Diametros nr 18 (grudzień 2008): 68 – 87 68 Iluzja źródłowości.

Derridiańska krytyka teorii doświadczenia fenomenologicznego Marcin Waligóra Celem niniejszego artykułu jest krytyczny przegląd zarzutów stawianych przez Jacquesa Derridę teoriom doświadczenia fenomenologicznego.

Zestawię i przeanalizuję główne argumenty Derridy ujawniające pozorną źródłowość takich doświadczeń.

Spróbuję takŜe nakreślić moŜliwe linie obrony i podwaŜyć niektóre załoŜenia interpretacyjne wprowadzone przez autora La voix et le phénomène1.

Bohaterami Derridiańskiej analizy będą Edmund Husserl i Martin Heide- gger.

Niniejszy tekst został skonstruowany w oparciu o załoŜenie, Ŝe fenomenolo- giczne elementy teorii tych myślicieli są czytelnikowi dobrze znane.

Powodem, który skłonił mnie do poświęcenia uwagi zarzutom stawianym fenomenologii przez Derridę, jest fakt znacznego wpływu proponowanej przez niego interpretacji na wizerunek tego kierunku.

Derrida dostarczył wielu termi- nów, które chętnie uŜywane są jako trafne określenia natury fenomenologii.

Spró- buję pokazać, Ŝe część z tych określeń czerpie swą siłę bardziej ze spektakularno- ści retorycznej, niŜ z rzeczywistego, krytycznego namysłu nad teoretycznymi stra- tegiami fenomenologii.

1.

Fenomenologia i geneza Le problème de la genèse dans le philosophie de Husserl jest wczesną pracą Der- ridy, w której po raz pierwszy pojawiają się elementy krytyki fenomenologii, ma- jące od tej pory powracać w coraz dojrzalszej formie.

Sam autor w przedmowie do tej wydanej dopiero w 1990 roku pracy dyplomowej wyraŜa wątpliwości, co do sensu jej publikacji.

Wątpliwość ta wydaje się tym bardziej zasadna, Ŝe najwaŜ- 1 Aby pokrótce przypomnieć związki Derridy z fenomenologią, warto wspomnieć, Ŝe przez pe- wien czas zamierzał on uprawiać fenomenologię (fenomenologiczną teorię literatury).

Wynikiem przemyślenia fundamentów i struktur określających metodę fenomenologiczną jest szereg prac francuskiego filozofa.

Do najwaŜniejszych z nich naleŜą: praca dyplomowa Le problème de la genèse dans le philosophie de Husserl (napisana w 1954 r., wydana w 1990), obszerny wstęp do francuskiego wydania Die Frage nach dem Ursprung der Geometrie (1962), monografia La voix et le phénomène.

Introduction au problème du signe dans la phénoménologie de Husserl (1967), artykuły: Genèse et structure et la phénoménologie, oraz Violence et métaphysique, zamieszczone w L’Ecriture et la différence (1967), oraz La forme et le vouloir-dire.

Note sur la phénoménologie du langage, pierwszy raz opublikowany w 1967, później wznowiony w tomie Marges de la philosophie (1972).

Odtwarzając Derridiańskie po- glądy dotyczące fenomenologii oprę się przede wszystkim na wymienionych pozycjach.

Marcin Waligóra Iluzja źródłowości.

Derridiańska krytyka…

69 niejsze elementy rozumowania z Le problème de la genèse zostają przedstawione w opublikowanym wcześniej artykule Genèse et structure et la phénoménologie.

W obu pracach Derrida podkreśla, Ŝe wiele teoretycznych problemów Hus- serla ma swoje źródło w próbie połączenia dwóch perspektyw: transcendentalnej i empirycznej.

Główne pojęcia fenomenologicznego słownika opalizują sensami z tych dwóch dziedzin i, przy bliŜszej analizie, okazują się wielokrotnie uwikłane w nierozstrzygalne paradoksy.

Derrida ujawnia te paradoksy w skrupulatnych ana- lizach śledzących teoretyczne i terminologiczne niekonsekwencje Husserla.

Trud- no odmówić mu mistrzostwa w tego rodzaju „negatywnej pracy” z tekstem.

To nastawienie wiąŜe się oczywiście z przekonaniem, Ŝe paradoks i „nierozstrzygal- nik” jest wpisany w dyskurs filozoficzny.

Co więcej, Derrida uznaje, Ŝe takie pa- radoksy posiadają oŜywczą moc i stanowią warunek moŜliwości dyskursu w ogó- le.

Te elementy teorii Derridy są juŜ dobrze znane, zostały znakomicie opisane takŜe w literaturze polskiej, dlatego nie będę się nimi szerzej zajmował2.

Biorąc więc pod uwagę stanowisko Derridy, to, co wygląda na „negatywną pracę z tek- stem”, jest po prostu wyrazem spełniania tradycyjnego filozoficznego obowiązku – uwaŜnego i uczciwego czytania, oraz interpretacji teoretycznych tekstów.

Autor Głosu i fenomenu stara się wykazać, Ŝe jednym z takich nierozstrzy- galnych napięć w projekcie Husserla jest zestawienie analiz strukturalnych i gene- tycznych (oraz transcendentalnych i empirycznych).

Zdaniem Derridy, właśnie te dwie perspektywy sprawiają, Ŝe kaŜdy etap Husserlowskiej fenomenologii pozo- staje otwarty i nierozstrzygnięty, wciąŜ wymagając nowej eksplikacji.

Husserl próbując bronić spójności swojej teorii, w wyniku specyficznej dialektyki tych po- jęć, zmuszony zostaje do porzucenia perspektywy czysto opisowej na rzecz meta- fizyki historii3.

Ta zmiana następuje zresztą stopniowo.

Jej pierwszą fazą jest próba pogodzenia idealności struktury (np. logicznej) i jej niezaleŜności wobec jakiegokolwiek aktu świadomości (oraz samej świadomo- ści w ogóle), z uprawomocnioną genezą poznawczą takiej struktury (przebiegają- cą przecieŜ w świadomości).

Takie jest źródło, z jednej strony, dystansowania się Husserla od psychologizmu, z drugiej zaś osadzenia metody fenomenologicznej na zrębach teoretycznych psychologii (m.in. pojęcia: intencjonalność, akt świado- mości itp.).

Z tego mariaŜu bierze początek kierunek, który musi przypominać nieustannie o tym, Ŝe tylko pozornie jest psychologizmem.

Głównym sposobem tego odcięcia się od psychologizmu są oczywiście redukcje – będące takŜe w tym 2 Por. m.in. Hartman [2001], Łaciak [2001], Markowski [1997].

3 Derrida [2004] s. 270.

Marcin Waligóra Iluzja źródłowości.

Derridiańska krytyka…

70 sensie przede wszystkim zabiegiem „pedagogicznym” (pomagającym odkryć sfe- rę transcendentalną).

Jednym z najistotniejszych pojęć, które dobrze ilustruje to zawieszenie po- między empiryzmem a transcendentalizmem, pomiędzy, jak mówi Derrida, „ge- nezą” a „strukturą”, jest „noemat”.

Status noematu rzeczywiście nie jest jasny, o czym świadczą choćby wielorakie, wykluczające się interpretacje tego pojęcia.

Sam Derrida twierdzi, Ŝe noemat „nie jest ani ze świata, ani ze świadomości, ale jest światem lub czymś z tego świata dla świadomości”4.

To charakterystyczny dla niego zabieg – zauwaŜmy, Ŝe większość komentatorów, interpretując Husserla, próbuje dowieść, Ŝe noemat powinien zostać umieszczony „po stronie świadomo- ści”, świata lub w idealnej sferze5.

Derrida utrzymuje, Ŝe pewna nierozstrzygalność jest na stałe wpisana w pojęcie noematu, ujawniając przy tym naturę teorii Hus- serla.

Derrida sądzi, Ŝe momentem, w którym Husserl musi zrezygnować z analiz statycznych (m.in. Idee I) na rzecz genetycznych, jest załamanie się „zasady zasad” przy analizie świadomości czasu oraz analizie innego Ja. Autor De la grammatologie mówi tu o „radykalnym zakwestionowaniu”6.

Wydaje się jednak, Ŝe Husserl dalej próbuje „zasady zasad” bronić, redefiniując podstawowe pojęcia, m.in. „obecno- ści”, „samoprezentacji” (np. w Piątej Medytacji, wprowadzając pojęcie „Paarung”).

Zgadzam się jednak, Ŝe ocena powodzenia tych zabiegów moŜe nie być jedno- znaczna.

Analizy genetyczne przeprowadzane przez Husserla idą, zdaniem Derridy, w trzech kierunkach: logicznym (próba wyłonienia źródeł „predykacji w ogóle”), egologicznym (próba uchwycenia genezy samego ego) oraz historyczno- teleologicznym (próba uchwycenia źródeł eidos historii).

Ten ostatni kierunek staje się jednocześnie najistotniejszą próbą ugruntowaniem fenomenologii (widać to w ostatniej fazie projektu Husserla, w Kryzysie).

W pewnym momencie historii poja- wia się „nieskończone zadanie rozumu” – fenomenologia.

Próba odpowiedzi na pytanie o genezę, jest jednak, zdaniem Derridy, skazana na niepowodzenie – jest bowiem pytaniem zadanym na gruncie fenomenologii o źródło historii, które jest źródłem fenomenologii.

Jest to więc nierozwiązywalne „pytanie o moŜliwość tego 4 Ibid., s. 282.

5 Por. m.in.: Salomon [1977], Gurwitsch [1982], Føllesdal [1977], Drummond [1997], McIntyre, Smi- th [1982], Dreyfus [1982], Półtawski [1973] s. 214-226.

6 Derrida [2004] s. 284.

Marcin Waligóra Iluzja źródłowości.

Derridiańska krytyka…

71 pytania”7 – kolejny z uporczywie tropionych przez autora Głosu i fenomenu filozo- ficznych paradoksów8.

Tak pokrótce prezentuje się argumentacja Derridy dotycząca niemoŜliwości przeprowadzania odpowiedzi na genetyczne pytanie fenomenologii.

W pewnym sensie jest ona zawikłaną wersją argumentacji dotyczącej niemoŜliwości przepro- wadzania redukcji fenomenologicznej (a więc uprawiania fenomenologii trans- cendentalnej) i uchwycenia genezy w ogóle.

Derrida wpisuje się tym samym w nurt krytyki fenomenologii, który eksponuje pozorność źródłowości doświadcze- nia samoobecności.

Skupiając się na nieco innych elementach Husserlowskiego dyskursu, dołącza do przedstawicieli tak róŜnych sposobów krytyki fenomenolo- gii transcendentalnej, jak z jednej strony Martin Heidegger, a z drugiej np. Suzan- ne Cunningham9.

2.

Fenomenologia i język Drugim najistotniejszym i najbardziej obszernym polem Derridiańskiej kry- tyki moŜliwości doświadczenia źródłowości jest problematyka języka.

Nie ma tu miejsca na przedstawienie całości wielostronnych i subtelnych analiz, w których Derrida odtwarza Husserlowską teorię języka, pokazując jej ewolucję i sprzeczno- ści.

Dlatego skupię się tylko na kamieniach milowych tej krytyki.

Przede wszystkim Derrida eksponuje charakterystyczne przekonanie fe- nomenologii, (które powtarza, jego zdaniem, gest nieomal całej tradycji filozoficz- nej), wedle której istnieje pewien przedjęzykowy sens.

Doświadczenie źródłowe ściśle wiąŜe się z tym przedpredykatywnym sensem.

Taki pogląd musi przyjmo- wać szereg załoŜeń, które pozornie nieproblematyczne okazują się trudne do obrony.

Jednym z nich jest uznanie generalnej neutralności i, przynajmniej zasad- niczej, „przejrzystości” języka, który słuŜy prezentacji takiego sensu.

To przeko- nanie autor O gramatologii uznaje za utopijne, nieprawdziwe i prowadzące do wie- lu nieporozumień.

Derrida próbuje więc pokazać, Ŝe źródłowość doświadczenia przedpredy- katywnego jest podwójnie złudna: nie ma doświadczeń, które byłyby „źródłowe” 7 Ibid., s. 292.

8 Warto wspomnieć przy okazji, Ŝe wiele teoretycznych problemów fenomenologii uznanych przez Derridę za nierozwiązywalne paradoksy, zostało opisanych wcześniej przez Eugena Finka, którego słynny artykuł Die phänomenologische Philosophie Edmund Husserls in der gegenwärtigen Kritik posłu- Ŝył najprawdopodobniej Derridzie jako punkt wyjścia do skonstruowania własnej krytyki.

Tam jednak, gdzie Fink widzi ciągle rozwiązywalny „problem”, tam Derrida pisze o nierozwiązywal- nym „paradoksie”.

Więcej na ten temat: Lawlor [2002] s. 11-33.

9 Cunningham [1976].

Marcin Waligóra Iluzja źródłowości.

Derridiańska krytyka…

72 i nie ma doświadczeń, które byłyby „przedpredykatywne”.

Wszystkie doświad- czenia pojawiają się bowiem w pewnych strukturach dyskursywnych, nabierając znaczenia, które odpowiada hierarchiom ustanowionym w tych strukturach.

Hie- rarchie te są zresztą, szczególnie w tym przypadku, powtarzalne i łatwe do prze- widzenia, ustabilizowane zostały bowiem juŜ w myśli Platona.

To często powta- rzająca się struktura, która prezentuje się jako idealne-pomyślane-powiedziane- napisane.

Zdaniem Derridy, tam, gdzie pojawiają się takie kategorie jak „do- świadczenie źródłowe”, tam zawsze jest juŜ prowadzony dyskurs, który niejako „wypiera się” swojej dyskursywności.

Trudno nie przyznać racji, Ŝe analizowane przez Derridę teorie mają taki właśnie charakter.

Tworzone są niejako na pograniczu tego, co najistotniejsze i przedpredykatywne.

Rzekomo słuŜą pomocą ku naprowadzeniu na takie właśnie doświadczenie, a tak naprawdę stają się samowystarczalną refleksją filozoficzną, która na polu teorii mierzy się z innymi rodzajami refleksji, stając się w końcu au- tonomiczną i niezaleŜną od „doświadczenia źródłowego” sztuką dyskursu.

W ten sposób fenomenologia wydaje się rodzajem refleksji, która w pewnym stopniu bagatelizuje, ukrywa, spycha na bok własną refleksyjność.

Derrida próbuje więc przypomnieć, Ŝe tam gdzie pojawia się kategoria „doświadczenia źródłowego”, tam zawsze juŜ jest dyskurs, teoria, filozofia i język, w których odbijają się pewne z góry powzięte (albo raczej wpisane niezaleŜnie od jakiejkolwiek „wolnej decy- zji”) załoŜenia i hierarchie.

Fenomenologiczna bagatelizacja własnej teoretyczności i „językowości” odczytywana jest zaś przez niego albo jako objaw dyskursywnego sprytu, albo jako objaw naiwności.

Derrida przedstawia kilka szczególnie jaskrawych przykładów, w których fenomenolog, bagatelizujący język, a jednocześnie w języku pracujący, wikła się w problemy, sprzeczności, albo, Ŝeby uŜyć ulubionego przez wczesnego Derridę słowa „paradoksy”10.

Derrida krytykuje ograniczenie (a przynajmniej deklarację takiego ograni- czenia) warstwy językowej do wtórnej warstwy doświadczenia i towarzyszący temu ograniczeniu „fonologizm” fenomenologii (charakterystyczny dla całej me- tafizycznej tradycji Zachodu)11.

10 Derrida poświęca temu zagadnieniu przede wszystkim trzy prace: Głos i fenomen.

Wprowadzenie do problematyki znaku w fenomenologii Husserla, wprowadzenie do Husserlowskiej pracy O pochodze- niu geometrii (wielokrotnie przekraczające swą objętością artykuł Husserla), Forma i znaczenie.

Uwa- gi o fenomenologii języka, a takŜe wiele uwag zawartych w O gramatologii.

Przykłady i argumentacja niejednokrotnie powtarzają się jednak.

11 Derrida [1997] s. 135 oraz Derrida [1999].

Marcin Waligóra Iluzja źródłowości.

Derridiańska krytyka…

73 Najbardziej wyrazistym przykładem deklaratywności tego stanowiska staje się dla francuskiego filozofa późna praca Husserla, Ursprung der Geometrie.

Hus- serl sam wycofuje się tam z wielu wcześniejszych ustaleń, dotykając takŜe intere- sującego Derridę problemu pisma.

Język zostaje określony jako warunek sensu – „idealność” pozaczasowych bytów matematycznych moŜe zostać zobiektywizo- wana tylko w języku, który naleŜy do „tego świata”.

Derrida dostrzega tu „para- doks”.

Pismo jest, zdaniem Husserla, depozytariuszem sensu, który moŜe zostać reaktywizowany przez potencjalnego czytelnika (Husserl ma tu na myśli przede wszystkim dziedzinę nauki).

Taka teza wymaga wielu załoŜeń, m.in. uznania jed- noznaczności języka i identyczności sensu.

Pomimo deklaracji takiej jednoznacz- ności, Husserl w pewnym momencie przyznaje jednak, Ŝe warunek całkowitego powrotu do oczywistości zawartego w piśmie sensu faktycznie „nigdy nie został spełniony”12, ze względu na nieustanne nawarstwianie tradycji w naukach.

Wyni- ka z tego, Ŝe jednoznaczność i idealność deponowanego sensu jest raczej postula- tem, niŜ faktem.

Drugą z głównych, wydobytych przez Derridę, niekonsekwencji Husserla jest określenie języka (a ściślej: wyraŜenia, Ausdruck) jako „neutralnie” wyraŜają- cego (ausdrücken) i wskazującego, a w praktyce traktowanie go jako współwytwa- rzającego sens.

Na początku drugiego tomu Badań logicznych Husserl stwierdza, Ŝe termin „znak” (Zeichen) ma podwójny sens: moŜna ujmować znak jako oznakę (Anzei- chen) oraz jako wyraŜenie (Ausdruck).

Oznaka nie wyraŜa, lecz wskazuje (np. flaga jest oznaką narodu).

Oznaka jest formą pośrednictwa – jakiś przedmiot lub stan rzeczy wskazuje na istnienie pewnych innych przedmiotów lub stanów rzeczy13.

WyraŜenie zostaje zaś określone przez Husserla poprzez funkcje, które pełni (ko- munikatywną i funkcję „w samotnym Ŝyciu psychicznym”).

Derrida twierdzi, Ŝe ten podział jest raczej funkcjonalny niŜ substancjalny – to samo zjawisko moŜe raz być pojmowane jako wyraŜenie, raz jako oznaka14.

Husserl zdaje sobie zresztą sprawę, Ŝe oba są ze sobą ściśle związane.

Dlatego napisze, Ŝe „znaczenie – w mowie komunikatywnej – zawsze jest splecione ze stosunkiem bycia oznaką”15, a nawet „w mowie komunikatywnej wszystkie wyraŜenia pełnią funkcję oznak.

SłuŜą one słuchającemu za „znaki” myśli mówiącego”16.

Komunikacja dokonuje 12 Husserl [1991] s. 24.

13 Husserl [2000] s. 35.

14 Derrida [1997] s. 33.

15 Husserl [2000] s. 33.

16 Ibid., s. 44.

Marcin Waligóra Iluzja źródłowości.

Derridiańska krytyka…

74 się przecieŜ poprzez „materialną”, „fizyczną” (np. dźwięk) stronę wyraŜenia, sta- jącego się w ten sposób oznaką.

Jednocześnie jednak za wszelką cenę próbuje wy- eksponować niezaleŜność Bedeutung od oznaki, skupiając się na funkcji „przed- komunikacyjnej” wyraŜenia (i Bedeutung), a więc, jak pisze Derrida, na „milczą- cym monologu samotnego Ŝycia psychicznego”17.

W takim „bezdźwięcznym” ak- cie wyraŜenie odwraca intencję od siebie samego i kieruje ją na sens.

Husserl przekonuje, Ŝe wyraŜanie w „samotnym Ŝyciu psychicznym” nie ma postaci dźwięku czy zapisu i dlatego pozbawione jest materialnego „ciała” czyniącego je oznaką.

Sam Husserl w Badaniach logicznych relację bezdźwięcznego języka w „sa- motnym Ŝyciu psychicznym” i jego materialnego „ciała” (czyniącego kaŜde wyra- Ŝenie oznaką) zestawia z problematyką intersubiektywności.

Fizyczne „ciało” ję- zyka ma się, zdaniem Husserla, tak do swojej bezdźwięcznej podstawy, jak ciało i gesty innego Ja do jego aktów psychicznych18.

Stanie się to dla Derridy podstawą do, czasem nieco retorycznie ekwilibrystycznego, wiązania problematyki języka z problematyką intersubiektywności („inności”, Ŝeby uŜyć słowa bardziej charakte- rystycznego dla francuskiego teoretyka) oraz obecności19.

Derrida zarzuca Husserlowi, Ŝe pozbawiając wyraŜenie w „samotnym Ŝy- ciu psychicznym” funkcji komunikacyjnej, sprawia, Ŝe „w mowie samotnej pod- miot niczego się o sobie nie dowiaduje, niczego sobie nie wyjawia”20.

Wydaje się jednak, Ŝe nie takie są intencje Husserla.

Wiedza nie zawsze wiązać się musi z ję- zykiem, przykładem mogą być chociaŜby Heideggerowskie „fenomeny otwierają- ce” i Levinasowskie jouissance (specyficzne „moce poznawcze”).

Oczywiście ta problematyka wymaga głębszego namysłu, wydaje się jednak, Ŝe pewne intuicje nakreślone przez Heideggera i Levinasa, a takŜe, jak widzimy, przez Husserla, są dość wyraźne i jasne.

Oczywiste wydaje się, Ŝe aby zdobyć wiedzę o sobie samym nie muszę do siebie „cicho mówić”.

Rodzi się jednak inne powaŜne pytanie – czy opisana przez Husserla „działalność” moŜe nadal zostać nazwana językiem (ewentualnie mową)?

Derrida argumentuje, Ŝe konieczną cechą znaku jest moŜliwość jego powtó- rzenia.

Znak, który zaistniał tylko raz, nie jest znakiem21.

Tu takŜe dałoby się bro- 17 Derrida [1997] s. 37.

18 Husserl [2000] s. 45.

19 Por. m.in. Derrida [1997] s. 61 - 62.

A oto i przykład retorycznej ekwilibrystyki: „Wskazywanie, które obejmuje dotąd całą nieomal powierzchnię języka jest procesem działającej w znakach śmier- ci” (Ibid., s. 67.).

20 Ibid., s. 81.

21 Ibid., s. 84.

Marcin Waligóra Iluzja źródłowości.

Derridiańska krytyka…

75 nić autora Badań logicznych.

W „samotnym Ŝyciu psychicznym” dalej mamy do czynienia ze znakami i słowami, z tym jednak, Ŝe są one „słowami tylko przed- stawionymi, a nie rzeczywistymi”22.

One takŜe mogą zostać „powtórzone”.

Dla Derridy ten podział jest nie do przyjęcia ze względu na cechy, które przypisuje językowi: „W języku – pisze – przedstawienie i rzeczywistość nie dołączają się tu czy tam z tej prostej racji, Ŝe z zasady nie moŜna ich ściśle rozróŜnić.

I nie ma za- pewne co mówić, Ŝe wytwarza się to w języku.

Język w ogóle jest tym.

On sam.23”.

Oto i mamy jedno z załoŜeń, stanowiących podstawę argumentacji Derridy.

Wy- korzystanie elementarnej zasady filozofii transcendentalnej w nowym kontekście sprawia, Ŝe rozróŜnienie na rzeczy same i „puste analizy słów” staje się nie- uprawnione.

Obie dziedziny są bowiem współzaleŜne.

Doświadczenie źródłowe, doświadczenie fenomenologiczne, musi zachodzić w języku.

W Formie i znaczeniu.

Uwagach o fenomenologii języka Derrida powtarza więk- szość wcześniej wyeksponowanych argumentów, kładąc szczególny nacisk na złudny, jego zdaniem, pogląd Husserla, wedle którego język jest jedynie przypad- kowo metaforyczny24.

Derrida śledzi główne metafory fenomenologii i dowodzi, Ŝe nie jest ona wcale wolna od tradycyjnego uwikłania pojęciowego, które sugeru- je zarówno konstrukcję argumentacji, jak i sposób opisu głównych narzędzi teore- tycznych.

Przykładem jest metafora widzenia, która konsekwentnie kształtuje sze- reg mikroteoretycznych rozwiązań Husserla.

Język nie jest neutralnym medium, które wyraŜa bądź wskazuje doświadczenie źródłowe.

Język doświadczenie źró- dłowe współkształtuje.

Dlatego Derrida, określając takŜe swoją działalność teore- tyczną, napisze: „Język nigdy nie moŜe ustrzec się analogii, skoro nawet on sam jest w całej rozciągłości analogią, to doszedłszy do tego punktu, do tej szpicy, na- leŜy swobodnie wziąć na siebie własne unicestwienie i rzucić metafory przeciw metaforom”25.

3.

Fenomenologia i obecność Jedną z najwaŜniejszych metafor rządzących fenomenologią transcenden- talną jest takŜe, zdaniem Derridy, pojęcie obecności.

We wstępie do Ursprung der Geometrie francuski filozof twierdzi, Ŝe uprzywilejowanie obecności i samoobecno- ści jako kluczowej kategorii fenomenologii związane jest z przypisaniem przez Husserla specjalnej pozycji bytom matematycznym.

Nie tyle chodzi tu o pozycję 22 Husserl [2000] s. 47.

23 Derrida [1997] s. 84.

24 Derrida [1993] s. 140.

25 Ibid., s. 24.

Marcin Waligóra Iluzja źródłowości.

Derridiańska krytyka…

76 ontologiczną, co „dyskursywną”.

Jak pisałem wcześniej, Derrida przekonany jest bowiem, Ŝe wybór przykładów i uŜywanych metafor, wybór słownika współ- kształtuje zajmowane stanowisko filozoficzne.

Husserl bardzo często powołuje się na byty matematyczne, poniewaŜ pozwala to na ominięcie problemu faktyczności, historyczności, konstytucji w czasie itp.

Przypomnijmy, Ŝe pojęcie samoobecności jest głównym elementem Husser- lowskiej „zasady zasad”, Derrida twierdzi zaś, Ŝe o jego kluczowej roli świadczą takŜe rozwaŜania o czasie, języku, znaku itd.

Husserl pojęciu obecności podpo- rządkowuje nawet pojęcie istnienia26.

Cała hierarchia fenomenologicznego dys- kursu opiera się na wyróŜnionej roli kategorii obecności.

Ten fakt uznany jest przez autora Głosu i fenomenu za przejaw głębokiego podporządkowania fenome- nologii „tradycyjnej filozofii Zachodu”, pomimo pozorów zerwania z tradycją i deklaracji bezzałoŜeniowości.

Pojęciu obecności jest oczywiście podporządkowane takŜe „fenomenolo- giczne doświadczenie źródłowe”, które konstruowane jest, zdaniem Derridy, przede wszystkim w taki sposób, aby spełnić wymogi spójności fenomenologicz- nego dyskursu.

Wiele uwag dotyczących zagadnienia obecności pojawiło się juŜ wcześniej w pismach Levinasa.

Zarówno Levinas, jak i Derrida próbują przeciwstawić tej kategorii pojęcie śladu.

Autor Całości i nieskończoności definiuje ślad w ramach swojej filozofii transcendencji jako „obecność tego, czego właściwie nigdy tu nie było”27.

Autor Glas w pewnym stopniu korzysta z tej definicji, próbuje jednak nie uprzywilejowywać śladu na rzecz degradacji kategorii obecności28.

DąŜy raczej do problematyzacji bez ostatecznego rozstrzygnięcia, kaŜde rozstrzygnięcie uwikłane jest bowiem w metafizyczne struktury.

W tym sensie rodzaj refleksyjnego „zawie- szenia rozstrzygnięcia” jest dla Derridy nie tyle gestem ametafizycznym, co kry- tycznie metafizycznym (świadomym swego metafizycznego uwikłania).

4.

Pierwotne (primitive) a źródłowe (originaire).

Kontaminacja W Le problème de la genèse dans le philosophie de Husserl Derrida rozróŜnia znaczenia pojęć „źródłowe” i „pierwotne” (a dokładniej „pierwotne istnienie” – existence primitive oraz „źródłowy sens” – sens originaire).

Nawiązując do eseju Eugena Finka Die phänomenologische Philosophie Edmund Husserls in der 26 Derrida [1997] s. 91.

Tę uwagę Derridy potwierdza zresztą wielu innych komentatorów.

Zob.

np Zahavi [2003] s. 39-41.

27 Levinas [1987] s. 114.

28 Por. np. Derrida [1999] s. 104-105.

Marcin Waligóra Iluzja źródłowości.

Derridiańska krytyka…

77 gegenwärtigen Kritik, Derrida podkreśla, Ŝe „naturalne nastawienie” jest wcześniejsze od postawy fenomenologicznej.

To właśnie naturalnemu nastawie- niu naleŜałoby przypisać miano „pierwotnego”, określającego „pierwotne istnie- nie”.

Jest ono chronologicznie pierwsze i, przynajmniej z teoretycznego punktu widzenia, poprzedza zabieg „wydobycia” świadomości transcendentalnej i „źró- dłowego sensu” (faktycznie zaś jest, jak sądzę, równoległe)29.

Zarówno Fink, jak i Derrida zadają więc pytanie o powód porzucenia postawy naturalnego nastawie- nia.

Sam Husserl uzasadnia ją z pozycji czysto fenomenologicznej, a więc z pozycji poredukcyjnej.

Jak jednak uzasadnić motywy, którymi miałoby kierować się Ja pozostające w postawie naturalnej i przechodzące do postawy fenomenologicznej?

Husserl nie daje na to pytanie odpowiedzi.

Wydaje się jednak, Ŝe „naturalne na- stawienie” nie potrzebuje nastawienia fenomenologicznego.

W tym sensie począ- tek teorii fenomenologicznej pozostaje nieco mglisty.

„Pierwotnemu” (związane- mu z „naturalnym nastawieniem”) Derrida przeciwstawia „źródłowe”, fenomeno- logiczne, związane z konstytucją „źródłowego sensu”.

Derrida zauwaŜa, Ŝe kaŜde z rozwiązań – zarówno uzasadnienie redukcji z punktu widzenia poredukcyjnego, jak i z punktu widzenia „naturalnego nasta- wienia” – jest niezadowalające30.

Albo sprowadza „pierwotne do źródłowego”, albo „źródłowe do pierwotnego”.

Autor Glas odnajduje tu kolejną „aporię” feno- menologii.

Derrida twierdzi, Ŝe światowe zawsze łączy się z transcendentalnym, a „źródłowy sens” z „pierwotnym istnieniem”.

Po raz kolejny dowodzi w ten spo- sób, Ŝe nie moŜna wyodrębnić „tego, co źródłowe”, poniewaŜ zawsze jest ono za- pośredniczone i uwikłane.

Derrida uŜywa tu pojęcia „kontaminacja”.

Sposobem ujawnienia tego uwikłania jest, jego zdaniem, specyficznie pojęta dialektyka, od- twarzająca ruch łączący oddzielne, jak sądził Husserl, płaszczyzny31.

Nie ma wyj- ścia z tego węzła.

Na obronę stanowiska Husserla moŜna przytoczyć interpretację redukcji, jako pewnego gestu „dydaktycznego”.

Autor Idei musi zdawać sobie sprawę, Ŝe 29Idę tu tropem interpretacyjnym zaproponowanym m.in. przez Iso Kerna, Kern [1977] oraz Marka Siemka, Siemek [1994] s. 275.

U samego Husserla taki sposób myślenia o redukcji zdaje się być najbardziej widoczny w wykładzie z 1931 r. pt. Phänomenologie und Anrophologie.

Wedle tej inter- pretacji nastawienia fenomenologicznego nie moŜna za pomocą redukcji transcendentalnej „na- być” – moŜna je sobie uświadomić, skierować swe intencje na transcendentalny proces konstytucji, który dokonywał się takŜe w naturalnym nastawieniu, ale mimochodem, w tle.

Redukcja trans- cendentalno-fenomenologiczna ujawnia niejako maszynownię naszej świadomości, ukazując ją w trakcie konstytutywnej pracy, której wynikiem jest to, co widzimy „wprost” w naturalnym nasta- wieniu.

30 Derrida [1990] s. 19-20.

Zob.

takŜe: Łaciak [2001] s. 90-91 i Lawlor [2002] s. 47-87.

31 Więcej na ten temat zob. Lawlor [2001] s. 84-85.

Marcin Waligóra Iluzja źródłowości.

Derridiańska krytyka…

78 transcendentalizm nie istnieje bez nieustannych odniesień do stanowiska reali- stycznego, Ŝe słownik transcendentalizmu jest w duŜej mierze „negatywny” – tworzony w opozycji do „naturalnej” leksyki.

Sam Husserl rzeczywiście korzysta zarówno z ustaleń czystorefleksyjnych, tworząc swój dyskurs w oparciu o pewne z góry wyznaczone cele teoretyczne, jak i posiłkując się materiałem empirycznym (ew. fenomenologicznym).

Przykładem jest tu skomplikowana struktura Ja, które pełni zarówno funkcję czystoteoretyczną (jako element koniecznej relacji podmio- towo-przedmiotowej), jak i odpowiada w pewnej mierze faktycznemu doświad- czeniu „sobości” – stąd elementy „habitualności” czy opisy cielesnej konstytucji w strukturze Ja u Husserla.

Nie wiem jednak, czy moŜna tu rzeczywiście mówić, jak chce Derrida, o aporii czy paradoksie, który podwaŜa zasadność fenomenologicz- nej teorii.

Wydaje mi się raczej, Ŝe Husserl kładzie nacisk na jeden z elementów tej kontaminacji, próbując dokonać pozytywnego kroku.

Sam moment decyzji jest najprawdopodobniej rzeczywiście powodowany raczej próbą ocalenia spójności dyskursu niŜ opisem tego, „jak się rzeczy mają”.

Nie zgadzam się jednak, Ŝe gest Derridy, który polega na „utrzymaniu się w aporii”, jest donioślejszy, czy teŜ bar- dziej krytyczny, niŜ Husserlowska chęć rozwiązania, w którą wpisane są róŜnora- kie świadectwa, zawierające informacje o niedoskonałości proponowanego roz- wiązania.

Jednym z nich jest słynne, cytowane takŜe przez Derridę, Husserlowskie stwierdzenie z Wykładów z wewnętrznej świadomości czasu – „do tego wszystkiego brak nam słów”.

Derrida traktuje to jako wyraz teoretycznej bezradności (czy teŜ uwikłania w szereg paradoksów), osobiście uwaŜam raczej, Ŝe jest to jasny Hus- serlowski sygnał, w którym daje się do zrozumienia czytelnikowi coś, co tak na- prawdę jest jasne od początku: fenomenologia transcendentalna ma problemy, które trzeba próbować rozwiązać.

Problemy, nie zaś nierozstrzygalne paradoksy.

5.

Dyskusja z Heideggerem Podobnie jak Emmanuel Levinas, Jacques Derrida takŜe zawdzięcza wiele Martinowi Heideggerowi.

W tekstach obu Francuzów odniesienia do Heideggera obecne są nieustannie.

Przyjrzyjmy się dłuŜszej wypowiedzi autora De la grammatologie: „Tekst He- ideggera jest dla mnie bardzo waŜny [...] stanowi całkiem nowe, nieodwracalne posunięcie.

Ciągle jeszcze dalecy jesteśmy od wydobycia zeń wszystkich zasobów krytycznych.

[...]

Z wielu względów, to, co piszę nie jest podobne do tekstu o rodo- wodzie Heideggerowskim [...], co oznacza odchylenie w stosunku do problematyki Heideggerowskiej.

[...]

Czasami mam wraŜenie, Ŝe problematyka Heideggerowska jest „najgłębszą” i „najsilniejszą” obroną tego, co stawiam pod znakiem zapytania

Marcin Waligóra Iluzja źródłowości.

Derridiańska krytyka…

79 jako myśl obecności”32.

Wcześniej zaś Derrida mówi: „Pomimo długu względem myśli Heideggerowskiej lub raczej z powodu tego długu, usiłuję rozpoznać w tek- ście Heideggerowskim, który jak Ŝaden inny jest homogeniczy, ciągły, równo- mierny wobec wszystkich następstw jego pytań, usiłuję zatem rozpoznać w tym tekście znaki przynaleŜności do metafizyki lub do tego, co nazywa on onto- teologią.

Heidegger zauwaŜył skądinąd, Ŝe musiał poŜyczać [...] syntaktyczne i leksykalne środki języka metafizyki”33.

Derrida, tak jak i Levinas, ma więc ambiwalentny stosunek do filozofii He- ideggera.

Traktuje ją jako awangardę teorii dekonstrukcji, której zasługi są wprawdzie nie do przecenienia, ale której błędy kładą się długim cieniem na na- stępców.

Podstawowym elementem są oczywiście Heideggerowskie Destruktion i Abbau (to ostatnie obecne zresztą juŜ u Husserla), które posłuŜyły Francuzowi do utworzenia déconstruction.

Głównym ogniwem łączącym myśl Derridy i Heide- ggera jest teŜ wyczulenie na immanentne językowi sugestie dotyczące struktury, budowy czy sposobu istnienia opisywanej sfery (warto zwrócić uwagę, Ŝe takie wyczulenie pojawia się takŜe w zupełnie odmiennej tradycji filozoficznej.

Przy- pomnijmy chociaŜ artykuł Quine’a „O tym, co istnieje”)34.

Główną róŜnicą dzielącą Heideggera i Derridę jest zaś odmiennie pojęty cel teoretyzowania.

Dla wczesnego Heideggera celem jest odkrycie „prawdziwego źródła” teorii, które ostatecznie uzasadni zarówno działalność dyskursywną, jak i sens Ŝycia w ogóle.

Dla Derridy celem jest utrzymanie pewnego hiperkrytycznego napięcia dyskursu, w którym ujawnione zostaną wszelkie pułapki zarówno języko- we, jak i granice metafizycznego sposobu myślenia.

KaŜde rozwiązanie, kaŜdy pozytywny teoretyczny gest (zawsze uwikłany i róŜnorako ograniczony) jest, we- dle Derridy, poraŜką.

Nasuwa się metafora muchy w sieci, której kaŜdy ruch sprawia, Ŝe jeszcze bardziej się pogrąŜa.

Heidegger zdaje sobie z tego sprawę, próbuje jednak odnaleźć pewne nisze teoretyczne i językowe, w których moŜna teoretyzować „pomimo”.

Derrida po- rzuca to dąŜenie, skupiając się na ekspozycji najbardziej jaskrawych miejsc zała- mywania się teorii i dyskursów.

Taka ekspozycja jest jedynym „pozytywnym” czy 32 Derrida [1997/2] s. 52-53.

33 Ibid., s. 13.

34 Quine [2000].

Marcin Waligóra Iluzja źródłowości.

Derridiańska krytyka…

80 „budującym” elementem dekonstrukcji.

To jednak walor pozytywny w dość de- kadenckim stylu35.

Tekstem, który zestawia zarzuty Derridy względem Heideggera, jest Les fins de l’homme (pierwotnie wygłoszony jako odczyt w 1968 r., wydany zaś w Mar- ges de la philosophie w 1972 r.).

MoŜemy tam odnaleźć listę przewodnich Heidegge- rowskich metafor, które wpisują, zdaniem Derridy, autora Bycia i czasu w tradycję metafizyki Zachodu, pomimo deklaracji jej „destrukcji”.

Francuski teoretyk uwaŜ- nie śledzi strukturę językową Sein und Zeit bezlitośnie wyliczając językowe uwi- kłania w dyskurs, od którego odŜegnuje się Heidegger.

Przewodnim motywem jest pojęcie „my”, które zdaniem Derridy ujawnia załoŜenia poczynione przez Heideggera, dotyczące pewnej wspólnoty rozumieją- cej (i czytającej Bycie i czas).

Niemiecki filozof, wbrew wygłaszanym explicite dekla- racjom, od początku dysponuje pewną wizją istoty człowieka, która będzie rzuto- wać na całą strukturę jego wczesnego dzieła.

MoŜna jednak bronić Heideggera, oddzielając płaszczyzny teorii i pewnej praktyki Ŝyciowej, w którą wpisuje się szereg gestów, w tym pisanie ksiąŜki, ro- dzaj tradycyjnej „narracji”, pewna „liniowość” przedstawiania poglądów, które są tylko sygnałem, znakiem, tego, co jest ich podbudową (nieskończenie skompliko- waną – refleksyjną, wciąŜ się rozwijającą i „doświadczalną”, której ksiąŜka jest pewnym ubogim zapisem; więcej na ten temat w rozdziale poświęconym Heide- ggerowi).

MoŜna takŜe bronić Heideggera na gruncie jego własnej teorii, podkreślając „przedrozumieniowy” charakter tych „ukrytych załoŜeń”.

Heidegger doskonale zdaje sobie sprawę z własnego uwikłania, podejmuje jednak wyzwanie.

Heidegger porusza się, wedle Derridy, w granicach „filozofii obecności”.

Poza konkretnymi elementami teorii niemieckiego filozofa, przedstawianymi zresztą przez Derridę, widać to na poziomie leksykalnym: fenomenologiczne me- tafory „bliskości”, „jasności”, „prześwitu”, „świetlistości” wyznaczają strukturę pracy Heideggera.

Jest to kolejny zarzut Francuza, będący powtórzeniem zarzutu innego Francuza – Emmanuela Levinasa.

Trudno się jednak z nimi zgodzić.

O wiele rzeczy moŜna Heideggera oskarŜyć, trudno jednak zarzucić mu brak subtel- ności w przedstawianiu szeregu fenomenów (m.in. bycia) jako niemoŜliwych do uobecniania, całkowitego poznania czy pełnego zrozumienia.

W początkowych partiach Sein und Zeit pojawia się wprawdzie idea „zrozumienia bycia”, wprowa- 35 Więcej na ten temat por. takŜe trzeci rozdział pierwszej części O gramatologii, Derrida [1999], zatytułowany „O gramatologii jako nauce pozytywnej”, s. 111-140.

Marcin Waligóra Iluzja źródłowości.

Derridiańska krytyka…

81 dzona jednak jako czytelny zabieg heurystyczny, pozwalający Heideggerowi na ustosunkowanie się do celów i metod proponowanych przez Husserla.

Derrida twierdzi takŜe, Ŝe autor Bycia i czasu deklaruje wprawdzie zerwa- nia z antropologią filozoficzną, w gruncie rzeczy jednak nie wychodzi poza jej granice: „Dasein, nawet jeśli nie jest człowiekiem, nie jest jednak czymś innym niŜ człowiek”36.

Potwierdza się to, poza całą strukturą Bycia i czasu, m.in. poprzez powrót do pojęcia „człowiek” w Liście o „humanizmie”.

Całkiem moŜliwe, Ŝe Der- rida ma tutaj rację.

Wydaje się jednak, Ŝe Heidegger zgodziłby się na akces do an- tropologii filozoficznej po kilku obostrzeniach, przedstawionych w początkowych partiach Sein und Zeit.

Deklaruje tam wprawdzie antyantropologiczne nastawie- nie, nie o nazwy tutaj jednak chodzi, a o metody i narzędzia badania.

Gdyby przyjrzeć się zresztą Heideggerowskim zarzutom wobec antropologii, to wydadzą się one często dość niesprawiedliwe i pochopne.

Radykalność Heideggera jest, jak sądzę, w duŜej mierze zabiegiem słuŜącym odpowiedniej recepcji jego dzieła (za- biegiem wprowadzonym z wielkim sukcesem), niŜ elementem koniecznie wynika- jącym z treści jego filozofii.

Wszystkie powyŜsze zarzuty Derridy moŜna by sprowadzić do następują- cego (w gruncie rzeczy banalnego, choć moŜe nie zawsze uświadamianego): pró- bując prowadzić jakikolwiek „pozytywny” dyskurs, jesteśmy uwikłani w róŜnego rodzaju ograniczenia.

NajwaŜniejszym jest uwikłanie językowe, które zawsze nie- sie ze sobą pewną „metafizyczną” narośl.

Nawet, jeśli deklarujemy chęć zerwania z tą tradycją, nie jesteśmy w stanie poza nią wykroczyć.

Zarzut Derridy tyczy się oczywiście takŜe moich prób dyskusji z jego krytyką.

Derrida tak sprytnie kon- struuje swoją teorię, Ŝe to ona zawsze wypływa na wierzch.

UwaŜam, Ŝe nie tylko Heidegger, ale takŜe Husserl i Levinas zdawali sobie doskonale sprawę z faktu swojego „uwikłania”.

Dają o tym znać wielokrotnie.

śaden z nich nie wpadł jednak na pomysł, Ŝe moŜna uprawiać pewien rodzaj „pa- soŜytniczej teorii”, która będzie jedynie uwypuklać te uwikłania tak, jak robi to Derrida, okazując się ostatecznie zawsze „bardziej samowiednym”.

Na szczęście „gra” toczy się jednak nie tylko o „poziom samowiedzy”.

6.

Źródłowy ślad KaŜde doświadczenie uwikłane jest, zdaniem Derridy, w dyskurs.

Husser- lowskie przeciwstawienie „pustych analiz słów” i „rzeczy samych” to jedna z naj- trwalszych, ale jednocześnie najbardziej zwodniczych filozoficznych opozycji.

36 Derrida [1992] s. 174.

Marcin Waligóra Iluzja źródłowości.

Derridiańska krytyka…

82 Derrida próbuje dowieść swej tezy poprzez przedstawione powyŜej analizy doty- czące genezy i języka w fenomenologii.

Ugruntowując swoje stanowisko dotyczące pojęcia źródłowości, ściśle związanego, zdaniem Derridy, z kategorią obecności, w De la grammatologie wprowadza on zaskakującą kategorię „źródłowego śladu” (nazywanego takŜe „praśladem”).

„Źródłowy ślad” wiąŜe się z wczesnoderridiańską „nauką o piśmie”.

Usilna przewrotność zarówno kategorii „uprzedniości pisma”, jak i „źródłowego śladu”, oparta jest na specyficznym dla francuskiego filozofa zabiegu „przesuwania zna- czeń” pewnych metafor.

Derrida najpierw stwierdza więc, Ŝe „«pismo» oznacza zapis, przede wszystkim zaś trwałe ustanowienie znaku”37, co, szczególnie w świetle przedstawionej przez niego argumentacji, wydaje się zrozumiałe (Derrida rozróŜnia pismo w sensie szerszym, quasi-źródłowym, zwane czasem prapismem i węŜszym, wtórnym – jako zapis graficzny, twierdząc, Ŝe „nie chodzi więc tu o re- habilitację pisma w wąskim znaczeniu ani o odwrócenie porządku podległości [mowy i pisma – M.W.]”38).

Za chwilę zaś uŜywa pojęcia pisma tylko w znaczeniu szerszym polemizując z teoriami, które uznają wtórność pisma w znaczeniu węŜszym (tzn. jako zapisu graficznego)39.

Próbując dookreślić quasi-pierwotność40 wprowa- dza kategorię śladu ustanowionego, wiąŜącego znaczone i znaczące w jakiś skom- plikowany, określony przede wszystkim negatywnie sposób.

(W kluczowych miejscach argumentacja Derridy staje się niestety wysoce nieprzejrzysta)41.

Derri- da twierdzi jednocześnie, Ŝe cała ta „procedura” dokonuje się „przed bytem” („Ślad naleŜy pomyśleć przed bytem”42), przetykając co jakiś czas swoje rozwaŜa- nia zaskakującymi – przynajmniej z punktu widzenia porządku wypowiedzi – stwierdzeniami w stylu: „Rzecz sama jest znakiem”43.

37 Derrida [1999] s. 72.

38 Ibid., s. 87.

39 Por. np. ibid., s. 74.

40 UŜywam tu pojęcia quasi-źródłowość czy quasi-pierwotność opierając się na wprowadzonym przez Rodolphe Gashé pojęciu quasi-transcendentalność określającego w ten sposób główne poję- cia francuskiego filozofa z pierwszego etapu jego filozoficznego rozwoju.

Por. Gashe [1986].

W trakcie rozwoju argumentacji w O gramatologii Derrida wycofa się z określania pisma jako rze- czywiście uprzedniego, czy „stanowiącego podstawę” dla mowy.

Jak łatwo przewidzieć (dekon- strukcja często bywa bardziej schematyczna niŜ dyskursy, które za ową schematyczność krytyku- je), uzna, Ŝe nie da się rozstrzygnąć, co jest bardziej pierwotne.

41 Por. Derrida [1999] s.74-79.

42 Ibid., s. 77.

43 Ibid.

Marcin Waligóra Iluzja źródłowości.

Derridiańska krytyka…

83 Autor Glas wprowadza w końcu kategorię „źródłowego śladu” (stosowa- nego wymiennie z „praśladem”), która, jak sam przyznaje, jest wewnętrznie sprzeczna44.

Źródłowy ślad to pismo w sensie szerszym.

We wstępie do O pocho- dzeniu geometrii, Derrida próbuje dowieść, Ŝe Husserl mylił się wierząc, iŜ zapisany tekst jest potencjalnie „Ŝywą obecnością”, która zostaje reaktywizowana przez czytającego, dokładnie w takich granicach, w jakich została „zdeponowana” przez piszącego.

Pismo (w sensie szerszym), zdaniem Derridy, nie jest jedynie „śladem” Ŝywej obecności.

Ponownie nawiązując do de Saussure, francuski filozof twierdzi: „śaden element, czy to w porządku dyskursu mówionego, czy pisanego, nie moŜe funkcjonować jako znak, nie odsyłając do innego elementu, który sam po prostu nie jest obecny.

Ten szereg sprawia, Ŝe kaŜdy „element” – fonem lub grafem – konstytuuje się począwszy od śladu, jaki pozostawiają w nim inne elementy łań- cucha lub systemu.

[...]

Nic – ani w elementach, ani w systemie – nie jest nigdzie i nigdy po prostu obecne lub nieobecne.

Istnieją, na wskroś, wyłącznie róŜnice i ślady śladów”45.

Kategoria „źródłowego śladu” prowadzi więc, poprzez modyfikację teorii de Saussure, do Derridiańskiego différance (tłumaczonej na język polski jako „róŜ- nia”, „róŜnicość” lub „ruŜnica”), pewnej quasi-transcendentalnej kategorii, która jest, zdaniem Derridy, „miejscem” narodzin znaczeń46.

„Miejscem” niemoŜliwym do uobecnienia i wymykającym się narzędziom, którymi dysponujemy, „miej- scem”, któremu moŜna przewrotnie przypisać wartość „źródłowość”.

„Źródłowy ślad” na pewnym poziomie okazuje się więc określeniem kolej- nego wytropionego przez Derridę „paradoksu”, ukazującego nierozwiązywalne problemy, w które uwikłane są hierarchie, słuŜące do budowy dyskursów filozo- ficznych.

Taki „paradoks” ma swój odpowiednik takŜe w pewnych ustanawia- nych przez Derridę „narzędziach refleksyjnych” czy „dyskursotwórczych”, takich jak différance.

Jakie są cele takiej nieustannej aporetyzacji?

Wbrew obiegowym opiniom francuski filozof twierdzi, Ŝe nie ma tu zamiarów szczególnie rewolucyjnych czy obrazoburczych.

W De la gramatologie ujawnia „metafizyczne” motywy swojej działalności: „ostateczną intencją tej rozprawy byłoby więc uczynienie tajemni- 44 Ibid., s. 94.

45 Derrida [1997/2] s. 27.

46 Ta, przedstawiona tu pokrótce tematyka takŜe została juŜ wyczerpująco opisana, dlatego pozwa- lam sobie na odnotowanie tylko najistotniejszych zagadnień, zdając sobie sprawę z problemów i niejednoznaczności, które w związku z tym się rodzą.

Marcin Waligóra Iluzja źródłowości.

Derridiańska krytyka…

84 czym tego, co uwaŜa się za zrozumiałe pod nazwą bliskości, bezpośredniości, obecności”47.

7.

Źródłowość i wyczerpanie „Gdzie i kiedy zaczyna się...?

Pytanie o źródło.

Przemyślenie śladu – pisze Derrida – powinno nas niewątpliwie nauczyć tego, Ŝe źródło, czyli prosty począ- tek, nie istnieje, Ŝe pytanie o źródło pociąga za sobą metafizykę obecności”48.

Myśl Derridy jest teorią dekadencką w najbardziej wyrazistej postaci.

To twierdzenie nie wynika wcale ze złośliwości czy szczególnej niechęci do autora Glas.

UwaŜam (a myśl ta nie jest oczywiście odkrywcza), Ŝe projekt Derridy jest wyrazem pewnego przesilenia, wyczerpania paradygmatu.

Cele charakterystycz- ne dla tego paradygmatu próbowano najpierw odświeŜyć i wyznaczyć z werwą na nowo (Husserl), później zaś porzucić na rzecz „nowego początku” (Heidegger, Levinas).

Po drodze idea odnowy gdzieś zaginęła, pomimo Ŝe jej projektanci wy- dawali się spełniać wszelkie warunki, aby stać się nowymi „ojcami załoŜycielami”.

Derrida uzupełnia i wysubtelnia warsztat demontaŜu podstawowych filozoficz- nych kategorii, twierdząc, Ŝe pomysł na „nowy początek” naleŜy zarzucić jako wyraz kolejnej teoretycznej naiwności.

W zamian proponuje dyskurs, który nie- rzadko prowadzony na wysokim teoretycznym i filozoficznym poziomie, staje się „wiecznym odwleczeniem”.

To subtelne, samowiedne i wysoce krytyczne odsu- nięcie prób rozwiązania, rozstrzygnięcia czy wyznaczenia horyzontu kaŜdego fi- lozoficznego namysłu.

To odroczenie stosowane jest zarówno do dyskursu same- go Derridy, jak i teorii filozoficznych przez niego analizowanych.

Nie sposób odmówić racji wielu analizom francuskiego filozofa.

Nie sposób negować, Ŝe w tej teorii odnajdujemy świadectwo większej samoświadomości własnych ograniczeń, niŜ miało to miejsce w przypadku Husserla, Levinasa, a moŜe nawet Heideggera.

Świadectwo tej samowiedzy jest niepodwaŜalne dlatego, Ŝe Derrida prowadzi swoje rozwaŜania przewaŜnie na dwóch poziomach – przedmiotowym (przedmiotem jest tu przewaŜnie analizowany przez niego tekst) i na metapoziomie, w którym ustosunkowuje się do własnych rozwaŜań, pokazu- jąc ich ograniczenia, uwikłania i moŜliwości (bądź ich brak) wyjścia poza te języ- kowe czy teoretyczne granice.

Napisałem jednak, Ŝe „w tej teorii odnajdujemy świadectwo większej samo- świadomości własnych ograniczeń”, a nie, Ŝe „ta teoria jest bardziej samoświado- ma własnych ograniczeń”.

UwaŜam bowiem, Ŝe Husserl i Heidegger (nieco mniej 47 Derrida [1999] s. 105.

48 Ibid., s. 112.

Marcin Waligóra Iluzja źródłowości.

Derridiańska krytyka…

85 zaś chyba Levinas) byli w pełni świadomi braków, granic, problemów i paradok- sów własnych projektów.

Konstruowali je jednak w odmienny od Derridy sposób, czasem tylko dając znać o świadomości tych braków.

Przyczyna tego stanu rzeczy wydaje się dość prosta.

Husserl, Heidegger i Levinas uprawiali teorię z wiarą, któ- ra przewaŜnie towarzyszy działalności ludzkiej w ogóle.

Nawet jeśli uznajemy, Ŝe pewne nasze działania (takŜe teoretyczne) być moŜe na niewiele się zdadzą, to jednak skądś czerpiemy do nich siłę.

Być moŜe, Ŝe z czysto ekonomicznego (Ŝeby uŜyć jednego z ulubionych terminów Derridy) punktu widzenia taka działalność jest naiwnością (w teorii zaś brakiem samowiedzy), na szczęście istnieją jednak inne perspektywy.

Cenię teorie Husserla, Heideggera i Levinasa między innymi jako przejaw pewnej siły, która pozwala na uprawianie filozofii „pomimo”.

Pytanie „pomimo co?” znów najchętniej pozostawiłbym nierozwinięte, poniewaŜ lista odpowiedzi wydaje się bardzo długa, a jest jednocześnie łatwa do przewidzenia.

Na plan pierwszy wysuwają się: „pomimo niepowodzeń teorii filozoficznych w ogóle”, „pomimo świadomości złudy własnej teorii”, „pomimo marginalności filozofii”, „pomimo utopijności nowej wizji” itd.

MoŜna i trzeba dyskutować z Derridą na poziomie mikrorozstrzygnieć.

Nierzadko bowiem jego interpretacje są krzywdzące i niekompletne, wysuwane zaś argumenty mało przekonujące, choć prawie zawsze efektowne49.

Pomijając jednak błędy i nieporozumienia w odczytaniu Husserla czy Heideggera wiele wy- suwanych przez Derridę uwag i makrozarzutów jest jak najbardziej zasadnych.

Dlatego uwaŜam, Ŝe „lekcja Derridy” jest potrzebna zarówno fenomenologii, jak i filozofii w ogóle.

Jej największą zaletą jest siła i forma ekspozycji słabych punktów (i nierozstrzygalnych miejsc) dyskursu fenomenologicznego.

Jednym z nich jest pojęcie „fenomenologicznego doświadczenia źródłowego”50.

49 Listę takich błędów zestawia m.in. J.

Claude Evans w: Evans [1991].

50 Warto takŜe pamiętać, Ŝe fenomenologia wchłonęła juŜ część zarzutów opisanych przez Derridę, dokonując automodyfikacji niektórych swych teoretycznych narzędzi.

Przykładem są m.in. prace Dana Zahaviego, Dona Weltona, Lestera Embree, Rudolfa Berneta, Anthonego Steinbocka czy Bernharda Waldenfeldsa.

Marcin Waligóra Iluzja źródłowości.

Derridiańska krytyka…

86 Bibliografia Cunningham [1976] – S. Cunningham, Language and the Phenomenological Reductions of Ed- mund Husserl, Nijhoff, The Hague 1976.

Derrida [1993] – J. Derrida, Forma i znaczenie Uwagi o fenomenologii języka, tłum.

B. Bana- siak, [w:] Pismo filozofii, inter esse, Kraków 1993.

Derrida [1997] – J. Derrida, Głos i fenomen.

Wprowadzenie do problematyki znaku w fenomeno- logii Husserla, tłum.

B. Banasiak, KR, Warszawa 1997.

Derrida [1997/2] – J. Derrida, Pozycje.

Rozmowy z Henri Ronsem, Julią Kristevą, Jean-Louis Houdebinem i Guy Scarpettą, tłum.

A. Dziadek, Bytom 1997.

Derrida [1990] – J. Derrida, Le problème de la genèse dans le philosophie de Husserl, Presses Universitaires de France, Paris 1990.

Derrida [2004] – J. Derrida, „Geneza i struktura” a fenomenologia, w: Pismo i róŜnica, KR, Warszawa 2004.

Derrida [1992] – J. Derrida, Kres człowieka, tłum.

P. PieniąŜek, [w:] Pismo filozofii, inter esse, Kraków 1992.

Derrida [1999] – J. Derrida, O gramatologii, tlum.

B. Banasiak, KR, Warszawa 1999.

Dreyfus [1982] – H. L. Dreyfus, Husserl’s Perceptual Noema, [w:] Husserl, Intentionality and Cognitive Science, The MIT Press, Cambridge-London 1982, s. 97-125.

Drummond [1997] – J. J. Drummond, Noema, [w:] Lester Embree (ed.), Encyclopedia of Phe- nomenology, Kluwer, Dordrecht 1997, s. 494-499.

Evans [1991] – J. C. Evans, Strategies of Deconstruction.

Derrida and the Myth of the Voice, University of Minesota Press, Minneapolis 1991.

Føllesdal [1977] – D. Føllesdal, Husserl’s Notion of Noema, [w:] F. Elliston, P. McCormick (eds.), Husserl.

Expositions and Appraisals, Notre Dame UP, London 1977, s. 74.

Gashe [1986] – R. Gashe, The Tain of the Mirror.

Derrida and the Philosophy of Reflection, Har- vard UP, Cambridge 1986.

Gurwitsch [1982] – Intentionality of Consciusness, [w:] Husserl, Intentionality and Cognitive Science, The MIT Press, Cambridge-London 1982, s. 65.

Hartman [2001] – J. Hartman, Techniki metafilozofii, Aureus, Kraków 2001.

Husserl [2000] – E. Husserl, Badania logiczne, tom II, cz.

I, tłum.

J. Sidorek, PWN, Warsza- wa 2000.

Husserl [1991] – E. Husserl, O pochodzeniu geometrii, tłum.

Z. Krasnodębski, [w:] S. Czer- niak, J. Rolewski (red.), Wokół fundamentalizmu epistemologicznego, IFiS PAN, War- szawa 1991, s. 24.

Kern [1977] – I. Kern, The Three Ways to Transcendental Phenomenological Reduction in the Philosophy of Edmund Husserl, trans.

F. Elliston, P. McCormick, [w:] Husserl.

Exposi- tions and Appraisals, F. Elliston, P. McCormick (eds.), London: Notre Dame UP 1977, s. 126-149.

Lawlor [2002] – L. Lawlor, Derrida and Husserl.

The Basic Problem of Phenomenology, Indiana UP, Bloomington-Indianapolis 2002.

Marcin Waligóra Iluzja źródłowości.

Derridiańska krytyka…

87 Levinas [1987] – E. Levinas, Ślad innego, przeł.

B. Baran, [w:] Rozum i słowo.

Eseje dialogicz- ne, Kraków 1987.

Łaciak [2001] – P. Łaciak, Wczesny Derrida.

Dekonstrukcja fenomenologii, Baran i Suszczyń- ski, Kraków 2001.

McIntyre, Smith [1982] – R.

McIntyre, D.W. Smith, Husserl’s Identification of Meaning and Noema, [w:] Husserl, Intentionality and Cognitive Science, The MIT Press, Cambridge- London 1982, s. 81-93.

Markowski [1997] – M.P. Markowski, Efekt inskrypcji.

Jacques Derrida i literatura, Homini, Bydgoszcz 1997.

Półtawski [1973] – A. Półtawski, Świat, spostrzeŜenie, świadomość, PWN, Warszawa 1973.

Quine [2000] – W. V. O Quine, O tym, co istnieje, [w:] Z punktu widzenia logiki, Aletheia, Warszawa 2000.

Salomon [1977] – R. Salomon, Husserl’s Concept of the Noema, [w:] F. Elliston, P. McCor- mick (eds.), Husserl.

Expositions and Appraisals, Notre Dame UP, London 1977, s. 168-181.

Siemek [1994] – M. Siemek, Husserl i dziedzictwo filozofii transcendentalnej, [w:] idem, Filo- zofia transcendentalna a dialektyka, Oficyna Naukowa, Warszawa 1994.

Zahavi [2003] – D. Zahavi, Husserls Phenomenology, Stanford UP, Stanford 200


corpora: CEN

text:
Jak podaje Polska Agencja Prasowa, Urząd Komunikacji Elektronicznej nakazał firmie będącej do niedawna monopolistą na rynku usług telekomunikacyjnych - Telekomunikacji Polskiej - obniżenie cen za dzierżawę łączy.

Od tej pory za użytkowanie łącza o przepustowości 2 Mbit/s zapłacą o 42% mniej, 25% mniej za korzystanie z łącza o przepustowości n x 64 kbit/s, 34% za łączę o parametrach 34 Mbit/s i aż 49% mniej za łącze o przepustowości 140 i 155 Mbit/s.

Ceny połączeń telekomunikacyjnych w Polsce są jednymi z najwyższych w całej Europie.

TP SA nadal zajmuje dużą część rynku.

Jako że decyzji UKE nadano rygor natychmiastowej wykonalności, już wkrótce można liczyć na znaczną obniżkę cen.


corpora: sejm

text:
Projekt

w art. 48:

pkt 2 otrzymuje brzmienie:

w art. 49:

pkt 2 otrzymuje brzmienie:

w art. 50:

pkt 2 otrzymuje brzmienie:

ust. 1 otrzymuje brzmienie:

umyślnego niszczenia;

umyślnego zrywania lub uszkadzania;

niszczenia ich siedlisk lub ostoi;

hodowli;

pozyskiwania lub zbioru;

przetrzymywania lub posiadania okazów gatunków;

umyślnego przemieszczania w środowisku przyrodniczym;

umyślnego wprowadzania do środowiska przyrodniczego.”,

hodowli;

przetrzymywania lub posiadania okazów gatunków;

ust. 2 otrzymuje brzmienie:

w art. 52:

ust. 1 otrzymuje brzmienie:

umyślnego zabijania;

umyślnego okaleczania lub chwytania;

transportu;

chowu lub hodowli;

umyślnego uniemożliwiania dostępu do schronień;

umyślnego płoszenia lub niepokojenia;

umyślnego wprowadzania do środowiska przyrodniczego.”,

przetrzymywania, posiadania lub preparowania okazów gatunków;

ust. 2 otrzymuje brzmienie:

zbierania i przechowywania piór ptaków.”,

uchyla się ust. 3,

dodaje się ust. 4 w brzmieniu:

w art. 56:

ust. 1 i 2 otrzymują brzmienie:

uchyla się ust. 3,

ust. 4 i 4a otrzymują brzmienie:

ust. 5 otrzymuje brzmienie:

w ust. 7:

ust. 7a i 7b otrzymują brzmienie:

ust. 7j i 7k otrzymują brzmienie:

przetrzymywania martwych okazów gatunków;

opis czynności, których dotyczy zarządzenie;

obszar wykonania czynności, których dotyczy zarządzenie;

termin złożenia i zakres informacji o czynnościach wykonanych na podstawie zarządzenia;

w art. 58:

ust. 1 i 2 otrzymują brzmienie:

dodaje się ust. 3 w brzmieniu:

art. 111 otrzymuje brzmienie:

w art. 120:

ust.

2 otrzymuje brzmienie:

uchyla się ust. 2a,

ust. 3 otrzymuje brzmienie:

w art. 127:

uchyla się pkt 4,

dodaje się pkt 6 w brzmieniu:

w art. 130:

w ust. 1:

– uchyla się pkt 2,

ust. 4 otrzymuje brzmienie:

w art. 4