Marcin Majewski 5 SPIS TREŚCI Najważniejsze skróty…………………………………………………………………………8 Bibliografia………………………………………………………………………………..…..9 Wprowadzenie…………………………………………………………………….…………11 ROZDZIAŁ I Ugarit – historia i archeologia………………………………………………………………12 1.

Nazwa i położenie…………………………………………………………………….……12 A) Nazwa…………………………………………………………………………………12 B) Położenie…………………………………………………………………………...…13 C) Stanowiska archeologiczne………………………………………………………...…13 2.

Odkrycie Ugarit……………………………………………………………………….……14 A) Historia odkryć……………………………………………………………………..…14 B) Identyfikacja odkryć……………………………………………………………….…16 3.

Dzieje miasta………………………………………………………………………….……16 A) Warstwy odkryć………………………………………………………………………16 B) Rekonstrukcja historii miasta…………………………………………………………18 C) Szczytowy okres rozwoju…………………………………………………………….19 a) Sytuacja społeczno-ekonomiczna……………………………………………...…19 b) Sytuacja polityczna

…………………………………………………………….…22 c) Ustrój Kanaanu……………………………………………………………………24 d) Królowie Ugarit…………………………………………………………………...24 4.

Ludność miasta………………………………………………………………………….…25 5.

Ugarit a Kanaan……………………………………………………………………………26 6.

Znaleziska……………………………………………………………………………….…27 A) Pozaliterackie (najważniejsze budowle i artefakty)…………………………....……..27 B) Literackie…………………………………………………………………………..…28 C) Odszyfrowanie i tłumaczenie tekstów………………………………….…………….30 ROZDZIAŁ II Ugarit – religia i literatura…………………………………………………………………

.31 7.

Religia Ugarit………………………………………………………………………………31 A) Bogowie………………………………………………………………………………31 B) Ofiary…………………………………………………………………………………32

Ugarit – historia, religia, literatura, język 6 C) Król jako ofiarnik………………………………………………………………..……33 D) Kapłani…………………………………………………………………………..……34 E) Święta…………………………………………………………………………………35 F) Rytuał przymierza………………………………………………………………….…36 8.

Panteon Ugarit…………………………………………………………………………...…37 A) Ogólnie……………………………………………………………………………..…38 B) El…………………………………………………………………………………...…39 C) Aszirat (Aszera w Biblii) ……………………………………………………….……41 D) Baal (Baal w Biblii) ……………

………………………………………………….…43 E) Anat………………………………………………………………………………...…48 F) Jam (Jam w Biblii) ………………………………………………………………...…49 G) Mot (Mot w Biblii) ………………………………………………………………...…51 H) Dagon (Dagon w Biblii) ……………………………………

…………………...……51 I) Asztarte…………………………………………………………………………….…52 J) Pozostałe bóstwa…………………………………………………………………...…53 K) Panteon Ugarit a Stary Testament…………………………………………….………53 9.

Literatura poetycka Ugarit…………………………………………………………………56 A) Publikacja tekstów……………………………………………………………………56 B) Poemat o Aqhacie………………………………………………………………….…57 a) Dane o eposie…………………………………………………………………..…58 b) Treść poematu…………………………………………………………….…

……60 c) Język poematu………………………………………………………………….…62 d) Wspólne toposy dla poematu i ST………………………………………………..65 C) Poemat o Kircie………………………………………………………………….……70 a) Dane o eposie……………………………………………………………………..70 b) Treść poematu……………………………………………………

………….……71 c) Język poematu………………………………………………………………….…74 d) Wspólne toposy dla poematu i ST………………………………………………..76 D) Cykl Baala………………………………………………………………………….....78 a) Mit o walce Baala z Jamem, bogiem morza………………………………………80 b) Mit o budowie pałacu dla Baala na górze Safon……………………………

….…80 c) Mit o walce Baala z Motem, bogiem śmierci………………………………….….83 d) Interpretacja cyklu Baala……………………………………………………….…84 10.

Literatura Ugarit a literatura Starego Testamentu – wnioski…………………………..…84 11.

Wkład odkryć w Ugarit w badania Starego Testamentu………………………………….86 A) Językowe rozjaśnienie trudnych miejsc ST…………………………………………..86 B) Objaśnienia rzeczowe trudnych miejsc ST…………………………………………...87

Marcin Majewski 7 ROZDZIAŁ III Język ugarycki na tle języków semickich……………………………………………….…89 12.

Języki semickie w rodzinie afro-azjatyckiej……………………………………………...89 a) Język egipski……………………………………………………………………….90 b) Języki berberyjskie…………………………………………………………..….…91 c) Języki omockie…………………………………………………………………..…92 d) Języki czadyjskie………………………………………………………………….

.92 e) Języki kuszyckie………………………………………………………………...…93 f) Języki semickie…………………………………………………………………..…93 13.

Protosemicki……………………………………………………………………...……….93 14.

Klasyfikacja języków semickich……………………………………………………….…94 A) Języki północnosemickie…………………………………………………………..…96 a) Paleosyryjski…………………………………………………………………….…96 b) Amorycki………………………………………………………………………..…97 c) Ugarycki………………………………………………………………………...

….97 B) Języki zachodniosemickie…………………………………………………………….98 a) Kananejski (Starokanan.; Hebrajski; Fenicki; Ammonicki; Moabiski; Edomicki)..98 b) Aramejski (Staroaramejski; Aramejski urzędowy (imperialny); Aramejski język literacki; Średnioaramejski; Późnoaramejski)………………………………….……105 15.

Historia pisma……………………………………………………………………...……108 A) Malowidła………………………………………………………………………...…109 B) Pismo piktograficzne……………………………………………………………...…111 C) Pismo ideograficzne (hieroglify, pismo chińskie)………………………………..…111 D) Pismo sznurkowe…………………………………………………………………

…115 E) Pismo sylabiczne………………………………………………………………….…116 F) Alfabet……………………………………………………………………………….116 G) Pismo klinowe…………………………………………………………………...…..122 16.

Alfabet ugarycki………………………………………………………..………………..134 17.

Podstawy języka ugaryckiego…………………………………………………...………135 A) Fonetyka i ortografia ugarycka……………………………………...………………135 B) Najważniejsze cechy gramatyki języka ugaryckiego…………………………..……135 C) ĆWICZENIA……………………………………………………………………..…136 Ekskurs 1.

Egzegeza Psalmu 29………………………………………………………………..

Ekskurs 2.

Egzegeza Pieśni Debory (Sdz 5) …………………………………………………...

Zakończenie……………………………………………………………...…………………140

Ugarit – historia, religia, literatura, język 8 NAJWAŻNIEJSZE SKRÓTY AION Annali dell’Istituto Orientale di Napoli ANET Ancient Near Eastern Teksts Relating to the Old Testament, ed.

J.B. Pritchard, Princeton: Princeton University Press 31969 ANEP Ancient Near East in Pictures Relating to the Old Testament, ed.

J.B. Princeton: Princeton University Press 21960 AOAT Alter Orient und Altes Testament (Neukirchen-Vluyn) BASOR Bulletin of the American Schools of Oriental Research (New Haven) Bib Biblica (Roma) BiOr Bibliotheca Orientali (Leiden) CT Collectanea Theologica (Warszwa) EI Eretz Israel (Jerusalem) IEJ Israel Exploration Journal (Jerusalem) JBL Journal of Biblica Literature (Atlanta) JANES Journal of the Ancient Near Eastern Society of Columbia University (New York) JAOS Journal of the American Oriental Society (New Haven) JNES Journal of Near Eastern Studies (Chicago) JNWSL Journal of North West Semitic Languages (Leiden-Pretoria) JPOS Journal of the Palestine Oriental Society (Jerusalem) JSOT Journal for the Study of the Old Testament (Sheffield) JSS Journal of Semitic Studies (Manchester) OA Oriens Antiquus (Roma) Or

Orientalia (Roma) RB Revue Biblique (Paris) SBLSP Society of Biblical Literature.

Seminar Papers (Missoula) SEL Studi Epigrafici e Linguistici sul Vicino Oriente Antico (Verona) Sem Semitica.

Cahiers publiés par l’Institut d’études sémitiques de l’Université de Paris SMSR Studi e Materiali di Storia delle Religioni (Bologna) UF Ugarit-Forschungen.

Internationales Jahrbuch für die Altertumskunde Syrien-Palästinas (Neukirchen-Vluyn) VT Vetus Testamentum (Leiden) ZA Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiatische Archäologie (Berlin) ZAW Zeitschrift für die Alttestamentliche Wissenschaft (Berlin) Skróty nazw ksiąg biblijnych, pozostałych czasopism, serii wydawniczych i inne – są standardowe (można je znaleźć np. w Encyklopedia Katolicka.

Wykaz Skrótów, opracował J.

Warmiński, Lublin: WN KUL 2010 (wyd.

3 poprawione).

Marcin Majewski 9 BIBLIOGRAFIA Bibliografia ogólna wykorzystana w skrypcie podana zostanie w tym punkcie.

Bibliografia szczegółowa do poszczególnych zagadnień będzie podawana na początku omawianego tematu.

1.

Ugarit Bibliografia polskojęzyczna H. Klengel, Historia starożytnej Syrii, Warszawa 1972; A. Mrozek, Ugarit (Ras Szamra) w 80-lecie odkryć, w: Ł.

Toboła, Cykl Baala z Ugarit (Teksty starożytnej Palestyny i Syrii 1), Kraków – Mogilany: The Enigma Press 2008, 9-32.

Bibliografia obcojęzyczna R. Bordreuil (red.), Une bibliothègue au sud de la ville.

Les textes de la 34e campagne (1973) (Ras- Shamra-Ougarit 7), Paris: Editions Recherche sur les Civilisations 1991; M.D. Coogan, Stories from ancient Canaan, Louisville: Westminster Press 1978; L.R. Fischer, The Claremont Ras Shamra Tablets (Analecta Orientalia 48), Roma: Editrice Pontificio Istituto Biblico 1971; W.M. Schniedewind, J.H. Hunt, A primer on Ugaritic: language, culture, and literature, Cambridge: University Press 2007; W.G.E. Watson, N. Wyatt, J.B. Lloyd (red.), Ugarit: Religion and Culture.

Essays in Honor of Prof. J. C.L. Gibson, Münster: Ugarit Verlag 1996; W.G.E. Watson, N. Wyatt (red.), Handbook of Ugaritic Studies (Handbuch der Orientalistik.

Erste Abteilung 39), Leiden: E.J. Brill 1999; M. Yon, The city of Ugarit at Tell Ras Shamra, Winona Lake: Eisenbrauns 2000; G.D. Young (red.), Ugarit in retrospect: fifty years of Ugarit and Ugaritic, Winona Lake: Eisenbrauns 1981; K.L. Younger (red.), Ugarit at Seventy-Five: proceedings of the Symposium "Ugarit at Seventy-Five”, Winona Lake: Eisenbrauns 2007.

2.

Ugarit a Stary Testament Bibliografia polskojęzyczna J. Chmiel, Ugarit a Stary Testament, CT 71 (2001) 41- 49; E. Dąbrowski, Ras Szamra, w: Podręczna Encyklopedia Biblijna, t. II, Poznań 1959, 431-438; A. Mrozek, Religia Ugaritu w kontekście kultury Kanaanu i Starego Testamentu, w: D. Quirini-Popławska (red.), Religie świata śródziemnomorskiego, Kraków 2006, 15-24; W. Tyloch, Ugarit a Stary Testament, w: „Rocznik Wolnej Myśli”, Warszawa 1961, 124-129; W. Tyloch, Odkrycia w Ugarit a Stary Testament (Prace Orientalistyczne 26), Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 1980; M. Majewski, Ugarycki epos o Aqhacie a Stary Testament (Między Biblią a kulturą 1), w: Biblia w kulturze

świata, red. T. Jelonek, R. Bogacz, Kraków: Wydawnictwo Naukowe UPJP II 2011, s. 41-63.

Bibliografia obcojęzyczna F.M. Cross, Canaanite Myth and Hebrew Epic.

Essays in the History of the Religion of Israel, Cambridge: Harvard University Press 1973; L.R. Fisher, Creation at Ugarit and in the Old Testament, VT 15 (1965) 313–24; L.R. Fischer (red.), Ras Shamra Parallels: The Texts from Ugarit and the Hebrew Bible, t.

I (Analecta Orientalia 49), Roma: Editrice Pontificio Istituto Biblico 1972; t. II (Analecta Orientalia 50), Roma: Editrice Pontificio Istituto Biblico 1975; S. Rummel (red.), Ras Shamra Parallels: The Text from Ugarit and the Hebrew Bible, t. III (Analecta Orientalia 51), Roma: Editrice Pontificio Istituto Biblico 1981; J. Gray, The legacy of Canaan: the Ras Shamra texts and their relevance to the Old Testament, Leiden: E.J. Brill 1957; 21965; H.J. Marsman, Women in Ugarit and Israel: their social and religious position in the Context of the Ancient NearEast, Leiden: E.J. Brill 2003; J.C. de Moor (red.), Intertextuality in Ugarit and Israel, Leiden: E

.J. Brill

Ugarit – historia, religia, literatura, język 10 1998; C. F. Pfeiffer, Ras Shamra and the Bible, Baker 1962; M. Quesnel, Ph. Gruson (red.), La Bible et sa culture, t. I: Ancien Testament, Paris 2000; T. Worden, The Literary Influence of the Ugaritic Fertility Myth on the Old Testament, VT 3 (1953) 273-297; P. Xella, La terra di Baal.

Ugarit e la sua civiltà (Biblioteca di Archeologia), Roma, 1984; E. M. Yamauchi, Tammuz and the Bible, JBL 84 (1965) 283-290.

3.

Język, pismo ugaryckie Bibliografia polskojęzyczna E. Lipiński, Język ugarycki a hebrajszczyzna ksiąg biblijnych, Studia Judaica 11 (2008) 301-307; A.

Tronina, Podstawy gramatyki języka ugaryckiego.

Z dodatkiem wyboru tekstów i słownikiem (Studia Biblica 13), Kielce: Instytut Teologii Biblijnej Verbum 2006.

Bibliografia obcojęzyczna Y. Avishur, Stylistic Studies of Word-Pairs in Biblical and Ancient Semitic Literature (AOAT 210), Neukirchen-Vluyn: Neukirchener Verlag 1984; M. Dahood, Ugaritic-Hebrew philology: marginal notes on recent publications (Biblica et Orientalia 17), Rome: Editrice Pontificio Istituto Biblico 1965; M. Dietrich, O.

Loretz, Zur Ugaritischen Lexikographie (V), UF 4 (1972) 33-35; M.C.A. Korpel, J.M. Oesch (red.), Layout markers in biblical manuscripts and Ugaritic tablets, Assen: Van Gorcum 2005; D. Pardée, Ugaritic and Hebrew poetic parallelism (Supplements to VT 39), Leiden: E.J. Brill 1988.

4.

Bibliografie J.-L.

Cunchillos, La trouvaille épigraphique de l’Ougarit, 2.

Bibliographie, Paris: Recherche sur les Civilisations 1990; M. Dietrich i in., Ugarit-Bibliographie 1921-1971 (AOAT 20), Kevelaer: Butzon und Bercker i Neukirchen-Vluyn: Neukirchener Verlag 1973-1987; Dietrich M., Loretz, O. Analytic Ugaritic bibliography 1972-1988 (AOAT 20/6), Kevelaer: Butzon & Bercker i Neukirchen-Vluyn: Neukirchener Verlag 1996; Pardee D., Ugaritic Bibliography, Archiv für Orientforschung 34 (1987) 366-471.

5.

Konkordancje J.-L.

Cunchillos, J.P. Vita, J.A. Zamora., A concordance of Ugaritic words, t. I-V, Piscataway, NJ: Gorgias Press 2003; Whitaker R.E., A Concordance to the Ugaritic Literature, Cambridge, MA 1972; Young G.D., Concordance of Ugaritic (Analecta Orientalia 36), Roma: Editrice Pontificio Istituto Biblico 1956.

6.

Czasopisma Syria (Paris: Paul Geuthner 1920-) Ugarit-Forschungen.

Internationales Jahrbuch für die Altertumskunde Syrien-Palästinas (Kevelaer: Verlag Butzon & Bercker 1969-).

Pismo ukazuje się nieregularnie.

7.

Serie i periodyki Ugarit Verlag (Münster) ALASPM: Abhandlungen zur Literatur Alt-Syrien-Palästinas und Mesopotamiens AOAT: Alter Orient und Altes Testament AVO: Altertumskunde des Vorderen Orients Eikon: Beiträge zur antiken Bildersprache ELO: Elementa Linguarum Orientis FARG: Forschungen zur Anthropologie und Religionsgeschichte GMTR: Guides to the Mesopotamian Textual Record LOS: Lehrbücher orientalischer Sprachen MARG: Mitteilungen für Anthropologie und Religionsgeschichte UBL: Ugaritisch-Biblische Literatur

Marcin Majewski 11 WPROWADZENIE Odkrycie w 1928 roku na tellu Ras Szamra starożytnego miasta portowego Ugarit otworzyło nowy etap badań nad starożytną Syro-Palestyną (biblijnym Kanaanem) i całym starożytnym Bliskim Wschodem.

Archiwa literackie tego miasta reprezentują jedyny jak dotąd odnaleziony zbiór narodowej prozy i poezji z Syro-Palestyny okresu krótko przedbiblijnego.

Jest to zbiór o unikatowej wartości dla poznania kultury i religii kananejskiej i jako taki stanowi też bardzo ważny materiał dla studiowania szerokiego tła powstania hebrajskiej Biblii.

Ugarit było w II tysiącleciu przed Chr. miejscem handlu, rzemiosła oraz styku kultur różnych stron Bliskiego Wschodu (Syrii, Kanaanu, Mitanni [Hurytów], Mezopotamii, Cypru i wysp Morza Egejskiego, Egiptu i Hetytów).

To niewielkie królestwo posiadało bogatą i znaczącą stolicę.

Militarnie słabe, odgrywało jednak ważną kulturową rolę i wywierało ważki wpływ zwłaszcza w Lewancie, którego część stanowiło1.

Ten wpływ widoczny będzie m.in. w biblijnej literaturze hebrajskiej, zwłaszcza tej najstarszej, z przełomu II i I tysiąclecia i z pierwszej połowy I tysiąclecia przed Chr.

Otóż w literaturze ugaryckiej odnajdziemy pewne tradycje narracyjne i poetyckie, które w nowej formie i odmiennym przesłaniu religijnym znajdą się w historycznej, prorockiej i mądrościowej literaturze Starego Testamentu.

Zrozumienie, w jaki sposób żyją i funkcjonują one w Ugarit, pomoże nam lepiej uchwycić, jakie miejsce, rolę i znaczenie otrzymają one w Biblii hebrajskiej.

Mały eksperyment statystyczny pokazuje, że w egzegezie biblijnej nie możemy się dziś obejść bez bogatych danych dostarczanych przez ugarytologię: w światowym wielotomowym słowniku biblijnym Anchor Bible Dictionary2 słowo Ugarit pojawia się 2386 razy w 441 artykułach, a słowo ugaritic (ugarycki) występuje 1520 w 433 artykułach.

Więc łącznie (bez innych odmian fleksyjnych i słów powiązanych, jak np. Ras Szamra) mamy prawie 4000 wystąpień – a jest to słownik nie ugarytologii, ale biblistyki.

1 Lewant (od wł. levante „wschód”) – pochodzące z języka włoskiego określenie krajów leżących na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego.

Granice Lewantu wyznaczają: Morze Śródziemne, góry Taurus, Mezopotamia, pustynie Półwyspu Arabskiego i Morze Czerwone.

Obszar ten obejmuje takie dzisiejsze państwa jak: Syria, Jordania, Liban, Izrael oraz Autonomia Palestyńska.

W szerszym znaczeniu do Lewantu zalicza się czasem również Azję Mniejszą (Turcja) i Egipt.

2 Freedman D.N. (red.), The Anchor Bible Dictionary, t. I–VI, New York: Doubleday 1992.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 12 ROZDZIAŁ I Ugarit – historia i archeologia 1.

Nazwa i położenie A) Nazwa Ugarit to nazwa starożytnego fenickiego (kananejskiego) miasta-państwa leżącego w Syrii nad Morzem Śródziemnym.

Nazwa określa samo miasto (stolicę), ale także niewielkie królestwo, nad którym rozciągało ono swą dominację3.

W szczytowym okresie rozwoju obejmowało stolicę oraz ok. dziewięćdziesiąt miejscowości.

Ugarit (czasem na j. polski oddawane jako Ugaryt4) to słowo w j. określonym jak ugarycki oznaczające najprawdopodobniej „pole” (ugaryckie ugar).

Nazwa miasta znana była już od połowy trzeciego tysiąclecia.

Pierwsze jej świadectwo zostało znalezione na tabliczce z ok. 2400 r. przed Chr w Ebla5.

Pojawia się też akadyjska forma Ug-ga-ra-atki.

Współcześnie funkcjonująca nazwa miejsca wykopalisk to Ras Szamra.

Samo miejsce odkryć nie miało dokładnie ustalonej nazwy, bowiem nie było miejscowością (wbrew temu, co się czasem spotyka w opracowaniach).

Polska nazwa tego wzgórza jest wzorowana na nazwie użytej w pierwszych relacjach z wykopaliska i nawiązującej do określenia używanego przez miejscową ludność.

Ras Szamra (arab.

“Wzgórze Anyżu”; inni tłumaczą: „Wzgórze Kopru, Główka Kopru” mając na myśli tę samą roślinę6) pochodzi od przyprawy powszechnie występującej na tym terenie.

G. Saadé7 podaje, że arabska nazwa wzgórza w transkrypcji jest odrobinę inna – Ras ech-Chamra (nasze Ras esz-Szamra).

Jednak przyjął się pierwszy wariant, Ras Shamra, od którego pochodzi polski odpowiednik Ras Szamra, i on obecnie 3 Analogicznie do struktury politycznej antycznej Mezopotamii i Grecji, gdzie mamy do czynienia z tak zwanymi polis (gr. πόλις).

Był to typowy ustrój również dla ówczesnego Kanaanu, który składał się z wielu miast-państw rządzonych samodzielnie – zob. np. rozdział Joz 12, który wymienia aż trzydziestu jeden królów kananejskich.

4 Tak np. w encyklopedii internetowej Wikipedia, hasło ‘Ugaryt’ (http://pl.wikipedia.org/wiki/Ugaryt z dnia 10.02.2010).

5 Ebla (obecnie Tell Mardich) – w starożytności miasto w Syrii, ok. 70 km na południowy zachód od Halabu (Aleppo), założone w pierwszej połowie III tysiąclecia p.n.e., jedno z najważniejszych miast starożytnej Syrii.

W roku 1975 odkryto tutaj ok. 15 000 tabliczek zapisanych pismem klinowym zawierających teksty dotyczące religii, handlu, prawodawstwa i stosunków dyplomatycznych w starożytnej Ebli.

6 Anyż/Koper, jako roślina uprawna, charakterystyczny jest właśnie dla wschodnich obszarów basenu Morza Śródziemnego, gdzie zlokalizowane było Ugarit.

To wonne zioło, którego nasion używano do przygotowywania aromatycznych olejków.

7 G. Saadé, Ougarit: Métropole Cananéenne, Beirut 1979, s. 36.

Marcin Majewski 13 powszechnie obowiązuje.

Określenie tell dodawane do nazwy (Tell Ras Szamra) wskazuje na wzgórze odkryć8.

B) Położenie Współrzędne geograficzne Ras Szamra to 35°35´N (północ) 35°45´E (wschód).

Ras Szamra położone jest w Syrii północnej nad Morzem Śródziemnym, zatem Ugarit było miastem nadmorskim, portowym.

Ściślejsza lokalizacja: północne wybrzeże Syrii, ok. 12 km na północ od portowego miasta Latakia9 (starożytna Laodicea ad mare), miasta, które dziś tętni życiem, i ok. 50 km na południe od ujścia Orontesu.

Dziś w tamtym rejonie zbliżają się do siebie granice Syrii, Libanu i Turcji.

Tell znajduje się w niewielkiej odległości (ok. 800 m) od wybrzeża Morza Śródziemnego i ok. 2 km od zatoki i małego portu rybackiego Minet el-Beida (arab.

„Biały Port”, grec.

Leukos limen)10.

Natomiast patrząc z kierunku morza Ugarit leżało wprost naprzeciwko północno-wschodniego cypla Cypru (na szerokości geograficznej północnego cypla Cypru).

C) Stanowiska archeologiczne Po starożytnym Ugarit pozostał dzisiaj duży ziemny kopiec wznoszący się ok. 20 m ponad otaczającą go równinę – wzgórze Ras Szamra.

Cały tell zajmuje powierzchnię ponad 32 hektary11 – jest to więc rozległy teren długości ponad 600 m, szerokość ponad 500.

Ma kształt trapezoidalny o długości większej podstawy ok. 1000 m i szerokości 500 m.

Tell opływają dwa strumyki – jeden obok Minet el-Bejda – łączące się na zachodzie i wpadające do Morza Śródziemnego12.

Tell Ras Szamra to główne stanowisko wykopaliskowe, oprócz niego są jeszcze dwa: „dzielnica portowa” nad zatoką Minet El-Beida oraz oddalone niespełna 5 km od Ugarit i 8 km od Latakii wzgórze Ras Ibn Hani.

W Ras Ibn Hani wykopaliska rozpoczęto w roku 1975.

Na wzgórzu tym odkryto fortyfikacje oraz pałace.

Dane archeologiczne wskazują, że osada zajmowana była prawie nieprzerwanie już od późnego brązu13.

Znalezione monety sugerują, że miejsce było zasiedlone przez helleńskich osadników.

8 Tell (arab.

tell; hebr. tel – wzgórze) oznacza nasyp lub kopiec ukrywający ruiny starożytnego miasta.

9 Inne transkrypcje: el-Lakakije; Lattakijje.

10 Minet El-Beida to ugaryckie Mahadu.

11 A. Mrozek podaje, że ponad 20 hektarów; A. Mrozek, Ugarit (Ras Szamra) – w 80-lecie odkryć, w: Ł.

Toboła, Cykl Baala z Ugarit (Teksty Starożytnej Syrii i Palestyny 1), Kraków: The Enigma Press 2008, s. 9.

12 Tamten rejon obfituje w liczne niewielkie potoki, wpływające do Morza Śródziemnego.

13 Epoka brązu to jedna z epok historycznych, następująca po epoce kamienia, a poprzedzająca epokę żelaza.

Epoka ta ma zróżnicowane ramy czasowe, zależne od terenu występowania.

Najwcześniej w obszarze Morza Egejskiego, w III tysiącleciu p.n.e., wykształciły się ośrodki, w których opanowano umiejętność obróbki metali.

Koniec epoki brązu przypada na lata 1000 przed Chr., kiedy to na Bliskim Wschodzie zaczęły tworzyć się pierwsze państwa.

Przedstawiam uproszczoną tabelę epok prehistorii, gdyż tymi nazwami będę się posługiwać w najbliższych punktach:

Ugarit – historia, religia, literatura, język 14 2.

Odkrycie Ugarit A) Historia odkryć Jak wiele najcenniejszych światowych odkryć archeologicznych, także i to było dziełem przypadku (tak samo np. Qumran, Mari, Nag Hammadi itd.).

Teren Ras Szamra znany był od dawna, ale nie wyróżniał się niczym specjalnym.

Dopiero przypadkowe odkrycia wpłynęły na decyzję Departamentu Archeologicznego w Bejrucie o przystąpieniu do wykopalisk.

Otóż w marcu 1928 roku syryjski rolnik wyznania alauickiego, Mahmed Mella az-Zir, podczas orki w pobliżu zatoki Minet el-Beida, ok. 150 m od brzegu morza, worał się pługiem w wielki kamień.

Kiedy udało mu się go odkopać i podnieść, dostrzegł, że była to płyta nagrobna przykrywająca korytarz wiodący do grobowca.

We wnętrzu znajdowała się ceramika, a niektóre z naczyń były w ogóle nieuszkodzone.

Wieść o tym odkryciu dotarła do ówczesnego dyrektora Service des Antiquités w Bejrucie, prof. Charlsa Virolleauda, który wysłał na miejsce odkrycia swego asystenta L. Albanèse.

Ten zabrał owe znalezione fragmenty ceramiki i poddano je badaniu.

Gdy stwierdzono, że można je zidentyfikować z ceramiką cypryjską i mykeńską późnej epoki brązu (XIV – XIII w p.n.e.), a sam grobowiec datować na XIII w. przed Chr., rozpoczęto przygotowania do ekspedycji archeologicznej.

Przypadkowe odkrycie przyciągnęło specjalistów i rozpoczęto na tym terenie prace wykopaliskowe.

Z polecenia francuskiej Académie des Inscriptions et de Belles Lettres zorganizowano wiosną 192914 roku ekspedycję naukową, której kierownictwo powierzono Claude F.A. Schaefferowi, francuskiemu archeologowi15.

Nikt jeszcze wtedy nie wiedział, do czego tak naprawdę się dokopano.

W pobliżu przypadkowo odkrytego grobowca odsłonięto nekropolię – cmentarzysko.

Zbadano ok. 80 grobowców, prace trwały 5 tygodni.

Ale 9 maja Schaeffer, szef ekspedycji, przerwał prace na terenie nekropolii – doszedł bowiem do słusznego wniosku, że cmentarzysko musi należeć do jakiejś większej, rozwiniętej osady ludzkiej.

Tak oto przeniósł się na sąsiadujący tell znajdujący się ok. 1200 m od nekropolii, a ok. 800 m od zatoki Minet el-Beida – tell Ras esz-Szamra.

Po wstępnych badaniach powierzchni Schaeffer zdecydował 1. epoka kamienia - (ok. 3 mln lat - 3400/2000 p.n.e)  paleolit - (ok. 3 mln lat - ok. 11000 p.n.e.)

 mezolit - (ok. 11000 - ok. 6000 p.n.e.)

 neolit - (ok. 9000 - ok. 3400/2000 p.n.e.)

2. chalkolit/epoka miedzi - (ok. 6000 - ok. 3400/2000 p.n.e.)

3. epoka brązu - (ok. 3400 - ok. 1200/750 p.n.e.)

4. epoka żelaza - (ok. 1200 p.n.e. do starożytności) 14 Rok pierwszych zorganizowanych wykopalisk (1929) stał się, funkcjonującą w literaturze, datą odkryć Ugarit.

15 Zwierzchnik Prehistoric and Gallo-Roman Museum w Strasburgu (1924–33), a potem Museum of National Antiquities w Saint-Germain-en-Laye (1933–56).

Marcin Majewski 15 się przystąpić do prac wykopaliskowych.

Wybór był bardzo trafny, gdyż już na początku znaleziono tu fundamenty wielkiej budowli zniszczonej przez pożar.

Nie upłynął jeszcze tydzień od rozpoczęcia wykopalisk na terenie Ras Szamra, gdy 14 maja 1929 roku w narożniku jednej z komnat pod grubą warstwą popiołu i kamieni znaleziono dużą tablicę glinianą, pokrytą pismem klinowym.

Po niej znaleziono następne, poukładane w małych pakietach na przestrzeni dwóch metrów kw.

Tak pisał po tym odkryciu Schaeffer w swym pierwszym sprawozdaniu: „Zdaniem p. Virolleauda – któremu je przedłożyłem – te tablice reprezentują typ nowego pisma i na razie nie można ich odczytać”.

W dwa dni po odkryciu tej małej biblioteki, odkryto skład broni, a w nim 5 toporków z inskrypcjami, pokrytymi tajemniczym pismem.

Znaleziono też rzadkie fragmenty ceramiki, takie jak w nekropolii, datowane na XIII w.

W następnych latach kontynuowano prace wykopaliskowe.

Corocznie do 1939 odbywały się wiosenne kampanie archeologiczne, w wyniku których dokonano przekopania niemałej części terenu.

Prace przerwała II wojna światowa.

Do 1939 roku przeprowadzono 11 kampanii wykopaliskowych.

Każda z nich przyniosła wielorakie i niezwykłe znaleziska.

Odkryto wiele bardzo cennych pomników przeszłości, a przede wszystkim tekstów o niezwykłym znaczeniu.

Prace wznowiono w 1948 roku i znów dostarczyły one wiele cennych materiałów.

Miedzy innymi to właśnie po wojnie w 1948-1949 znaleziono trzy tabliczki zawierające „alfabet klinowy z Ras Szamra”.

Początkowo prace prowadzili wyłącznie Francuzi – potem dołączyli do nich Włosi.

Jednak aż do końca XX wieku była to francuska ekspedycja archeologiczna.

Pracami kierował przed długi czas C.F.A. Schaeffer: 1929 – 1939 i 1948 – 1969.

Przerwa spowodowana była wojną światową.

Druga przerwa w wykopaliskach miała miejsce w latach siedemdziesiątych, także z powodu wojny (Jom Kipur, 1973 r.).

W latach 1972 – 1974 pracami kierował Henri de Contenson, w latach 1975-1976 Jean-Claude Margueron, a po nim w latach 1978 – 1998 Marguerite Yon.

Od 1999 roku ekspedycja stała się wspólnym przedsięwzięciem syryjsko-francuskim, a kierują nią Yves Calvet i Balsam Jamous.

Prace wykopaliskowe kontynuowane są aż po dziś dzień.

Z dotychczasowych wykopalisk w Ras Szamra wyłoniło się rozległe miasto z jego pałacami, świątyniami, bibliotekami i archiwami, domami, grobowcami, magazynami i zabudowaniami gospodarczymi.

Odkryto groby, świątynie, olbrzymi pałac, statuetki bogów i stele, broń i narzędzia, naczynia i rzeźby z kości słoniowej.

Ale przede wszystkim wydobyto na światło dzienne polityczne i religijne teksty z archiwów starożytnego królestwa Ugarit.

Odkrycia okrzyknięto najbardziej sensacyjnymi znaleziskami archeologicznymi XX w (praktycznie do czasów odkryć w Qumran – 1947 r.)

Wykopaliska aktualnie obejmują trzy stanowiska: wspomniane już wzgórze Ras Szamra, „dzielnicę portową” nad zatoką Minet El-Beida oraz oddalone niespełna 5 km od Ugarit i 8 km od Latakii wzgórze Ras Ibn Hani.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 16 B) Identyfikacja odkrycia Jak wspomniałem, nikt na początku nie wiedział, do czego się dokopano.

Starożytne miasto Ugarit znane było z tekstów z okresu brązu.

Najwcześniejsze świadectwo pochodzi z Ebla (ok. 2200 r. przed Chr.).

O Ugarit mówią też teksty egipskie i dokumenty z archiwum z Mari (XIX i XVIII w. przed Chr.) oraz późniejsze z Alalah i listy z el-Amarna (XVI i XIV w.).

Z tych danych wynikało, że w północnej Syrii, w miejscu bliżej nieokreślonym, istniało niegdyś miasto Ugarit, prowadzące rozległy handel zarówno morski, jak i lądowy.

Ugarit jest tam wymieniane jako ważne fenickie miasto portowe.

Do roku 1928 nie znaleziono jednak i nie zlokalizowano jego miejsca.

I też nie od razu identyfikacja Ras Szamra z Ugarit narzuciła się uwadze uczonych.

Początkowo odkryte osiedle zidentyfikowano z Sumur lub Sapuna, znaleziono bowiem stelę ku czci Baala Sapuna16.

Gdy W.F. Albright (znany archeolog i orientalista) już w 1930 r.

proponował identyfikację odkryć ze starożytnym Ugarit, nie brakowało głosów sceptycznych.

Dalsze jednak poszukiwania potwierdziły tę opinię.

Odkryto bowiem teksty, w których nazwa miasta nie pozostawiała żadnych wątpliwości17.

Identyfikację Ras Szamra z Ugarit potwierdzono jednoznacznie w 1932 roku (po ponad 3 latach wykopalisk), gdy już wielokrotnie w dokumentach odkrytych pojawiała się nazwa Ugarit.

Uczony francuski F.

Thureau-Dangin w szeregu artykułów zamieszczonych w czasopiśmie „Syria” w latach 1932 – 1935 w oparciu o odnalezione teksty uzasadnił hipotezę W.F. Albrighta.

3.

Dzieje miasta A) Warstwy odkryć Na tellu Ras Szamra dokonano wykopu stratygraficznego poprzez kolejne, nakładające się warstwy zasiedlenia.

Wykop ten sięgał aż 17 m głębokości, gdzie odkryto najstarsze pokłady.

Dzięki niemu ujawniono pięć warstw archeologicznych, odpowiadających pięciu kolejnym warstwom osiedlenia.

W każdej z nich odnaleziono ślady obecności człowieka i kolejne poziomy cywilizacyjne.

Badanie warstw wykazało, że Ras Szamra było zamieszkane już w VII tysiącleciu.

W III tysiącleciu osiedliła się tu ludność kananejska, która wykorzystując położenie doprowadziła miasto w II tysiącleciu (XV – XII w.) do wielkiego rozkwitu kulturalnego i handlowego.

Najniższa, najwcześniejsza warstwa, odnaleziona na głębokości 17 m, została oznaczona numerem V. Według danych uzyskanych na podstawie badań izotopem węgla C14 materiał w niej odkryty zalicza się do VII i VI tysiąclecia przed Chr. (warstwa niemalże 16 Nazwa Sapuna pochodzi od góry Sapuna (Safon), mitycznej siedziby Baala.

17 W jednym ze znalezionych tekstów wspomniany jest „Niqmad (Niqmaddu) król Ugairt” (Nqmd mlk Ugrt), a w liście przysłanym do jednego z mieszkańców miasta czytamy: „Niech bogowie Ugarit strzegą cię, bracie mój”.

Marcin Majewski 17 współczesna najdawniejszym osiedlom neolitycznym18 Bliskiego Wschodu).

Warstwa zawierała pozostałości niewielkich fortyfikacji miasta.

Pierwsi osadnicy na tym miejscu nie używali ceramiki (nie odnaleziono żadnych resztek ceramicznych).

Odnaleziono za to kilka małych amuletów w kształcie nagiej kobiety (prymitywne figurki złote lub gliniane), zwykle kojarzone z religią płodności oraz wiele zabytków kultury materialnej, jak narzędzia i broń wykonane z kamienia i z kości oraz szczątki budowli, wskazujące, że samo miejsce mogło być otoczone prymitywnym murem.

Świadczą one o tym, że już wtedy na terenie Ras Szamra znajdowało się ważne osiedle, w którym krzyżowały się różne wpływy.

Warstwa IV (12-16 m poniżej powierzchni) odpowiada okresowi, który archeolodzy określają chalkolitem (epoka miedzio-kamienna) (druga połowa V tysiąclecia przed Chr.).

Tu już odkryto ceramikę, i to wielobarwną, podobną do ceramiki odkrytej na innych miejscach basenu Morza Śródziemnego, przede wszystkim do ceramiki z Cypru, a także z Tell Halâf, leżącego na granicy miedzy Syrią a Turcją.

Warstwa III (obejmuje IV i III tysiąclecie) rozpoczyna się pod koniec chalkolitu (ok.

3500 r. przed Chr.) i obejmuje okres wpływu kultury ubaidzkiej19, który nagle się urywa.

Kultura ubaidzka rozpowszechniła się, jak można przypuszczać, z Mezopotamii.

Warstwa ta czasowo sięga do wczesnego brązu (ok. 3000 r. przed Chr.) i kończy się po pojawianiu się ceramiki „Chirbet Kerak”20.

Badacze znaleźli w tej warstwie ślady zaawansowanych technologicznie przedmiotów z metalu.

Warstwa II zawiera pozostałości datowane mniej więcej na lata 2100 – 1600 przed Chr. (epoka średniego brązu).

Dość powszechne dla tego okresu są artefakty egipskie.

W Ugarit tego okresu kwitło życie miejskie.

W warstwie II odkryto m.in. dwie monumentalne świątynie, z których pierwszą zidentyfikowano jako świątynię Baala, a drugą jako świątynię Ela lub Dagona21.

Zbudowano je prawdopodobnie na miejscu wcześniejszych świątyń.

Odkryto też inskrypcję klinową w języku akadyjskim z czasów pierwszej dynastii babilońskiej (1894-1595 przed Chr.).

W późniejszej fazie tego okresu Ugarit przeżywało schyłek swej świetności, co łączy się z panowaniem Hyksosów w Egipcie (ok. 1750-1200 przed Chr.).

Ostatnia, górna warstwa tellu (I) obejmuje materiał z późnego brązu (1500-1200).

To okres współczesny Nowemu Państwu egipskiemu (XVI do XII w.)22 i okres el-Amarna (XIV w.), a w Biblii okres współczesny epoce patriarchów, Mojżesza (XIV lub XIII w.) oraz sędziów.

Jest to „złoty wiek” rozwoju miasta Ugarit i jego portu Minet el-Beida.

Do tej 18 Neolit (neo – „nowy”, lit – „kamień”) to końcowy, najmłodszy okres epoki kamienia, okres poprzedzający epokę brązu.

Najwcześniej rozpoczął się w obszarach żyznego półksiężyca (Izraela, Syrii, Palestyny) na początku IX tysiąclecia p.n.e., później – około VIII tysiąclecia – na terenach Turcji, Iraku i Iranu.

19 Ubaid – okres kulturowy w Mezopotamii.

20 Rodzaj ceramiki znany również z terenów starożytnej Palestyny (ok. 2500 r. przed Chr.) i stąd zwany też ceramiką kananejską.

21 Co do drugiej świątyni istnieje niepewność, czy była to świątynia Ela czy Dagona.

22 Nowe Państwo (XVI – XI w.) to okres panowania XVIII, XIX i XX dynastii faraonów egipskich (lata 1570-1070 p.n.e.).

Z tego państwa wyszli Hebrajczycy pod wodzą Mojżesza, choć ustalenie konkretnego faraona Exodusu pozostaje hipotetyczne.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 18 warstwy należą (w znakomitej większości) teksty klinowe z Ras Szamra, a także imponujący pałac królewski.

Pałac ten (z XV-XIV w.) należy do największych pałaców z tych czasów.

Okres ten zakończył się nagle, ok. 1200 (lub 1180) r. w związku z wędrówkami „ludów morza”, najeźdźcami z Krety i innych wysp greckich (m.in. Filistynami) na tereny starożytnego Bliskiego Wschodu.

Najazd objął zarówno państwa na wybrzeżu, jak też imperium hetyckie i sięgnął aż po Egipt.

Miasto Ugarit zostało wtedy zniszczone i spalone23.

Być może przetrwało jeszcze przez kilka dziesięcioleci, ale ostatecznie upadło.

Po 1200 r. nie odnotowano żadnego znaczącego okresu zasiedlenia Ras Szamra.

B) Rekonstrukcja historii miasta (na podstawie warstw) Jak wykazały badania pięciu zidentyfikowanych warstw, tell Ras Szamra był zamieszkały od VII tysiąclecia przed Chr., z tego bowiem okresu pochodzą pierwsze ślady zasiedlenia miasta.

W epoce neolitu, który w Syrii i Palestynie był okresem osadnictwa, pojawiły się na nim, obok myśliwych i rybaków, grupy rolnicze.

Badania porównawcze wskazują, że w tym okresie kultura materialna ówczesnych mieszkańców Ugarit oraz ludności zajmującej tereny nadmorskie była taka sama, jak ludzi zamieszkujących ówczesną Syrię wewnętrzną.

Na początku VI tysiąclecia odnotowuje się wprowadzenie nowych sposobów produkcji – zarówno w rolnictwie, zmian w architekturze oraz w wytwarzaniu naczyń.

Późny neolit był dla Ras Szamra okresem znaczącego rozwoju zarówno pod względem postępu technicznego, jak też wzrostu populacji.

Natomiast przejście do okresu chalkolitu (druga połowa V tysiąclecia przed Chr.

– nasza czwarta warstwa) nie było czasem spokoju.

Nastąpiła redukcja populacji oraz przybycie nowych osadników o cechach wschodnich.

To dla tej epoki charakterystyczna jest wspomniana wyżej dekorowana, kolorowa ceramika.

Całe IV tysiąclecie nie było również pomyślne.

Obserwuje się tu nowe elementy wśród ludności tellu i w kulturze tego regionu.

Świadectwa materialne zdają się wskazywać na wpływy Mezopotamii i kultury tego okresu zwanego dla Mezopotamii Ubaid.

Wzmianki w mezopotamskim eposie o Gilgameszu, pozwalające sądzić o zainteresowaniu Mezopotamii wybrzeżem Morza Śródziemnego, później historycznie potwierdzone, zdają się potwierdzać owe ślady.

Kultura ubaidzka rozpowszechniła się, zawdzięczając swój rozwój zastosowaniu miedzi.

Od ok. 3000 r. przed Chr., czyli od początku wczesnego brązu, znacznie poszerza się obszar zajmowany przez ludność Ugarit.

Centrum tellu przybiera charakter miejski z niewielkimi ulicami i strukturami obronnymi.

Ostatnia faza wczesnego brązu to dla Ugarit szybki rozwój metalurgii.

Produkowany brąz służy zarówno do produkcji broni, jak też narzędzi i dekoracji.

23 Być może do zniszczenia miasta oprócz najeźdźców przyczyniło się trzęsienie ziemi.

Marcin Majewski 19 Ok. 2200 r. przed Chr. tell został opuszczony, podobnie jak inne siedliska Bliskiego Wschodu, na okres mniej więcej jednego lub dwóch stuleci.

Miasto na nowo ożyło ok. 2000 r.

przed Chr., czyli u początków średniego brązu, wraz z przybyciem ludności koczowniczej (Amoryci zachodni?), która powoli osiedlała się w Syrii.

Na ugaryckim akropolu osiadła wtedy ludność specjalizująca się w metalurgii, bardziej niż w budownictwie.

Dopiero od roku 1900 zaczyna się nowy okres rozwoju urbanistycznego (1900 do 1650 przed Chr.), który dla Ugarit oznacza połączenie tradycji pochodzących z rejonów nadmorskich z tymi z Syrii wewnętrznej i z Mezopotamii.

Miasto zajmowało wtedy całą powierzchnię wzgórza, posiadało świątynie, pałace i struktury obronne.

Koniec średniego brązu (ok. 1600 przed Chr.)

oraz pierwsza faza późnego brązu pozostają nieznane, ale był to raczej czas niespokojny dla Ugarit.

Miasto zostało częściowo zniszczone i na jakiś czas opuszczone.

C) Szczytowy okres rozwoju J.A. Fine, The Socioeconomic Organization of the Metalworkers During the Late Bronze Period at Ugarit, Chicago: The University of Chicago 1997; M. Heltzer, The Rural Community in Ancient Ugarit.

Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag 1976; M. Heltzer, Private Property in Ugarit, w: A. Archi (red.), Circulation of Goods in Non-Palatial Context in the Ancient Near East (Incunabula Graeca 82), Rome: Edizioni dell''Ateneo 1984, 161-193; P. Vargyas, Stratification sociale à Ugarit, w: M. Heltzer, E. Lipínski (red.), Society and Economy in the Eastern Mediterranean (c.

1500-1000 B.C.)

(OLA 23), Leuven: Peeters 1988, 111-123.

a) Sytuacja społeczno-ekonomiczna Po tych burzliwych okresach w dziejach miasta nadszedł czas największego rozkwitu.

Ugarit w XV, XIV i XIII w. (czasy Mojżesza i Wyjścia) było dobrze prosperującą i znaczącą stolicą.

Miasto wielce się wzbogaciło (głównie dzięki handlowi morskiemu) i nabrało znaczenia.

Zamożność Ugarit przejawiała się w rozbudowie miasta, budowie i wyposażeniu domów, w obszernych magazynach, służących jako składy licznych towarów oraz obfitych darach grobowych znajdujących się w grobowcach.

Wyrazem zamożności był także wielki pałac królewski i jego bogate wyposażenie.

W ruinach pałacu znaleziono liczne przedmioty ze złota, drogich kamieni, kości słoniowej i alabastru.

Innym wyrazem bogactwa miasta były archiwa świadczące o rozległych w tym czasie kontaktach międzynarodowych Ugarit.

Kontakty Ugarit.

Rozległe kontakty Ugarit stawiały je, obok Byblos (też Sydonu i po nim Tyru)24 w rzędzie ważniejszych miast wschodniego wybrzeża Morza Śródziemnego.

24 Byblos, Tyr i Sydon to handlowe porty starożytnej Fenicji.

Miasto Byblos, czyli starożytne Gebel, pod tą nazwą trzy razy wymienione jest w Biblii (Joz 13,5; 1 Krl 5,32 i Ez 27,9).

Był to wielki fenicki ośrodek handlowy, sprowadzano tu papirus z Egiptu.

Gr. byblos oznacza papirus i stąd nazwa nadana miastu prawdopodobnie przez greckich handlarzy, którzy ściągali do Byblos po ten surowiec.

Stąd też nazwa „Biblia” – l. mn. księgi.

To w Byblos, gdzie od 1863 r. prowadzone są prace wykopaliskowe, znaleziono jedną z najstarszych inskrypcji spisanych pismem fenickim.

Odkryto tu też ok. 10 inskrypcji spisanych tajemniczym pismem pseudohieroglificznym.

Inskrypcje te na podstawie danych archeologicznych datuje się na okres 1750 – 1500 przed Chr.

E. Dhorme ustalił, że jest to pismo sylabiczne i że zapisywano nim dawny język kananejski.

Jednak jego próba odczytania tego pisma nie została uznana przez uczonych za udaną i nie została przyjęta.

Szerzej zob. M. Majewski, Fenicki - język Byblos, Tyru i Sydonu w czasach biblijnych, w: Biblia w kulturze świata, red. T. Jelonek, R. Bogacz, Kraków: Wydawnictwo Naukowe UPJP II 2011, s. 119-141.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 20 Ugarit utrzymywało przede wszystkim bliskie stosunki i ścisłe związki ekonomiczne i kulturalne oraz polityczne z różnymi miastami środkowej Syrii, Fenicji i Palestyny, czyli m.in. z wymienionymi miastami.

W mieście istniały liczne warsztaty tkackie, w których wytwarzano m.in. słynną fenicką purpurę.

O kontaktach Ugarit z Mezopotamią, a szczególnie z królestwem Mari, świadczą dokumenty pochodzące z archiwów tego miasta, leżącego w dolinie Eufratu.

Wspomina się w nim niejednokrotnie o Ugarit.

Zachował się miedzy innymi tekst, w którym władca Ugarit zwraca się poprzez pośrednika do Zimrilima, króla Mari, z prośbą o pozwolenie mu zobaczenia jego pałacu, który uważano wtedy za jedne z cudów architektury ówczesnego świata.

O kontaktach z Mezopotamią świadczy też list asyryjskiego księcia imieniem Belubur do ugaryckiego króla Ilumilku25.

Ponadto miasto utrzymywało ożywione kontakty z wyspami Morza Egejskiego26 i Morza Śródziemnego, jak Kreta (wymieniana w tekstach ugaryckich jako kptr, czyli Kaftor – którą to nazwę znamy też ze Starego Testamentu kaftôr27), Rodos i niezbyt odległy Cypr (skąd sprawdzano głównie miedź).

Import miedzi z Cypru umożliwił rozwój przemysłu metalowego w Ugarit i wyrób przedmiotów z brązu, z czego miasto słynęło.

Wyrabiano tu ozdoby, narzędzia i broń oraz przedmioty codziennego użytku.

O żywych kontaktach ze światem egejskim (także jeszcze z wcześniejszego okresu) świadczą odnalezione ceramika i różne przedmioty typu egejskiego, cypryjskiego i mykeńskiego, znajdowane głównie w grobowcach, w których architekturze także widać wpływy minojskie i mykeńskie.

Grobowce proweniencji mykeńskiej w Ugarit świadczą o pewnej (może znacznej) liczbie ludności mykeńskiej zamieszkującej Ras Szamra.

Ugarit miało też kontakty z Egiptem i państwem Hetytów.

O kontaktach z Egiptem tego okresu świadczą listy z el-Amarna (epoka el-Amarna odpowiada właśnie ostatniej epoce Ugarit).

W korespondencji faraonów z królami miast-państw Syrii i Palestyny nie tylko wielokrotnie wspomina się Ugarit, ale także zachowały się listy Ammisztamru I, króla Ugarit, wysłane do Egiptu.

W jednym z listów król Ugarit zapewnia faraona Amenhotepa II o swej wierności i prosi go o pomoc.

Potwierdza to fakt, że Ugarit nie było znaczącą potęgą militarną.

To niewielkie królestwo z bogatą stolicą nawet w okresie swego rozkwitu było królestwem mniejszym od sąsiedniego Amurru28 i słabszym od hetyckiego Karkemisz.

Król 25 Odpowiednikiem tego imienia w Biblii jest hebr.

Elimelek (mój Bóg jest Królem!), bohater z Księgi Rut.

O królach Ugarit powiemy niżej.

26 Morze pomiędzy Grecją a Turcją, obfitujące w liczne wyspy.

Stąd wywodziły się starożytne „ludy morza”.

27 Również trzy razy (jak Byblos pod nazwą Gebel) występuje Kreta pod nazwą Kaftor w Starym Testamencie: Pwt 2,23; Jr 47,4 (Nadszedł bowiem dzień, by zniszczyć wszystkich Filistynów.

I wytępię wszystkie niedobitki, mogące nieść pomoc dla Tyru i Sydonu.

Pan zniszczy naprawdę Filistynów, pozostałość z wyspy Kaftor) oraz Am 9,7 (Czyż nie jesteście dla Mnie jak Kuszyci wy, synowie Izraela? - wyrocznia Pana.

Czyż Izraela nie wyprowadziłem z ziemi egipskiej jak Filistynów z Kaftor, a z Kir - Aramejczyków?).

28 Amurru (akad. „ludzie z Zachodu”) to nasi Amoryci – starożytny zachodniosemicki lud koczowniczy, pokrewny Kananejczykom, odnotowany już w tekstach sumeryjskich i akadyjskich w III tysiącleciu p.n.e., jako lud "Amurru".

Zawładnął on Mezopotamią i uzyskał przewagę na całym Bliskim Wschodzie w II tysiącleciu

Marcin Majewski 21 ugarycki w powyższym liście prosi faraona prawdopodobnie o pomoc właśnie przeciw państwu Amurru, które przez pewien czas zagrażało Ugarit – tak, jak zagrażało niedługo potem Izraelitom wchodzącym do Kanaanu (zob. np. cytaty przypisu 28).

Wskazywałoby to, że Ugarit uznawało wówczas zwierzchność polityczną Egiptu.

Samo miasto zajmowało teren ok. 25 hektarów (czyli teren niemal całego tellu) i dominowało nad terytorium o powierzchni ok. 2000 km kw. (czyli porównywalnym do naszego średniego powiatu).

Nad miastem górował akropol z terenem świątynnym, a w zachodniej części miasta dominował pałac królewski.

Kilka budowli tego okresu wydaje się mieć szczególne znaczenie.

Są to pałac królewski, świątynia Baala i świątynia Ela (lub Dagona) oraz brama.

Ponadto w północno-zachodniej części miasta znajdowało się huryckie sanktuarium.

Fortyfikacje miały kluczowe znaczenie na terenie płaskim, przylegającym do morza, gdzie najłatwiej dostać się było najeźdźcom.

Dwa niewielkie potoki opływające miasto nie dawały odpowiedniego zabezpieczenia.

Już w okresie średniego brązu Ugarit było otoczone wałami.

Podobnie było w okresie późnego brązu.

Niewiele z tych struktur pozostało do naszych czasów, w trakcie wykopalisk odnaleziono tylko nieliczne ich ślady.

Strategiczne znaczenie posiadały bramy, jedyna dobrze nam znana znajdowała się w pobliżu kompleksu pałacowego.

Ale nie była raczej głównym wejściem do miasta, trudno sobie bowiem wyobrazić, że przez nią do miasta wchodziły karawany oraz transport towarów z portu (zbyt wąska).

Taka brama mogła znajdować się od południa.

Rzemieślnictwo i handel nie były jedynymi zajęciami mieszkańców tellu.

Położenie miasta, które obejmowało nadmorskie niziny, oraz łagodny klimat stwarzały sprzyjające warunki dla rozwoju rolnictwa i hodowli.

Uprawiano zboża (pszenica, jęczmień i proso) oraz rośliny przemysłowe (len).

Tereny rolnicze wokół miasta dostarczały różnych produktów rolnych, np. oliwy, zboża.

Tereny górzyste wykorzystywano dla zakładania sadów i winnic, stosując tarasowy system uprawy roli.

Wielkie znaczenie dla miasta miała żegluga morska i handel morski; potwierdzają to odkryte w świątyni Baala kotwice wotywne.

Ludność tego państewka w okresie rozkwitu szacuje się na 35 – 40 tys. Odbicie tego gospodarczego rozkwitu i zarazem struktury społecznej znajdujemy w odkrytych dokumentach, gdzie obok spisów osób wysoko postawionych w hierarchii państwowej: urzędników dworu znajdują się spisy ludzi zamożnych, często właścicieli majątków ziemskich, spisy kupców, rzemieślników, kapłanów i żołnierzy oraz spisy osób według miast i wsi należących do królestwa oraz według ich przynależności do różnych korporacji.

Istniała też w Ugarit warstwa niewolników.

Miasto było nie tylko ważnym p.n.e.

Amoryci wielokrotnie wspominani są w Biblii (gł. w tzw. dziele deuteronomistycznym Joz – 2 Krl), np. Joz 24,11: Przeprawiliście się następnie przez Jordan i przyszliście do Jerycha.

Mieszkańcy Jerycha walczyli z wami, a również Amoryci, Peryzzyci, Kananejczycy, Chetyci, Girgaszyci, Chiwwici i Jebusyci, lecz wydałem ich w wasze ręce (często właśnie w takiej sekwencji z innymi ludami tych terenów) lub Joz 10,5: Połączyło się więc pięciu królów amoryckich: król Jerozolimy, król Hebronu, król Jarmutu, król Lakisz i król Eglonu - oni i całe ich wojsko oblegli Gibeon i uderzyli na nie.

Niektórzy badacze własnie wśród Amorytów szukają protoplastów Hebrajczyków.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 22 ośrodkiem gospodarczym, ale także kulturowym – spotykamy w nim bowiem wszystkie kultury ówczesnego świata29.

Prawdopodobnie około 1360 roku pożar w mieście przerwał na pewnie czas okres pomyślności.

Nie był on następstwem jakiegoś najazdu, lecz prawdopodobnie trzęsienia ziemi.

Ogień zniszczył archiwa znajdujące się w pałacu, gdyż dokumentu sprzed tego okresu nie przetrwały.

Zachowały się natomiast archiwa, których początek można datować na dobę panowania króla Niqmaddu II (ok. 1360 – 1330 przed Chr.)30.

b) Sytuacja polityczna Pomyślność i bogactwo miasta sprawiały, że niejednokrotnie było ono terenem zakusów różnych sił.

Ugarit było centrum administracyjnym niewielkiego królestwa, które przeżywało w tym okresie różne trudności polityczne.

Choć ekonomicznie dobrze prosperowało, to militarnie było słabe.

W okresie 1550 – 1350 podlegało Egiptowi i Mitanni (czyli Hurytom).

O wpływach Hurytów świadczą znaleziska (imiona, teksty, własna świątynia), wskazujące na znaczny element hurycki w mieście.

Jednak mocniej zaznaczyło się zwierzchnictwo Egiptu.

Okres rozkwitu Ugarit odpowiada czasom Nowego Państwa egipskiego31.

I rzeczywiście Ugarit, podobnie jak inne miasta-państwa Syrii i Palestyny, znalazło się w strefie wpływów Egiptu (zwłaszcza za XVIII dynastii: XVI – XIV w.).

Prawdopodobnie od tego okresu Egipt prowadził politykę przymierza z miastami-państwami Syrii.

Przymierza te niejednokrotnie pieczętowano małżeństwami dynastycznymi – czego również potwierdzenie i przykład mamy w Biblii, w historii króla Salomona32.

Przykładem takich wpływów egipskich w Ugarit może być nagrobna stela Senusereta-Ankha, wysokiego urzędnika egipskiego, w otoczeniu dwóch żon (być może ugaryckich), a także liczne skarabeusze odnalezione na tellu.

Następnie w latach 1350 – 1200 królestwo podlegało imperium hetyckiemu.

Zmiana nastąpiła za panowania wspomnianego króla Niqmaddu II ok. 1355 r.

Był to czas szybkiego schyłku imperium Egiptu33 i jeszcze szybszej ingerencji hetyckiej w Syrii.

Miasto 29 To zdanie Charlsa Virolleauda należałoby zawęzić do świata bliskowschodniego.

30 Inni: ok. 1370 – 1335 przed Chr.

31 Zob.

przypis 23.

32 Salomon już w pierwszych latach rządów zawarł sojusz z faraonem egipskim, żeniąc się z jego córką, o czym mówi 1 Krl 3,1: Salomon spowinowacił się (został zięciem-MM) z faraonem, królem egipskim, gdyż wziął za żonę córkę faraona i sprowadził ją do Miasta Dawidowego, zanim dokończył budowy swego pałacu oraz Świątyni Pańskiej jako też murów okalających Jerozolimę.

Faraonem tym był prawdopodobnie Sjamon albo jego następca Psusennes II z XXI dynastii.

W posagu egipska żona Salomona wniosła mu miasto Gezer (1 Krl 9,16: Faraon, król egipski, niegdyś nadciągnął i zdobywszy Gezer spalił je, a Kananejczyków zamieszkujących to miasto wytępił.

Później dał je w posagu swej córce, żonie Salomona).

Córka faraona musiała posiadać miejsce szczególne pośród innych jego żon – wynikało to z pozycji jej ojca.

W Biblii zaznaczone zostaje to w ten sposób, iż o niej jedynej mowa jest w liczbie pojedynczej, podczas gdy inne żony traktowane są jako grupa.

Wspominana jest najczęściej (por. 1 Krl 9,16 i 24; 11,1).

Poza tym to dla niej Salomon kazał wznieść oddzielny pałac (7,8).

Ale jej imię pozostaje przed nami ukryte.

33 Być może ten niepomyślny dla Egiptu czas wykorzystali także Hebrajczycy, uchodząc z tego państwa na wschód, w kierunku Kanaanu.

Marcin Majewski 23 prawdopodobnie samo zmieniło orientację polityczną i dobrowolnie poddało się zwierzchności imperium hetyckiego.

Podstawą prawną przyszłych stosunków stał się traktat Niqmaddu II z Suppiluliumą, królem Hetytów.

Taka sytuacja podporządkowania małych miast-państw, starożytnego Wschodu wielkim imperiom, jak już zauważyliśmy, zdarzała się bardzo często.

Zapewniwszy sobie spokój w dziedzinie stosunków politycznych i w płaszczyźnie wojskowej, królestwo Ugarit mogło odtąd bez przeszkód zajmować się sprawami swoich stosunków handlowych zarówno w ramach państwa hetyckiego, jak i poza nim.

Nie wydaje się bowiem, że zwierzchność hetycka była bardziej uciążliwa od egipskiej, gdyż i w tym czasie miasto-państwo Ugarit zachowało swą pełną autonomię.

Niqmaddu oprócz zasług politycznych położył wielkie zasługi dla życia kulturalnego i artystycznego miasta.

Za jego czasów odbudowano po pożarze pałac królewski w imponującej formie, co ukazały prace wykopaliskowe.

Ponadto wtedy także przepisano, a może i napisano liczne teksty mitologiczne i kultowe, świadczące o bogactwie i wysokim poziomie ugaryckiej literatury.

Hetyci utrzymywali kontrolę polityczną i wojskową nad północną Syrią, wykorzystując podległe państewka do ściągania trybutów, opłat i danin.

Szanowali jednak miejscowe zwyczaje i nie narzucali swojej kultury, sztuki czy religii.

Zarazem wprowadzali swą polityką elementy spokoju i stabilizacji.

Sytuacja ta utrzymała się aż do ok. 1200 r.

Duża bitwa pod Kadesz nad Orontesem (1285 przed Chr.), w której starły się wojska egipskie z hetyckimi walczące o wpływy polityczne w Syrii, nie zmieniła tego stanu34.

Dziejom Ugarit położył kres najazd „ludów morza”.

„Ludy morza” to określenie wymyślone przez archeologa Gastona Maspero, określające zbiorowo indoeuropejskie ludy egejskie, które pod koniec XIII w. przed Chr. ruszyły z basenu Morza Egejskiego na podbój Bliskiego Wschodu.

W tekstach egipskich na ich określenie spotykamy termin perasata.

Dla nas są one ważne, gdyż wśród nich są także biblijni Filistyni, odwieczni wrogowie Izraela, z którymi walczył Samson oraz Izraelici za czasów Samuela.

Inskrypcje egipskie wymieniają, jakie ludy składają się na perasata i wśród nich właśnie Pulesati (czyli Filistyni) to jedyna pewna identyfikacja.

Ludy te uderzyły na wschodnie wybrzeże Morza Śródziemnego, potem ruszyły na Egipt, skąd odparte przez Ramzesa III (w 1190 r. przed Chr.) skierowały się ponownie na północ i na wschód35, rozlewając się nie tylko na terenach przybrzeżnych Morza Śródziemnego, ale dotarły daleko w głąb Azji Mniejszej.

Spustoszyły i zniszczyły szereg miast nadmorskich Kanaanu (jak Ugarit, Byblos, Sydon i inne), zakładając nieraz na ich gruzach własne miasta i państwa.

Przyczyniły się także do upadku Hetytów.

Zburzone miasta zniknęły z widowni dziejów – i dopiero w XX w., w czasach współczesnych, ekspedycje archeologiczne w różne miejsca Bliskiego Wschodu odsłoniły ich życie, bogactwo i wspaniała kulturę.

34 Co ciekawe, każda z walczących stron w swych dokumentach chełpi się, że w bitwie tej odniosła zwycięstwo.

Jest to dobry przykład tego, że historiografia starożytna mocno różni się w podejściu do faktów od nam współczesnej.

35 Jest to czas sędziów, między którymi Samson zawzięcie walczył z Filistynami.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 24 c) Ustrój Kanaanu W przeciwieństwie do Egiptu, Mezopotamii w pewnych okresach lub Azji Mniejszej, wczesne ludy Kanaanu nie posiadały jednego władcy, którego panowanie rozciągałoby się na cały kraj.

Kananejczycy nigdy nie wydali słynnego wodza ani króla.

Każdym z miast tamtego terenu rządził kto inny.

Badania potwierdziły, że na terenie Syrii i Palestyny istniały w starożytności niewielkie państwa, których ośrodkami były zazwyczaj ważniejsze miasta36.

Władzę nad całym Kanaanem miało zgromadzenie władców wszystkich miast37.

Kanaan składał się z kilku miast-państw samowładnych i w pewnym sensie samowystarczalnych.

Król, a raczej władca panował nad każdym z nich.

Zwróciłem wyżej uwagę, że w Księdze Jozuego w 12 rozdziale wymieniono aż 31 królów, z którymi walczyli Izraelici, zdobywając Kanaan – co potwierdza fakt dużego rozdrobnienia państewek Kanaanu.

Nic dziwnego, że nie stanowiły wielkiej siły militarnej i w całym niemal II tysiącleciu przed Chr. podlegały bądź Egiptowi, bądź Hetytom.

d) Królowie Ugarit Historykom trudno jest ustalić, kto i kiedy założył królewską dynastię w Ugarit.

Pierwsza chronologicznie wskazówka w tej kwestii to pieczęć z inskrypcją „Jakarum, syn Niqmaddu, króla Ugarit”.

Pieczęć ta pochodzi prawdopodobnie z XIX w. przed Chr.

Następne stulecia pozostają nieustalone.

Można jednak prześledzić władców od XIV w. przed Chr. aż do momentu zniszczenia miasta (XII/XI w.).

Oto ostatni królowie Ugarit: 1.

Ammisztamru I 2.

Niqmaddu II 3.

Ar Kalba 4.

Niqmepa 5.

Ammisztamru II 6.

Ibiranu 7.

Niqmaddu III 8.

Hammurapi Przynajmniej pierwszy z nich był wiernym wasalem Egiptu i pisywał regularne listy do tego kraju, o czym wspomniałem wyżej (jego listy odnaleziono w el-Amarna).

Za czasów drugiego, jak również powiedzieliśmy, sytuacja się zmieniła.

Niqmaddu wypowiada wierność egipskiemu faraonowi Echnatonowi, stając po stronie króla Hetytów.

Ammisztamru II, piąty z kolei król na liście, był synem Niqmepy – czwartego króla.

Władcę tego zapamiętano z tekstu 36 Starożytna Pieśń Debory (Sdz 5) potwierdzą tę sytuację: różne pokolenia Izraelskie osiadłe już w Kanaanie nie są zjednoczone i jednomyślne.

Pieśń sławi zwycięstwo Izraelitów, podkreślając wielką wartość zjednoczenia pokoleń.

37 Stąd też tytuł Jabina z Sdz 4 „król Kananu” nie wydaje się tu zgodny z prawdą historyczną, podobnie jak same umieszczenie tej postaci w Sdz 4 – postać pochodzi z Sdz 11.

Zob.

M. Majewski, Fenicki - język Byblos, Arwad, Tyru i Sydonu w czasach biblijnych, w: Biblia w kulturze świata, red. T. Jelonek, R. Bogacz, Kraków: Wydawnictwo Naukowe UPJP II 2011, s. 119-141.

Marcin Majewski 25 opisującego jego małżeństwo i rozwód z żoną, która okazała się cudzołożnicą.

Hetyci zmusili Ammisztamru II i jego syna, kolejnego króla, Ibiranu, do przekazania pieniędzy i wysłania wojsk, by wesprzeć Hetytów w walce z nowym przeciwnikiem – Asyryjczykami.

Panowanie dwóch ostatnich królów Ugarit, Niqmaddu III i Hammurapiego, było krótkie i pozbawione znaczenia.

4.

Ludność miasta Odnalezione na tellu imiona i teksty (przynależące do różnych języków i grup etnicznych) wskazują na zróżnicowanie ludności w Ugarit.

Populacja miasta pod względem etnicznym nie była jednolita.

Ludność hurycka stanowiła nie małą jej cześć, może nawet 10 procent.

Świadczą o tym, jak wspomniałem wyżej, imiona i teksty huryckie, jak też kult sprawowany w języku huryckim we własnej świątyni z odrębnym personelem świątynnym.

Nas jednak interesuje autochtoniczna ludność Ugarit, posługująca się językiem i pismem ugaryckim.

Nie do końca rozwiązanym problemem pozostaje pytanie, do której grupy Semitów należy zaliczyć tych „rdzennych” mieszkańców Ugarit.

Na początku epoki średniego brązu (około 2000 przed Chr.) datuje się w tamtejszych źródłach przybycie na tereny Mezopotamii ludności określanej akadyjskim terminem Amurru (sum.

MAR.TU), czyli Amorytów38.

W tym samym czasie następują zmiany ludnościowe w Syrii, co może wskazywać, że i tam dociera nowa fala ludności.

W Ugarit wiąże się to z nowym osadnictwem na tellu oraz z budową miasta z murami i pałacem w ramach drugiej fali urbanizacji.

Przybyła ludność należy do Semitów zachodnich, ale dokładniejsze jej określenie jest, póki co, niemożliwe.

Pewnym uproszczeniem jest sugestia, że nowa fala ludności semickiej dała początek fenomenom kulturowym, które w Mezopotamii określane są jako amoryckie, a na zachodzie – czyli w Syrii i Palestynie – jako kananejskie.

Te określenia nie przesądzają o przynależności etnicznej czy językowej mieszkańców Ugarit.

Po okresie opuszczenia miasto znowu zostaje odbudowane w XVI w. przed Chr. i rozpoczyna się jego ostatni, najbogatszy okres, zakończony zniszczeniem i opuszczeniem tellu.

Terytorium miasta w późnym brązie zamieszkiwali w pierwszym rzędzie Semici należący do grupy zachodniej – obejmującej swym zasięgiem tereny współczesnej Syrii, Libanu, Izraela, Jordanii oraz Autonomii Palestyńskiej.

Semitów zamieszkujących Bliski Wschód dzieli się na wschodnich i zachodnich (podobnie języki, jakimi się posługiwali).

Do pierwszej przynależeli posługujący się językiem akadyjskim Asyryjczycy i Babilończycy.

Semitów zachodnich dzieli się na podgrupę południową i północną.

Do podgrupy południowej zalicza się Arabów i Etiopczyków, zaś do północnej należą Aramejczycy i Kananejczycy.

Do tych ostatnich z punktu widzenia językowego przynależą Hebrajczycy, Fenicjanie, Punijczycy, Moabici, Edomici.

Analiza języka ugaryckiego pozwoliła przypisać go do tej właśnie grupy – grupy semickiej północno-zachodniej (podział tradycyjny j.

semickich).

Nie ma jednak jednomyślności, czy należy go uznać za język z podgrupy 38 Zob.

przypis 29.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 26 kananejskiej.

Ważne pytanie, czy ludność Ugarit można utożsamiać z biblijnymi Kananjeczykami, potraktuję osobno i spróbuję odpowiedzieć na nie w kolejnym punkcie.

5.

Ugarit a Kanaan P.C. Craigie, Ugarit, Canaan, and Israel, Tyndale Bulletin 34 (1983) 145-167; J. Day, Canaan, Religion of, w: The Anchor Bible Dictionary, New York 1992, t. I, s. 831; A. Mrozek, Między Ugaritem a Starym Testamentem, Przegląd Powszechny 7-8 (1019-1020) (2006) 79; E. Lipiński, Język ugarycki a hebrajszczyzna ksiąg biblijnych, Studia Judaica 11 (2008) 301-307.

Czy Ugarit jest miastem kananejskim i czy mieszkańców miasta zaliczamy do Kananejczyków?

Czy teksty z Ugarit są tekstami kananejskimi a język językiem Kanaanu?

Mieszkańcy Ugarit nie nazywali samych siebie Kananejczykami.

W jednym z tekstów ugaryckich mówi się o przybyciu do miasta pewnego Kananejczyka – to jednak nie jest wystarczający argument, aby nie zaliczyć mieszkańców Ugarit do grupy określanej jako Kananejczycy.

Język ugarycki świadczy raczej za przynależnością do nurtu kananejskiego, choć zawiera pewne cechy wyróżniające go od typowych języków semickich.

Traktuje się go czasem jako osobną grupę języków semickich, choć to podejście też bywa krytykowane w słowach, że wyodrębnia się osobną grupę tylko dla jednego języka.

Szerzej zarysuje ten temat omawiając języki semickie i na ich tle j. ugarycki.

Królestwo Ugarit było położone około 125 km na północ od historycznych krańców Kanaanu.

Nie jest wspomniane w Biblii przy wyliczaniu miast czy królów Kanaanu.

Nie sposób więc zaliczyć Ugarit bezpośrednio do kananejskich miast, a j. ugaryckiego do wprost do „języków Kanaanu, obok fenickiego, hebrajskiego i innych”39.

Część autorów piszących o Ugarit wypowiada się o mieście jako o części Kanaanu, zarówno pod względem terytorialnym, jak i kulturowym.

Jednak, jak zaznaczyłem, kwestia ta wymaga sprostowania, bądź raczej uściślenia, które ująłbym tak: Choć Ugarit pod względem położenia nie stanowi obszaru ściśle należącego do biblijnego Kanaanu, to jednak przynależy do kultury kananejskiej i przez to jest również do pewnego stopnia reprezentatywny dla kananejskiej religii40.

„Można postawić i przyjąć tezę o pewnej jedności kulturowej obejmującej całe terytorium syryjsko-palestyńskie.

Przemawia za tym wspólnota językowa.

Kto czyta w oryginale hebrajskie teksty biblĳne i sięga po tabliczki z Ugarit, zadziwia się, widząc bliskość językową i podobieństwo motywów.

Do tego dochodzi jeszcze aspekt religĳny.

I znów zaskakują podobne zwroty i idee.

A trzeba pamiętać, że przecież Biblia jest świadectwem religii monoteistycznej, a Ugarit i kultura kananejska to przecież politeizm.

Należy uzupełnić te elementy jeszcze jednym – literackim.

Nie znamy innych tekstów kananejskich, nie wiemy, 39 Zacytowana opinia ks. prof. A. Troniny (Podstawy gramatyki języka ugaryckiego (Studia Biblica 13), Kielce: Instytut Teologii Biblijnej Verbum 2006, s. 9) wymaga sprostowania.

40 Por. A. Mrozek, Między Ugaritem a Starym Testamentem, Przegląd Powszechny 7-8 (1019-1020) (2006), s. 79.

Marcin Majewski 27 czy pewne tradycje zostały zapisane.

Co zaskakuje, to podobieństwo kompozycyjne między poetyką ugarycką a poetyką biblĳną, w szczególności tą najstarszą.

Jeśli zatem Ugarit i Izrael tak wiele dzieliło – dzielił czas, miejsce geograficzne, forma religii – to z czego wynikają te podobieństwa?

Ano z tego, że oba czerpią z tej samej szeroko pojętej kultury kananejskiej”41.

6.

Znaleziska A) Pozaliterackie (najważniejsze budowle i artefakty) Na południowej części tellu odkryto imponujący pałac królewski z 67 salami i korytarzami.

Rezydencja miała wymiary 119 m na 82 m.

Pałac ten pochodzi z XV-XIV w. i należy do największych pałaców z tych czasów.

Z ruin pałacu wydobyto wiele cennych przedmiotów: przede wszystkim pięć archiwów z tekstami, liczne przedmiot ze złota, drogich kamieni, kości słoniowej i alabastru.

W warstwie II odkryto m.in. dwie monumentalne świątynie, które na podstawie zachowanych rzeźb zidentyfikowano jako świątynie Baala i jego ojca Dagona (lub Ela).

Zbudowano je prawdopodobnie na miejscu wcześniejszych świątyń.

Przypominały one świątynię wzniesioną przez Salomona (a więc budowlę typu Langbau42).

Obydwie kananejskie budowle posiadały sale, które mogły być wykorzystywane jak Miejsce Święte i Święte Świętych świątyni Salomona.

Odnaleziono także ruiny innych budowli.

Niektóre z nich mieściły biblioteki, w których zachowało się wiele tekstów.

Inne wykopaliska odsłoniły dzielnice mieszkalne, fortyfikacje, grobowce i dzielnicę portową.

Badacze ustalili, że wielu mieszkańców Ugarit umieszczało komory grobowe wprost pod domami.

Zidentyfikowano kanały, które doprowadzały wodę z powierzchni do komór grobowych.

Niektórzy uczeni są zdania, że kanałów tych używano do składania ofiar dla zmarłych.

Badacze odnaleźli również kamienne dzbany o wysokości ponad 1 m oraz kilka pięknych złotych naczyń, z pewnością będących dziełem zawodowych rzemieślników.

Na jednej z mis wyryto obraz myśliwego w rydwanie, mierzącego z łuku do gazel i bawołów (być może jest to Aqhat ze sławnego poematu o tym myśliwym).

41 A. Mrozek, Między Ugaritem, s. 80.

42 Spośród czterech typów starożytnych budowli świątynnych (1. podłużny Langbau: prostokąt z centralnym wejściem na krótszym boku, 2. szeroki Breitraum: prostokąt z centralnym wejściem na dłuższym boku, 3. na złamanej osi Knickasche; Herdhaus: prostokąt z bocznym wejściem na dłuższym boku, 4. kwadrat), świątynie w Ugarit, podobnie jak Namiot Spotkania i świątynia Salomona – reprezentują jeden z najbardziej powszechnych, typ Langbau, charakterystyczny zwłaszcza dla Palestyny epoki brązu.

Jest to długa budowla czy to bez podziałów (Sychem, Megiddo), czy podzielona poprzecznie na mniejsze pomieszczenia ułożone jedno za drugim (Lachisz, Betszean) z wejściem na środku osi kierunkowej.

Podobnie typowym dla archaicznych świątyń jest zorientowanie na linii wschód-zachód.

Wschód – miejsce, gdzie ukazuje się słońce – był dla starożytnych kierunkiem szczególnym, oznaczającym życie, obecność Bożą, w przeciwieństwie do zachodu, krainy ciemności i śmierci.

W tę stronę zwracali się na modlitwie, tu kierowała się ich tęsknota za rajem, który – jak wierzono – był na wschodzie (zob. Rdz 2,8; por Mt 2,1; Ap 7,2), w tę stronę orientowano też świątynie i grobowce.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 28 Pod podłogą jednego z domostw odnaleziono 74 egzemplarze broni i narzędzi.

Inskrypcje wykonane na pięciu z nich wskazują, że zbiór był własnością najwyższego kapłana (napis rb khn – wielki kapłan).

Najwyraźniej starożytni czciciele przekazali kapłanowi te narzędzia i broń jako ofiarę lub dar z udzielone błogosławieństwo lub odprawiony rytuał.

Odnaleziono również kilka posągów i przedmiotów kultowych z Ugarit.

Wśród nich było kilka małych złotych amuletów w kształcie nagiej kobiety.

B) Literackie D. Pardée, Ugarit Ritual Texts, The Oriental Institute News and Notes 172 (2002); D. Pardee, P.

Bordreuil, Ugarit.

Texts and Literature, w: The Anchor Bible Dictionary, New York 1992, t. VI, s. 706-721; S.B. Parker (red.), Ugaritic Narrative Poetry (Writings from the Ancient World 9), Atlanta, GA: Scholars Press 1997.

Największe jednak znaczenie mają teksty z Ras Szamra.

Znaleziono literaturę w języku sumeryjskim43, akadyjskim, egipskim i hetyckim, zapisaną pismem klinowym oraz egipskimi i hetyckimi hieroglifami, przede wszystkim jednak ugaryckie zabytki piśmiennicze w nieznanym dotąd alfabecie pisma klinowego.

W sumie odkryto teksty sporządzone w siedmiu różnych językach44: egipskim, cypryjsko-minojskim linearnym B, hetyckim, huryckim, sumeryjskim, akadyjskim i ugaryckim.

Tabliczki zawierają trzy, a nawet cztery rodzaje pisma: klinowe (sylabiczne i alfabetyczne), hieroglificzne i linearne.

Wraz z ich odszyfrowaniem otworzyła się przed nami wielka biblioteka literatury blisko związanej z j.

hebrajskim i Biblią Starego Testamentu.

Odnaleziono wiele archiwów (czyli zbiorów tabliczek) o różnym charakterze.

Pięć z nich znajdowało się w pałacu królewskim.

Nazwano je od usytuowania w pałacu: archiwum zachodnie, wschodnie, centralne, południowe, południowo-zachodnie.

Teksty tu odnalezione mają przede wszystkim charakter administracyjny, epistolarny i ekonomiczny.

Tymczasem teksty o charakterze literackim odkryto w rezydencjach prywatnych.

Wylicza się m.in. archiwa: w domu Raszapabu, w domu tzw. „literata”, w domu Rapanu, w domu tabliczek literackich, w domu huryckiego kapłana, w domu tekstów medyczno-magicznych.

Odnaleziono tysiące tablic (fragmentarycznych), z których złożono setki tekstów, w tym niektóre dość długie.

Najważniejsze z tekstów literackich są poematy mityczne i legendy dynastyczne.

Tekstów historycznych jak na razie nie odnaleziono prawie wcale, podobnie tylko kilka listów, poza tym m.in. rozprawę o chorobach koni.

Liczne są natomiast spisy (listy słów, listy ofiar itp.) oraz dokumenty administracyjne i prawne; zestawienia i notatki o urzędnikach, rzemieślnikach i żołnierzach w służbie króla, o ludności poszczególnych miejscowości, o jeńcach wojennych.

Teksty dostarczają nam wiedzy o wielu nazwach zawodów, danych o warstwach społecznych ludności i podziale wojska, zwłaszcza jeśli chodzi o odziały rydwanów.

43 Sumer to najstarsza, pierwsza wysoko rozwinięta cywilizacja Mezopotamii i kolebka kultur Bliskiego Wschodu oraz Europy.

44 Co potwierdza kosmopolityczny i wieloetniczny charakter miasta.

Marcin Majewski 29 Teksty spisywano przeważnie na tablicach glinianych.

Tak jak dla Qumran charakterystyczny jest zwój papirusowy czy pergaminowy, tak dla Ugarit (też np. dla Mari, el-Amarna) tabliczki gliniane.

Największa część tekstów pochodzi z okresu rozkwitu Ugarit między XV a XII w. i daje nam wyobrażenie o religii, kulcie, ludzie i państwie tego terenu.

Wcześniejsze archiwa prawdopodobnie spłonęły.

Wiele z tekstów literackich datuje się na ok.

1350 przed Chr., jednak są one świadectwem starszych przynajmniej o wiek lub dwa wieki tradycji.

W Ras Szamra znaleziono ok. 1500 tekstów w piśmie klinowym sylabicznym, przeważnie po akadyjsku.

Z kolei korpus tekstów alfabetycznych (ugaryckich) liczył 1341 tablic.

Został wydany w 1976 roku45 i oznaczany jest odtąd jako KTU.

Obecnie, po połączeniu w całość rozbitych tabliczek, pełna ich liczba wynosi 1253 i wydana została w 1995 roku46 (oznaczana jako KTU2 lub CAT).

W większości są to teksty nieliterackie (dokumenty, spisy, kontrakty).

Wśród tekstów liturgicznych i religijnych (oznaczanych jako KTU 1) są spisy, rytuały i wróżby.

Mitologicznych tekstów jest niewiele (ok. 50), lecz są one obszerne, pisane na dużych i dobrze zachowanych tablicach.

Z tekstów mitologicznych najważniejsze są trzy: cykl mitów o Baalu oraz legendy o Kircie47 i o Aqhacie.

Pierwszy utwór (a raczej zbiór) opisuje walkę Baala o władzę (zmagania z bogiem Jamem, starania o własny pałac, walka z bogiem śmierci Motem).

Legenda o królu Kircie opowiada perypetie bezdzietnego króla, który w końcu z błogosławieństwem bogów otrzymuje liczne potomstwo.

Natomiast legenda o Aqhacie to poemat o sprawiedliwym i również bezdzietnym Danelu, który wyprosił u bogów syna Aqhata (poemat w kilku miejscach wyraźnie przypomina historię Abrahama).

Do tych trzech poematów należy dodać mniejsze i nienajlepiej zachowane teksty o narodzinach bogów, a zaślubinach bóstw księżyca i duchach zmarłych.

Inne tabliczki, zawierające jedynie fragmenty kompozycji literackich, świadczą o relatywnym bogactwie dzieł zapisanych po ugarycku.

Niestety ich fragmentaryczność nie pozwala na określenie, do jakich większych całości mogły one należeć.

Literaturze Ugarit poświęcę osobny punkt, gdzie skupimy się zwłaszcza na trzech najważniejszych kompozycjach literackich Ugarit.

45 Dietrich M., Loretz O., Sanmartin J. (red.), Die keilalphabetischen Texte aus Ugarit einschliesslich der keilalphabetischen Texte ausserhalb Ugarits (Alter Orient und Altes Testament 24), Kevelaer 1976 (= KTU).

Wcześniej klasycznym wydaniem tekstów z Ugarit była praca A. Herdnera, Corpus des tablettes en cunéiformes alphabétiques découvertes à Ras-Shamra-Ugarit de 1929 à 1939, t. I-II (Mission de Ras Shamra 10), Paris: Imprimerie nationale/Paul Geuthner 1963 (CTA).

46 Drugie, poszerzone wydanie KTU to: Dietrich M., Loretz O., Sanmartin J. (red.), The Cuneiform Alphabetic Texts from Ugarit, Ras Ibn Hani and Other Places (Abhandlungen zur Literatur Alt-Syriens- Palästinas und Mesopotamiens 8), Münster: Ugarit-Verlag 1995 (= KTU2 lub CAT).

47 W Polsce najczęściej jako Keret, król Keret, poemat o Kerecie.

Jako, że pismo ugaryckie jest w pismem spółgłoskowym (powstałym prawdopodobnie na bazie fenickiego), stąd wokalizacja imion własnych pozostaje przypuszczalna, hipotetyczna.

Wokalizację Keret zaproponował Charles Virolleaud, wydając znaczną cześć poematu: Ch. Virroleaud, La légende de Keret, roi des Sidoniens, Paris: Paul Geuthner 1936.

Jednak bardziej prawdopodobna wokalizacja imienia tego króla wydaje się być Kirta.

Wokalizacja Keret przypomina rzeczownik typu segolowatego, lingwistycznie późniejszy i charakterystyczny dla języka hebrajskiego, lecz nie dla ugaryckiego.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 30 C) Odszyfrowanie i tłumaczenie tekstów Jak pisałem wyżej, już po tygodniu od rozpoczęcia wykopalisk znaleziono dużą tablicę glinianą, pokrytą pismem klinowym.

Po niej znaleziono następne, o których Schaeffer napisał w swym pierwszym sprawozdaniu: „Zdaniem p. Virolleauda – któremu je przedłożyłem – te tablice reprezentują typ nowego pisma i na razie nie można ich odczytać”.

Kolejne odkrycia pozwoliły ustalić badaczom, że sporą część tekstów spisano akadyjskim pismem sylabicznym, które wcześniej napotkali w Mezopotamii.

W Ugarit język akadyjski był stosowany zwykle w tekstach handlowych, prawnych, administracyjnych oraz w dokumentach między narodowych.

Akadyjski bowiem przez długi czas48 funkcjonował jako lingua franca starożytnego Bliskiego Wschodu.

Używany był w kontaktach dyplomatycznych pomiędzy państwami Egiptu, Mezopotamii, Anatolii, Palestyny i Syrii.

Tym językiem spisywano traktaty i dokumenty.

Natomiast zauważono, że do zapisania wielkich mitów, utworów epickich i legend tego miasta został wykorzystany unikatowy system zapisu (i prawdopodobnie nowy język).

Odczytanie nieznanego typu pisma nie było sprawą łatwą.

Trudność w odczytaniu polegała na braku pomocy w postaci bilingwy (równoległe teksty zapisane w znanym i nieznanym języku).

Przy tradycyjnym piśmie klinowym liczba znaków osiąga wartość kilkuset.

Tu zauważono, że na wielu z tablic liczba znaków jest bardzo ograniczona i powtarza się.

Gdy wypisano wszystkie, okazało się że to nowe pismo zawiera tylko 30 symboli, a więc nie mogło być pismem ideograficznym czy sylabicznym – a jedynie jakimś rodzajem alfabetu.

Poszczególne słowa były często oddzielone specjalnym znakiem, separatorem, którego nie zaobserwowano wcześniej na innych tabliczkach pisma klinowego.

Separator ten dodatkowo ułatwił rozszyfrowanie języka, zwrócono bowiem uwagę, że większość słów składała się z trzech podstawowych spółgłosek.

Taki system pojawia się w językach semickich, takich jak hebrajski, aramejski czy fenicki.

Poza tym nieliczne tylko teksty były pisane od prawej do lewej strony, a dokumenty zapisane pismem klinowym – prawie zawsze od lewej do prawej.

Te nietypowe i charakterystyczne cechy skłoniły badaczy do wniosku, że mamy do czynienia z jakimś językiem z rodziny języków semickich blisko spokrewnionym z hebrajskim.

Po tych konkluzjach odczytanie nowego typu pisma i nowego języka nastąpiło bardzo szybko.

Już w 1930 dokonało tego niezależnie trzech uczonych: Niemiec Hans Bauer oraz dwaj Francuzi Edouard Dhorme i Charles Virolleaud.

Trudno stwierdzić, kto był pierwszy, choć pierwszym, który opublikował swe wyniki był Bauer.

Teksty z Ugarit odczytano i przetłumaczono na kilka współczesnych języków.

Nowy język i typ pisma nazwano, od nazwy miasta, językiem i pismem ugaryckim.

Językowi temu poświęcę kilka ostatnich wykładów.

48 Głównie w drugiej połowie drugiego tysiąclecia przed Chr.

Marcin Majewski 31 ROZDZIAŁ II Ugarit – religia i literatura 7.

Religia Ugarit A. Caquot, M. Sznycer, Ugaritic religion, Leiden: E.J. Brill 1980; D. Pardee, Les textes rituels (Ras Shamra-Ougarit 12), Paris: Editions Recherche sur les Civilisations 2000; po ang. Ritual and Cult at Ugarit, Atlanta: Society of Biblical Literature 2002; M. Sznycer, The Religions and Myths of the Western Semites – and Some Problems of Method, Chicago 1991; W.G.E. Watson, N. Wyatt, J.B. Lloyd (red.), Ugarit: Religion and Culture.

Essays in Honor of Prof. J. C.L. Gibson, Münster: Ugarit Verlag 1996.

Nasza wiedza o religii ugaryckiej opiera się w dużej mierze na tekstach religijnych (spisanych w większości w języku lokalnym) i do pewnego stopnia na ikonografii, rzeźbach, architekturze religijnej itp.

Teksty dotyczące religii dzielimy na mitologiczne (literackie, poetyckie – poematy i inne) oraz niemitologiczne (kultyczne, rytualne – rytuały, spisy itp.).

Należy zwrócić uwagę, że odnotowuje się różnice akcentów między jednymi i drugimi.

Teksty mitologiczne nie współgrają w pełni z danymi pochodzącymi z kultu, bowiem odzwierciedlają starszą, bardziej teoretyczną i archaiczną teologię, może częściowo wypartą.

Natomiast teksty pisane prozą, dotyczące kultu, odzwierciedlają sytuacje bardziej współczesną.

Np. listy ofiarne czasem podkreślają znaczenie pewnych bogów odgrywających z kolei niewielką rolę w zachowanych mitach.

Ponadto w badaniu religii Ugarit badane są elementy religijności ludowej, np. praktyki zabobonne czy zwłaszcza imiona osobowe, imiona bowiem w starożytnym Kanaanie, podobnie jak w starożytnym Izraelu, kryją ważne przesłanie religijne.

Religia Ugarit jest jedynym dobrze udokumentowanym przykładem religii z drugiej połowy II tysiąclecia przed Chr., którą można zaliczyć do szeroko pojętego kręgu kananejskiego.

Tym niemniej nasza wiedza o niej pozostaje niekompletna w aspekcie genezy, rozwoju czy dynamiki – z racji ograniczoności materiału do badań.

Analiza obecna obejmuje okres najbardziej rozpoznany, z lat ok. 1550 – 1200 przed Chr.

Elementy składające się na religię Ugarit są zarówno proweniencji semickiej, jak i huryckiej (np. niektóre bóstwa huryckie, które „wkradły się” do panteonu ugaryckiego).

Nie ulegają wątpliwości także pewne wpływy religijne kultur egipskiej czy mezopotamskiej.

A) Bogowie Głównym Bogiem miasta Ugarit był Baal, de facto Baal Hadad (Hadad to jego imię własne), chociaż na liście bogów zajmuje miejsce po innych bogach.

Odgrywa on, wraz z Elem, bardzo ważną rolę w mitach ugaryckich.

Teksty, które nie zalicza się do mitycznych

Ugarit – historia, religia, literatura, język 32 mówią o oddawaniu czci całej rzeszy bogów i bogiń – nie ulega wątpliwości, że religia Ugarit miała charakter politeistyczny.

Jak wspomniałem, istniały dwie świątynie, poświecone Baalowi oraz Elowi lub Dagonowi.

Wszyscy trzej bogowie są nam znani ze ST, podobnie jak kananejska bogini Aszirat/Aszera, małżonka Ela.

Panteonowi Ugarit poświęcę poniżej osobny punkt.

B) Ofiary Mało wiadomo o kulcie publicznym.

Dość powszechnie się przyjmuje, że kult w Ugarit był związany z zajęciami rolników.

Ofiary składane bogom (ug.

dbh; hebr. xb;z< zebaH - por. jak w aramejskim zmiana z na d) dzieliły się na „małe”, np. z gołębicy, oraz „wielkie” – przeważnie z jałówki.

Składano też na ofiarę woły, byki i owce – tak samo jak w Izraelu – a także zboże (ug.

kèsem, hebr. tm,S,Ku kussemet = orkisz – KTU 1.17 I 32), mąkę, oliwę, wino i inne pokarmy.

Rozróżniano również ofiary całopalne (ug.

šrp, hebr. hl''[o ‘ōlāh, gr. o`lokau,twma) oraz ofiary pojednania (ug.

šlmm, hebr.

~ymil''v.

šelāmîm – też: biesiadne, pokoju, lecz najlepiej: wspólnotowe49; l. poj.

~l,v,50), których część spalano na ołtarzu, część należała się kapłanom, a resztę spożywano w czasie uczty kultycznej.

Przez ucztę kultową nawiązywano kontakt z bóstwem.

Przedmiotem ofiary były także napoje, trunki (ofiara płynna).

Zapewne ryt poszczególnych ofiar przypominał w jakiejś (dużej?) mierze rytualne praktyki izraelskie.

W Kanaanie praktykowano ofiary z ludzi51.

Możliwa jest aluzja w ugaryckim poemacie o Kircie do takiej ofiary: młoda Oktawia miałaby być złożona z ofierze dla zażegnania kryzysu dynastii.

Może w tym sensie najmłodsza spośród dzieci Kirty przyjmuje funkcję „pierworodnej”.

Ofiara pierworodnego była niezmiernie ważna wśród północno- zachodnich Semitów52.

Opowieść z Rdz 22 o próbie Abrahama, który miał złożyć Izaaka w ofierze, jest przykładem przekonania, że ofiara z dziecka, zwłaszcza z pierworodnego, jest najwyższym wyrazem czci składanej bogu.

W Starym Testamencie ofiara z ludzi zawsze będzie przez prawo surowo potępiana: Nie będziesz dawał dziecka swojego, aby było przeprowadzone przez ogień dla Molocha, nie będziesz w ten sposób bezcześcił imienia Boga swojego (Kpł 18,20-22; też Kpł 20,2-5; Pwt 12,31; 18,10).

Mamy jednak przykłady jej praktykowania w Izraelu: I zbudowali wyżynę Tofet w dolinie Ben-Hinnom, aby palić w ogniu swoich synów i córki, czego nie nakazałem i co nie przyszło Mi nawet na myśl (Jr 7,31); Za jego czasów Chiel z Betel odbudował Jerycho według zapowiedzi Pana, którą wyrzekł przez 49 Pojawiają się też określenia tej ofiary jako „ofiara zapokojna, pokojowa” czy „ofiara zbawienia”, inspirowane przekładem greckim (eivrhniko,j).

50 Nazwa tej ofiary pojawia się zawsze w l. mnogiej (šelamîm), poza jednym wyjątkiem: Am 5,22.

51 Kult ten odnajdujemy w wielu miastach kananejskich, filistyńskich, także m.in. w dolinie Ben- Hinnon (Ge-Ben-Hinnon to „dolina synów Hinnona”, pol. Gehenna) – otaczającej Jerozolimę od zachodu i południa.

Dolina ta stała się później wysypiskiem śmieci.

Jest obrazem i symbolem piekła (Gehenna).

To osławiony kult Molocha (starsza hipoteza) lub ofiary typu molk (nowsza hipoteza).

52 Por. Każdy pierworodny, zarówno człowiek, jak i zwierzę, należy do Mnie (Wj 34,19).

Marcin Majewski 33 Jozuego, syna Nuna; założył jego fundamenty na swoim pierworodnym, Abiramie, a na swoim najmłodszym, Segibie, postawił jego bramy (1 Krl 16,34); Achaz (...) nie czynił on tego, co jest słuszne w oczach Pana (...), nawet syna swego przeprowadził przez ogień – na modłę ohydnych grzechów pogan, których Pan wypędził przed Izraelitami (2 Krl 16,2n; por. też 21,6; Jr 19,5n; Ez 16,21).

Jest to najgorszy grzech w ocenie autorów biblijnych.

Elementem kultu w Ugarit jest również rytualna lamentacja po śmierci bliskiej osoby.

Pieśń lamentacyjna wyśmiewana przez Anat po zabiciu Aqhata (niestety zachowana bardzo fragmentarycznie) jest tego dobrym przykładem53, a płaczki rytualne sprowadzone przez króla Danela do pałacu po śmierci jego syna, młodego księcia Aqhata, są elementem rytuału pogrzebowego.

Podobny zwyczaj funkcjonował w Izraelu: To mówi Pan Zastępów: «Uwaga!

Zawołajcie płaczki, aby przyszły, poślijcie po najroztropniejsze, by przybyły.

Niech się spieszą i niech zaśpiewają nad nami pieśń żałobną, a łzy wytrysną z naszych oczu i woda popłynie z naszych powiek» (Jr 9,16n).

C) Król jako ofiarnik Tytuł ten – ofiarnik (ug.

t‘j) – otrzymuje często np. król Kirta w eposie zatytułowanym od jego imienia.

Teksty ugaryckie potwierdzają, że ofiary składane były nie tylko przez kapłanów (ug.

khn, hebr.

!heKo kōhēn), ale także przez króla (ug.

mlk, hebr.

%l,m, melek), który jednak nie był kapłanem.

Szczególna (można powiedzieć sakralna) funkcja króla uprawniała go do takich czynności.

Podobną sytuację spotykamy we wczesnym Izraelu.

Pamiętajmy, że gdy na południu w Kanaanie „rodził” się Izrael, na północy Ugarit przeżywało swe świetne, lecz ostatnie lata.

W początkach monarchii Izraela i król, i kapłani sprawowali funkcje kultyczne.

Czy jednak w Izraelu król był kapłanem, jak byli takimi królowie Egiptu, Asyrii i Fenicji, jak postać Melchizedeka, który był królem Szalemu i kapłanem Boga El-Eljona (Rdz 14,18)54?

Saul, Dawid i Salomon składali ofiary.

Saul składa ofiarę w Gilgal (1 Sm 13,9-10), Dawid w Jerozolimie (2 Sm 6,13.17.18; 24,25), a Salomon w Gibeonie (1 Krl 3,4.15) i w Jerozolimie (1 Krl 8,5.62-64).

Późniejsi królowie – jak Achaz, Jeroboam, Ozjasz – również.

Dawid buduje w Jerozolimie pierwszy ołtarz ku czci JHWH (2 Sm 24,25), Salomon buduje świątynię i dokonuje jej dedykacji (1 Krl 5 – 8).

Co więcej, obaj królowie udzielają błogosławieństwa ludowi zgromadzonemu w sanktuarium (2 Sm 6,18; 1 Krl 8,14) – a więc spełniają akt zastrzeżony w Lb 6,22-27 i 1 Krn 23,13 dla kapłanów.

Dawid nosi także lniany efod, strój liturgiczny kapłanów (2 Sm 6,14).

Wszystko to nie oznaczało jednak, że izraelscy królowie byli kapłanami.

Czynności te nie przekraczały prerogatyw, jakie król, przywódca państwa miał w sprawach religii państwowej.

W Izraelu król nigdy nie był kapłanem w sensie ścisłym.

Po prostu w Izraelu – podobnie jak w Ugarit – król uświęcony przez namaszczenie i adoptowany przez Boga na syna był osobistością sakralną i wydawał się uzdolniony o funkcji 53 Lamentacje nad umierajacym Kirtą wyspiewują także jego syn, Ilchu, oraz córka Oktawia.

54 Intronizacyjny Ps 110 mówi o królu (Mesjaszu) „Tyś kapłanem na wieki, na wzór Melchizedeka” (w.

4).

Ugarit – historia, religia, literatura, język 34 religijnych.

Namaszczenie w Izraelu czyniło z króla osobę sakralną (ale nie kapłana – kapłani nie byli namaszczani), pozostającą w specjalnej relacji do JHWH.

W okresie monarchii (w tekstach sprzed niewoli) nie pojawia się żadne słowo protestu ze strony proroków czy autorów ksiąg historycznych przeciw ingerencji królów w sprawy kultu.

Dopiero po upadku monarchii mamy takie głosy, np. w 2 Krn 26,16-20: Ozjasz porażony trądem za to, że złożył ofiarę kadzielną (por. Lb 17,5; 1 Krn 23,13).

W adopcji króla na „syna bożego” znów widoczna jest bliska analogia Ugarit i Biblii.

Króla Kirtę poemat ukazuje jako „syna” Ela (np. KTU 1.14 II 6.24; 1.14 IV 6; 1.15 I 41) oraz jego „dziedzica” (np. KTU 1.14 II 8; 1.15 I 40).

W Biblii ten sam topos wyrażony jest np. w słowach: Przecież Ja ustanowiłem sobie króla na Syjonie, świętej górze mojej».

Ogłoszę postanowienie Pana: Powiedział do mnie: «Tyś Synem moim, Ja Ciebie dziś zrodziłem (Ps 2,6n55), czy jeszcze bardziej wyraźnie w wyroczni Bożej skierowanej do króla Dawida: Ja będę mu ojcem, a on będzie Mi synem (2 Sm 7,14; por. 1 Krn 28,6).

Stwierdzenie synostwa Bożego izraelskiego króla było punktem kulminacyjnym jego intronizacji (por. Ps 89,27n i jw.).

Idea synostwa Bożego wyrażona w sposób analogiczny w Starym Testamencie zostanie zrealizowana w pełni w Osobie Jezusa Chrystusa, Bożego Syna.

Dzieki Niemu, przez chrzest, każdy chrześcijanin staje się „dzieckiem Bożym” i „dziedzicem Boga” (Rz 8,14-17; Ga 4,6).

Podobnie określenie króla ugaryckiego, jako „sługi Ela” (np. Kirta w KTU 1.14 III 49.51; 1.14 VI 35) znajduje swą analogię w Starym Testamencie, gdzie król Izraela był „synem” i „sługą” JHWH (np. Dawid w 2 Sm 7,5)56, co wyrażało jego szczególną pozycję wobec Boga.

D) Kapłani Najstarsze funkcje izraelskiego kapłana (!heKo kōhēn) wiążą się z udzielaniem wyroczni (Rdz 25,22)57.

Starożytni udawali się do sanktuarium, aby zapytać o bóstwo ważne sprawy, hebrajczycy – aby „poradzić się JHWH” (Rdz 25,22; por. też Wj 18,15.19; 33,7-11 – Namiot Spotkania jako miejsce, a Mojżesz jako pośrednik wyroczni).

Mojżesz radzi się Boga bezpośrednio, a kapłani za pomocą efodu58 (hebr. dApae ’ēpôd) oraz urim i tummim (światło i prawda).

Podobnie w Ugarit wyrocznia i wróżba była domeną kapłanów, o czym świadczą odnalezione teksty wróżb.

Na czele kapłanów stał arcykapłan, dosł. wielki kapłan rb khnm (hebr.

odpowiednikiem byłby rāb kōhēn, jednak ta funkcja w Biblii okeślana jest: lAdG"h; !heKoh; haKKöhën haGGädôl lub varoh'' !heko haKKöhën härö´š).

Tytuł ten widnieje – jak wspomniałem wyżej – na kilku toporkach odkrytych na samym początku wykopalisk, a na 55 Tradycja chrześcijańska odnosi ten psalm mesjański do osoby Jezusa Króla, Syna Bożego.

56 Tytuł „sługa” napotykany jest w literaturach staorwschodnich na określenie poddanych jakiegoś suwerena lub czcicieli jakiegoś bóstwa.

57 M. Majewski, Wyrocznia efodu oraz Urim i Tummim w Biblii hebrajskiej, Scripta Biblica et Orientalia 4 (2012) .

s. 93-110 58 W jednym z mitów Ugarit ’epod oznacza suknię bogini Anat.

Marcin Majewski 35 jednym z nich pojawia się nawet z imieniem arcykapłana: ‘Harsanu najwyższy kapłan (hrsn rb khnm).

Oprócz króla i kapłanów z kultem związani byli śpiewacy (ug.

šrm), którzy mają swój odpowiednik w hebr. instytucji śpiewaków (hebr.

~yrIr>vom.

mešörerîm; zob. np. 1 Krn 15,19; 2 Krn 23,13.35,15.25; Ezd 2,41.70; Neh 7,44.72; Ps 68,26).

Z ugaryckim kultem związani byli także poświęceni [mężowie] (ug.

qdšm) i poświęcone [niewiasty] (ug.

qdšt).

Być może wchodziła tu w grę prostytucja sakralna (zarówno meska, jak i żeńska), rozpowszechniona w Kanaanie.

W Biblii termin „poświęceni”: qodäšîm czy qödeš (hebr. [hw"hyl;] vd,qoo), przysługuje kapłanom i lewitom (np. Ezd 8,28; 2 Krn 23,6) – a nie innym osobom związanym z kultem, a prostytucja sakralna jest surowo zakazana: Nie będzie nierządnicy sakralnej (hv''dEq.

qüdëšäh) wśród córek Izraela ani mężczyzn uprawiających nierząd sakralny (vdeq'' qädëš) wśród synów Izraela.

Nie zaniesiesz do domu Pana, Boga twego, zarobku nierządnicy, jak i “zapłaty dla psa59”, jako rzeczy ofiarowanej ślubem.

Tak jednym, jak i drugim brzydzi się Pan, Bóg twój (Pwt 23,18n).

E) Święta Największym dorocznym świętem w Ugarit było jesienne święto Nowego Roku (hebr.

hn"V''h; varo rö´š haššänāh).

Przypuszcza się, że właśnie w czasie obchodów tego święta recytowano mity o Baalu.

Szczególnie uroczyście – z udziałem króla – obchodzono nów i pełnię pierwszego miesiąca roku.

Uroczystości noworoczne przeciągały się aż do połowy następnego miesiąca, ale już bez obrzędów sprawowanych przez króla.

Święto Nowego Roku uroczyście obchodzone było w Mezopotamii60 – być może stąd to święto pojawia się w Ugarit, jak i w Biblii61.

Data Nowego roku jest bardzo ważna w Biblii.

Najczęściej występuje pod formułą „pierwszego dnia, pierwszego miesiąca” (np. w Rdz 8,13; Wj 40,2 i 40,17) – a więc w nowy rok.

Uczeni szkoły S. Mowinckela i S.H. Hooke’a dowodzili istnienia w Izraelu święta analogicznego do rytuałów: egipskiego (walka Horusa i Seta), hetyckiego (święto Purulli: walka Teszuba z wężem Ilianka), babilońskiego (święto Akitu: walka Marduka z Tiamat), czy kananejskiego (ugarycki poemat o walce Baala z Jammem i Motem).

Święto to miało stanowić Sitz im Leben wielu tekstów Starego Testamentu, zwłaszcza części psalmów.

59 Nie chodzi tu o psa, ale o termin techniczny, określający mężczyznę (klb) biorącego udział w nierządzie sakralnym.

60 Wiemy z literatury starowschodniej, że w tamtej strefie kulturowej obchodzono tzw. Święto Nowego Roku Akitu, które rozpoczynało się pierwszego dnia nowego roku i trwało siedem dni i było wspomnieniem (cyklicznym odnowieniem) stwórczego aktu boga.

Stary Testament zna na pewno to święto, choćby z Babilonu, gdzie uroczystości ku czci Marduka obchodzone było bardzo hucznie.

61 Rok kalendarzowy w Judzie przez większość okresu monarchii rozpoczynał się jesienią, czyli w miesiącu Etanim (nazwa kananejska) czyli po niewoli Tiszri (od babilońskiego Tišritu, tzn. „początek” – wrzesień/październik).

Jednak w okresie wygnania i po nim rok zaczynał się na wiosnę od miesiąca Abib (nazwa kananejska).

Pod wpływem Babilończyków kananejską nazwę awiw zastąpiono nazwą Nisan (od babilońskiego Nisānnu) .

Ugarit – historia, religia, literatura, język 36 Najkrócej mówiąc, polegało ono na rytualnej recytacji i odegraniu (myth and ritual) mitu kosmogonicznego o ustalonym schemacie: 1. walka bóstwa z siłami przeciwnymi, przeważnie związanymi z wodą, 2. zwycięstwo bóstwa i jego intronizacja – ogłoszenie królem, triumfalna procesja, w której król odgrywał rolę bóstwa 3. uczynienie świata.

W rytuale pojawia się także święte małżeństwo boga – hieros gamos (Egipt, Ugarit), śmierć i zmartwychwstanie boga (Mezopotamia, Ugarit)62.

Trzeba stwierdzić, że ten ogólnosemicki mit wraz z rytuałem był obecny w świadomości autorów biblijnych, jednak transpozycji (asymilacji) do religii Izraela uległy te jego elementy, które były zgodne z Bożym objawieniem.

Świąteczna celebracja królowania, intronizacji JHWH była obecna w kulcie Izraela, o czym świadczy choćby tak znaczna liczba psalmów, pieśni i aklamacji intronizacyjnych, ich kultowe piętno i mocne powiązanie z Arką, ze Świątynią, z Syjonem.

Miała ona jednak inny charakter niż święto ugaryckie czy babilońskie.

W tekstach z Ugarit zachowały się też obrzędy rytualne na święto nowiu (ug.

jm hdt – „nowy dzień”; hebr. vd''x'' ~Ay – jednak w Biblii pod nazwą: vd<xo – nów lub Avd>x''B.

vd<xo – nów księżyca), które trwało siedem dni i kończyło się udzieleniem wyroczni (CTA 35).

W „dziesiątym miesiącu” (ug.

jrh ‘šrt) król po obmyciu się składał bogom ofiary šrp (całopalną, hebr.

‘ôlāh) i šlmm (zapokojną, hebr. šelamîm).

W obrzędzie tym dopatruje się podobieństwa idei z hebrajskim Dniem Pojednania (Jom Kipur)63.

F) Rytuał przymierza Religijny charakter miało również, podobnie jak w Biblii i u Semitów, zawieranie przymierza.

To kolejny analogiczny element religijny występujący również w Starym Testamencie.

Obrzędowi zawarcia przymierza towarzyszył znany „rytuał przejścia”: składaną z tej okazji ofiarę rozcinano na dwie połowy, między którymi przechodzili partnerzy, połączeni nowo zawartym układem.

W j. hebrajskim zawarcie przymierza określane jest terminem tyrIB.

tr:K'' kārat berît – dosł. „przeciąć, rozciąć przymierze” (tłum.

jako „zawrzeć przymierze”) – co wynika właśnie z praktykowania tego, jak się okazuje, semickiego, zwyczaju.

Opowiada o tym np. Rdz 15: 9 Wtedy Pan rzekł: «Wybierz dla Mnie trzyletnią jałowicę, trzyletnią kozę i trzyletniego barana, a nadto synogarlicę i gołębicę».

10 Wybrawszy to wszystko, Abram poprzerąbywał je wzdłuż na połowy i przerąbane części ułożył jedną naprzeciw drugiej; ptaków nie porozcinał.

11 Kiedy zaś do tego mięsa zaczęło zlatywać się ptactwo drapieżne, Abram je odpędził.

12 A gdy słońce chyliło się ku zachodowi, Abram zapadł w głęboki sen i opanowało go uczucie lęku, jak gdyby ogarnęła go wielka ciemność.

13 I wtedy to Pan rzekł do Abrama: «Wiedz o tym dobrze, iż twoi potomkowie będą przebywać jako przybysze w kraju, który nie będzie ich krajem, i przez czterysta lat będą tam 62 M. Majewski, Mieszkanie Chwały.

Teologia sanktuarium Izraela na pustyni (Wj 25-31 i 35-40), Kraków: Wydawnictwo Naukowe PAT 2008, s. 310-315.

63 Por. CTA 36.

Szerzej J. Gray, Ba‘al’s Atonement, UF 3 (1971) 69-70; N. Wyatt, Atonement Theology in Ugarit and Israel, UF 8 (1976) 415-430.

Marcin Majewski 37 ciemiężeni jako niewolnicy; 14 aż wreszcie ześlę zasłużoną karę na ten naród, którego będą niewolnikami, po czym oni wyjdą z wielkim dobytkiem.

15 Ale ty odejdziesz do twych przodków w pokoju, w późnej starości zejdziesz do grobu.

16 Twoi potomkowie powrócą tu dopiero w czwartym pokoleniu, gdy już dopełni się miara niegodziwości Amorytów».

17 A kiedy słońce zaszło i nastał mrok nieprzenikniony, ukazał się dym jakby wydobywający się z pieca i ogień niby gorejąca pochodnia i przesunęły się między tymi połowami zwierząt.

18 Wtedy to właśnie Pan zawarł przymierze z Abramem, mówiąc: «Potomstwu twemu daję ten kraj, od Rzeki Egipskiej aż do rzeki wielkiej, rzeki Eufrat, wraz z Kenitami, Kenizytami, Kadmonitami, 20 Chetytami, Peryzzytami, Refaitami, 21 Amorytami, Kananejczykami, Girgaszytami i Jebusytami» Inne teksty: Mojżesz wziął krew i pokropił nią lud, mówiąc: «Oto krew przymierza, które Pan zawarł z wami (hinnË da|m-haBBürît ´ášer Kärat ´ädönäy `immäkem) na podstawie wszystkich tych słów» (Wj 24,8; zob. też Pwt 4,23; 5,2.3 itd.).

Formuła ta występuje przynajmniej kilkadziesiąt razy w Biblii w relacji Bóg – człowiek.

Pojawia się także w relacji przymierza między ludźmi: A potem Abraham dał Abimelekowi owce i woły, i tak obaj zawarli przymierze (wayyikrütû šünêhem Bürît) (Rdz 21,27).

Rytuał “rozcięcia przymierza” poświadczony jest również w Ugarit: wapienna stela przedstawia króla i wasala, podających sobie ręce, łokciami wsparte na dokumentach przymierza spisanych na glinianych tablicach (a wiec na pewno mamy do czynienia z przymierzem), a powyżej widać dwie rozdzielone połówki ofiarnego zwierzecia64.

Trudno wypowiadać się nt. religijności prywatnej, osobistej.

Zwraca natomiast uwagę istnienie w Ugarit instytucji zwanej marzeah.

Jest to rodzaj zwyczaju żałobnego, sakralna uczta ku czci zmarłego, znana w świecie fenickim i hebrajskim – również do tego zwyczaju znajdujemy analogie w Biblii (por. Jr 16,5 x:zEr>m; tyBe Bêt marzëªH – dom żałoby; zob. też Am 6,7)65.

Troska o zmarłych odgrywała ważną rolę w pobożności starożytnej ludności Ugarit.

Świadczy o tym chociażby mit o Aqhacie: Danel maż sprawiedliwi i mądry, dowiedziawszy się o śmierci swego syna Aqhata, wyrusza w podróż w celu odnalezienia i pochowania zwłok syna i czyni niemałe starania, by dopełnić tego obowiązku.

Większość tekstów o charakterze religijnym odzwierciedla idee religijne bezpośrednio samego Ugarit, a pośrednio Semitów.

Wiele idei religijnych jest bliskich tym spotykanym na kartach Biblii hebrajskiej.

8.

Panteon Ugarit W.F. Albright, Yahweh and the Gods of Canaan.

An Historical Analysis of Two Contrasting Faiths, Garden City, New York: Doubleday 1968 oraz Winona Lake: Eisenbrauns 1990, 1994; J. Day, Yahweh and the 64 Syria 17 (1936) pl. 14, s. 115-119; ANEP, s. 608.

65 Szerzej zob. P.D. Miller, The MrzH Text (transliteracja, wokalizacja i tłumaczenie tekstu wraz z komentarzem), w: L.R. Fischer (red.), The Claremont Ras Shamra Tablets (Analecta Orientalia 48), Roma: Editrice Pontificio Istituto Biblico 1971, ss.

37-51.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 38 Gods and Goddesses of Canaan (JSOTSup 265), Sheffield: Sheffield Academic Press 2000; A. Rahmouni, Divine Epithets in the Ugaritic Alphabetic Texts, tłum.

J.N. Ford, Leiden: E.J. Brill 2007.

A) Ogólnie Dlaczego mówimy o religii i panteonie z Ugarit?

Otóż okazuje się, że znaczna cześć naczelnych bogów Ugarit występuje z imienia w Biblii; co więcej – imię najwyższego bóstwa religii ugaryckiej (El) zostanie w Biblii związane z JHWH.

Listy bogów i wykaz ofiar i obrzędów wymieniają ponad siedemdziesiąt bogów czczonych w Ugarit.

Oprócz bóstw semickich i sumeryjskich są wśród nich bóstwa starosyryjskie i huryckie66.

Za kananejski Olimp uchodzi góra Safon wznosząca się piramidalnie na północnym wybrzeżu Syrii ok. 40 km na północ od Ugarit.

Na czele kananejskiego panteonu stał El.

Bóstwa ugaryckie spotykamy zarówno w tamtejszych tekstach mitologicznych, jak i w kultycznych.

W pierwszych bogowie są głównymi postaciami i tu dowiadujemy się o nich bardzo wiele.

Poematy mitologiczne stanowią niezastąpione źródło do poznania wyobrażeń i pojęć mieszkańców Ugarit, jakie mieli oni o swoich bogach.

Jednak w mitach ugaryckich nie występują wszystkie bóstwa czczone w mieście.

O innych bóstwach, o których nic lub prawie nic nie mówią teksty mitologiczne, dowiadujemy się z tekstów liturgicznych, takich jak spisy bogów oraz przeznaczonych dla nich ofiar67.

Także imiona bóstw, które stanowią często element składowy ludzkich imion teoforycznych (np. Dan-el), mogą nam coś dopowiedzieć.

Na podstawie tych danych można w miarę dokładnie zrekonstruować panteon bóstw ugaryckich, choć pewne kwestie pozostają wciąż niejasne.

Dla przeciętnego mieszkańca Ugarit bogowie tworzyli liczną, ale zorganizowaną i zhierarchizowaną zbiorowość.

Społeczność bogów była w pewnym sensie odbiciem społeczności, w której żyli ich czciciele.

Ludzie (nie tylko z Ugarit) zawsze przedstawiali bogów trochę na swój obraz i swoje podobieństwo.

Bogowie Ugarit także do złudzenia przypominali ludzi.

Żyli jednak lepiej niż ludzie, w mitach wiodą życie takie, o którym ludzie marzyli lub o którym mogli tylko marzyć.

Tak więc bogowie ucztują przy każdej nadarzającej się okazji, jedząc tłuste mięso i pijąc obficie wino i przy tym słuchali muzyki, którą także lubili.

W Biblii, w tzw. bajce Jotama (Sdz 9) krzew winny, który nie chce zostać królem drzew, wypowiada takie słowa: Czyż mam się wyrzec mojego soku (wina), rozweselającego bogów i ludzi (...)

(Sdz 9,13).

Jakich bogów uweselających się winem ma tu na myśli autor natchniony w tej wczesnej księdze biblijnej?

Być może, a nawet prawdopodobne jest to, że znał mityczne teksty z Ugarit, gdzie nawet król bogów, stary i mądry El, nie mógł się oprzeć i ulegał skłonności do silnych napojów.

Jeden z tekstów (RS 24.258) ukazuje go, jak wychodzi 66 Czterech spośród nich – Adad, El, Dagan, Rešef – to bogowie znani z tekstów z Ebli, z drugiej połowy III tysiąclecia przed Chr.

Z końcem III tysiąclecia pojawili się tu bogowie Amorytów, a w połowie II tysiąclecia – Hurytów.

67 Pierwszy opublikowany taki spis (bóstw i ofiar im przynależnych) zob. w Syria 10 (1929), pl. LXI.

Marcin Majewski 39 całkowicie zamroczony i kompletnie pijany po uczcie „brnąc w swych odchodach i swoim moczu”.

Podczas uczt usługiwali bogom inni bogowie niżsi rangą, będący dla tych pierwszych sługami68.

W społeczeństwie bogów istniała ścisła hierarchia.

Jej istnienie potwierdzają znalezione liczne egzemplarze „list bogów” zarówno w języku ugaryckim, jak i w przekładzie akadyjskim.

W tych listach bogowie wymieniani są według pewnego porządku.

Tworzyli oni zbiorowość zwaną „zgromadzeniem bogów” (ug.

phr ’ilm) lub „domem synów Ela” (ug.

dr bn ’il), jako, że El uchodził za ojca bogów69.

Instytucja „zgromadzenia bogów” ma swe analogie w Biblii.

W psalmach rolę Ela przejmuje JHWH: Bóg powstaje w zgromadzeniu bogów, pośrodku bogów sąd odbywa (Ps 82,1; por. też Lm 2,6; Iz 14,13: Wstąpię na szczyty obłoków, podobny będę do Najwyższego).

Najniższe miejsca w zgromadzeniu panteonu ugaryckiego zajmowali anonimowi bogowie, zwani w tekstach bn ’ilm – „synami bogów” czy „istotami boskimi” (por. hebr.

~yhil{a/h''( ynEB.

benê hā’ĕlôhîm [Rdz 6,2.4; Hi 1,6; 2,1] lub ~yliae ynEB.

benê ’ēlîm – synowie Boży [Ps 29,1]) lub bn qdš „synami świętymi” (por. hebr.

~yvidoq.

qedôšîm).

Owi bn ’ilm lub qdš z tekstów ugaryckich tworzyli dwór niebieski bogów i stanowili ich służbę, jak synowie Boży czy święci w Biblii (chodzi o aniołów, dwór niebieski Boga).

W biblijnym okresie przedpotopowym określenie „synowie Boży” odnosi się do potomków Seta, zwanych również refā’îm („giganci”) lub gibbōrîm („bohaterowie, mocarze”) – przeciwstawionym benôt hā’ādām („córkom ludzkim”) w Rdz 6,1-4.

W Hi 1,6 rozmowa JHWH z szatanem na temat Hioba odbywa się w obecności istot niebiańskich zwanych benê hā’ĕlôhîm.

Te same istoty w dalszym ciągu opowiadania zwane są qedôšîm „święci” (Hi 5,1).

W Psalmie 89 jest mowa o „zgromadzeniu świętych” qehal qedôšîm (w.

6) lub „radzie świętych” sôd qedôšîm (w.

8), w której uczestniczą benê ’ēlîm (w.

7).

W wizji Zachariasza qedôšîm wysłani do proroka noszą miano mal’āk „anioł” i przeciwstawieni są szatanowi (Zch 3,1).

B) El (ug.

‘l, hebr. lae ’ēl, akad. ''ilu, arab.

''ilah, południowoarabskie ''ilumkuh) A. Naumczyk, Ważniejsze bóstwa panteonu kananeńskiego w świetle tekstów z Ugarit, Rocznik Teologiczny Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej 1960, Warszawa 1961, s. 133-177; W. Hermann, Ps 19 und der kananäische Gott Ilu, Ugarit-Forschungen 19 (1987) 75-78; U. Oldenburg, The Conflict Between El and Baal in Canaanite Religion, Leiden: E.J. Brill 1969; S.B. Parker, The Historical Composition of KRT and the Cult of El, ZAW 89 (1977) 161-175; M.H. Pope, El in the Ugaritic Texts, Leiden: Brill 1955; R. Rendtorff, El, Ba''al und Jahwe, ZAW 78 (1976) 277-291; R. de Vaux, El et Baal le

dieu des peres et Yahweh, Ugaritica 6 (1969) 501-518.

68 W mitach Mezopotamii bogowie stwarzają ludzi właśnie po to, aby ci im usługiwali (zob. np. Enûma Eliš).

69 Zachował się tylko jeden pełniejszy opis takiego zebrania, któremu przewodniczył sam El, mając u boku Baala.

Odbywa się ono na „górze Ela”, a nazywa się „zebraniem ogółu”.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 40 Imię El w paleohebrajskim (ketaw iwri) Pierwszym bogiem „zgromadzenia bogów” był El. Etymologia tego imienia pozostaje wciąż niejasna.

Wskazuje się na homofon70 ’ēl – (hebr. „silny, mocny, siła, moc”), pochodzący od rdzenia wl („stać na czele, przewodzić” Th. Noldeke).

Rdzeń wl ma jeszcze drugie znaczenie: „być mocnym” (W. Gesenius), ale nie było ono podstawą rzeczownika ’ēl.

Rzeczownik ten występuje we wszystkich językach semickich z wyjątkiem etiopskiego i jest nazwą pospolitą oznaczającą po prostu bóg.

W Ugarit staje się imieniem własnym.

Ojciec bogów stał się bogiem par excellence i dlatego nazwano go El. Obok imienia własnego El, występuje także w tekstach ugaryckich termin ’il w znaczeniu nazwy pospolitej.

Co ciekawe przed odkryciami z Ras Szamra tylko Filon z Byblos, którego świadectwo uważano z niepewne, wskazywał, że El był odrębnym bogiem, że El było imieniem własnym boga71.

Rzeczownik ten wchodzi w skład biblijnych derywatów określających JHWH, typu Elohim, El Szaddaj, El Eljon, El Roj, El Chaj, El Berit, El Betel i inne72.

Te biblijne imiona Boga zawierające słowo ’el ukuto w czasach patriarchów, a więc stanowią świadectwo najdawniejszego etapu religii Izraela, etapu współczesnego rozwojowi Ugarit.

El określany jest w tekstach Ugarit mianem mlk – „król” (np. KTU 1.3 V 36), a jego najwyższa władza jest wzorem dla ziemskich monarchów73.

Boscy poddani składają Elowi pełne czci hołdy i dary.

Można było do niego przemawiać tylko z pewnego oddalenia, na odległość74.

Jako król przewodniczył zgromadzeniu bogów, do których zwraca się tak, jak ziemski monarcha zasięgający rady swych dostojników.

Nie był on jednak despotą; teksty ukazują go jako sprawiedliwego, mądrego boga, życzliwego ludziom.

Jego mądrość okazywała się np. wyjaśnianiu snów a sprawiedliwość w tym, że inni bogowie, walczący nieraz ze sobą, zwracali się do niego ze swymi skargami i prosili go o rozstrzygnięcie sporów.

Choć był on najważniejszym bogiem kananejskim, to w mitologii ugaryckiej nie jest to takie jednoznaczne.

Jego niekwestionowana pozycja jako stwórcy świata oraz ojca bogów 70 Wyraz w warstwie dźwiękowej identyczny z innym wyrazem, odmienny jednak od niego w warstwie znaczeniowej, a także graficznej, np. morze i może, buk i bóg.

71 M.H. POPE, El in the Ugaritic Texts, Leiden: Brill 1955.

Kult boga o imieniu El na terenie zachodniosemickim potwierdziły inskrypcje aramejskie z VIII w. przed Chr., odkryte w czasie wykopalisk niemieckich w Zendżirli (1880-1902), a potem napis na steli znalezionej ok. 1930 roku w Sfire (ok. 25 km na południowy wschód od Aleppo); zob. R. DE VAUX, El et Baal le dieu des peres et Yahweh, Ugaritica 6 (1969), s.

501-518; W. HERMANN, Ps 19 und der kananäische Gott Ilu, UF 19 (1987), s. 75-78.

72 Zob.

szerzej panoramiczne ujęcie tytułów niejahwistycznych Boga w: M. Rose, Names of God in the OT, w: ABD, t. IV, s. 1004-1009.

Por też G. Odasso, Patriarchowie jako czciciele Elim (rozdział), w: G. Odasso, Biblia i religie (Myśl Teologiczna 52), Kraków: Wydawnictwo WAM 2005, 97nn.

73 Jako wzór dla królów ziemskich jawi się on Kircie (KTU 1.4 I 35-43).

74 W przypadku porywczej bogini Anat jest to też środkiem zapewnienia bezpieczeństwa osobie królewskiej (KTU 1.3 V 10-29).

Marcin Majewski 41 ustępuje bardzo aktywnej roli Baala, któremu prawdopodobnie stary El przekazał władzę.

El wydaje się być przestarzałym, mądrym bogiem-królem, ale już „zawodowo nieczynnym”.

Mamy przykłady, gdy bogowie nie liczą się z jego opinią, a nawet mu grożą (Anat w poemacie o Aqhacie).

El był wieczny.

Uważany był za stwórcę wszechświata: „stworzyciel stworzeń” (ug.

bnj bnwt), ale ponieważ nie odnaleziono tekstów kosmogonii ugaryckiej, więc są to jedynie domysły oparte między innymi na fakcie, że zwano go „ojcem lat”, a zamieszkiwać miał „u źródła dwóch rzek, u początków dwóch oceanów”.

W poemacie o Kircie występuje jeszcze tytuł ’ab ’adm – ojciec ludzi (np. KTU 1.14 I 36; 1.15 I 42).

Tytuł może dotyczyć stworzenia ludzi, a może być metaforą wyrażającą opiekę Ela nad ludźmi.

Utożsamiany był z bykiem.

Przedstawia się go z rogami (symbol władzy królewskiej) na głowie, a kilka tekstów cyklu Baala nazywa go Bykiem Elem (ug.

tr il, np. KTU 1.3 V 35; 1.4 III 31).

Trudno jednak rozstrzygnąć, czy byk symbolizował boga, czy też siłę płodności (w akcie tworzenia bogów).

Jedna z płaskorzeźb znalezionych w Ugarit ukazuje go jako starca z rogami na głowie, siedzącego na tronie75.

Także z wypowiedzi Anat dowiadujemy się, że Ela wyobrażano sobie jako starca z długą siwą brodą i siwymi włosami (KTU 1.3 V 2- 3.24-25): Obiję czerep twój, Zbroczę siwiznę twą [krwią] Siwiznę brody twej wybroczynami76 77 Poematy ukazują Ela także jako strażnika porządku kosmicznego i politycznego oraz źródło królewskiej władzy.

Bez jego zgody Baal nie mógł zbudować swego królewskiego pałacu.

Jeszcze przynajmniej jeden tytuł Ela zasługuje na uwagę: ’il qnj ’arc – “El stwórca ziemi”, gdyż takim samym tytułem określony jest Bóg, którego kapłanem był Melchizedek, król Szalemu (Salem): #r<a''(w" ~yIm;v'' hnEqo !

Ayl.[, lae (’ēl `elyôn qönË šämaºyim wä´äºrec) – “El (Najwyższy) stwórca (niebios i) ziemi” (Rdz 14,19).

C) Aszirat / Athirat (ug.

’atrt, hebr. hr''vea] lub hr''yvea] ’ăšērāh) T. Binger, Asherah: goddesses in Ugarit, Israel and the Old Testament (JSOTSup 232; Copenhagen International Seminar 2), Sheffield: Sheffield Academic Press 1997.

Aszirat (lub Athirat) to żona Ela, bogini matka Ugarit i matka bogów (z wyjątkiem Baala) i opiekunka królów.

Bogowie tego miasta nazywani są „synami Ela”, ale też bn ’atrt, „synami Aszirat”.

Teksty nadają jej tytuł qnjt – stworzycielki bogów, a także nazywają ją Panią (dosłownie Wielką), podobnie jak nazywano Wielką boginię Byblos i innych miast 75 Stela opublikowana w 1937 roku w Syria 18 (1937), s. 88, pl. XVII.

Zob.

też ANEP, s. 493.

76 Wybroczyny (łac. petechiae) są małymi czerwonymi lub fioletowymi plamkami na ciele spowodowanymi przez niewielkie krwawienia z uszkodzonych naczyń kapilarnych.

77 Tłum.

za: Ł.

Toboła, Cykl Baala z Ugarit (Teksty starożtnej Palestyny i Syrii 1), Kraków - Mogilany 2008, s. 147.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 42 fenickich.

Przede wszystkim była ona boginią wybrzeża morskiego, zwana „Panią morza”.

Jej pełny i często spotykany tytuł brzmiał ’atrt jm – Aszirat Jam (Aszirat Morze), co może oznaczać: „ta, która stąpa po morzu, krocząca po morzu” (np. KTU 1.4 I 22; II 28-29; III 25.27.29.38).

Choć związana w teogonii z Elem i pozostająca jego małżonką, Aszirat nie przebywa z stale przy nim.

Zgodziwszy się bowiem poprosić Ela o pałac dla Baala, musi odbyć długą podróż, aby stanąć przed małżonkiem.

Opis podróży zdaje się wskazywać, że podobnie jak wielkie damy Ugarit, Aszirat także podróżowała na ośle.

El przyjął ją z radością, zażądał wypełnienia jej małżeńskiej powinności, a potem zgodził się na wszystko, o co prosiła.

Swym wdziękiem uzyskała zgodę na budowę pałacu Baala.

Według tekstów ugaryckich Aszera jest główną małżonką boga Ela i dlatego czcigodną matką bogów.

Nosi ona przydomek elat „bogini”, tzn. „małżonka Ela”.

W Palestynie (także w ST) pojawia się jednak jako małżonka Baala.

Ona jest panią płodów rolnych i tym samym boginią urodzajów.

Ponieważ w jej kulcie mężczyźni i kobiety przez współżycie poświęcali się tajemnicy życia, czciciele nadawali jej szacowny tytuł: Kudszu albo Kadesz, „święta”.

Dla biblijnych proroków ta osobliwa „świętość” była jedynie prostytucją i cudzołóstwem.

Wyobrażenia przedstawiały tę boginię w zupełnej nagości z podkreśleniem cech kobiecych, niejednokrotnie na lwie, trzymającą w jednej ręce lilię, a w drugiej dwa węże78.

Oprócz Aszirat do bóstw żeńskich związanych z Baalem należy Asztart, jego małżonka, oraz Anat, jego siostra i kochanka, o których powiemy niżej.

Osobowość i rola bogiń w mitach nie była tak jednoznacznie określona, jak osobowość bogów.

W związku z tym zauważa się pewną przemienność funkcji u najważniejszych bogiń.

Aszirat bywała utożsamiana z boginiami Anat i Asztarte np. jeśli chodzi o bycie boginią płodności, a u Asztart i Anat jesli chodzi o partnęrkę Baala.

Owa zmienność zależy prawdopodobnie od tego, że Aszera prezentuje cechy znanej już w czasach przedhistorycznych Wielkiej Matki bogów.

Aszera w Biblii Hebrajska forma jej imienia to hr''vea] ’ăšērāh (aszera) i tę formę wielokrotnie, bo 49 razy, spotykamy w Biblii Starego Testamentu (przeważnie w l. mn.

’ăšērôt).

Nazwa ta w Biblii zwykle kojarzona jest z palem sakralnym czy stelą świątynną, symbolem bałwochwalstwa: Jednakże nie odwrócili się od grzechu rodu Jeroboama, do którego ów doprowadził Izraela - trwali w nim.

A nawet aszera stała w Samarii (2 Krl 13,6); Strzeż się zawierania przymierza z mieszkańcami kraju, do którego idziesz, aby się nie stali sidłem pośród was.

Natomiast zburzcie ich ołtarze, skruszcie czczone przez nich stele i wyrąbcie 78 Wrzeciono (plk – KTU 1.4 II 3 i 4) w jej ręce interpretowane bywa jako kolejny atrybut – bogini przeznaczenia – ale wydaje się to nadinterpretacją.

Wrzeciono należało do typowych zajęć kobiecych, co poświadcza kontekst tego obrazu w micie oraz sama Biblia np. w akrostychicznym poemacie o dzielnej niewieście (Prz 31,10-31).

Marcin Majewski 43 aszery (Wj 34,12n); Ustawili sobie stele i aszery na każdym wyniosłym pagórku i pod każdym drzewem zielonym (2 Krl 17,10; por. Pwt 7,7; 12,3; Sdz 6,25; 1 Krl 14,23; passim).

Ugaryckie teksty dostarczyły rozstrzygającego dowodu, że hebrajska nazwa ’ăšērāh oznaczała nie tylko (jako nazwa pospolita) pal i stelę, ale i samą boginię kananejską, której pal był tylko kultycznym symbolem.

Ten hebrajski termin oznaczał w rzeczywistości kananejską boginię.

I faktycznie, na terenie całego Kanaanu odkryto tysiące figurek wotywnych Aszery, co świadczy o jej ogromnej popularności (por. Wj 34,12n; 2 Krl 17,10; passim).

Jej kultyczny symbol przedstawiał pal będący stylizacją drzewa – i stąd pal, potem stela w świątyni (zob. 2 Krl 21,7; 23,6) stała się pomnikiem na cześć tej bogini.

Stary Testament łączy często Aszerę z Baalem, kolejnym niezwykle ważnym bóstwem Ugarit: Nazwa bogini w l. mn.

(’ăšērôt) w połączeniu z nazwą Baal również w l. mn.

(be‘ālîm)79 tworzą charakterystyczną w Biblii formułę (zwłaszcza dla literatury deuteronomistycznej, po raz pierwszy w Sdz 3,7): tAr)vea]h''-ta,w> ~yliÞ[''B.h;-ta, Wdïb.[;Y:w: wayya`abdû ´et-haBBü`älîm wü´et-hä´ášërôt „służyli Baalom i Aszerom”: Izraelici popełniali to, co złe w oczach Pana.

Zapominali o Panu, Bogu swoim, a służyli Baalom i Aszerom (Sdz 3,7; por. 2 Krl 21,3; 2 Krn 33,3).

I tu ciekawostka archeologiczna.

Na inskrypcji z Kuntillet ‘Ajrud na płd.

Synaju odkryto napis o treści: „JHWH i jego Aszera”.

Z książki „Biblia i religie” autorstwa Giovanni Odasso80: „Inskrypcje odkryto w miejscu kultu w Kuntillet Adżrud, znajdującym się na południe od granic południowej Judei.

Znaleziono tam wzmianki o imionach El, Baal, JHWH i Aszera.

Znamienne, iż JHWH wspomniany jest jako »JHWH z Samarii« (jhwh šmrn) i »JHWH z Temanu« (jhwh {h}tmn); wreszcie Aszera pojawia się jako małżonka JHWH.

Szczególnie ważna jest końcowa część inskrypcji, gdzie czytamy: brkt ’tkm l jhwh w l ’šrth (»Błogosławię wam przez JHWH z Samarii i przez jego Aszerę«).

Ten fakt wskazuje na zaskakujące zbieżności tradycji religijnej Izraela z tradycją otaczającego środowiska, w którego kulcie są obecni bogowie i boginie.

Istotnie, inskrypcje rzucają światło na związek pomiędzy JHWH a Aszerą i nie pozwalają już dłużej wątpić, iż w okresie przedwygnaniowym Aszera była czczona w wielu miejscach i sanktuariach razem z JHWH.

Te nowe fakty z kolei domagają się nowego rozumienia pewnych tekstów biblijnych, które mówią o dewiacjach Izraela w kulcie Aszery”.

Rzeczywiście wydaje się, że w pewnych miejscach i momentach w Izraelu Aszera czczona była jako małżonka JHWH.

D) Baal (ug.

b‘l, hebr. l[;B; Ba‘al, akad. Bēlu) S. Cinal, Baal z Ugarit a inni bogowie burzy starożytnej Syrii i Palestyny (Rozprawy Habilitacyjne 321), Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 1997; A. Mrozek, Baal – bóg-wojownik z Ugarit, w: J. Drabina (red.), Religie a wojna i terroryzm, (Studia Religiologica 36), Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2003, s. 12-14; L. Stachowiak, Baal, w: Encyklopedia Katolicka, t.1, Lublin 1989, 1227-1228; 79 Dlaczego nazwy funkcjonują w l. mn., wyjaśnię przy okazji omawiania Baala.

80 G. Odasso, Biblia i religie (Myśl Teologiczna 52), Kraków: Wydawnictwo WAM 2005, 218n.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 44 L. Bronner, The Stories of Elijah and Elisha as Polemics Against Baal Worship, Leiden: E.J. Brill 1968; A.R.W. Green, The storm-god in the ancient Near East (Biblical and Judaic Studies 8), Winona Lake: Eisenbrauns 2003, szczeg.

rozdział III Syria, s. 153-218; U. Oldenburg, The Conflict Between El and Baal in Canaanite Religion, Leiden: E.J. Brill 1969; R. Rendtorff, El, Ba''al und Jahwe, ZAW 78 (1976) 277-291; J.C. de Moor, M.J. Mulder, l[;B;, TDOT II, 181-200 oraz THAT I, 325-327; M. Dietrich, O. Loretz, Baal rpu in KTU 1.108; 1.113 und nach 1.17 VI 25-33, UF 12 (1980) 180-81; M.S. Smith, W.T. Pitard, The Ugaritic Baal Cycle: - tom 1: Introduction with Text, Translation and Commentary of KTU 1.1-1

.2 (SVT 55), Leiden: Brill 1994.

- tom 2: Introduction with Text, Translation and Commentary of KTU/CAT 1.3-1.4 (SVT 114), Leiden: Brill 2009.

Centralną postacią w ugaryckich poematach mitologicznych jest nie El, lecz Baal.

Wydaje się, że początkowo nie należał on do ugaryckiego panteonu, gdyż nie uchodził za syna Ela, lecz za syna Dagona (Dagana) (ug.

bn dgn).

Ponieważ jednak Dagon był bóstwem Amurru, wyniesienie Baala, syna Dagona mogło mieć związek z zajęciem kraju przez Beduinów Amurru (Amorytów).

Wskazuje się również na cechy podobieństwa łączące go z huryckim bogiem burzy i pogody Teszupem.

W każdym razie wraz z Baalem w historię ugaryckiej religii wstąpił nowy, młody element.

Baal to porywczy, pełen młodzieńczego zapału (przeciwieństwo starego, mądrego i dostojnego Ela) bóg burzy i życiodajnego deszczu, władca świata.

Syn Dagona, czasem przedstawiany jest jednak jako syn Ela (być może w późniejszych tekstach, gdy już na dobre wszedł do mitologii Ugarit).

Imię Baal należałoby raczej uważać za tytulaturę (podobnie jak było z Elem), gdyż oznacza ono dosłownie „pan” i mogło być używane w odniesieniu do różnych bogów.

Właściwe imię ugaryckiego boga burzy zapisywano hd (i wokalizowano prawdopodobnie Haddu) lub hdd (i wokalizowano Hadad) – co odpowiada aramejskiemu Hadad oraz akadyjskiemu Adad.

Baal Hadad oznaczałoby więc pan Hadad.

I to jest właściwe imię własne tego bóstwa, co ustalił już w 1936 roku R. Dussand81.

Epitet b‘l lub b‘lm w tekstach ugaryckich odnosi się wyłącznie do konkretnego bóstwa i wielokrotnie wysteruje w paralelizmie z imieniem Haddu lub Hadad82.

Przydomek b‘l „Pan”, który przylgnął do Hadada, odzwierciedla najprawdopodobniej jego wiodącą rolę wśród bogów Ugarit, a także wśród bogów całego tego regionu.

Tę dominującą pozycję musiał jednak sobie wywalczyć, o czym szczegółowo opowiadają mity.

Tłumaczy się to tym, że mógł on w tej mitologii być bogiem nowym (dość późno wszedł do panteonu ugaryckiego).

Epitet Baal wyparł prawdopodobnie w końcu imię Hadad – ewentualnie też imiona innych lokalnych bogów burzy na terenie Kanaanu – i tak Baal stał się wiodącym kananejskim bóstwem burzy i życiodajnego deszczu.

I taki Baal trafia do historii i literatury biblijnej.

81 R. Dussand, Le vrai nom de Baal, Revue de l’historie des religions 113 (1936), s. 5-20.

82 Przed odkryciami w Ras Szamra Baal-Hadad uchodził za jedno z pomniejszych bóstw Syrii, dopiero teksty ugaryckie zarysowały najlepiej jego sylwetkę i pozycję.

Przedtem badacze byli zdani na pochodzące z późniejszych epok i dość ogólnikowe wzmianki o Baalu, w których indywidualne jego cechy rysowały się dość mgliście.

Były to skąpe informacje źródeł epigraficznych fenickich, aramejskich i punickich oraz polemiczne wypowiedzi autorów biblijnych.

Marcin Majewski 45 O Baalu mówi większość tekstów mitologicznych z Ras Szamra.

Ważna grupa tych tekstów, tzw. cykl Baala, który prawdopodobnie recytowano w kontekście rozwiniętego obrzędu Nowego Roku, opowiada o zwycięstwie Baala nad Morzem (Jamem) i Śmiercią (Motem)83 oraz o ustanowieniu go potężnym władcą na niebie.

Co roku ginął w wyniku walki toczonej z Motem – bogiem śmierci i wysuszonej letnim skwarem ziemi – i zstępował do świata podziemnego, aby z nastaniem wiosny powstać z martwych.

Nieustanna walka między życiem a śmiercią była tematem dramatycznego mitu, który na pewno głęboko poruszał i przynosił słuchaczom oczyszczenie wewnętrzne.

Kiedy wrogowie Baala dokonywali najgorszego z najgorszych czynów, ich siła się wyczerpywała.

Władzę królewską nad światem otrzymał Baal z rąk najwyższego boga Ela.

Stary bóg zgodził się na to nie bez oporów, ponieważ posiadał własne potomstwo (o którym niżej).

W staraniach o zezwolenie na budowę pałacu, niezbędnego do potwierdzenia królewskiego statusu, znaczną rolę odegrała siostra Baala – Anat, która zarazem jest jego kochanką- małżonką84.

Jego siedzibą była góra Safon (Sapon).

Określany jest w tekstach ugaryckich jako rkb ‘rpt – dosiadający chmury, jeździec chmur.

Był odpowiedzialny za sprowadzanie deszczu, a wiec w konsekwencji i za urodzaj.

Przedstawiano go jako młodzieńczego boga-wojownika w szpiczastym hełmie ozdobionym rogami, z wiązką piorunów w jednej ręce, a z zygzakiem gromu (błyskawicą) w drugiej – boskie atrybuty boga burzy.

W innych wyobrażeniach stoi on bezpośrednio na byku, również z piorunami w rękach.

Przedstawiany też bywa jako wódz walczący, który pędzi poprzez chmury na swym rydwanie bojowym.

Niektóre teksty ukazują go w postaci byka, zapładniającego stada jałówek, co miało ilustrować jego niespożytą seksualną siłę.

Baal w Biblii Odkrycia w Ugarit potwierdziły dane biblijne o dużym znaczeniu tego bóstwa w Kanaanie.

Hebr. l[;B; (Ba‘al) pan, władca (pierwotnie imię pospolite, później nazwa bóstwa) w ST pojawia się wielokrotnie, zarówno jako bóstwo, ale także jako nazwa ogólna kultów pogańskich oraz jako składnik imion czy nazw miejscowości.

Poza nazwą bóstwa ba‘al oznacza czasem małżonka, np. Rdz 20,3: Tej samej jednak nocy przyszedł Bóg do Abimeleka we śnie i powiedział do niego: «Umrzesz z powodu tej kobiety, którą zabrałeś, gdyż ona ma męża» l[;B''( tl;[uîB.

awhiÞw> T''x.q;êl''-rv,a] ´ášer-läqaºHTä wühiw´ Bü`ùºlat Bäº`al (por. Wj 21,3.22; Pwt 22,22).

Może oznaczać też przynależność lub stan posiadania (wskazywać na właściciela), np. Wj 21,28: Jeśliby wół pobódł mężczyznę lub kobietę tak, iż ponieśliby śmierć, 83 Por. paralelne mity mezopotamskie.

84 Baal spotkał ją spływając na dół z chmur.

Mitologiczny obraz przedstawia połączenie się byka Baala z krową Anat.

Owocem tego spotkania jest boskie cielę.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 46 wówczas wół musi być ukamienowany, lecz nie wolno spożyć jego mięsa, właściciel (l[;B;) zaś wołu będzie wolny od kary (por. też np. Wj 21,34; Joz 24,11)85.

W Kanaanie przypisywano specjalną władzę nad okolicami, rzekami, lasami, a nawet studniami niewidzialnym bóstwom, określanym jako Baale.

Starodawne nazwy miejscowości zachowane w Biblii zawierają niekiedy element teoforyczny rdzenia l[;B;, dla przykładu: !

A[m. l[;B; Baal-Meon (Lb 32,38); raeB.

tl;[]B; Baalat-Beer (Joz 19,8); rm''T'' l[;B; Baal-Tamar (Sdz 20,33); także Baal-Hanan, Baal-Chasor, Baal-Gad.

Wynika stąd, że poszczególne miasta czciły tego samego Baala pod różnymi nazwami, np. tyrIB.

l[;B; Baal-Berit u Sychemitów (Sdz 8,33; 9,4), rA[P.

l[;B Baal-Peor u Moabitów (Lb 25,3.5; Pwt 4,3), bWbz> l[;B; Baal- Zebub (w BT – Beelzebub) w Ekron (2 Krl 1,2-3.6.16).

Także góry związane były z kultem Baala: !

Amr>x, l[;B; Baal-Hermonu (Sdz 3,3; 1Krn 5,23), lm,r>K; Baal-Karmelu (1 Krl 18,20nn), !poc.

l[;B; Baal-Sefon (por. Wj 14,2.9; Lb 33,7).

Epigrafia starosemicka mówi także o Baal-Libanu.

Babilońskim odpowiednikiem Baala był lBe (Bel) wzmiankowany kilkakrotnie w ST, szczególnie Dn 14,1-22 (Bel czczony i karmiony w świątyni, Daniel demaskuje bożka i kapłanów oszustów).

W Egipcie, począwszy od XIV w. przed Chr., oddawano cześć Baal- Dapuna, szczególnie w mieście Tachpanches, dobrze znanym w ST (np. Jr 43,7-9; Ez 30,18).

Kult Baala na całym starożytnym Wschodzie przetrwał aż do czasów hellenistycznych, np. w Hatra (koło Asur) znaleziono świątynię Baal-Szamina z III w. przed Chr.

Izraelici zetknęli się z kultem Baala być może jeszcze przed opuszczeniem Egiptu.

Pewne akcenty historii patriarchów i opowiadania etiologiczne, a także egipskie ośrodki kultu Baala (np. wspomniane Tachpanches), leżące w bezpośrednim sąsiedztwie ziemi Goszen, wydają się to potwierdzać.

W każdym razie na trasie wędrówki Izraelitów z Egiptu do Kanaanu położone było Baal-Sefon w pobliżu Morza Czerwonego (por. Wj 14,2.9; Lb 33,7) oraz Baal-Peor w Moabie (por. Lb 25,3.5; Pwt 4,3).

Trudno ustalić, czy określenie Baal (w znaczeniu „Pan”) stosowano w Izraelu także w odniesieniu do JHWH.

Wskazywałyby na to imiona własne z elementem teoforycznym l[;B;, używane przez Izraelitów (np. l[;B;ruy> Jerubbaal w Sdz 6,32; 7,1; l[;B''v.a, Eszbaal w 1 Krn 8,33; l[;B; byrIm.

Meribbaal w 1 Krn 8,34; hy"l.[;B.

Baaljah w 1 Krn 12,6).

Później imiona te w ramach walki z kultem Baala zmieniono tendencyjnie na tv,bo (bōšet) czyli „hańba”, por. np. 1 Krn 8,33 Eszbaal (l[;B''v.a,) i 2 Sm 2,8 Iszboszet86 (tv,bo-vyai) lub 1 Krn 8,34 Meribbaal (l[;B; byrIm.) z 2 Sm 4,4 Mefiboszet87 (tv,boypim.).

85 Szerzej M. Majewski, W stronę Ziemi Obiecanej.

Komentarz do Księgi Wyjścia, Kraków: Wydawnictwo eSPe 2011, s. 243-248.

86 BT tłumaczy Iszbaal, gdyż to ta sama postać.

87 BT tłumaczy Meribbaal, gdyż to ta sama postać.

Marcin Majewski 47 Na pewno jest faktem, że poetyckie utwory biblijne obfitują w aluzje do walki Baala z potworami morskimi (tu zwłaszcza psalmy ukazując JHWH walczącego z potworami morskimi i poskramiającego morze [Jam88]).

Ważnym świadectwem jest tu Ps 29.

Według niektórych egzegetów Ps 29 jest pierwotnie kananejskim hymnem na cześć Baala, który został zaadoptowany w Biblii Starego Testamentu do JHWH i w którym nie sposób nie dostrzec motywów pojawiających się w ugaryckim poemacie o tym bożku.

Rzeczywiście niektóre główne rysy Baala zaznaczają się tu w obrazie JHWH.

Opis teofanii z Psalmu 29 nawiązuje do motywów obrazujących bóstwo burzy: Głos Pański ponad wodami, zagrzmiał Bóg majestatu: Pan ponad wodami niezmierzonymi!

(Ps 29,3).

Właściwy konflikt między różnymi postaciami naturalistycznych kultów Baala a jahwizmem wywiązał się po zdobyciu Kanaanu i zetknięciu się z miejscowymi wierzeniami (Sdz 6, 25-32).

Mimo, że JHWH pozostawał zawsze narodowym Bogiem Izraela, obok niego oddawano dość powszechnie cześć także miejscowym bóstwom, określanym ogólnie jako baale.

Jeszcze częstszym zjawiskiem był synkretyzm religijny polegający na oddawaniu czci JHWH na sposób kultów kananejskich na wzgórzach (Bämôt) lub przy świętych pniach (´ášëräh).

Niektórzy królowie izraelscy (Achab) oraz judzcy (Achaz, Joram i Atalia – por. 2 Krl 11,18; 2 Krn 28,2; Manasses – 2 Krl 21,3) popierali kult Baala z przyczyn politycznych lub z niechęci do jahwizmu.

Pod wpływem Izebel, księżniczki tyryjskiej89, żony Achaba, wybudowano nawet świątynię Baala w Samarii (1 Krl 16,32) wymordowano proroków JHWH i wprowadzono ekstatycznych proroków Baala do państwa północnego.

Tych zwalczał jdyny ocalały prorok JHWH, Eliasz (1 Krl 17 – 18), a definitywnie ich działalność zniósł Jehu w związku z zamachem stanu (2 Krl 9).

W przekazie biblijnym JHWH i Baal nie mają ze sobą nic wspólnego, co potwierdza religijne zawołanie bojowe proroka Eliasza: Albo Baal, albo Jahwe!

(1 Krl 18,21: Wówczas Eliasz zbliżył się do całego ludu i rzekł: «Dopókiż będziecie chwiać się na obie strony?

Jeżeli Jahwe jest prawdziwym Bogiem, to Jemu służcie, a jeżeli Baal, to służcie jemu!»

Na to nie odpowiedzieli mu ani słowa).

Polemikę z kultem Baala zawiera wiele tekstów ST: za pogromcę kultu Baala w Izraelu uchodzą prorocy Izraela, zwłaszcza Ozeasz, Jeremiasz i Eliasz, np: I stanie się w owym dniu - wyrocznia Pana - że nazwie Mnie: “Mąż mój”, a już nie powie: “Mój Baal”.

Usunę z jej ust imiona Baalów i już nie będzie wymawiać ich imion (Oz 2,18n).

Takich polemik z kultem Baala nieustannie wkradającym się do Izraela jest wiele.

Wypowiedzi Biblii skierowane przeciw tej idolatrii używają dość często w liczbie mnogiej określenia be‘ālîm.

W takim kontekście używają tej nazwy jako epitet wspólny różnym bogom – różnym Baalom – o lokalnym zasięgu.

88 Jam – ugaryckie bóstwo morza, z którym walczył Baal (omówione poniżej).

89 Izebel to księzniczka fenicka, córka króla Tyru, Ittobaala.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 48 Seleukidzi popierali kult Baala w Syrii oddając mu szczególną cześć.

Przymuszanie Żydów do jego kultu stawało się powodem powstań żydowskich (1 i 2 Mch).

Wielokrotnie w Biblii potępia się kult Baala, jeszcze przed czasami machabejskimi.

Odpowiednik żeński Baala, to Baalat, znany szeroko w Palestynie – np. Pani Byblos w listach z Tell el-Amarna.

W ST występuje jedynie w nazwach miejscowości (w Joz 15,11 spotykamy górę Baali hl''[]B;h;(-rh;, a w Joz 11,29 jest wymienione miasto Baala hl''[]B;).

Kult tej bogini związany był niewątpliwie z Anat, Asztarte i Aszerą; tu ciekawe, choć nie do końca ustalone są związki „królowej nieba”, wymienianej w Biblii (Jr 7,18; 44,17-19.25), a Baalat lub jedną z powyższych bogiń.

E) Anat (ug.

‘nt, brak odpowiednika hebr.90, gr. Αναθ) Y. Sukenik, The composite Bow of the Goddess Anath, BASOR 107 (1947) 11-15; N.H. Walls, The Goddess Anat in Ugaritic Myth, Atlanta: Society of Biblical Literature 1992.

Anat w piśmie hieroglificznym (kult Anat, podobnie jak kult bogini Astarte, rozpowszechnił się także w Egipcie od czasów Nowego Państwa91).

Siostrą Baala, a zarazem jego kochanką i małżonką była Anat – bogini miłości, płodności i wojny.

Ma ona podobieństwo do babilońskiej Isztar92 i podziela z nią podwójną rolę bogini miłości i wojny.

Jako małżonka Baala nosi przydomek btlt93 ‘nt „dziewica Anat” (pomimo swych kontrowersyjnych relacji z Baalem – kochanka i żona swego brata).

Jednak termin ten nie oznacza w tekstach ugaryckich dziewictwa w naszym znaczeniu.

Akcent jest tu położony na wiekuistą, świeżą, dziewczęcą kobiecość.

W jednym z aspektów swej osobowości jawi się nam jako zmysłowa bogini miłości i płodności, w innym – jako budząca grozę wojowniczka.

Kiedy Baal poniósł śmierć z ręki swego wroga – boga Mot, Anat okrutnie rozprawiła się z jego zabójcą a następnie doprowadziła do powstania z martwych swojego ukochanego.

W walce za swego zabitego męża daje się poznać z niepohamowanego okrucieństwa: Zabija naród nad brzegiem morza, wyniszcza ludzi przy wschodzie słońca.

Pod nią leżą głowy jak piłki...

Według tekstów z Ugarit posiadała zdolność wprowadzania się w szał bojowy, podczas którego w bitwach ścinała głowy „jak kłosy” i cała zbryzgana krwią zawieszała sobie odrąbane ręce 90 Rekonstruując imię z nazw miejscowości (Anatot; Bet-Anat) uzyskamy imię tn"[] `ánät.

91 Według jednego z tekstów egipskich Anat i bogini Asztart były wielkimi boginiami, które mogły począć, zajść w ciążę, ale nie mogły urodzić, „gdyż Horus je zapieczętował, a Set je otwierał”.

Tekst ten świadczy o przyjęciu w Egipcie kananejskiej mitologii; ukazuje Anat jako boginię wojowniczkę, opiekunkę faraona.

92 Np. Anat w zamian za cudowny łuk proponuje Aqhatowi najpierw złoto i srebro, a potem nieśmiertelność.

Aqhat dumnie odrzuca te atrakcyjne propozycje.

Podobną propozycję otrzymał wcześniej Gilgamesz od bogini Isztar i również dumnie ją odrzucił.

93 Por. hebr. hl''WtB.

betûlā(h) – dziewica.

Marcin Majewski 49 pozabijanych wrogów wokół pasa, a ich głowy na swoich plecach.

Z owego szału zabijania niełatwo było się jej potem wyprowadzić.

Ucieka się go gróźb swemu ojcu Elowi i niecnych do podstępów (aby zdobyć łuk Aqhata).

Jeśli Baal był gwałtowny i dobrotliwy, to Anat była niepohamowana, porywcza i zawistna.

Imię jej ma etymologiczne pokrewieństwo z hebr. t[e ‘ēt, aram.

‘enet i akkad.

‘ettu, co oznacza „czas, los”.

Zatem Anat jest upostaciowaniem tego wszystkiego, co rodzi i pochłania „czas”94.

Nazwy miejscowości, takie jak Anatot (ojczyzna proroka Jeremiasza, 20 razy w Biblii, np. Joz 21,18) oraz Bet-Anat (3 razy w Biblii: Joz 19,38; Sdz 1,33 x2) dowodzą, że bogini ta była czczona również w Palestynie.

Pomoc Anat odegrała znaczną rolę w zakończonych sukcesem staraniach Baala o uzyskanie dominującej pozycji pośród bogów.

Dzięki jej perswazjom, a nawet groźbom, najwyższy bóg El zdecydował się przekazać władzę Baalowi, pomijając przy tym własne dzieci.

Anat ukazuje się jako dawczyni życia: wskrzesza Baala, obiecuje nieśmiertelność Aqhatowi, rodzi Baalowi boskie cielę (choć jest również niszczycielką życia, boginią wojny).

Przypisywano jej, podobnie jak Baalowi funkcje agrarne, urodzaju (o czym świadczą jej tytuły „Anat pól” i „Anat orki”); wiązano ją z cyklem płodności.

Anat miała skrzydła, dzięki którym szybko przenosiła się z miejsca na miejsce95.

W sztuce zwykle przedstawiano ją nagą, z symbolami płodności – kwiatami lilii lub wężami w rękach, często jadącą na koniu.

W czasie obrzędów ku czci Anat nierzadko składano w ofierze małe dzieci.

Utożsamiana bywa z grecką Ateną.

F) Jam (ug.

jm, hebr.

~y" jām) Bóg morza i rzek.

Imię Jam oznacza w językach semickich po prostu „morze”, Jam czasami nazywany jest także Nahar, co oznacza „rzeka” (hebr. rh''n" nähär).

W mitologii Ugarit jest synem Ela, jak inni bogowie; składano mu ofiary i odprawiano jego kult. Przedstawiany jest jako pół-człowiek, pół-ryba.

Jest bóstwem pierwotnego chaosu, reprezentującym potęgę morza, gniewnego i nieposkromionego; ma władzę nad burzami i jest sprawcą katastrof przez nie wywoływanych.

Morze jawiło się starożytnym jako jeden z najgroźniejszych żywiołów, było ogromne, nieprzeniknione, tajemnicze.

Zaskakiwało swymi ogromnymi falami, burzami, potworami czyhającymi na żeglarzy, a gdy wdzierało się w ląd, zagrażało mieszkańcom wybrzeża (jakimi byli również mieszkańcy Ugarit).

Jam to główny, obok Mota – boga śmierci – przeciwnik Baala.

Z nim własnie Baal był w nieustannym konflikcie.

W walce, malowniczo oddanej w micie, zwycięża oczywiście Baal, obrońca ludzi.

Różne są interpretacje mitu (powiemy o tym poniżej): albo walka z “ludami morza” albo walka z pierwotnym morzem-chaosem przy stwarzaniu swiata (zgodnie 94 Niektórzy jednak wywodzą jej imię od rdzenia ugaryckiego ‘n („źródło”; hebr.

!yI[;), gdzie imię ‘nt byłoby l. mnogą tego rzeczownika.

95 Dzięki nim doprowadziła też do śmierci Aqhata.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 50 z Enûma Eliš96), albo – cześciej – nieustanna walka mieszkańców Ugarit z morskim żywiołem.

Ugarytyjczycy, jako mieszkancy miasta portowego, na codzień borykali się z tym nieopanowanym żywiołem.

Baal miał bronić ludzi przed atakami morza, które nie raz musiało sprawić niezsłe kłopoty i nie lada spustoszenie.

W mitologii greckiej i rzymskiej jego bliskim odpowiednikiem jest Ofion, ogromny wąż, który sprawował władzę nad światem, został wypędzony z Olimpu i ukrył się w morzu.

Jam w Biblii W Biblii morze (hebr.

~y" jām) jest również żywiołem przeciwnym, wrogim Bogu: Pan króluje, oblókł się w majestat, Pan przywdział potęgę i nią się przepasał: tak utwierdził świat, że się nie zachwieje.

Twój tron niewzruszony od wieczności, Ty jesteś od wieków, o Boże.

Podnoszą rzeki, o Panie, rzeki swój głos podnoszą, rzeki swój szum podnoszą.

Ponad szum wód rozległych, ponad potęgę morskiej kipieli potężny jest Pan na wysokościach (Ps 93,1-4); Czy jestem morzem lub smokiem głębiny, żeś straże przy mnie postawił?

(Hi 7,12), a także wrogim człowiekowi: Ogarnęły mnie fale śmierci i zatrwożyły mnie odmęty niosące zagładę (Ps 18,5); Przeto się nie boimy, choćby waliła się ziemia i góry zapadały w otchłań morza.

Niech wody jego burzą się i kipią, niech góry się chwieją pod jego naporem: Pan Zastępów jest z nami, Bóg Jakuba jest dla nas obroną (Ps 46,3n)97.

Bóg ma jednak nad morzem całkowitą władzę, o czym świadczą powyższe cytaty oraz np. pytania retoryczne stawiane przez Boga Hiobowi w Hi 38: Kto bramą zamknął morze, gdy wyszło z łona wzburzone (w.

8); Czy dotarłeś do źródeł morza?

Czy doszedłeś do dna Otchłani? (w.

16), wskazujace, że tylko Bóg ma taką władzę.

W Starym Testamencie, w przeciwieństwie do religii ugaryckiej, morze nie jest osobowe, nie występuje jako bóstwo.

Poetyckie obrazy, z którymi się tu spotykamy, to co najwyżej personifikacje – które są częste w Biblii i odnoszą się np. do ręki czy ramienia Bożego, do ducha, mądrości czy sprawiedliwości Bożej.

Morze samo w sobie stanowi groźny żywioł.

Oprócz tego jest w Biblii siedliskiem potworów morskich i sił demonicznych wrogich Bogu, takich jak: Rahab (bh;r;), Lewiatan (!t''y"w>li), Wąż morski (~Y"B; rv,a] vx''n") czy Behemot (tAmheB.), np.: Ty ujarzmiasz pyszne morze, Ty poskramiasz jego wzdęte bałwany.

Ty podeptałeś Rahaba jak padlinę, rozproszyłeś Twych wrogów możnym Twym ramieniem (Ps 89,10n); Wodom nakreślił granice, oddzielił światło od mroku.

Słupy niebieskie się chwieją, drżące przed Jego groźbą.

Potęgą wzburzył pramorze, roztrzaskał Rahaba swą mocą, wichurą oczyszcza strop nieba i Węża Zbiega niszczy swą ręką (Hi 26,10-13); Ty zmiażdżyłeś łby 96 Tu Tiamat (Ocean) i Apsu (Ocean wody słodkiej) są żeńską i męską siłą wodną przeciwną bóstwu, jak Jam w Ugarit Baalowi, a morze w Biblii Bogu.

97 Szerzej M. Majewski, Język fenicki – brat bliźniak hebrajskiego?

w: Słowo jego płonęło jak ogień (Syr 48,1).

Księga Pamiątkowa ku czci Księdza Profesora Tadeusza Brzegowego, Tarnów: Biblos 2011, s. 189- 207.

Marcin Majewski 51 Lewiatana, wydałeś go na żer potworom morskim (Ps 74,14); W ów dzień Pan ukarze swym mieczem twardym, wielkim i mocnym, Lewiatana, węża płochliwego, Lewiatana, węża krętego; zabije też potwora morskiego (Iz 27,1); Oto Behemot98 – jak ciebie go stworzyłem (Hi 40,15; por. też Iz 51,9; Hi 3,8; 40,25; Ps 104,26 i inne).

Jak widzimy, równiez nad nimi (jak nad samym morzem) Bóg posiada absolutną władzę, jest ich stworzycielem.

Obrazy te i postacie wystepują głównie w literaturze poetyckiej Starego Testamentu i mają tu charakter literacki, przenośny, a nie rzeczywisty.

G) Mot (ug.

mt, hebr. tAm môt jako st. const. od tw<m'' māwet – „śmierć”) Bóg śmierci i świata podziemnego.

Był to fenicki bóg wysuszonej letnim skwarem ziemi, a zatem niejako odpowiadał za suszę, bezpłodność i śmierć.

Przeszedł również do panteonu ugaryckiego.

Jest panem świata podziemnego, zwanego „trupiarnia ziemi” i władcą świata umarłych.

W toczonej z nim co roku walce Baal ginął, ginęła wtedy roślinność, następowała pora sucha, a Baal, bóg deszczu i burzy, zstępował do świata podziemnego, aby z nastaniem jesieni powstać z martwych.

Nieustanna walka między życiem a śmiercią była tematem dramatycznego mitu, który głęboko poruszał i przynosił oczyszczenie wewnętrzne.

Co roku ratowała Baala przed wrogim mu Motem bogini Anat.

Śmierci i zmartwychwstanie Baala było, jak widać, mitycznym wyobrażeniem tego, co dzieje się na ziemi – zmian pór roku.

Lato w tamtych terenach to pora, gdy przyroda zamiera, wszystko zasycha wypalone słońcem orientalnego lata (u nas taką porą jest zima).

Ta pora jednak jest potrzebna, aby ziemia odżyła.

Mot nasyciwszy się ciałem Baala, nie może go dłużej upilnować i utrzymać.

Anat, wyobrażająca źródło99, przenosi ciało Baala na wyniosłą górę Safon, na niebie zaś ukazuje się ożywcza chmura (znak Baala), zwiastująca zmartwychwstanie boga i powrót życia na ziemi.

Mot w Biblii Śmierć w Biblii (hebr. tAm môt, st. const. od tw<m'' māwet; tWm – umrzeć; czesto w zwrocie môt yûmät – dosł. śmiercią umrzeć) może być siłą wrogą człowiekowi – ale nie Bogu.

Śmierć, która włada w Szeolu jest przeciwnikiem wszystkich stworzeń Bożych.

Jest porównywalna z siłą morza (Jam): Ogarnęły mnie fale śmierci i zatrwożyły mnie odmęty niosące zagładę (Ps 18,5).

Również jest niosobowa, lecz bywa upersonifikowana.

H) Dagon (lub Dagan) (ug.

dgn, hebr.

!

AgD'' Dägôn) Bóg zboża.

Prawdopodobnie opiekował się on rolnictwem i zbożem.

Główny bóg czczony przez północno-zachodnie ludy semickie.

Czcili go m.in. Fenicjanie, Amoryci, 98 W polskich tłumaczeniach pojawia się tu „hipopotam”, jako najbardziej pasujący do opisu.

Jednak chodzi najprawdopodobniej o jednego z owych „potwórów” morskich, których Semici wyobrażali sobie na różne sposoby.

Potwierdza to kolejny potwór (Lewiatan), który pojawi się w następnych wersetach (Hi 40,25).

99 Niektórzy wywodzą jej imię ‘nt od l. mn. mianownika ‘n („źródło”; hebr.

!yI[; „oko” lub „źródło”).

Ugarit – historia, religia, literatura, język 52 mieszkańcy Ebli i Ugarit (jako ojca Baala) oraz napływowi Filistyni, którzy prawdopodobnie uznawali go za swego głównego boga i władcę mórz (por. 1 Sm 5).

W mieście Aszdod stała jego świątynia.

W tradycji chrześcijańskiej Dagon uznawany jest za demona.

Dagon w Biblii W Biblii Dagon pojawia się z imienia siedemnaście razy; np. w Sdz 16, 23nn, 1 Sam 5,1-7 oraz 1 Mch 10,83nn – jako bóstwo kananejskie czy filistyńskie.

Znamienna jest konfrontacja tego boga, głównego boga Filistynów, z Arką Przymierza, reprezentującą JHWH, Boga Izraelitów, opisana w 1 Sm 5,1-5: Tymczasem Filistyni zabrawszy Arkę Bożą zanieśli ją z Eben-Haezer do Aszdodu.

Wzięli następnie Filistyni Arkę Bożą i wnieśli do świątyni Dagona i ustawili przed Dagonem.

Gdy wczesnym rankiem mieszkańcy Aszdodu wstali i weszli do świątyni Dagona, spostrzegli, że oto Dagon leżał twarzą do ziemi przed Arką Pańską.

Podniósłszy Dagona znów ustawili go na jego miejscu.

Ale gdy następnego dnia wstali wczesnym rankiem, zauważyli, że Dagon znów leży twarzą do ziemi przed Arką Pańską, a głowa Dagona i dwie dłonie rąk są odcięte na progu, na swoim miejscu pozostał jedynie tułów Dagona.

Dlatego właśnie kapłani Dagona i wszyscy wstępujący do domu Dagona nie depczą progu Dagona w Aszdodzie do dnia dzisiejszego.

Inny ważny epizod biblijny z Dagonem zawiera Księga Sędziów.

Niezwyciężony dotąd Samson, po zdradzie przez żonę Dalilę, został pojmany przez Filistynów, którzy obcięli mu włosy i wyłupili oczy.

Władcy filistyńscy zebrali się, aby na cześć swego boga Dagona złożyć wielkie ofiary.

Oddawali się radości i mówili: «Oto bóg nasz wydał w nasze ręce Samsona, wroga naszego».

Widział to lud i sławił swego boga, wołając: «Oto bóg nasz wydał w nasze ręce Samsona, wroga naszego, tego, który pustoszył nasz kraj i wielu spośród nas pozabijał» (16,23n).

Lud filistyński sławi swego boga Dagona za zwycięstwo – jednak konfrontacja znów wypada na korzyść JHWH.

Samson, wezwawszy Boga, zwala kolumny domu, przez co niszczy przybytek Dagona, a wraz z nim zabija władców oraz tysiące ludności filistyńskiej (zob. Sdz 16), sam ginąc bohaterską śmiercią100.

I) Asztarte (Athtart lub Aztarte) (ug.

‘ttrt, hebr. tr<Tov.[; ‘aštōret, gr. Αστάρτη) Astarte, pod imieniem ‘Asztart (‘ttrt) pojawia w tekstach z Ugarit, gdzie razem z boginią Anat wspiera Baala w walce z jego wrogami.

Teksty mitologiczne poświęcają jej znacznie mniej uwagi niż teksty liturgiczne.

Astarte czczono także w Egipcie gdzie jej kult wprowadzili Hyksosi.

Ta bogini płodności (nazywana „boginią pól”) tożsama jest z babilońsko-asyryjską boginią Isztar (występującą w tekstach akadyjskich) i sumeryjską Inanną (Panią Niebios).

Utożsamiana także z planetą Wenus, a w Grecji z Afrodytą.

100 M. Majewski, Samosn i Dalila - mężczyzna i kobieta wobec pokusy złego wykorzystania swej siły, Biblia krok po kroku 43 (2013).

Marcin Majewski 53 Nieodłącznym elementem kultu Astarte były akty seksualne spełniane pomiędzy wyznawcami odwiedzającymi świątynię a specjalnymi kapłankami zwanymi kedesza.

Cześć oddawano również paląc kadzidła, składając w ofierze produkty spożywcze, zwierzęta a niekiedy także małe dzieci.

Kult Astarte – nazywanej też Królową Niebios bardzo rozpowszechnił się także wśród Izraelitów, o czym wspomina Biblia (Jr 7,18; 44,17-19.25).

Spotykało się to ze sprzeciwem kapłanów i proroków JHWH.

Od jej imienia pochodzi hebr.

imię Estera (rTes.a,).

J) Pozostałe bóstwa To naczelne bóstwa panteonu Ugarit.

Pośród bóstw o mniejszym znaczeniu w cyklu Baala i w poemacie o Aqhacie pojawia się Koszar (zwykle pod podwójnym imieniem: Koszar-wa-Hasis – ktr-w-hss – czyli „zręczny i zdolny/pomysłowy”), który analogicznie do greckiego Hefajstosa, funkcjonuje jako patron rzemiosła.

Jest jednak nie tylko kowalem, ale złotnikiem i budowniczym; pochodzi z Kaftor (semickie, biblijne określenie Krety).

Był on budowniczym pałacu Baala, twórcą magicznych maczug, którymi Baal walczył z Jamem oraz twórcą cudownej broni, łuku wręczonego Akhatowi101.

Miejscem jego pobytu była w mitologii ugaryckiej Kreta.

W Ugarit pojawia się też sporadycznie bóstwo solarne Szapasz, którego imię oznacza po prostu słońce102 (por. hebr. vm,v, šemeš).

Przypuszcza się, że ugaryckie imię bóstwa ewoluuje od formy šamšu – šampšu – šapšu.

To żeńskie bóstwo nosiło tytuł nrt ’ilm – „lampa bogów” (lub raczej „światłość bogów”).

Jej udział w pogrzebie Baala wynika zapewne z obserwacji, że słońce wysusza wody, które spadły na ziemię (por. Iz 55,10).

Inne bóstwa występują sporadycznie, czasem tylko raz w tekstach i nie będziemy ich tu omawiać.

Zainteresowanych odsyłam do podanej literatury.

K) Panteon Ugarit a Stary Testament Analiza panteonu ugaryckiego, który jest w jakiejś mierze reprezentatywny dla wierzeń Kanaanu, pokazała nam wiele analogii, miejsc stycznych i wiele elementów, które wprost z niego przeniknęły do Biblii.

Bogaty ugarycki świat bogów (El, Baal, Aszera, Jam, Mot, Dagon i inni) pojawia się w Biblii wielokrotnie.

Spróbujmy to podsumować.

Już patriarchowie byli czcicielami Boga „Ela”, funkcjonującego w Kanaanie103 (por. biblijne tytuły niejahwistyczne Boga, wymienione wyżej w punkcie o Elu), który stał się ich własnym „Bogiem ojców”.

Stopniowe samoobjawianie się Boga Jedynego nie oznaczało całkowitego zerwania z przeszłością, rewolucji wiedzy i zwyczajów, ani wejścia w całkowicie nowy, nieznany świat religijny.

Bóg, który im się objawiał, był im jakoś znany (być może na 101 Zob.

P. Xella, Paolo, L’épisode de ‘dnil’ et ‘kothar’ (KTU 1.17 = CTA 17 V 1-31) et Gen 17: 1-16, Vetus Testamentum 28 (1978), s. 483-88.

102 Zob.

szerzej A. Caquot, La divinité solaire ougaritique, Syria 36 (1959), s. 90-101.

103 Zob.

G. Odasso, Patriarchowie jako czciciele Elim (rozdział), w: G. Odasso, Biblia i religie (Myśl Teologiczna 52), Kraków: Wydawnictwo WAM 2005, 97nn, szczeg.

105.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 54 zasadzie pierwotnego objawienia danego całej ludzkości).

Oczywiście należy uwzględnić kontekst historyczny, w którym patriarchowie się poruszali – politeizm w kontraście do ich wiary w „Boga ojców”.

Wieki później Izrael wychodzący z Egiptu pod wodzą Mojżesza napotka nową trudność.

Hebrajczycy nie byli ludem tak licznym, tak dobrze zorganizowanym pod względem materialnym, społecznym czy politycznym, jak to ukazuje Księga Wyjścia i Liczb104.

Wiemy, że z Egiptu mogły wyjść pewne pokolenia hebrajskie (Ibri), a ich protoplastów szuka się wśród ludności określanej mianem Habiru czy Hapiru.

Jest to bardziej kategoria społeczna niż narodowościowa, pojawiająca się w całej Azji Mniejszej, także w Egipcie i Palestynie od III tysiąclecia aż po XI w.

Oznacza ludzi bez ojczyzny i określonego miejsca w strukturze społecznej, imających się różnych dochodowych zajęć, np. pobierania ceł, czasem uciekających się do rozboju.

Hebrajczycy wkraczający do Kanaanu pod wodzą Jozuego byli ludem słabiej rozwiniętym kulturowo i materialnie od ludności, którą tu zastali.

Sposób walki Hebrajczyków przedstawiony w Księdze Jozuego wskazuje na młody naród koczowników przybyłych z pustyni, jakimi faktycznie byli Izraelici.

Nie mają oni znajomości techniki i taktyki oblężniczej, stosowanej przez mocarstwa owych czasów.

Ich czyny wojenne poprzedzone są zawsze akcją rozpoznawczą, potem stosuje się podstęp, zaskoczenie, pościg i walkę wręcz, w zależności od okoliczności.

Mamy więc młody lud koczowniczy, a z drugiej strony Kanaan i jego wysoko rozwiniętą kulturę materialną.

Pobudowane miasta-twierdze, rozbudowany system fortyfikacji, dobra znajomość obróbki żelaza (podczas gdy dla Izraelitów będzie to dopiero zetknięcie z żelazem), żelazne rydwany Kanaanu105.

Potwierdza to opis bitwy pokoleń izraelskich z Kananejczykami w Sdz 4 – 5.

Tekst mówi o świetnym uzbrojeniu Kananejczyków (armia 900 rydwanów) i słabym Izraelitów.

Ci jednak niespodziewanie zwyciężyli właśnie dzięki takiemu stosunkowi broni – przy ulewie, deszczu, błocie i wylanym potoku Kiszon lekkie uzbrojenie Hebrajczyków stało się ich przewagą, a ciężkie rydwany Kananejczyków stały się ich grobem.

Ten młody lud wkracza do Kanaanu ze swym doświadczeniem wyprowadzenia, wyjścia czy bardziej ucieczki z Egiptu i doświadczeniem Synaju (objawienia Boga JHWH) jako jedynym skarbie i dziedzictwie.

Wkracza do kraju, gdzie jest rozwinięty kult Ela, a jeszcze bardziej rozpowszechniony i wpływowy kult Baala i Aszery pod różnymi postaciami.

Obrzędy rytualne przypominały te znane już i praktykowane wśród Hebrajczyków, ale zawierały też inne, ponętne elementy, krwawe i zmysłowe zarazem.

Ofiary z ludzi, 104 Wystarczy przywołać znane wyliczenie, że według Biblii Izrael nazajutrz po opuszczeniu Egiptu liczył ok. 2,5 do 3 milionów ludzi (liczba uzyskana z Wj 12,37 i Lb 1,46).

Cała zaś ludność Egiptu liczyła wtedy od 3 do 4,5 miliona ludzi.

Takie więc wydarzenie musiało być dla Egiptu prawdziwą katastrofą – utrata tak potężnej liczby niewolników, rabunek przez nich srebra i złota, utrata armii faraona.

Jednak żadnych podobnych wzmianek nie znajdujemy w dokumentach Nowego Państwa egipskiego.

Szerzej zob. M. Majewski, W stronę Ziemi Obiecanej.

Komentarz do Księgi Wyjścia, Wydawnictwo eSPe, Kraków 2011, s. 186.

105 Szerzej m.

Majewski, Archeologia biblijna, UPJP II, Kraków 2012 (skrypt, publikacja elektorniczna: < https://www.academia.edu/5331162/Archeologia_biblijna_Biblical_Archaeology_ >), 2012.

Marcin Majewski 55 prostytucja sakralna, rozbudowana mitologia – to wszystko zapewniało magiczną moc, urodzaj polom i płodność bydłu i ludziom.

Chociaż Biblia będzie na każdym kroku potępiać ryty kananejskie106, to jednak będą one przez całe wieki fascynować Hebrajczyków, zwłaszcza gdy osiedlą się tu na stałe.

Ich doświadczenie Boga żywego, Boga jedynego i zazdrosnego będzie się im mieszać z zastanymi, tak ciekawymi i ponętnymi kultami.

Mamy tego w Biblii wielokrotne przykłady.

W Starym Testamencie czci się wprost w sposób bałwochwalczy bogów kananejskich (np. król Achab), ale także nie wprost, pośrednio – gdy czci się JHWH pod postacią byka (Baala l[;B;), steli (Aszery hr''vea]), czy na wyżynach (hm''B'' Bämäh, l.mn. tAmB'' Bämôt), gdy składa się ofiary z dzieci („przeprowadza dziecko przez ogień”) czy uprawia nierząd sakralny.

Prorocy, potem kapłani będą niezmordowanie walczyć z tym synkretyzmem religijnym, choć czasem będzie to wyglądać na „walkę z wiatrakami”.

Zwłaszcza dla tej walki z baalizmem zasłużą się w IX w.

Eliasz, pogromca kapłanów Baala, w VIII w.

Ozeasz, a pod koniec VII w.

Jeremiasz.

Także instalacja Hebrajczyków w Kanaanie nie była szybkim podbojem całego terenu – jak to czasem sobie wyobrażamy na podstawie niektórych danych Księgi Jozuego107 – lecz raczej procesem podbojów, paktów, infiltracji i układów rozłożonym przynajmniej na dwa wieki.

Prawo cheremu, klątwy (hebr.

~r,xe)108, tak często przywoływane w Księdze Jozuego i tak restrykcyjnie przestrzegane109 miało właśnie ten cel, aby uchronić młodego Izraela przez „zarażeniem się” pogańskim kultem.

Dla naszej wrażliwości może uchodzić ono za barbarzyńskie i okrutne, ale trzeba oceniać tę kwestię z perspektywy religijnej autora starożytnego.

Deuteronomista110, od którego pochodzi zdecydowana większość wzmianek o prawie cheremu, wydaje się wyrażać swój żal, że Izraelici nie wytępili Kananejczyków i ulegli baalizmowi.

Od niszczącego wiarę wpływu religii kananejskiej należy odróżnić proces częściowej asymilacji kulturowej.

Badania literatury Starego Testamentu na tle innych literatur Bliskiego Wschodu wykazują, że Izrael potrafił przyswoić wiele aspektów religijnych swego 106 Zob.

szerzej np. P.H. Pfeiffer, The Polem ic against Idolatry in the Old Testament, JBL 43 (1924), s.

229-240.

Autor wychodzi od Ezechiela i redaktorów deutronomistycznych i starannie analizuje wybrane teksty biblijne.

107 Inne dane Joz i Sdz wskazują, że przydzielenie ziemi Kanaan poszczególnym pokoleniom oznacza bardziej prawo ich posiadania i wywalczenia ich sobie, niż faktyczne nadanie ziemi (zob. np. Joz 17,12n; 17,14- 18).

108 Nakazywało, aby wszelkie dobra uzyskane ze zwycięstwa w świętej wojnie (wojnie JHWH) było poświecone Bogu: ludzi zabijano, wszelkie przedmioty palono, miasto rujnowano, a złoto i srebro szły do skarbca świątyni.

Był to zwyczaj zakorzeniony wśród ludów starożytnego Wschodu.

Mówi o nim np. sławna stela Meszy (tam po raz pierwszy w źródłach pozabiblijnych pojawia się imię JHWH – pismem paleohebrajskim).

109 Akan, który wbrew nakazowi Bożemu niedopełnił prawa cheremu, został ukamienowany (zob. całą historię w Joz 7).

110 Określenie autora, czy szkoły autorskiej, odpowiedzialnej za stworzenie kompozycji od Księgi Jozuego po Drugą Królewską.

Deuteronomista pisze w VII-VI w. przed Chr.

Za „ojca dzieła deuteronomistycznego” – tego, który ustalił jedność literacką Joz – 2 Krl, uchodzi niemiecki egzegeta M. Noth.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 56 środowiska, przekształciwszy je jednocześnie w środki wyrazu swojej własnej wiary.

Szczególny charakter doświadczenia Izraela – doświadczenie Synaju – rządzi wiarą autorów natchnionych.

To doświadczenie pozwoli im poddać wszystko, z czym się stykają temu jednemu kryterium – kryterium wiary jahwistycznej – i z napływowych elementów „wykorzystać” te neutralne, a napiętnować destrukcyjne.

9.

Literatura poetycka Ugarit Literatura Ugarit należy do jednej z najmłodszych znanych nam starożytnych literatur – w sensie stosunkowo niedawnego jej odkrycia.

Jest jednak już w miarę dobrze przebadana.

Wśród tekstów religijnych wyróżniliśmy już teksty rytualne (kultyczne) oraz teksty poetyckie, literackie (mitologiczne).

Do tych pierwszych zaliczają się ryty ekspiacyjne, listy bogów oraz ryty wróżenia w wnętrzności zwierzęcych, a także teksty ekonomiczne dotyczące darów dla świątyń i inne tego typu.

W punkcie tym zajmiemy się drugą grupą tekstów religijnych – tekstami poetyckimi, mitologicznymi.

Największa część tych tekstów Ugarit pochodzi z okresu rozkwitu miasta między XIV a XII w.

Wiele z utworów literackich datuje się na ok. 1350 przed Chr.111, jednak są one świadectwem starszych przynajmniej o wiek lub dwa tradycji.

Ugaryckie mity niewątpliwie są świadectwem długiego okresu ich powstawania.

Język literatury zachowuje cechy bardziej archaiczne niż ten, jaki jest używany w innych dokumentach.

Jest to język raczej poetycki.

Tematyka zaś dziel literackich związana jest z bóstwami i bohaterami (herosami).

A) Publikacja tekstów.

Teksty Ugarit publikowane były niemal na bieżąco we francuskojęzycznym czasopiśmie Syria112, później specjaliści ugarytologii skupili się wokół powstałego w 1969 roku pisma Ugarit-Forschungen113.

Najliczniejszy zbiór – zbiór tekstów alfabetycznych – został wydany w 1963 (CTA)114, a następnie w 1976 roku (KTU)115.

Obecnie, po połączeniu w całość rozbitych tabliczek, pełna ich liczba wynosi 1253 i wydana została w 1995 roku (CAT)116, a ostatnio w formie elektronicznej i książkowej w Ugarit Data 111 Zdaniem C.H. Gordona teksty pochodzą z późnego brązu, prawdopodobnie z początku XIV w. J. de Moor datuje je na okres pomiędzy 1400 – 1200 r. przed Chr.

112 Paris: Paul Geuthner 1920-.

113 Ugarit-Forschungen.

Internationales Jahrbuch für die Altertumskunde Syrien-Palästinas, Kevelaer: Verlag Butzon & Bercker 1969-.

Pismo ukazuje się nieregularnie.

114 A. HERDNER, Corpus des tablettes en cunéiformes alphabétiques découvertes à Ras-Shamra-Ugarit de 1929 à 1939 (Mission de Ras Shamra 10), t. I-II, Paris: Imprimerie Nationale/Paul Geuthner 1963 – klasyczne wydanie tekstów z Ugarit do czasu wydania KTU (poniżej).

115 DIETRICH M., LORETZ O., SANMARTIN J. (red.), Die keilalphabetischen Texte aus Ugarit einschliesslich der keilalphabetischen Texte ausserhalb Ugarits (Alter Orient und Altes Testament 24/1), Kevelaer: Butzon & Bercker i Neukichen-Vluyn: Neukirchener Verlag 1976.

116 DIETRICH M., LORETZ O., SANMARTIN J. (red.), The Cuneiform Alphabetic Texts from Ugarit, Ras Ibn Hani and Other Places (Abhandlungen zur Literatur Alt-Syriens-Palästinas und Mesopotamiens 8), Münster: Ugarit-Verlag 1995 – drugie, poszerzone i poprawione wydanie KTU, trzecie wydanie w przygotowaniu.

Marcin Majewski 57 Bank (UDB)117.

W większości są to teksty nieliterackie (dokumenty, spisy, kontrakty).

Tekstów historycznych jak na razie nie odnaleziono prawie wcale, podobnie tylko kilka listów.

Wśród tekstów liturgicznych i religijnych (oznaczanych jako KTU 1) są spisy, rytuały i wróżby.

Mitologicznych tekstów jest niewiele (ok. 50), lecz są one obszerne, pisane na dużych i dobrze zachowanych tablicach.

Najważniejsze z tekstów literackich są poematy mityczne i legendy dynastyczne.

Spisano je na dużych tabliczkach różnego formatu, a charakter pisma zdradza różnych kopistów.

Wszystkie tabliczki mitologiczne zostały odkryte w latach 1930-1931 w bibliotece zwierzchnika kapłanów, w pobliżu świątyni Baala.

Podobnie jak forma, tak i treść tabliczek jest starannie wypracowana i każe datować sam mit o kilka stuleci wcześniej niż spisanie tekstów, którego dokonano w XV wieku p.n.e Trzy teksty mityczne wskazuje się tu jako najważniejsze: tzw. cykl Baala, niekiedy zwany cyklem Baala i Anat oraz legendy Poemat o Aqhacie i Poemat o Kircie.

Zacznijmy od omówienia poematów.

B) Poemat o Aqhacie Teksty, tłumaczenia, komentarze, opracowania ogólne i szczegółowe zostały podane w przypisach.

Inne wybrane pozycje to: K.T. Aitken, The Aqhat Narrative.

A Study in the Narrative Structure and Composition of the Ugaritic Tale (JSS Monographs 13), Manchester: Manchester University Press 1990; Y. Avishur, The ‘Duties of the Son’ in the ‘Story of Aqhat’ and Ezekiel’s Prophecy on Idolatry, UF 22 (1990) 49-60; M.J. Boda, Ideal Sonship in Ugarit, UF 25 (1993) 9-24; M. Dijkstra, Some Reflections on the Legend of Aqhat, UF 11 (1979) 199-210; M.

Dijkstra, The Legend of Danel and the Rephaim, UF 20 (1988) 35-52; H.H.P. Dressler, Is the Bow of Aqhat a Symbol of Virility?, UF 7 (1975) 217-20; J.C.L. Gibson, Myth, Legend and Folklore in the Ugaritic Keret and Aqhat Texts (Supplements to VT 28), Leiden: Brill 1974, 60-75; J.F. Healey, The pietas of an Ideal Son in Ugarit, UF 11 (1979) 353-56; D.R. Hillers, The Bow of Aqhat: The Meaning of a Mythological Theme, w: Orient und Oczident.

Essays presented to Cyrus H. Gordon on the occasion of his 65th Birthday (AOAT 22), Neukirchen-Vluyn: Neukirchener Verlag 1973; M. Majewski, Ugarycki epos o Aqhacie a Stary Testament (Między Biblią a kulturą 1), w: Biblia w kulturze świata, red. T. Jelonek, R. Bogacz, Kraków: Wydawnictwo B. Margalit, Restorations and Reconstructions in the Epic of Aqhat, JNWSL 9 Naukowe UPJP II 2011, s. 41-63; (1981) 75-117; H.P. Müller, Magisch-mantische Weisheit und die Gestalt Daniels, UF 1 (1969) 79-94; W.G.E. Watson, Puzzling Passages in the Tale of Aqhat, UF 8 (1976) 372-78; W.G.E. Watson,

Two Similes in Aqht, UF 23 (1991) 359-60; D.P. Wright, Ritual in Narrative: The Dynamics of Feasting, Mourning, and Retaliation Rites in the Ugaritic Tale of Aqhat, Winona Lake: Eisenbrauns 2001.

117 J.L. CUNCHILLOS, J.P. VITA, J.A. ZAMORA, Ugarit Data Bank.

The Texts, Madrid: CSIC 2003 (program na CD ROM) oraz w czterotomowej formie książkowej: J.L. CUNCHILLOS, J.P. VITA, J.A. ZAMORA, The Texts of the Ugaritic Data Bank, tłum.

z hiszpańskiego A. Lacadena i A. Castro, t. I-IV, Piscataway, NJ: Gorgias Press 2003.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 58 a) Dane o eposie Z literackich utworów z Ugarit najbardziej rozpoznawalne są trzy: cykl mitów o Baalu, poemat o Kircie118 i poemat o Aqhacie119.

W takiej też kolejności je odkryto.

Odnaleziony w 1930 roku poemat o Aqhacie jest zapisany na trzech glinianych tablicach (KTU 1.17 – 19).

Zwyczajem stosowanym w tabliczkach mezopotamskich, tekst zapisany jest po obu stronach, w ten sposób, że aby odczytać drugą stronę tablicy, trzeba ją odwrócić do góry dnem.

Podobnie, jak w poemacie o Kircie, tabliczki mają po trzy kolumny tekstu na każdej stronie.

Pierwsza tablica (złożona z dwóch części) ma wymiary 21-23 cm x 17-17,5 cm, druga zachowała się tylko we fragmentach, natomiast trzecia (złożona z trzech części) jest nieco mniejsza (17 cm x 11,5 cm)120.

Poemat liczy ok. 650 poetyckich wersów121, niektóre części są nieczytelne, brak kilku wątków i zakończenia eposu.

Mimo to da się odtworzyć główny bieg jego narracji i wiele szczegółów.

Datowany jest na połowę XIV w.

(ok. 1350 przed Chr.).

Jak wspomniałem, jest to data spisania lub przepisania utworu, który istniał z pewnością nawet kilka wieków wstecz.

Tabliczki eposu przechowywane są w muzeum w Luwrze.

118 Przypuszczalna wokalizacja imienia tego króla wydaje się być taka: Kirta.

W Polsce najczęściej jako Keret, król Keret, poemat o Kerecie.

Jako, że pismo ugaryckie jest w dużej mierze pismem spółgłoskowym (powstałym prawdopodobnie na bazie fenickiego), stąd wokalizacja imion własnych pozostaje przypuszczalna, hipotetyczna.

119 Poemat, epos, legenda lub saga to lepsze określenia tego utworu, niż pojawiające się również w tym kontekście określenie mit.

Mit bowiem opowiada w pierwszym rzędzie o dziejach bogów; tu zaś mamy do czynienia z poetyckim podaniem o sprawach ludzkich, z legendą dynastyczną.

120 A. TRONINA, Eposy ugaryckie o Kerecie i Aqhacie, w: Ewangelia o Królestwie (Scripturae Lumen 1), Lublin: KUL 2009, s. 565.

121 E. JACOB (Ras Shamra – Ugarit et l’Ancien Testament [Cahiers d’Archéologie Biblique 12], Paris: Éditions Delachaux et Niestlé 1960, s. 48) mówi jeszcze o ok. 450 liniach utworu, jednak nowsze odkrycia i badania grupujące fragmenty tablic pozwalają odczytać znacznie większą liczbę wersetów poematu.

Marcin Majewski 59 Poemat po raz pierwszy został wydany wraz z transkrypcją, wstępem i komentarzem w 1936 r. przez Charlsa Virolleauda122.

Kolejno został wydany m.in. w CTA123, UT124 czy KTU125.

Można go przeczytać w angielskim tłumaczeniu w ANET126 oraz w jedynym, niedawno opublikowanym tłumaczeniu polskim ks. prof. A. Troniny127.

Virolleaud w editio princeps nadał mu tytuł Legenda Daniela, jednak jedna z trzech tablic (I D I 1)128 zawiera tytuł l’aqhat „o Aqhacie”, „dla Aqhata” lub „należący do mitu/cyklu Aqhata”129.

Stąd funkcjonują różne tytuły eposu: o Aqhacie, o Danielu czy o Danielu i Aqhacie.

Pisarzem spisującym poemat jest Ilumilku, o czym świadczy kolofon II D VI.

Skryba ten wymieniany jest też w kolofonach innych tekstów w zwrocie: „zapisał to Ilumilku, skryba Nikmadu, króla Ugarit”130.

Wszyscy tłumacze przyjmują porządek tekstu, który ustalił Virolleaud131.

Słownictwo i fleksja w Aqhacie wskazują, że powstał on najpóźniej, choć zawiera archaiczne motywy.

Tabliczki z tekstem poematu odnaleziono w domu najwyższego kapłana, zwanym też szkołą pisarską, nieopodal świątyń Baala i Ela (lub Dagona).

122 Ch.

VIROLLEAUD, La légende phéniciènne de Danel.

Texte cunéiforme alphabétique avec transcription et commentaire précédé d’une introduction à l’étude de la civilisation d’Ugarit (Mission de Ras Shamra 1), Paris: Paul Geuthner 1936.

123 A. HERDNER, Corpus des tablettes, jw. 124 C.H. GORDON, Ugaritic Textbook (Analecta Orientalia 38), Roma: Pontificium Institutum Biblicum 1965, reprint 1998 – klasyczny podręcznik ugarytologii (obszerna gramatyka, teksty w transliteracji, słownik, indeksy, wybór tekstów w piśmie klinowym).

125 DIETRICH M., LORETZ O., SANMARTIN J. (red.), Die keilalphabetischen Texte, jw. 126 J.B. PRITCHARD, Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament, Princeton, NJ: University Press 31969, s. 149-155.

Tekst ang., bogato ilustrowany, także w: V.H. MATTHEWS, D.C. BENJAMIN, Old Testament Parallels.

Laws and Stories from the Ancient Near East, New Jersey: Paulist Press (11991) 21997, s. 66-75.

Inne ang. tłumaczenie w: N. WYATT, Religious Texts from Ugarit.

The Words of Ilimilku and his Colleagues, Sheffield: Sheffield Academy Press (11998), 22002, reprint 2006, s. 246-313; a z obszernym wstępem i komentarzem (owoc wieloletniej pracy i wielu publikacji autora nt.

Aqhata): B. MARGALIT, The Ugaritic poem of Aqht: text, translation, commentary (BZAW 182), Berlin, New York: W. de Gruyter 1989, s. 143-165.

127 A. TRONINA, Eposy ugaryckie o Kerecie i Aqhacie, s. 563-621.

128 Pierwszy znak wskazuje na jedną z trzech tablic poematu, skrót D wskazuje na utwór Legenda Danela, kolejne oznaczenia wskazują na kolumnę i werset.

129 Przyimek l (ug.

i hebr. do, dla, w stronę, z powodu) jako prefiks może służyć, podobnie jak w hebrajskim biblijnym, wyrażeniu celownika (nota dativi): Aqhatowi czy też jako lamed auctoris: Aqhata (por. np. hebr. dwId"l.

ledāwid, bardzo częsty w tytułach psalmów).

130 Chodzi zapewne o Nikamdu II (ok. 1360–1330 przed Chr.).

To za jego rządów Ugarit zmieniło orientację polityczną z pro-egipskiej i prawdopodobnie dobrowolnie poddało się zwierzchności imperium hetyckiego.

Król ten oprócz zasług politycznych położył wielkie zasługi dla życia kulturalnego i artystycznego miasta.

Za jego czasów odbudowano po pożarze pałac królewski w imponującej formie.

Ponadto wtedy także przepisano, a może i napisano liczne teksty mitologiczne i kultowe, świadczące o bogactwie i wysokim poziomie ugaryckiej literatury.

131 A. Tronina w cytowanym wyżej opracowaniu poematu, dołącza do niego (z pewnym znakiem zapytania) kolejne trzy tabliczki, określane roboczo jako „Refaim”.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 60 b) Treść poematu Epos opowiada historię zbliżoną klimatem do opowiadań o patriarchach zawartych w Księdze Rodzaju.

Danel (lub Dani’il), król Harnamitów, to człowiek prawy i mądry, sędzia rozstrzygający spory.

On i jego żona Danataj są jednak bezdzietni.

Opowieść rozpoczyna się tym, jak Danel podejmuje się siedmiodniowego rytuału, podczas którego „spożywa pokarm bogów i pije pokarm świętych”, aby wyprosić syna.

Boleje nad brakiem potomka, który zachowałby pamięć o nim, kontynuował składanie ofiar w świątyni i pomagał mu na starość132.

Siódmego dnia Baal wstawia się za Danelem do najwyższego boga, Ela.

Ten bierze za rękę133 i błogosławi Danela, który uradowany powraca (prawdopodobnie ze świątyni) do domu.

Tam odwiedzają go Koszarytki, boginki płodności134, a król gości je hojnie w swym pałacu i karmi przez sześć dni.

Siódmego dnia „zręczne boginie” odchodzą, pozostawiając „rozkosz łożu poczęcia i radość łożu narodzin”.

Tu następuje brak większej partii tekstu, jednak z całości wynika, że Danelowi rodzi się długo oczekiwany potomek, któremu nadaje imię Aqhat.

Kiedy Aqhat jest już młodzieńcem, jego ojcu składa wizytę Koszar-Hasis135, boski kowal.

Serdecznie ugoszczony, wręcza Danelowi podarunek – cudowny łuk i strzały.

Ojciec wręcza go Aqhatowi z religijnym napomnieniem, aby pierwociny swych łowów składał do świątyni.

W międzyczasie epos wzmiankuje codzienne zajęcie Danela: siada w bramie i rozstrzyga spory, biorąc w obronę sierotę i wdowę.

Po kolejnej luce w opowiadaniu znajdujemy się na uczcie (być może ku czci bogów), na której bogini Anat spostrzega łuk Aqhata.

Bogini bardzo pragnie tej niezwykłej broni.

W zamian za łuk proponuje księciu najpierw złoto i srebro, a potem nieśmiertelność.

Aqhat jednak zgodnie z konwencją starożytnych bohaterów mitologicznych odrzuca te atrakcyjne propozycje136, przytomnie odpowiadając, że dar nieśmiertelności jest próbą oszustwa, gdyż przeznaczeniem ludzi jest umrzeć.

Proponuje bogini rozsądnie, by poprosiła Koszara o drugi 132 Poetycki passus o roli syna, potomka pojawia się tu kilkukrotnie (w ustach Baala, Ela i samego Danela).

Zob.

szerzej w: Y. AVISHUR, The ‘Duties of the Son’ in the ‘story of Aqhat’ and Ezekiel’s prophecy on Idolatory (chap.

8), Ugarit-Forschungen 17 (1985), s. 49-60.

Szerokie omówienie rytu Danela zob. w: D.P. WRIGHT, Ritual in narrative.

The dynamics of feasting, mourning, and retaliation rites in the Ugaritic tale of Aqhat, Winona Lake: Eisenbrauns 2001, s. 20-47.

133 Ten fragment o wzięciu za rękę jest różnie przez specjalistów rekonstruowany i tłumaczony, zob. szerzej J. OBERMANN, How Daniel Was Blessed With a Son: An Incubation Scene in Ugaritic, JAOS Supplement 6 (1946), s. 4.6.19; J.J. JACKSON, H.H.P. DRESSLER, El and the Cup of Blessing, Journal of the American Oriental Society 95 (1975), s. 99-101; D. PARDEE, An Emendation in the Ugaritic Aqht Text, Journal of Near Eastern Studies 36 (1977), s. 53-56 (chodzi właśnie o poprawkę tego wersetu).

134 W ugaryckiej literaturze boginki odpowiedzialne za kwestie płodności (ludzi i zwierząt), jest ich siedem, ich poszczególne imiona mogą być też rzeczownikami pospolitymi.

Szerzej zob. np. W.G.E. WATSON, The Goddesses of Ugarit.

A Survey, Studi Epigrafici e Linguistici 10 (1993), s. 47-59 (tu: 52).

135 Koszar (zwykle pod podwójnym imieniem: Koszar-wa-Hasis – ktr-w-hss – czyli „zręczny i zdolny/pomysłowy”) pełni w panteonie ugaryckim funkcję analogiczną do greckiego Hefajstosa, funkcjonuje jako patron rzemiosła.

Szerzej zob. np. P. XELLA, Paolo, L’épisode de ‘dnil’ et ‘kothar’ (KTU 1.17 = CTA 17 V 1-31) et Gen 17: 1-16, Vetus Testamentum 28 (1978), s. 483-88.

136 Podobną propozycję otrzymał Gilgamesz od bogini Isztar i również dumnie ją odrzucił.

Marcin Majewski 61 taki sam łuk, i na koniec karci ją słowami: „Łuki są dla wojowników!

Czyż teraz będą polować kobiety?”

To wszystko rozwściecza Anat, grozi „dzielnemu Aqhatowi” śmiercią i bezpośrednio po rozmowie udaje się do Ela, prawdopodobnie po zgodę na zemstę i zdobycie łuku.

Tu kończy się pierwsza tablica.

Kolejna tablica opisuje, jak Anat grozi Elowi, z czego wynika, że bóg wpierw chciał powstrzymać porywczą boginię.

Pod wpływem groźby El ulega i wyraża zgodę (przez brak sprzeciwu).

Tu znów brak partii tekstu.

Kolejny fragment opisuje, jak Anat przy pomocy zaprzyjaźnionego wojownika Jatipana zaczaja się na chłopca.

Wojownik próbuje jeszcze odwieść ją od tego czynu, ale bogini nie słucha.

Szybuje z Jatipanem wśród stada sokołów i spuszcza wojownika w postaci ptaka wprost na Aqhata, a ten zadaje chłopcu śmiertelne uderzenie.

Dusza Aqhata ulatnia się przez nozdrza jak mgła.

Anat dopiero po fakcie zdaje sobie sprawę, że dla łuku zbiła dzielnego, niezwyciężonego księcia i rozpoczyna żałobną lamentację.

Kolejny czytelny fragment rozpoczyna się uwagą, że cudowny łuk (być może wypuszczony z ręki bogini) ginie bezpowrotnie w odmętach wody, a Anat kontynuuje lamentację, wspominając wielkie czyny Aqhata137.

Konsekwencją morderstwa jest susza sprowadzona przez Baala i niszcząca plony.

Pughat, siostra Aqhata, choć nie wie nic o śmierci brata, zaczyna mieć złe przeczucia.

Oboje z ojcem Danelem boleją z powodu braku deszczu.

Danel objeżdża wyschłe pola i narzeka, gdy nagle widzi posłańców.

Dowiaduje się od nich o śmierci młodego księcia.

Przy pomocy Baala odnajduje szczątki ciała swego syna, grzebie je i rzuca serię przekleństw na miasta, w okolicy których zabito Aqhata.

Sprowadza płaczki do swego pałacu i rozpoczyna okres żałoby, który trwa siedem lat.

Jest to ciągle czas nieurodzaju w kraju.

Po skończonym okresie żałoby Pughat prosi ojca o błogosławieństwo w celu pomszczenia brata.

Otrzymawszy je, szykuje się do wyprawy.

Kąpie się, maluje i wkłada piękny strój, tak, aby wyglądać jak Anat.

Ukrywa przy sobie sztylet i tak uzbrojona udaje się do obozu Jatipana, a „jej serce jest jak u węża”.

W obozie uwodzi swego wroga i upija go alkoholem.

Ten w staniu upojenia przechwala się zamordowaniem Aqhata i...

W tym momencie opowieść się urywa, gdyż brak ostatniego fragmentu trzeciej tablicy z zakończeniem eposu.

Wydaje się jednak, że dzielna Pughat osiąga swój cel i dokonuje pomsty na Jatipanie.

Możliwe jest też, że Anat przywraca młodzieńca do życia138, a do kraju 137 Znane być może słuchaczom z zaginionych części poematu.

138 Wskazywałyby na to słowa jej lamentu po morderstwie na księciu: „zabiłam cię z powodu twego łuku, z powodu twych strzał nie pozwoliłam ci żyć” (A. Tronina; J.

C de Moor).

Tekst ten, który wygląda tak: można zrekonstruować też w inny sposób: „Winna jestem z powodu twego łuku, winna z powodu twych strzał.

Nie żyłeś [wystarczająco długo, o Aqhacie]” (B. Margalit) lub „ciebie przywrócę do życia” (M. Coogan).

Za takim rozumieniem poematu przemawiałaby również paralelela Danel – Hiob.

Ramy poematu o Aqhacie są podobne do historii biblijnego Hioba, który najpierw stracił całe potomstwo, a potem je odzyskał.

Być może nie

Ugarit – historia, religia, literatura, język 62 powraca urodzaj.

Czy jednak poemat kończy się tak, jak przypuszczam?

Być może nigdy się tego nie dowiemy.

c) Język poematu Chyba pierwszym istotnym podobieństwem omawianego poematu i literatury Starego Testamentu jest zamiłowanie do paralelizmu.

Paralelizmy, najczęściej w formie synonimicznej139, napotykamy w całym utworze.

Już początkowy nakaz skierowany do Danela brzmi: Niech zdejmie szaty, wejdzie do łoża i spocznie, Niech zdejmie odzienie i zaśnie.140 W kolejnych strofach utworu ta forma dominuje: Jakże biedny jest Danel, Opiekun, Jak nieszczęśliwy jest Bohater Harnamita.

Nie ma syna, jak jego bracia, I potomka, jak jego krewni.

Niech więc i on ma syna, jak jego bracia, I potomka jak jego krewni.

Przecież spożywał pokarm bogów I pił pokarm świętych Pobłogosław mu, Byku Elu, mój ojcze, Poszczęść mu, Stwórco stworzeń.

Przykład paralelizmu antytetycznego: Głośno się roześmiała Anat, Lecz w sercu knuła podstęp.

Odkryte teksty Egiptu, Mezopotamii i Kanaanu pozwalają nam wysnuć ogólny wniosek, że paralelizm jest cechą charakterystyczną dla starożytnej poezji Bliskiego Wschodu.

Odkrycia z Ebli pokazują, że forma ta była uprawiana z powodzeniem już w III tysiącleciu przed Chr. (od ok. 2500 r.).

Paralelizm to konstrukcja szczególnie lubiana także w jest to przypadkiem, że właśnie imię Danela obok imienia Hioba pojawiło się w Księdze Ezechiela (14,14).

Zarówno jeden jak i drugi jest mężem sprawiedliwym, wzorem i bohaterem, i co ciekawe, bohaterem nie narodowym, ale obcokrajowcem (Danel nie był królem Ugarit, lecz Harnamitów, a Hiob nie był Izraelitą, lecz Edomitą).

139 Paralelizm synonimiczny polega na powtórzeniu (najczęściej w drugiej części wersetu) tego samego obrazu, tej samej myśli, lecz innymi słowami, synonimami.

Oprócz tej formy paralelizmu, wyróżniamy też paralelizm antytetyczny (przeciwstawny, drugi człon paralelizmu zawiera terminy przeciwne) i syntetyczny (rozwijający, drugi człon powtarza i rozwija, bądź tylko rozwija myśl z pierwszego członu).

Oprócz relacji semantycznej, paralelizm może być zbudowany także na płaszczyźnie metrycznej, morfologicznej, syntaktycznej czy dźwiękowej.

140 Paralelne elementy zaznaczono tym samym formatem czcionki.

Przekład za: A. TRONINA, Eposy ugaryckie o Kerecie i Aqhacie, s. 596-617, chyba, że zaznaczono inaczej.

Marcin Majewski 63 Biblii.

Jest on podstawowym, obok rytmu, elementem i wyznacznikiem poezji hebrajskiej.

Dominuje w psalmach, pismach mądrościowych, jak Księga Hioba czy Przysłów, oraz w innych kompozycjach poetyckich Starego Testamentu.

Związaną z paralelizmem właściwością biblijnej literatury są konkretne paralelne terminy, typowe pary wyrazów (paralelizm leksykalny), zaczerpnięte – jak się wydaje – właśnie z literatury ugaryckiej.

Specjalistą i znawcą tej dziedziny ugarytologii był jezuita, uczeń W.F. Albrighta, Mitchel Dahood, czego wyraz dał m.in. w swoim trzytomowym komentarzu do psalmów w serii Anchor Bible141.

W legendzie o Danelu i Aqhacie pojawiają się stałe pary rzeczowników takie jak: sierota/wdowa, syn/potomek, brat/krewny, bogowie/święci, dom/pałac, stela/posąg, rozkosz/radość, łuk/strzały, grzech/pycha, srebro/złoto, usta/wargi, rzeka/morze, synowie/córki itp. oraz pary czasowników takie jak: jeść/pić, ocalić/wybawić, począć/zajść w ciążę, rozsądzać/rozstrzygać, dostrzec/zobaczyć, dać/ofiarować (udzielić, zesłać), rzec/podnieść głos, zabić/odebrać życie – wszystkie podane w paralelizmie.

Celowo wybrałem te, a nie inne pary, gdyż niemal wszystkie z nich – nawet dosłownie – pojawiają się w Biblii.

Dla przykładu: paralelizm „serce” (ug.

lb; hebr. lb) – „wątroba, wnętrze” (ug.

kbd, hebr. kbd), gdzie oba rzeczowniki w sensie metaforycznym wrażają siedlisko rozsądku, woli i uczuć, pojawia się w eposie, np.: Zapłakała Pughat w swym sercu, wylewa łzy w swym wnętrzu (KTU 1.19 I 34), a także w Biblii, np.: Jak wosk się staje moje serce, we wnętrzu moim topnieje (Ps 22,15b).

Innym przykładem jest para wyrazów „usta” (ug.

p; hebr. pe) – „wargi” (ug.

špt; hebr. špt – st. const. dualis), która pojawia się w legendzie o Aqhacie, np. w KTU 1.18 IV 25; KTU 1.18 IV 37; KTU 1.19 II 43, a także niejednokrotnie w Biblii: Otwórz moje wargi, Panie, a usta moje będą głosić Twoją chwałę (Ps 51,17), Twoje usta cię potępią, twoje wargi są świadkami przeciw tobie (Hi 15,6), Wargi prawe lubią, co Bogu miłe, a usta niewiernych – przewrotność (Prz 10,32).

Kolejny przykład to para „syn” (ug.

bn; hebr. bn) – „córka” (ug.

bt, hebr. bt): Niech synowie twego domu, o Elu, niech córki twego domu się nie cieszą (KTU 1.18 I 7-8), a w Biblii np.: Twoi synowie przychodzą z daleka, na rękach niesione twe córki (Iz 60,4b) czy Bo twoi synowie będą wzięci do niewoli, a córki twoje pójdą na wygnanie (Jer 48,46b).

Przykładów identycznych par wyrazowych, służących do zbudowania paralelizmu, w poemacie i w Biblii jest wiele, a całej literaturze ugaryckiej w porównaniu z Biblią bardzo wiele.

O ile C.H. Gordon cytuje w swym Ugaritic Textbook 11 przykładów takich paralelizmów leksykalnych wspólnych dla obu literatur142, W.F. Albright nieco wcześniej 141 Vol.

16 (New York: Doubleday 1966), vol.

17 (New York: Doubleday 1968) i vol.

17A (New York: Doubleday 1970).

142 C.H. GORDON, Ugaritic Textbook, § 14.3.

Autor komentuje swe zestawienie w ten wymowny sposób: „Nowhere does the proximity of Heb.

and Ugar.

manifest itself more painly than in the pair of synonyms used parallelistically in both languages” (tamże).

Ugarit – historia, religia, literatura, język 64 mówił o niemal stu przykładach takich wspólnych par występujących w paralelizmie143, o tyle już M. Dahood mówi w swym ostatnim tomie komentarzy do psalmów (AB 17A) o liczbie 240 par wyrazowych wspólnych dla Biblii i literatury poetyckiej Ugarit144.

Kolejną cechą zarówno Biblii, jak i literatury Ugarit (tu: eposu Aqhata) jest powtarzanie dłuższych niż werset partii tekstu, czasem kilkukrotne, osiągane przez włożenie tych samych słów w usta kolejnych bohaterów, czy bohatera i narratora.

W Biblii wielokrotnie dzieje się tak np. z poleceniami dyktowanymi przez Boga Mojżeszowi, ze słowami przekazywanymi prorokom, czy w partiach tekstu, gdzie wypowiada się bohater i narrator.

W poemacie o Aqhacie ta technika poetycka stosowana jest permanentnie, zatem przytoczę tylko pierwszy z brzegu przykład: Niech się urodzi syn w jego domu, Potomek w jego pałacu.

Niech wzniesie stele bóstwu rodowemu, W sanktuarium posąg swemu przodkowi.

Niech pośle do ziemi jego śmiertelne tchnienie, Niech prochom powierzy jego resztki.

Niech zamknie usta jego oszczercom, Niech odpędzi tych, co go znieważyli.

Niech weźmie go za rękę pijanego, Niech go prowadzi, gdy będzie syty wina.

Niech mu przygotuje porcję w świątyni Baala I jego cząstkę w świątyni Ela.

Niech oczyści mu dach w dzień szarugi, Niech wypierze mu odzienie w dzień słoty.

Ten przecież niekrótki tekst o idealnym synu-potomku powtórzony jest w tej części poematu aż czterokrotnie.

Najpierw pojawia się w ustach Baala jako prośba skierowana do Ela, potem powtórzony zostaje przez Ela – jest to forma jego akceptacji prośby Baala.

Kolejno zacytowany jest prawdopodobnie przez narratora (gdyż brak początku fragmentu) i na końcu przez samego Danela.

Innym przykładem form wspólnych są tzw. przysłowia numeryczne, polegające na zbudowaniu w drugim stychu paralelnej konstrukcji do pierwszego członu, jednak z liczbą powiększoną o jeden (często z dołączonym wyliczeniem).

W Biblii np.: 143 W: Peake’s Commentary on the Bible, red. M. Black, H.H. Rowley, London-Edingurgh: Thomas Nelson 1962, s. 62.

Albright pisze w ten sposób: „So far nearly a hundred examples of pairs of words in parallelism have been found to be common to biblical Hebrew and Ugaritic” (tamże).

144 Kilka lat wcześniej w swym Ugaritic-Hebrew philology nadmienia, że rozpoczął zbieranie tej listy, na której miał już wtedy 125 takich par.

Zob.

M. DAHOOD, Ugaritic-Hebrew philology: marginal notes on recent publications (Biblica et Orientalia 17), Rome: Editrice Pontificio Istituto Biblico 1965, s. 44.

Marcin Majewski 65 Trzech rzeczy pojąć nie mogę, a czterech nie znam: drogi orła po niebie, drogi węża po skale, drogi okrętu po morzu, drogi mężczyzny u młodej kobiety (Prz 30,18n, por. 30,15.21n) Bóg raz powiedział, dwa razy to słyszałem: Bóg jest potężny (Ps 62,12) W eposie o Aqhacie również spotykamy kilka takich poetyckich form: Przez siedem lat Baal czyni spustoszenie, Przez osiem jeździec chmur.145 (KTU 1.19 I 44n) Uderz go dwa razy w skroń, Trzy razy – nad uszami!

(KTU 1.18 IV 23n oraz 34n) Poza podobieństwami trzeba wskazać też poważne różnice języka obu literatur.

Najważniejsza z nich jest ta, że język pism biblijnych, nawet tych poetyckich, jak psalmy czy Księga Hioba, jest bardziej realistyczny i nieporównywalnie bardziej zbliżony do wypowiedzi historycznej i konkretnie ludzkiej, niż mitologiczny i odrealniony język poematu ugaryckiego.

Co ciekawe, Biblia, gdy mówi o prehistorii (Rdz 1 – 11), wypowiada się w formie narracyjnej, prozatorskiej, podczas gdy cała literatura Mezopotamii i Kanaanu czyni to na sposób poetycki.

To podejście „historyczne” w sposób zasadniczy różnicuje Biblię Izraela od „biblii” mieszkańców Ugarit.

d) Wspólne toposy dla poematu i ST146 Oprócz języka możemy wskazać na wiele wspólnych toposów (motywów, tematów).

1.

Imię Danel.

W poemacie ugaryckim Danel147 (lub Dani’el) to starożytny patriarcha, mędrzec i król Harnamitów.

Panuje zgoda co do tego, że imię bohatera biblijnej Księgi Daniela oraz imię męża sprawiedliwego wymienionego u Ezechiala (14,14; 28,3) jest tym samym imieniem, które nosi ojciec Aqhata.

Ezechiel musiał znać ugarycki poemat i bardzo docenił jego głównego bohatera: «Synu człowieczy, gdyby jakiś kraj zgrzeszył przeciwko Mnie niewiernością i gdybym wówczas wyciągnął rękę przeciwko niemu, i złamał mu podporę chleba, zesłał głód, wyniszczył ludzi i zwierzęta i gdyby tam byli owi trzej mężowie: Noe, Danel i Hiob, to tylko oni, dzięki, sprawiedliwości swej, ocaliliby życie swoje – wyrocznia Pana Boga (Ez 14,13n).

O paraleli Danel – Hiob wspomnaiłem wyżej (przypis 36).

Imię Daniel poświadczone jest już w tekstach pochodzących z Mari (XVIII w przed Chr.) oraz właśnie w eposie o Aqhacie pochodzącym z Ugarit148.

145 Bardzo częsty w Ugarit epitet Baala „jeździec chmur” czy „dosiadający chmur” (rkb ‘rpt) ma swą analogię w określeniu JHWH w Biblii: „zasiadający na cherubach” (jôšēb hakkerûbîm), np. 1 Sm 4,4; 2 Sm 6,2; 22,11; 1 Krl 19,5; 2 Krl 19,15; 1 Krn 13,6; Iz 37,16; Ps 18,11; 80,2; 99,1.

146 M. Majewski, Ugarycki epos o Aqhacie a Stary Testament (Między Biblią a kulturą 1), w: Biblia w kulturze świata, red. T. Jelonek, R. Bogacz, Kraków: Wydawnictwo Naukowe UPJP II 2011, s. 41-63.

147 Jego stały epitet, mt rpu, może oznaczać męża/człowieka z Raphon, miejsca położonego o 30 mil na wschód o Jeziora Genezaret (Tyberiadzkiego); w tej interpretacji Danel pochodziłby z Galilei.

Jednak inni tłumaczą ten epitet jako człowiek opiekun/protektor – i wtedy dotyczyłby jego funkcji religijnych i królewskich.

148 Hebrajska i aramejska wersja imienia Daniel – dnj’l w tekście masoreckim brzmi Dānijjē’l.

Wokalizacja dokonana przez masoretów przynosi pewną trudność, bo skoro imię znaczy: moim sędzią jest Bóg – Dānî’ēl, to część badaczy uważa, że prawidłowa wokalizacja powinna brzmieć raczej Dānijj’ēl.

U proroka

Ugarit – historia, religia, literatura, język 66 Warto jeszcze zwrócić uwagę, że Danel jako król, swe pierwsze i najważniejsze zadanie wypełnia roztaczając opiekę nad sierotami i wdowami (a więc pozbawionymi opieki i zdanymi na władcę), co było charakterystycznym zadaniem króla również w Biblii (Ez 22,6n), a także Boga Króla (Pwt 10,18; Ps 10,16-18; 146,9n).

Formuła ta pojawia się także w poemacie o Kircie (KTU 1.16 VI 46-47), a na starożytnym Wschodzie znana już była w czasach Hammurabiego (XVIII w. przed Chr.).

2.

Siedmiodniowy rytuał Danela.

Już sam początek poematu (ten, który się zachował), zawierający opis rytuału Danela, przypomina w pewnych elementach opis stworzenia świata w Rdz 1 i inne tego typu teksty w Biblii.

Mamy tu siedmiodniowy rytuał, gdzie w ostatnim dniu następuje zmiana (schemat 6+1); co więcej, wyliczany jest na końcu każdej „zwrotki” dzień (w eposie po dwa naraz: dzień jeden i drugi, dzień trzeci i czwarty itd.), tworząc jakby refreny dla tej części narracji, podobnie jak w Rdz 1: i był wieczór i był poranek, dzień jeden, (...) drugi, itd. – jako refren i podsumowanie każdego dnia stwarzania.

Poza tym podobny jest schemat rozkaz – wypełnienie bardzo charakterystyczny dla literatury kapłańskiej (P) w Pięcioksięgu149.

Pouczenie-rozkaz boga (Ela lub raczej Baala), aby Danel „spożywał pokarm bogów i pił pokarm świętych” zostaje dokładnie powtórzony w formie wypełnienia trzy razy (w każdej parze dwóch dni), a pouczenie, by „zdjął szaty, wszedł do łoża i spoczął”, podane w paralelizmie, zostaje w takim samym paralelizmie powtórzone przed kulminacyjnym dniem siódmym150.

Siedem jako liczba rytuału, to coś stałego w Biblii: siedem dni trwa wyświęcenie kapłana, siedem dni trwają Przaśniki (Maccot) oraz Święto Namiotów (Sukkot), siedem dni trwa stwarzania świata itd.

3.

Okres siedmiu lat.

Czas siedmiu lat żałoby Danela (KTU 1.19 IV 15-18), a z drugiej strony siedmiu lat suszy i głodu sprawdzonych przez Baala (KTU 1.19 I 44) pojawia się w Biblii w m.in. historii Józefa Egipskiego: siedem lat tłustych i siedem lat chudych dla Egiptu (Rdz 41) oraz w słowach proroka Gada do Dawida (siedem lat głodu, 2 Sm 24,13).

Tak jak Danel odprawia żałobę przez siedem lat, tak Egipcjanie opłakiwali Jakuba przez siedemdziesiąt dni (Rdz 50,3).

Siódmy rok był w Bibli rokiem szabatowym (reguluje go Kpł 25); Bóg wydał Izraleitów w ręce Madianitów na siedem lat (Sdz 6,1) itp.

Ezechiela imię występuje zawsze bez spółgłoski „j” w formie Dāni’ēl.

Można je odczytywać zarówno jako Daniel jak i jako Danel.

Przekłady greckie Biblii nie zachowują Ezechielowej lekcji imienia, zawsze dając Daniēl.

Niezależnie od wymowy jest to jednak to samo imię, oznaczające moim sędzią jest Bóg.

Imię może brzmieć zresztą jeszcze inaczej: w ugaryckim eposie o Aqhat występuje mądry król Dnil, którego imię oznacza moim sędzią jest El (od Dan(i)-ilu).

Natomiast w literaturze akadyjskiej występuje również imię: Dānīlu.

Wprawdzie podobne, ale o zupełnie innym źródłosłowie i znaczeniu, oznacza bowiem: Bóg mój jest potężny; por. M. PARCHEM, Księga Daniela.

Wstęp.

Przekład z oryginału.

Komentarz (Nowy Komentarz Biblijny 26), Częstochowa: Edycja Świętego Pawła 2008, s. 30.

149 Według tego schematu „rozkaz – wypełnienie” Bóg stwarza świat (Rdz 1,1 – 2,3), Noe buduje arkę (6,13-22), Jakub buduje ołtarz w Betel (Rdz 35,1-15), a Mojżesz buduje Mieszkanie na pustyni (Wj 25 – 31 i 35 – 40).

150 Poemat mówi też o siedmiu dniach, w których Danel z żoną goszczą boginki płodności (sześć dni gościny, siódmego dnia boginki odchodzą).

To kolejny w utworze schemat 6+1.

Marcin Majewski 67 4.

Topos cudownych narodzin z bezdzietnych rodziców.

Brak dziecka, a zwłaszcza potomka męskiego, i ból z tego powodu, uzupełnione o drugi element: wyproszenie potomka od bogów – to w miarę stały topos w literaturze bliskowschodniej.

Wydaje się, że należy on do wspólnego dziedzictwa starożytnych.

W Ugarit zarówno legenda o Aqhacie, jak i legenda o Kircie151 wykorzystują ten wdzięczny motyw literacki.

Oczekiwanym i wyproszonym u bogów dzieckiem jest również akadyjski król Sargon czy heros antycznej Grecji Tezeusz.

W Biblii spotkamy się z tą koncepcją narodzin w wielu opowiadaniach, m.in. takim wyproszony dzieckiem jest Gedeon, Samuel, Izaak, Jan Chrzciciel.

W niezwykłych czy cudownych okolicznościach rodzą się również Mojżesz i Jezus.

Ten powrót autora opowiadania do narodzin czy dzieciństwa jakiegoś ważnego bohatera, bardzo ważnej postaci, jest w jakiejś mierze charakterystyczny dla starożytnej literatury.

Dziecko, które się urodzi w takich okolicznościach, na pewno nie będzie kimś zwyczajnym, zapomnianym przez religię i historię.

W naszym poemacie Danel byłby – jak biblijny Abraham – tym sprawiedliwym patriarchą, który jest niestety bezdzietny i wraz z żoną Danataj bardzo boleją z tego powodu.

To porównanie Danela z Abrahamem jest tu nieprzypadkowe.

W eposie zwraca szczególną uwagę podobieństwo wizyty boskiego Koszara w domu Danela (KTU 1.17 V 7-33) z biblijną historią „zwiastowania” opowiedzianą w Rdz 18, gdy Bóg przybywa w gościnę do Abrahama, by oznajmić mu, że będzie miał syna.

Zwrócił na to uwagę R. Alter w swym komentarzu do Księgi Rodzaju152.

Otóż Daniel, tak jak Abraham, siedzi u wejścia i jest ocieniony przez drzewo, także podnosi wzrok, aby ujrzeć boskiego odwiedzającego oraz prosi swą żonę, by przygotowała posiłek dla przybysza z wybranego pięknego zwierzęcia ze stada.

Czy te podobieństwa między Rdz 18 a piątą kolumną drugiej tablicy eposu o Aqhacie są na tyle duże, by wnioskować zapożyczenie lub wspólną tradycję?

Trudno jednoznacznie rozstrzygnąć.

Tym niemniej podobieństwa historii Abrahama i Izaaka oraz historii Daniela i Aqhata idą głębiej, wskazuje na nie E.M. Good153: Abraham, tak jak Daniel, narzeka na brak syna, a w wizji otrzymuje zapewnienie, że będzie miał dziedzica z własnego łona (Rdz 15,1- 4); tak jak Danel, składa na rozkaz Boży ofiary, które mają potwierdzić tę obietnicę (Rdz 15,7-16), choć porządek zdarzeń jest różny.

Danel na wieść o synu reaguje śmiechem radości, a Sara w Rdz 18,12 śmiechem niedowierzania.

W kontekście analizy koncepcji narodzin warto podkreślić jeszcze jeden ważny topos.

El „pobłogosławił Danela Opiekuna”, a wtedy dopiero ten stał się płodny.

W Biblii 151 Kirta jest królem Chabur, który cierpi z powodu braku potomka.

Posłuszny nakazom bogów w końcu doczekał się upragnionego potomstwa.

152 Autor pisze tam: „The whole scene seems to be a montheistic adaptation to the seminomadic early Hebrew setting from the Ugaritic Tale of Aqhat (tabet V:6-7) in which the childless Dan''el is visited by the craftsman-God Kothar.

As Moshe Weinfeld has observed there are several links between the two texts: Dan''el also is sitting by an entrance, overshadowed by a tree; he also "lifts up his eyes" to behold the divine visitor and similarly enjoins his wife to prepare a meal from the choice of the flock”.

R. ALTER, Genesis: Translation and Commentary, New York: W.W. Norton & Company, Inc., 1997, s. 196.

153 E.M. GOOD, Two Notes on Aqhat, Journal of Biblical Literature 77 (1958), s. 72-74.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 68 błogosławieństwo udzielone przez Boga bardzo mocno wiąże się z płodnością i przekazywaniem życia: Bóg pobłogosławił je tymi słowami: «Bądźcie płodne i mnóżcie się, abyście zapełniały wody morskie, a ptactwo niechaj się rozmnaża na ziemi» (Rdz 1,22); Po czym Bóg im błogosławił, mówiąc do nich: «Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, abyście zaludnili ziemię i uczynili ją sobie poddaną (Rdz 1,28).

5.

Cudowna broń.

Aqhat zostaje wyposażony przez Koszara, boskiego kowala, w magiczną broń, dającą mu wielką przewagę.

Młody książę staje się niezwyciężonym, najmocniejszym z ludzi herosem.

Motyw magicznej broni, otrzymania boskiej siły znów wydaje się być uniwersalnym toposem literackim.

Achilles otrzymuje nieśmiertelność ciała (poza piętą) i cudowną tarczę od Hefajstosa, a król Artur dostaje legendarny miecz Excalibur.

W Biblii taką postacią obdarowaną nadzwyczajną siłą jest sędzia Gedeon, którego broń tkwi w zachowywaniu ślubu nazireatu, czyli w nieścinaniu włosów154.

Gedeon to postać piękna, ale i tragiczna zarazem, w kilku ważnych elementach przypomina nam księcia Aqhata: cudownie narodzony z bezpłodnych lecz bogobojnych rodziców; młody władca, obdarzony niezwykłą siłą i misją, ginie jednak zwiedziony kobiecym podstępem155.

R.J. Clifford jest przekonany, że autor dziewiątego rozdziału Księgi Przysłów, malując obraz Pani Mądrości i Pani Głupoty, inspiruje się miedzy innymi znaną mu legendą o Aqhacie.

Bogini Anat jest tą Panią, która udaje Panią Mądrość (obiecując m.in. nieśmiertelność), ale okazuje się w końcu Panią Głupotą, sprowadzając, jak w Prz 9, na bohatera śmierć156.

6.

Śmierć Aqhata.

W opisie śmierci Aqhata czytamy: Uszła jak tchnienie jego dusza, jak ślina jego oddech, jak obłok z jego nozdrzy (KTU 1.18 IV 36-38; por. KTU 1.18 IV 25n).

Dusza ulatnia się przez nozdrza Aqhata, jak oddech; gdyby wrócił oddech, wróciłoby życie.

To koncepcja życia pochodzącego z oddechu spotykana jest w również w Biblii.

Aqhata opuszczają dusza i oddech (ug.

npš) przez nozdrza (ug.

ap – które określa również „gniew”).

Hebrajskie terminy są tu analogiczne (npš – „tchnienie, oddech, dusza, żywe stworzenie”; ’ap – „nos, nozdrza, gniew”).

Już opis stworzenia człowieka wskazuje na ten sam obraz: Wtedy to Pan Bóg ulepił człowieka z prochu ziemi i tchnął (näPaH) w jego nozdrza (’ap) tchnienie życia (nišmat Hayyîm), wskutek czego stał się człowiek istotą żywą (nepeš Hajjäh) (Rdz 2,7).

Ta sama idea powraca np. w bardzo plastycznej wizji ezechielowej o wysuszonych kościach (Ez 37).

154 Szczegółowe unormowania prawne ślubu nazireatu zawiera Lb 6.

155 Zauważa to np. K.M. CRAIG, Judges in Recent Research, Currents in Biblical Research 1 (2003), s.

159-185.

156 R.J. CLIFFORD, Proverbs IX.

A Suggested Ugaritic Parallel, Vetus Testamentum 25 (1975), s. 298- 306.

Pewne podobieństwa miedzy eposem Aqhata a Księgą Przysłów dostrzega też J. RUFFLE, The Teaching of Amenemope and Its ‘will’ Connection with the Book of Proverbs, Tyndale Bulletin 28 (1977), s. 29-68 (zwł.

41).

Marcin Majewski 69 7.

Lamentacja Anat.

H.L. Ginsberg157 wskazuje na bliską paralelę pomiędzy lamentacją (pieśnią żałobną) Dawida nad śmiercią Saula i Jonatana oraz lamentacją bogini Anat po śmierci Aqhata.

Chodzi zwłaszcza o jeden werset, który w paralelnym zestawieniu ujawnia nie tylko wspólną koncepcję, ale i to samo słownictwo: Góry Gilboa!

Ani rosy, ani deszczu niech na was nie będzie, ani pól żyznych!

Tu bowiem została skalana tarcza mocarzy (2 Sm 1,21) A jednak nie zdobyłam jego łuku, I z powodu jego śmierci więdną pierwsze owoce lata, Usychają ziarna zboża w kłosach (KTU 1.19 I 17-19) W obu przypadkach poeta jest kierowany żalem, smutkiem, a nawet rozpaczą nad stratą tego jednego ukochanego, a strata ta pociąga za sobą plagę nieszczęść, zwłaszcza klątwę suszy158.

Paralelna frazeologia znów pozwala lepiej zrozumieć tekst biblijny159.

8.

Zemsta Pughat.

Siostra Aqhata stroi się, maluje, przebiera, w zanadrzu chowając sztylet.

Wchodzi do obozu przeciwnika, zwodzi, upija, a następnie zabija jego wodza, przez co wypełnia swą misję.

Ten czyn dzielnej Pughat posiada przynajmniej jedną bliską paralelę w Piśmie Świętym.

Mianowicie, w ten sam sposób opowiedziany jest bohaterski czyn Judyty w obozie Holofernesa (Jud 10 – 13).

Nawet poszczególne elementy tej paraleli są doskonale zgrane.

Ogólny schemat wyłania się następujący: kobieta, powziąwszy plan zemsty czy rozprawienia się z przeciwnikiem, przerywa lub kończy okres żałoby po stracie najbliższej osoby.

Zmienia radykalnie swój wygląd: z poszczącej, lamentującej osoby (co wiązało się ze strojem pokutnym, nieuczesanymi włosami itp.) zmienia się w prawdziwą księżniczkę: kąpie się, pięknie ubiera, maluje, układa włosy i stroi się w najlepsze kobiece ozdoby (Jud 10 wymienia: łańcuszki, bransolety, pierścienie, kolczyki i inne ozdoby)160, a w zanadrzu ukrywa broń.

Po otrzymaniu błogosławieństwa od swoich, udaje się do obozu przeciwnika i tam dzięki swemu pięknu szybko trafia przed oblicze samego wodza.

Uwodzi go swymi wdziękami, upija winem (wino w obu przypadkach proponuje sam wódz) i wtedy zabija.

Ostatni element, zaginiony jeśli chodzi o poemat Aqhata, to powrót do swoich z dowodem zwycięstwa w radości i chwale.

Kobieta staje się bohaterką narodową.

157 H.L. GINSBERG, A Ugaritic Parallel to II Sam.

1:21, Journal of Biblical Literature 57 (1938), s. 209- 13.

158 Niektórzy badacze klucz interpretacyjny poematu o Aqhacie widzą właśnie w związku z cykliczną coroczną letnią suszą występującą na terenach wschodnich od Morza Śródziemnego.

W Enciclopedia Britannica Online czytamy: „The legend appears to have been a seasonal myth designed to account for the land’s barrenness during the dry summer months.

Presumably the rest of the text related how fertility returned to the earth, either through the resurrection of Aqhat or through the fathering of a new family by Danel.”

(http://www.britannica.com/ z 25.02.2010).

159 Za spostrzeżeniem Ginsberga idzie E.A. SPEISER w: An Analogue to 2 Sam 1:21, AQHT 1 44-45, Journal of Biblical Literature 69 (1950), s. 377-378, wzmacniając konkluzje poprzednika.

160 W legendzie o Aqhacie zły stan tekstu w tym miejscu nie pozwala na odtworzenie całego rytuału strojenia się Pughat (jest mowa o kąpieli, o „ubarwieniu się purpurą aż po ramiona” i o wyperfumowaniu się), jednak możemy z dużą pewnością przypuszczać, że jest on podobny do tego opisanego w Jud 10.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 70 Dalszą paralelą biblijną dzielnej Pughat jest także przebiegła i bohaterska Jael, która zabija wodza wrogiej armii (Sdz 4 – 5).

Podobny motyw zemsty za śmierć najbliższej osoby pojawia się w mitologii greckiej w historii Elektry, mykeńskiej księżniczki.

Bardziej szczegółowa analiza eposu o Aqhacie pokazałaby zapewne więcej zbieżności i wspólnych zależności.

Celem wykładu nie jest jednak analiza wszystkich możliwych elementów wspólnych, lecz próba podkreślenia – na przekładzie analizy tego poematu – wagi badań literatury ugaryckiej dla lepszego poznania tła Biblii hebrajskiej oraz specyfiki jej przesłania.

C) Poemat o Kircie M.C. Astour, A North Mesopotamian Locale of the Keret Epic?, UF 5 (1973) 29-39; M. Dietrich, O.

Loretz, Keret – Die Umklammerung vonTraum und Leben.

Ein Hinweis, UF 5 (1973) 271-72; R. Follet, Le poème de Keret mythe social?, Bib 37 (1956) 341-48; J.C.L. Gibson, Myth, Legend and Folklore in the Ugaritic Keret and Aqhat Texts (Supplements to VT 28), Leiden: Brill 1974, 60-75; B. Margalit, KRT Studies, UF 27 (1995) 215-315; S.B. Parker, The Historical Composition of KRT and the Cult of El, ZAW 89 (1977) 161-75; S.B. Parker, The Pre-Biblical Narrative Tradition: Essays on the Ugaritic Poems Keret and Aqhat, Atlanta: Scholars Press 1989; E. Verreet, Der KRT-Prolog, UF 19 (1987) 317-35

; W.G.E. Watson, An Unrecognized Hyperbole in Krt, Or 48 (1979) 112-17; N. Wyatt, A Suggested Historical Context for the Keret Story, UF 15 (1983) 316-18.

a) Dane o eposie Tekst Poematu o Kircie, jakim obecnie dysponujemy, odnaleziono w ugaryckiej bibliotece, która mieściła się w wielkim budynku, należącym przypuszczanie do najwyższego kapłana (rb khn)161.

Powstał on w wyniku zebrania i złożenia razem większych i mniejszych fragmentów tablic odkrytych w latach 1930-31.

Fragmenty te publikował Charles Virolleaud partiami w okresie pomiędzy rokiem 1934 – 1945162.

Poemat zapisany był na trzech tablicach, oznaczanych jako KTU 1.14-16, których kolejność ustalono tylko na podstawie treści.

Dziś przechowywane są w państwowym muzeum w Aleppo (Syria).

Tabliczki mają zbliżone wymiary (21,3 cm x 17 cm; 15 cm x 17,5 cm i 23 cm x 17,5 cm) i zapisane są po obu stronach.

Na każdej spisano tekst w sześciu kolumnach, po trzy po każdej stronie.

Stosunkowo najlepiej zachowała się tabliczka pierwsza.

Z sześciu kolumn drugiej tabliczki zachowało się tylko kilkanaście linijek tekstu na dwóch fragmentach, a trzecią tabliczkę odnaleziono w trzech fragmentach, na których prawie kompletne są kolumny I i VI, pozostałe są dość poważnie uszkodzone.

Ilość zachowanego tekstu pozwala jednak (jak w przypadku eposu Aqhata) na odtworzenie treści mniej więcej w sposób ciągły i rekonstrukcję wielu szczegółów.

Pismo jest wyraźne i staranne, wskazuje na rękę Ilumilku – znanego już nam jako skryby eposu Aqhata.

Dwie tabliczki noszą tytuł lkrt – „O Kircie” lub „należący do 161 Tu odnaleziono także epos Aqhata.

162 Por. Ch. Virroleaud, La légende de Keret, roi des Sidoniens, Paris: Paul Geuthner 1936.

Marcin Majewski 71 cyklu Kirty”163.

Niektórzy uważają, że mogły istnieć jeszcze inna czy inne tabliczki z nieznaną częścią poematu.

b) Treść poematu Opowieść zaczyna się od ukazania cierpienia Kirty, króla Chabur (Hbr)164.

Sprawiedliwego króla dotknęły różne plagi, które zniszczyły jego dom i rodzinę.

Jakiś posłaniec przyniósł mu tę dramatyczną wiadomość.

Jednak tu tekst przynosi nam pierwszy poważny problem – pojawia się przysłowie liczbowe, ale trudno jednoznacznie ustalić czy chodzi o jedną żonę i siedmiu synów165, czy siedem żon, które umierają bezpotomnie166.

Oto początkowe wersety poematu: Ród Kirty został spustoszony, Zniszczony dom królewski, Który liczył siedmiu braci, Ośmiu synów jednej matki.

Władca nasz, Kirta, doznał klęski, Potomstwo Kirty zostało zrujnowane.

Otrzymał on żonę prawą, Prawowita małżonkę, Żonę poślubił, lecz ona odeszła (umarła) Nad drugą (drugim) odprawił żałobę; Trzecia (trzeci) z nich zmarł przy porodzie (w pełni zdrowia); Czwarta (czwarty) podczas zarazy; Piątą (piątego) zabrał Raszef (Raszap); Szóstą (szóstego) pochłonęło Morze (Jam); Siódma (siódmy) z nich padł(a) z ręki Szalicha.

Kirta więc opłakuje stratę żony (żon) i potomstwa.

Płacząc udaje się do swej komnaty, gdzie rzuciwszy się na łoże, zasypia głębokim snem.

Podczas snu otrzymuje objawienie.

Ukazał mu się El, ojciec bogów i ludzi, zbliżył się do Kirty i zapytał o przyczynę jego bólu.

163 Por. przypis 121.

164 Virroleaud wskutek błędnej rekonstrukcji uważał początkowo, że Kirta był królem Sydonu, stąd w jego editio princeps tytuł: La légende de Keret, roi des Sidoniens.

165 Tak interpretują m.in. G.R. Driver, C.H. Gordon, A. Herdner, a w Polsce W. Tyloch.

166 Tak interpretują m.in. U. Cassuto, A. van Selms, J. Aistleitner, J. Tropper, a w Polsce A. Tronina.

Zob.

np. J. Tropper, Die sieben Frauen des Königs Keret, UF 27 (1995) 529-532.

Obie interpretacje mają swe umocowania w argumentach filologicznych oraz paralelach poza ugaryckich.

W Biblii argumentem za pierwszą tezą (7 synów) byłaby paralela Kirta – Hiob (7 synów, posłaniec, utrata potomstwa, na koniec odzyskanie potomstwa), natomiast argumentem za druga tezą byłaby paralela z Księgi Tobiasza, gdzie młoda Sara traci kolejno siedmiu mężów (Tb 3,8n), zanim małżeństwo z Tobiaszem zapewni jej upragnione potomstwo.

Do toposu siedmiu małżonków (żon, mężów) nawiązują też w Nowym Testamencie saduceusze zapytując Pana Jezusa, o kobietę poślubioną kolejno siedmiu braciom (zob. Mt 22,25nn i par.).

Ugarit – historia, religia, literatura, język 72 Chcąc pocieszyć króla, El proponuje mu różne kosztowne podarki, jednak Kirta mówi mu o bólu z powodu braku potomstwa.

Wtedy El nakazuje mu złożenie ofiary „dla Ela, swego ojca” i „dla Baala, syna Dagona”, a następnie poleca mu, aby zgromadził wielką armię i z nią wyruszył przeciw miastu Udum.

Wyprawa dotrze do miasta po siedmiu dniach.

Tam król ma otoczyć miasto i uniemożliwić ludziom dostęp do wody.

Wtedy ma oczekiwać spokojnie, nie atakując miasta, przez sześć dni.

Siódmego dnia Pabil, król Udum, przerażony takim oblężeniem, wyśle do niego posłów i zaproponuje złoto, srebro, konie, niewolnice i inne skarby, by Kirta odstąpił od miasta.

Ale ten ma odrzucić te propozycje i zażądać ręki najstarszej, pięknej córki królewskiej, Churaji (hrj), by pojąć ją za żonę.

Ona zapewni upragnione potomstwo królowi.

Król po przebudzeniu uczynił wszystko, tak jak mu polecił El. Opis wykonania polecenia dokładnie odwzorowuje opis nakazu, np. Obmyj się i nabierz rumieńców, Umyj ręce aż po łokcie, Od palców aż po ramiona.

Wejdź w cień (świętego) namiotu, Weź baranka do ręki, Baranka ofiarnego w prawicę...

(KTU 1.14 II 9-14) Obmył się i nabrał rumieńców, Umył ręce aż po łokcie, Od palców aż po ramiona.

Wszedł w cień (świętego) namiotu, Wziął baranka ofiarnego do ręki, Koziołka do drugiej...

(KTU 1.14 III 52-57) A więc złożył Kirta ofiarę i ruszył z nieprzeliczonym wojskiem na wyprawę.

Trzeciego dnia drogi dotarł do sanktuarium Aszirat (Aszery), bogini Tyru i Sydonu, gdzie złożył dodatkowe ślubowanie, że jeśli uda mu się wyprawa, to ofiaruje kosztowne dary tej bogini.

Po dotarciu do Udum, otoczył miasto, jak mu polecił El, i zamknął mieszkańcom dostęp do wody.

Tak czekał przez sześć dni.

Siódmego dnia król Udum wysłał posłańców do Kirty ze znanym już poselstwem.

Brakujący w tym miejscu tekst można z pewnością uzupełnić w oparciu o paralelne fragmenty.

Kirta zażądał nie kosztowności i podarków, ale to „czego nie ma w swym domu”, czyli Churaję za żonę.

Druga tabliczka rozpoczyna się znacznym brakiem tekstu (przynajmniej 40 linii), jednak można się domyślić, że Pabil zgadza się na postawiony warunek, oddaje córkę Kircie, chwaląc jej przymioty i ubolewając z powodu jej odejścia.

Z nim ubolewa całe Udum, o czym mówią ostatnie linie I kolumny.

Zaginiony początek kolejnej kolumny (ok. 20 linii) opowiada zapewne o powrocie Kirty z wyprawy.

Po powrocie odbywa się uroczystość zaślubin i uczta, na której są wszyscy bogowie, całe „zgromadzenie bogów”.

Baal wzywa Ela do pobłogosławienia młode parze.

El

Marcin Majewski 73 udzielając błogosławieństwa życzy królowi siedmiu synów167.

Charakteryzuje każdego z synów (brak ok. 15 linijek), następnie wymienia osiem córek Kirty, z których najmłodszą, Oktawię, „uczyni pierworodną”.

Inni bogowie także pobłogosławili Kirte i wrócili do swoich siedzib.

Po upływie siedmiu lat Kirta ma takie dokładnie potomstwo, jakie zapowiedział El.

Następnie para królewska wyprawia ucztę, na której dowiadujemy się, że Kirta jest chory, a małżonka Churraja każe go opłakiwać, gdyż obawia się, że król nie dożyje jutra.

Na ogół przyjmuje się, że choroba jest następstwem niespełnienia złożonego ślubu przez Kirtę168.

Następcą króla ma być jego najstarszy syn, Jasib.

Kolejny fragment zawiera lamentację, jaką wygłasza Ilchu, jeden z synów Kirty, nad umierającym ojcem.

Kirta pociesza syna i każe mu wezwać najmłodsza córkę, jednak nie wyjawiać jej prawdy.

Ilchu z włócznią udał się do siostry.

Ta na jego widok domyśliła się, z czym przychodzi, i zalała się łzami, ale Ilchu uspokoił ją mówiąc, że ojciec zaprasza ja na ucztę.

Ilchu w końcu wyjawia zaniepokojonej Oktawii, że Kirta „od trzech miesięcy jest chory, od czterech jest słaby!” i każe jej przygotować dla niego grób.

Z kolei, ona, jak jej brat, wyraża swój żal przez lamentację.

Ilchu składa ofiarę w intencji sprowadzenia deszczu, gdyż długa susza, spowodowana zapewne chorobą króla, wyczerpała już zapasy pożywienia.

El, widząc przykre następstwa suszy, zwołał wszystkich bogów i boginie.

Zapytał zebranych: „kto spośród bogów wypędzi chorobę Kirty?”

„Lecz nikt spośród bogów mu nie odpowiedział”.

El pyta siedem razy i za każdym razem nie otrzymuje odpowiedzi.

Nabiera więc do ręki glinę i sam stwarza – lepi – bóstwo leczące Sza‘tiqat i poleca jej uleczyć Kirtę.

W tych samych słowach, co nakaz Ela jest powtórzona scena uzdrowienia Kirty.

Królowi wraca apetyt169 i następnego dnia znów obejmuje rządy w kraju.

Jasib jednak nie chce oddać władzy, którą sprawował w czasie choroby króla: przysłuchuje się wewnętrznym podszeptom, które potem dosłownie powtórzy swemu ojcu170.

M.in. zarzuca królowi, że nie „sądzi sprawy wdowy” i nie rozstrzyga „przypadku uciśnionego”171.

Poemat kończy się przekleństwem rzuconym przez Kirtę na swego syna, jako reakcja na jego słowa: Niech Choron roztrzaska, o synu, Niech Choron roztrzaska ci głowę, (...)

Obyś rychło zakończył swe życie, Obyś za swą bezbożność został poniżony!

Skryba: Ilumilku Ofiarnik.

167 To przemawiałoby za uznaniem na początku poematu siedmiu synów Kirty, których stracił.

168 Rekonstruuje się poemat w ten sposób, że szczęśliwy władca po spełnieniu swych marzeń (żona i potomstwo) zapomniał o ślubach złożonych Aszirat, co sprowadziło na niego zemstę bogini w postaci choroby.

169 Co niechybnie jest oznaką uleczenia; podobnie ewangelie mówiąc o wskrzeszeniu córki Jaira, przypominają polecenie Jezusa, żeby ją nakarmić (Mk 5,35-43; Łk 8,49-56).

170 Ów monolog wewnętrzny przypomina nieco pokusę Kaina przed zabiciem brata (Rdz 4,5-7).

171 Na te ważne funkcje króla i ich biblijne paralele wskazywaliśmy przy okazji opisu rządów króla Danela z poematu o Aqhacie.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 74 c) Język poematu Zwracają naszą uwagę podobne cechy języka, na jakie zwróciliśmy uwagę w eposie o Aqhacie.

A więc przede wszystkim paralelizmy, na których zbudowany jest cały poemat.

To najważniejszy wyznacznik poetyki zarówno w tej literaturze, jak i w Biblii.

Spotykamy te same oraz nowe stereotypowe, stałe pary wyrazów paralelnych, które mają swe odpowiedniki w parach wyrazów w Biblii.

Analiza i porównywanie paralelizmów pozwala lepiej zrozumieć niejasne zwroty biblĳne.

Na przykład w Psalmie 16,9 pojawia się taki zwrot: Dlatego raduje się [lb-j] moje serce, cieszy się [kbd-j] moja dusza (BT).

W tekście hebrajskim cytowanego wersetu pojawiają się dwie stereotypowe pary słów: „lb-j/kbd-j” – „moje serce/ moja kbd?”, oraz „šmh/gll” – „cieszyć/radować”.

Polskie tłumaczenie w Biblii Tysiąclecia oddaje hebrajskie termin „kbd-j” jako „moja dusza”.

To tłumaczenie nie jest zbyt udane.

Masoreci, czyli uczeni, którzy do biblĳnego tekstu spółgłoskowego dodali samogłoski (w okresie między VI a VII w.

po Chr.) odczytali „kbd-j” jako „moja chwała”.

Tymczasem w jednym z tekstów ugaryckich czytamy: Wezbrało jej wnętrze-wątroba [kbd-h] radością Napełniło się jej serce [lb-h] wesołością Wnętrze-wątroba [kbd] Anat zwycięstwem (KTU 1.3 II 25-27).

Podobieństwo obu tekstów jest wyraźne i trzeba przyznać, że tekst ugarycki rozjaśnia werset biblĳny.

Jest to tylko jeden z przykładów, a porównywanie poezji biblĳnej z tekstami ugaryckimi zaskakuje użyciem identycznych wyrażeń, podobnych metafor i obrazów, oraz podobieństwem frazeologicznym172.

Podobnie, jak w poemacie o Aqhacie, także tu spotykamy przysłowia liczbowe, jak zacytowane wyżej czy: Niech ci urodzi siedmioro dzieci, I niech cię obdarzy ośmioma!

Wreszcie bardzo ważnym elementem literackim, o którym przy okazji omawiani eposu Aqhata tylko wspomniałem, jest schemat rozkaz – wypełnienie.

Jest on wyraźnie obecny na początku poematu w opisie snu Kirty (rozkaz Ela) i wyprawy króla na Udum (dosłowne wypełnienie rozkazu Ela).

Ten zabieg literacki polega właśnie na dosłownym niemal powtórzeniu szczegółowego nakazu otrzymanego od boga w opisie jego wykonania przez bohatera.

W Biblii najbardziej charakterystycznym tego przykładem jest opis budowy Mieszkania, sanktuarium pustyni w Wj 25 – 31 i 35 – 40.

Upraszczając, rozdziały 25 – 31 opisują Boży nakaz zbudowania Namiotu Spotkania, a rozdziały 35 – 39 opisują wykonanie tego nakazu.

Rozdział 40. stanowi podsumowanie także zbudowane według tego schematu.

Rozdziały 25nn (+ 40,1-16) przekazują rozkaz Jahwe, wyrażony czasownikami w perfectum z waw inversivum173, 2. os.

sing., typu: „i uczynisz, i zbudujesz, i ustawisz”, natomiast 172 A. Mrozek, Między Ugaritem a Starym Testamentem, Przegląd Powszechny 7-8 (1019-1020) (2006), s. 84.

173 Waw inversivum (tzw. inwersyjne, zwrotne) lub rzadziej waw consecutivum (waw następstwa), często pojawia się w Biblii w narracyjnych formach wypowiedzi.

Zmienia ono znaczenie czasownika z dokonanego na niedokonany (przeszłego na przyszły) i odwrotnie.

Pierwotnie oznaczało następstwo czasowe (czynności następujące po sobie w czasie jedna po drugiej), a potem związek logiczny (stosunek łączności) między zdaniami (czynnościami).

To waw odsyła do tego, co było wcześniej w tekście, pokazuje, że punktem wyjścia jest poprzednie zdanie/zdania (następstwo logiczne); wyjątkiem jest tu Księga Rut, która rozpoczyna się

Marcin Majewski 75 rozdziały 35nn (+ 40,17-33) opisują jego wykonanie za pomocą czasowników w imperfectum z waw inversivum174, 3. os.

sing. i plur., typu: „i zbudował, i uczynili”.

Znaczne partie tekstu Wj 35 – 39 są niemal dosłownym (w formie czasu dokonanego) powieleniem analogicznych fragmentów z rozdziałów 25-31, np.: I zbudujesz ołtarz z drzewa akacjowego, mający pięć łokci długości i pięć łokci szerokości.

Ołtarz będzie kwadratowy, na trzy łokcie wysoki…

(Wj 27,1) I zbudował ołtarz z drzewa akacjowego, mający pięć łokci długości i pięć łokci szerokości.

Ołtarz był kwadratowy, na trzy łokcie wysoki…

(Wj 38,1).

Rzeczywiście Mojżesz uczynił wszystko tak, jak mu nakazał Jahwe, tak uczynił (Wj 40,16).

Tekst hebrajski pokazuje, że analogiczne fragmenty nie są przypadkowe czy swobodne, ale odzwierciedlają rzemieślniczo-artystyczną pracę autora natchnionego polegającą na odwzorowaniu formuł zdaniowych175.

Podobnie Kirta czyni wszystko, jak mu El nakazał.

Opis wykonani jest analogiczny, choć zwraca uwagę, że w obu przypadkach (Wj 25 – 40 i poemat o Kircie) nie jest on rzeczywiście stuprocentowo dosłowny.

Mamy wrażenie, że autor będąc w wielu wypadkach dosłownym, mógł się lepiej postarać w innych, gdzie nie ma tej dosłowności, lecz jest pewna dowolność.

To kolejna wspólna cecha obu utworów.

Analiza dostępnej literatury starożytnego Wschodu pokazuje, że jest to w miarę stały schemat literacki.

Kompozycja rozkaz – wypełnienie przypomina znane od głębokiej starożytności utwory schematyczne, w których opis wykonania jest niemal dosłownym powtórzeniem uprzednio opisanego polecenia boskiego.

Typowym przykładem są najdłuższe inskrypcje, jakie istnieją w języku sumeryjskim, a wśród nich „Hymn o królu Gudea”176.

Król-kapłan Gudea z Lagasz (jedno z centrów kultowych Sumerów) otrzymuje we śnie nakaz zbudowania świątyni dla Ningirsu, boga wegetacji177, przywódcy lokalnego panteonu z Lagasz.

Po otrzymaniu dokładnych instrukcji (bóstwo ukazuje mu szczegółowy plan) i skrupulatnym przygotowaniu Gudea buduje świątynię.

Dwa grube walce z wypalonej gliny waw inwersyjnym (z czasem tak się przyzwyczajono do tej formy narracji, że stosowano ją już stale).

Na temat waw inversivum zob. P. Joüon, Grammaire de l’hébreu biblique, Roma: Institut Biblique Pontifical 1923 (Rome 21947), § 117, s. 319; W.J. Tyloch, Gramatyka języka hebrajskiego, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 1985, s. 179-181; G. Deiana, A. Spreafico, Wprowadzenie do hebrajszczyzny biblijnej, opr. wersji pol. S. Bazyliński, Warszawa: Towarzystwo Biblijne w Polsce 2001, s. 129-130.

174 W Biblii rzadko występuje forma czasownika perfectum w narracji, natomiast częściej używa się konstrukcji imperfectum z waw inversivum.

175 Zob.

szerzej nt. literackiego schematu rozkaz – wypełnienie w Wj 25 – 40 w: M. Majewski, Mieszkanie Chwały.

Teologia sanktuarium Izraela na pustyni, Kraków: WN PAT 2008, s. 85-88 i 320n.

176 Zob.

H. Frankfort, Kingship and the Gods.

A Study of Ancient Near Eastern Religion as the Integration of Society and Nature, Chicago: University of Chicago Press (11948), 21955, s. 255-256 (wybrane fragmenty); A. Falkenstein, W. von Soden, Sumerische und akkadische Hymnen und Gebete, Zürich – Stuttgart 1953, s. 154; G.A. Barton, The Royal Inscriptions of Summer and Akkad, New Haven 1929, s. 205-207.

177 P. Amiet, Religia Sumerów, w: Świat Biblii, red. A. Lemaire, tłum.

B. Panek, Wrocław – Warszawa – Kraków: Ossolineum 2001, s. 52-60.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 76 zawierają szczegółowy opis budowy Eninnu, świątyni Ningirsu według schematu rozkaz – wypełnienie178.

Zachowany posąg króla, zwany „Architekt z planem” (ok. 2000 przed Chr.)179 przedstawia Gudeę trzymającego na kolanach dużą tablicę, na której narysowany jest boski plan świątyni.

Kiedy świątynia jest ukończona, jak czytamy dalej w hymnie, Ningirsu i inni bogowie wkraczają do niej błogosławiąc króla.

Ten sam wzór opisu erekcji świątyni zauważamy w ugaryckim poemacie o królu Kircie.

d) Wspólne toposy dla poematu i ST 1.

Siedem dni, schemat 6 + 1.

O tym schemacie literackim i tej symbolicznej liczbie mówiliśmy przy okazji omawiania eposu o Aqhacie.

Tu np. siedem dni drogi do Udum; sześć dni oblężenia, a siódmego poddanie się miasta; El siedmiokrotnie pyta, kto uzdrowi Kirtę i siedmiokrotnie pozostaje to bez odpowiedzi itp.

2.

Bezdzietny sprawiedliwy mąż, który uprosił u bogów potomstwo.

Ten charakterystyczny topos w literaturze starowschodniej również omówiliśmy wyżej.

3.

Oblężenie miasta Udum przez Kirtę przypomina obleżenie Jerycha przez Jozuego i Izraelitów.

Oba wydarzenia zbudowane są na schemacie 6 + 1: sześc dni oblężenia, siódmego zdobycie miasta; w obu przypadkach zwycięstwo nad warownym miastem nie odbywa się przez militarną akcję, lecz z pomocą nadprzyrodzoną.

4.

Potwierdzanie przymierza, paktu zawartego miedzy dwoma macrstwami, królestwami, miastami przez branie córki królewskiej za żonę jest spotykane w praktyce politycznej starożytnego Wschodu.

W ten sposób postępował Salomon, biorąc za żonę córkę faraona egipskiego; tak postapił i Kirta.

5.

Siedmiu synów (córek/żon).

W Biblii ten obraz pojawia się nie tylko w historii Hioba, ale także np. w opowiadaniu o matce machabejskiej, która traci siedmiu synów i sama ginie (2 Mch 7), o Sarze, która traci kolejno siedmiu mężów (Tb 3,8n), a w Nowym Testamencie czytamy o kobiecie i jej siedmiu kolejnych mężach, którzy po kolei umierają (zob. Mt 22,25nn i par.).

6.

Analogia Kirta – Hiob.

Opowieść o Kircie ma ramy narracyjne zbliżone do nakreślonych prozą ram Księgi Hioba.

Oto na sprawiedliwego i pobożnego człowieka, króla Kirtę, spadają klęski, dotyczące jego rodziny i majątku.

Król ogląda ruinę swego pałacu, traci żonę i dzieci.

Zostaje mu to ogłoszone przez posłańca.

Bez tego wszystkiego, bez pałacu, żony, dziedzica, nie jest już wielkim panem, ale praktycznie nikim.

Jednak bóg El przychodzi z pomocą i zapowiada radykalną zmianę sytuacji.

Po wysłuchaniu nakazów Ela sytuacja Kirty rzeczywiście powraca do pierwotnego stanu, a nawet wydaje się lepsza.

Ważny jest tu motyw siedmiu synów.

To wszystko czyni postacie Kirty i Hioba analogicznymi, a epos o Kircie 178 Opis budowy świątyni zob. ANET, s. 268-269.

179 W paryskim Luwrze; zdjęcie i opis posągu zob. F. Tallon, Początki historii: Sumerowie z Lagasz, w: Świat Biblii, red. A. Lemaire, tłum.

B. Panek, Wrocław – Warszawa – Kraków: Ossolineum 2001, s. 43-51; też Sumeryjska religia, w: G.J. Bellinger, Leksykon religii świata, tłum.

T. Kochlak, T. Pszczółkowski, Warszawa: Wiedza Powszechna 1999, s. 373-377.

Marcin Majewski 77 pierwowzorem dla ram narracyjnych (prologu i epilogu), w które włożony został właściwy poemat o sprawiedliwym Hiobie.

W poemacie o Kircie czytamy, że potem spada na króla ciężka choroba, którą próbuje wykorzystać jego syn, Jasib, chcąc dokonać zamachu stanu.

To z kolei przypomina nam historię króla Dawida i jego syna Absaloma, który zdradziwszy ojca, obwołał się królem, jednak w końcu haniebnie zginał.

Koniec poematu o Kircie taki sam los zapowiada Jasibowi.

7.

Schemat rozkaz – wypełnienie.

Sen (nakaz Ela) – wyprawa (realizacja nakazu) oraz kilka innych kompozycji w utworze zbudowane są wokół tego literackiego schematu.

8.

Ważne znaczenie mają w literaturze ugaryckiej sny, jako możliwość komunikacji z bóstwem.

Przez sen bóstwo może przekazać coś ważnego, za czym człowiek powinien podążyć.

Tak czyni Kirta, gdy El we śnie objawia mu swą wolę.

Podobne przekonanie, co do snów, odnajdujemy w Biblii.

Sen Abrahama, drabina Jakuba, sny faraona wyjaśniane przez Józefa Egipskiego, sny Nabuchodonozora wyjaśniane przez Daniela, czy w Nowym Testamencie sny Józefa, męża Maryi, sen mędrców, by inną drogą wracać do ojczyzny, sen Pawła i zmiana trasy podróży misyjnej pod jego wpływem – to tylko przykłady świadczące, że rzeczywiście sen doceniany jest w Biblii, jako forma przekazu Bożej woli i jako taki może służyć.

Nie zapominajmy jednak, że już Stary Testament odnosi się do snów bardzo krytycznie180.

9.

Błogosławieństwo Ela związane jest wyraźnie z prokreacją, płodnością (o tym również już mówiliśmy): El (...) pobłogosławił Kirtę Ofiarnika: „Weź żonę, Kirto, Weź żonę do swego domu, Wprowadź oblubienicę do swego pałacu!

Niech ci urodzi siedmioro dzieci I niech cię obdarzy ośmioma!

Niech ci urodzi Jasiba, dziedzica, Który będzie się karmi mlekiem Aszirat 10.

Króla Kirtę poemat ukazuje jako „syna” Ela (np. KTU 1.14 II 6.24; 1.14 IV 6; 1.15 I 41) oraz jego „dziedzica” (np. KTU 1.14 II 8; 1.15 I 40).

W Biblii znajdziemy ten sam topos: Bóg mówi przez Natana do króla Dawida: Ja będę mu ojcem, a on będzie Mi synem (2 Sm 7,14; por. 1 Krn 28,6; Ps 2,6n181).

Stwierdzenie synostwa Bożego izraelskiego króla było punktem kulminacyjnym jego intronizacji (por. Ps 89,27n i jw.).

Podobnie określenie Kirty jako „sługi Ela” (np. KTU 1.14 III 49.51; 1.14 VI 35) znajduje swą analogię w Starym Testamencie, gdzie król Izraela był „sługą JHWH” (np. Dawid w 2 Sm 7,5).

180 Szerzej na ten temat zob. np. R. Pindel, Magia czy Ewangelia?

Konfrontacja głosicieli Ewangelii ze światem magicznym w ujęciu Dziejów Apostolskich, Kraków: Rafael 2003 (szczeg.

rodział VIII: Sen i jego tłumaczenie).

181 Tradycja chrześcijańska odnosi ten psalm mesjański do osoby Jezusa, Syna Bożego.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 78 11.

El stwarza bóstwo leczące poprzez ulepienie go z gliny.

Ten sam obraz stwarzania zawiera Rdz 2, gdzie Bóg-Garncarz stwarza człowieka przez ulepienie go z prochu ziemi.

12.

Kolejnym motywem wspólnym dla literatury biblijnej i ugaryckiej jest motyw świętej góry.

W Biblii jest nią Synaj, potem Syjon, a w ich przedstawieniu nie brak elementów nawiązujących do góry północy, do Safonu, świętej góry Baala: Ześlĳ światłość swoją i wierność swoją: niech one mnie wiodą i niech mnie przywiodą na Twoją świętą górę i do Twych przybytków!

(Ps 48,3).

13.

Możliwa jest też aluzja w poemacie do ofiar z ludzi: młoda Oktawia miałaby być złożona w ofierze dla zażegnania kryzysu dynastii.

Może w tym sensie najmłodsza spośród dzieci Kirty przyjmuje funkcję „pierworodnej” – ofiara pierworodnego była niezmiernie ważna wśród północno-zachodnich Semitów, o czym mówiłem, omawiając religię Ugarit.

To tylko niektóre, wyraźne analogie między literaturą ugarycką i biblijną.

Interpretacja poematów o Kircie i Aqhacie Wydaje się, że poematy o Kircie, jak i o Aqhacie, młodym księciu, stanowiły „manifest królewskiej władzy w Ugarit”.

Powstały prawdopodobnie na dworze króla Niqmaddu II182 i mogą być były manifestem jego poglądów czy reformy zamierzonej przez tego władcę.

Oba poematy opowiadają dzieje dwóch królów, Kirty i Danela.

Chcą oni godnie przygotować się na spotkanie ze śmiercią przez wyznaczenie dziedzica tronu, obaj jednak są bezdzietni, czemu w końcu zaradzają bogowie.

Oba poematy zdają się kłaść nacisk na główne obowiązki króla (zwłaszcza wymierzanie sprawiedliwości, czyli opieka nad „sierotą i wdową” – częsty motyw w Biblii) oraz na jego pobożność i szczególną relację z bogami (zwłaszcza z bóstwem opiekuńczym rodu).

Obydwa poematy pokazują też, jak poważnym zagrożeniem dla równowagi ekonomicznej i przyrodniczej kraju może być choroba i śmierć króla (lub jego dziedzica, jak w przypadku Aqhata).

Mimo uprzywilejowanej pozycji króla wobec bóstwa, władza królewska nie wiąże się w Ugarit z żadną formą ubóstwienia; król był zwykłym śmiertelnikiem.

W tej dziedzinie władca ugarycki nie ma żadnych złudzeń, choćby sami bogowie proponowali mu nieśmiertelność (Aqhat)183.

D) Cykl Baala S. Cinal, Baal z Ugarit a inni bogowie burzy starożytnej Syrii i Palestyny (Rozprawy Habilitacyjne 321), Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 1997; Ł.

Toboła, Cykl Baala z Ugarit (Teksty starożytnej Palestyny i Syrii 1), Kraków – Mogilany: The Enigma Press 2008; S.B.

Parker (red.), Ugaritic Narrative Poetry, Atlanta: Society of Biblical Literature 1997; M.S. Smith, W.T. Pitard, The Ugaritic Baal Cycle: tom 1: Introduction with Text, Translation and Commentary of KTU 1.1-1.2 (SVT 55), Leiden: Brill 1994.

tom 2: Introduction with Text, Translation and Commentary of KTU/CAT 1.3-1.4 (SVT 114), Leiden: Brill 2009.

182 Niektórzy jednak sądzą, że chodzi o późniejszego króla, Niqmaddu III.

183 Tronina, s. 567.

Marcin Majewski 79 Cykl Baala to najważniejsze i najdłuższe zachowane utwory mityczne z Ugarit.

Dzieli się je najczęściej na trzy sekcje lub poematy.

Centralnym tematem cyklu jest walka o panowanie i królewską władzę Baala.

Autor lub redaktor dzieła to znany nam już Ilumilku (’ilmlk), a swemu dziełu nadał tytuł lb‘l – dla Baala, Baalowi184.

Już sam fakt, że formaty tabliczek są różne, świadczy, że teksty mitologiczne, których naczelną postacią jest Baal, nie stanowią jednego poematu – lecz są różnymi mitami powiązanymi postacią głównego bohatera.

Także kolofony kończące niektóre z nich oraz liczne wewnętrzne sprzeczności pomiędzy poszczególnymi tekstami dowodzą tego samego.

Z drugiej strony wzajemne podobieństwa filologiczne, narracyjne i stylistyczne, a także bliźniacza struktura konfliktów Baala z Jamem i Motem każą traktować te mity jako należące do jednego cyklu.

Pierwszy wydawca mitów o Baalu, Ch. Virolleaud, oznaczył je symbolem AB – od pierwszych liter częstego w tych tekstach tytułu ’alijn b‘l, wokalizowanego Alijan Baal, czyli: Wszechpotężny Baal – oraz symbolem BH, nawiązującym do imion głównej postaci: Baal Hadad (Haddu).

Poczatkowo wyszczególniano tu siedem zespołów tabliczek.

Po kolejnych znaleziskach, klasyfikacji i połączeniu niektórych z nich ostateczna ich liczba to sześć tablic (KTU 1.1 – 1.6), które dziś otwierają korpus mitologicznych i literacjich tekstów z Ugarit.

Tablice odnaleziono w latach 1930 – 1933 w domu najwyższego kapłana, nieopodal świątyń Baala i Ela (lub Dagona)185.

Zwykle wyróżnia się dwa lub trzy główne i autonomiczne wątki narracji w następującej kolejności: 1. walka Baala z Jamem, bogiem morza (III AB; KTU 1.1 – 1.2) 2. budowa pałacu dla Baala (V AB i II AB; KTU 1.3 – 1.4) 3. walka Baala z Motem, bogiem śmierci (I AB; KTU 1.5 – 1.6) Kolejność taką za C.H. Gordonem zastosowało wielu wybitnych badaczy Ugarit186, jednak ciągle pozostaje ona w sferze hipotez.

Np. J. Aisleitner ustala inną logiczną i chronologiczną kolejność wydarzeń opowiedzianych w mitach: 1. walka z Motem, 2. walka z Jamem, 3. budowa pałacu187.

Nie wiadomo, czy współczesna rekonstrukcja odzwierciedla pierwotną zawartość mitu o Baalu.

Poza fragmentami sześciu tabliczek, które wyszły spod ręki Ilumilku, zachowało się kilka innych tekstów nawiązujących do treści cyklu (KTU 1.7 – 1.11; KTU 1.110; KTU 1.133).

Utwory te są cenną pomocą w rekonstrukcji niektórych fragmentów cyklu Baala, jednak zły ich stan i brak jednoznacznego czy prawdopodobnego powiązania z cyklem, każe je traktować osobno.

184 Por. przypis 121.

185 A.R. Petersen, Where did Schaeffer find the clay tablets of the Ugaritic Baal-cycle?, Scandinavian Journal of the Old Testament 8 (1994) 45 – 60.

186 M.in. G.R. Driver, A.S. Kapelrud, J. Gray, A. Caquot, M. Sznycer, J.C.L. Gibson.

187 J. Aisleitner, Die Mythologischen und kultischen Texte aus Ras Schamra (Bibliotheca Orientalis Hungarica 8), Budapest 21964, s. 11-12.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 80 a) Mit o walce Baala z Jamem, bogiem morza Mit o walce ze smokiem sięga w pradawną epokę chaosu188.

Opowiada o walce na śmierć i życie, którą stoczył Baal z potworem praoceanu Jamem.

Jak zaznaczyliśmy wyżej, w języku hebrajskim słowo to oznacza po prostu morze.

Lecz „morze”, z którym musiał walczyć Baal, jest istotą z pradawnego chaosu, straszliwym smokiem o siedmiu łbach.

Ten budzący grozę potwór, który nazywa się również „Lewiatan, smok starodawny, zraniony smok o siedmiu łbach” (por. Iz 27,1; Ps 74,13n; Hi 26,13) symbolizuje owe potęgi chaosu, które musiały zostać pokonane, aby świat w ogóle mógł zaistnieć.

Według przyjętej rekonstrukcji cykl rozpoczyna się złorzeczeniem Jama na bliżej nieokreślone krzywdy doznane od Baala.

Bóg morza domaga się pomsty u swego ojca, Ela.

El podczas uczty przychyla się do skarg Jama i zapowiada uwięzienie Baala.

Obłaskawia przychylną Baalowi Anat i jednocześnie wydaje rozkaz nadwornemu, boskiemu rzemieślnikowi Koszarowi, aby wybudował pałac dla Jama.

Dokonuje się uroczysta intronizacja boga mórz.

Ten, po objęciu władzy królewskiej, zaczyna realizować swój plan zemsty na Baalu.

Żąda od boskiego zgromadzenia wydania mu boga burzy.

El w imieniu wspólnoty spełnia jego prośbę.

Baal w napadzie szału uderza na posłów, ale zostaje powstrzymany przez Anat i Asztarte.

Zniewolony, planuje zemstę.

Do uwięzionego Baala zstępuje Koszar (zwany tutaj przez metonimię Hasis, „zręczny”) i proponuje mu swą pomoc.

Boski inżynier wręcza mu dwie czarodziejskie maczugi z brązu, przy pomocy których Baal ostatecznie obezwładnia Jama.

Bogini Asztarte ogłasza zwycięstwo Baala.

W obliczu groźby unicestwienia wtóruje jej sam pokonany – bóg mórz.

Siostra Baala Anat wspiera brata w walce.

Zbiera wszystkie swe siły i rozciągniętego na piasku, nieprzytomnego potwora Jama stacza do morza.

Zwycięstwo Baala oznacza triumf młodego, powstającego stworzenia nad wrogim stworzeniu elementem.

Z biblijnego pogłosu można wnioskować, że Baal stoczył walkę nie tylko przeciw męskiemu potworowi Jamowi, ale również przeciw żeńskiemu smokowi Rahabowi (Ps 89; Hi 26,12).

Odpowiadało to podwójności prapotworów w babilońskim eposie o powstaniu świata: Enuma elisz189.

b) Mit o budowie pałacu dla Baala na górze Safon Zaraz po triumfalnej uczcie Baal zaczyna zbiegać o własny pałac.

Przywołuje do siebie krwawą boginię Anat i narzeka, że jako jedyny bóg nie ma jeszcze żadnej świątyni (pałacu).

Anat wstawia się do ojca bogów, Ela, który nie daje się zastraszyć i zręcznie unika jednoznacznej odpowiedzi.

Baal i Anat próbują więc zyskać przychylność małżonki Ela, 188 ANET 129-142; C.H. Gordon, Ugaritic Textbook, (Analecta Orientalia 38), Rome: PIB 41965, 68,1- 25.

Mit omawia E. Jacobs, Ras Shamra et l’Ancien Testament, Paris: Delachaux et Niestlé 1960, 43-47.

189 Apsu (istniejąca od zawsze słodkowodna Otchłań) i Tiamat (Ocean), które symbolizowały pierwiastki: żeński i męski; zob. J. Bromski, Enuma elisz, czyli opowieść babilońska o stworzeniu świata, Warszawa 1925.

Marcin Majewski 81 Aszirat.

W tym celu przynoszą jej drogocenne dary zrobione przez Koszara i ta ostatecznie daje się przekonać.

Udaje się na dwór Ela i skłania go do akceptacji planów boga burzy.

Przy pomocy Koszara wzniesiono budowlę.

Wtedy „książę Baal”, czyli Baal zabul190 wysłał posłańców do bogów, zapraszając ich na „poświęcenie”.

Wydano przy tej okazji wspaniałą ucztę, w której wzięło udział „siedemdziesięciu synów Aszery”, a sam „książę” pił z kosztownego kielicha.

Nie zabrakło również chóru śpiewaków i śpiewaczek.

Zachowały się dwa opowiadania dotyczące budowy pałacu Baala.

Przede wszystkim opowiada o tym najobszerniejszy, a zarazem jeden z najlepiej zachowanych poematów, który początkowo oznaczona jako II AB (KTU 1.4).

Obejmującą osiem kolumn tabliczkę złożono z sześciu fragmentów znalezionych w latach 1930 i 1933 – w sumie ok. 530 linii, z których zachowało się prawie trzy czwarte.

O przygotowaniach zaś do budowy pałacu Baala mówi inny poemat, który Ch.

Virolleaud oznaczył jako V AB.

Znajduje się on na mniejszej tabliczce odkrytej w 1931 roku.

Zachowała się ok. połowa pierwotnego tekstu, który wydawcy podzielili na sześć części, niezupełnie odpowiadające sześciu kolumnom tabliczki.

Oto streszczenie tego drugiego, krótszego poematu (V AB), który szerzej przedstawia wcześniejsze w micie wydarzenia.

Poemat rozpoczyna się od opisu uczty przygotowanej chyba przez Anat dla uczczenia zwycięstwa nad potworami morskimi191.

Ze szczególną uwagą obsługiwany jest Baal, dla którego Radmanu, jego sługa, jakby podczaszy czy podstoli, kroi lśniącym nożem tłuste kęsy.

Miesza on tysiąc dzbanów wina, które mu podaje w poświęconych pucharach.

Na końcu wszyscy przy wtórze cymbałów śpiewają.

Następna kolumna mówi o dość dziwnej rzezi, której dokonuje porywcza Anat na wrogach Baala.

Po wycięciu w pień dwóch miejscowości „w dolinie”, rzuca się na biesiadników, jakich zastała w pałacu, po czym pałac oczyszcza się z krwi, Anat zaś obmywa się i namaszcza wonnościami.

Przerażony Baal próbuje uśmierzyć rządzę krwi swej siostry, przesyłając jej w darze korale.

Spodziewa się, że ujęta tym darem weźmie w ręce lirę i będzie śpiewać na jego część.

Potem posłańcy (Gapan [Gupan] i Ugar) mają ją zaprosić na górę Safon, gdzie Baal wyjawi jej zamiar budowy pałacu.

Anat przyjęła zaproszenie i udała się do odległej siedziby Baala: Zaraz tedy skierowała swe oblicze Ku Baalowi na wysokościach Safonu O tysiąc pól stad, dziesięć tysięcy miar.

Ujrzał Baal swą siostrę jak podąża, Jak nadchodzi ta, którą zrodził jego ojciec.

190 W Biblii Baal-Zebul (hebr. lbuz> l[;B;; sem.

pan podziemia lub pan podziemnych wód).

Od tego imienia pochodzi prawdopodobnie imię demona Belzebub (Baal-Zebub): gr. Beelzebou.l, np. Mt 10,25; 12,24.27; Łk 11,15.18.19.

Imię oznacza „władcę much”.

191 Uczta przypomina opisane przez Homera biesiady bogów.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 82 Tu brakuje ok. 15 kolejnych linii192.

Dalsza cześć opowiada, jak Anat, wtajemniczona w plany Baala, stara się przez wstawiennictwo Aszirat, a także groźbą uzyskać od Ela zgodę na budowę pałacu.

El jest mocno przestraszony audiencją porywczej bogini: Wiem, córko, że ty jesteś jako mężowie, Że nie ma wśród bogiń jak ty wyniosłej.

Czego pragniesz, o dziewico Anat?

Odpowiedziała dziewica Anat: Twoja decyzja, o Elu, jest mądra, Twa mądrość trwa na wieki, Życie udziałem jest postanowień twych: Królem naszym Alijan Baal!

Sędzią naszym!

Nie ma nikogo ponad nim!

My obie dar odeń przynosimy, Obydwie darowujemy puchar od niego.

Niechże westchnie i zawoła Byk El, ojciec jego, El, król, który go zrodził.

Niechże zawoła Aszirat i synowie jej, Elat i grono jej krewnych: Niestety niema Baal domu, jak (inni) bogowie!

Dziedzińca, jak synowie Aszirat193.

Z resztek ostatniej, szóstej kolumny można się zorientować, że przedsiębiorcze boginie niezwłocznie wysyłają Qodesz Armura do Kaftor (Kreta), po Koszara-Hasisa.

Następna tablica – II AB – nie jest dalszym ciągiem opowiadania, ale jest nowym poematem.

W pierwszych czterech kolumnach (I – IV) powtarza on szerzej treść kolumn IV i V z poprzedniej tabliczki – ale tu główną rolę odgrywa Aszirat.

Dopiero piąta kolumna podejmuje wątek wezwania Koszara-Hasisa z ostatniej kolumny poprzedniego omawianego tekstu.

O samej budowie pałacu mówi kolumna VI kończąca się już ucztą w nowym pałacu.

Następna kolumna (VII) wspomina o zdobyciu przez Baala przyległego terytorium, nad którym ma panować i opisuje wprawienie okna (czyli wyrwy w chmurach), z której rozlega się głos Baala – grzmot (por. Ps 29).

Poemat kończy się poselstwem do Mota, oznajmiającym mu objęcie rządów przez Baala194.

192 Uszkodzony początkowy fragment tablicy zawiera żale Baala z powodu braku pałacu powtórzone później przy końcu kolumny V.

193 Za: S. Cinal, Baal z Ugarit a inni bogowie burzy starożytnej Syrii i Palestyny (Rozprawy Habilitacyjne 321), Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 1997, s. 42.

194 Szerzej zob. S. Cinal, Baal z Ugarit, s. 44n.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 84 schodzi do królestwa Śmierci w otoczeniu bogów i duchów zmarłych, a Koszar ma ją chronić przed morskimi potworami.

Poemat o walce Baala z Motem zdaje się najwyraźniej podkreślać agrarny charakter mitu o Baalu.

Dziwne dla naszej mentalności epizody stają się bardziej zrozumiałe, jeśli przyjąć, że Baal jest tu uosobieniem ożywczej wody, która opuszcza niebo w postaci deszczu, by zostać wchłoniętą przez spragnioną ziemię.

Nieoczekiwane poddanie się Baala roszczeniom śmierci, a następnie jego zabranie na górę Safon przez Anat i Szapasz, tłumaczą roczny cykl opadów i odzyskania wody przez źródła (anat) i słońce (szapasz), które w procesie parowania zwraca wodę deszczowym chmurom (sapanu).

d) Interpretacja cyklu Baala Od momentu odkrycia tabliczek podejmowane są próby całościowej interpretacji mitu.

Można je ująć w trzy główne nurty: a) rytualno-naturalistyczny b) kosmogoniczny c) polityczny (walka o władzę boga, patrona danej dynastii panującej) Nurt pierwszy (rytualno-naturalistyczny) widzi w cyklu celebrację przemian pór roku, mitologiczny opis cyklu natury.

Kontekst mitu jest rytualny, związany z kultyczną interpretacją procesów natury195.

Baal w tej interpretacji jest osobową siłą deszczu, burzy i urodzaju, Jam ucieleśniał morza, rzeki, jeziora złączone w siłę podziemnego (pra)oceanu, a Mot symbolizuje śmierć i porę, gdy nic nie rośnie.

Druga ścieżka interpretacji (kosmogoniczna), widzi w micie zmagania Baala z siłami chaosu i tworzenie nowego porządku kosmicznego196 oraz opis walki życia ze śmiercią197.

Baal jest tu symbolem, źródłem życia, a Jam i Mot ucieleśniają pierwotny chaos i śmierć.

Trzeci nurt interpretacyjny (polityczny) podkreśla walkę o władzę boga, patrona danej dynastii panującej198.

Cykl byłby odbiciem historycznego konfliktu, władców, krajów, czy dynastii i stanowiłby instrument ideologii królewskiej.

Interpretacja ta jednak nie została współcześnie podtrzymana199.

10.

Literatura Ugarit a literatura Starego Testamentu – wnioski Powyższa pobieżna analiza literatury ugaryckiej pozwala zauważyć, że odnajdujemy tu wiele tradycji narracyjnych i poetyckich, które w nowej formie i odmiennym przesłaniu religijnym znajdą się w historycznej, prorockiej czy mądrościowej literaturze biblijnej.

Także 195 Tak np. Virolleaud, Dussaud, Gordon, Hvidberg, Gray.

196 Tak np. Fischer, Wakeman, Clifford, Wyatt.

197 Tak np. Cassuto, Cross, Margalit, del Olmo Lete.

198 Tak np. Obermann.

199 Zob.

szerzej Ł.

Toboła, Cykl Baala z Ugarit (Teksty starożytnej Palestyny i Syrii 1), Kraków – Mogilany: The Enigma Press 2008, 61-62.

Marcin Majewski 85 bogaty ugarycki świat bogów (El, Baal, Aszera, Jam, Mot, Dagon i inni) pojawia się w Biblii wielokrotnie.

Literatura Starego Testamentu korzysta z wspólnego Semitom i starożytnym dziedzictwa kulturowego.

Jednocześnie, opisując wiele świadectw synkretyzmu religijnego, sprzeciwia się takiej koncepcji religii, jaką Izrael zastał w Kanaanie.

Sprzeciw ten, zwłaszcza w literaturze deuteronomistycznej i u proroków dotyczył takich zjawisk jak bałwochwalstwo (szczególnie baalizm i aszeryzm), synkretyzm religijny, myślenie magiczne i mitologiczne, brak powiązania religii z moralnością i wiele innych kwestii.

Mówilismy o tym przy okazji omawiania panteonu ugaryckiego na tle Starego Testamentu200.

Najważniejsza konkluzja tych badań sprowadza się do wniosku, że przejmowanie motywów, toposów, form i osiągnięć ugaryckiej literatury (a szerzej: kananejskiej czy bliskowschodniej kultury, czego dowodzą inne tego typu badania) nie wiązało się w Biblii, u autorów natchnionych, z przejęciem jednocześnie ich religijnej treści.

Te same motywy i formy funkcjonują w Starym Testamencie w innych okolicznościach i jako same w sobie neutralne służą tu wyrażeniu monoteistycznej i personalistycznej wiary Izraela.

Stary Testament nie ogranicza się do zapożyczeń, ale bardzo często, właśnie poprzez nie, polemizuje z ich pierwotnym środowiskiem.

Można przyjąć tezę o pewnej jedności kulturowej obejmującej całe terytorium syryjsko-palestyńskie.

Jednocześnie trzeba pamiętać, że przecież Biblia jest świadectwem religii monoteistycznej, a Ugarit i kultura kananejska to politeizm.

Badania, jak te przeprowadzone wyżej, wykazują w stopniu coraz bardziej przekonującym, że Izrael potrafił przyswoić wiele aspektów religijnych swego środowiska, przekształciwszy je jednocześnie w środki wyrazu swojej własnej wiary.

Postawa Izraela nie ograniczała się do przejmowania pewnych form i elementów religii Semitów, ale równie często, a może częściej, wyrażała się w sprzeciwie wobec takich form religii jak politeizm, nierząd sakralny, ofiary z dzieci itp. oraz w formułowaniu niezależnych, wzniosłych koncepcji religijnych201.

Stary Testament nawiązuje do literatury Ugarit nie tylko poprzez zaczerpnięcie motywów i toposów, ale również przez wyraźny sprzeciw wobec politeistycznej i mitologicznej religii kananejskiej oraz oryginalny na skale ówczesnego świata religijny przekaz.

Trzeba widzieć w Biblii nie tylko wielość toposów zapożyczonych przez Biblię z literatury starowschodniej – ale też oryginalny i uniwersalny wkład pism Izraela w kulturę i literaturę starożytnego świata.

Relacje między tekstami z Ugarit a tekstami Starego Testamentu mają charakter złożony.

Nie można bowiem jednoznacznie określić ich bezpośredniej zależności i wskazać związków pochodzenia.

Można jednak wskazać na dziedziny, w których jest możliwe ich porównywanie.

Punktem wyjścia do porównań tekstów biblĳnych i ugaryckich jest stwierdzenie, że Ugarit i Izrael łączyła, jeśli nie ta sama, to przynajmniej podobna kultura w 200 Zob.

punkt 8.

Panteon Ugarit, a zwłaszcza ostatni podpunkt K – Panteon Ugarit a Stary Testament.

201 Por. podobny wniosek Giovanniego Odasso w: Biblia i religie (Myśl Teologiczna 52), Kraków: Wydawnictwo WAM 2005, s. 215.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 86 pierwszym okresie istnienia Izraela (XIII-IX w.).

Co niewątpliwie zbliża te dwa „światy” to język.

W Ugaricie używano języka należącego do tej samej grupy językowej co hebrajski (podział tradycyjny j. semickich)202, nawet jeśli nie zaliczymy go do rodziny kananejskiej.

Ponadto wierzenia religĳne Ugaritu, chociaż były specyficzne, właściwe dla tego miasta, to jednak zawierały elementy wspólne wszystkim Semitom żyjącym w Kanaanie.

Do tego trzeba jeszcze dodać fenomen literatury, a w szczególności bliskość struktur poetyckich w Ugarit i Izraelu.

I wreszcie zaskakujące podobieństwo motywów literackich, obecnych w obu literaturach203.

Należy jeszcze dodać, że teksty ugaryckie są fragmentaryczne, a konkluzje nierzadko opierają się na hipotetycznej rekonstrukcji i interpretacji.

O tym należy pamiętać chcąc porównywać ugaryckie mity i legendy z tekstami biblĳnymi.

11.

Wkład odkryć w Ugarit w badania Starego Testamentu Ugarit wywarło wielki wpływ na badania biblijne, nie tyle bezpośrednio w zakresie archeologii i dociekań historycznych, lecz na skutek znaczenia tekstów z jednej strony dla języka hebrajskiego i tradycji poetyckiej ST, a z drugiej strony dla studiów nad religiami i zwyczajami Kannanu i szerzej Bliskiego Wschodu.

Teksty i inne znaleziska z Ugarit dostarczają nam cennej, jedynej w swoim rodzaju informacji nt. języka, poezji i religii starożytnego Kanaanu.

A) Językowe rozjaśnienie trudnych miejsc ST Już pierwsze badania doprowadziły do rozpoznania ściślej więzi językowej ugaryckiego z hebrajskim.

Jeśli zachodzą trudności w podtrzymaniu tego ścisłego powiązania, tłumaczy się je diachronicznie, tzn. różnice można wyjaśnić na tej podstawie, że język ugarycki jest kilkaset lat starszy od znanego nam hebrajskiego.

Wynikiem tego ścisłego związku stało się używanie ugaryckiego do rozwiązania problemów Biblii hebrajskiej.

Jest to bez wątpienia z zasady jak najbardziej słuszne i owocne w praktyce204.

Zaufanie do innych języków semickich zawsze było i jest czymś nieuniknionym w badaniach nad raczej ograniczonym korpusem biblijnej hebrajszczyzny, obejmującym setki słów, które występują tylko raz w Biblii (hapax legomena).

Jednocześnie ważne jest, by nie ulegać zanadto euforii – ugarycki to nie hebrajski205 i nawet tam, gdzie znaczenie słowa czy formy gramatycznej jest 202 Szerzej zob. M. Majewski, Klasyfikacja języków semickich, w: Studia Leopoliensia 4 (2011), red. J.

Język Uliasz, Materiały z międzynarodowego sympozjum w Lwowie-Brzuchowicach, s. 137-155; M. Majewski, fenicki – brat bliźniak hebrajskiego?

w: Słowo jego płonęło jak ogień (Syr 48,1).

Księga Pamiątkowa ku czci Księdza Profesora Tadeusza Brzegowego, Tarnów: Biblos 2011, s. 189-207.

203 A. Mrozek, Między Ugaritem, s. 81.

204 Zob.

np. M. Dahood, Ugaritic-Hebrew philology: marginal notes on recent publications (Biblica et Orientalia 17), Rome: Editrice Pontificio Istituto Biblico 1965.

205 Nowsza klasyfikacja językow semickich nie zalicza ich ściśle do tej samej grupy, choćby ze względu na różnice czasową ich funkcjonowania.

Marcin Majewski 87 w ugaryckim pewne, nie ma absolutnej gwarancji, że etymologicznie pokrewna forma w hebrajskim ma tu identyczne znaczenie.

Pod uwagę trzeba wziąć kontekst.

Sam ugarycki też nie zawsze jest jasny.

Chociaż ugarytologia stoi dziś w znacznym stopniu na własnych nogach i jest niezależną dyscypliną naukową, wiele tekstów zalicza się wciąż do niejasnych i trzeba w ich interpretacji polegać na źródłach pozaugaryckich.

Jest jednak wiele sprawdzonych i potwierdzonych przypadków, kiedy ST zawdzięcza tekstom z Ugarit słownikową i gramatyczną jasność.

Np. - w Prz 26,23 niejasność tekstu hebrajskiego eliminuje się, stwierdzając, że hebrajski kopista na pewnym etapie zniekształcił słowo odpowiadające ugaryckiemu spsg, które znaczy „biała emalia”.

Członem porównania jest „na garnku glinianym srebrna polewa” – tłumaczenie, którego domyślał się już RSV.

Istnienie tego słowa pozostawało nieznane do czasu odkrycia go w Ugarit.

- ugaryckie słowo tpt odpowiada etymologicznie hebrajskiemu spt (jpevo šöpë†), tłumaczonemu tradycyjnie jako sędzia (jak w tytule Księgi Sędziów – šöp†îm).

Jednakże częste użycie tego terminu w ugaryckim w znaczeniu „władca” potwierdza przypuszczenie, że „sędzia” jest nie zawsze dobrym odpowiednikiem słowa hebrajskiego i oznacza znacznie większy zakres autorytetu i władzy niż tylko sądowniczy.

- w Am 1,1 zawód proroka Amosa jest określony jako noqed i tłumacze mają trudności z wyjaśnieniem tego terminu.

Równoważny termin w ugaryckim – jak się okazuje – dotyczy sprzedawcy owiec lub wełny, człowieka cieszącego się pewną pozycją społeczną, czasem zaś urzędowego pasterza świątynnego.

Takie przykłady można mnożyć.

Oba języki łączy alfabet spółgłoskowy, bardzo wiele słów o wspólnym pochodzeniu, co ujawnia się w identycznych czy bardzo podobnych rdzeniach wielu słów; gramatyka, czyli morfologia i składnia, wykazuje wiele cech wspólnych językom semickim północno- zachodnim; wreszcie poetykę i narrację cechują takie same figury, jak paralelizmy, typowe wyrażenia i określenia (wprowadzenie mowy bezpośredniej, przybycie lub opuszczenie danego miejsca, określenia czasowe, dat itp.), typowe pary wyrazów lub frazy stosowane w paralelnych wersach czy wreszcie „słowo w słowo” powtarzane dłuższe partie tekstu.

Znany jest wkład ugarytologii do zrewidowania i zrekonstruowania na nowo wielu hebrajskich terminów, zwrotów czy idiomów.

B) Objaśnienia rzeczowe trudnych miejsc ST - Zakazany w Wj 23,19 zwyczaj ofiarny (bałwochwalstwo) był obyczajem w Ugarit - Bogowie w Ugarit tworzyli zbiorowość zwaną w tekstach „zgromadzeniem bogów” (phr ’ilm) lub „zgromadzenie synów Ela”.

Instytucja „zgromadzenia bogów” ma swe analogie w Biblii: Bóg powstaje w zgromadzeniu bogów, pośrodku bogów sąd odbywa (Ps 82,1).

Marcin Majewski 89 ROZDZIAŁ III Język ugarycki na tle języków semickich 12.

Języki semickie w rodzinie afroazjatyckiej Z. Gołąb, A. Heinz, K. Polański, Słownik terminologii językoznawczej, Warszawa: PWN 1976; S.

Piłaszewicz, E. Lipinski, Języki semickie rodziny afroazjatyckiej.

Zarys ogólny, Poznań: UAM 2001; E.

Rzewuski, Wstęp do afrykanistyki, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2004.

V.E. Orel, O.V. Stolbova, Hamito-Semitic Etymological Dictionary.

Materials for a Reconstruction (Handbuch der Orientalistik Abt.

1, Bd.

18), Leiden - New York - Köln 1995; I.M. Diakonoff, Semito-Hamitic Languages: An Essay in Classification, Moscow: Nauka 1965; I.M. Diakonoff, Afrasian Languages, Moscow: Nauka 1988; O. Durand, Precedents chamito-semitiques en hebreu: etudes d''histoire Linguistique, Roma: Universita degli Studi "La Sapienza" 1991; Ch. Ehret, Reconstructing Proto-Afro-Asiatic (Proto-Afrasian): vowels, tone, consonants, and vocabulary, Berkeley: University of California Press 1995.

Rodzina afroazjatycka to olbrzymia rodzina językowa, obejmująca swym zasięgiem niemal całą Afrykę północną i Bliski Wschód, dawniej zwana semito-chamicką (lub chamito- semicką) – od imion synów Noego, Sema i Chama (zob. Rdz 10).

Przymiotnik „semicki” został nadany przez Augusta Ludwika Schlözera w XVIII w.

Określa najczęściej (i w przybliżeniu) ludy, które według tekstu biblijnego wywodzą się właśnie od Sema, jednego z synów Noego (Rdz 10,21-31).

Języki afroazjatyckie (chamito-semickie) dzielą się na kilka gałęzi:  język egipski z koptyjskim  języki berberyjskie (berberyjsko-libijskie)  języki omockie  języki czadyjskie  języki kuszyckie  języki semickie Wzajemne związki między sześcioma206 gałęziami afroazjatyckich języków nie są jednakowe.

Języki czadyjskie, na tyle na ile są nam one obecnie znane, stanowią grupę najbardziej wyizolowaną.

Prawdopodobnie protoczadyjski, a następnie egipski najwcześniej oderwały się od wspólnego pnia.

206 Czasem grupę języków omockich traktuje się jako języki zachodniokuszyckie i włącza do gałęzi kuszyckiej; wtedy wyróżnia się pięć gałęzi.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 90 Protosemicki (przodek języków semickich) pozostawał jeszcze w bliskich związkach z berberyjsko-libijskim i kuszyckim.

Z grupą semicką najbardziej związana jest właśnie gałąź berberyjsko-libijska, za czym przemawiają względy gł. morfologiczne i leksykalnostatysytczne.

Owa bliskość może być najlepiej wyjaśniona w ramach całej rodziny afroazjatyckiej – podobieństwa w języku ludów żyjących tak daleko jedne od drugiego (Semici i Berbero-Libijczycy) nie są skutkiem kontaktów kulturowych i zapożyczeń, ale wspólnej językowej tradycji, wspólnego pnia.

a) Język egipski W.V. Davies, Egipskie hieroglify, tłum.

M.G. Witkowski, Warszawa: Wydawnictwo RTW 1998; J.

Lipińska (red.), Tajemnice Papirusów (Strefa Arche), Wrocław: Ossolineum 2005; B.

McDermott, Odczytywanie hieroglifów egipskich, Warszawa: Muza 2002; K. Myśliwiec, Święte znaki Egiptu, Warszawa 1989; J.E.M. White, Starożytny Egipt, jego kultura i historia, Wrocław 1976.

Słowniki Sir E. A. Budge Wallis, An Egyptian hieroglyphic dictionary.

With an index of English words, king list and geographical list with indexes, list ofhieroglyphic characters, Coptic and Semite alphabets, etc., I-II, New York: F. Ungar Pub.

Co.

1960; A. Erman, Worterbuch der aegyptischen Sprache.

Unveranderter Neudruck, Berlin : Akademie-Verlag 1971 (t. I-VII + Suppl. t. I-V); R.O. Faulkner, A concise dictionary of Middle Egyptian, Oxford: Printed for the Griffith Institute at the University Press 1962; P. Wilson, A Ptolemaic lexikon: a lexicographical study of the texts in the Temple of Edfu (Orientalia Lovaniensia analecta 78), Leuven: Uitgeverij Peeters en Department Oosterse Studies 1997; R.O. Faulkner, Concise Dictionary of Middle Egyptian, The Griffith Institute1962.

Gramatyki E. Edel, Altägyptische Grammatik, t.

I (Analecta Orientalia 34), Roma: Editrice Pontificio Istituto Biblico 1955; t. II (Analecta Orientalia 39), Roma: Editrice Pontificio Istituto Biblico 1964; Gardiner A.H., Egyptian Grammar, The Griffith Institute 1973.

Opracowania A. Loprieno, Ancient Egyptian.

A Linguistic Introduction, Cambbridge 1995.

Czasopismo poświęcone badaniu języka egipskiego: „Lingua Aegyptia”.

Journal of Egyptian Language Studies (1991-).

Językiem egipskim mówiono nad Nilem od najdawniejszych czasów aż do pierwszych stuleci II tysiąclecia przed Chr.

Morfologia języka semickiego i egipskiego charakteryzowały rdzenie spółgłoskowe z właściwymi dla nich samogłoskami i afiksami207.

Obie gałęzie mają dwa rodzaje (męski i żeński – zatem brak rodzaju nijakiego) i trzy liczby (obok liczby pojedynczej i mnogiej, liczba podwójna – dualis208).

Obserwujemy także pokrewieństwo w 207 Afiksy to: 1. prefiksy (przedrostki, prepozycje), 2. sufiksy (przyrostki, postpozycje) i 3. infiksy (wrostki).

208 Liczbę podwójną rzeczownika stosuje się przede wszystkim w odniesieniu do par naturalnych, jak oczy, uszy, ręce, nogi itp. lub dla wskazania pary przedmiotów.

Obecna była w wielu językach, także w starożytnej grece (choć w LXX i NT wyszła już z użycia).

Jednak większość współczesnych języków indoeuropejskich utraciła liczbę podwójną (zachowana w j. arabskim, słoweńskim).

Historyczne jej ślady obserwujemy także w j. polskim (por. np. dwie słowie i dwa słowa, w powiedzeniu „mądrej głowie dość dwie słowie” – słowie to właśnie podwójna liczba wyrazu słowo).

Marcin Majewski 91 słownictwie.

Trudność w analizie morfologiczno-syntaktycznej języka egipskiego wynika m.in. z hieroglificznego systemu pisma, w którym nie ma żadnych wskazań na samogłoski i podwojenia, przy czym ów brak nie został zrekompensowany w jakikolwiek inny znany nam sposób (którą to rolę w j. hebrajskim spełnia masora, punktacja masorecka).

W historycznym rozwoju języka egipskiego wyróżniamy pięć etapów: 1.

Język staroegipski – język Starego Państwa egipskiego (ok. 2680-2040 r. przed Chr.), zawiera bardzo archaiczne elementy językowe.

2.

Język średnioegipski – język okresu Średniego Państwa (ok. 2040 – 1550 r. przed Chr.), jest uważany za klasyczny etap w rozwoju języka starożytnych Egipcjan.

3.

Język nowoegipski – język okresu Nowego Państwa (1570-1070 przed Chr.) i czasów późniejszych.

W porównaniu ze staro- i średnioegipskim wykazuje dość poważne różnice: nowe formy czasownikowe, liczne zmiany fonetyczne, wiele obcych wyrazów itp.

4.

Język demotyczny (od.

gr. δημοτικά demotika – ludowy, pospolity) – język codzienny, używany w oficjalnych dokumentach od VIII w. przed Chr. aż do V w. po Chr.

Teksty demotyczne pisano od prawej do lewej strony – tak jak we współczesnych alfabetach semickich – przede wszystkim na papirusach i ostrakonach209.

5.

Język koptyjski210 (od.

gr. (Ai)gyptos – Egipt) – ostatnia faza rozwoju j. egipskiego, do jego zapisu używano pisma alfabetycznego zapożyczonego od Greków.

Od XVI wieku jest językiem martwym, choć znane są osoby, które jeszcze w 1936 r. potrafiły zrozumieć proste liturgiczne teksty koptyjskie.

Dla wiernych ortodoksyjnego kościoła koptyjskiego język ten pozostaje językiem liturgicznym.

b) Języki berberyjskie (lub berberyjsko-libijskie) A. Basset, La langue berbère (Handbook of African languages 1), London 21952 (z obszerną bibliografią do 1954 r.); S. Chaker, Linguistique berbère.

Études de syntaxe et de diachronie, Paris-Louvain 1995.

209 Skorupa naczynia ceramicznego lub odłamek kamienny, służące jako materiał piśmienniczy, głównie w starożytnym Egipcie i Grecji.

210 Słowniki koptyjskiego: Bulus M.M., Mufradat al-lughah al-Qibtiyah, [al-Qahirah] Maktabat al-Karuz 1973; Cerny J., Coptic etymological dictionary, Cambridge - New York : Cambridge University Press 1976; Crum W. E., A Coptic dictionary, compiled with the help of many scholars, Oxford: The Clarendon Press 1939; Smith R., A concise Coptic-English lexicon, Grand Rapids, Mich.: W.B. Eerdmans 1982 i 1983.

Westendorf W., Koptisches Handworterbuch.

Bearb. auf Grund des Koptischen Handworterbuchs, Heidelberg: C. Winter Universitatsverlag 1965-1977.

Gramatyki koptyjskiego: Bauer G., Athanasius von Qus: Qiladat at-tahrir fi ilm at-tafsir; eine koptische Grammatik in arabischer Sprache aus dem 13./14.

Jahrhundert, Freiburg im Breisgau: K. Schwarz 1972; Elanskaia, A. I., Koptskii iazyk, Moskva: Nauka 1964; al-Marji fi qawaid al-lughah al-Qibtiyah / Jamiyat Mar Mina al- Ajaybi, al-Iskandariyah: Jamiyat Mar Mina al-Ajaybi 1969; Shisha-Halevy A., Coptic Grammatical Categories.

Structural Studies in the Syntax of Shenoutean Sahidic (Analecta Orientalia 53), Roma: Editrice Pontificio Istituto Biblico 1986; Stern L., Koptische Grammatik, Osnabruck: Biblio Verlag 1971.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 92 Dialektami211 tymi mówiono, wyjąwszy Egipt, w niemal całej północnej Afryce.

Obecnie posługuje się nimi ok. 20 mln ludzi od oazy Siwa w Egipcie aż do Atlantyku oraz od Morza Śródziemnego na północy do Sahary na południu, innymi słowy na terenach gór Atlas w Maroku (gałąź północna) oraz w Libii, Algierii i Nigrze (gałąź południowa).

Dialekty berberyjskie212 wykazują wiele podobieństw fonetycznych, morfologicznych, syntaktycznych i leksykalnych z językami semickimi.

Analogie te mogą być wyjaśnione wspólną strukturą języków afroazjatyckich.

c) Języki omockie C. i R.M. Voigt (red.), Cushitic and Omotic Languages, Köln 1996.

Posługuje się nimi w ludność rejonie rzeki Omo (stąd nazwa); czasem identyfikowane są jako języki zachodniokuszyckie.

Tworzą grupę blisko czterdziestu pokrewnych języków, których używa ok. 2 mln mieszkańców południowo-zachodniej Etiopii.

Wśród nich najlepiej znana jest grupa dialektu walamo, którym posługuje się ok. milion ludzi.

Języki omockie zapisywane są pismem etiopskim.

d) Języki czadyjskie P. Newman, The Classification of Chadic within Afroasiatic, Leiden 1980; N. Skinner, Hausa Comparative Dictionary, Köln 1996.

Nazwa grupy wywodzi się od Jeziora Czad (także od Republiki Czad); mówi się nimi w zachodniej i środkowej Afryce, czyli w północnej Nigerii, w północnym Kamerunie i w Republice Czadu na południe i południowy wschód od jeziora Czad.

Zróżnicowaną gałąź języków czadyjskich tworzy ok. 125 (inni ok. 150) różnych języków.

Najważniejszym przedstawicielem tej rodziny jest ważny zachodnioafrykański język hausa.

Hausa jest pierwszym językiem przeszło 30 mln mieszkańców północnej Nigerii i południowego Nigru.

W północnej Nigerii język ten stał się lingua franca.

Teksty w tym języku zapisywane są tradycyjnie alfabetem bazującym na alfabecie arabskim.

Cechą charakterystyczną języków rodziny czadyjskiej jest ich tonalność.

Rodzaje i liczba tonów są jednak zróżnicowane w zależności od języka.

Ponieważ języki czadyjskie są – poza językiem hausa – bardzo słabo poznane, a w większości nawet nie opisane, żadna z klasyfikacji wewnętrznych nie może być uznana za ostateczną.

211 Dialekt nie będzie w skrypcie synonimem słowa „język”, lecz będzie określał odrębne (regionalne) formy jednego języka, kiedy różnice są stosunkowo niewielkie.

Dialektem może być nie tylko geograficznie odrębna forma języka, ale też określony historyczny jego etap, jak staroasyryjski, średnioasyryjski i nowoasyryjski.

Jednak granica między dialektem a językiem w przypadku języków afroazjatyckich czasem jest bardzo nieostra, trudno czasem określić, czy mamy do czynienia jeszcze z dialektem czy już z innym językiem.

212 Berberowie to rdzenna ludność północnej Afryki i Sahary pochodzenia chamito-semickiego.

Marcin Majewski 93 e) Języki kuszyckie C. i R.M. Voigt (red.), Cushitic and Omotic Languages, Köln 1996.

Gałąź ta obejmuje ok. siedemdziesięciu w większości słabo zbadanych języków.

Mówi się nimi wzdłuż sudańskich i południowoegipskich wybrzeży Morza Czerwonego (w historycznej krainie Kusz) i we wschodniej Afryce.

Najważniejszym jej przedstawicielem jest język oromo (ok. 25 mln mówiących).

Dużą rolę odgrywają też język afar i język somalijski ze względu na swój status języka urzędowego odpowiednio w Dżibuti oraz Somalii i Somalilandzie.

Języki kuszyckie zachowują pewne archaiczne afroazjatyckie cechy morfologiczne i składniowe, jak aspekty czasownikowe, sprawcze, bierne i zwrotne tematy czasownikowe, które są zaznaczone za pomocą przyrostków.

Elementy zaimkowe i podstawowy zasób słownictwa wskazują często na bliskie związki z językami semickimi.

Języki kuszyckie rozpadają się na trzy (wg innych pięć) główne grupy.

Niektórzy specjaliści zaliczają do języków kuszyckich również ważny język bedża.

f) Języki semickie – te omówię szczegółowo poniżej G. Bergsträsser, P.T. Daniels, Introduction to the Semitic languages: text specimens and grammatical sketches, tłum.

P.T. Daniels, Winona Lake, Ind.: Eisenbrauns 1995; M.M. Bravmann, Studies in Semitic philology; G.R. Driver, Semitic Writing: From Pictograph to Alphabet, London 31976; G. Garbini, Le lingue semitiche: studi di storia linguistica, Napoli: Istituto Orientale 1984; G. Garbini, O. Durand, Introduzione alle lingue semitiche, Brescia: Paideia 1995; M. Majewski, S. Moscati (red.), An Introduction to the Comparative Grammar of the Semitic Languages: Phonology and Morphology (Porta Linguarum Orientalium 6), Wiesbaden: Otto Harrassowitz 1969; F. Taylor, The Semitic languages, Cambridge: Cambridge University Press 1997; E.

Ullendorff, The Semitic languages of Ethiopia: a comparative phonology, London: Taylor''s Press 1955; W.

Wright i W.R. Smith, Lectures on the comparative grammar of the Semitic languages, Cambridge: Cambridge University Press 1890 (wznowienie: 2002).

13.

Protosemicki P.R. Bennet, Comparative Semitic Linguistics, Winona Lake: Eisenbrauns 1998; A. Dolgopolsky, From Proto-Semitic to Hebrew, Milan: Centro Studi Camito-Semitici di Milano 1999; J.

Huehnergard, Proto-Semitic Language and Culture, The American Heritage Dictionary of the English Language, Fourth Edition, 2000.

Języki semickie, chociaż ich liczba sięga siedemdziesięciu, mają znacznie więcej wspólnych elementów fonetycznych, morfologicznych, syntaktycznych i leksykalnych niż cała grupa afroazjatycka.

Te wspólne elementy i podobny rozwój wspierają poważnie teorię wspólnego pnia języków semickich, wewnątrz którego dokonywał się proces podziału.

Ów pień, jednorodny język, z którego historycznie wyłaniały się języki semickie, określa się jako protosemicki.

Język protosemicki jest więc czymś więcej niż tylko umowną nazwą dla wspólnych elementów w ramach omawianej rodziny językowej.

Nie można wyjaśnić wspólnych cech języków semickich bez założenia, że istniał język protosemicki.

Ze względu

Ugarit – historia, religia, literatura, język 94 na stosunkowo ograniczony obszar, który może być uznany za centrum rozprzestrzeniania się języków semickich, można porównać koncepcję protosemckiego do roli języka łacińskiego w powstaniu języków romańskich (takich jak włoski, hiszpański).

Języki semickie wywodzą się z jednego pnia, stąd zasadne jest pytanie o ich praojczyznę – ojczyznę protosemickiego.

Brano pod uwagę różne regiony: Syrię, Arabię i Afrykę.

Wiele skomplikowanych nici (którymi tu nie będziemy się zajmować) prowadzi do Afryki, gdzie ludność posługująca się protosemickim mieszkała jeszcze w V tysiącleciu przed Chr.

Prawdopodobnie pogorszenie się warunków klimatycznych spowodowało proces stopniowego przemieszczania się ludności protosemickiej z zachodu na wschód poprzez dolinę Nilu na obszary Bliskiego Wschodu.

Semici przemieszczali się z północnej Afryki na wschód falami; najwcześniej wskazuje się migrację Akadów.

Przemieścili się oni półokrągłym szlakiem tzw. Żyznego Półksiężyca, przez Palestynę i Syrię do Mezopotamii, gdzie osiedlili się ok. 3000 r. przed Chr. i założyli pierwsze semickie królestwo w Kisz.

Amoryci pojawili się w Syrii ok. 2500 r.

Rozprzestrzenienie się ludności afroazjatyckiej na obszary Bliskiego Wschodu oznacza równocześnie rodzaj ekspansji językowej.

14.

Klasyfikacja języków semickich Hoftijzer J., Jongeling K., Dictionary of the North-West Semitic inscriptions, t. I-II, Leiden - New York: Brill 1995; Ginsberg H.L., The Northwest Semitic Languages, w: The World History of the Jewish People, t.

1/2, Tel Aviv: Patriarches 1970; Huehnergard J., Remarks on the Classification of the Northwest Semitic Languages, w: The Balaam Text from Deir Alla Re-evaluated: proceedings of the international symposium held at Leiden, 21-24 August 1989, Leiden: Brill 1990, 282-93; Kaufman S.A., The Classification of North West Semitic Dialects of the Biblical Period and Some Implications Thereof, w: Proceedings of the Ninth World Congress of Jewish Studies (Panel Sessions: Hebrew and Aramaic Languages), Jerusalem: World Union of Jewish Studies 1988, 41-57; M. Majewski, Klasyfikacja języków semickich, w: Studia Leopoliensia 4 (2011), red. J. Uliasz, van der Merwe C.H.J., Materiały z międzynarodowego sympozjum w Lwowie-

Brzuchowicach, s. 137-155; Review of Dictionary of the North-west Semitic inscriptions, Journal of Northwest Semitic Languages; Moran W.L., The Hebrew language in its Northwest Semitic background, w: The Bible and the Ancient Near East.

Essays in Honor of William Foxwell Albright, red. G. Ernest Wright, New York: Garden City 1961, 53-72 (reprint - New York: Anchor Book Edition 1965); Naveh J. Early History of the Alphabet: An Introduction to West Semitic Epigraphy and Palaeography, Jerusalem: Magnes 21987 (specjalna sekcja poświęcona j.

zachodniosemickim); Obermann J., The archaic inscriptions from Lachish, a non-Phoenician system of the North Semitic alphabet, Baltimore, Maryland, American Oriental Society 1938; Parker S.B., Stories in Scripture and Inscriptions: Comparative Studies on Narratives in Northwest Semitic Inscriptions and the Hebrew Bible, Oxford: Oxford University Press 1997; Smith M.S., The origins and development of the waw-consecutive: Northwest Semitic evidence from Ugarit to Qumran, Atlanta: Scholars Press 1991.

Omawiając języki semickie, zaczniemy od ich klasyfikacji.

Tradycyjnie przyjmowany podział języków semickich wygląda następująco: Języki semickie (podział I)

Marcin Majewski 95 (1) języki wschodniosemickie (Mezopotamia) tu m.in. j. akadyjski, asyryjski, babiloński (dialekty akadyjskiego), eblaicki (2) języki zachodniosemickie (w przybliżeniu kraje Lewantu) (a) semickie północno-zachodnie (Syria, Palestyna, Transjordania) tu m.in. j. ugarycki, fenicki, hebrajski (j. kananejskie), aramejski (b) semickie południowo-zachodnie (Arabia, Etiopia) tu m.in. j. arabski, etiopski Podział ten opiera się na poglądzie, że pierwszy rozłam w obrębie j. semickich dokonał się przed 3000 r. przed Chr. i oznaczał podział na wschodniosemicki (reprezentowany przez j. akadyjski) i zachodniosemicki.

Przed 2000 r. zachodniosemicki podzielił się na gałąź północną i południową.

W gałęzi północnej nastąpił podział na kananejski i aramejski, a w gałęzi południowej na arabski z jednej strony i na południowoarabski i etiopski z drugiej.

Jednak koncepcja takiego podziału języków semickich wymaga modyfikacji lub zastąpienia, odkąd odkryto nowe języki (m.in. dialekty „paleosyryjskie” z Ebla i Mari), które nie przystają do żadnej z tych grup oraz istnieją wątpliwości odnośnie do zakwalifikowania ugaryckiego, amoryckiego i arabskiego.

Obraz, jaki się wyłania z analizy porównawczej tych języków, pokazuje, że nie istniała wyraźna granica między językami wschodnio- i zachodniosemickimi w III tysiącleciu przed Chr., podobnie, jak nie było wyraźnej różnicy pomiędzy północno-zachodnimi i połudnowo-zachodnimi językami semickimi w I tysiącleciu przed Chr.

Klasyfikacja przedstawiona powyżej opierała się na wielkich literackich językach (takich jak arabski, hebrajski, syryjski) i interpretowała inne formy mowy jako dialekty tych literackich języków.

Jednak przez pewien czas, zależnie od okoliczności, wszystkie dialekty miały podobny prestiż, a powiększająca się epigraficzna dokumentacja dostarcza nam coraz pełniejszych danych o różnych dialektach.

W starożytności językami semickimi mówiono w Mezopotamii, Syrii, Palestynie, Arabii i Etiopii.

Podział języków semickich powinien uwzględniać to szerokie ich geograficzne rozprzestrzenienie, ale gdy to jest tylko możliwe, także historycznie zachowaną dokumentację.

Za prof. Edwardem Lipińskim213, znakomitym specjalistą od języków semickich, przyjmuję podział j. semickich na: grupę północnosemicką, do której należą pisane języki z III i II tysiąclecia przed Chr. (paleosyryjski, amorycki, ugarycki), wschodniosemicką ze staroakadyjskim, asyryjsko-babilońskim i późnobabilońskim214, zachodniosemicką z kananejskim, aramejskim, północnoarabskim (języki tamudyjski, lihjanicki, safaicki, 213 E. Lipinski, Języki semickie rodziny afroazjatyckiej.

Zarys ogólny, Poznań: UAM 2001; oryginał: Semitic Languages: Outline of a Comparative Grammar, Leuven 1997; 22001.

214 Którego nie można wyprowadzić wprost z poprzednich etapów języka babilońskiego.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 96 standardowy arabski, nowoarabski) i południowosemicką z językami południowoarabskimi i etiopskimi215 (zarówno starożytnymi, jak i współczesnymi).

Języki semickie (podział II) (1) języki północnosemickie tu m.in. paleosyryjski, amorycki, ugarycki (2) języki wschodnionosemickie tu m.in. staroakadyjski, asyryjsko-babiloński i późnobabiloński (3) języki zachodniosemickie tu m.in. kananejski (hebrajski i inne), aramejski, północnoarabski (4) języki południowosemickie tu m.in. j. południowoarabskie i etiopskie Poniżej omówię tylko dwie z czterech grup – północnosemcką oraz zachodniosemicką – ze względu na występowanie w pierwszej j. ugaryckiego, a w drugiej, pokrewnej, j.

hebrajskiego i aramejskiego (języków biblijnych).

A) Języki północnosemickie Językami północnosemickimi, wśród których mamy paleosyryjski, amorycki i ugarycki, mówiono i pisano w północnej Mezopotamii i północnej Syrii w III i II tysiącleciu przed Chr.

Znamy je tylko dzięki źródłom pisanym i dlatego nie mogą być poddane szczegółowej analizie filologicznej.

Jednakże liczba tych tekstów dzięki nowym odkryciom systematycznie rośnie, co może doprowadzić do wyodrębnienia nowych dialektów, a nawet nowych pokrewnych języków, jak to miało miejsce w przypadku odkryć w Tell Mardich (starożytne Ebla) i w Tell Beydar (starożytne Nabada) – obie w Syrii.

a) Paleosyryjski L. Cagni (red.), La lingua di Ebla, Napoli 1981; M. Krebernik, Die Beschwörungen aus Fara und Ebla: Untersuchungen zur ältesten keilschriftlichen Beschwörungsliteratur (Texte und Studien zur Orientalistik 2), Hildesheim – Zurich - New York 1984; J.-M.

Durand, Archives épistolaires de Mari 1/1 (Archives royales de Mari 26), Paris: Le Cerf 1988; tenże, Les documents épistolaires du palais de Mari, t. I-III (Littératures anciennes du Proche-Orient 16 - 18), Paris: Le Cerf 1997-2000.

Mianem tym określamy język tekstów znalezionych w Syrii z III tysiąclecia przed Chr.

Są to eblaickie tabliczki z Tell Mardich (pochodzące z XXIV-XXIII w. przed Chr.), teksty klinowe z Tell Beydar (datowane na XXIV wiek przed Chr.) oraz tabliczki z Tell el- 215 W. Tyloch, Writing and Literature in Classical Ethiopic (Giiz), w: Literatures in African Languages.

Theoretical Issues and Sample Surveys, red. B.W. Andrzejewski, S. Piłaszewicz, W. Tyloch, Cambridge University Press - Warszawa: Wiedza Powszechna 1985, 255-300; E. Ullendorff, The Semitic languages of Ethiopia; a comparative phonology, Michigan: University of Michigan Library 2005.

Marcin Majewski 97 Hariri (starożytne królestwo Mari), które pochodzą z przełomu XIX i XVIII w. przed Chr.

Dokumenty te potwierdzają wspólność tradycji pisarskiej i innych elementów kulturowych, jednak wydaje się przedwczesnym przeciwstawianie tej kultury kulturze sumeryskiej, zwłaszcza pisanej.

Paleosyryjskie pismo ma sumeryjskie pochodzenie i stosuje obok znaków sylabicznych i pomocniczych także sumeryjskie logogramy, czyli znaki odpowiadające określonym słowom.

Tym niemniej dwujęzyczny słownik z Ebli i imiona własne wskazują już na współistnienie dwóch tradycji językowych.

Mówione języki były z pewnością liczniejsze od języka pisanego (koinè).

Istnieje konieczność dalszych badań i nowych odkryć dla ustalenia, jak wiele semickich języków lub dialektów można wyodrębnić na omawianym tu obszarze.

b) Amorycki (amorytycki) J.C. Greenfield, Amurrite, Ugaritic and Canaanite, w: Proceedings of the International Conference of Semitic Studies, Jerusalem 1969, 92-101; H.B. Huffmon, Amorite Personal Names in the Mari Texts, Baltimore 1965; M.P. Streck, Das ammuritische Onomastikon der altbabylonischen Zeit I (AOAT 271/1), Münster 2000.

Dialektami określonymi jako język amorycki mówiono w północnej Syrii i północnej Mezopotamii w drugiej połowie III tysiąclecia i pierwszej połowie II tysiąclecia przed Chr.

Nazwa wywodzi się od akadyjskiego Amurru, którym określani byli semiccy koczownicy w Syrii i Palestynie oraz Mezopotamii ok. 2300 r. przed Chr. – stąd współczesna nazwa Amoryci216.

Zróżnicowane formy j. amoryckiego znane są gł. dzięki licznym imionom własnym, które pojawiają się w tekstach klinowych w Mari lub z zapożyczeń słów amoryckich przez pisarzy z tego starożytnego królestwa.

Według tradycyjnego podziału amorycki funkcjonuje jako semicki północno-zachodni (grupa ugaryckiego i hebrajskiego).

Jednak obszar geograficzny zamieszkiwania Amorytów i pokrewieństwo z paleosyryjskim sugeruje zaliczenie go do języków północnosemickich według podziału II.

c) Ugarycki Bibliografię języka ugaryckiego zamieściłem na początku skryptu oraz znacznie szerzej na www.biblia-orygenes.org 216 Amurru (akad. „ludzie z Zachodu”) to nasi Amoryci – starożytny zachodniosemicki lud koczowniczy, pokrewny Kananejczykom, odnotowany już w tekstach sumeryjskich i akadyjskich w III tysiącleciu p.n.e., jako lud "Amurru".

Zawładnął on Mezopotamią i uzyskał przewagę na całym Bliskim Wschodzie w II tysiącleciu p.n.e.

Amoryci wielokrotnie wspominani są w Biblii (gł. w tzw. dziele deuteronomistycznym Joz – 2 Krl), np. Joz 24,11: Przeprawiliście się następnie przez Jordan i przyszliście do Jerycha.

Mieszkańcy Jerycha walczyli z wami, a również Amoryci, Peryzzyci, Kananejczycy, Chetyci, Girgaszyci, Chiwwici i Jebusyci, lecz wydałem ich w wasze ręce (często właśnie w takiej sekwencji z innymi ludami tych terenów) lub Joz 10,5: Połączyło się więc pięciu królów amoryckich: król Jerozolimy, król Hebronu, król Jarmutu, król Lakisz i król Eglonu - oni i całe ich wojsko oblegli Gibeon i uderzyli na nie.

Niektórzy badacze własnie wśród Amorytów szukają protoplastów Hebrajczyków

Ugarit – historia, religia, literatura, język 98 Do gałęzi północnosemickiej zaliczamy również język ugarycki, język tabliczek odkrytych w Ras Szamra od 1929 r.

Teksty klinowe tam odkryte datowane są na XIV – XII w. przed Chr.

Ugarycki zapisywano klinowym pismem alfabetycznym o 30 prostych znakach, które przekazują pojedyncze spółgłoski.

Nowy alfabet odczytano już po roku, właśnie dzięki wstępnemu zakwalifikowaniu ugaryckiego do grupy języków semickich.

Alfabet ten nie jest samodzielnym wynalazkiem, ale wzoruje się na alfabecie fenickim (kananejskim), z tym, że dostosowany jest do pisma klinowego.

Już na samym początku badań zwrócono uwagę, że język Ugarit wykazuje wiele podobieństw do języka hebrajskiego.

Jednak według tego podziału nie należy on do grupy „kananejskiej” (grupy j. hebrajskiego) – gdyż jego system czasownikowy jest zbliżony do akadyjskiego i posiada też inne cechy nie spotykane w grupie kananejskiej.

Na zasadzie pewnych podobnych właściwości umieszczamy go w tej samej grupie, co paleosyryjski i amorycki.

B) Języki zachodniosemickie Języki zachodniosemickie dzieli się tradycyjnie na dwie grupy: kananejską i aramejską, z hebrajskim i syryjskim jako głównymi językami literackimi.

Także języki ugarycki i amorycki często uznawane są za starsze formy kananejskiego, jednak różnice w morfologii i składni (obok podobieństw), a także różnica czasowa ich funkcjonowania skłaniają do sklasyfikowania ich jak wyżej.

a) Kananejski Donner H., Rollig W., Kanaanäische und aramäische Inschriften, t. I-III, Wiesbaden 51962-64; Greenfield J.C., Amurrite, Ugaritic and Canaanite, w: Proceedings of the International Conference of Semitic Studies, Jerusalem 1969, 92-101; Halpern B., Dialect Distribution in Canaan and the Deir Alla Inscriptions, w: "Working with No Data”: Semitic and Egyptian Studies Presented to Thomas O. Lambdin, red. D.M. Golomb, Winona Lake, IN: Eisenbrauns 1987, 119-39; Harris Z.S., Development of the Canaanite dialects; an investigation in linguistic history (American Oriental Society 16), New Haven: American Oriental Society 1939; New York: Kraus Reprint Corp.

1967; Izre’el S., Canaano-Akkadian (Languages of the World/Materials 82) Munchen: LINCOM Europa 1998; second printing, with minor corrections 2005.

Nazwa pochodzi od terminu Kanaan, starożytnego określenia (nie tylko biblijnego) terytorium Palestyny i południowej Syrii.

Określa zwłaszcza starszą fazę języków kananejskich, które znamy ze źródeł z II tysiąclecia przed Chr.

Stąd czasem mowa o starokananejskim.

Języki Kanaanu I tysiąclecia to: hebrajski, fenicki (wraz z wywodzącym się z niego punickim), ammonicki, moabicki i edomicki.

Hebrajski jest jedynym językiem tej grupy, który przetrwał poza okres starożytny.

1.

Starokananejski Blau J., Some Difficulties in the Reconstruction of ''Proto-Hebrew'' and ''Proto-Canaanite'', w: In Memoriam Paul Kahle, BZAW 103 (1968) 29-43; Rainey A.F., Canaanite in the Amarna tablets: a linguistic analysis of the mixed dialect used by scribes from Canaan (Handbuch der Orientalistik.

Erste Abteilung, Der

Marcin Majewski 99 Nahe und Mittlere Osten Handbook of Oriental studies.

The Near and Middle East 25), Leiden: E.J. Brill 1996; Rainey A.F., The Ancient Hebrew Prefix Conjugation in the Light of Amarnah Canaanite, Hebrew Studies 27 (1986) 1-19.

Starokananejski to język zachowany m.in. w licznych kananejskich glosach listów akadyjskich (babilońskich) z Tell el-Amarna, gdzie można rozpoznać kilka specyficznych cech językowych.

Starokananejskie formy języka z II tysiąclecia przed Ch. przechowały się również do pewnego stopnia w tekstach tabliczek starobabilońskich z Hazor.

2.

Hebrajski Słowniki, gramatyki i kursy oraz opracowania i szeroką bibliografię j. hebrajskiego zamieściłem na www.biblia-orygenes.org Hebrajski jest formą mówionego języka kananejskiego na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego od ok. 1000 r. przed Chr.

Obejmuje on dwa główne dialekty: izraelski na północy i judejski na południu, ale w literaturze biblijnej ślady tych dialektów są nieliczne i podstawę ich identyfikacji stanowią materiały epigraficzne.

W historycznym rozwoju języka hebrajskiego możemy wyróżnić cztery etapy: biblijny – język Starego Testamentu, misznaicki – język Miszny, średniowieczny – język tekstów rabinicznych (istniał jedynie w formie pisanej) oraz nowożytny – od 1881 roku, dziś język państwa Izrael.

W kilku zdaniach omówię każdy etap, ze szczególnym uwzględnieniem hebrajskiego biblijnego.

Hebrajski biblijny (ok. 1200 – 200 r. przed Chr.)217 Trzeba tu zacząć od wędrówki Abrahama (Aramejczyka z pochodzenia, por. Pwt 26,5) – ojca narodu wybranego – do ziemi Kanaan.

Jak wiadomo Abram wyruszył z Ur, miasta leżącego w południowej części Babilonii nad Eufratem.

Językiem, jakim się tam wtedy posługiwano był staroaramejski, bliski językom kananejskim.

Wnuk Abrahama, Jakub, przeniósł się wraz z synami do Egiptu.

W okresie pobytu w Egipcie pojawiło się wiele chamickich naleciałości (do dziś w hebrajskim funkcjonuje ok. 50 egipskich słów), jednak język przetrwał w semickiej formie do czasu powrotu do Kanaanu – przybycia do Ziemi Obiecanej.

Język, którym wtedy posługiwali się Hebrajczycy zespolił się z miejscowym językiem kananejskim, zbliżonym do fenickiego.

Gramatyka języka Hebrajczyków w tym najwcześniejszym okresie istnienia była bardzo uboga, a przez to niejednoznaczna.

Mało było partykuł i jedynie dwa aspekty czasu: dokonany i niedokonany (czasy zwrotne i inwersyjne być może przejęli z języka autochtonów).

Hebrajski powstał wiec na podłożu języka 217 M. Majewski, Hebrajski biblijny dla początkujących (cz.

1 i 2), UPJP II, Kraków 2012 (skrypty, stron 104 i 94, publikacja elektorniczna).

Ugarit – historia, religia, literatura, język 100 kananejskiego, ale był to język nowy.

Ten archaiczny, wczesny hebrajski biblijny spotykamy w Pięcioksięgu i pismach wczesnych proroków.

Najstarszym być może tekstem zapisanym w Starym Testamencie i jednym z najstarszych pomników języka hebrajskiego jest Pieśń Debory z Księgi Sędziów 5, datowana na XII w przed Chr218.

Jest to zarazem jedna z najstarszych pieśni w literaturze światowej.

Język pieśni jest bardzo archaiczny, zawiera liczne kananeizmy, charakteryzuje się surowością stylu i obrazu oraz naleciałościami języka ugaryckiego.

Czasy monarchii izraelskiej to najświetniejszy okres hebrajskiego biblijnego.

Za Dawida i Salomona język ukształtował się i odtąd wykazywał pewną stałość, ulegając niewielkim tylko zmianom, gdyż był językiem administracji, literatury i nauki.

Wykształcił się tzw. klasyczny hebrajski biblijny (ang. Classical Hebrew – CBH lub Biblical Hebrew – BH), na który składa się biblijna proza i poezja, powstała za czasów Pierwszej Świątyni.

Posługiwano się nim w starożytnym Izraelu do ok.

V-IV w. przed Chr. (czasów niewoli babilońskiej).

Trzeba pamiętać, że z tego okresu znamy jedynie oficjalny język hebrajski – język Pism Świętych oraz język różnych odnalezionych inskrypcji hebrajskich.

Nie znamy natomiast języka mówionego, języka ludu – ani jego form innych od oficjalnych, ani brzmienia.

Czas po niewoli to już etap późnego hebrajskiego biblijnego (ang. Late Biblical Hebrew – LBH) – etap języka reprezentowany najlepiej w księgach Koheleta, Kronik, Ezdrasza, Nechemiasza, Estery i Daniela.

Po niewoli babilońskiej język ulega zmianom, częściowo pod wpływem aramejskiego.

Język tego okresu jest już bardziej niż klasyczny zbliżony do hebrajskiego współczesnego.

Aramejski stopniowo zaczyna wypierać język hebrajski mówiony.

Ezdrasz czytał ludowi księgę Prawa Bożego z wyjaśnieniem (mepōrāš), aby lud rozumiał czytanie (Neh 8,8) – co może świadczyć o pewnym już zaniku znajomości rodzimego języka Żydów w powygnańczej wspólnocie.

Nehemiasz z kolei już wyraźnie narzeka na brak w narodzie znajomości „języka żydowskiego” (Neh 13,23-24).

Hebrajski zaczął wychodzić z powszechnego użycia na korzyść aramejskiego.

Ostatnia „faza” rozwoju biblijnego hebrajskiego zachowana jest w Księdze Syracha/Syracydesa219 (wczesny II w. przed Chr.).

O owej kontynuacji w rozwoju języka 218 Pieśń Debory stanowi ważne świadectwo języka ówczesnych Izraelitów, ale także ważne świadectwo historii i religii Izraela na przełomie XII i XI w. przed Chr.

Emanuje niezwykłą gwałtownością uczuć, jak upojenie zwycięstwem, uwielbienie i wdzięczność dla Jahwe Zastępów, ale też pogarda i nienawiść dla nieprzyjaciół, czy sarkazm wobec zwyciężonych.

Przedstawia etap historyczny Izraela sprzed czasów Dawida, gdy pokolenia nie są jeszcze zjednoczone.

219 Wersja hebrajska Syracha odkryta została w XiX i XX w.

Zob.

np. P.C. Beenties (red.), The Book of Ben Sira in Hebrew.

A Text Edition of All Extant Hebrew Manuscripts and a Synopsis of All Paralell Hebrew Ben Sira Texts (Vetus Testamentum Supplement 68), Leiden - New York - Koln 1997 (jest to prezentacja wszystkich dostępnych manuskryptów hebrajskich Ben Syracha) lub Vattioni F. (red.), Ecclesiastico.

Testo ebraico con apparato critico e versioni greca, latina e siriaca (Pubblicazioni del Seminario di Semitistica.

Testi 1), Neapoli 1968 (tekst hebrajski złączony z kilku manuskryptów z Qumran i Masady).

Marcin Majewski 101 świadczą o także hebrajskie teksty odkryte w Qumran i innych miejscach nad Morzem Martwym.

W kilku przedchreścijańskich wiekach hebrajski nie był językiem martwym używanym tylko w modlitwie, podczas ceremonii oraz do zapisu tekstów religijnych – jak się powszechnie pisze.

Świadczyć o tym mogą dokumenty odkryte np. w Wadi Murabba''at czy Nachal Chewer, gdzie obok licznych tekstów administracyjno-gospodarczych znaleziono również hebrajskie listy Szymona Bar Kochby.

Jednak faktem jest, że aramejski dominował niepodzielnie: sumeryjski oraz języki Kanaanu były już martwe, akadyjski wymierał, hebrajski pozostał językiem religijnym i literackim judaizmu, mówiono nim gdzieniegdzie, a greki i perskiego używały tylko elity.

Od Iranu aż po Egipt w mowie i piśmie większość ludności używała aramejskiego.

Ukazałem pokrótce zmiany języka w czasie i wyróżniłem cztery fazy rozwoju hebrajskiego biblijnego: hebrajski archaiczny (paleohebrajski), klasyczny hebrajski, późnobiblijny hebrajski, język Księgi Syracha i zwojów znad Morza Martwego.

W szerszym omówieniu należałoby także uwzględnić – na ile to możliwe – dialektyczne różnice zachodzące w różnych regionach posługiwania się biblijnym hebrajskim (np. królestwo płn. i królestwo płd.) oraz różnice między hebrajską poezją i prozą.

Hebrajski misznaicki (200 przed Chr.

– 500 r. po Chr.)

W czasach po Chrystusie Żydzi potrafili czytać i modlić się po hebrajsku, ale w życiu codziennym posługiwali się innymi językami.

Początkowo był to aramejski, później języki krajów, które zamieszkiwali.

Hebrajski w III w. po Chr. zupełnie wyszedł z potocznego użycia.

Okres hebrajskiego misznaickiego bierze nazwę od języka Miszny, gdzie spotykamy język o zmienionej składni w stosunku do tej biblijnej i nowe słownictwo.

Do czasu powstania Miszny (ok. 200 r. po Chr.) mówi się o tannaickim220 hebrajskim, a potem o hebrajskim amoraickim221.

Wyrazy używane wcześniej w języku biblijnym w okresie tym zmieniły swoje znaczenie lub ich znaczenie zostało poszerzone.

Poza tym wiele słów zapożyczano z języków: aramejskiego, greckiego, łaciny, perskiego.

Wprowadzono również zmiany w konstrukcji składniowej języka pod wpływem aramejskiego oraz sprecyzowano i ułatwiono zasady posługiwania się czasami.

Hebrajski średniowieczny (500 – 1880 r.)

220 Tannaici – uczeni żydowscy zajmujący się komentowaniem i wyjaśnianiem Biblii hebrajskiej, przede wszystkim Tory, oraz dostosowywaniem jej zasad do zmieniającej się sytuacji i warunków życia.

Działali w okresie od ok. 20 r. po Chr. (często również cezura 70 roku) roku do 220 roku.

Ich komentarze zostały zawarte w Misznie.

221 Amoraici – uczeni żydowscy kontynuujący prace Tannaitów dotyczące komentowania i wyjaśniania Biblii hebrajskiej, przede wszystkim Tory i Miszny.

Owocem ich pracy były Talmud Babiloński (ukończony w VI wieku) i Jerozolimski (ukończony w V wieku).

Ugarit – historia, religia, literatura, język 102 Jest to czas, gdy język hebrajski zanika w twórczości literackiej Żydów, a pozostaje jedynie językiem liturgicznym.

Od XIV w. wraz z upadkiem, jaki zaznaczył się wówczas w judaizmie, hebrajski stał się jednym z najbardziej zaniedbanych języków.

Zamiast niego rozwinęły się w średniowieczu w społecznościach żydowskich takie języki jak jidysz w Europie Środkowo-Wschodniej (aszkenazyjczycy) oraz ladino-dżudezmo w basenie Morza Śródziemnego (sefardyjczycy).

Te dwa samodzielne języki powstały z dialektów i języków używanych przez diasporę żydowską z włączeniem słów i elementów języków narodów sąsiadujących ze skupiskami Żydów.

Jednakże ani dżudezmo ani jidysz nie były nowoczesnym językiem hebrajskim.

Popularny jidysz może być traktowany raczej jako język germański, powstały przez połączenie j. hebrajskiego i średnio-wysoko-niemieckiego z elementami polskiego, ukraińskiego i języków romańskich.

Z XV wiek naszej ery pochodzi świadectwo pielgrzymów o istnieniu sporej grupy żydów w Jerozolimie mówiącej między sobą po hebrajsku.

W 1577 roku w Cfat powstaje żydowska drukarnia – pierwsza drukarnia nie tylko w ziemi Izraela, ale w ogóle w Azji, a w 1728 roku w Amsterdamie wychodzi pierwsza gazeta hebrajskojęzyczna.

Hebrajski nowożytny (od 1881 – aktualnie) Podobnie jak esperanto, nowoczesny język hebrajski nie jest językowym tworem narodu, lecz pomysłem i tworem w dużej mierze jednej osoby.

Żydzi bowiem nie chcieli wracać do hebrajskiego, mówiąc, że jest to język święty i dlatego nie wolno rozmawiać po hebrajsku, można jedynie modlić się w tym języku.

Uważali, iż hebrajski jest językiem martwym, i nie ma w nim dość słów, aby używać go na co dzień.

Osobą, która zaczęła mówić po hebrajsku w życiu codziennym we własnym środowisku, był rabin Eliezer Perelmann (znany pod nazwiskiem Ben Jehuda).

Już w 1879 roku w wydawanym w Wiedniu po hebrajsku czasopiśmie adresowanym do rosyjskich żydów „Świt” („שחרה”) są publikowane artykuły Eleazara Ben-Jehudy „Palące pytanie”.

Stają się one manifestem przywrócenia hebrajskiego do mowy potocznej jako warunku narodowego odrodzenia.

Data 1881 – oczywiście umowna – wskazuje na rok, w którym Ben Jehuda przyjechał do Palestyny i tam zaczął swoje dzieło.

Rabin wraz z innymi Żydami, podzielającymi jego pogląd, nauczał hebrajskiego w szkołach, mówiąc na lekcjach wyłącznie po hebrajsku.

Napisał też Wielki Słownik Języka Hebrajskiego, gdzie umieścił słowa pochodzące z Biblii, a także wiele nowych słów, czy to szukając inspiracji w starej literaturze lub po prostu wymyślając nowe słowa (jak pociąg, gazeta, moda, biuro, lody i inne; w sumie stworzył ich ok. 4000).

Znaczny wpływ na wskrzeszenie języka hebrajskiego wywarły idee syjonistyczne.

Pod ich wpływem rozpoczęto prace kontynuujące dzieło Ben Jehudy, a jego samego okrzyknięto „wskrzesicielem hebrajszczyzny”.

W 1913 roku j. hebrajski staje się oficjalnie głównym

Marcin Majewski 103 językiem żydowskich szkół w Palestynie, a w 1918 w Jerozolimie powstaje Uniwersytet Hebrajski (ירבעה הטיסרבינואה).

Słownictwo nowo-hebrajskiego oparto na języku biblijnym, składnię zaś zaczerpnięto z pism rabinackich.

Fonetyka została oparta na historycznej wymowie aszkenazyjskiej.

Wymowa ta cechuje się zanikiem (pod wpływem języków indoeuropejskich) typowo semickich spółgłosek gardłowych i emfatycznych.

We współczesnym hebrajskim wykształcił się system czasów (przeszły, teraźniejszy, przyszły).

Dziś język hebrajski to żywy język, stale się rozwijający.

Od chwili powstania państwa Izrael w 1948 jest oficjalnie językiem urzędowym tego kraju.

Mimo że arabski przetrwał u Żydów orientalnych, a jidysz u części Żydów aszkenazyjskich (pochodzących z Europy Środkowo-Wschodniej), 88% mieszkańców Izraela mówi biegle po hebrajsku.

3.

Fenicki M. Majewski, Fenicki - język Byblos, Tyru i Sydonu w czasach biblijnych, w: Biblia w kulturze świata, red. T. Jelonek, R. Bogacz, Kraków: Wydawnictwo Naukowe UPJP II 2011, s. 119-141; M. Majewski, Język fenicki – brat bliźniak hebrajskiego?

w: Słowo jego płonęło jak ogień (Syr 48,1).

Księga Pamiątkowa ku czci Księdza Profesora Tadeusza Brzegowego, Tarnów: Biblos 2011, s. 189-207.

Słowniki C.R. Krahmalkov, Phoenician-Punic Dictionary, Leuven 2000; R.S. Tomback, A Comparative Semitic Lexicon of the Phoenician and Punic Languages, Missoula, Mont.: Scholars Press for the Society of Biblical Literature 1978.

Gramatyki A. van den Branden, Grammaire phenicienne, Beyrouth: Librairie du Liban 1969; Friedrich J., Phönizisch-punische Grammatik (Analecta Orientalia 32), Roma: Editrice Pontificio Istituto Biblico 1951; Friedrich J., Rolling W., Phönizisch-Punische Grammatik.

3.

Auflage, neu bearbeitet von Maria Giulia Amadasi Guzzo - unter Mitarbeit von Werner R. Mayer (Analecta Orientalia 55), Roma: Editrice Pontificio Istituto Biblico 1999; Harris Z.S., A Grammar of the Phoenician Language, New Haven, Conn.: American Oriental Society 1936; Krahmalkov C.R., A Phoenician-Punic Grammar, Leiden - Boston: E.J. Brill 2001; Rosenberg J., Phonikische sprachlehre und epigraphic, Wein Leipzig: A. Hartleben 1907; Schroeder P., Die phonizische sprache, Halle: Buchhandlung des Waisenhauses 1869; Segert S., A Grammar of Phoenician and Punic, Munchen: Beck 1976.

Opracowania Benz F.L., Personal Names in the Phoenician and Punic Inscriptions.

A catalog, grammatical study and glossary of elements, Rome: Biblical Institute Press 1972; Dictionnaire de la civilisation phénicienne et punique, (b.m.w.), Brepols 1992; Jongeling K., Kerr R.M., Late Punic epigraphy: an introduction to the study of Neo- Punic and Latino; Lipiński E., Dieux et déesses de l''univers phénicien et punique; Peckham B., The development of the late Phoenician scripts, Cambridge: Harvard University Press 1968.

Język fenicki jest formą kananejskiego języka, jakim mówiono w I tysiącleciu przed Chr. w położonych na wybrzeżu Morza Śródziemnego miastach fenickich, takich jak Byblos, Sydon i Tyr, w osadach i koloniach założonych na terytorium Anatolii oraz na atlantyckim wybrzeżu Hiszpanii i Maroka.

Materiał epigraficzny poświadcza istnienie wielu dialektów zarówno na obszarze Fenicji, jak i na terytoriach zamorskich.

Na Bliskim Wschodzie języka fenickiego używano najpóźniej do III lub IV w. po Chr.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 104 W Kartaginie założonej przez osadników z Tyru rozwinęła się odrębna forma języka fenickiego, znana pod nazwą języka punickiego.

Najlepiej znany urywek w języku punickim znajduje się w komedii Plauta Poenulus.

4.

Ammonicki K.P. Jackson, The Ammonite Language of the Iron Age, Chico 1983.

Język ammonicki był kananejskim językiem mówionym na obszarze na wschód od doliny Jordanu, wokół Rabbath-Ammon (dziś Amman).

Reprezentowany jest przez kilka zaledwie inskrypcji, m.in. inskrypcję na Cytadeli w Ammanie.

Różnica między nim a hebrajskim była prawdopodobnie większa, niż można przypuszczać na podstawnie niewokalizowanego aramejskiego pisma tych inskrypcji.

5.

Moabicki F.I. Andersen, Moabite Syntax, Or 35 (1966) 81-120; K.P. Jackson, The Language of the Mesha Inscription, w: A. Dearman (red.), Studies in the mesha Inscription and Moab, Atlanta 1989.

Językiem moabickim mówiono na obszarze na wschód od Morza Martwego.

Język ten znany jest przede wszystkim z inskrypcji zawartej na sławnej steli Meszy z IX w. przed Chr.

Stela Meszy222, inaczej kamień moabicki (Moabite Stone), to nazwa bazaltowej płyty (124 cm wysokości) ze starożytną inskrypcją, z której zachowały się 34 linie, niektóre fragmentarycznie.

Stela opisuje punkt widzenia króla Meszy na dzieje jego buntu przeciw Izraelowi.

Tu po raz pierwszy (poza Biblią) poświadczone jest Imię Boże, tetragram JHWH, zapisany pismem paleohebrajskim, który był oparty na znakach fenickich.

Cały dokument został spisany w języku moabickim przy pomocy alfabetu paleohebrajskiego (hebrajsko- fenickiego, ketaw iwri).

Poza stelą Meszy język moabicki widnieje na innej inskrypcji oraz kilku pieczęciach datowanych na okres od IX do VI w. przed Chr.

Choć w inskrypcjach użyto wczesnohebrajskich (paleohebrajskich) znaków alfabetu, to moabicki nie może być uznany za dialekt języka hebrajskiego.

222 Stela została odkryta w sierpniu 1868 roku przez niemieckiego misjonarza F.A. Kleina w miejscowości Dibon (Diban) w dzisiejszej Jordanii.

Zrobiono odbitkę zapisanej powierzchni, ale samą płytę porozbijali na kawałki Beduini, zanim zdołano ją zabrać.

Większość fragmentów udało się jednak odzyskać i obecnie stela jest przechowywana w paryskim Luwrze, zaś w Muzeum Brytyjskim w Londynie znajduje się jej kopia.

Marcin Majewski 105 6.

Edomicki Do pewnego czasu traktowano język edomicki jako przypuszczalnie istniejący, gdyż twierdzono, że nie zachowały się żadne zabytki spisane w tym języku.

W rzeczywistości jest on poświadczony przez kilka zaledwie inskrypcji.

Mimo bardzo słabej wiedzy o tym języku paleografia i morfologia ujawniają nieco charakterystycznych dla niego cech.

Jeśli chodzi o obszar, był on językiem kananejskim południowej Transjordanii i wschodniego Negewu.

b) Aramejski Słowniki (słowniki aramejskiego biblijnego zob. w: słowniki j. hebrajskiego) Bergstrasser G., Glossar des neuaramaischen Dialekts von Ma''lula, Nendeln, Liechtenstein: Kraus Reprint 1966.

Gramatyki Epstein J.N., Dikduk Aramit Bavlit, Yerushalayim: Hotsaat sefarim Y.L. Magnes 1960; Golomb D.M., A Grammar of Targum Neofiti, Chico, Calif.: Scholars Press 1985; Johns A.F., A short grammar of Biblical Aramaic, Berrien Springs, MI: Andrews University 1963; Marcus David, A manual of Babylonian Jewish Aramaic, Washington, D.C.: University Press of America 1981; Segert S., Altaramaische Grammatik mit Bibliographie, Chrestomathie und Glossar, Leipzig: VEB Verlag Enzyklopadie 1975; Steinberg J., Sefat ha- Talmud ve-dikdukah, Varshah: Hotsaat "ha-Or" 670 1909; Stevenson W.B., Grammar of Palestinian Jewish Aramaic.

With an appendix on the numerals, Oxford: Clarendon Press 1962; Rosenthal F., A grammar of Biblical Aramaic (Porta Linguarum Orientalium Neue Serie 5), Wiesbaden: O. Harrassowitz 1961 i 21963 (gramatyka dla początkujących, nawet nie znających j. hebrajskiego); tenże, An Aramaic Handbook (Porta Liguarum Orientalium Neue Serie 10), Wiesbaden: Otto Harrassowitz 1967 (w czterech częściach, aramejski starożytny, nie tylko biblijny).

Opracowania K. Beyer, The Aramaic language, its distribution and subdivisions, Göttingen 1986; A. Carmell, Aids to Talmud study, Jerusalem - New York: Feldheim 5735 [1975]; E. Lipiński, Studies in Aramaic Inscriptions and Onomastics, t. I-II, Leuven 1974-1994.

Poza językami kananejskimi wykształciła się w gałęzi zachodniosemickiej grupa języka aramejskiego.

Aramejski tworzy bardzo szeroką i terytorialnie rozległą grupę.

Najwcześniejsze świadectwo pisane pochodzi z IX w. przed Chr., a kilka jego dialektów przetrwało do naszych czasów.

W rozwoju aramejskiego wyróżnia się wiele etapów i współczesnych sobie dialektów.

1.

Staroaramejski Staroaramejski reprezentowany jest przez ciągle rosnącą liczbę inskrypcji z okresu od IX do VII w. przed Chr.

Są one odkrywane przede wszystkim na terenie Syrii, ale też południowo-wschodniej Turcji, zachodniego Iranu, północnego Izraela i północnej Transjordanii.

Nie ma istotnych różnic w kształcie liter i pisowni poszczególnych tekstów, jednak morfologiczne różnice uwydatniają fakt istnienia szeregu dialektów.

W pobliżu Aleppo odkryto słynną inskrypcję ku czci boga Melkarta, wzniesioną przez Bar-Hadada, króla Arpadu.

W starożytnym mieście Damaszku – stolicy oraz największym mieście syryjskim –

Ugarit – historia, religia, literatura, język 106 nie odnaleziono żadnych inskrypcji aramejskich, ponieważ starożytne ruiny leżą głęboko pod miastem współczesnym, co uniemożliwia prowadzenie prac wykopaliskowych.

2.

Aramejski urzędowy (imperialny) Aramejski urzędowy to język aramejski dokumentów Imperium Achemenidów, choć niektórzy uczeni rozszerzają to określenie także na wcześniejsze teksty.

Od VIII w. przed Chr. aramejski stał się łatwym środkiem porozumiewania listowego, a z czasem stał się szeroko używanym językiem potocznym, którym posługiwano się w najróżniejszych sprawach.

Nie oznaczało to zaniku innych języków, ale dwujęzyczność mieszkańców Bliskiego Wschodu.

Aramejski stał się lingua franca na całym tamtym terenie, a następnie językiem administracji Imperium Achemenidów aż do końca IV w. przed Chr.

Tym językiem spisane są listy i dokumenty cytowane w Księdze Ezdrasza.

3.

Aramejski język literacki H. Bauer, P. Leander, Grammatik des Biblisch-Aramäischen, Halle 1927 (reprint 1969); B. Grossfeld, A bibliography of Targum literature, t. I-II; New York: Ktav Publishing Hause 1972-1977; A. Sperber, The Targum and the Hebrew Bible, Leiden: E.J. Brill 1973.

Standardowa aramejszczyzna literacka pojawiła się w VII w. przed Chr. i była używana równolegle z językiem urzędowym Imperium Achemenidów.

Najwcześniejsze przykłady tej formy języka to opowieść o Achikarze i narracja w aramejskiej części Księgi Ezdrasza.

Potem spotykamy go w Księdze Daniela, a także w literackich kompozycjach odkrytych w Qumran (Genesis Apokryphon, Targum223 do Księgi Hioba).

Spotykamy go także w targumach do Pięcioksięgu i do proroków, znanych odpowiednio jako Targum Onkelos224 oraz Targum Jonatan225.

Dużo później język obecny jest także w tzw. „Zwoju Antiocha”.

223 Targum (aram./hebr.

תרגום – „tłumaczenie”) to stosunkowo swobodny przekład hebrajskiego tekstu Starego Testamentu na język aramejski.

Sam termin pierwotnie odnosił się do ustnych wyjaśnień Biblii hebrajskiej na synagogalnych nabożeństwach.

Z czasem zaczęli je spisywać tłumacze zwani meturgemanim.

Targumy tworzono po powrocie z niewoli babilońskiej, gdy aramejski stał się powszechnie używanym językiem potocznym na Bliskim Wschodzie.

Targumy palestyńskie i babilońskie różniły się językowo.

Ponadto targumy powstające w Palestynie były o wiele mniej dosłownymi tłumaczeniami, często stawały się faktycznie parafrazami oryginalnego tekstu.

224 Targum Onkelosa zawiera przekład Pięcioksięgu Mojżesza.

Zyskał on wielką powagę wśród Żydów od IV w. po Chr.

Opracowania: Frank Y., Grammar for Gemara and Targum Onkelos: An Introduction to Aramaic, Jerusalem: Ariel, United Israel Institutes 1995; Klein M.L., The Fragment-Targums of the Pentateuch According to Their Extant Sources (Analecta Biblica 76), Rome: Biblical Institute Press 1980; Maori M., Targum Ha-Peshi''teta La-Torah ''Veha-Parshanut Ha-Yehudit Ha-Kedumah, Jerusalem: Magnes 1995; Tal A., Ha-Targum Ha-Shomroni La-Torah: Mahadurah Bi''kortit, Me''korot U-Me''h''karim Ba-Lashon Ha-''Ivrit Uva- Te''humim Ha-Semukhim Lah; Sefer 4.-6.

Tel-Aviv: Universi''tat Tel-Aviv Bet ha-sefer le-mada''e ha-Yahadut 1980.

225 Targum Jonatan zawiera przekład ksiąg historycznych i prorockich, jego język jest zbliżony do języka Targumu Onkelosa.

Opracowania: W. Chrostowski, Literatura targumiczna a Septuaginta, CT 63 (1993)

Marcin Majewski 107 4.

Średnioaramejski Nazwę „średnioaramejski” stosuje się do dialektów aramejskich na przestrzeni czasowej od III w. przed Chr. do III w. po Chr.

Aramejski palestyński reprezentowany jest przez dokumenty i listy Bar Kochby (132–135 r.) odkryte na Pustyni Judzkiej.

Tym językiem mówił także Jezus i Uczniowie, gdyż był to codzienny język większości mieszkańców Judei (hebrajski używany był w modlitwie i do świętych tekstów).

Aramejski wypierał nie tylko j.

hebrajski, ale także inne języki.

Do tej grupy należy także język nabatejski, dokumenty w tym języku znaleziono również na Pustyni Judzkiej.

Aramejski nabatejski był językiem pisanym arabskiej ludności, której głównym centrum była Petra.

W grupie tej wyróżniamy także inne dialekty i odmiany średnioaramejskiego (jak palmyreński).

5.

Późnoaramejski Język późnoaramejski począwszy od III w. po Chr. rozróżniamy na dwie odrębne grupy: zachodnią i wschodnią.

Pierwsza jest reprezentowana przede wszystkim przez teksty z Palestyny, z których najważniejsze to Talmud palestyński (jerozolimski)226 oraz Targum Neofiti227.

Natomiast druga, grupa wschodnia, jest reprezentowana przez literacki język syryjski, mandejski i aramejski judeo-babiloński.

49-68; R.

Le Déaut, The message of the New Testament and the Aramaic Bible (Targum), Roma: Biblical Institute Press 1982.

Tekst targumów biblijnych: A. Díez Macho, Neophyti 1, Targum Palestinense Ms. De La Biblioteca Vaticana, Seminario Filológico Cardenal Cisneros Del Instituto Arias Montano (Textos y estudios 7-11, 20), Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Científicas 1968; A. Sperber (red.), The Bible in Aramaic: based on old manuscripts and printed texts, t. I-IV, Leiden: E.J. Brill 1959-1967.

226 Talmud jest komentarzem do biblijnej Tory (Pięcioksięgu), w którym wyjaśniono jak przestrzegać prawa zawartego w Torze w warunkach, jakie zapanowały wśród Żydów wypędzonych z Palestyny w II w. po Chr.

Można powiedzieć, że Talmud jest czymś w rodzaju katechizmu obowiązującego wyznawców judaizmu.

Składa się z dwóch części: Miszny i Gemary.

Miszna jest komentarzem do Tory.

Natomiast Gemara, która jest bardzo obszernym komentarzem do Miszny, powstawała w dwóch największych żydowskich ośrodkach teologicznych, stąd istnieją dwa Talmudy: jerozolimski i babiloński.

Ten drugi (hebr.

Talmud bawli) jest obszerniejszy i uważany za ważniejszy.

Zob.

np. A. Cohen, Talmud.

Syntetyczny wykład na temat Talmudu i nauk rabinów dotyczących religii, etyki i prawodawstwa, Warszawa 1995; M. Poradowski, Talmud czy Biblia, Warszawa: Fulmen 1993; Poznań: Wers 1998; Wrocław: Nortom 2003.

227 A. Díez Macho, Neophyti 1, Targum Palestinense Ms. De La Biblioteca Vaticana, Seminario Filológico Cardenal Cisneros Del Instituto Arias Montano (Textos y estudios 7-11, 20), Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Científicas 1968.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 108 15.

Historia pisma (ze szczególnym uwzględnieniem pisma klinowego) Człowiek zniknął, jego zwłoki w proch się rozsypały, jego współcześni złączyli się z ziemią.

I księga tylko sprawia, że pamięć o nim krąży z ust do ust.

Pismo jest bowiem bardziej pożyteczne niźli dom z kamienia, niż grobowiec na Zachodzie, lepsze jest niż rozkoszny pałac, niż pomnik w świątyni.

(papirus Cheaster Beatty IV) Jeśli chodzi o historię pisma, polecam dwie dobre strony internetowe, obie anglojęzyczne, opisujące większość alfabetów i systemów pisma: www.omniglot.com i www.ancientscripts.com.

Literatura nt. historii pisma i alfabetu: zob. na www.biblia- orygenes.org w dziale Bibliografia On-line Studiów Biblijnych, kategoria: Pismo – alfabet.

Mowa jako przekaz ma 3 fazy: - mówienie (nadawca) - zrozumienie (odbiorca) - tekst (to, co przekazano) Teksty (faza trzecia), gdy były ważne dla społeczności, utrwalano w pamięci i przekazywano kolejnym pokoleniom.

Niektóre z takich taktów, jak np. niektóre pieśni biblijne czy staroindyjskie hymny Rig-Vedy przetrwały w pamięci ludzkiej w niezmienionej formie przez setki lat.

Jednak doskonalszą od pamięci formą utrwalenia i przekazu ważnych tekstów stał się ich zapis – czyli utrwalenie przy wykorzystaniu pisma.

Opanowanie umiejętności porozumiewania się abstrakcyjnymi znakami pisma otworzyło przed ludzkością nowe możliwości.

Wcześniej trzeba było ufać tylko ludzkiej pamięci, która jest zawodna.

Dzięki pismu można było przekazywać informacje na wielkie odległości, przechowywać przez setki lat, dostarczać szerokiemu kręgowi odbiorców.

Wraz z wynalazkiem pisma historia, nauka i literatura stały się faktem.

Najstarsze zachowane w zapisie teksty – znad Nilu hieroglify egipskie i znad dolnego Eufratu teksty w piśmie klinowym – liczą już sobie ponad 5000 lat!

Zaświadczone ich przykłady datuje się bowiem na 3000 lat przed Chr.

Obecnie, w XX w wprowadzono nowe formy utrwalania mowy – nagrywanie na płyty, kasety, filmy video itp. jednak nie wyparły i nie wyprą one pisma.

Możliwe, że zostaną wymyślone jeszcze nowsze formy zapisu (np. zapis na ekranie komputera od razu mowy ludzkiej, jeszcze z możliwymi wariantami, synonimami, tak aby można było edytować własną mowę  ).

Jednak my wracamy do historii pisma, gdyż chcemy powiedzieć więcej o piśmie klinowym, a jak zauważyliśmy, znajduje się ono u samych początków historii zapisu ludzkich myśli i słów.

Definicja:

Marcin Majewski 109 Pismo jest systemem umownych znaków, za pomocą których utrwalamy język mówiony.

Jest wiele sposobów służących do zapisu mowy.

Najbardziej popularny podział wyróżnia zapis znaczeń oraz zapis dźwięków.

A) Malowidła Stan kultury pierwotnego człowieka dokumentował się w rysunkach wydrapywanych lub malowanych na kamieniach, ścianach jaskini lub przedmiotach użytku codziennego (np. malowidło przedstawiające polowanie na mamuta).

Ten typowy przykład nie jest przytoczony przypadkowo, gdyż genezy pisma i jego podstawy – porozumiewania się – poszukuje się w sposób naukowy właśnie w potrzebie zdobycia pożywienia (J. Cepik).

Wszystko wskazuje na to, że to polowania stały u podstaw mowy i potem pisma (A. Sydor).

Nieforemne lub nieudolne rysunki lub malowidła oznaczały pewną myśl, którą autor od siebie czy w imieniu pewnej grupy ludzi chciał przekazać innym.

Początkowo były to proste, prymitywne rysunki, ryciny czy malowidła o jednopoziomowym przekazie.

Znaki przekazywania myśli rozwijały się i kształtowały powoli.

Wiązało się to z rozwoje mowy, a także udoskonalaniem narzędzi, jakimi malowidła były wykonane i materiału, na jakim były utrwalane.

Czy istnieje możliwość wskazania momentu, w którym człowiek w sposób świadomy zaczął opisywać siebie i otaczający go świat – m.in. za pomocą takich malowideł?

Ostrej granicy nie ma, ale przyjmuje się, że proces ten rozpoczyna się od ok. 30 000 lat przed Chr.

A teraz drugie, ważniejsze pytanie.

W którym momencie malowidła stały się pismem?

Trudno jednoznacznie na nie odpowiedzieć.

Wydaje się to być długim procesem, który za początek ma proste jednopoziomowe malowidło, a za finał pismo piktograficzne.

Dobrze to pokaże przykład:

Ugarit – historia, religia, literatura, język 110 Rysunek 1 – Zestaw niektórych znaków prehistorycznych (paleolit).

Znaki z okresu 25 000 – 20 000 lat przed Chr. (kultura grawecko-solutrejska) Można powiedzieć, że za tymi znakami okresu paleolitu kryły się symbole, podobnie jak za znakami prehistorycznymi Palestyny, Krety czy Egiptu.

Były to czasy poprzedzające nagłe pojawienie się prawdziwego, mającego już skończoną postać pisma – i to w dwóch niezależnych ośrodkach: hieroglifów egipskich czy sędziwych piktogramów Sumeru.

Rysunek 2 – wczesne pismo hetyckie (ok. 4000 lat przed Chr.)

Te pierwsze przykłady pisma hetyckiego pokazują, że można było za jego pomocą przedstawić schematycznie przedmioty, daty, zdarzenia.

Pismo to, z początku będące jedynie zbiorem kilku rysunków, zaczęto porządkować, ustawiając kolejno piktogramy obok siebie – tworząc szeregi znaków.

Kolejne powtarzanie tych symboli w przypadku innych historii spowodowało wytworzenie pewnego uniwersalnego zestawu znaków, które mogły być już odczytane jako tekst przez osobę wtajemniczoną w ich znaczenie.

Pismo hetyckie jest przykładem podstawy wszystkich pism, które powstały na drodze normalnego rozwoju – od obrazka do postaci bardziej abstrakcyjnej.

Nie jest ono jednak praźródłem wszystkich rodzajów pisma na ziemi.

Marcin Majewski 111 B) Pismo piktograficzne (piktogramy = obrazki) Pismo piktograficzne, inaczej obrazkowe228 znane jest jako najstarszy system piśmienniczy.

Pojawiło się w drugiej połowie IV tysiąclecia przed Chr.

Za pomocą schematycznych rysunków symbolizujących osoby, zwierzęta, przedmioty oraz czynności przedstawiano elementy rzeczywistości, którą próbowano oswoić.

Prostota rysunków w zrozumiały sposób oddawała znaczenia sytuacji (np. polowań), jednak nie była w stanie oddać wszystkiego, co chciano przekazać.

Ograniczała porozumiewanie do podstawowych i prostych znaczeń, dlatego pismo to ulegało modyfikacji.

Pismo piktograficzne doczekało się wielu odmian.

Piktogramy mogły być graficznymi elementami takimi jak kwadraty, trójkąty, serca, ptaszki, błyskawice, strzałki czy gwiazdki.

Mogą być również małymi ilustracjami czegokolwiek, co można sobie wyobrazić: palca wskazującego, głowy lub całej sytuacji – pokłon zwyciężonego ludu królowi.

Zapis składający się wyłącznie z piktogramów jest niezrozumiały bez kontekstu opisywanego wydarzenia, zjawiska, czy obiektu, bo ideogramy są wieloznaczeniowe (np. trójkąt: znak ten oznacza coś zupełnie innego na drzwiach ubikacji, co innego po lekcji geometrii, a jeszcze co innego po lekcji historii starożytnej czy ekonomii).

Dlatego między innymi mamy kłopoty z odszyfrowaniem piktogramów wielu prehistorycznych kultur.

Np. trójkąt wśród piktogramów mógł wskazywać na całą masę znaczeń: góra, dom, kobieta, bóstwo, płodność i wiele innych.

W pismach tego rodzaju można też było „zapisywać” czasowniki, najczęściej przez rysunek będący złożeniem dwóch lub trzech przedmiotów (np. kubek i głowa, czyli pić).

Niezwykle trudno było jednak oddawać pojęcia abstrakcyjne czy przymiotniki.

Pismami piktograficznymi zapisane są najstarsze teksty Egiptu i Sumeru.

C) Pismo ideograficzne (ideogramy) Następny etap rozwoju piktogramów stanowiły pisma ideograficzne.

Znaki piktografii, będące nadal najczęściej przedstawieniem przedmiotu, nabierały nowych wartości (np. znak niebo oznaczał również bóg; znak słońce – dzień itd.), a rysunki piktografii ulegały uproszczeniu.

Pismo ideograficzne oparte było już nie tylko na prostych obrazkach, ale na ideogramach – tzn. znakach reprezentujących semantyczne jednostki językowe.

Innymi słowy ideogramy to umowne znaki graficzne lub pisemne, wyrażające określoną treść, ale jeszcze bez użycia liter.

Do pism tego typu należą hieroglify i współcześnie znaki chińskie.

W przeszłości używano ich przede wszystkim w starożytnym Egipcie i wśród kultur prekolumbijskich.

Charakter ideograficzny miało też początkowo pismo klinowe (2800 przed Chr.).

228 Piktogramy = obrazki.

Piktogramami są np. hieroglify, znaki drogowe czy oznaczenia przeciwpożarowe.

Formą piktogramu jest również ideogram (zob. poniżej).

Ugarit – historia, religia, literatura, język 112 Stopniowo zasób znaków rozbudowywano, by można było zapisywać czasowniki, przymiotniki, pojęcia abstrakcyjne.

W rezultacie powstała ogromna liczba znaków.

Dość powiedzieć, że pod koniec I tysiąclecia przed Chr. w Egipcie stosowano ich „na co dzień” około 5 tys., a w piśmie chińskim posługiwano się 50 tys. znaków.

Czasem nie rozróżnia się obu tych etapów pisma, traktując zamiennie nazwy piktogram i ideogram, jednak oba etapy są poświadczone w odkryciach archeologicznych.

a) Hieroglify W.V. Davies, Egipskie hieroglify, tłum.

M.G. Witkowski, Warszawa: Wydawnictwo RTW 1998; B.

McDermott, Odczytywanie hieroglifów egipskich, Warszawa: Muza 2002; K. Myśliwiec, Święte znaki Egiptu, Warszawa 1989.

J.P. Allen, Middle Egyptian: an Introduction to the Language and Culture of Hieroglyphs, Cambridge: Cambridge University Press 2000; M. Collier, B. Manley, How to read Egyptian hieroglyphs: a step-by-step guide to teach yourself, London: British Museum Press 1998; J. Kamrin, Ancient Egyptian Hieroglyphs; A Practical Guide, New York: Harry N. Abrams, Inc.

2004.

Transkrypcja i transliteracja: Scott P., The Ancient Stones Speak, Ancient Egypt Magazine 38 (2006) 36-44 - cz.

I Scott P., The Ancient Stones Speak, Ancient Egypt Magazine 40 (2007) 32-39 - cz.

II Najbardziej znanym rodzajem zapisu piktograficznego (właściwie: ideograficznego) są hieroglify.

Hieroglify wykształciły się z pierwotnych piktogramów, przekształcając i wzbogacając je o znaki wyrażające konkretne pojęcia, przedmioty (ideogramy).

Rozwijając pismo obrazkowe (piktograficzne), zaczęto stosować hieroglify będące mieszaniną wizerunków rzeczy i odpowiedników graficznych dźwięków mowy.

Hieroglify są najwcześniejszym rodzajem pisma starożytnego Egiptu, pochodzącym już sprzed 3000 r. przed Chr.

Nazwa wywodzi się (podobnie jak nazwa władcy – faraon) z greki (ἱερογλυφικά hieroglyphika) i oznacza dosłownie „święte znaki”.

Używane były od IV tysiąclecia przed Chr. do nawet IV wieku po Chr.

W.V. Davies w swej książce Egipskie hieroglify229 pisze: „Język starożytnych Egipcjan zajmuje wśród języków świata zupełnie wyjątkową pozycję.

Jest nie tylko jednym z najstarszych języków „pisanych” (ustępując pod tym względem miejsca jedynie sumeryjskiemu), ale również ma najdłuższą spośród nich poświadczoną historię.

Najstarszy zapis tego języka pochodzi z końca IV tysiąclecia p.n.e. i od tej pory pozostał w zaświadczonym dokumentami użyciu aż do ok.

XI w. n.e.” – autor mówi tu o inskrypcji zapisanej w języku egipskim przy pomocy pisma koptyjskiego – przypisek MM.

Czy rzeczywiście aż do XI wieku?

Jest to kwestia problemowa, gdyż pismo koptyjskie to już zupełnie inny rodzaj zapisu, oparty na alfabecie greckim – nie mający już prawie nic wspólnego z hieroglifami.

Pismo hieroglificzne (wraz z ukształtowanym z niego pismem hieratycznym i demotycznym) trwało – jak powiedziałem – i było pielęgnowane jako ciągle 229 W.V. Davies, Egipskie hieroglify, tłum.

M.G. Witkowski, Warszawa: Wydawnictwo RTW 1998, s. 6.

Marcin Majewski 113 żywy język do ok.

III–IV w. po Chr.

Ostatni znany nam zapis pisma hieroglificznego został wykuty w 390 r. na ścianach świątyni na File.

Pismo hieroglificzne, jak zostało wspomniane, było kompletnym systemem zapisu informacji.

Nie było ono jednak proste do opanowania i odczytania.

Wprost przeciwnie, jest to niezwykle złożony i rozbudowany system, posiadający w szczytowym okresie rozwoju 700–800 znaków.

System ten zdolny jest przekazać tego samego rodzaju złożone treści, co alfabet, choć w odmienny, sobie tylko właściwy sposób.

Dodatkowo, kapłani egipscy – jedni z nielicznych piśmiennych w państwie – znając wartość posiadanej umiejętności, celowo komplikowali zapis, aby przypominał rebus.

Pod względem struktury pismo hieroglificzne stanowi „mieszany” system zapisu, to znaczy, że jego części składowe pełnią rozmaite funkcje: jedne znaki komunikują tylko znaczenie słów (znaki ideograficzne), inne zaś służą wyłącznie do wyrażania dźwięków mowy (znaki fonetyczne).

Do tego dochodziły determinatywy – znaki występujące przed lub po wyrazach i służące do określenia kategorii znaczeniowych, do zaliczenia przedstawionej w znaku rzeczy do jakiejś grupy.

Np. w języku polskim słowo zamek oznacza trzy rzeczy: budowlę, zamek do drzwi i zamek np. do spodni.

Odpowiedni determinant postawiony przy piktogramie oznaczającym budynek, zaliczał go automatycznie do grupy budynków i czytający nie mylił go z zamkiem do drzwi czy do spodni.

Więc pismo egipskie to: 1. znaki piktorgaficzne 2. znaki fonetyczne 3. determinatywy Kierunek pisania.

Hieroglify były zapisywane albo w kolumnach od góry do dołu albo w rzędach od prawej do lewej bądź też odwrotnie.

Każdy znak posiada swoje lustrzane odbicie używane do zapisu w odwrotną stronę.

Przy czytaniu musimy „spotykać” się z przedstawionymi hieroglifami, tj. czytać od strony, w którą "patrzą" przedstawione w piśmie hieroglificznym zwierzęta, ludzie itp.

Znaki te pojawiły się na kamieniach i murach świątyń i gł. w tych miejscach są szeroko poświadczone.

Egipskie pismo hieroglificzne również ewoluowało.

Jego uproszczona forma, powstała później, to pismo hieratyczne (tzw. kapłańskie; gr. hiereus „kapłan”), służące do codziennego użytku.

Unikano w nim znaków o skomplikowanej formie.

Upraszczanie form zapisu było wynikiem rozpowszechniania go i udostępniania większej liczbie ludzi.

Należy pamiętać, że nie wszyscy posługiwali się pismem, nie dla wszystkich była również dostępna sztuka pisania.

Szczególną rolę odgrywało pismo wśród warstw rządzących i kapłańskich.

Osoby zajmujące się zapiskami były bardzo szanowane.

Pismo hieratyczne pisane było tuszem na papirusie lub na skorupach glinianych.

Kolejnym krokiem ku uproszczeniu sposobu zapisu i udostępnieniu pisma szerszemu gronu ludzi było pismo demotyczne (ludowe; gr. δημοτικά demotika – ludowe).

Ta uproszczona wersja pojawiła się od VIII w przed Chr. i zaświadczona jest do V w. po Chr.

Pismo demotyczne ulegało dalszym przekształceniom.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 114 Określenie „hieroglify” stosowane jest także w stosunku do innych rodzajów pisma piktograficznego, używanego przez m.in. Azteków, Majów.

b) Pismo chińskie Światem samym w sobie jest grupa pism chińskich, mających swoje autonomiczne pochodzenie.

W ciągu tysiącleci pisma te izolowały się od tradycji zachodniej, choć dziś w niektórych sytuacjach stosuje się tam alfabet łaciński (np. w czasopismach dla obcokrajowców).

Tradycyjne i niezmienne chińskie pismo obrazkowe było i jest elementem spajającym ten naród, w którym istnieje kilkadziesiąt odmian języka, jednak tylko jeden rodzaj pisma.

Początkiem pisma, jak w każdym przypadku, był piktogram.

Jednak co ciekawe, ten pierwotny i kluczowy element wszystkich pism, przetrwał na terytorium Chin do dziś.

Chińskie pismo do dzisiejszych czasów uległo jedynie nielicznym zmianom, do dziś utrzymało system obrazkowy (właściwiej: ideograficzny).

Stąd większa część mieszkańców Ziemi posługuje się dziś zapisem nie alfabetycznym – jak by się wydawało – ale ideogramowym, a więc pismem obrazkowym (Japonia, Chiny).

Według legendy chińskie pismo stworzył w XXVI wieku p.n.e. cesarz Huang-ti.

Swój początek miało ono w typowych piktogramach.

Znaki, których liczba z czasem urosła do kilkudziesięciu tysięcy, były symbolem jednosylabowego słowa.

Znaki chińskie (które później przejęli również Japończycy) zapisywane były w kolumnach od góry do dołu, a kolumny następowały w kolejności od prawej do lewej.

Ten stan zachował się od czasów dzisiejszych (choć np. w japońskim częściej stosuje się dziś zapis „europejski”: poziomo i od lewej do prawej – który rozpowszechnił się dopiero w XX w. gł. pod wpływem j. angielskiego i komputera (Windows), który niejako wymusza czy preferuje poziomy układ pisma).

Pismo chińskie pisane było na papierze pędzlem maczanym w szybko schnącym czarnym tuszu, wyrabianym z sadzy zebranej po spaleniu drewna oliwki.

Ze względu na charakter pismo to można nazwać pędzlowym.

Nie różni się ono wcale od pisma drukowanego.

Dotąd za najstarszy przykład chińskiego pisma uznawano znak wyryty około 4500 lat temu na kawałku ceramiki znalezionym w Pingliangtai.

Jednak chińscy naukowcy twierdzą, że mają dowody świadczące, że chińskie pismo narodziło się około osiem tysięcy lat temu – na podstawie rytów skalnych w Damaidi w północno-środkowej części Chin.

Jeśli mają rację, to chińskie pismo byłoby najstarszym na świecie, gdyż uznawane powszechnie za najstarsze pismo klinowe z Mezopotamii ma ponad pięć tysięcy lat.

Ale to teza bardzo wątpliwa, gdyż wysuwa się ją na zasadzie podobieństwa znalezionych znaków do późniejszych znaków pisma – a takie zjawisko nie jest obce innym odnalezionym systemom piśmiennictwa.

Gdyby orzekać o powstaniu pisma na podstawie pierwszych pojedynczych odnalezionych jego znaków – a nie odnalezionego systemu już uporządkowanych znaków – to należałoby przedatować także inne systemy.

Marcin Majewski 115 Pisma obrazkowe pozbawione są dokładnej transkrypcji fonetycznej, przez co w pewien sposób oddzielone są od mowy.

Właśnie ta cecha – uniwersalność – wykorzystywana jest np. w chińskich programach telewizyjnych, w których głos lektora (najczęściej w języku mandaryńskim) wzbogacony jest znajdującym się na dole ekranu tekstem.

Mimo tego, że telewidz nie rozumie wypowiadanych przez spikera słów, jest w stanie zrozumieć przekaz wiadomości odczytując ją z ekranu.

Ponieważ nie jest to system opierający się choćby na sylabariuszu, każdy wypowiadany wyraz musi mieć odwzorowanie w odpowiednim znaku.

Doprowadziło to do sytuacji, w której obecnie w najpełniejszym słowniku pisma chińskiego znajduje się ok. 85 tysięcy znaków (Chińczycy po opublikowaniu słownika poczuli rozgoryczenie, ponieważ uważali, że znaków jest ponad 100 tysięcy).

Pismo stworzone w granicach dzisiejszych Chin jest systemem niezmiernie skomplikowanym, stąd też zapożyczało je bardzo niewiele ludów Azji, wśród których znaleźli się Japończycy.

W języku japońskim istnieją dziś oprócz znaków kanji (czyt. kandżi) – owych logografów bez znaczenia dźwiękowego, ale ze znaczeniem słowa lub morfemu – dwa alfabety sylabiczne.

D) Pismo sznurkowe Pismo sznurkowe (inaczej węzełkowe) polega na zapisie wyrazowym z wykorzystaniem sznurka.

Najpopularniejszym przykładem takiego zapisu jest kipu – system używany przez Inków.

Do grubego sznurka przywiązywali szereg cieńszych od głównego, choć różnej grubości i barwie sznurków, z których każdy miał dodatkowo szereg węzłów.

Miały one różne znaczenie, uzależnione od umieszczenia węzła i koloru sznurka.

Oznaczano w ten sposób również liczby – dla nich przeznaczone były nie barwione sznurki.

Indiański lud Kiczua, do którego należeli także Inkowie, zamieszkujący góry Andy w południowej Ameryce, używał charakterystycznego pisma węzełkowego (sznurkowego), zwanego kipu.

Było ono pismem wyrazowym.

Kipu, był to sznur grubszy, do którego przywiązywany był szereg innych sznurków cieńszych, różnej długości, barwie i grubości, a każdy z nich miał szereg zawiązanych węzłów.

Kolor sznurka, jego długość i kolejność umieszczenia, a prawdopodobnie także sposób wiązania węzła, miały umowne znaczenie: węzeł umieszczony bliżej sznura grubego oznaczał sprawę ważniejszą; kolor czarny oznaczał śmierć, biały – srebro lub pokój, kolor czerwony – wojnę, żółty – złoto, zielony – chleb.

Węzły umieszczone na sznurkach nie barwionych oznaczały liczby; dziesiątki oznaczano węzłem pojedynczym, setki dwoma węzłami, a tysiące trzema.

Zapomniane pismo kipu, chociaż znane było jeszcze pasterzom Peru w czasie odkrycia Ameryki, nie zostało dokładnie odczytane.

Wnioskować można, że używane było do celów statycznych i administracyjnych.

Podobnym pismem do kipu było pismo paciorkowe, występujące w postaci różnokolorowych muszli morskich, nawleczonych na sznury.

Pismo paciorkowe było używane przez niektóre plemiona indiańskie w Ameryce.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 116 E) Pismo sylabiczne Kolejne zmiany w systemie pisma polegały na wprowadzeniu znaków, które oddawały brzmienie części wyrazów, najczęściej sylab.

Tego typu pisma nazywane są sylabicznymi lub rzadziej analitycznymi, ponieważ aby zapisać wyraz sylabami, należy go najpierw rozłożyć na części (sylaby lub głoski), czyli poddać analizie.

Po wprowadzeniu znaków oznaczających sylaby możliwe stało się oznaczanie końcówek gramatycznych, a także nazw miejscowych czy imion własnych, które nie zawsze muszą mieć jasne dla ich użytkownika znaczenie.

Najbardziej znane pisma starożytności: egipskie, po części też klinowe (wyjątek to właśnie pismo z Ugarit), także pismo Majów i Azteków oraz pisma chińskie i japońskie zatrzymały się na tym etapie rozwoju.

Używano w nich już wielu znaków sylabicznych, ale jednocześnie stosowano ogromną liczbę znaków ideograficznych i piktograficznych.

Mniej liczne były pisma, w których używano wyłącznie znaków sylabicznych.

Można do nich zaliczyć pismo linearne B (basen Morza Egejskiego), poświadczone również w Ugarit, choć stosowano w nim również determinatywy, pismo amharskie (Etiopia) czy dewanagari (Indie).

F) Alfabet Alfabet stanowi ostatni etap rozwoju pisma analitycznego.

Jednak w jego przypadku wyrazy nie są rozkładane na sylaby, ale na pojedyncze dźwięki (głoski), którym najczęściej odpowiada jeden znak graficzny.

Od tej reguły istnieją jednak wyjątki, bo na przykład dźwięk „szcz” Polak zapisze czterema literami, Rosjanin użyje tylko jednej, Niemiec natomiast aż siedmiu!

Przyjmuje się tradycyjnie, że wynalazku tego dokonali Fenicjanie, jednak najnowsze badania wskazują na jego dużo wcześniejsze pochodzenie.

Należy cofnąć się do najstarszych zapisów pisma hieroglificznego.

Przez blisko 4000 lat swojego istnienia nie zmieniło się ono niemal zupełnie.

Powstało w okresie pierwszej dynastii, tj. pod koniec 4 tysiąclecia przed Chr. jako gotowy system.

Od samego początku zawierał on elementy zarówno piktograficzne, jak i ideograficzne oraz sylabiczne.

To znaczy, że jeden znak (np. oko) mógł oznaczać zarówno oko, jak i zdarzenie, np. patrzeć albo sylabę.

Zdarzało się, że sylaba taka była jednospółgłoskowa – nazywa się je efiksami i w systemie hieroglificznym było ich 24.

Nigdzie jednak nie zachowały się żadne zabytki zapisane tylko przy użyciu tych 24 znaków, który pozwoliłby sądzić, że Egipcjanie potrafili posługiwać się alfabetem.

David Diringer w książce „Alfabet” wydanej po raz pierwszy w 1948 roku i wielokrotnie wznawianej opisuje kontekst historyczny powstania alfabetu: „Prototyp alfabetu, o którym mówiliśmy jako alfabecie „protosemickim”, zrodził się prawdopodobnie w drugiej ćwierci drugiego tysiąclecia p.n.e., to jest w okresie hyksoskim, datowanym dzisiaj powszechnie na lata 1730–1580 p.n.e.

Sytuacja polityczna panująca na Bliskim Wschodzie sprzyjała wówczas stworzeniu „rewolucyjnego” pisma, które możemy

Marcin Majewski 117 chyba nazwać „demokratycznym” (czy raczej „ludowym”), w przeciwstawieniu do „teokratycznych” pism Egiptu, Mezopotami lub Chin.

Podobnie jak inne doniosłe innowacje – takie jak przyjęcie „rzymskiego” typu pisma w Anglii i w Niemczech, przyjęcie dziesiętnego systemu miar i wag, reforma pisowni, reforma systemu monetarnego itp. – pismo alfabetyczne natrafiło z początku na silny opór ze strony konserwatywnych, politycznie ustabilizowanych państw i społeczeństw, które podlegały teokratycznym rządom.

Minęły wieki, zanim alfabet przyjął się, i to tylko w państwach nowo powstałych.

W starych państwach proces ten trwał niewątpliwie bardzo długo.”230 Nie znamy ani jednego napisu sporządzonego tym najstarszym alfabetem (protosemicki – zob. wyżej punkt 13.).

Jednak dzięki znajomości pisma protosynajskiego, protokananejskiego oraz klinowego alfabetu z Ugarit możemy go z dużym prawdopodobieństwem zrekonstruować.

Niemal na pewno liczył on 27 znaków.

Wszystkie znalazły odzwierciedlenie w alfabecie ugaryckim.

W XIV lub XIII wieku przed Chr. doszło do odrzucenia niektórych znaków.

Chodziło tu zapewne o takie przypadki, kiedy dwie głoski o podobnym brzmieniu przestano odróżniać w wymowie (jak dziś polskie h i ch, czy hebrajskie tet i taw).

W związku z tym do ich zapisu wystarczał tylko jeden ze znaków.

Głoski te nie wystąpiły już ani w hebrajskim, ani w fenickim, zachowały się natomiast w języku arabskim.

Najstarszy alfabet zapisywany był zawsze od strony prawej do lewej, czyli odwrotnie niż pismo klinowe (od lewej do prawej) i inaczej niż egipskie hieroglify (w różnych kierunkach).

Graficzna strona znaków mogła być zbliżona do tych, jakie występują na przykład w inskrypcjach protosynajskich.

W ciągu następnych kilku wieków uległa ona dość znacznemu uproszczeniu, tworząc linearne w charakterze pismo fenickie.

Kwestia sposobu, w jaki wybrano „rysunki” czy „znaki” stanowiące pierwsze litery, nadal nie jest jasna.

Na pewno nie były one zapożyczone z egipskiego.

Ich wartości fonetyczne nie mają nic wspólnego ani z wartościami podobnych znaków w piśmie hieroglificznym, ani z egipskimi nazwami przedmiotów, które przedstawiają.

Wydaje się, że przy ich tworzeniu posłużono się zasadą akrofonii, polegającej na tym, że np. na oznaczenie (nazwanie) litery b wybrano wyraz zaczynający się od tej spółgłoski (fen.

bēt – dom) i zapisywano ją znakiem przypominającym zarys domu.

Później zapis uległ schematyzacji i przekształcił się w literę „bet” ב.

Akrofonii używamy i dziś, kiedy literujemy jakiś trudny wyraz.

Podajemy wtedy imiona czy wyrazy pospolite zaczynające się od litery, którą chcemy przekazać (np. las: l jak Ludwik, a jak Anna, s jak Stanisław).

Wybrano zatem rysunki przedmiotów, których nazwa zaczynała się od tych właśnie liter.

I tak pierwszy znak alfabetu to א ’ – ’alef (czyli głowa byka), drugi ב b – bet (dom), trzeci ג g – gimel (prawdopodobnie wielbłąd).

Być może skojarzenie obiektów z literami miało na celu ułatwienie zapamiętania, 230 D. Diringer, Alfabet, czyli klucz do dziejów ludzkości, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1972, s. 48.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 118 jaki znak graficzny odpowiada danej wartości fonetycznej, a co za tym idzie, nauki czytania i pisania.

Chociaż brakuje nam inskrypcji zapisanych najstarszym alfabetem, jesteśmy dziś w stanie zrekonstruować jego wygląd i częściowo odtworzyć sposób, w jaki powstał.

Trudno dokładnie ustalić czas, kiedy zaczęto go używać, ale musiało to mieć miejsce między początkiem XVIII wieku a XV wiekiem przed Chr.

Do wynalazku doszło na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego – terenie, gdzie od stuleci krzyżowały się wpływy wszystkich kultur Bliskiego Wschodu.

Tam najłatwiej przenikały się nowe idee i następowała konfrontacja cywilizacyjnych osiągnięć wielu ośrodków.

Od tego czasu alfabet zaczął robić niezwykłą karierę.

Uproszczenie tak rozbudowanego systemu znaków pisarskich pism ideograficvznych i sylabicznych stanowiło ważny etap w upowszechnianiu umiejętności pisania.

Niewielka liczba znaków, w większości alfabetów nie przekraczająca 30 (tyle było w Ugarit), wystarczyła teraz do przekazania wszystkich treści zapisywanego języka.

Obecnie nie ulega wątpliwości, że pismo alfabetyczne powstało na terenie Lewantu231.

Do jego stworzenia doszło w wyniku oddziaływania sąsiednich, znających już pismo cywilizacji.

a) Pismo alfabetyczne spółgłoskowe Alfabet w bardzo krótkim czasie (w stosunku do swoich poprzedników) osiągnął doskonałość i został zredukowany zaledwie do 22 znaków spółgłoskowych pisowni fonetycznej języka fenickiego.

Biorąc pod uwagę, że pozostałe systemy nadal operowały bardzo bogatymi zestawami znaków (sięgających nawet kilku tysięcy) był on niezwykle prosty do przyswojenia, pozwalał również na bardzo precyzyjne formułowanie wypowiedzi.

W ciągu pierwszego tysiąclecia przed Chr. stał się międzynarodowym środkiem porozumiewania dla całego Bliskiego Wschodu.

Rozprzestrzenił się także w północnej Afryce, Małej Azji oraz w Indiach.

W tym czasie nastąpił rozłam w głównym nurcie tego pisma, do głosu doszły charakterystyczne cechy narodowe, które spowodowały powstanie głównych gałęzi pisma: semicko-arabskie, indyjskie oraz krajów Zachodu, a z nich powstały używane obecnie alfabety świata.

Pierwszą formę, jaką przybrał alfabet była forma spółgłoskowa, zwana abdżad.

Abdżad to ogólna nazwa pism alfabetycznych, posiadających lub stosujących tylko znaki na oznaczenie spółgłosek.

Terminu abdżad użył po raz pierwszy Peter T. Daniels w swoim monumentalnym dziele World''s Writing Systems.

Najbardziej znanie przykłady alfabetu spółgłoskowego to j. arabski, aramejski, fenicki, hebrajski, syriacki i ugarycki.

231 Lewant (od wł. levante „wschód”) – pochodzące z języka włoskiego określenie krajów leżących na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego.

Granice Lewantu wyznaczają: Morze Śródziemne, góry Taurus, Mezopotamia, pustynie Półwyspu Arabskiego i Morze Czerwone.

Obszar ten obejmuje takie dzisiejsze państwa jak: Syria, Jordania, Liban, Izrael oraz Autonomia Palestyńska.

W szerszym znaczeniu do Lewantu zalicza się czasem również Azję Mniejszą (Turcja) i Egipt.

Marcin Majewski 119 Nie ma wątpliwości, że alfabet ugarycki należy do tej samej rodziny co alfabet fenicki czy hebrajski.

Jednak różnice w wyglądzie znaków oraz kierunku zapisu (od strony lewej do prawej) nie pozwalają alfabetu ugaryckiego uznać za bezpośredniego przodka pisma fenickiego.

Zatem klinowy alfabet z Ugarit nie jest poszukiwanym przez uczonych protoplastą wszystkich alfabetów, ale raczej jego młodszym bratem.

Jedno nie ulega wątpliwości: na początku XIV wieku przed Chr., kiedy spisywano najstarsze znane nam teksty ugaryckie, pismo alfabetyczne musiało być już w pełni ukształtowane.

b) Pismo alfabetyczne głoskowe (spółgłoski i samogłoski) Najstarsze alfabety świata miały charkter spółgoskowy (fenicki, ugarycki – w którym nawet trzy znaki na oznaczenie samogłoski wskazywały na pewną spółgłoskowośc, gardlowość w wymowie).

Hebrajczycy (tzw. masoreci) w pierwszych wiekach naszej ery (VI – VIII w.) opracowali opcjonalny system oznaczania samogłosek pisma sylabicznego.

Natomiast pierwszy pełny głoskowy alfabet stworzyli starożytni Grecy, którzy przemianowali niektóre litery pisma fenickiego (i hebrajskiego) na samogłoski: np. z niemej (niewymawianej) spółgłoski alef a uczynili samogłoskę alfa (α), a zamiast literki taw t (która w hebrajskim się powtarza – tet j i taw t miały już wtedy to samo brzmienie) wstawili do alfabetu samogłoskę „o” ω (omega).

Alfabet grecki wywodzi się najprawdopodobniej właśnie z alfabetu protosemickiego (inni: paleohebrajskiego, protosynajskiego), który jest przodkiem także alfabetu fenickiego i alfabetu hebrajskiego.

Powstał w X lub IX w. przed Chr. na skutek kontaktów handlowych Greków z ludami Lewantu.

Świadczy o tym podobieństwo kształtu liter, podobieństwo nazw liter i przekazy mitologiczne (zob. Kadmos).

Pismo paleohebrajskie było pismem spółgłoskowym, Grecy zaadaptowali do zapisu samogłosek paleohebrajskie znaki oznaczające nie występujące w języku greckim spółgłoski laryngalne.

Mimo dodania znaków oznaczających samogłoski alfabet grecki nie był doskonały, brakowało mu bowiem oznaczeń dwuznaków i rozróżnienia zapisu części samogłosek różniących się iloczasem (alfy, joty i ipsylonu), ponadto występowały znaki oznaczające zbitki spółgłosek.

Według pewnych teorii współczesnych alfabet grecki nie wywodzi się od alfabetu fenickiego, a jedynie ma z nim wspólnego przodka, jeden z alfabetów anatolijskich bądź kananejskich.

Gdzieś w kolebce alfabetu, znajduje się więc hebrajskie pismo kwadratowe, które z racji wyjątkowego przywiązania Żydów do tradycji nie zmieniło się niemal zupełnie od prawie 3000 lat.

Inne języki i rodzaje pisma z tamtego okresu dawno wymarły.

Do tego pisma spółgłoskowego dodano z czasem samogłoski.

c) Pismo protosynajskie Pewna górska dolina przez wieki przyciągała uwagę egipskich faraonów i kupców.

Z jakiego powodu?

Pod skałami znajdowały się łatwo dostępne złoża turkusów oraz miedzi.

Cenne surowce były powodem, dla którego w ustronnej kotlinie, zwanej dziś Serabit al-

Ugarit – historia, religia, literatura, język 120 Chadim, wzniesiono świątynię egipskiej bogini Hathor, a okoliczne skały dosłownie upstrzono inskrypcjami.

W 1906 r. William Matthews Flinders Petrie podczas wyprawy na Synaj, badał starożytne egipskie kopalnie turkusów.

Odnalazł on tam szereg inskrypcji pochodzących z II okresu przejściowego (1785 – 1580 przed Chr.).

Większość z nich zapisano hieroglifami.

Kilka z nich zapisane było systemem pisma, będącym mieszaniną pisma egipskiego i innego nieznanego systemu.

System ten zawierający około 23 znaki (inni 30 znaków), zdaje się być przykładem pierwszego pisma alfabetycznego.

Został on nazwany protosynajskim lub protosemickim.

Liczba znaków używanych w tych zapisach od razu nasunęła uczonym myśl, że chodzi o pismo alfabetyczne.

Gdy brytyjskiemu egiptologowi, Alanowi Gardinerowi, udało się w 1916 roku odczytać często powtarzającą się grupę znaków jako b''lt – ba''alat, czyli "Pani", semicki odpowiednik pojawiającego się w inskrypcjach hieroglificznych imienia bogini Hathor, naukowców ogarnął zrozumiały entuzjazm.

Niestety, przez następne lata nie odczytano ani jednego wyrazu więcej.

Jedne z najstarszych znanych obecnie zabytków pisma alfabetycznego, nazywanym obecnie protosynajskim (mówiliśmy o nim wyżej), odkryto na spalonej słońcem pustyni półwyspu Synaj.

Jaki jest wiek tych, niewątpliwie alfabetycznych, inskrypcji?

Większość z nich została wykuta na skale i nie ma sposobu, by to określić.

Tylko dwie wyryto na zabytkach z kamienia, sfinksie i posążku, znalezionych w świątyni Hathor.

Na podstawie cech stylistycznych uczeni ustalili, że zabytki te powstały albo w okresie Średniego Państwa (XII dynastia, 1991-1785 r. p.n.e.), albo za panowania królowej Hatszepsut (Nowe Państwo, XVIII dynastia, 1479-1458 r. p.n.e.).

Jednak napis nie musiał powstać w tym samym czasie co posążek – mógł zostać wyryty później.

Gardiner stwierdził, że teksty z Serabit al-Chadim pochodzą z okresu Średniego Państwa.

W latach pięćdziesiątych jego poglądy zostały poddane krytyce, obecnie jednak pojawiają się próby powrotu do tej teorii.

c) Pismo fenickie Mimo wciąż dyskutowanej daty powstania, pismo protosynajskie jest uznawane za przodka alfabetu fenickiego.

Stało się tak za sprawą francuskiego orientalisty Maurice''a Sznycera.

Zwrócił on uwagę, że nazwy liter alfabetu fenickiego „pasują” do rysunkowych znaków protosynajskich o tej samej wartości.

Na niektórych stanowiskach archeologicznych w Palestynie odkryto pojedyncze, krótkie teksty zapisane znakami przypominającymi alfabet fenicki.

Te inskrypcje, określane wspólnym mianem protokananejskich, są z reguły trudne do odczytania i jeszcze trudniej określić, kiedy powstały.

Entuzjaści uważają, że niektóre z nich mogą pochodzić nawet z XVIII wieku przed Chr.

Jednak ostrożniejsze oceny przesuwają ich datowanie o niemal pół tysiąca lat: na okres od XIV do X wieku przed Chr.

Jest także inna hipoteza przodka alfabetu fenickiego.

Podczas francuskich wykopalisk w Byblos w Libanie, gdzie od 1863 r. prowadzone są prace wykopaliskowe, znaleziono jedną z najstarszych inskrypcji spisanych pismem fenickim.

Odkryto tu też ok. 10 inskrypcji na tabliczkach z brązu i kamienia, pokrytych nie znanym wówczas pismem.

W inskrypcjach

Marcin Majewski 121 użyto nieco ponad 100 różnych znaków.

Na tej podstawie francuski filolog i archeolog Maurice Dunand uznał, że jest to pismo sylabiczne.

Spośród tych 100 znaków 25 odpowiada kształtem egipskim hieroglifom, a drugie tyle mogło być na nich wzorowane, dlatego Dunand nazwał je pismem pseudohieroglificznym232.

Napisy z Byblos pochodzą z XVIII-XVI wieku przed Chr.

(1750 – 1500 przed Chr.), natomiast powstanie pisma Dunand datował na koniec III tysiąclecia przed Chr. (ok. 2200-2000 r.).

Uczony uznał, że pismo pseudohieroglificzne z Byblos – a nie alfabet protosynajski – jest bezpośrednim przodkiem alfabetu fenickiego.

Najważniejszym argumentem na poparcie tej tezy był fakt, że niemal wszystkie litery alfabetu fenickiego znajdują swe odpowiedniki w sylabariuszu z Byblos.

Ponadto w obu tych pismach obowiązywał ten sam kierunek zapisu, używano w nich takich samych znaków oddzielających wyrazy i, co nie bez znaczenia, oba były stosowane na tym samym terenie.

Pismo pseudohieroglificzne do tej pory nie jest jednak odczytane, nie można więc porównać wartości fonetycznych podobnych znaków.

Z kolei jeszcze według innych, przodkiem fenickiego alfabetu jest pismo klinowe (teza najsłabiej dziś forsowana).

Według nich, pismo klinowe przekształciło się ok.

XIV – XIII wieku przed Chr. w alfabet starofenicki – najpierw pismo klinowe uległo uproszczeniu poprzez przyporządkowanie około 30 znaków różnym spółgłoskom, potem zredukowano ilość znaków do 22.

Tak czy inaczej, to alfabet fenicki uznawany jest za najstarsze w pełni rozpoznane pismo alfabetyczne.

Używane było od początku I tysiąclecia przed Chr. (lub wcześniej, według innych od roku 1300 przed Chr.) na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego.

Alfabet ten był złożony z 22 znaków linearnych zapisywanych w poziomych liniach od prawej strony do lewej.

Charakterystyczną cechą pisma fenickiego było pomijanie samogłosek.

Przerwy między słowami oznaczano kreską – tak, jak jest właśnie w ugaryckim.

Fenicjanie byli semickim narodem żeglarzy i kupców.

Zamieszkiwali libańskie wybrzeże, a podczas wypraw po Morzu Śródziemnym poznali pismo egipskie i klinowe.

Stworzyli alfabet, podobnie jak wynaleźli pieniądze233.

Alfabet fenicki stał się bezpośrednim lub pośrednim prawzorem wszystkich alfabetów świata, a głównie alfabetów: aramejskiego, hebrajskiego, syryjskiego, arabskiego i etiopskiego.

Przejęli go Grecy i udoskonalili już 2500 lat temu.

Wiernymi uczniami Greków byli Rzymianie, którzy nie tylko przejęli od nich bogów, czy sztukę, ale także alfabet.

To w Rzymie uproszczono jeszcze bardziej greckie litery tworząc zestaw znaczków identycznych, jak używane obecnie przez nas.

W Rzymie powstała także tak zwana kapitała rzymska, czyli drukowane litery najczęściej na pomnikach lub budynkach użyteczności publicznej.

Z biegiem czasu wykształciła się kursywa (szybkie odręczne pismo) oraz tak zwane pismo 232 E. Dhorme także ustalił, że jest to pismo sylabiczne i że zapisywano nim dawny język kananejski.

Jednak jego próba odczytania tego pisma nie została uznana przez uczonych za udaną i nie została przyjęta.

233 M. Majewski, Fenicki - język Byblos, Tyru i Sydonu w czasach biblijnych, w: Biblia w kulturze świata, red. T. Jelonek, R. Bogacz, Kraków: Wydawnictwo Naukowe UPJP II 2011, s. 119-141.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 122 minuskulne, czyli pismo, gdzie literki są mniejsze i większe.

Gdy upadło Cesarstwo Rzymskie, nie znikło jego pismo, zachowało się i przeszło pewne modyfikacje w państwie Franków.

G) Pismo klinowe C.B.F. Walker, Pismo klinowe, Warszawa: Wydawnictwo RTW 1998 i 2008.

Książka, którą podałem wyżej jako literaturę do tego punktu, daje przegląd rozwoju pisma klinowego od najwcześniejszych znaków obrazkowych po ostatnie tabliczki z obliczeniami astronomicznymi.

Pokazuje też sposoby, dzięki którym pismo klinowe zaczęto używać do zapisywania wielu różnych języków starożytnego Bliskiego Wschodu (m.in. j.

ugaryckiego).

Omówiony jest sposób, w jaki odczytano pismo klinowe, a kolekcjonerzy znajdą kilka wskazówek, w jaki sposób rozpoznać inskrypcje, będące falsyfikatami.

Z dwóch powodów zostawiłem pismo klinowe na koniec.

Pierwszy jest oczywisty – nim się zajmiemy w sposób szczególny, gdyż j. ugarycki korzysta właśnie z tego systemu pisma.

Drugi powód jest taki, że pismo klinowe w swym historycznym rozwoju należy do aż czterech z powyżej nakreślonych grup rozwoju pisma (od pisma piktograficznego aż po pismo alfabetyczne spółgłoskowe).

W tym samym czasie co w Egipcie hieroglify, a być może nawet wcześniej – w Mezopotamii rozwijało się pismo klinowe.

Nie przesądzam tu definitywnie, które z tych dwóch było starsze.

W różnych źródłach albo się je zrównuje po względem czasu powstania lub funkcjonują obie wersje „zdarzeń”: pierwsze były hieroglify, inni: pierwsze były piktograficzne znaki Sumeru, przekształcone później w znaki klinowe.

Szala poświadczonych tekstów przeważa ku tej drugiej opinii – najstarszym poświadczonym systemem piśmienniczym jest system sumeryjski, z którego ukształtowało się pismo klinowe.

Pismo klinowe powstało w czwartym tysiącleciu przed Chr. w Sumerze.

W trzecim tysiącleciu system ten rozpowszechnił się w całej Mezopotamii, a w drugim tysiącleciu był używany na całym Bliskim Wschodzie.

Używano go do zapisu przede wszystkim sumeryjskiego, akadyjskiego, ale też hetyckiego czy elamickiego.

Mezopotamskie pismo klinowe było najstarszym, w pełni rozwiniętym systemem pisania w dziejach całej ludzkości, które w swym początkowym rozwoju miało również charakter obrazkowy.

Zostało ono wynalezione w IV tysiącleciu przed Chr. (być może pod koniec tysiąclecia) przez Sumerów (inni: ok. 3500 lat przed Chr.).

Celowo powiedziałem „przez Sumerów”, gdyż przez szereg lat wynalazek ten przypisywano właśnie im. W ostatnich latach pogląd ten został podważony z uwagi na znaleziska najstarszych zabytków pisma nie tylko w sumeryjskim Uruk, ale także w Niniwie, na terenach Syrii, zachodniego Iranu, a nawet we wschodnim Iranie niedaleko obecnego Afganistanu.

Jednak oczywiście odkrycia te nie wykluczają roli Sumerów w powstaniu pisma, wskazują tylko na inne ośrodki, gdzie mogło ono powstać niekoniecznie z udziałem tego

Marcin Majewski 123 ludu.

Jego powstanie związane było z administracyjnymi i gospodarczymi potrzebami rozwijającej się cywilizacji.

Świątynie i pałace potrzebowały pisma.

Pierwsze ślady tego pisma odnajdujemy na terenach między Tygrysem a Eufratem, w starożytnej Mezopotamii – podówczas właśnie królestwo Sumerów.

Obszar rozciągający się od Zatoki Perskiej do Bagdadu zamieszkiwali od IV do I tysiąclecia przed Chr.

Sumerowie i Akadowie.

Pierwsze gliniane tabliczki, przedstawiające rachunki rolnicze, znaleziono w Sumerze w miejscu, gdzie stała wielka świątynia miasta Uruk.

Tabliczki związane z wczesnym etapem rozwoju pisma znaleziono w Uruk i Niniwie w północnym Iraku, Suzie, Czoga Misz i Godin Tepe w zachodnim Iranie oraz w Tell Brak i Habuba Kabira w północnej Syrii.

Większość z tych znalezisk uczeni datują na czwarte tysiąclecie przed Chrystusem.

C.B.F. Walker pisze: „Pismo zostało wynalezione we wczesnych okresach historii starożytnego Bliskiego Wschodu w celu zapisania działalności gospodarczej.

Wraz ze wzrostem scentralizowanej gospodarki, urzędnicy w pałacach i świątyniach potrzebowali narzędzia, które dawało by im możliwość bieżącej kontroli ilości zboża oraz liczby owiec i bydła, przyjmowanych lub wydawanych z magazynów i gospodarstw.

Ze względu na ich skalę nie można było polegać na ludzkiej pamięci odnośnie każdego szczegółu tych działań i potrzebna była nowa metoda prowadzenia wiarygodnych rejestrów.”

Gliniane tabliczki znajdowane na terenie starożytnej Mezopotamii od połowy XIX w.

po Chr. pozwoliły zyskać uczonym wiele cennych informacji dotyczących dziejów i kultury ludów, które żyły na tych terenach od drugiej połowy IV tysiąclecia do połowy I w. po Chr.

W celu ustalenia kolejności tabliczek literackich, dodawano do kolofonu informację o tytule serii, do której dana tabliczka należała i jej numer w obrębie tej serii.

Opisany w ten sposób słynny epos o Gilgameszu składał się, w najpóźniejszej wersji z 12 tabliczek.

Pierwsza linijka utworu odpowiadała równocześnie jego tytułowi (jak w Biblii np. Bereszit).

Aby pisarz miał pewność, że prawidłowo odnalazł następną tabliczkę z serii, często jej pierwszą linijkę dodawano do kolofonu tabliczki poprzedzającej.

Na losy tabliczek niebagatelny wpływ miała wojna, podboje i najazdy.

W 2004 r.

p.n.e. miał miejsce upadek państwa III dynastii z Ur, wywołany najazdem wojsk elamickich, w rezultacie zupełnie przypadkiem w ruinach Ummy, Puzrisz - Dagani, Girsu zostały pogrzebane ogromne archiwa(…).

Dotychczas odkryto tylko część tamtych zbiorów.

Z kolei w Larsie i Sippur w skutek najazdu wojsk hetyckich i zdobycia Babilonu w 1595 r. p.n.e.

pozostały dla archeologów wielkie biblioteki.

Jednak najsławniejszą biblioteką są zbiory króla Asurbanipala w Niniwie.

To bezcenne źródło "zawdzięczamy" najazdowi Medów i Babilonczyków, którzy w 612 r. p.n.e. zdobyli i splądrowali Niniwę.

Asurbanipal, jeden z ostatnich królów, zatrudnił wielu kopistów i dzięki ich pracy, a przepisywali stare dokumenty babilońskie i asyryjskie powstały liczne zbiory tabliczek pochodzących z różnych lat.

"Biblioteka w Niniwie rozrastała się według planu jej fundatora Asurbanipal, a jej zbiory nie były bynajmniej przypadkowe.

Znalazły tam swoje miejsce dzieła, streszczenia i wyciągi z większych i ważniejszych prac.

"Książki" cieszące się największą popularnością i

Ugarit – historia, religia, literatura, język 124 zainteresowaniem, doczekały się nawet kilku egzemplarzy przepisów.

Można było tam znaleźć tysiące tabliczek literatury religijnej, mitologicznej i magicznej oraz liczne księgi naukowe z zakresu matematyki, prawa, historii, magii, medycyny, astronomii itd.

Między innymi dzięki tego typu odkryciom uczeni mają możliwość poznać i określić choćby w ogólnym zarysie historię piśmiennictwa mezopotamskiego.

Oprócz wyżej wymienionych, bardzo istotnych znalezisk dokonano również w Mari i Ebli, gdzie tabliczki zostały odkopane we właściwy sposób, przez kompetentnych archeologów (…), co pozwoliło uczonym odtworzyć charakter mezopotamskiej biblioteki.

Każda biblioteka była wyposażona w katalogi, które pomagały w odnalezieniu poszukiwanego dzieła.

Co więcej informowały one równie z ilu tabliczek składa się dzieło i podawały liczbę wierszy na każdej tabliczce.

Całe zbiory grupowano według poszczególnych gałęzi wiedzy.

W poszczególnych pomieszczeniach gdzie znajdowały się te "gliniane książki" umieszczano specjalne tabliczki, informujące, do jakiej dziedziny wiedzy zalicza się dana grupa książek.

Do identyfikacji poszczególnych pozycji na krawędziach (szczególnie dużych tabliczek pochodzących z Ur) pisano krótkie notki na jednej z krawędzi tabliczek, wyglądało to tak, jak obecnie tytuły na grzbietach książek.

Jeżeli biblioteka nie mogła pozwolić sobie na zainstalowanie drewnianych półek, tabliczki chowano do dzbanów, koszy lub skrzynek.

Jedno dzieło umieszczano w jednej skrzynce, do której przyczepiano objaśniającą, glinianą etykietkę.

Oprócz tabliczek odnaleziono również etykietki należące niegdyś do koszy z dokumentami gospodarczymi, jak i sumeryjskimi tekstami literackimi.

Porównanie tytułów zapisanych na etykietkach i znanych nam w chwili obecnej, pozwala odkryć, jak wiele z nich wciąż pozostaje nieznanych.

"O pomyśle przechowywania tabliczek w pojemnikach świadczy również literatura: oto początek starobabilońskiego eposu o królu Naram - Sinie: "otwórz pudło z tabliczkami przeczytaj stelę".

Pisarz chciał tu stworzyć iluzję, że opowiada historię, która zachowała się z dawnych dni i była zagubiona w jakimś zapomnianym kącie lub pogrzebana w skrzynce, w fundamentach jakiejś budowli.

Pismo klinowe było początkowo pomocą mnemotechniczną.

Pierwotnie było złożone z przedstawień rysunkowych, które wyobrażały przedmioty albo jeden charakterystyczny ich element, a przy bardziej abstrakcyjnych pojęciach – kompozycje symboliczne.

Na początku system był całkowicie obrazkowy.

Każdy znak miał znaczenie podstawowe, do którego dochodziły znaczenia poboczne.

Najstarsze formy pisma Sumeru i Elamu zawierały ciągi kropek, oznaczające poszczególne zwierzęta w stadzie właściciela.

Około 3300 r. przed Chr. do kropek dołączano, obok odcisku pieczęci cylindrycznej właściciela, krótki opis jego włości.

W tym samym czasie pojawiły się pierwsze liczby opisane za pomocą symboli.

Najpierw notowano więc, przedmioty policzalne, a do określenia rodzaju towaru używano ideogramów – obrazków.

Te z czasem, schematyzowano, a przez powtarzalność użycia, propagowano w zastosowaniach gospodarczych.

Ujednorodnienie symbolu podstawowego, klina, było już prostą drogą do pisma symbolicznego.

Marcin Majewski 125 Z czasem system ten przekształcał się w system pisma ideograficzno-zgłoskowego.

Po prostu ok. 100 lat po odkryciu ideogramów, Sumerowie stwierdzili, że ideogramy nie wystarczają i że słowa da się zapisywać fonetycznie.

I ten fonetyczny zapis dołożyli do ideogramów.

Proces odkrycia pisma fonetycznego może być przedstawiony na podstawie np. wczesnej tabliczki z Jemdet Nasr, w której słowo „życie” przedstawione jest przez „strzałę” (obydwa słowa brzmiały tak samo) w zdaniu „ten bóg jest moim życiem”.

W tym samym momencie w zapisie pojawia się gramatyka i dokonuje się też zdecydowane uproszczenie formy pisma klinowego, które powoli nabiera abstrakcyjnego wyglądu (serie kresek grubszych z jednej strony).

Innym przykładem tego rozwoju może być sumeryjski wyraz jednozgłoskowy – „usta”.

Wyraz ten miał wartość fonetyczną „ka”.

Skryba przedstawiał to rysunkiem głowy ludzkiej.

Rysunek oznaczał słowo „ka”, ideę „usta” i sam dźwięk „ka”.

Nie mniej jednak – mimo ciągłego upraszczania – pismo klinowe było dość skomplikowane, ze względu na wielość symboli, które należało poznać.

W końcowej fazie miało ono około 570 znaków.

Dlatego pismo klinowe (nazywane czasem – ćwiekowym) przechodziło kilka transformacji – od ideogramu do postaci zupełnie abstrakcyjnych odcisków przypominających kliny.

Ich ilość i ułożenie pozwalało zidentyfikować znak.

Ugarit – historia, religia, literatura, język 126 Rys. Rozwój pisma – „głowa” Jak powiedziałem wyżej, początkowo pismo miało charakter obrazkowy, czyli piktograficzny.

Na etapie pisma ideograficznego znaków było bardzo dużo – ok. 2 tysięcy.

Z czasem jednak coraz bardziej upraszczano formę zapisu, rezygnując z wielu szczegółów graficznych, zastępując obrazki kreskami w układzie pionowym i poziomym, w efekcie czego pismo przekształciło się w system zapisu kreskowego.

Około roku 2900 przed Chr. zanikły oryginalne piktogramy i ideogramy i pojawiło się pismo klinowe, w którym oznaczano już nie całe wyrazy, ale sylaby.

Liczba znaków uległa redukcji do ok. 500.

Wraz ze stopniowym upraszczaniem się formy zapisu rósł stopień komplikacji samego pisma, jeśli chodzi o jego odczytywanie, a tym samym i zapisywanie.

Było to wynikiem stopniowej ewolucji pisma, której następnym etapem było pismo sylabowe.

Jego pierwsze przykłady znajdujemy w tekstach z Ur z ok. 2800 r. przed Chr. – zawierają one elementy fonetyczne i gramatyczne, a tym samym na ich podstawie można zidentyfikować już język w jakim są stworzone – językiem tym jest sumeryjski.

Powraca więc tym samym sugestia, że to właśnie ten lud był twórcą pisma.

Mniej więcej do końca okresu wczesnodynastycznego II-III (2900-2334 przed Chr.), ok. 2350 przed Chr. powstaje zjednoczone królestwo Sargona (pierwsze cesarstwo oparte o potęgę militarną – w tym momencie Akad zdominował Sumer).

Pismo nie ulegało zasadniczym przemianom, ale już pod koniec tego okresu nastąpiła ważna zmiana w kierunku pisania tekstów.

Następny krok w historycznym rozwoju pisma klinowego jest zupełnie przypadkowy!

Ok.

2800 roku przed Chr.

Akadowie pojawiają się w Sumerii.

Od tego momentu mówimy o akulturyzacji obu narodów (w wyniku czego Sumerowie wymierają): w sumeryjskim pojawiają się nowe słowa, frazy, a akadyjski potrzebuje zapisu.

Są to jednak dwa zupełnie inne języki: sumeryjski jest aglutynacyjny tzn. taki, w którym nowe znaczenie tworzone jest przez sklejenie różnych słów a nie przez infleksję, podczas gdy akadyjski (j. semicki) jest j. alternacyjnym.

Sumeryjskie klejenie słów by tworzyć nowe znaczenie, + istniejący fonetyczny zapis, + uproszczony do abstrakcji kształt pisma obrazkowego + potrzeba zkodowania nowego i innego języka = nowy pomysł: SYLABOGRAM (1 znak = 1 sylaba).

Gdyby Sumerowie nie mieszkali obok Akadyjczyków to nie wiadomo czy sylabariusz by kiedykolwiek powstał (w okolicach Chin mieszkali Koreańczycy i ci podzielili ideogramy na abstrakcyjne znaki graficzne, które w różnych kombinacjach składają się na poszczególne ideogramy,

Marcin Majewski 127 alfabet koreański składa się z niewielu ''liter'', ale proces uczenia się pisania i czytania nie jest dzięki temu ułatwiony).

System pisma sumeryjskiego przyjęli Akadowie – język akadyjski – ale go przystosowali do swojego semickiego języka.

Do ideogramów sumeryjskich dodali oni własne znaki fonetyczne, a zwłaszcza sylaby dopełniające, czyli określające wymowę.

Przez te innowacje pismo nabrało charakteru rebusowego, na dodatek pozbawione znaków rozdzielających, a ze stosunkowo dużą liczbą znaków polifonicznych i homofonicznych było stosunkowo trudne w interpretacji.

Dzieliło się ono teraz na trzy rodzaje znaków (jak w piśmie egipskim): wyrazowe (ideogramy), zgłoskowe (sylaby) i determinatywy – znaki występujące przed lub po wyrazach i służące do określenia kategorii znaczeniowych.

Ogólnie rzecz biorąc pismo miało charakter wyrazowo-sylabowy, a to z kolei było istotnym krokiem w rozwoju pisma na drodze do jego stricte sylabowej formy.

W wysoko rozwiniętej formie sylabariusz funkcjonuje już ok. 2500 roku przed Chr.

Nie należy jednak sądzić, że ostatnia forma pisma klinowego jest w jakimś sensie czystym sylabariuszem.

W piśmie klinowym nie ma ostrego alfabetu i czytanie tekstu zawsze wiąże się z jego odcyfrowywaniem.

Z kolei na terenach Syrii pismo klinowe zostało przystosowane do języka paleosyryjskiego (eblaickiego, o którym wyżej mówiliśmy), gdzie podobnie, jak w przypadku języka akadyjskiego, również dodano szereg nowych znaków odzwierciedlających język paleosyryjski.

W okresie panowania III dynastii z Ur (2112-2004), nastąpił tzw. renesans sumeryjski.

Język sumeryjski znowu stał się powszechny w użyciu, jednakże po tym okresie znowu ustąpił językowi akadyjskiemu, w którym były tworzone teksty klinowe aż do podbojów Aleksandra Wielkiego (IV w.przed Chr.).

Do największego znaczenia pismo klinowe doszło w okresie XIV-XIII w. przed Chr. z uwagi na wagę języka akadyjskiego na Bliskim Wschodzie, w którym było zapisywane.

W tym czasie bowiem akadyjski doszedł do największego znaczenia międzynarodowego, będąc językiem dyplomatycznym na całym Bliskim Wschodzie, a archiwa tabliczek znaleziono również w Egipcie.

Pismo klinowe używane było aż do okresu panowania na Bliskim Wschodzie hellenistycznej dynastii Seleucydów w II w. przed Chr.

Od czasów podbojów przez Aleksandra Wielkiego, używanie pisma klinowego było coraz bardziej sporadyczne, aż stopniowo zanikło.

Związane to było z rozpowszechnieniem się pisma aramejskiego na Bliskim Wschodzie.

Ostatni znany przez nas fakt użycia tego pisma jest datowany na 75 r. po Chr. – jest to tekst astronomiczny.

Wynalazek Sumerów miał rangę większa niż wynalazek Gutenberga.

Z tak opracowanego zapisu korzystało wiele różnych języków, także z różnych rodzin językowych:

Ugarit – historia, religia, literatura, język 128 z rodziny j. semickich, j. indoeuropejskich czy języków izolowanych.

Pismem klinowym posługiwały się języki: Sumeryjski Akadyjski i jego dialekty (asyryjski i babiloński) Elamicki234 Eblaicki Hetycki235 Hurycki236 Urartyjski237 Ugarycki (system alfabetyczny) Staroperski (w większości system sylabiczny) W różnych językach np. akadyjskim, huryckim, ugaryckim znaki klinowe różnią się.

W prawie wszystkich typach nie jest to zapis alfabetyczny, tylko sylabiczny, ewentualnie sylaboczno-alfabetyczny.

Jednym wyjątkiem jest pismo klinowe języka ugaryckiego, w którym jednemu klinowi odpowiada zawsze jedna litera – a więc jest to zapis alfabetyczny (alfabet spółgłoskowy, jak np. w hebrajskim).

Nazwa, materiał i technika pisarska Pismo klinowe wyróżnia się tym, że jego znaki zbudowane są z szeregu zorganizowanych kresek w kształcie klinów, stożków lub ćwieków.

Nazwa – pismo klinowe – pochodzi od kształtu znaków odciskanych na glinianych tabliczkach za pomocą kawałka trzciny.

Sumerowie pisali ściętą trzciną na glinianych tabliczkach, a do potwierdzenia autentyczności dokumentów używali pieczęci cylindrycznych.

C.B.F. Walker pisze: „Gdy człowiek po raz pierwszy zaczął pisać, nie pisał piórem i atramentem na papierze, ale zaostrzonym patykiem lub trzciną żłobił znaki w wilgotnej glinie.

Surowce te były łatwo dostępne w rzecznych dolinach Bliskiego Wschodu, a ich przygotowanie wymagało niewielkiego wysiłku.

Wilgotną glinę łatwo można uformować w płaską, wygodną do pisania tabliczkę, która po zapisaniu, pozostawiona na słońcu do wyschnięcia, staje się wkrótce wystarczająco twarda i wytrzymała.”

Początki pisma to rysowanie na wilgotnej glinie piktogramów przy pomocy spiczasto zakończonych narzędzi.

Później zaprzestano ich stosować, natomiast do użycia weszły drewniane lub trzcinowe rylce.

Tego typu narzędzia pozostawiały w glinie charakterystyczny odcisk, od niego zresztą przyjęto późniejszą nazwę dla całej grupy tego typu pisma - pismo 234 Elamici z czasów Achemenidów.

235 Hetyci - starożytny lud indoeuropejski, którego państwo leżało w centralnej części Azji Mniejszej) (język h. - teksty klinowe archiwum z Bogazköy.

236 Huryci – starożytny lud zamieszkały pierwotnie na Wyżynie Armeńskiej.

W III tysiącleciu p.n.e.

przybyli do Mezopotamii.

W XV-VIV w. p.n.e. założyli w Azji Zachodniej jedno z największych państw Mitanni.

237 Urartu, Urartyjczycy – starożytne państwo w Azji Zachodniej.

Marcin Majewski 129 klinowe.

Początkowo na tabliczkach występowały mieszane znaki narysowane i napisane klinami.

Na miękkiej glinie rylcem ze ściętej łodygi trzciny, mającej przekrój trójkątny, po dokonaniu zapisu pozostawał ślad w postaci klina i to o różnym wyglądzie w zależności od sposobu nachylenia i siły nacisku rylca przez pisarza.

Determinantami były materiał – glina, oraz rysik o trójkątnym przekroju.

Do pisania używano specjalnych rysików, tzw. rylców.

Rysik leżał na dłoni, zwróconej otwartą stroną do góry, przytrzymywany kciukiem, w drugiej ręce trzymana była tabliczka.

Rylce, choć rzadziej, wykonywane były także z innych materiałów (kość słoniowa, metal).

Na przestrzeni dziejów pisma klinowego w różnych okresach stosowano różne techniki przycinania rylców i kształtowania ich końcówek, co może być jednym z kryteriów rozpoznawania okresu, z jakiego pochodzi dany tekst.

Podstawowym materiałem, na którym dokonywano zapisów w piśmie klinowym była glina, której w Mezopotamii było pod dostatkiem.

Oczywiście nie był to jedyny nośnik.

Teksty takie można zauważyć ryte w kamieniu, kości słoniowej i w metalu.

Te ostatnie jednak były dużo rzadsze.

Zapisane tabliczki mogły być i były często używane powtórnie do zapisu – po prostu na nowo ugniatano i formowano tabliczkę i na nowo ją zapisywano.

W przypadku, gdy chciano, aby zapis był bardziej trwały i miał służyć dłużej, tabliczki gliniane wypalano.

Tych jednak było mniej.

Do naszych czasów w większości dochowały się tabliczki wypalone, ale nie celowo, tylko w toku pożarów archiwów i bibliotek (Biblioteka Aszurbanipala w Niniwie), podczas dość częstych wojen, jakie toczyły się w Mezopotamii.

Kształty tabliczek również bywały różne, ale najczęściej były one kwadratowe lub prostokątne, w zastosowaniach praktycznych: w geodezji, przybierały kształt nieruchomości gruntowej z zaznaczonymi i opisanymi działkami; w geografii owalny map, znanych ziem, miast i zamieszkujących je ludów.

Prostokątny kształt tabliczek wynikał z kształtu odcisku pieczęci cylindrycznych.

Kąty proste pomagały w przechowywaniu książek w drewnianych skrzyniach we wspomnianej niniwskiej bibliotece, utrudniały ukruszanie w przypadkowych miejscach, nietrwałego z natury materiału.

Glina nie była jedynym materiałem do utrwalania myśli, należał do nich także metal np. srebro, po którym pisano rylcem (qantuppi).

Ja od siebie dodam, że bardzo często na kształt pisma, wpływ miało to, na czym się pisało i jakim narzędziem.

Przejście od pisma obrazkowego do klinowego było wymuszone przez tabliczki gliniane.

Pisano na nich, kiedy glina była miękka, a następnie wypalano.

Lenistwo piszących (w końcu lenistwo jest matką wynalazku) wpłyneło na upraszczanie się pisma.

Stąd obrazki coraz bardziej przypominały nic nie przypominające kreski.

Kierunek pisma początkowo był od prawej do lewej strony, jednakże w drugiej połowie III tysiąclecia przed Chr. uległ on zmianie.

Przyczyna tej zmiany nie jest do końca jasna.

Dawniej badacze wysuwali tezy, że wiązało się to z faktem zamazywania tekstu podczas zapisu z prawej na lewą stronę.

Ostatnio jednak przeważają inne argumenty.

A.

Falkenstein uważał, że pewne rysunki mogą być właściwie przedstawiane i oglądane tylko

Ugarit – historia, religia, literatura, język 130 wtedy, gdy tekst jest czytany z prawej na lewą stronę.

Pomimo wagi tego argumentu, i tak kwestia związana ze zmianą kierunku pisania u schyłku okresu wczesnodynastycznego II-III, pozostaje niejasna.

Warto dodać, że dokumentów, oraz różnego rodzaju tekstów literackich zachowało się bardzo dużo w przeciwieństwie do tych z państwa egipskiego.

Głównym tego powodem jest trwałość mezopotamskiego materiału piśmienniczego – gliny w stosunku do egipskiego jakim był papirus.

Szkoły pisarzy (tabliczek) w czasach Assurbanipala, posługiwały się słownikami i podręcznikami.

Uczono w nich obok języka akadyjskiego, również martwego już sumeryjskiego, który był niezbędny do zrozumienia wcześniejszych pism.

Nauka w szkole pisarzy rozpoczynała się od uformowania tabliczki i sztuki posługiwania się rylcem.

Początek praktyki stanowiły próby wykonywane na dowolnym kawałku gliny, ćwiczono odciskanie stosunkowo prostego znaku jakim był pionowy klin, uczeń stawiał pionowe, poziome i ukośne kliny.

Dalsza nauka polegał na zapamiętaniu tysięcy różnych sumeryjskich słów, wyrażonych za pomocą więcej niż jednego znaku.

W tym miejscu należy zaznaczyć ciągłość pisarskiej tradycji, gdyż znaki, które poznawali pisarze w Uruk, były nauczane w tej samej kolejności także setki lat później np. w Abu Salabik, a starobabilońskie zestawienia znaków uczeni odnaleźli także w bibliotece Asurbanipala, Aby nauczyć się łączyć znaki, w celu napisania słów, pisano imiona osób.

Kolejnym etapem wtajemniczania było pisanie na tabliczkach o różnych kształtach w tym okrągłych i „bułeczkowatych”.

Nauka polegała na tym, że nauczyciel zapisywał po jednej stronie tabliczki mniej więcej 3 linijki np. imiona bogów, przysłowie lub jakiś fragment literacki, a zadaniem ucznia najpierw uważne przestudiowanie, a następnie przepisanie - odtworzenie po drugiej stronie.

Końcowy etap nauki stanowiło czytanie i przepisywanie literatury sumeryjskiej.

Dzięki temu do naszych czasów zachowały się zapiski literatury starobabilońskiej w postaci szkolnych kopii.

Wydaje się, że uczniowie sporządzali kopie na podstawie dyktanda, bowiem wielokrotnie okazało się, że w różnych kopiach tego samego tekstu słowa zapisane są nieco odmiennie.

Aby zostać pisarzem nie wystarczało posiąść umiejętności odciskania znaków na tabliczce.

Osobną część programu stanowiła matematyka.

Uczyli jej "pisarze rachunków", "pisarz miar" i "pisarz pola", czyli geometra.

Co obejmowało ówczesny kurs matematyki: Czy znasz mnożenie, odwrotności, mnożniki zbilansowanie rachunków, zestawienia administracyjne, czy wiesz, jak sporządzić wszystkie rodzaje wypłat przydziałów, podzielić nieruchomość i wyznaczyć granice działek pól?.

Oprócz matematyki i języka sumeryjskiego, babilońska edukacja pisarzy uczono także zwyczajowych wzorów pisania kontaktów wzorcowych, czy też listów.

Kopiowano także akadyjskie pisma literackie.

Powstawały nawet całe serie słownikowe.

Literatura pisma klinowego Poza zapisami o treści ekonomicznej i administracyjnej dobrze znanymi zabytkami piśmiennictwa z Mezopotamii są mity i epopeje, również umowy gospodarcze i społeczne,

Marcin Majewski 131 zbiory prawne (np. kodeks Hammurabiego) oraz kroniki rodzinne.

Wiele z tych tekstów stanowiły również utwory mitologiczne i poematy.

Enuma Elisz to babiloński epos napisany w języku akadyjskim, nazywany tak od pierwszych słów, które znaczą „Kiedy na wysokości”, „Kiedy na górze” – był to początek i jednocześnie tytuł książki.

Pierwotny tekst tego eposu pochodzi z XIV wieku przed Chr., zaś zachowana wersja pochodzi z II wieku przed Chr.

Był recytowany w Babilonie w czasie święta Nowego Roku.

Nazywany jest też eposem o stworzeniu wszechświata.

Podanie o stworzeniu świata, na każdej z siedmiu tabliczek jest napis: „Ekal Aszzszurbaniapala, szar mat Aszszur” – Pałac Assurbanipala, króla Świata, króla Asyrii.

Nagłówek każdej z nich to: Enuma elisz 1., 2. itd..

W celu zachowania kolejności „kartek” tabliczkę następną rozpoczyna ostatni wiersz poprzedniej.

Katalog biblioteki Assurbanipala miał charakter przedmiotowego i były to etykiety przyczepiane do skrzyń, które wskazywały liczbę wierszy na tabliczce i właśnie gałąź wiedzy, której dotyczyły treści zawarte w skrzyni.

Biblioteka była składnicą ksiąg, ale i archiwum różnych dokumentów.

Co ciekawe, bibliotekarze nie rabowali ksiąg w ich źródłach, lecz je przepisywali i umieszczali w zbiorach kopie.

(literatura nt.

Enuma elisz zob. na www.biblia-orygenes.org) Epos o Gilgameszu – epos pochodzenia sumeryjskiego opisujący poszukiwanie przez legendarnego Gilgamesza (władcę Uruk) tajemnicy nieśmiertelności.

W poemacie tym znajduje się między innymi opis potopu.

Poemat powstał około 2000 roku przed Chr.

Najpełniejsza jego wersja zachowała się w Niniwie w bibliotece asyryjskiego króla Aszurbanipala żyjącego w VII wieku przed Chr., odkrytej w 1853 roku w wersji akadyjskiej.

Innana i Eriszkigal – czyli epos o pierwszym mesjaszu, Drzewo Hullupu – epos o początku świata, Potop – epos powtórzony w Bibli, gdzie Ziusudra nosi imie Noego, hymny do Innany, itp.

Zasięg pisma hieroglificznego (H) i klinowego (K)

Ugarit – historia, religia, literatura, język 132 Do czego przede wszystkim używano pisma klinowego?

Sumerowie wymyślili pismo dla bardzo prozaicznych i praktycznych potrzeb i do tego go używali (m.in. do formalnego rejestru aktu sprzedaży/kupna ziemi).

Akadyjczycy przejęli sumeryjski jako j. sakralny, funkcjonował on w tej formie (jak łacina w średniowieczu) długo po tym kiedy jego mówiona wersja już nie istniała – jeszcze w 700 r. przed Chr.

Przez wiele lat uczono, że tylko ci którzy byli skrybami potrafili pisać i czytać.

Dziś nie jest to już takie oczywiste.

Mamy dostęp nie tylko do dokumentów prawnych (rozprawy sądowe, akty prawne), państwowych (korespondencja pomiędzy królami, dekrety i zarządzenia administracyjne, itp), religijnych (literatura sakralna, lamenty, hymny, itp), byznesowych (rozliczenia, rejestry, transakcje, itp), ale również prywatnych korespondencji: ojca do syna, męża (na wojnie) do żony itp.

Te ostatnie wielokrotnie są pełne błędów, sugerujące że autorzy nie byli fachowcami w pisaniu.

Wiemy też, że wśród uczniów szkół były również nieliczne kobiety, a więc umiejętność pisania nie była uważana za aż tak wielką nobilitację.

Niestety aktualna sytuacja w Iraku nie sprzyja weryfikacji żadnych teorii na ten temat.

Historia odczytania pisma klinowego Sprawa odczytania systemu pisma klinowego była nie lada wyzwaniem.

Najwygodniejsze w takim zadaniu byłoby odnalezienie tabliczki z bilingwą – czyli jakiś tekst napisany w dwóch językach (albo więcej – jak Heksapla Orygenesa), z których jeden byłby w piśmie klinowym, a drugi paralelny w innym piśmie i języku już znanym.

Takim odkryciem w przypadku hieroglifów był np. słynny kamień z Rosetty – zabytek piśmiennictwa staroegipskiego – którego odkrycie stało się przełomem na drodze do odczytania egipskich hieroglifów.

Niestety los nie był tak sprzyjający w przypadku pisma klinowego i jeśli pojawiały się jakieś teksty dwujęzyczne, to obie wersje były redagowane w różnych systemach pisma klinowego, toteż jedna, jak i druga były nie do odczytania.

Również cały szereg dialektów zapisanych różniącym się pismem klinowym utrudniał odczytanie wielu tekstów pochodzących z Mezopotamii i Fenicji.

Nie można stąd było robić żadnych założeń, co do natury języka.

Pierwsze próby odczytania pisma klinowego (j. staroperski) podjął Georg F. Grotefend w 1802 roku.

W inskrypcjach z Persopolis (pochodzących z epoki Achemenidów) spostrzegł często powtarzające się słowo, które – sądząc z oficjalnego charakteru pism – oznaczało „król”.

Po nim regularnie następowały dwie grupy znaków, które mogły odpowiadać imionom.

Udało mu się odczytać imiona Dariusza i Kserksesa.

Istniała jeszcze jedna trudność – jak dopasować dźwięki do znaków pisma klinowego.

Z tego powodu sięgnął do języka Awesty.

Było to jednak posunięcie błędne, gdyż awestyjski nie był identyczny z perskim.

Inni uczeni (Rasmus Christian Rask, Eugene Burnouf i Christian Lassen) ponownie zbadali alfabet

Marcin Majewski 133 perski, poprawili nieprawidłowe wartości znaków przypisane przez Grotefenda i odczytali je na nowo.

Prace wstępnie ukończono w 1838.

W roku 1847 cały alfabet perski był znany.

Odczytanie pisma klinowego ułatwił też trójjęzyczny napis (staroperski, nowoelamicki i babiloński) pochodzący z inskrypcji z Behistun, który zawierał imiona królów i nazwy własne.

Inskrypcję tę odkrył w 1836 brytyjski asyrolog Sir H.C. Rawlinson.

Kiedy pismo klinowe ujawniło swoje sekrety, odcyfrowanie innych zapisanych nim języków nie stanowiło problemu.

W 1853 odczytano pismo nowoelamickie, a w 1857 – pismo babilońskie (cztery niezależne odczytania).

Charakterystycznymi cechami pisma klinowego było to, że: - słowo nigdy nie było dzielone i przenoszone do następnej linijki; - liczba różnych znaków w sposób oczywisty uzmysłowiła, że nie jest to pismo alfabetyczne lecz sylabiczne - niektóre znaki pisano fonetycznie albo ideograficznie, co oznacza, że ten sam znak mógł równie dobrze wyrażać dźwięk odpowiadający sylabie jak i pojęcie wyrażone słowem Ugaryckie pismo klinowe Semiccy mieszkańcy Ugarit w ok.

XV w. przed Chr. na podstawie znaków pisma klinowego utworzyli własne alfabetyczne pismo klinowe.

Po raz pierwszy językoznawcy mieli do czynienia nie z izolowanymi, trudnymi do datowania inskrypcjami, ale z olbrzymim archiwum, w skład którego wchodziły teksty literackie, listy, opisy rytuałów, teksty prawne, słowniki (do dziś odkryto ponad 2 tys. tabliczek).

Niektóre z tabliczek zawierały zestawione jeden za drugim wszystkie znaki pisma z Ugarit.

Ponieważ na tabliczkach występują one zawsze w tym samym porządku, nie ma wątpliwości, że zawierają najstarszy spisany alfabet.

Kolejność jego znaków odpowiada kolejności liter w późniejszych alfabetach: fenickim, greckim i łacińskim.

Oprócz alfabetu złożonego z 30 znaków pisano tzw. skróconym alfabetem klinowym (22 znaki).

Jego użycie, w przeciwieństwie do pełnego alfabetu, nie ograniczało się do samego Ugarit.

Teksty zapisane skróconym alfabetem pochodzą z kilku innych miast dzisiejszej zachodniej Syrii, Libanu i Cypru, nieraz bardzo od Ugarit odległych.

Pismo ugaryckie stanowi niepodważalne świadectwo, że już w XIV wieku p.n.e.

alfabetem posługiwano się na całym wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego.

Alfabet ten i dobrze znane wówczas pismo fenickie miały kilka cech wspólnych.

Do najważniejszych z nich można zaliczyć: - tę samą kolejność liter w alfabecie, - identyczną liczbę znaków (w skróconym alfabecie klinowym) - oraz zasadę pomijania w zapisie samogłosek.

Nie ma wątpliwości, że alfabet ugarycki należy do tej samej rodziny co alfabet fenicki czy hebrajski.

Jednak różnice w wyglądzie znaków oraz kierunku zapisu (od strony lewej do prawej) nie pozwalają alfabetu ugaryckiego uznać za bezpośredniego przodka pisma fenickiego.

Zatem klinowy alfabet z Ugarit nie jest poszukiwanym przez uczonych

Marcin Majewski 135 17.

Podstawy języka ugaryckiego C.D.N. 18. ĆWICZENIA: 1.

Dokonaj transliteracji i przetłumacz imiona              

Ugarit – historia, religia, literatura, język 136    2.

Przepisz alfabetem ugaryckim następujące wyrazy (lub frazy).

Przetłumacz je.

dbH šrp šlmm khn rb.khnm mlk qdšm qdšt

Marcin Majewski 137 bn šm 3.

Dokonaj transliteracji i przetłumacz słowa i zdania            

Marcin Majewski 139 5.

Rzeczownik.

Przetłumcz (KTU 4.143: 1-5) [zapis drzew oliwnych i dostaw oliwy] (1)   (2)   (3)   (4)   (5)  6.

Czasownik.

Przetłumacz (KTU 2.64: 13-16) [formuła poddaństwa] (13)  (14)  (15)  (16)  7.

Liczebniki.

Przetłumacz (4.145: 1-2) [z wykazu rydwanów] (1) 

Ugarit – historia, religia, literatura, język 140 (2)  Zakończenie Odkrycie Ugarit, a przede wszystkim znalezienie tabliczek zapisanych jedynym w swoim rodzaju alfabetycznym pismem klinowym, pismem ugaryckim, otworzyło nowy nurt w badaniach dotyczących starożytnego Bliskiego Wschodu.

Okazało się niezwykle ważne zwłaszcza do poznania kultury syro-kananejskiej, w obrębie której kształtował się także biblijny Izrael.

Poznanie Ugarit stanowi „bramę” do lepszego poznania życia Syro-Palestyny z okresu późnego brązu, a jednocześnie pomaga zrozumieć do pewnego stopnia kontekst, w którym rodziły się najstarsze teksty biblĳne.

Tabliczki z Ras Szamra to także zbiór o unikatowej wartości dla poznania religii ludności, o której do tej pory niewiele wiedzieliśmy.

Również tutaj odnaleziono najstarszy zapis muzyczny świata (nuty wraz ze słowami hymnu) – utwór napisany znacznie ponad 3000 lat temu.

Próbę jego odtworzenia zob. w „GALERII UGARIT” na stronie www.biblia-orygenes.org.

Patrząc z perspektywy badacza biblijnej hebrajszczyzny, którym jestem, mogę powiedzieć, że teksty z Ugarit są wielką pomocą w zrozumieniu społecznego i religĳnego kontekstu kultury Kanaanu, w którym ukształtowały się teksty biblijne, a także struktur w ramach rozwoju kananejskch języków semickich, a wśród nich hebrajskiego biblijnego.

Ugarycki jest językiem starszym od hebrajskiego (z II tysiąclecia przed Chr., podczas gdy hebrajski z I-go) i wykazuje pewne cechy specyficzne odróżniające go od innych języków tej grupy, jednak podobieństwa są uderzające i oczywiste.

Ks. Jerzy Chmiel: „Obliczono, że z 1454 słów używanych w tekstach z Ugarit do opisu divinum aż 711 – czyli prawie 50% – znajduje ścisłe odpowiedniki w tekstach Starego Testamentu” 238.

Mamy więc dostęp do literatury, która dla badacza Biblii jest nie do przecenienia.

238 J. Chmiel, Czy mitologia z Ugarit miała wpływ na kulturę europejską?, Alma Mater.

Miesięcznik Uniwersytetu Jagiellońskiego 35 (2001), s. 19; por. też np. H.N. Richardson, Some Literary Parallels Between Ugaritic and the Old Testament, Journal of the American Academy of Religion 20 (1952) 172-175, gdzie autor podaje kilka przykładów takich leksykalnych analogi