« Już to nie diabeł co uciekł przed nami!»

O, zmykaj, zmykaj!

W zbrodniach tobie równi

Ścigają ciebie, przy iskrzącej główni.

Skopcony ogniem, krwią ofiar ociekły,

Toczy się Szwaczka przed rozjadłą zgrają:

Tu, jego usta « łamać drzwi!»

wyrzekły, —

I tu drzwi nowe z zawias wypadają.

Długo trwać będzie ta igraszka dzika:

Ci dobrze gonią, ta dobrze umyka.

Zbestwiona pogoń drzwi po drzwiach wysadza:

Tu już stracili, tu znow krew ją zdradza,

Skoro o ścianę oprze się jej ręka;

Tu drzwi łupnęły; tu zasuwa brzęka;

Tu, biegiem skorszym, zbudziła podłogę;

Tu prawie słychać jak serce jej bije:

Tu ją dokona przeznaczenie srogie,

Niech tylko drzwi te wyprze ramię czyje; —

Już-to ostatni przytułek za niemi;

Chybaby szatan schował ją do ziemi!

Przypisy

↑ Czahar: las drzew rozmaitego gatunku.

P. W.

↑ Jestto prawdziwe nazwisko kaniowskiego mieszczanina który tamże robił powstanie w r. 1768.

Przyp. autora.

↑ Jan Potocki, banit, starosta kaniowski i bohusławski.

Jest-to jedna z osób żyjących w podaniach gminu.

Jego życie, bezprawia, później pokutę, opowiadają w tysiącznych szczegółach.

Są pieśni o nim, o jego miłostkach, i okrucieństwach.

Jeszcze teraz można znaleźć starców którzy go znali osobiście; a powieść ich lubo nie w tak dalekie przenosi się czasy, ale w jakże dalekie od nas obyczaje i zdarzenia!

Starosta kaniowski leży w Poczajowie, i jego ciało pokazują, ze szczególną attencyą, miejscowi księża bazyliani.

On-to w skutek pokuty za nabrojone w Ukrainie sprawki, pyszny ten klasztor wydźwignął i nadał.

↑ Futor: zagroda na łące, lub pośród lasu, w pewnem oddaleniu od wioski.

P. W.

↑ Toja: u botaników, tojad mordownik.

Własności jego narkotyczne uważa lud pospolity za lekarstwo na smutki.

P. W.

Komu rózgami ojciec zasieczony,

Czyja się panu podobała żona,

Komu najmilsza córka pogwałcona,

Kto w pańskiém za to umierał więzieniu

Dla usług jego przemarnował lata;

Kogo najdroższa boli przez to strata,

Kto chce odemścić te krzywdy, te zbrodnie

I tylko sobie odtąd żyć swobodnie,

↑ Bajrak: lasek zarosły śród wąwozów.

P. W.

↑ Jar: wąwóz.

P. W.

Na ucztę długo tłumionej swobody.

↑ Wojewoda Stempkowski poskromił bunt ukraiński.

Trzeba wyznać, że kary nieustępowały w srogości zbrodniom przestępców; one rozjątrzyły jeszcze bardziej niż przestraszyły lud ukraiński.

↑ Watażka: herszt.

P. W.


text:
Abrewjacje.

Kopczyński w gramatyce swojej powiada: „Znajdują się w pismach polskich skrócenia czyli abrewjacje, tak przez opuszczenie głosek, jako przez zamianę ich na figury”.

Abrewjacją, inaczej abrewjaturą, t. j. skróceniem, nazywano w dawnej sztuce pisania łacińskiego mniej lub więcej znaczne zmniejszenie wyrazu przez opuszczenie jednej lub kilku w nim liter i zastąpienie ich pewnym znakiem.

Głównym powodem podobnego sposobu pisania była dawna drogość pargaminu i papieru, dotkliwa dla ludzi uczonych a niezamożnych, lub szczupłość miejsca na tablicach kamiennych, wreszcie naśladownictwo poprzedników, których zmuszała do abrewjacyi potrzeba.

I tak np. skracano wyraz pater lub mater przez zachowanie pierwszej i ostatniej litery pr, mr i dodanie nad niemi poziomej kreski na znak wyrzutni.

Przy wszechstronnem stosowaniu skróceń za pomocą pewnych stałych zasad i ogólnie pzzyjętych znakow, osiągano niekiedy tak znaczną redukcję, że skrócone pismo było w stosunku do nieskróconego jak 1:5.

Były więc abrewjacje nietylko oszczędnością materjałów piśmiennych ale i czasu, co przed wynalezieniem druku, wobec potrzeby rozpowszechniania pisma za pomocą przepisywań, było względem wielkiej wagi.

W XII i XIII wieku skracanie pisma łacińskiego doszło do najwyższego stopnia; później coraz słabło, tak że w wieku XVII i XVIII w kancellarjach naszych nie używano już skróceń prawie żadnych w łacinie, z nader małymi wyjątkami.

Rozliczne sposoby stosowania skróceń w średniowiecznych pismach łacińskich, a stąd trudność ich odczytywania, stworzyły potrzebę oddzielnej gałęzi nauki, która zowie się dziś paleografją; wiadomości zaś o skróceniach ujęte zostały w oddzielne podręczniki i słowniki, podające w porządku alfabetycznym skrócone wyrazy wraz ze znakami, oraz całkowite ich brzmienia.

W skróceniach odróżniają paleografowie trojakiego rodzaju formy: 1) sygle, 2) noty tyrońskie i 3) właściwe abrewjacje czyli skrócenia albo tytle.

Sygle czyli pojedyńcze litery, zwykle inicjały (initium, początek), które nazwę swą biorą od wyrazów litterae singulares, przedstawiają najprostszy i najdawniejszy typ skrócenia wyrazów przez podanie tylko litery ich pierwszej, początkowej, zwłaszcza w tytułach i nazwiskach osobowych.

Noty tyrońskie użyte były jakoby po raz pierwszy przez Juljusza Tyrona, który był sekretarzem przy Cyceronie.

Skrócenia, przez niego dla pośpiechu w pisaniu wprowadzone, podobne były poniekąd do obecnych znaków stenograficznych.

Właściwe abrewjacje są to znaki skróceń, niekiedy u nas nazywane tytlami, które umieszczone obok wyrazu, na jego początku, końcu albo nad wyrazem, wskazują, jakie litery lub zgłoski zostały w nim opuszczone.

Tytle najważniejsze znane są w liczbie 8-iu: 1) kreska podłużna lub haczykowata nad miejscem opuszczonej w wyrazie litery lub sylaby; 2) znak podobny do siódemki lub pionowego haczyka wskazuje opuszczone re, er, ir; 3) mała dziewiątka u góry znaczy us; 4) znak małej dwójki lub trójki nad wyrazem znaczy ur; 5) znak w kształcie małej piątki oznacza s; 6) znak dziewiątki w szeregu liter wyrazu oznacza cum, cun, com, con; 7) kropka, dwukropek lub haczyk znaczy que, us, est i inne; 8) znak podobny do czwórki znaczy rum.

Wogóle dawne abrewjacje należy uważać za prototyp czyli pierwowzór dzisiejszej stenografii, tylko że gdy dzisiaj mamy kilka ustalonych systemów szybkopisma, to niegdyś w sztuce pisania łacińskiego, poza ogólnie przyjętemi skróceniami, miano jeszcze mnóstwo innych, właściwych różnym czasom, krajom i piszącym.


text:
Cresconius v.

Crisconius, bp afrykański; szczegóły z jego życia, ani nawet stolica, w której był bpem, są nie wiadome.

Wsławił tylko swoje imię w dziejach prawa kanonicznego dziełem: Concordia canonum.

Jest ono przeróbką obu kolekcji Djonizego (ob.), tylko że Cr.

ułożył kanony nie chronologicznie, a według materji, i podzielił na 300 tytułów, z których pierwsze 50 odpowiadają treści 50 kanonów apostolskich.

Wydał ten zbiór kanonów Justellus, w Biblioth. canon.

t. I, append. s. 33...

Ob. Henke, Diss. de Cresconii concordia canonum, Helmstad.

1788 (Opuscula accademica, Lips.

1802 n. 6); Binterim, Epistola canonica II, Mogunt.

1824.

Na czele tej Concordia can., zaraz po przedmowie, umieścił Cr.

pewnego rodzaju rejestr, w którym podaje kolejno materję każdego tytułu i pojedyńcze jego części.

Spis ten znany pod imieniem Breviarum canonum, jest ap.

Justellum, op.

c. razem z Ferranda Breviatio canonum (Paris 1588), jako też w innych przez Justella wydanych zbiorach kanonów, i razem z Concordia canonum, ap.

Migne, Patrol, lat.

t.

88.

X. W. K.