text:
Ameryka (Udział Kościoła w sprawie odkrycia i zaszczepienia tam nauki chrześcjańskiej).

Opierając się na faktach historycznych, śmiało twierdzić możemy, iż główna zasługa odkrycia Ameryki należy się Kościołowi katolickiemu, gdyż on podał środki do tego, a co ważniejsza jeszcze, pierwszą myśl, pierwszy popęd.

I tak, co do środków: Kościół w swem łonie przechował i rozwinął takie nauki, jak matematykę, fizykę, jeografję i umiejętność żeglarską.

Za dowód może posłużyć historja samego Kolumba.

Pozbawiony wszelkich środków do życia, przybył do Hiszpanji Kolumb, z osieroconym, przez śmierć matki, synem swoim Diego, późniejszym mężem synowicy księcia Alby.

Pierwszy przytułek dali mu zakonnnicy franciszkańskiego klasztoru de la Rabida, leżącego o pół godziny drogi od portu Palos, w którym wylądował przyszły zdobywca Ameryki.

Gwardjan tego klasztoru Brat Juan Perez de Marchena gościnnie go przyjął; pojął wielką doniosłość zamiarów Kolumba, otworzył mu wstęp na dwór królewski i odtąd w dobrej i złej doli mu pomagał.

Kiedy później Kolumb spotkał się z trudnościami, znowu w Kościele znalazł on pomoc i opiekę: przytułkiem jego był dominikański klasztor św. Estelana w Salamance, a dominikanin Deza, professor teologji w Salamance, późniejszy arcybiskup sewilski, bronił jego sprawy na dworze królewskim.

To też sam Kolumb później wyrzekł: „Kiedy wszyscy ze mnie szydzili, dwaj tylko zakonnicy pozostali mi wierni w swém przywiązaniu.“ I dla tego na znak wdzięczności dla Kościoła, nałożył na siebie franciszkański habit, kiedy wracał do Hiszpanji (1496) w całym blasku sławy, jako odkrywca nowego świata, wice król i admirał Indji.

W testamencie swoim nie zapomniał on i o Papieżu.

Nie będziemy się także rozwodzić nad rzeczą tak jasną z siebie samej, iż tylko tacy monarchowie, jak Ferdynand i Izabella, wychowani w zasadach i pojęciach katolicyzmu, mogli dostarczyć znakomitemu mężowi środków do dokonania wielkiego przedsięwzięcia.

W liczbie środków do przeprowadzenia wielkich planów, nie należy zapominać o środkach moralnych, o tej potężnej wierze w pomoc Bożą, tej niczém niezłamanej odwadze, tej roztropności i tém zaparciu się, jakie dane są tylko tym, co po drogach prawdy Bożej stąpają.

Religijnością nacechowane jest życie Kolumba i jego towarzyszów, którzy, zarówno wśród zwycięztw i tryumfów, jak mozołów i utrapień, nigdy nie zaniedbywali wieczornych i porannych modlitw i których pobożność, męztwo i wytrwałość stwierdzają nowoczesne badania uczonego Humboldta.

Sam pomysł odkrycia wyszedł z Kościoła.

Sposób zapatrywania się Kolumba na świat był owocem kościelnego życia w wiekach średnich.

Głównym tego życia tonem, środkowym punktem wszystkich jego sfer, początkiem i celem wszystkich jego spraw był Kościół.

Wielkiej budowy tej, odkrycie Ameryki było, jakby ostateczném dopełnieniem, po którém następują czasy niszczenia wielkości i tworzenia małości.

Kościół przechował myśl o kulistości ziemi, o połączeniu oceanów Atlantyckiego z Indyjskim, o istnieniu obszernych krajów za oceanem, o antypodach, myśli rozwijane przez Alberta Wielkiego, Bakona i kardynała Piotra d'Ailly, arcybiskupa kameraceńskiego.

Rozszerzenie się chrześcjaństwa w Azji staraniami Kościoła, jego poselstwa do Chin i Mongolji od 1250 do 1295, wzbogaciły jeografję i utwierdziły w przekonaniu, że ląd stały daleko po za Europę się rozciąga.

Niemało do tego przyłożyły się podróże morskie Pizanów, Genueńczyków i Wenecjan.

Zaczęto się zajmować pytaniami o jedności rodu ludzkiego, o wędrówkach ludów, o wpływie natury na człowieka, o pokrewieństwie jezyków; badano rozdział ciepła, zastanawiano się nad kierunkiem wiatrów i prądów morskich, nad magnetyzmem ziemi, jeografją zwierzęcą, roślinną i t. d.

Obszerna wiedza w dziedzinie natury, nagromadzona przez duchowieństwo, nie była obcą Kolumbowi i wprowadziła go na myśl odkrycia nieznanych dotąd krajów.

Zapałem przejęła go nadzieja rozszerzenia królestwa Bożego.

Kościół też, który piewszy[1] podał myśl i środki do przeprowadzenia tego odkrycia, odrazu zrozumiał całą jego doniosłość.

Dziejowy ten wypadek więc tylko wtedy mógł się dokonać, kiedy życiu Europy przewodniczył Kościół katolicki, który czuwał nad najważniejszemi celami ludzkości całej.

W późniejszych, a nawet w naszych czasach, niestety, daleko niższy celby sobie stawiano w podobnego rodzaju przedsięwzięciu.

Na wiadomość o odkryciu, wielka radość zapanowała w chrześcjaństwie, powszechny zapał ogarnął umysły; Kościół przygotowywał missje, mające ponieść słowo Boże do nieznanych dotąd krajów.

Na tę ostatnią, przeważnie religijną stronę, wzrok człowieka myślącego przedewszystkiém zwrócić się powinien.

Kościół bowiem odrazu pojął, że największą korzyść przyniesie sprawie ludzkości rozszerzenie chrześcjaństwa w nowo odkrytych krajach.

Poganie, których przywiózł z sobą do Europy Kolumb (1493), zostali ochrzczeni, przyczém Ferdynand i Izabella byli rodzicami chrzestnemi i w Sewilli kształcono ich na przyszłych missjonarzy.

W 1493 wyprawiono pierwszą missję z Bernardem Boil, opatem benedyktyńskim, na czele, pod którego kierunkiem Jan Perez de Marchena, franciszkanin, wzniósł pierwszy kościołek.

Nowemu gubernatorowi Ameryki, Mikołajowi Brando, zalecali Ferdynand i Izabella, „aby nadał wolność wszystkim Indjanom, rządził nimi sprawiedliwie i gorliwie przykładał się do zaszczepienia nauki chrześcjańskiej, szczególniej zaś wystrzegał się ucisku i tym sposobem popierał sprawę nawrócenia.“ W 1502 wyprawiono franciszkańską missję.

Wiadomém jest, że okrucieństwa Hiszpanów, a mianowicie ich chciwość, starannie ukrywane przed rządem hiszpańskim, były główną przyczyną tego, że chrześcjaństwo słabo się rozwijało w Ameryce.

W obronie więc Indjan wystąpili dominikanie, a przedewszystkiem Las Casas.

W 1516 posiano mu do pomocy dwunastu hieronimitów.

Postanowiono, że w każdej osadzie ma być przynajmniej jeden zakonnik lub świecki ksiądz.

Szlachetny kardynał Ximenes wszelkich usiłowań dokładał, ku nawróceniu i polepszeniu bytu dzikich pokoleń.

Oprócz tego franciszkanie z Pikardji, mężowie uczeni i pobożni, a w liczbie ich brat króla Szkocji, sędziwy zakonnik, udali się na Hispaniolę, pod kierunkiem dzielnego Remigjusza.

Las Casas, gorący opiekun Indjan, dla ulżenia ich doli sprowadzał murzynów z Afryki; lecz pierwszy do tego pomysł nie od niego wyszedł, nie mówiąc o tém, że szlachetny missjonarz przewidywać nie mógł, jak strasznych nadużyć będzie to w przyszłości powodem (już w 1406 sprowadzano murzynów afrykańskich do Sewilli, a 1500 byli oni już na Antyllach).

Głęboki umysł Ximenesa widział w tém sprowadzaniu źródło nowego ucisku i energicznie mu się opierał.

Kościół zaś, zawsze wierny swoim pojęciom prawa i wolności, najmniejszego udziału nie brał ani w krzywdzeniu Indjan, ani w handlu murzynami; groźby jego i modlitwy były zawsze przeciwko temu handlowi, aż do naszych czasów.

Z tego powodu mówi Humbold: „Sprawiedliwość wymaga, aby z wdzięcznością zawsze wspominać o szlachetnych i mężnych usiłowaniach, które czyniło duchowieństwo w obronie praw przyrodzonych człowieka, zarówno w piewszych[2] wiekach chrześcjaństwa, jak i na schyłku wieków średnich.“ Podobnież jezuici wystąpili w obronie Indjan, którym i przed nawróceniem praw ludzkich nie odmawiali.

Apostoł Brazylji, jezuita Antonio Vieira, długo i wytrwale walczył w sprawie uciśnionych krajowców.

Papież Paweł III wydał dwa brevia, w których oburza się i ubolewa, że, za poduszczeniem szatana, rozszerza się mniemanie, jakoby należało zamienić na niewolników zachodnich Indjan i inne nowo odkryte ludy, odmawiając im praw i cech ludzkich.

Rozmaite przechodził koleje Kościół katolicki w Ameryce, lecz nigdy stan jego nie był świetniejszy, jak w nowszych czasach, zkąd poszła zawzięta nienawiść różnych sekt, które widzą, jak katolicyzm w każdej strefie ziemi, pod każdym rządem rozkwitać może, kiedy one, pomimo wszelkiej swobody, marny żywot pędzą.

Anglikańskie missje, których cała praca zasadza się na rozdawaniu dziesiątków tysięcy egzemplarzy Pisma św., jeszcze dzielniej przyczyniają się do wykazania świetnych rezultatów missji katolickich.

Jeden św. Franciszek Ksawery, z jedną Biblją nawrócił miljony ludu, kiedy setki akatolickich: anglikańskich i protestanckich missjonarzy, miljony Biblji bezowocnie trwonią.

— W końcu podajemy kilka cyfr statystycznych, podług A. Roona.

W całej hiszpańskiej Ameryce, z wyłączeniem wysp, na przestrzeni 214,600 m. kw., mieszka 3,000,000 ludzi, którzy od Europejczyków pochodzą, 380,000 wolnych murzynów, 9,600,000 wolnych Indjan i 5,000,000 mięszańców.

Ztąd łatwo można przewidzieć, iż niezadługo w krajach tych, czerwona ludność odniesie stanowczą przewagę nad białą.

Jej narzecza, stare rody, wspomnienia przeszłości, dotąd nie zamarły; czerwoni są wiernymi synami Kościoła, żyjącymi według europejsldch obyczajów i urządzeń.

Wkrótce zapewne ludy te zajmą zaszczytne miejsce między ucywilizowanemi narodami.

Jaki kierunek przyjmie życie tych ludów w Kościele, państwie, sztuce i nauce?

W sąsiedztwie z tą romańską cywilizacją, z katolicką religią i indyjską narodowością, potężnie się rozwija kierunek przemysłowy, W Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej, gdzie na 105,800 m. kw. mieszka 350,000 Indjan, 2,900,000 murzynów i mięszańców po większej części niewolników i 14,000,000 białych, Anglików, a w znacznej części Niemców, Trzecią częścią Ameryki są: Brazylja, Gujana i Indje Zachodnie.

Tu, na przestrzeni 150,000 m. kw. mieszka 1,800,000 białych, 2,000,000 Indjan, 5,200,000 murzynów i 2,000,000 mięszańców.

W tej więc części Ameryki stanowczo przeważa pierwiastek murzyński, jak również katolicyzm i romańska cywilizacja, tu i owdzie pomięszana z germanizmem i protestantyzmem.

Ta trzecia odnoga jest niejako naturalném przejściem, pomiędzy dwiema pierwszemi.

Spodziewać się należy, że anglo-niemiecka część Ameryki liczyć będzie wkrótce 40,000,000 mieszkańców, indyjska nie o wiele będzie słabszą, a murzyńska dojdzie do 20,000,000.

Podług Kolba, Ameryka liczy 73 miljony ludności, a podług bardzo skrupulatnych obrachowań Dra Behrna — 74,500,000.

Pomiędzy temi 73 mil.

liczyć się ma: 10 mil.

Indjan, 34 mil.

rasy kaukazkiej, 8 mil.

murzynów, resztę stanowią mięszańcy.

Szybki wzrost ludności w Ameryce zada ostatni cios pogaństwu we wschodniej Azji i środkowej Afryce, a Kościołowi zapewni świetny trjumf nad 500 miljonami bałwochwalców.

Prawdopodobnie ostatnie wielkie missję wyjdą z nowego świata, przez co historja Kościoła dokona ostatniego jeograficznego zwrotu.

(Haas).

J. N.


corpora: CEN

text:
Cyfrowy Polsat największa platforma cyfrowa w Polsce pod względem liczby abonentów zaoferuje inwestorom akcje za około 1 mld zł do 1,5 mld zł, co uczyni ją jedną z największych w historii warszawskiej Giełdy Papierów Wartościowych.

Cyfrowy Polsat jest liderem wśród operatorów płatnej telewizji satelitarnej.

W swojej ofercie ma 65 kanałów polskojęzycznych oraz ponad 500 obcojęzycznych.

Oferującym akcje spółki jest Unicredit CAIB oraz UBS, a także DM Penetrator.

Akcje Cyfrowego Polsatu zostaną zaoferowane inwestorom w Europie oraz w USA.

Oferta obejmować będzie tylko istniejące akcje.

W skład globalnej oferty spółki wejdzie do 75 mln istniejących akcji serii E.

Publikacja prospektu emisyjnego odbyła się 10 kwietnia.

Spółka zadebiutuje na GPW w dniu 6 maja.

W 2007 r. firma miała 796,7 mln zł przychodów i 113,4 mln zł zysku netto.

Obecnie największym akcjonariuszem Cyfrowego Polsatu jest spółka Polaris Finance, do którego należy 93,18% akcji.

Natomiast 85% akcji Polaris kontroluje Zygmunt Solorz-Żak, a 15% - Heronim Ruta.

Ponadto Solorz-Żak posiada bezpośrednio 3,95% akcji (4,66% głosów) Cyfrowego Polsatu.

Pozostałe akcje należą do osób fizycznych, w tym kadry menedżerskiej.

Polsat Cyfrowy jest największą polską platformą telewizji cyfrowej, z 2,15 mln abonentów według danych na koniec lutego br., co oznacza wzrost o prawie 70% wobec końca 2006 roku (1,27 mln abonentów).

Cyfra+ ma ok. 1 mln abonentów, a platforma "n" - ok. 300 tys.


corpora: wikisources-pl

text:
Bellarmin Franciszek Romulus Robert, ur. 4 Października 1542 roku w Monte-Pulciano, niewielkiej wiosce florenckiej.

Był siostrzeńcem kardynała Cervino, który, podczas soboru trydenckiego w 1555, wstąpił na tron papiezki pod imieniem Marcelego II.

Nie miał on jednak żadnego wpływu na przyszłą karierę swojego kuzyna, umarł bowiem w 21 dni po swojej elekcji.

Bellarmin miał zaledwo naówczas rok czternasty i jeszcze nie rozpoczął wyższych nauk.

Kształcił się najprzód w domu rodzicielskim i już od najmłodszych lat odznaczał szczególniejszemi zdolnościami.

W ośmnastym roku (1560) wstąpił do towarzystwa Jezusowego, którém podówczas zarządzał przyjaciel i bezpośredni następca św. Ignacego, Jakób Lainez.

Studja filozoficzne odbył w Rzymie, po czém otrzymał zlecenie udania się do Florencji, gdzie miał uczyć grammatyki i literatury; było bowiem zwyczajem u jezuitów, iż każdy ukończony filozof, zanim przeszedł na studja teologiczne, musiał pierwej dwa lub trzy lata uczyć grammatyki i literatury, w jedném z domowych kollegjów.

Wkrótce potém z Florencji przeniesiony został do Mondovi, w Piemoncie, gdzie zajął katedrę retoryki i wykładał oratorów greckich (1564—1567).

Teologję rozpoczął w 1567 roku i studjom jej poświęcił trzy lata: dwa pierwsze w Padwie, ostatni w Belgji, w Louvain, a to z następnego powodu.

Towarzystwo Jezusowe otrzymało w tym czasie nowego jenerała, w osobie Franciszka Borgjasza, który zajął tę godność po śmierci Laineza.

Borgjasz, grand hiszpański, książę Gandji i wice król Katalonji, wstąpiwszy do zakonu po śmierci swej żony, wzgardził wprawdzie biskupią i kardynalską godnością, lecz nie mógł się wymówić od przyjęcia jeneralstwa zakonu.

Owszem, obrany po zgonie Laineza, przyjął je i sprawował aż do zgonu (1572), pracując szczerze na tém stanowisku dla dobra Kościoła.

Święty ten mąż od razu ocenił zdolności Bellarmina, zrozumiał, iż może użyć go korzystnie przeciw wciskającemu się do Belgji protestantyzmowi, i w tym celu wysłał go na ukończenie kursu teologji do Louvain, gdzie nawet, po roku 1570, mianowany został professorem teologji.

Był tedy Ballarmin pierwszym z jezuitów, którzy zajęli katedrę teologji w uniwersytecie lowańskim.

Około siedmiu lat pozostając w tém mieście, brał on udział w sporach Bajusa o łasce i napisał następujące naukowe dzieła: Grammatykę hebrajską, kilkakrotnie później przedrukowywaną, kiedyś bardzo cenioną, dziś już przestarzałą; pewien rodzaj historji literatury kościelnej, albo patrologji, p. t.

De scriptoribus ecclesiasticis; teologowie często jeszcze posługują się tém jego dziełem.

Wezwany w roku 1576 przez czwartego jenerała jezuitów do Włoch, Bellarmin, zająwszy katedrę w kollegjum rzymskiém, przez lat 12 wykładał tam, z wielką sławą i w obec tłumnie zbierających się słuchaczów, znakomite swoje prelekcje polemiczno-religijne, które później wydane, stanowią dzieło: Disputationes de controversiis fidei adversus hujus temporis haereticos.

Wyszły one po raz pierwszy w Rzymie, w 1581 r., w 3 tomach in folio i miały wielką liczbę przedruków w różnych formatach, krajach i miastach.

Jest to dzieło najdokładniejsze ze wszystkich, jakie dotąd wydano w obronie zasad wiary katolickiej, przeciw protestantyzmowi; przyniosło też ono autorowi sławę nieśmiertelną, tak dla ogromnej erudycji, jak dla pełnej godności polemiki, z jaką występuje przeciwko przeciwnikom.

Spokojną jego naturę cechuje dobrze często powtarzane przezeń zdanie: „Lepsza jest uncja pokoju, niż funt zwycięztwa“ [1].

Wkrótce potém wydał Bellarmin nowe dzieło: De translatione imperii Romani a Graecis ad Francos, zwrócone przeciw protestantowi Flacjuszowi Illirykowi i pismu jego: De indulgentiis et jubilaeo.

Bellarmin używał w Rzymie tak wielkiej wówczas powagi, iż Papież i kardynałowie radzili się go w ważniejszych sprawach.

Sykstus V, szczególniejszy wielbiciel Bellarmina, zasięgał jego zdania w sprawie nowej edycji Wulgaty, wysłał go w roku 1590 do Francji, w towarzystwie kardynała legata Cajetano, aby, w kollokwjach z teologami kalwińskimi, bronił interesów kościoła francuzkiego, silnie wówczas zaniepokojonego napaściami hugonotów.

Było to właśnie w rok po śmierci Henryka III, zamordowanego przez Jakóba Clément (1 Sierpnia 1589), już po obraniu przez ligę na tron francuzki kardynała Bourbona, z pominięciem legalnego pretendenta, naówczas jeszcze hugonota, Henryka króla Nawarry.

Związkowi dokładali wszelkich starań, aby pozyskać sobie Bellarmina, a przez niego Papieża, lecz przezorny jezuita oparł się wszelkim namowom, usunął od intryg politycznych i pracował na polu czysto religijném i teologiczném.

Bellarmin pozostawał właśnie w Paryżu w chwili, gdy Henryk IV obległ tę stolicę (1590 Maj i Czerwiec).

Cierpiał on wraz z innymi wszystkie okropności oblężenia.

W tym czasie umarł Papież Sykstus V (24 Sierpnia 1590), a następca jego, Grzegorz XIV, wstąpił na drogę innej polityki, względem Francji.

Oświadczywszy się za ligą, odwołał Bellarmina z Paryża.

Z polecenia Grzegorza XIV i Klemensa VIII, pracował Bellarmin nad poprawą Wulgaty Sykstusa V. Roku 1592 otrzymał nominację na rektora kollegjum jezuitów w Rzymie, a w trzy lata później (1595) został prowincjałem zakonu w królestwie Neapolitańskiém.

Lecz wkrótce potém (1597) Klemens VIII wezwał go do Rzymu, mianował, w miejsce Franciszka Toledo, swoim teologiem, członkiem inkwizycji, egzaminatorem biskupów, aż nakoniec, mimo pokornego oporu Bellarmina, przyoblekł go kardynalską purpurą (1599).

Godności nie zepsuły go jednak: pozostał on i nadal pokornym zakonnikiem, stale przestrzegającym reguły; unikał wielkiej okazałości, prawie niezbędnej na tak wysokiém stanowisku i codziennie niemal dawał dowody największej abnegacji.

Mimo to, zachował całą szlachetną odwagę w wypowiadaniu swoich przekonań i niejednokrotnie zwracał uwagę Klemensa na nadużycia i błędy, jakie dostrzegł tak w zarządzie Kościoła, jak państwa.

Papież nie obrażał się wcale jego krytyką, z łagodnością przyjmował napomnienia, w wielu razach szedł za jego zdaniem, a gdy przyszło wykazać zbytnią surowość jego poglądów, czynił to zawsze z prawdziwie ojcowską słodyczą.

Tak było lat kilka; później jednak, zdaje się, iż Bellarmin utracił względy Papieża i Klemens prawdopodobnie w tym celu mianował go arcybiskupem Kapui, aby wydalić go z Rzymu.

Zdaje się, iż wynikło to z następnych powodów: w rozprawach swoich polemicznych (Disputationes adversus haereticos) Bellarmin, traktując naukę o łasce, stanął po stronie tomistów.

Gdy jednak wybuchły spory w tej materji pomiędzy jezuitami a dominikanami (tomistami), Bellarmin, niepomny na dawne zdanie, stanął w obronie swojego zakonu i starał się w tym duchu wpływać na Papieża.

Kiedy przeto otwarto w Rzymie publiczne posiedzenia kongregacji de auxiliis, zdaje się, iż dominikanie starali się o to, aby tak poważny ich przeciwnik ustąpił z Rzymu, co tém łatwiej zdołali doprowadzić do skutku, iż Papież był sam teologiem-tomistą.

Bellarmin w Kapui napisał w 1603 Katechizm (Chnstianae doctrinae explicatio); napisany w języku włoskim, lecz zaraz przełożony na język łaciński, rozpowszechnił się po całej Europie.

Katechizm ten tłumaczony był na język arabski, słowiański, armeński, syryjski, nowogrecki, albański, że już pominiemy inne języki europejskie.

Roku 1605, po śmierci Klemensa, znajdujemy Bellarmina znowu w Rzymie: należał do elekcji Leona VI, pozyskał sam wielką liczbę głosów i byłby, po nagłej śmierci Leona, sam ogłoszony Papieżem, gdyby stanowczo nie oświadczył się przeciwko swemu obiorowi, a z drugiej strony, kardynał Aldobrandimi nie podniósł wszystkich zarzutów, przeciwko wyniesieniu jezuity na Stolicę Piotrową.

Tjara tedy dostała się na skronie Pawła V, który zatrzymał Bellarmina przy sobie i uwolnił go, na własne żądanie, od arcybiskupstwa.

Nie chciał bowiem ten pobożny mąż zajmować takiej posady, którejby obowiązków nie mógł sam wypełniać.

Odmówił także przyjęcia rocznych dochodów z arcybiskupstwa, jakie Papież chciał rezerwować dla niego.

Piętnaście ostatnich lat swego życia Bellarmin rozdzielił pomiędzy prace kościelne i literackie, i wziął pod szczególniejszą opiekę kollegjum germańskie w Rzymie.

Miał także udział w pierwszym procesie Galileusza, w charakterze członka inkwizycji rzymskiej, pisał nawet w tej sprawie; ustęp o niej, skreślony własną ręką Bellarmina, znajduje się w Biographie universelle (Paris r. 1811, tom 4 p.

92), z którego przytaczamy następne miejsca: „My Robert, kardynał Bellarmin, powziąwszy wiadości[2], iż pan Galileusz został spotwarzony, jakoby miał nakazane złożyć w nasze ręce wyprzysiężenie się swych błędów i został przytém skazany na kościelną pokutę, po pilném rozpoznaniu sprawy, z całą miłością prawdy, oświadczamy niniejszém, iż rzeczony pan Galileusz, ani w nasze, ani, o ile wiemy, w niczyje ręce, bądź w Rzymie, bądź gdzieindziej, żadnego wyprzysiężenia swych opinji i nauk nie czynił, ani na żadną kościelną pokutę skazywanym nie był.“ Pismo to nosi datę 26 Maja 1616 roku i zawiera deklarację kongregacji indeksu, później ogłoszoną, oświadczającą, iż teorja przyznawana Kopernikowi, może być publicznie głoszoną i wykładaną, tylko jako hypoteza.

Dalszy przebieg sprawy Galileusza, zwłaszcza drugi jego proces z roku 1633, ob.

pod wyrazem Galileusz.

Bellarmin od dwóch lat już nie żył podówczas.

W ostatnich chwilach swego życia zajmował się sporem weneckim.

Dumna ta republika przyjęła w półowie XVI wieku politykę, której owocem było zniesienie wolności Kościoła.

Skasowała ona, w sposób gwałtowny i czysto rewolucyjny, wszystkie przywileje duchowieństwa, bez względu na jego prawa historyczne.

Zniosła jedném pociągnięciem pióra jurysdykcję duchowną, istniejącą od wieków, zatwierdzoną ustawami cywilnemi, poddała duchowieństwo pod władzę trybunałów świeckich.

Pozbawiła Kościół wolnego prawa przyjmowania, sprzedaży, lub kupna nieruchomości.

Kościół mógł tylko posiadać majątek swój w ruchomościach i pieniądzach: rzeczpospolita bowiem nie chciała mu przyznać żadnej własności gruntowej.

Gdy przytém rząd wenecki innych jeszcze względem Kościoła dopuszczał się niesprawiedliwości, Papież Paweł V wystąpił przeciwko tym spanoszonym i niewdzięcznym względem Kościoła kupcom.

Otrzymawszy odpowiedź, ubliżającą jego powadze, zagroził Papież rzeczypospolitej klątwą i interdyktem.

Senat wenecki na taką pogróżkę odpowiedział nominacją, na ministra spraw wewnętrznych (consultore di stato), głośnego eks-zakonnika serwitę, Pawła Sarpi, skrytego kalwina, który rad był z tego, że mógł wywrzeć całą swą nienawiść przeciw Kościołowi katolickiemu i więcej jeszcze zaognić rozdraźniony stosunek Rzymu z Wenecją.

Znakomity historyk (protestant) Jan Müller (Sämtliche Werke, Thl.

32 s. 8, wyd.

Cotta Ausg.

1831) pisze o nim: „Sarpi więcej, niż należało, sprzyjał protestantyzmowi: Wenecja bowiem pragnęła zostać katolicką, tymczasem mamy list jego do pewnego Genueńczyka, list niedrukowany dotąd nigdzie, w którym pisze, iż już od wielu lat skrycie pracuje nad połączeniem dwóch jeziór, to jest jeziora Genewskiego i morza Wenecji, czyli, mówiąc wyraźnie, pragnie to miasto przeciągnąć na kalwinizm.“ I z Sarpiego to zapewne porady, rząd wenecki pogroził karą śmierci wszystkim duchownym, którzyby usłuchali Papieża w sprawie interdyktu.

W pośród znacznej liczby pism, wydanych w tej kwestji.

najzaszczytniejsze miejsce zajmują pisma Bellarmina.

Kapłan neapolitański Jan Marsylli, przybywszy do Wenecji, w obronie republiki przeciw Stolicy Piotrowej wydał broszurę; Bellarmin broszurę tę odparł zwycięzko, w piśmie p.

t.: Risposta del Card.

Bellarmin ad un libr. intit.

Risposta di un dottore ad una lettera, in Roma 1606, in 4°.

Jeszcze w tym samym roku wydał Bellarmin drugie dzieło przeciw Sarpiemu: Risposta ad un libr. intit.

Trattato e resoluzione sopra la validita della scommuniche di Giov.

Gersone, in Roma 1606, in 4° (Obiedwie te odpowiedzi połączone w jedną książkę, wyszły w Przekładzie łacińskim p.

t.: Responsio ad duos libellos in favorem reipublicae Venetae conscriptos).

Powodem tej publikacji była ta okoliczność, iż Sarpi wydał starą książeczkę Gersona, kanclerza paryzkiego, o klątwie, dołączywszy do niej przedmowę, w której usiłuje dowieść niesprawiedliwości i nieważności ekskommuniki, rzuconej przez Stolicę Apostolską na Wenecję.

Ktokolwiek zna Sarpiego, nie może się dziwić, iż pisma Bellarmina nie uczyniły na nim żadnego wrażenia.

Nie był też szczęśliwszym pod tym względem Baronius, który również pisał w tej sprawie; owszem, pióro Sarpiego stawało się coraz zjadliwsze.

Dalsze koleje tego długiego zatargu z rzecząpospolitą Wenecką, już nie dotyczą Bellarmina.

Ograniczymy się tylko na wzmiance, iż kardynał Joyeuse, ambasador francuzki, zdołał w końcu przyprowadzić do skutku traktat, mocą którego Rzym odwołał swe cenzury, rzucone na Wenecję; republika zaś nie wielkie poczyniła ustępstwa i nie chciała cofnąć większej części swych rozporządzeń, które dały powód do całego zajścia.

Pomoc Henryka IV dodawała Wenecji buty; tym sposobem polityka, godna zaiste Machiavela, odniosła trjumf tą razą.

Drugiém, w tymże samym czasie, zajściem, w którem czynny udział przyjął także Bellarmin, był spór z rządem angielskim, o położenie tamtejszych katolików.

Jakób I uciskał swych katolickich poddanych i nałożył na nich, z powodu ich wyznania religijnego, kary pieniężne.

I tak, kto nie chciał w osobie królewskiej uznawać najwyższej głowy Kościoła, kto tém samém nie chciał odstąpić wiary katolickiej, musiał płacić 20 funtów szterlingów co miesiąc; każdy znowu protestant, przyjmujący do siebie na służbę katolików, był karany 10 funtami miesięcznie (Lingard, Gesch. v.

England, t. IX p.

34, 80).

Nakazano oddzielną, nową rotę przysięgi dla katolików, a każdy jej odmawiający, miał podlegać wieczystej bannicji.

Katolicy angielscy niepewni, czy mogą czystém sumieniem składać wymaganą przysięgę, prosili o zdanie Rzymu, i gdy Paweł V uznał tę przysięgę za niegodziwą, król Jakób kazał prześladować katolików jak najsrożej: wielu kapłanów skazał na szafot i męczeńską śmiercią pokarał; i jednocześnie wystąpił do walki na polu teologiczném, wydając broszurę pod tytułem: Triplici nodo triplex cuneus.

sive Apologia pro juram.

fidelit.

gdzie usiłował usprawiedliwić i swe barbarzyństwo i nakazaną rotę przysięgi.

Pracował on tak usilnie nad tém pismem swojém, iż zaniedbał wszystkie sprawy państwa, przez długi czas nie przyjmował nawet ministrów, cały oddany naradom ze swymi teologami, aż do czasu ukazania się książki w 1608 roku (Londini).

Kardynał Bellarmin był głównym przedmiotem polemicznych wycieczek króla Jakóba.

Bellarmin bowiem, w piśmie wystosowaném do Blackwella, archiprezbytera katolickiego, wypowiedział jasno swe zdanie, iż żądana rota przysięgi jest nie dozwoloną.

Bellarmin, przez delikatność, odpowiedział bezimiennie, a raczej pod przybranem nazwiskiem Math.

Torti: Responsio ad librum cui titulus: Triplici nodo triplex cuneus sive Apologia pro juramento fidelitatis (Dzieło było przedrukowane w Wilnie, apud J. Karzanum 1610 roku in 4°, z nadpisem właściwego autora).

Jakób na nowo zamknął się z teologami i pracował nad nowém, znacznie powiększoném wydaniem swojej Apologji, aby już nieodbicie dowieść, iż Papież jest antychrystem.

Dołączona tu być miała dyssertacja na księgę Objawienia św. Jana.

Nagle jednak, po kilku miesiącach pracy, Jakób zniszczył wszystko i skończył na nowém ogłoszeniu dawnej Apologji, ze wstepem na co też ze swej strony odpowiedział Bellarmin, książeczką pod napisem: Pro responsione sua ad librum Jacobi, Britanniae regis.

Nowém nadto dziełem polemiczném, w sprawie króla Jakóba, był traktat uczonego kardynała pod tytułem: De potestate Summi Pontificis in rebus temporalibus, contra Guil.

Barclaium, Romae 1610.

Wilchelm Barclay, znakomity w swej epoce prawnik szkocki, gdy, z powodu swej wiary katolickiej, nie mógł w ojczyznie otrzymać żadnego urzędu, udawszy się do Francji dostał posadę professora prawa w Angers i napisał tam książkę o władzy papiezkiej, De potestate Papae, gdzie starał się osłabić nieco przewagę i ścieśnić granice najwyższej władzy papiezkiej.

Dzieło to wydał, dopiero w pięć lat po śmierci autora (1605), syn jego Jan, właśnie w chwili, gdy Bellarmin wiódł swój spór naukowy z królem Jakóbem.

Kardynał nasz tém bardziej widział się w konieczności wystąpienia przeciwko rzeczonemu pismu, iż tak z powodu swego katolickiego autora, jak i z tytułu swej naukowej wartości, mogło być bardzo niebezpieczném.

Pracę Bellarmina, broniącą praw Stolicy Świętej, parlament angielski uznał za niebezpieczną, potępił ją wyrokiem z d.

26 Listopada 1610 r. i zabronił jej sprzedaży, pod karami za zniewagę majestatu wymierzanemi.

Z innych dziel Bellarmina, wspominamy jeszcze o następnych: De officio principia christiani, Romae 1609; Admonitio ad eppum Theanensem, nepotem suum, quae necessaria sunt episcopo salutem aeternam in tuto ponere volenti, Paryż 1618.

Wyborny jest jego łaciński Komentarz na psalmy; jest on lepszy od wielu dzisiejszych komentarzy i byłby jeszcze cenniejszym, gdyby więcej uwzględniał tekst hebrajski.

Kazania Bellarmina są pouczające, bez zapału jednak oratorskiego pisane, zbliżają się więcej do małych traktatów teologicznych: wiele jednak przez nie Bellarmin dokonał nawróceń; wyszły w Kolonji w 1615 roku p. t.

Conciones halitae Lovanii.

Jest także Bellarmin autorem wielu pisemek ascetycznych, jako to: I.

De ascensione mentis ad Deum per scalas rerum creatarum, Paryż 1606; II.

De aeterna felicitate sanctorum, Antw.

1616; III.

De gemitu columbae seu de bono lacrimarum, Antw.

1617; to ostatnie pisemko wywołało, po śmierci autora, żywą polemikę pomiędzy zakonnikami: karci w niém bowiem nadużycia i nieporządki klasztorne; IV.

De septem verbis Domini in cruce prolatis, Antw.

1618; V.

De arte bene moriendi, Antw.

1620.

Wszystkie te książeczki napisał Bellarmin w nowicjacie jezuitów w Rzymie, gdzie corocznie odbywał czterotygodniowe rekollekcje, gdzie też i umarł 17 Września 1621 r., mając lat 79.

Świątobliwość Bellarmina wyrównywała jego nauce, zkąd kilkakrotnie zamyślano o jego kanonizacji, lecz za każdą razą znalazły się nowe przeszkody.

Zdaje się, iż głównym powodem nie dojścia do skutku jego kanonizacji, było niezgodne z prawdą wyrażenie się, w przedmowie do klemensowskiej edycji Wulgaty, iż „błędy syxtyńskiego wydania, były tylko drukarskiemi błędami,“ jak również to, co mówi na tytule drugim, iż edycja klemensowska była poprawioną i wydaną z polecenia Sykstusa V, jussu Sixti V recognita atque edita.

Po raz ostatni kwestję kanonizacji Bellarmina podniesiono za Papieża Benedykta XIV, który dawniej jeszcze, jako kardynał, wielce się nią był zajmował; lecz burza, jaką wówczas przeciwko jezuitom podniósł dom Burbonów, nie pozwoliła o tém myśléć.

Pomimo to jednak, Bellarmin zostaje w wielkiém poszanowaniu U wszystkich katolików.

Protestanccy nieprzyjaciele jego w Niemczech, jeszcze za życia Bellarmina wydali paszkwil o rozpacznym zgonie Bellarmina: „Zuverlässige u. wahrhafte Geschichte des verzweiflungsvollen Todes Rob.

Bellarmins.“ Łatwo pojąć, iż nieprzyjaciele jak najrychjej chcieli go widzieć na marach, lecz trzeba było być pozbawionym wszelkiego wstydu i uczciwości, aby ogłaszać dzieło, które sami protestanci dzisiejsi nazywają „pełném kłamstwa i oszczerstw“ (Ersch u.

Gruber, Encykl.

8, 434).

Szczegóły o życiu Bellarmina, ob.

w obszernej jego bjografji, wydanej po włosku przez Jakóba Fuligatti S. J. w 1624 roku w Rzymie.

Przełożył ją na język łaciński o. Sylwester Petrasancta, Liége 1626; Jan i Piotr Morinowie wydali ją po francuzku.

Daniela Bartoli, De vita Bellarmini, 1677 roku, jako też: Imago virtutum Rob.

card.

Bellarmini a Marcello Cervino ejus nepote (Ingolst.

1625 i Solisbaci 1843).

Bjografja Bellarmina wyszła też w Strasburgu u Kollmanna w 1846 roku, napisał ją pewien ksiądz z Frankonji, opierając się na dziele Petrasancta.

Całkowita edycja dzieł Bellarmiua wyd.

w Kolonji 1619 r. w 7 t. in f.

Bellarmin pomiędzy współczesnemi sobie znakomitościami Kościoła polskiego liczył wielu wielbicieli, wielu uczniów, zwłaszcza z Lowanium i rzymskiego kollegjum.

Kacper Cichocki w swych „Alloquia“ ujmuje się za nim w sprawie z królem Jakóbem.

Skoro wyszedł po włosku jego Katechizm, Marcin Szyszkowski, podówczas biskup płocki, przełożył go na język łaciński dla królewicza Władysława, syna Zygmunta III (Kraków 1605 i 1606).

Wydawany był także w języku polskim w kilkakrotnych przekładach, pod różnemi tytułami: Summarjusz nauki chrześcjańskiej (Kraków 1608), przez niewiadomego tłumacza; w Augsburgu 1616, tłumaczony przez Jerzego Majer.

Ks. Jan Poszakowski, jezuita, wydał go pod napisem: Katechizm rzymski, albo krótka nauka chrześcjańska (Wilno 1752).

I znowu w Warszawie 1796, druk.

schol.

piar.

Inne wydania są: Nauka chrześcjańska krótko zebrana (Wilno 1790, 1799, 1826, 1830, Kraków 1842).

Katechizm krótko zebrany (Berlin 1844, Rzym 1844, Leszno 1844).

Wykład nauki chrześcjańskiej (Berlin 1845).

Katechizm większy, albo wykład nauki chrześcjańskiej, ułożony na rozkaz Klemensa VIII, Papieża, przez Bellarmina (12, Berlin 1850).

Wschody do nieba, przetłumaczył roku 1617 ks. Gaspar Sawicki, p. n. Piętnaście stopni, i ks. W. Wyszomirski, sch. piar., Wilno 1760.

Na język rossyjski przetłumaczono: O wzdychaniu hołubicy, ili o polzie slez, Moskwa 1842.

Lesnica umstwennaja woschożdenia k Bohu po stepeniam sozdannych wieszczej, Moskwa 1845.

— Co do pomieszczenia na indeksie Kontrowersji Bellarmina, pewną jest rzeczą, że Sykstus V kazał umieścić na indeksie tom I Kontrowersji, z formułą donec corrigatur, jak mówi Bellarmin w życiu swojém, za zdanie, iż Papież, jako wikarjusz Chrystusowy, nie ma dominium directum in totum orbem; po śmierci jednak Sykstusa V, dzieło to z indeksu zostało usunięte.

Fakt ten jednak nie może być cytowany przeciwko powadze papiezkiej, bo zatwierdzenie lub nagana jakiego dzieła, nie jest dekretem wiary, podanym całemu Kościołowi, nie ma nic wspólnego z nieomylnością Papieża, przemawiającego ex cathedra.

Nie wynika też z tego umieszczenia na indeksie Kontrowersji Bellarmina, aby Sykstus V był zdania przeciwnego ich autorowi.

Niektórzy teologowie i kanoniści, broniący praw Stolicy Apostolskiej, występowali ze zdaniami, których Papieże nigdy nie akceptowali, albo też nawet wyraźnie odrzucili oddawna.

Tak naprzykład, byli niektórzy zdania, że Papież jest właścicielem wszystkich dóbr kościelnych, a ponieważ właściciel może handlować swoją właśnością, przeto w obec Papieża nie ma symonji (coram papa non fit simonia).

Ojcowie soboru trydenckiego chcieli na soborze potępić to zdanie, ale chociaż Stolica Święta uznała je za oburzające i niedorzeczne, wszelako, gdy nie uznała za właściwe potępiać dziwacznych opinji Kajetana, nie sądziła też, aby należało potępiać dzieła tych, którzy dopuścili się przesady w obronie praw papiezkich.

Mógł więc Sykstus V być zdania, że nie należało Bellarminowi atakować takich teologów i kanonistów, jak Augustyn Triumphus, Alwar Pelayo, Ostienis, Panorminatus, Sylwester i inni, jakkolwiek mógł bynajmniej nie podzielać ich zdania co do panowania Papieży nad światem.

Przypisy

↑ Uniwersytety w Oxfordzie i Cambrigde wyznaczyły oddzielne katedry do zbijania polemicznych prac Bellarmina.


text:
←Swawolny Dyzio Ludzie bezdomni

Tom I

Cisy

Stefan Żeromski Kwiat tuberozy→

Zakład kuracyjny Cisy leży w dolinie między dwoma łańcuchami wzgórz porosłych pięknym lasem.

Środkiem doliny przepływa strumień tworzący w samym parku dwa stawy, z których drugi jest motorem maszyn zakładowych.

Dokoła stawów ściele się olbrzymi park łączący się z lasami na wzgórzach sąsiednich.

Zakłady kąpielowe (tj. łazienki, hydropatia, natryski etc.) mieszczą się w gmachu zwanym, Bóg raczy wiedzieć dlaczego, „Wincentym”, a stoją nad drugim stawem.

Z tej samej strony na wzgórzu świeci się wspaniały kursal, otoczony gajem roślin, klombów kwiatowych, gazonów, trawników, alejek zacisznych i szpalerów.

W obrębie parku tudzież poza nim, przy drogach dążących w różne strony, a nawet wprost wśród lasu stoją wille.

Jedne z nich skupiły się w szereg jak chaty we wsi, inne szukają samotności i odgradzają się od świata gąszczami ogrodów.

Z drugiej strony stawu, w połowie wyniosłości królującej nad okolicą, wznosi się pałac i liczne murowane zabudowania dominium Cisy.

Jeszcze wyżej za pałacem, na szczycie góry widać kościół z dwiema strzelistymi wieżami, które ukazują się oczom wszędzie, gdziekolwiek by się w okolicy było.

Nazajutrz po przyjeździe dr Judym składał wizyty, zwiedzał miejscowość, uczył się tajemnic zakładu, był oszołomiony.

Miał tutaj nie tylko poznać wszystko z dokładnością przed zacięciem zbliżającego się sezonu, ale nadto brać udział w rządzie...

Dziś tedy oznajmił się ze składem chemicznym źródeł, jutro studiował maszyny wprowadzające wodę do wanien, badał system ksiąg kancelaryjnych, orientował się w procedurze gospodarczej, w prowadzeniu hotelu itd.

To tu, to ówdzie ukazywały się przed nim całe perspektywy rzeczy, których wcale nie znał, i nikły, przywalone innym szeregiem zjawisk.

Nade wszystko interesował go szkielet przedsiębiorstwa, jego budowa materialna.

Zakład leczniczy Cisy był instytucją akcyjną o kapitale stałym wysokości blisko trzechkroć stu tysięcy rubli.

Spólników było dwudziestu kilku.

Ci wybierali spośród siebie radę zarządzającą, złożoną z prezesa i dwu wiceprezesów, komisję kontrolującą, również z trzech członków, tudzież dyrektora, administratora i kasjera.

Obowiązki prezesa rady zarządzającej pełnił wybitny adwokat stale mieszkający w Moskwie.

Jednym z wiceprezesów był honoris causa wspólnik Leszczykowski zamieszkały aż w Konstantynopolu, a drugim bogaty przemysłowiec warszawski pan Stark.

Dyrektorem był dr Węglichowski, administratorem Jan Bogusław Krzywosąd Chobrzański, wreszcie kasjerem oraz szczęśliwym małżonkiem damy, z którą dr Tomasz podróż odbywał z Warszawy, i ojcem swawolnego Dyzia niejaki pan Listwa.

Sporo czasu upłynęło, nim dr Tomasz nauczył się historii tego zakładu, która w Cisach była istotną magistra vitae.

Historia, a raczej rozmaite minione historie miały tam wpływ dobitny na bieg spraw codziennych.

O ile ją dr Tomasz mógł poznać z ust wielu, historia zakładu była następująca:

Cisy znane były ze swych wód jeszcze w początkach zeszłego stulecia.

Tu i ówdzie trafiają się w pamiętnikach wzmianki, że w Cisach leczył się taki a taki dygnitarz.

Nie była to jednak miejscowość kuracyjna w szerszym znaczeniu tego wyrazu.

Korzystały z wód rozmaite osoby, ale tylko dzięki uprzejmości właściciela dóbr cisowskich, źródła bowiem znajdowały się w parku otaczającym stary zamek rodowy.

Od niepamiętnych czasów majątki te należały do rodziny Niewadzkich.

Ostatnio był ich właścicielem mąż owej staruszki, którą Judym poznał w Paryżu.

W ciągu siódmego dziesiątka lat tego wieku ów pan Niewadzki wyjechał z kraju.

Kiedy powrócił do Cisów, był starcem złamanym i nieuleczalnie chorym.

Ogrom cierpień przeżytych zmienił zasadniczo jego poglądy Główną myślą starca było teraz dobro bliźnich, a że sam był chory, więc i uczynki jego miłosierne skierowały się przede wszystkim do wspomagania ludzi cierpiących.

Kąpiele w wodzie ze źródeł w jego parku uznane zostały za skuteczne, więc pan Niewadzki wszystkie siły wytężył w tym celu, żeby urządzić zakład leczniczy w Cisach.

Dla przyspieszenia tej sprawy darował projektowanej instytucji miejscowość obejmującą kilkadziesiąt morgów przestrzeni wraz z parkiem, źródłem, częścią przyległych lasów i z budynkami, jakie się w obrębie terenu znalazły Sam stworzył spółkę, do której wciągnął przyjaciół, przeważnie po świecie rozsianych.

Największą sumę udziałów wziął stary kolega i towarzysz, kupiec znad Bosforu, Leszczykowski.

Inne rozebrali adwokaci, lekarze, przemysłowcy.

Na czele zakładu stał w pierwszych latach dyrektor nieodpowiedni, który usiłował z tej nowo powstającej miejscowości uczynić od razu kurort europejski.

Budowano tedy wspaniałe gmachy i wille, a urządzano je z przepychem, który by mógł zadowolić najdalej sięgające wymagania.

Te ryzykowne eksperymenty popchnęły całe przedsięwzięcie ku ruinie.

Do Cisów zjeżdżały z całego kraju, a nawet z daleka familie arystokratyczne dla rozrywki.

Zakład usiłował zyskać sobie opinię stacji letniej europejskiej i urządzał się coraz wykwintniej W tym czasie zmarł założyciel, Niewadzki Na posiedzeniu rocznym okazało się, że Cisy nie tylko nie dają żadnego dochodu, ale wykazują deficyt.

Wobec tego, a głównie, jak to zwykle u nas, wobec ubytku podpory, która tę rzecz dla idei dźwignęła, całe przedsięwzięcie chwiać się zaczęło.

Wówczas zgłosił się ów handlarz dywanów z Konstantynopola.

Wsparł ducha stowarzyszonych, załatał deficyt swoim groszem, otwarcie wymógł na wczesnym dyrektorze zrzucenie się z tej godności i znalazł nowego, również kolegę swojego i nieboszczyka właściciela, mianowicie dr Węglichowskiego, który bodaj czy nie więcej od dwu pierwszych świata obszedł.

Gdy tylko doktor Węglichowski ster wziął w ręce, zaraz rzeczy poszły innym torem.

Przede wszystkim nowy dyrektor zrzekł się prowadzenia części gospodarczej Mianowano administratorem znowu wspólnego kolegę, Krzywosąda Chobrzańskiego.

Następny rok nie był już wcale szeregiem zabaw, tańców, teatrów, wyścigów, gonitw, strzelań do gołębi, polowań etc., lecz istotnym sezonem kuracyjnym.

Wzięto się do reorganizacji łazienek, hotelu itd., słowem, do budowania istotnej stacji leczniczej.

Dr Węglichowski projektował wiele nowych rzeczy i przedstawiał je radzie.

Jeżeli się nie zgadzała, pisał list do Leszezykowskiego, a ten bez wahania załatwiał sprawę własnym sumptem.

Taka stanęła niepisana umowa.

Stary Leszezykowski był wdowcem.

Miał pasierbów Greków, którzy go ssali jak gąbkę.

Był to człowiek bogaty.

Burza wyrzuciła go na brzeg Bosforu w jednym obdartym surducie i w kapciach bez podeszew Bywał tragarzem okrętowym, zamiataczem ulic, roznosicielem dzienników europejskich, ajentem w pewnym sklepie francuskim, subiektem, komiwojażerem, a wreszcie właścicielem ogromnych magazynów, handlarzem dywanów, przemysłowcem itd.

W trakcie tych zajęć z jego pięknego nazwiska zostały tylko pierwsze trzy litery, możliwe dla wymówienia w handlu persko-turecko-angielsko-francuskim: Sani się; nieborak, zwał starym „Les” i odmieniał ten strzępek przez przypadki.

Leszczykowski był synem ubogiego szlachcica spod Cisów.

Już w sławnej szkole wojewódzkiej kieleckiej zbratał się z pankiem Niewadzkim; z Węglichowskim i Krzywosądem.

Twarde życie i dziwne jego koleje na zawsze wyrwały go ze strony rodzinnej.

Syn rolników od prapradziada Piasta – został kupcem.

Pracował po kilkanaście godzin ná dobę i nigdy sobie nie udzielał świąt ani wakacji.

Był to nie człowiek ułomny, lecz jakby zbiorowisko sił maszyny stalowej, zuchwałych i niezwalczonych.

A przecież ten „M. Les” wśród wielorakich prac swoich dniem i nocą myślał o czym innym.

Trzeźwy, chytry; handlarz, którego ani Ormianin, ani Greczyn nie ubiegł w sprycie, którego Anglik nie wyprzedził w żelaznej systematyczności, był w głębi duszy marzycielem i ascetą.

Sypiał na twardym łóżku, mieszkał w ciasnej izbie, ubierał się byle jak.

Pewną sumę przeznaczał „ssakom” – pasierbom, a resztę słał w różne strony.

Co dnia prawie na jego biurku leżał list w „ludzkim” języku, pisany nieraz z dalekich lądów świata.

I żaden nie był odrzucony.

M. Les był bystry.

Nigdy go nie podszedł oszust i nie wyłudził grosza, ale ostatni uczciwy fantasta ciągnął zeń tysiące franków.

Najukochańszą wszakże myślą M. Lesa był zakład leczniczy cisowski.

Stary szczwany kramarz śnił wiecznie o przekształceniu swego zakątka, o ucywilizowaniu go jak najwyżej.

Gromadził pieniądze, odkładał żelazne sumy, ciułał jak sknera pewne „ciche kasy” na niesłychane przedsiębiorstwa, jakie założy pod Cisami w swoim Zagórzu i okolicy: gdy tylko wróci...

„Ciche kasy” brał pierwszy lepszy inżynier jadący na studia, malarz potrzebujący Paryża, lekarz, technik (zawsze wynalazca in spe), wreszcie inny jaki.

I znowu zaczynały się specjalne operacje w celu napełnienia próżni.

Tak płynęły lata.

Gdy Niewadzki ufundował zakład leczniczy w Cisach, który, rzecz prosta, nie mógł pozostać bez dodatniego wpływu na los okolicy, stary Leszczykowski mruknął: „Trzeba to wspierać”.

I wspierał po swojemu, ze swoją już nie żelazna, ale stalową wytrwałością i ze swym dziecięcym zaufaniem.

W kilka dni po przyjeździe do Cisów doktor Judym otrzymał z Konstantynopola ogromny list.

W piśmie tym stary emigrant rekomendował się młodemu lekarzowi i zawierał z nim znajomość.

List pisany był straszną polszczyzną Plątały się tam wyrazy angielskie, francuskie, greckie, bułgarskie, a częstokroć stały dźwięki zagadkowe, prawdopodobnie tureckie czy perskie.

Wewnątrz była gabinetowa fotografia starego Lesa.

Ten list i fotografia dziwnie się dopełniały.

Zdawało się, że spojrzenie oczu mówi to wszystko, co się w słowach zawrzeć nie mogło, czego język wyłamany w służbie pieniędzy oddać nie miał siły.

Trudno było wzrok oderwać od chudej twarzy i od ciemnych, wlepionych w patrzącego oczu.

Silnie sklepione czoło, nos wystający i wąskie usta miały w sobie piętno rezygnacji, niezłomności i uporu.

Judym przeczytał kilkakrotnie ten list cudaczny i dziwnie przyzwyczaił się do jego stylu, jakby go uznał nie tylko za zjawisko normalne, ale nawet za konieczne.

W zdaniach, powtarzających się to tu, to tam, opisywał się ten człowiek daleki, a tak przecie mocny, że zdawał się chodzić po miejscach, o których w liście mówił.

Znał w Cisach wszystko od a do z.

Zwracał uwagę młodego lekarza na drobiazgi, których ten wcale jeszcze nie dostrzegał.

W końcu listu była prośba o fotografię i częste, bardzo częste listy.

„Kocham – pisał M. Les – młodych, bo oni śmiało biorą się do pracy.

Ludzie to są zwykle lazy, wiesz pan doktór, jak Anglik powie.

A ja nie cierpię!

Człowiek nasz, Polak, coś zrobi i wnet się zestarzeje.

Po to pracuje, żeby nic nie robić.

Wtedy jak nic nie robi, korzysta z pracy młodego, jego krew pije i jego ramieniem się podpiera, tego młodego, a sam udaje, że to jego jest labour.

Nie tak robi Anglik.

On wiecznie idzie!

Forward!

Do końca życia.

A nie może już nastarczyć, to nie leży innym na drodze; idzie na świeżą trawkę, do spacerowania.

Wtedy młody na jego miejsce przychodzi i od tego miejsca rozpoczyna, gdzie tamten stanął.

A my to jeszcze wierzymy w kismet jak Turcy.

Kiedy przecie wszystko leży tu!

Wszystko można zrobić!

Gdybym ja był jeszcze młody, ja bym wszystko zrobił.

Mnie się zdaje, że my będziemy razem się wspierali, mój panie doktór Judym...”

Od chwili ujęcia steru przez doktora Węglichowskiego i administracji przez Krzywosąda upłynęło lat kilkanaście.

Cisy stały się zakładem uczęszczanym, renomowanym, znanym powszechnie.

Osobą wielce wpływową był administrator Krzywosąd Chobrzański.

Był to stary kawaler, przystojny, wysokiego wzrostu i pięknej figury.

Nosił długie, spuszczone w dół wąsy, które zarówno jak resztki włosów na skroniach czernił tanią farbą, wskutek czego miały kolor zielonkawoszary.

Ubierał się prawie zawsze w długie buty, szerokie hajdawery i coś w rodzaju czamarki.

Człowiek ten przeszedł Europę wzdłuż i w poprzek.

Mówił chyba wszystkimi językami indoeuropejskimi, a przynajmniej chętnie wygłaszał słowa w najrozmaitszych dialektach – i wszystko prawie umiał.

Jeżeli była mowa o chemii, wtrącał się do takiej rozmowy częstokroć trafnie.

Jeżeli kto zaczął dyskurs o malarstwie, rzeźbie, literaturze, kucharstwie, złotnictwie, rymarstwie, podrabianiu obrazów, handlu starożytnościami, krawiectwie, szewstwie, płatnerstwie, a przede wszystkim o wszelkiego rodzaju mechanice, Krzywosąd z każdej z tych dziedzin zdradzał zapas wiadomości fachowych.

Nie dość na tym: znajomość każdego z tych kunsztów umiał czynem potwierdzić.

Na wigilię on sam gotował zupę i przyrządzał ryby.

Wprawdzie zupa była oryginalna, bo jeśli ją przesolił w sposób żołnierski, to dla złagodzenia ostrości smaku sypał do wazy funt cukru.

Wszystkie siodła w zakładzie były jego roboty, a raczej jego przeróbki.

Jeżeli jakieś stadło zaręczało się lub pobierało w ciągu sezonu, Krzywosąd wypraszał sobie tę łaskę, żeby on mógł robić obrączki.

W całych Cisach pełno było dzieł jego.

Sam reparował wszelkie maszynerie, murował z mularzami, rąbał i piłował z cieślami, heblował i malował ze stolarzem, kopał z ogrodnikiem.

Dyrektor Węglichowski miał zegarek emaliowany, dar Krzywosąda i jego dzieło.

Tak przynajmniej świadczył podpis wydrapany na kopercie tego zegarka jakimś ostrym rylcem.

„J. B. Krzywosąd de Chobrzanowice Chobrzański eques polonus fecit Lutetiae Parisiorum.

Anno Domini 1868” .

W sieni kursalu stał zegar szafkowy, grający na żądanie, za pociągnięciem sznurka, ucieszną aryjkę.

Zegar ten był jakoby rozbity i odbudowany przez Krzywosąda na podziw.

W czytelni zakładowej stało jego arcydzieło, tzw. Groupe allégorique.

Był to stolik, na którym sklejone kamienie, krzyształki, ułamki porcelanowe, szkła, korale itp. tworzyły jakieś niby wichry, jeziora, pieczary.

Z głębi tych pieczar miał wychodzić na pogodę zakonnik, ale, co prawda, nigdy nie wychodził.

Szczyt zdobiły rozmaite alegoryczne figurki, kogutki, żołnierzyki, chorągiewki, wieńce cierniowe, a w środku siedział biały ptak ze szkła, w rodzaju gęsi, z czarnymi oczami, co mu nadawało pozór, jakby był w okularach.

W sali do gry w karty stał inny majstersztyk Krzywosąda.

Była nim szafa starożytna kością wykładana, z okuciem tak przecie misternym, że aż słabo się robiło.

Na górnym gzymsie tego mebla widniała data utrwalona za pomocą inkrustacji: „A. D. 1527”.

Rzecz prosta, że administrator był tylko odnowicielem tego zabytku wieków minionych, aczkolwiek złośliwi twierdzili, że był właśnie twórcą nie tylko szafy, inkrustacji i okucia, ale także owej daty na szczycie.

J. B. Krzywosąd Chobrzański znalazł się w Europie w tym samym czasie, co M. Les.

Kiedy jednak drugi udał się na wschód, Krzywosąd poszedł na zachód.

Faktycznie poszedł własnymi nogami przez Śląsk, Czechy, Bawarię do Francji.

Tułał się w Paryżu, Londynie, Brukseli, zarabiając na chleb, czym się dało.

W Paryżu był retuszerem u podrzędnego fotografa na rue Picqus.

Do Londynu zwabił go kolega, który tam uczepił się w fabryce broni.

Krzywosąd pracował przez czas pewien jako zwyczajny robotnik, nabrał, jak mówiono, wiele wprawy w fachu rusznikarskim.

Łatwiej wszakże było przyzwyczaić do tej roboty ręce niż wdrożyć szlacheckiego ducha.

Uciuławszy nieco grosza Chobrzański wraca na kontynent i wędruje do Brukseli.

Nie znaczy to wcale, że był próżniakiem.

Ani trochę!

Umiał on wstać o świcie, dzień spędzić bez wytchnienia przy twardej pracy i późno w nocy skłonić głowę na nędznym posłaniu.

Chodził w zniszczonej odzieży, a gotów był i tę oddać biedniejszemu, byleby o tym ludzie wiedzieli.

Gdy ktokolwiek zgłosił się do niego o wsparcie, o pożyczkę, każdemu jej udzielił, ale chciał, żeby też jemu wyświadczono to i owo dla zasług.

Od warsztatu w Londynie odepchnęła go jakaś siła niewytłumaczona, żądza czegoś lepszego.

Krzywosąd nie myślał ani o spokojnym życiu, ani o wielkim bogactwie, choć lubił dostatek.

Wśród najcięższych kolei losu dążył zawsze do sławy, do wyniesienia, do znaczenia, do wpływu i rozgłosu wśród swoich.

Chętnie podjąłby trud bohaterski, byleby tylko nie stawał się jarzmem codziennym, pracą obowiązującą jego tak samo jak wszystkich, ordynarną i stałą.

Mimo to był przez czas dość długi kasjerem w pewnej dystrybucji brukselskiej.

Przywykał już nawet do tego zajęcia, gdy grono kolegów koczujące w Monachium dało znak życia.

Monachium, które widział w przejeździe do Paryża, podobało mu się niezmiernie.

Ruszył tedy do „Mnichowa”.

Znalazł tam całą kolonię.

Byli to malarze, studenci, artyści wszelkiego kalibru, rzemieślnicy i sieroty bezdomne, „die unglücklichen Polen” .

Wrzało tam jak w ulu.

Toczyły się spory, tworzyły stronnictwa, partie, odbywały zgromadzenia, sądy, a nawet bójki.

Chobrzański wszedł, rzecz prosta, do jednego ze stronnictw i wkrótce objął tam dowództwo.

Był to kierownik energiczny.

Zaprowadził w swojej partii taki ład, że częstokroć wykonanie przepisów kończyło się w biurze policji.

Adwersarzy, których trafnie nazywał „ptakami plwającymi we własne gniazdo”, zwalczał ręką tak żelazną, że mu grożono wybiciem szyb i skóry.

Gdy własnego mieszkania nie miał, groźby redukowały się do nastawania na całość skóry, co znowu umiał odeprzeć krzyżową sztuką zażywając sękatego kija.

Wnet po przyjeździe, nim trafiły się późniejsze roboty, pozował malarzom.

Jego piękna twarz, pełna dziwnego wyrazu melancholii, dumy i hardości, pociągała artystów.

Zyskał sobie opinię ciekawej głowy i znany był dość szeroko jako „unglücklicher Pole”.

Z czasem ta ściśle etnograficzna nomenklatura przeistoczyła się w mniej określoną: „unglückliche Fratze mit vielen Konsonanten”, ale też wówczas Krzywosąd tylko swojej braci pozował, i to nie inaczej jak na koniu.

Stosunki z malarzami pchnęły go do całkowicie innej dziedziny.

Naród malarski, zmieniający miejsce pobytu, niedbały, dziś tarzający się w złocie, a jutro głodu bliski, stał się źródłem zarobków Krzywosąda.

Oto, dajmy na to, wyjeżdża jakiś malarzyna w górę, opuszcza Monachium i dąży w świat szeroki.

„Wójt” kupuje od niego za byle co albo po prostu dziedziczy sprzęty artystyczne, stare ubiory, nieraz jakieś połamane zbroje, draperie, nie dokończone studia, szkice, rysunki, a choćby potłuczone ramy.

Dla innego trzeba zreparować stylowe siodło, zeszyć kostium, naprawić mebel, skleić jakiś zabytek.

Krzywosąd brał to wszystko w ręce i robił.

Raz dobrze, drugi raz źle, ale robił.

Przypatrywał się dziwnym procesom tworzenia, podsłuchiwał dyskusje, badał ów ogromny kraj, państwo malarza, i zdobywał encyklopedyczne wykształcenie w zakresie antykwarsko-graciarsko-rzemieślniczo-artystycznym.

Jeżeli czego nie umiał zrobić, to przynajmniej wiedział, jak się to robi.

Gdyby i tu wytknął mu kto brak stanowczości, to w żadnym razie nie mógł zaprzeczyć, że o istnieniu całego mnóstwa rzeczy, zupełnie obcych przeciętnemu zjadaczowi chleba, Krzywosąd potrafił gadać.

Z czasem w dużej izbie na Schwantalerstrasse mieścił się dziwaczny zakład.

Były tam i narzędzia stolarza, i warsztat ślusarski, tygle, retorty, kupy ram, flaszki z różnobarwnymi płynami, skóry, żelastwa.

Na ścianach wisiały szkice i obrazy, częstokroć dzieła sztuki, pseudoperskie dywany, przeróżne kawałki oręża i zbroi.

Po upływie lat kilkunastu spędzonych w Monachium Krzywosąd wyszedł na fabrykanta starożytności.

Czasem udało mu się zlepić z ułamków według istniejącego wzoru jakąś podobiznę starożytnego sprzętu czy mebla i odstąpić to antykwariuszowi, wymyć sczerniałe malowidło kupione za byle co i puścić w świat jako „szkołę włoską” czy „holenderską”.

Szczególniejszą miłością „wójta” cieszył się styl gotycki.

Krzywosąd widział ten styl wszędzie, tam nawet, gdzie był inny.

Szczytem pochwały w jego ustach było słowo: – gotyk!

Stąd zbiory jego zawierały tyle rzeczy spiczastych.

Wszystko, co tylko miało kształt ostrołuku, zasługiwało na uwagę, a więc: żelazne ozdoby sztachet, klucze, okucia drzwi, lichtarze chłopskie z okolic Jeziora Bodeńskiego, klamerki u pasków, ramy itd., nie mówiąc już o istotnych ułamkach gotyku.

U Krzywosąda zbierały się nieraz rozmaite grupy burszów i artystów.

Stary wąsal częstował tę młódź lekkomyślną niesłychaną szpagatówką „swego chowu”, serem, który sam wyrabiał, i suchym chlebem, którego jeśli sam nie piekł, to przynajmniej osobiście archaizował w swych bezdennych szafach do stanu spleśnienia na kolor biały.

W drodze szczególnej łaski pozwalał wówczas byle komu zbliżać się do „broni” rozwieszonej na ścianach oraz wywłóczył skądś ze spodu stare, zagwazdane rysunki i z wyrazem zupełnej niedbałości, jakby obwieszczał rzecz najobojętniejszą w świecie, mówił wskazując palcem ten lub ów bohomaz:

– Piotr Paweł Rubens.

Albo:

– Szkoła bolońska...

Trzeci okres Gwido Reniego.

Po rysunkach takich mistrzów zaczynała się prezentacja innych zbiorów, jak na przykład książeczki pt. Priapeia, w oprawie białej, z cielęcej skóry.

Książeczka ta była w kilku miejscach przebita na wylot.

Kiedy zapytywano, co znaczą te rozdarcia, Krzywosąd objaśniał, że to było ulubione dziełko Karola XVII , które wszakże służyło mu nieraz za cel do strzałów z pistoletu.

Była tam również laska Seweryna Goszczyńskiego, zwana czasami laską Wincentego Pola.

Był sztylet Beniowskiego wysadzany muszelkami – mundur oficera z czasów Księstwa Warszawskiego, dopełniony przez Krzywosąda w ten sposób, że spłowiałe wypustki zastąpione zostały innym, mniej więcej zbliżonym kolorem, a guziki i szlify odpowiednimi guzikami i szlifami uniformu piechoty francuskiej z czasów Napoleona III.

Za szkłem wisiał żupanik atłasowy ześcibany z nie pasujących do siebie kawałków – stał dziwny, pokruszony sprzęcik, zwany apteczką Stanisława Augusta, leżała faja z terakoty na zgiętym cybuchu, zwana fajką Stefana Batorego itd.

Nie wszystkim jednak i nie zawsze „wójt” pokazywał swe zbiory.

Było na przykład kilku ludzi wśród młodej kolonii, którzy go irytowali i wpędzali w zły humor.

Jeden z takich, zetknąwszy się z antykwariuszem, zaraz po stereotypowym pytaniu o zdrowie dodawał:

– A cóż Van-Dycki, jakże tam?

W robocie, co?

No, i jakże, udają się?

Drugi wymoczek udawał głuptasa i kiedy Krzywosąd pokazywał zbiory, wtrącał ślamazarne pytanie:

– A ja gdzieś czytałem, tylko nie pamiętam, w jakim dziele, że Szczerbiec , miecz Bolesławowski, to podobno jest w pańskich rękach, tylko pan unika o tym rozgłosu, żeby go panu stańczycy przez nastawionych zbirów nie wykradli.

Nam by go pan mógł pokazać...

Złożylibyśmy przysięgę, że ani mru-mru...

Miał jednak Krzywosąd i swoich wielbicieli.

Tym pokazywał wydobyte z dna inkrustowanej szafy kawałki haftowanej materii i zapewniał, że jest to urywek szaty, której druga część znajduje się w Cluny jakąś miniaturkę w sczerniałej ramce...

O tym obrazku szeptem i z mruganiem mówił, że jest przez pewnego handlarza ukradziony z Brery w Mediolanie...

Gdy zarząd Cisów przeszedł w ręce doktora Węglichowskiego, Krzywosąd począł się przed M. Lesem uskarżać w listach na tęsknotę i pisywał te listy tak często, że to wnet uderzyło chytrego kupca.

M. Les mruknął do siebie:

– Ta zielona małpa coś knuje.

Miał on dziwną predylekcję do Krzywosąda.

Bardzo często kupował jego bezcenne antyki, jego Rubensy i Ruysdaele , buławy hetmańskie i pamiątki autentyczne po królach.

Składał to wszystko w pewnym zielonym kufrze i nazywał go „gabinetem zielonej małpy”.

Nareszcie pewnego razu Krzywosąd wyznał w liście, że ma zamiar wracać.

M. Les nie sprzeciwiał się i biedny wędrowiec wrócił do Warszawy, a wkrótce potem objął administrację zakładu w Cisach.

Lokal jego tutaj mieścił się na dole starego „zamku”.

Prowadziła do tego mieszkania brama (rozumie się: gotycka), a właściwie jej resztki grożące ruiną, które Krzywosąd starannie podpierał.

Dalej szły na prawo wąskie strome schodki aż do drzwi mieszkania.

Przed progiem wisiał krużganek otoczony żelazną balustradą.

Zarówno schody, jak krużganek były świeżo dobudowane przez administratora.

Dla przyśpieszenia procesu archaizacji tych gotyków nie zamiatano tam nigdy śmieci i nie sprzątano śladów pobytu wróbli, które całymi stadami pod drzwiami wysiadywały.

Krzywosąd kochał ptaki.

Rozmawiał z nimi i sypał tyle okruszyn chleba, że wróble miały tam istną synekurę i nie odlatywały z krużganku.

Kiedy doktor Tomasz zbliżał się z uszanowaniem wolnym krokiem do drzwi administratora dla złożenia mu pierwszej wizyty, zobaczył scenę tego rodzaju.

U wejścia na schody tłoczyło się, wrzeszczało wniebogłosy kilkanaście sztuk dzieci folwarcznych, Żydków z miasteczka i innej hołoty.

Wysoko stał Krzywosąd w pantoflach i reniferowej sczerniałej kurcie.

Na poręczy ganku siedział chowany sokół, o którym słyszał już doktor Tomasz całą historię.

Sokół ten chorował przez całą zimę i ulegał kuracji.

Krzywosąd lał mu w gardło oliwę i sadzał go przy kaloryferze w takim gorącu, że biedne ptaszysko dostawało, widać, czegoś w rodzaju pomieszania zmysłów, bo palacze znajdowali je częstokroć leżące obok drzwiczek wielkiego pieca, wśród węgli i popiołu.

Tylko błyskanie oczu wskazywało wówczas, że jeszcze żywot kołacze się w nieszczęsnym pacjencie.

Teraz, gdy słońce wiosenne świeciło tak jasno, sokół pierwszy raz wyniesiony został na dwór.

Siedział na balustradzie mocno ściskając pręt żelaza, rozglądał się, ruszał i dawał wielostronne znaki zdrowia.

Krzywosąd pragnął widocznie pokazać chłopakom nie tylko ptaka, ale i jego sztuki.

Schylił się tedy i tkał mu pod dziób swą głowę przemawiając jednocześnie:

– Kąsi pana, kąsi...

Chodziło o to, że sokół powinien był pieszczotliwie szczypać dziobem resztki farbowanych włosów.

Czy świeże powietrze, czy może lepszy stan zdrowia wpłynął na sokoła tak fatalnie, dość że kiedy administrator ukląkł i podstawiał coraz bliżej łysinę, ptak dźwignął się na łapy, nasrożył i z całej siły huknął „pana” dziobem w czerep, aż szczęknęło.

Zgromadzeni wydali okrzyk radości, zaczęli klaskać w ręce i podskakiwać.

Tymczasem Krzywosąd przyniósł długi pręt i przemówił do sokoła:

– To ja do ciebie, łajdaku, jak do rodzonego siostrzeńca z pieszczotami, a ty mię będziesz kuł po łbie!

Va-t'en!

To mówiąc zrzucił ptaka na ziemię i zaczął go okładać prętem, aż pierze leciało.

Sokół rozpuścił skrzydła i na piechotę z wrzaskiem uciekł w głąb mieszkania, do którego drzwi zostały zatrzaśnięte.

Judym otwarł te ciężkie podwoje i wszedł ostrożnie do wnętrza.

Składało się ono z dużej, sklepionej sieni o kamiennej posadzce tudzież z dwu izb mieszkalnych.

Z przedsionkiem sąsiadowało pomieszczenie na kaloryfer, gdzie właśnie sokół znosił w tej chwili tak bardzo zasłużoną karę.

Dawały się stamtąd słyszeć jego zuchwałe wrzaski.

Judym wkroczył do izby na lewo i zaraz w progu szepnął:

– Twardowski!

Jak mi Bóg miły, Twardowski...

W istocie mieszkanie to przypominało do złudzenia lokal mistrza.

Mury tu były ogromnie grube, okna zakratowane, sufity sklepione.

W pobliżu okna stały warsztaty gospodarcze i krzesło z wysokim oparciem, skórą obite.

W głębi było szerokie, drewniane, starożytne łoże z baldachimem opartym na słupkach misternie rzeźbionych.

W kątach leżały stosy żelastwa, rzemieni, klepek.

Na ścianach wisiały owe sławne obrazy, o których Judym tyle już słyszał.

Gdy Krzywosąd po egzekucji przyszedł wreszcie do izby, zajął się gościem z żywością.

Posadził go w fotelu, co na Judyma wywarło taki urok, jakby go zanurzono w wannie, i puścił się w dyskurs uprzejmy.

Gdy rozmowa zeszła na Cisy, Krzywosąd wyrażał się o całej instytucji z taką samą niedbałością, jaka cechowała jego mowę w trakcie pokazywania rysunków Rubensa.

Judym zauważył również, że administrator używał takich tylko zwrotów stylowych, które by dobrze malowały jego władzę w tym miejscu.

Mówił tedy:

– Kazałem przebudować cały zamek...

Muszę wziąć się jeszcze do urządzenia parku.

Mam na myśli całkowite odrestaurowanie łazienek, tylko że oto jak na złość brak mi czasu...

Mówił ciągle:

– To się zrobi, to się każe zrobić.

Szczególnie często powtarzał zdanie:

– To mi, wie pan doktór, pasowało...

To mi dobrze robiło...

Bawiło mi oko, więc kazałem zbudować...

Judymowi ten rodzaj pewności mącił nieco wyrazistość spostrzeżeń.

Wiadomą było skądinąd rzeczą, że na przykład przebudowanie gmachów zależało nie tylko od te oczy administratorowi „dobrze albo źle robiły”, ale również od innych przyczyn, głównie zaś od decyzji rady zarządzającej.

Później przekonał się, że jednak taki sposób wyrażania gustów i wpływu tych gustów na bieg spraw cisawskich – wcale nieźle malował istotny stan rzeczy.

Kasjerem zakładu był pan Listwa, którego Krzywosąd w oczy i za oczy nazywał starym niedołęgą albo jeszcze złośliwiej – przedętą fujarą.

Pan Listwa był mężem matki Dyzia i ojczymem tego chłopczyka.

Niedołęgą w ścisłym znaczeniu tego wyrazu, a tym mniej „przedętą fujarą” kasjer cisowski nie był, ale też i do rodu farysów już się nie mógł kwalifikować.

W gruncie rzeczy był to człowiek zgipsiały w ciężkich warunkach, a osobliwie w kajdanach małżeństwa.

Żona i Dyzio tak urozmaicali życie pana Listwy, że praca w kancelarii zakładu, zimnej i wilgotnej, wysiadywanie tam wśród ksiąg, kwitów, rachunków – była dla niego jedyną wprawdzie, ale za to istotną rozkoszą.

Kasjer czuł, że żyje wtedy dopiero, gdy wychodzi z domu.

W obrębie progów rodzinnych przypominał coś w guście złamanego parasola: krył się w ciemnych kątach, ustępował z placu i milczał.

Mimo tak skromnej postawy był kozłem ofiarnym we wszelkich zatargach z Dyziem, który na wiekowym ojczymie wprawiał się w dowcip.

Były chwile, że pan Listwa próbował opozycji.

Ale te eksperymenty mijały szybko i trafiały się coraz rzadziej.

Wszystko sprowadzał do absolutnego poziomu jeden jedyny dźwięk padający z „jej” ust:

– Hipolicie!


corpora: openbooks

text:
Carl Spitteler

Król jeno

tłum.

Stefan Napierski

Cornelius Clemens orzekł: «Ustanawiam,

by każdy z niewolników taką pracę,

do której przywykł, pełnił; jaką zechce.

To płodne jeno, co się czyni chętnie.

Tylko w połowie sobą ten, kto błądzi.

Partaczem garncarz jest, gdy piele ogród».

I tak zdarzyło się raz, kiedy okiem

bacznym rozglądał się po swej zagrodzie,

że niewolnika postrzegł, który w drwinach

ciżby wrzaskliwej przy drodze kucnąwszy,

bezradnie i niezgrabnie ciężkim młotem

kuł, rozbijając do krwi własne palce.

Brew namarszczywszy, z wymówką w źrenicy

i wargi zwarłszy, odwrócił się konsul.

A majordomus odparł: «Wielki panie,

wybaczcie!

Wszelkie zwierzyłem rzemiosło

od tkactwa aż do bicia klepek.

Hultaj

w każdej robocie równym jest gamoniem!»

Tedy, na wodzy gniew dzierżąc przemocą,

Cornelius Clemens wzrok wlepił w nieroba

i pytał: «Powiedz, człecze, czymże byłeś

w ojczyźnie?

Jakiż twój zawód i praca?»

Oblicze, zżarte posępną zgryzotą

Rab uniósł z pychą: «Panie, jeno królem!»

Ów zamilkł, wielką litością przejęty,

I ważył w myślach mroczny los człowieka,

Po czym do sług łaskawie: «Tego zabić!»

-----


text:
broda, brodawka, brodawica; brodafiasz i brodofiasz, 'brodacz' w 17. i 18. w. z węgierska (przymiotniki na -asz); podbródek.

Prasłowo; z pierwotnego *borda, cerk. brada, rusk. boroda; brodawka i podbródek są już prasłowiańskie.

Prus.

bordus, 'broda', lit.

barzda, barzdotas, 'brodaty', łac. barba, niem. Bart (jest i w nazwach berdysza).

Liczne nazwy roślinne: czartowa broda, kozia broda (bródka), już z 15. w.; u Załuskiego jest i siwobrodafiasz.