corpora: sejm

text:
Druk nr 383

Warszawa, 20 kwietnia 2012 r.

SEJM

RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

(-) Jerzy Wenderlich; (-) Bogusław Wontor; (-) Stanisław Wziątek;

1

Ustawa

z ………………….

2012 roku

o zmianie ustawy – Kodeks karny

Art. 1.

90, poz. 560, Nr 122, poz. 782, Nr 171, poz. 1056, Nr 173, poz. 1080, Nr 214, poz. 1344,

poz. 1021) wprowadza się następujące zmiany:

1) art. 119 § 1 otrzymuje brzmienie:

z powodu przynależności narodowej, etnicznej, rasowej, politycznej, wyznaniowej, z

2) art. 194 otrzymuje brzmienie:

2

z wykonywaniem swoich funkcji, sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia

3) art. 195 otrzymuje brzmienie:

§ 1.

Kto złośliwie przeszkadza publicznemu wykonywaniu aktu religijnego kościoła

lub obrzędom żałobnym.

§ 3.

Jeżeli czynu określonego w § 1 i 2 dopuszcza się funkcjonariusz publiczny w

wolności do lat 2.

4) Art. 196 otrzymuje brzmienie:

tym miejscu przedmiotu czci religijnej, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności

§.

2.

Ściganie przestępstwa określonego w § 1 odbywa się z oskarżenia prywatnego.

5) Art. 256 § 1 otrzymuje brzmienie:

3

6) art. 257 otrzymuje brzmienie:

niepełnosprawność bądź orientację seksualną lub z takich powodów narusza

Art. 2.

4

UZASADNIENIE

Proponowana nowelizacja ustawy z 06 czerwca 1997 roku – Kodeks karny

zawiera dwa zasadnicze cele:

mniejszościowych grup religijnych i światopoglądowych (zmiany art. 194, art. 195 i

art. 196 kk) oraz

II.

zapewnienie skutecznej ochrony prawnokarnej przed przestępstwami

Wskazane cele mają jednoznacznie antydyskryminacyjny charakter, sięgając

w pierwszym rzędzie do zawartych w Konstytucji RP:

1. zakazu dyskryminacji z jakiegokolwiek powodu (art. 32 ust. 2 Konstytucji RP),

3. nakazu traktowania wszystkich w równy sposób przez władze publiczne (art. 32

ust. 1 zd. drugie Konstytucji RP).

Przywołane postanowienia Konstytucji RP znajdują też potwierdzenie w

zobowiązaniach międzynarodowych Rzeczpospolitej Polskiej.

Ograniczając się w

tym zakresie do trzech najwyrazistszych przykładów zakazów dyskryminacji

niezależnie od przesłanek, można przywołać:

Nr 38, poz. 167), którego art. 26 stanowi:

U. z 1977 roku, Nr 38, poz. 169), którego art. 2 ust. 2 stanowi:

5

roku, Nr 61, poz. 284), której art. 14 stanowi:

zapewnione bez dyskryminacji wynikającej z takich powodów jak płeć, rasa, kolor skóry,

przyczyn.

Wskazać należy, że wyżej wymienione zapisy Konstytucji RP nie doczekały

się - jak dotąd – pełnego odzwierciedlenia w obowiązujących regulacjach

prawnokarnych.

Jak się wydaje, zdecydowały o tym – nieaktualne z dzisiejszego

punktu widzenia - uwarunkowania społeczno-obyczajowe.

Obecny stan ochrony

prawnokarnej nie odpowiada współczesnym potrzebom społecznym,

kształtowanym m.in. przez coraz pełniejszą i wyraźniejszą obecność w przestrzeni

publicznej przedstawicieli grup do tej pory wykluczanych, marginalizowanych i

lekceważonych:

- mniejszościowych grup religijnych i światopoglądowych,

- kobiet,

- osób transpłciowych,

- osób starszych,

- osób niepełnosprawnych,

- osób homoseksualnych i osób biseksualnych.

Obowiązujące regulacje nie uwzględniają też nowych lub wcześniej

nieobecnych bądź marginalizowanych zagrożeń, przed jakimi chronić winno prawo

karne.

Najwyraźniejszym z tych zagrożeń jest zjawisko homofobii – irracjonalnego,

faktycznie bezpodstawnego, ale kulturowo zakorzenionego i przybierającego

rozmaite formy lęku przed osobami homoseksualnymi i osobami biseksualnymi –

6

odpowiedzialne za ich dyskryminację społeczną, wykluczenie, potępienie, nienawiść

oraz agresję wobec tych osób.

Uwzględnienia wymaga też zjawisko transfobii, stanowiące swoisty

odpowiednik homofobii, wymierzony wobec osób transpłciowych.

Wyróżnikiem tej

grupy osób nie jest orientacja seksualna, ale szeroko pojęta tożsamość płciowa, tj.

przynależność danej osoby do danej płci biologicznej, względnie sytuowanie się

pomiędzy płciami biologicznymi, a ponadto relacja płci biologicznej i płci

psychicznej do płci społecznej (płci kulturowej, ang. gender).

Najszerzej znaną

postacią transpłciowości jest transseksualność, tj. brak zgodności między płcią

biologiczną a płcią psychiczną (jedyny sposób usunięcia niezgodności to

dopasowanie płci biologicznej do płci psychicznej zabiegami chirurgicznymi i terapią

hormonalną).

Spektrum transpłciowości jest jednak dużo szersze.

Najogólniej

ujmując, tożsamość osoby transpłciowej nie pokrywa się z konwencjonalnymi

poglądami na temat rodzaju męskiego i żeńskiego, ale łączy oba rodzaje lub

Pod wieloma względami podobny do homofobii oraz transfobii jest

mechanizm stygmatyzowania ale także wiktymizacji osób niepełnosprawnych oraz

osób starszych.

Jest swoistym kulturowym tabu, że osoby należące do tych grup

padają ofiarą dyskryminacji a także przestępstw należących do kategorii przestępstw

z nienawiści.

Podobnie niejako w cieniu znajdują się czyny motywowane niechęcią i

uprzedzeniami na tle płci ofiar.

Dosięgają przede wszystkim kobiet.

Podobnie jak

wyżej wymienione, także przesłanka płci ofiary jako motyw przestępstwa z

nienawiści jest uznawana za tabu – w odniesieniu do kobiet uzasadnieniem jest ich

szczególna pozycja w kulturze; kobiety tradycyjnie postrzegane są jako wyposażone

w dodatkową ochronę przed przemocą właśnie z racji płci.

Przynajmniej częściową odpowiedzią na potrzebę dokonania odnośnych

zmian obowiązującego ustawodawstwa jest proponowana nowelizacja kodeksu

karnego.

Zarazem czyni ona zadość niemal wszystkim wyróżnionym w doktrynie

funkcjom prawa karnego:

7

 ochronnej (ochrona stosunków społecznych i ochrona dóbr należących do

podmiotów uczestniczących w tych stosunkach przed zamachami na nie),

 afirmacyjno-motywacyjnej (kształtowanie prawidłowych postaw zachowania

poprzez wskazywanie dóbr zasługujących na szacunek i ochronę),

 prewencyjno-wychowaczej (przyszłościowe oddziaływanie represji karnej, tak w

wymiarze indywidualnym jak i ogólnym),

 sprawiedliwościowej (kształtowanie oraz zaspokajanie poczucia sprawiedliwości

społecznej).

Ad I. Tło proponowanych zmian art.194, art. 195 i art.196 kk

osoba prywatna, zachowując jednocześnie dotychczasową, wysoką granicę

zagrożenia karą w przypadku, gdy czynów „określonych w tych artykułach

dopuszcza się funkcjonariusz publiczny podczas wykonywania swoich funkcji lub w

związku z ich wykonaniem”.

W demokratycznym państwie prawnym obowiązki funkcjonariuszy

publicznych są większe niż w przypadku zwykłych obywateli.

Posiadanie władzy

wiąże się nieodłącznie ze szczególną odpowiedzialnością, uzasadniającą

sprzeniewierza się swojej funkcji, dokonując zamachu na porządek prawny, którego

ochrona jest jego podstawowym obowiązkiem.

Zakres pojęcia „funkcjonariusz

publiczny” określa art. 115 §13 Kodeksu karnego.

pogodzenie ochrony uczuć religijnych z takimi fundamentalnymi wartościami

pluralistycznego i demokratycznego społeczeństwa, jak wolność myśli, sumienia i

słowa oraz m.in. „twórczości artystycznej i korzystania z dóbr kultury” (por. art. 73

Konstytucji z 2 kwietnia 1997 r.).

W dotychczasowym brzmieniu art. 196 Kodeksu

karnego jest wykorzystywany przez jednostki lub grupy bigoteryjne do eliminacji

utworów artystycznych kolidujących z ich przekonaniami, a tym samym jest

8

instrumentem cenzurowania treści utworów artystycznych, co jednoznacznie

narusza wyżej powołane gwarancje wolności artystycznej, a także m.in. gwarancje

wolności myśli, sumienia i religii.

W obecnym stanie prawnym przedsięwzięcie artystyczne lub inne

artystyczna powinna być chroniona w szczególny sposób.

Sytuacja ta jest nie tylko

wynikiem nacisków politycznych dominującej grupy wyznaniowej, ale także nazbyt

regulacja powinna respektować gwarancje praw i wolności, a jednocześnie czynić

zadość wymogowi jasności prawa, definiując jednoznacznie obszar, w którym

uczucia religijne powinny być chronione przepisami Kodeksu karnego bez

naruszania innych chronionych prawem wartości.

Dążąc do realizacji tego celu,

niniejszy projekt postuluje penalizację tylko tych czynów, które mają charakter

umyślny i które polegają na znieważeniu „miejsca przeznaczonego do wykonywania

Ochronie przepisami Kodeksu karnego powinny podlegać kościoły, kaplice i

świątynie wyznań innych niż chrześcijańskie – inne miejsca w sferze publicznej

ewentualnego wystąpienia w obronie naruszonych dóbr osobistych w powództwie

cywilnym.

Projekt przewiduje także ograniczenie górnej granicy zagrożenia karą

pozbawienia wolności do 6 miesięcy.

Jakie jest bowiem uzasadnienie utrzymania

dotychczasowej granicy zagrożenia karą pozbawienia wolności, skoro Kodeks karny

wartości subiektywnych i partykularnych, takich jak uczucia religijne, powinny być

9

Konstytucja RP w preambule jednoznacznie wskazuje na pluralizm

aksjologiczny i wyznaniowy społeczeństwa polskiego, a zarazem w art. 32 ust. 1

gwarantuje wszystkim równość wobec prawa praz prawo do równego traktowania

przez władze publiczne.

Wspomniana norma ustrojowa uzasadnia postulat

wyrażony w propozycji art. 196 § 2, tak aby państwowe organy ścigania nie

angażowały się w sprawy wyznaniowe, zwłaszcza w aspekcie tak subiektywnym,

jak ochrona uczuć.

Ad II.

Tło proponowanych zmian art. 119 § 1 kk, art. 256 kk

i art. 257 kk

Proponowane zmiany art. 119 § 1 kk, art. 256 kk oraz art. 257 kk mają na celu

zapewnienie osobom należącym do grup społecznych, które można wyróżnić

używając kryterium płci, tożsamości płciowej, niepełnej sprawności, wieku oraz

orientacji seksualnej, prawnokarnej ochrony przed tzw. hate crimes, przestępstwami

motywowanymi uprzedzeniami - przede wszystkim przed przejawami tzw. mowy

nienawiści, ale także przemocy fizycznej.

Mowa nienawiści

Mowa nienawiści (hate speech) jest pojęciem sformułowanym w

piśmiennictwie państw zachodnich na gruncie badań nad dyskryminacją i

wykluczeniem społecznym.

Uznaje się, że mową nienawiści są wszelkie przejawy

użycia języka w celu znieważenia, poniżenia bądź pomówienia danej osoby lub

grupy osób, wyróżnianych przy użyciu wybranej cechy bądź kryterium, a także

wywołania lub utrzymania nienawiści wobec takiej osoby lub osób.

Mowa nienawiści opiera się i odwołuje do przypisywanych zasadniczo

wszystkim osobom z danej grupy nieprawdziwych cech i charakterystyk, które –

operując utrwalonym przez kulturę stereotypem i uogólnieniem - pogarszają

wizerunek społeczny i poczucie godności osób z tej grupy.

Jako przykłady można

wymienić następujące twierdzenia:

10

 Cyganie, Romowie i Rumuni nie dbają o higienę osobistą, żebrzą, kradną i

oszukują, a zdobyte nieuczciwie pieniądze przeznaczają na hazard, rozpustę i

wystawne domy;

 Murzyni są leniwi, wymagają nadzoru przy najprostszych pracach i nie mają

predyspozycji do pracy umysłowej;

 Niemcy są butni, prostaccy i brutalni, skłonni do narzucania innym swojej woli

siłą, czują respekt tylko przed tymi, których uważają za silniejszych od siebie;

 Rosjanie są biednymi, ograniczonymi prostakami o skłonności do alkoholu,

którzy marzą o tym, żeby militarnie zrekompensować sobie swoją

dotychczasową niedolę;

 osoby narodowości lub pochodzenia żydowskiego są z gruntu złe, tchórzliwe,

fałszywe, zdradzieckie i chciwe;

 Polacy są pieniaczami oraz awanturnikami, nie potrafią solidnie ani wytrwale

pracować, kradną samochody, a ponadto notorycznie nadużywają alkoholu;

 Świadkowie Jehowy to sekta, która urządza „pranie mózgu” swoim członkom i

wyzyskuje ich w sobie tylko znanych niecnych celach;

 osoby niewierzące próbują wszystkim dookoła narzucić swój punkt widzenia i

zniszczyć instytucje oparte na wierze, nie uczestnicząc w życiu duchowym same

stawiają się poza nawiasem społeczeństwa i zasługują na gorsze traktowanie;

 osoby wyznania prawosławnego nie są prawdziwymi chrześcijanami, tylko

nieprawomyślnymi odszczepieńcami;

 muzułmanie są niebezpiecznymi fanatykami, zdolnymi poświęcić swoje życie,

żeby zabić jak największą liczbę niewinnych ludzi;

 kobiety są predysponowane do innych – zasadniczo społecznie mniej

prestiżowych, mniej znaczących i gorzej płatnych – zawodów oraz funkcji,

aniżeli mężczyźni (są gorszymi kierowcami, bo brak im orientacji w przestrzeni i

mają słaby refleks, nie nadają się na stanowiska kierownicze, bo są zbyt

emocjonalne i nie umieją podejmować szybkich i zdecydowanych rozstrzygnięć,

są matkami, więc powinny zasadniczo pracować z dziećmi, jako nauczycielki,

przedszkolanki i opiekunki, a inne zawody pozostawić mężczyznom, znają się

tylko na praniu, sprzątaniu i gotowaniu, więc tym powinny się zajmować);

11

 mężczyźni są agresywni, brutalni, skłonni do alkoholu i przemocy, brak im

wyczucia i wrażliwości, nie powinni w związku z tym wykonywać niektórych

zawodów, wymagających tych cech, jednocześnie mężczyźni, którzy nie

posiadają w/w – przecież negatywnych - cech nie są uważani za „prawdziwych

mężczyzn”;

 osoby z niepełnosprawnością, w szczególności z niepełnosprawnością

intelektualną, nie są pełnowartościowymi ludźmi, należy ich pilnować, żeby nie

zrobili krzywdy sobie lub otoczeniu, nie potrzeba im żadnych praw, bo nie

umieją/nie mogą z nich korzystać, ich uczucia (miłość, przyjaźń) ani pragnienia

(założenia rodziny, posiadania przyjaciół, wykonywania pracy) nie zasługują na

uwzględnienie;

 osoby starsze, o ile są do tego zdolne fizycznie, mają się oddać do dyspozycji

swoim rodzinom, zajmując dziećmi i pomocą w domu, jeśli brak im sprawności

fizycznej – powinny usunąć się w cień i robić wszystko, żeby nie być ciężarem

dla bliskich, dodatkowo osoby starsze nie rozumieją współczesnego świata,

zatem – podobnie jak osób z niepełnosprawnością intelektualną - należy ich

pilnować, żeby nie zrobiły krzywdy sobie lub otoczeniu, ponadto osoby starsze

nie mają prawa aspirować do pełnego udziału w życiu prywatnym ani

społecznym;

 osoby transpłciowe to szczególne połączenie emocjonalnego zaburzenia

(najpewniej homoseksualności) z innymi odchyleniami, skutkujące w

szczególności przebieraniem się „za kobietę” bądź „za mężczyznę”;

 osoby biseksualne – niezależnie od płci – są emocjonalne zaburzone i wymagają

terapii, która pomoże im się stać heteroseksualnymi kobietami i mężczyznami;

powinny rozstrzygnąć, czy są homoseksualne czy heteroseksualne, albowiem

tylko udają biseksualność, która w istocie nie istnieje; oba przytoczone poglądy

zakładają, że osoby biseksualne są zainteresowane wyłącznie współżyciem

płciowym i pragną jego urozmaicenia obcując z osobami różnej płci;

12

 kobiety homoseksualne boją się i nienawidzą mężczyzn, są emocjonalne

kobietami;

 mężczyźni homoseksualni są zniewieściali oraz zainteresowani wyłącznie

współżyciem płciowym, nie są zdolni do zbudowania trwałych więzi opartych

na miłości i partnerstwie, są emocjonalne zaburzeni oraz wymagają terapii, która

Klimat dla mowy nienawiści buduje też formułowanie pod adresem

wszystkich osób należących do danej grupy nieprawdziwych, mglistych, a często

wręcz absurdalnych zarzutów, nie zawsze stawianych wprost - czasem w

zaniepokojenia, a w istocie – obraźliwa supozycja.

Przykładami takiego

postępowania są:

 oskarżanie Żydów o spiskowanie przeciwko jakiemuś krajowi, celem przejęcia

nad nim kontroli lub doprowadzenia do jego upadku,

 oskarżanie Żydów o porywanie chrześcijańskich dzieci i przeprowadzanie na

nich tzw. mordów rytualnych,

 posądzanie organizacji działających na rzecz emancypacji osób

homoseksualnych i osób biseksualnych o związki z organizacjami przestępczymi

i tzw. międzynarodową siatką pedofilską,

 utożsamianie homoseksualnych mężczyzn z pedofilami,

 oskarżanie osób homoseksualnych o „promowanie” lub „propagowanie

homoseksualizmu”, co ma zagrażać przede wszystkim młodzieży.

Hate speech wywodzi się (a czasem jest z nim utożsamiana) z pierwszego

stadium tzw. skali Allporta, tj. z nieprzychylnymi werbalnymi uwagami na temat

jakiejś osoby bądź grupy, czynionymi nie wprost wobec tych osób, ale

adresowanymi do szerokiego odbiorcy, niejako za plecami samych

zainteresowanych.

Badając zjawisko społecznego okazywania uprzedzeń,

amerykański psycholog Gordon Allport wyróżnił pięć stadiów jego zaawansowania:

 antilocution (dziś hate speech),

13

 avoidance – celowe unikanie przez przedstawicieli większości obecności oraz

od towarzyskiego ostracyzmu po segregację ludzi),

 discrimination – celowe nierówne traktowanie osoby bądź osób z wykluczanej

grupy, pozbawianie ich możliwości pełnego udziału w życiu społecznym np.

przez ograniczanie dostępu do wykształcenia, pracy, awansu zawodowego,

 physical attacks – celowe ataki fizyczne, mające na celu zniszczenie mienia osoby

 extermination – celowe, fizyczne wyniszczenie całej wykluczanej grupy.

W Nature of Prejudice (1954) G. Allport wskazywał i analizował, jak osiągnięcie

jednego stadium w społecznym okazywaniu uprzedzeń prowadziło do następnego

stadium.

Przestrzegał tym samym przed lekceważeniem wszelkich przejawów nawet

najniższego stopnia uprzedzeń społecznych – dziś określanego mianem mowy

nienawiści.

Zdaniem G. Allporta stadium to tworzy odpowiednią atmosferę do

rozszerzenia akceptacji dyskryminacji (uznania dyskryminacji za coś oczywistego,

naturalnego i pożądanego), właściwy grunt dla dalszych działań wymierzonych

przeciwko wykluczanej osobie lub grupie.

Język kształtuje ludzką świadomość –

przy takim założeniu ze wszech miar słuszne pozostają ostrzeżenia G. Allporta przed

rozwojem zjawiska, jakie określamy dziś mianem mowy nienawiści.

Państwo nie

jakiejkolwiek grupy, tworzącym odpowiedni klimat i torującym drogę dla dalszych

jej przejawów.

Mowa nienawiści najczęściej przybiera postać obraźliwych i poniżających

wypowiedzi, gróźb bezprawnych oraz siania nienawiści skierowanej wobec osób

należących do danej grupy.

Kierując się tragicznymi doświadczeniami

historycznymi, w szczególności mając na uwadze zbrodnie II wojny światowej,

popełnione przede wszystkim na tle narodowościowym, etnicznym i rasowym,

polski ustawodawca zawarł w obowiązującym kodeksie karnym przepisy

penalizujące:

14

 przemoc lub groźbę bezprawną wymierzone wobec grupy osób lub

bezwyznaniowości, a także naruszenie nietykalności cielesnej innej osoby z tych

powodów (art. 257 kk).

Wskazane przepisy mają zasadniczo przeciwdziałać kryminalnym

przejawom ksenofobii, antysemityzmu i rasizmu, a także przestępstwom

dyskryminacji z uwagi na wyznanie i bezwyznaniowość.

W połączeniu z zasadą

nullum crimen sine lege oznacza to, że przejawy nienawiści wywołanej innymi

przesłankami nie są penalizowane.

Takie zawężenie ochrony należy uznać za

nieuzasadnione i prowadzące do pominięcia:

 kobiet (zagrożonych przez przejawy seksizmu oraz mizoginii),

 osób transpłciowych (zagrożonych przez przejawy transfobii),

 osób niepełnosprawnych,

 osób starszych (zagrożonych przez przejawy ageizmu),

 lesbijek, gejów i osób biseksualnych (zagrożonych przez przejawy homofobii).

Wymienione grupy różnią się liczebnością oraz przesłankami, dla których występuje

ich zagrożenie mową nienawiści i przemocą.

Uwzględnienie w kryminalizacjach

antydyskryminacyjnych niektórych tylko przesłanek prowadzi nie tylko do

zróżnicowania intensywności ochrony prawnokarnej, lecz w konsekwencji również

może być postrzegane jako przejaw hierarchizacji (wartościowania) możliwych

przyczyn dyskryminacji, co wydaje się być sprzeczne z aktualnymi tendencjami

międzynarodowego prawa antydyskryminacyjnego, a zwłaszcza standardami

unijnymi.

Niewątpliwe jest natomiast, że zróżnicowaniu temu należy

przeciwdziałać, w pierwszym rzędzie nie dopuszczając do rozpowszechnienia

pierwszego stadium Allporta, czyli powstaniu – poprzez użycie mowy nienawiści -

15

atmosfery społecznego przyzwolenia na dalszą dyskryminację, z agresją fizyczną

włącznie.

Dostępna ochrona przed przestępstwami z nienawiści – art. 190 § 1, art. 212

i art. 216 kk

Jak już wskazano, kodeks karny nie przewiduje sui generis przestępstw z

nienawiści ukierunkowanych na płeć, tożsamość płciową, wiek, niepełną sprawność

ani orientację seksualną.

W obecnym stanie prawnym dobra osób bądź grup osób

wyróżnianych przy pomocy tych kryteriów są chronione na zasadach ogólnych.

Dlatego już w tym miejscu wskazać należy na słabość argumentacji, zgodnie z którą

wymienione grupy osób korzystają z należytej i wystarczającej ochrony

prawnokarnej za pośrednictwem przepisów art. 190 § 1 kk, art. 212 kk oraz art. 216

kk (dla uproszczenia, w poniższym omówieniu przywołany zostanie tylko przykład

osób homoseksualnych i osób biseksualnych).

Przepis art. 190 § 1 kk (groźba karalna) przewiduje dwa znamiona

przestępstwa:

 groźbę popełnienia zbrodni lub występku wobec danej osoby lub osoby dla niej

najbliższej,

 uzasadnioną obawę, że groźba ta zostanie spełniona.

W praktyce wymagane jest skonkretyzowanie adresata bądź adresatki groźby,

poprzez wymienienie tej osoby bądź przez jej wyraźne wskazanie w inny sposób.

Groźby, nawet pobicia i pozbawienia życia, kierowane pod adresem konkretnej

grupy osób, np. klientów lokalu założonego zasadniczo z myślą o osobach

homoseksualnych i osobach biseksualnych, nie są kwalifikowane ani z przepisu art.

190 § 1 kk ani z jakiegokolwiek innego przepisu kodeksu karnego; zdarza się, że

traktowane są wręcz jako niekaralne ostrzeżenie, które nie upoważnia do jakichkolwiek

kroków przewidzianych przez prawo karne.

Dla porównania: analogiczne groźby

kierowane pod adresem osób uczęszczających do miejsca spotkań mniejszości

religijnej, etnicznej, rasowej bądź narodowościowej, są kwalifikowane z art. 119 § 1

kk i ścigane z urzędu.

Nie jest przy tym wymagana konkretyzacja osób, wobec

których kierowane są groźby, podobnie jak nie jest wymagane wystąpienie obawy

16

przed ich spełnieniem – w związku z czym nie analizuje się tego, na ile realne było

spełnienie groźby.

Przepisy art. 212 kk (zniesławienie) przewidują karalność zachowania

polegającego na pomówieniu innej osoby bądź grupy osób o takie postępowanie lub

Podnosi się przy tym, że postępowanie bądź właściwość pomówionego były

negatywne z punktu widzenia opinii publicznej (ochrona czci zewnętrznej

pomówionego).

Wszystkie badania opinii publicznej przeprowadzane w tym

zakresie w Polsce (szczegóły patrz niżej) wskazują na to, że homoseksualność jest

cechą postrzeganą jednoznacznie negatywnie.

Orientacja seksualna jest jednak cechą

obiektywną, niezależną od woli i wysiłków jakiejkolwiek osoby, nie może też –

podobnie jak np. kolor skóry - stanowić kryterium postrzegania ani oceny tej osoby.

Paradoksalnie zatem, stosowanie przepisów art. 212 kk dla ochrony osób

homoseksualnych i osób biseksualnych mija się z celem, może być bowiem skuteczne

tylko przy założeniu, że osoba homoseksualna lub osoba biseksualna:

 będzie zaprzeczać swojej rzeczywistej orientacji seksualnej,

 jednocześnie będzie się zgadzać, że negatywne postrzeganie homoseksualności i

biseksualności przez opinię publiczną jest słuszne i prawidłowe.

Wątpliwa jest też ochrona zapewniana przez art. 212 kk osobom, które nie są

homoseksualne ani biseksualne, a zostaną pomówione o homoseksualność bądź

biseksualność (m.in. przypadki dyskryminacji przez asocjację).

Przypisywanie

orientacji seksualnej negatywnych konotacji z zasady nie powinno mieć bowiem

miejsca – nawet, jeśli na potrzeby art. 212 kk przyjmuje się, że do pomówienia można

wykorzystać każdą cechę i właściwość, w tym obiektywnie neutralną, a ponadto

także taką, której negatywne postrzeganie w społeczeństwie jest li tylko wynikiem

braku społecznej akceptacji dla odmienności, który nie powinien mieć miejsca.

Do powyższych uwag należy też dodać utrudnienie w stosowaniu

art. 212 kk, jakie wprowadza konieczność ścigania opisanego w nim przestępstwa z

oskarżenia prywatnego.

17

Przepisy art. 216 kk (zniewaga) mają na celu ochronę czci wewnętrznej

każdego człowieka, zatem ochronę przed obrazą, która ma dotknąć jego samego.

Problem ze stosowaniem art. 216 kk dla ochrony przed homofobicznie motywowaną

mową nienawiści jest analogiczny do zarysowanego wyżej w przypadku art. 212 kk.

Osoba znieważona (w założeniu byłaby to osoba homoseksualna bądź biseksualna)

sama musiałaby uważać homoseksualność i/lub biseksualność za cechy poniżające i

obraźliwe, a nadto wykazać, że ich nie posiada.

Odmiennie przedstawia się sytuacja, w której zniewaga ma charakter

wyzwiska czy innego zwrotu powszechnie uznanego za obraźliwe, a nadto

powiązanego z homoseksualnością czy biseksualnością (np. cwel, ciota, lesba, pedał).

Można przyjąć, że określenia takie są niejako pejoratywne same z siebie, niezależnie

od kontekstu orientacji seksualnej, i wyczerpują znamię przestępstwa z art. 216 kk. O

ile zatem nazwanie kogoś gejem lub lesbijką rodzi wyżej zarysowane wątpliwości

odnośnie skuteczności i celowości stosowania art. 216 kk (przede wszystkim w

kontekście walki z homofobią), o tyle użycie określeń takich jak cwel, ciota i lesba

budzi ich mniej.

Abstrahując od powyższych rozważań należy jednak – podobnie jak

w przypadku art. 212 kk – przypomnieć o prywatnoskargowym trybie ścigania

przestępstw opisanych w art. 216 kk. Przyjęcie tego trybu poważnie osłabia

skuteczność stosowania art. 216 kk.

Na sile ochrony zapewnianej przez przepisy art. 212 kk i art. 216 kk waży też

przewidziane w nich zagrożenie: przepis art. 212 § 1 kk przewiduje karę grzywny,

albo ograniczenia wolności; zniesławienie przy użyciu środków masowego

komunikowania (przepis art. 212 § 2 kk) zagrożone jest do jednego roku pozbawienia

wolności, podczas gdy znieważenie zagrożone jest jedynie karami grzywny i

ograniczenia wolności, a znieważenie przy użyciu środków masowego

komunikowania (przepis art. 216 § 2 kk) – karą grzywny, ograniczenia wolności lub

pozbawienia wolności do jednego roku.

Dla porównania: już przepis art. 256 kk

przewiduje sankcję w postaci grzywny, ograniczenia wolności lub pozbawienia

wolności do dwóch lat, przepis art. 257 kk – karę pozbawienia wolności do trzech lat,

18

Warto też pamiętać, że już samo nawoływanie do popełnienia przestępstw z

art. 119 § 1 kk czy art. 257 kk jest ścigane z art. 255 § 1 kk. Także sam udział w

zorganizowanej grupie lub związku osób mających na celu popełnienie

któregokolwiek z w/w przestępstw jest ścigany – z art. 258 § 1 kk. Ta dodatkowa

ochrona osób należących do grup wymienionych w art. 119 § 1 kk, art. 256 kk i art.

257 kk nie ma żadnego odpowiednika towarzyszącego regulacjom art. 212 kk i

art. 216 kk.

Jak z powyższego jasno wynika, stosowanie przepisów art. 212 kk i art. 216

kk przez osoby homoseksualne i osoby biseksualne dla ich ochrony jest w

najlepszym razie problematyczne, prowadzi bowiem wprost do utrzymania i

utrwalenia zjawiska homofobii w społeczeństwie (w tym homofobii

zinternalizowanej) - zamiast do obrony przed nim i walki z nim.

Dostępność

ochrony przewidzianej w art. 212 kk i art. 216 kk jest mocno ograniczona przez

prywatnoskargowy tryb ścigania, a przewidziane przez omawiane przepisy

zagrożenie karą – niższe od przewidzianego w przepisach objętych projektem zmian.

ochrony przed przestępstwami z nienawiści podyktowanej przesłanką płci,

tożsamości płciowej, niepełnej sprawności wieku ani orientacji seksualnej.

Stanowi to

nie tylko brak wypełnienia konstytucyjnego zakazu dyskryminacji bez względu na

przesłanki.

Brak ten jest dużo wyraźniejszy i groźniejszy, jeśli uwzględnić sytuację

społeczną wokół wykluczanych grup, a w szczególności odczucia społeczne wobec

osób transpłciowych, osób biseksualnych, lesbijek i gejów.

Ciemna liczba przestępstw z nienawiści

Do specyfiki walki z dyskryminacją a przestępczości podyktowanej

uprzedzeniami w szczególności – abstrahując od przesłanek ochrony prawnokarnej –

należy liczba przypadków, które pozostają niezgłoszone.

Jak się wydaje, znakomita

większość tych przypadków pozostaje niezgłoszona.

19

Inaczej, niż w przypadku wielu innych przestępstw, wszystkie hate crimes

mają silne zakorzenienie w obowiązującej kulturze.

Ma to trzy zasadnicze

konsekwencje:

1. zmniejszoną świadomość łamania norm powinnościowych (prawnych,

moralnych, etycznych) u sprawców i sprawczyń,

2. zwiększone przyzwolenie na działanie sprawczyń i sprawców ze strony

otoczenia,

3. nasilone czynniki skłaniające osoby pokrzywdzone do zaniechania ścigania.

Występowanie wymienionych konsekwencji można łatwo zaobserwować na

przykładzie typów przestępstw z nienawiści obecnie występujących w kodeksie

karnym.

Liczba zgłaszanych rocznie przypadków przestępstw na tle różnic

bezwyznaniowość jest tak niewielka, że można wręcz podważać ratio legis art. 119 § 1

odnotowanych przez system „Temida” w latach 2005-2009 (za raportem Helsińskiej

Fundacji Praw Człowieka Rasizm w Polsce).

Kwalifikacja

Liczba zgłoszeń

2005 2006 2007 2008 2009

art. 119 § 1 i § 2 16 12 10 9 12

art. 256 18 47 82 88 48

art. 257 34 35 33 50 95

Argumentem przemawiającym za niezwykle niską liczbą zgłaszanych

przestępstw jest homogeniczność społeczeństwa polskiego – szczególnie na tle

społeczeństw krajów zachodnich, z silnymi grupami imigrantów, wyróżniających się

kulturowo, językowo i religijnie.

Przy niewielkiej liczbie potencjalnych

pokrzywdzonych śladowa liczba zgłoszonych przestępstw wydaje się zrozumiała.

Jednocześnie to właśnie homogeniczność społeczeństwa jest główną przyczyną

utrwalenia postaw antysemickich i ksenofobicznych, które potwierdzają badania

socjologiczne.

Na tle pozornie jednorodnego społeczeństwa każda odmienność jest

20

wyraźnie widoczna, jest traktowana jako odstępstwo od normy, odstawanie od

większości, a nawet zagrożenie.

Wobec niemal całkowitego braku barier ochronnych

w postaci tolerancji i akceptacji, których rzekomo jednorodne społeczeństwo nie

musiało rozwinąć, by przetrwać, wystąpienia przeciw grupom wyróżniającym się

jawią się jako naturalne i uzasadnione, a nie jako naruszenie porządku.

W ten sposób

– u sprawczyń, sprawców oraz otoczenia – manifestują się dwie z w/w konsekwencji

kulturowego zakorzenienia przestępstw z nienawiści.

Jednocześnie po stronie osób

pokrzywdzonych – obcokrajowców, imigrantów – występuje swoista blokada

powstrzymująca przed zgłoszeniem przestępstwa Policji lub prokuraturze.

Osoby

pokrzywdzone – jako należące do mniejszości – czują się marginalizowane, szukają

oparcia raczej wśród swoich, niż wśród obcych, powstrzymują się przed reakcją na

przestępstwo z obawy przed reperkusjami ze strony sprawcy lub sprawczyni, ale

także ze strony państwa i społeczeństwa.

U osób pokrzywdzonych przeważa

przekonanie, że lepiej zapomnieć o sprawie, przemilczeć ją, uznać za konsekwencję

swojego mniejszościowego statusu, za koszt życia w społeczeństwie zdominowanym

przez innych, aniżeli podejmować działania prawne, występować przeciw

sprawczyni lub sprawcy.

Zbliżony mechanizm funkcjonuje u wszystkich grup

mniejszościowych i jest wynikiem życia w kulturze, która dopuszcza tylko jeden

zestaw cech i jeden wzór zachowań, a pozostałe wyklucza, czyni podatnymi na ataki:

 w społeczeństwie złożonym niemal wyłącznie z osób białych osoby o innym

pochodzeniu rasowym stają się „obcymi”,

o innym pochodzeniu narodowościowym lub etnicznym stają się „obcymi”,

niewierzące stają się „obcymi”,

rzymskokatolickiego osoby innych wyznań stają się „obcymi”.

Ten sam mechanizm wykluczania mniejszości następuje w przypadku przesłanek,

niepełną sprawnością stają się „obcymi”,

21

geje i osoby biseksualne stają się „obcymi”,

transpłciowe, które nie czują się ani kobietami ani mężczyznami i nie chcą być

taktowane ani jako kobiety, ani jako mężczyźni, stają się „obcymi”,

wieku produkcyjnym osoby starsze stają się „obcymi”.

Szczególnym przypadkiem jest dyskryminacja, w tym przestępczość motywowana

uprzedzeniami, wymierzona w kobiety.

Kobiety nie stanowią mniejszości ze

względu na swoją liczebność, ale wyłącznie ze względu na niską pozycję kulturową.

Porównując przestępczość z nienawiści oraz przestępczość przeciw mieniu

uzyskuje się ponury obraz.

Własność, kulturowo uznawana za jedną z

podstawowych wartości, powszechnie respektowana, jest dobrem tak cennym, że

niemal każdy zamach na nią (np. kradzież, włamanie, przywłaszczenie, oszustwo)

powoduje u sprawcy lub sprawczyni świadomość złamania obowiązujących norm,

wywołuje potępienie otoczenia oraz inicjuje reakcję osoby pokrzywdzonej – przez co

zgłaszana jest znakomita większość przestępstw z tej kategorii.

Znieważająca

wypowiedź skierowana do osoby pochodzenia azjatyckiego na targowisku lub w

innym miejscu publicznym nie powoduje u sprawczyni lub sprawcy poczucia, że

złamane zostały normy postępowania (nie tylko prawne), nie wywołuje reakcji

otoczenia i nie skłania osoby pokrzywdzonej do zgłoszenia przestępstwa.

W efekcie

ciemna liczba przestępstw motywowanych uprzedzeniami na tle różnic

bezwyznaniowość jest prawdopodobnie wielokrotnie wyższa, aniżeli liczba

przestępstw zgłaszanych.

Jeszcze bardziej skomplikowana i trudna do

zrekonstruowania jest sytuacja grup, które nie są objęte ochroną prawną przed hate

crimes.

Z braku innej możliwości sytuacja tych grup w Polsce zostanie przedstawiona

za pomocą ekstrapolacji i porównań.

Punktami wyjścia będą statystyki

przestępczości z nienawiści z innych krajów oraz wyniki badań społecznych

przeprowadzonych w Polsce.

22

Sytuacja osób niepełnosprawnych

W Polsce nie prowadzi się badań poświęconych przestępstwom

wymierzonym w osoby niepełnosprawne.

Występowanie kategorii przestępstw z

nienawiści motywowanych niepełną sprawnością można stwierdzić jedynie

porównując sytuację Polski z sytuacją innych krajów – gdzie prawo przewiduje takie

przestępstwa lub gdzie gromadzi się dane odnośnie niepełnej sprawności

pokrzywdzonych.

Przestępstwa z nienawiści do osób niepełnosprawnych – statystyki FBI (1997-2000)

Począwszy od 1997 roku amerykańskie Federalne Biuro Śledcze gromadzi

dane nt. zgłoszonych przestępstw z nienawiści wymierzonych w osoby

niepełnosprawne.

Poniżej przedstawiono dane za lata 1997 – 2000.

Ilość zgłoszeń

rodzaj

niepełnosprawności

1997 1998 1999 2000

fizyczna 9 14 11 20

psychiczna 3 13 10 16

ogółem 12 27 21 36

Przestępstwa przeciw życiu, zdrowiu i wolności

rok zabójstwo zgwałcenie

ciężka

napaść

zwykła

napaść

groźby Inne

2000 0 0 1 11 6 2

1999 0 1 1 7 6 0

1998 0 1 3 10 9 0

1997 0 0 1 5 6 0

ogółem 0 2 6 33 27 2

23

Przestępstwa przeciw mieniu

rok rozbój napad kradzież

zabór

pojazdu

podpa-

lenie

wanda-

lizm

inne

przest.

przeciw

społe-

czeństwu

2000 0 0 1 11 6 11 0 1

1999 0 1 1 7 6 2 1 0

Jak wynika z rocznych raportów FBI (ostatni opublikowany raport dotyczy

2008 roku) zbliżony poziom zgłoszonych przestępstw z nienawiści na tle niepełnej

sprawności utrzymał się w kolejnych latach, co przedstawiono poniżej.

Ilość zgłoszeń

rodzaj

niepełnosprawności

2004 2005 2006 2007 2008

fizyczna 23 21 20 20 28

psychiczna 48 32 74 62 57

ogółem 71 53 94 82 85

Niewielka liczba zarejestrowanych przestępstw z nienawiści na tle niepełnej

sprawności stała się źródłem krytyki i przyczyną podważania sposobu gromadzenia

danych o tych przestępstwach.

Wskazywano przy tym, że gdyby dane zgromadzone

przez FBI oddawały rzeczywistość, oznaczałoby to, że przestępstwa te prawie nie

występują, że dotykają znikomego odsetka wielomilionowej populacji osób

niepełnosprawnych (dla porównania: w samym tylko 2008 roku FBI odnotowało

1617 przestępstw z nienawiści na tle orientacji seksualnej, 1606 na tle wyznania i

bezwyznaniowości, 1148 na tle pochodzenia narodowego i etnicznego oraz 4704 na

tle pochodzenia rasowego).

Jednocześnie z badań jakości szkolnictwa wyższego

przeprowadzonych w 2001 roku wynika, że rocznie na terenie campusów i

akademików w Stanach Zjednoczonych dochodzi do około jednego miliona zdarzeń

24

kryminalnych motywowanych uprzedzeniami i nienawiścią – przytłaczająca

większość nie jest natomiast zgłaszana.

Inne badania wskazywały, że średnio co 14

minut w Stanach Zjednoczonych popełniane jest przestępstwo z nienawiści.

Choć

wyniki tych badań i szacunków wykazują duży rozrzut oraz dotyczą wszystkich

przestępstw z nienawiści lub podobnych im zdarzeń kryminalnych, to potwierdzają,

że dane zbierane przez FBI odnośnie przestępstw z nienawiści przeciw osobom

niepełnosprawnym są jedynie szczątkowe.

Inny obraz wyłania się z raportów brytyjskiej Koronnej Służby Prokuratorskiej

(Crown Prosecution Service), która od 2007 roku prowadzi statystyki przestępstw z

nienawiści na tle niepełnej sprawności.

W latach 2007-2008 zgłoszono 279 takich

przestępstw (dla porównania: 1219 przestępstw z nienawiści na tle orientacji

seksualnej), natomiast w latach 2008-2009 – 444 takie przestępstwa (przy 1090

przestępstwach z nienawiści na tle orientacji seksualnej).

Wyraźny wzrost zgłoszeń

parze ze wzrostem liczby skazań za takie przestępstwa.

Jak odnotowała Koronna Służba Prokuratorska w swoim ostatnim raporcie

(dla okresu 2008-2009) dotyczącym przestępstw z nienawiści, w grupie czynów na tle

niepełnej sprawności:

 45% stanowiły przestępstwa przeciw życiu i zdrowiu,

 11% stanowiły przestępstwa przeciw porządkowi publicznemu,

 12% stanowiły kradzieże,

 7% stanowiły przestępstwa przeciw wolności seksualnej,

 6% stanowiły rozboje,

 5% stanowiły włamania,

 14% stanowiły inne przestępstwa.

Doroczny raport Biura Demokratycznych Instytucji i Praw Człowieka

(ODIHR) Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie poświęcony

25

przestępstwom z nienawiści w krajach członkowskich OBWE stwierdza, że w ośmiu

krajach rejestruje się przestępstwa na tle niepełnej sprawności.

Są to: Belgia, Cypr,

Gruzja, Kanada, Mołdowa, Niemcy, Stany Zjednoczone i Wielka Brytania.

Wskazać

należy, że raport ten podaje odmienną od raportu CPS liczbę przestępstw

zgłoszonych w Wielkiej Brytanii – 800 przypadków – dotyczy jednak zgłoszeń

dokonanych policji, a nie Koronnej Służbie Prokuratorskiej.

Raport podaje

jednocześnie, że w Niemczech w 2008 roku zarejestrowano 47 przestępstw z

Z danych przedstawionych do raportu ODIHR OBWE przez organizacje

pozarządowe wynikało też:

 że osoby niepełnosprawne są czterokrotnie bardziej narażone na fizyczną

napaść, niż osoby bez niepełnosprawności (dane British Council of Disabled

People),

 47% osób niepełnosprawnych poddanych badaniu przeprowadzonemu w

Szkocji padło ofiarą przestępstw z nienawiści względnie otrzymało groźby

popełnienia na ich szkodę takiego przestępstwa (dane organizacji Capability

Scotland).

Wyjaśnienia liczby odnotowanych przestępstw z nienawiści na tle niepełnej

sprawności - wyraźnie różnej od liczby innych rodzajów przestępstw z nienawiści –

należy szukać w specyfice tych przestępstw oraz osób pokrzywdzonych.

U

pokrzywdzonych osób niepełnosprawnych występuje silny mechanizm

powstrzymujący przed zgłoszeniem przestępstwa popełnionego na ich szkodę, na

który składają się nie tylko lęk przed sprawcą i nieznajomość prawa, ale przede

wszystkim przekonanie o bezzasadności skargi ze strony niepełnosprawnej, poczucie

wstydu oraz obawa, że policja zlekceważy zawiadomienie lub uzna osobę

pokrzywdzoną za niewiarygodną.

Prawie wszystkie te czynniki silnie wiążą się

niepełnosprawnością osoby pokrzywdzonej lub są przez nią wzmacniane.

Przekonanie ofiar w tym zakresie podzielają sprawcy.

26

Mechanizm przestępstw z nienawiści wymierzonych w osoby

niepełnosprawne dobrze pokazują to przykłady przestępstw, jakie miały miejsce w

Stanach Zjednoczonych.

Eric Krochmaluk, niepełnosprawny umysłowo mężczyzna z

Middletown (New Jersey), został porwany 30 stycznia 1999 roku.

Był bity, duszony,

przypalany papierosami, krępowany taśmą klejącą a następnie został porzucony w

lesie.

Podobny przebieg miała napaść na Justin Hamiltona, niepełnosprawnego

umysłowo mężczyznę z hrabstwa Dakota (Minnesota), który został wywabiony z

domu i uprowadzony 10 października 2008 roku.

Przez dwie kolejne noce był

torturowany, w tym przywiązany do drzewa, bity i przypalany papierosami.

Ponadto przywiązano go do motocykla i ciągnięto po ziemi na odcinku 60 metrów.

Grożono mu podpaleniem.

Sprawcy mówili między sobą o swojej ofierze jako o

„dowodzie rzeczowym”.

Także w tym przypadku pokrzywdzony został porzucony.

W obu przypadkach sprawcy zostali ujęci i skazani za przestępstwa

motywowane uprzedzeniami.

Oskarżyciel publiczny zwrócił uwagę, że sprawcy byli

przekonani, że – ze względu na niepełną sprawność pokrzywdzonych – sprawa

nigdy nie wyjdzie na jaw, a jeśli nawet do tego dojdzie – nikt nie da wiary słowom

pokrzywdzonych.

Ważnym elementem towarzyszącym pierwszemu z omówionych

przypadków jest to, że – mimo, że był nagłośniony oraz mimo wniosków

oskarżyciela publicznego w zakresie kwalifikacji czynów jako przestępstw z

nienawiści – nie został on ujęty w statystyce FBI.

Pokazuje to, że na obraz ujawniany

w statystyka wpływ mają nie tylko opory osób pokrzywdzonych, ale także podejście

policji oraz prokuratury: kluczowy przy przestępstwach z nienawiści element, jakim

jest cecha wyróżniająca ofiarę, może zostać całkowicie pominięty, a czyn

zakwalifikowany jako „zwykłe” przestępstwo.

Siłą rzeczy takie podejście prezentują

przede wszystkim policja i prokuratura w krajach, których prawodawstwo nie

przewiduje kategorii przestępstw z nienawiści na określonym tle – jak w Polsce

odnośnie niepełnej sprawności czy orientacji seksualnej.

Sytuacja kobiet

Jak dokumentują policyjne statystyki, kobiety są ofiarami przestępstw

wielokrotnie częściej, aniżeli mężczyźni.

Zarazem kobiety są sprawczyniami

27

przestępstw wielokrotnie rzadziej, niżeli mężczyźni są ich sprawcami.

W tym

przestępczość wyodrębniona z uwagi na miejsce popełnienia czynu.

Obraz, jaki

pokazują przytoczone poniżej statystyki, jest jednoznaczny: to przede wszystkim

kobiety są pokrzywdzone przez przemoc domową (w niektórych latach stanowiły

nawet ponad połowę wszystkich ujawnionych pokrzywdzonych), a sprawcami są w

przytłaczającej większości mężczyźni.

Liczba ofiar przemocy domowej wg procedury „Niebieskiej Karty”

2005 2006 2007 2008 2009

Liczba ofiar

przemocy

domowej

ogółem

156.788 157.854 130.682 139.747 132.796

w tym:

kobiety

91.374 91.032 76.162 81.985 79.811

w tym:

mężczyźni

10.387 10.313 8.556 10.664 11.728

dzieci do lat

13

37.227 38.233 31.001 31.699 27.502

nieletni od

13 do 18 lat

17.800 18.276 14.963 15.399 13.755

Liczba

ofiar

przemocy

domowej

ogółem

96.955 116.644 113.793 127.515 137.299 150.266

w tym:

kobiety

55.214 67.678 66.991 74.366 80.185 88.388

28

w tym:

mężczyźni

4.239 5.606 5.589 7.121 7.527 9.214

dzieci do

lat 13

23.929 27.820 26.305 30.073 32.525 35.137

nieletni od

13 do 18

lat

13.546 15.540 14.908 15.955 17.062 17.527

Liczba sprawców przemocy domowej

Liczba sprawców

przemocy domowej

2005 2006 2007 2008 2009

Liczba sprawców

przemocy domowej

ogółem

97.142 96.775 81.743 86.568 81.472

w tym: kobiety 4.153 4.074 3.632 3.942 3.926

w tym: mężczyźni 92.776 92.526 77.937 82.425 77.326

nieletni 213 175 170 201 220

sprawców

przemocy

domowej

ogółem

56.847 70.457 69.138 76.991 83.330 91.920

w tym:

kobiety

1.838 2.571 2.361 2.903 2.861 3.501

w tym:

mężczyźni

54.669 67.309 66.376 73.759 80.233 88.180

nieletni 340 577 401 329 236 239

29

Tzw. przemoc domowa ma znaczenie szczególne, bo dochodzi do niej w

miejscu, które zwyczajowo powinno stanowić ostoję spokoju i bezpieczeństwa.

Sprawcami przemocy domowej są niemal wyłącznie osoby znane pokrzywdzonym -

to ojcowie, bracia, synowie, mężowie i konkubenci.

Jak można wnioskować z powyższego, motywacja sprawców przestępczości

wymierzonej w kobiety jest specyficzna, ale wpisuje się w motywację występującą w

przypadku innych hate crimes.

Sprawcy atakują osoby, które postrzegają jako uległe,

po których oczekują posłuszeństwa i podporządkowania, a jednocześnie słabsze

fizycznie i psychiczne, których opór - jeśli w ogóle wystąpi - będzie łatwo przełamać.

Ocena ofiary jako gorszej od sprawcy (bo - kulturowo - zajmującej niższą pozycję,

mniej prestiżową, ograniczoną do ściśle wybranych ról społecznych), jako

„zasługującej” na atak, jako „proszącej” się o atak, jako „naturalnego celu ataku”

motywowanych uprzedzeniami.

Stereotypy dotyczące kobiet są częścią kulturowego opisu kobiet - tak jak

stereotypy dotyczące innych grup, które doświadczają hate crimes, są częścią

kulturowego opisu tych grup.

Wynikają z przynależności do grupy, z posiadania

płci, a nie są podyktowane warunkami indywidualnymi danej osoby.

Stereotypy te

są podstawą uprzedzeń, czyli nastawienia wobec całej grupy i wszystkich należących

do niej osób (do wszystkich kobiet), a uprzedzenia są podstawą dyskryminacji i

przestępczości.

Należy przy tym wyraźnie podkreślić i zaznaczyć, że przestępczość,

której ofiarą padają kobiety, w przeważającym stopniu nie jest podyktowana tym, że

dla sprawców są one jedynie „bezpieczniejszymi” celami ataku fizycznego czy

psychicznego.

Nie jest tak, że sprawcy - przed dokonaniem przestępstwa - analizują,

jaka osoba będzie odpowiednią ofiarą i wybierają kobiety, jako łatwiejsze cele ataku.

Nie dochodzi do świadomego wyboru pomiędzy potencjalnymi pokrzywdzonymi,

atak jest bowiem z samego założenia wymierzony w kobietę, a nie w mężczyznę;

celem sprawcy jest uderzyć kobietę, a nie uderzyć jakąś osobę, przy czym tylko

kalkulacja sprawcy prowadzi do wyboru kobiety jako ofiary, bo daje ona mniejszą

szansę na niepożądaną reakcję, w tym obronę.

30

Wyodrębniona penalizacja przestępstw motywowanych uprzedzeniami

wobec kobiet jest konieczna, bo dotychczasowe regulacje nie stanowią skutecznej

tamy dla tego zjawiska.

Pokazują to w szczególności przytoczone wyżej statystyki

przemocy domowej, które przez lata konsekwentnie utrzymują się na zbliżonym

poziomie.

Specyfiką przestępstw wymierzonych w kobiety jest także to, że

sprawcami są bardzo często osoby najbliższe (w rozumieniu art. 115 § 11 kk) dla

pokrzywdzonych.

Do ich ścigania w trybie prywatnoskargowym (art. 212 kk, art. 216

kk i art. 217 kk) lub na wniosek pokrzywdzonej (art. 190 § 1 kk) niezbędna jest

inicjatywa pokrzywdzonej.

Bardzo często jest to wymóg niemożliwy do spełnienia.

Omawiając problem hate crimes wymierzonych w kobiety nie sposób nie

odnieść się do jedynej różnicy pomiędzy tą grupą a innymi, które projektuje się objąć

ochroną prawno karną: jest nią liczebność grupy.

W Polsce kobiety stanowią około

52% populacji.

Jednocześnie niska pozycja kulturowa kobiet skutecznie niweluje ich

przewagę liczebną nad mężczyznami.

Wprawdzie przestępstwa z nienawiści nie

muszą być kierowane przeciw osobom należącym do mniejszości, to w Polsce

kobiety są jedyną grupą, która doświadcza takiej przestępczości i zarazem nie jest

grupą mniejszościową.

Sytuacja osób homoseksualnych i osób biseksualnych

Stosunek Polek i Polaków do osób homoseksualnych i osób biseksualnych a

także sytuacja i odczucia tych osób były w ostatnich latach przedmiotem szeregu

badań.

Poniżej zaprezentowane zostaną:

 wybrane wyniki badań opinii publicznej ukazujące nastawienie społeczne w

szczególności do osób homoseksualnych (informacje dotyczące danego badania

każdorazowo towarzyszą przedstawianym wynikom),

 najważniejsze ustalenia raportu Sytuacja społeczna osób biseksualnych i

przez dwie organizacje pozarządowe walczące z dyskryminacją osób

homoseksualnych i osób biseksualnych: Stowarzyszenie „Lambda-Warszawa”

oraz Stowarzyszenie „Kampania Przeciw Homofobii”.

31

Brak statystyk policyjnych dotyczących orientacji seksualnej osób pokrzywdzonych

(oparty na wyjaśnieniu, że orientacja seksualna to jedna z „danych wrażliwych”,

których Policja nie może gromadzić ani przetwarzać) wymusza rekonstrukcję

sytuacji w oparciu o powyższe dane.

Sytuacja społeczna osób homoseksualnych i osób biseksualnych – badania opinii

publicznej

Sondaż CBOS z 1-4 lipca 2005 roku przeprowadzony na grupie 1021

dorosłych Polek i Polaków w ramach badania „Bieżące problemy i wydarzenia”.

W ramach przedmiotowego sondażu respondentkom i respondentom

zadano szereg pytań dotyczących osób homoseksualnych, tego, jak są postrzegane

oraz jakie prawa powinny im przysługiwać.

 83,0% osób uczestniczących w badaniu stwierdziło, że nie zna żadnej osoby

homoseksualnej.

 78,0% osób uczestniczących w badaniu odmówiło osobom homoseksualnym

prawa do zachowania zgodnie z „ich sposobem bycia” w miejscach publicznych.

 osobom uczestniczącym w badaniu zadano pytanie „Jak byś

zareagowała/zareagował, gdyby osoba homoseksualna została…?”,

przedstawiając respondentom i respondentkom szereg sytuacji; odpowiedzi

przedstawiono poniżej.

Jak byś zareagowała/zareagował,

gdyby osoba homoseksualna

została…

homoseksualny

mężczyzna

Homoseksualna

kobieta

procenty

twoim sąsiadem/twoją sąsiadką

nie miałbym/miałabym nic

przeciwko

56 54

byłbym/byłabym przeciwko

temu

38 40

trudno powiedzieć 6 6

32

twoim bliskim współpracownikiem/twoją bliską współpracownicą

nie miałbym/miałabym nic

przeciwko

45 42

byłbym/byłabym przeciwko

temu

50 53

trudno powiedzieć 5 5

twoim przełożonym/twoją przełożoną

nie miałbym/miałabym nic

przeciwko

41 42

byłbym/byłabym przeciwko

temu

53 53

trudno powiedzieć 6 5

posłem/posłanką z twojego okręgu wyborczego

nie miałbym/miałabym nic

przeciwko

37 38

byłbym/byłabym przeciwko

temu

57 56

trudno powiedzieć 6 6

nauczycielem/nauczycielką twoich dzieci

nie miałbym/miałabym nic

przeciwko

19 21

byłbym/byłabym przeciwko

temu

77 75

trudno powiedzieć 4 4

opiekunem/opiekunką twoich dzieci

nie miałbym/miałabym nic

przeciwko

11 14

byłbym/byłabym przeciwko

temu

86 83

trudno powiedzieć 3 3

33

 Na pytanie „co byś zrobił/zrobiła, gdyby twoje dziecko okazało się osobą

homoseksualną?”, respondenci i respondentki udzielili następujących

odpowiedzi:

o zaakceptowałbym/zaakceptowałabym to bez trudu – 6,0%

o zaakceptowałbym/zaakceptowałabym to z trudem – 47,0%

o nie zaakceptowałbym/nie zaakceptowałabym tego i próbowałabym/

próbowałbym to zmienić – 38,0%

o trudno powiedzieć – 9,0%

 Zapytane o stosunek do homoseksualności, osoby uczestniczące w badaniu

udzieliły następujących odpowiedzi:

o homoseksualność jest czymś normalnym – 6,0%

o homoseksualność nie jest czymś normalnym, ale powinna być tolerowana –

55,0%

o homoseksualność nie jest czymś normalnym i nie powinna być tolerowana –

34,0%

o trudno powiedzieć – 7,0%

Sondaż CBOS z 9–12 maja 2008 roku przeprowadzony na grupie 1116

homoseksualnej (wynik identyczny jak w badaniu z lipca 2005 roku).

52,0%

34

31,0%

o trudno powiedzieć – 9,0%

 Zapytane o to, jakie jest nastawienie większości społeczeństwa do

o życzliwe – 1%

o obojętne – 25%

o wrogie – 66%

o trudno powiedzieć – 8%

 Zapytane o to, jakie powinno być nastawienie państwa do osób

homoseksualnych, osoby uczestniczące w badaniu udzieliły następujących

o państwo powinno ochraniać osoby homoseksualne – 13%

o państwo powinno obojętnie traktować osoby homoseksualne – 57%

o państwo powinno zwalczać osoby homoseksualne – 20%

o trudno powiedzieć – 10%

W konkluzji przeprowadzonych badań oraz po porównaniu ich wyników z

wynikami badań przeprowadzonymi od 1988 roku, CBOS stwierdza, że postawy

społeczne wobec osób homoseksualnych są trwałe i mocno ugruntowane, czego dowodzi

zdecydowanie i konsekwencja, z jaką znacząca grupa respondentów sprzeciwia się przyznaniu

im jakichkolwiek praw.

Wydaje się, że ani zmiana ustroju, ani wstąpienie do Unii

Europejskiej nie zmieniły istotnie nastawienia społeczeństwa.

Chwilowe zmiany opinii

zanotowaliśmy w momencie, kiedy restrykcje wymierzone w homoseksualistów wiązano z

możliwymi zagrożeniami swobody zrzeszania się innych grup: być może wtedy niektórzy

przestali myśleć o prawach gejów i lesbijek w kontekście swoich opinii na temat

homoseksualizmu, a zaczęli widzieć je jako część porządku demokratycznego.

35

Lambdy-Warszawa i Kampanii Przeciw Homofobii

Przygotowując wspomniany raport Sytuacja społeczna osób biseksualnych i

przeprowadzono badanie ankietowe na osobach homoseksualnych i osobach

biseksualnych.

Ogółem badaniem objęto 1002 osoby (z tego 51,6% stanowili

homoseksualni mężczyźni, 29,5% - homoseksualne kobiety, 11,7% - biseksualne

kobiety, 6,4% - biseksualni mężczyźni, oraz 0,8% - inni respondenci; charakterystyki

swojej orientacji seksualnej samodzielnie dokonywali każdy z respondentów i każda

z respondentek).

51,9% respondentów i respondentek mieściło się w przedziale

wiekowym od 18 do 25 roku życia, 36,5% - w przedziale od 26 do 40 roku życia.

Ponad 70,0% respondentów i respondentek pochodziło z miast o liczbie ludności

przekraczającej 100 000 mieszkańców.

45,2% osób objętych badaniem podało, że

legitymuje się wykształceniem średnim, 34,2% - wykształceniem wyższym.

Jak z

powyższego opisu wynika, badaniem objęto przede wszystkim osoby lepiej

wykształcone i mieszkające w większych miastach, co ma dla wyników badania

znaczenie o tyle, że po osobach z tej grupy można oczekiwać rzeczowej oceny

otoczenia i niewielkiej skłonności do wyolbrzymiania zagrożeń czy

nieprawidłowego relacjonowania swoich doświadczeń i spostrzeżeń.

Osobom objętym badaniem zadano szereg pytań dotyczących ich sytuacji w

latach 2005-2006.

Poniżej przedstawiono wyniki badania oraz odpowiedzi na pytania

relewantne z punktu widzenia projektowanych zmian kodeksu karnego.

Przemoc fizyczna

17,6% osób objętych badaniem stwierdziło, że – w związku z tym, że

wiedziano o ich homoseksualności lub biseksualności albo przypuszczano, że są

homoseksualne lub biseksualne - doświadczyło przemocy fizycznej (13,6%

wszystkich respondentek i 20,2% wszystkich respondentów).

39,5% spośród tych

osób doświadczyło przemocy fizycznej jeden raz, 18,6% - dwukrotnie, a 41,9% -

trzykrotnie lub częściej.

Odpowiedzi dotyczyły wyłącznie okresu objętego badaniem,

tj. lat 2005-2006.

36

Wyróżniono następujące formy przemocy fizycznej, której doświadczyły

osoby objęte badaniem (w nawiasach ilość osób, które zgłosiły doświadczenie danej

więcej niż jedną formę):

 potrącanie, uderzanie, szarpanie albo kopanie (67,6%),

 pobicie (24,4%),

 atak z bronią (1,7%),

 zaczepki seksualne naruszające nietykalność cielesną, np. dotykanie wbrew woli

(32,4%),

 przemoc seksualna (4,0%),

 inne formy naruszenia nietykalności cielesnej (8,5%).

W ramach przygotowania Raportu zebrano też informacje na temat innych

okoliczności przemocy fizycznej, w tym sprawców i miejsc, w których doszło do

aktów przemocy.

Sprawcami przemocy fizycznej były/byli (procenty nie sumują się do 100):

 osoby obce/nieznane osobie objętej badaniem (59,7%),

 koledzy i koleżanki ze szkoły/studiów (29,5%),

 osoby, z którymi osoba objęta badaniem się przyjaźniła (10,2%),

 matka osoby objętej badaniem (6,3%),

 ojciec osoby objętej badaniem (5,1%),

 inne osoby z rodziny osoby objętej badaniem (5,1%).

Zgodnie z odpowiedziami respondentek i respondentów, którzy

doświadczyli przemocy fizycznej, do jej aktów doszło (procenty nie sumują się do

100):

 w miejscach publicznych, takich jak ulica, droga, park (56,8%),

 w miejscach publicznych, takich jak sklep, klub czy środek komunikacji

publicznej (28,4%),

 w szkole (24,4%),

 w mieszkaniu osoby objętej badaniem (15,9%).

Należy ponadto odnotować, że aż 85,1% osób objętych badaniem, które

37

doświadczyły przemocy fizycznej, nie zawiadomiło o tym fakcie Policji ani

prokuratora.

Najczęstszym powodem takiej decyzji, podawanym przez

respondentów i respondentki, był brak przekonania o skuteczności działań Policji,

obawa przed uwagami, komentarzami i docinkami ze strony funkcjonariuszy Policji

spowodowanymi ujawnieniem orientacji seksualnej pokrzywdzonych, a także obawa

przed zemstą sprawców.

Przemoc psychiczna

wszystkich respondentek i 54,6% wszystkich respondentów).

17,6% spośród tych

osób doświadczyło przemocy psychicznej jeden raz, 12,4% - dwukrotnie, a 70,0% -

Wyróżniono następujące formy przemocy psychicznej, której doświadczyły

 zaczepki słowne/agresja słowna (75,0%),

 obrażanie, poniżanie, ośmieszanie (55,8%),

 rozpowszechnianie negatywnych opinii na temat osoby objętej badaniem

(44,6%),

 pogróżki (15,3%),

 nienawistne listy skierowane do osoby objętej badaniem lub jej bliskich (5,9%),

 szantaż (6,5%),

 wandalizm i niszczenie mienia (5,5%),

 grafitti/plakaty/ulotki na temat osoby objętej badaniem (2,0%),

 inne formy nękania psychicznego (7,2%).

38

Sprawcami przemocy psychicznej były/byli (procenty nie sumują się do

 koledzy i koleżanki ze szkoły/studiów (29,0%),

 współpracownicy (10,6%)

 matka osoby objętej badaniem (12,7%),

 ojciec osoby objętej badaniem (7,8%),

publicznej (29,0%),

 w szkole (26,0%),

 w mieszkaniu osoby objętej badaniem (24,7%),

 w miejscu pracy (13,3%),

 w innych miejscach (11,7%).

Należy ponadto odnotować, że aż 96,1% osób objętych badaniem, które

brak wiary w skuteczność działań Policji oraz obawa przed tym, że Policja nie

potraktuje sprawy poważnie.

39

Ukrywanie przed otoczeniem swojej orientacji seksualnej

Respondentów i respondentki ankiety, której użyto w przygotowaniu

Raportu, zapytano, czy, przed kim i w jakich okolicznościach ukrywali swoją

orientację seksualną.

Odpowiedzi uszeregowano w czterech obszarach: praca,

szkoła/uczelnia, miejsce zamieszkania oraz miejsca publiczne.

Analizując

przedmiotowe odpowiedzi, należy mieć świadomość, że ujawnienie orientacji

heteroseksualnej następuje zasadniczo w sposób nieuświadomiony, w trakcie

czynności i zachowań, jakie towarzyszą osobom heteroseksualnym niemal w

każdych okolicznościach.

Niezależnie od miejsca, ludzie wymieniają informacje na

temat tego, jak i z kim spędzają swój czas wolny (z rodziną, z małżonkiem, z

dziećmi), jakie mają plany wakacyjne, urlopowe czy świąteczne, jak i z kim

mieszkają itd.

Rozmowy na ten temat odbywają się zarówno w miejscu pracy jak i

podczas przypadkowych spotkań, w trakcie towarzyskich wizyt, a także w miejscach

publicznych.

Towarzyszą im gesty i inne zachowania (trzymanie się za ręce z

partnerem/partnerką, wymiana spojrzeń i czułości).

Całość tworzy niemal

nieprzerwany przekaz heteroseksualności, który wpisuje się w panującą kulturę.

Bardzo wiele osób homoseksualnych i osób biseksualnych nie wysyła takiego

przekazu, ani też przekazu właściwego dla swojej orientacji seksualnej.

Z obawy

przed nieprzychylną reakcją otoczenia celowo ograniczają one swój udział w

rozmowach i spotkaniach, zachowują się w sposób powściągliwy (np. nie okazują

zainteresowania osobą tej samej płci, albo nie trzymają się za ręce ze swoimi

partnerami lub partnerkami podczas spaceru) i dla siebie sztuczny, żeby nie ujawnić

swojej orientacji seksualnej.

Taki stan rzeczy z jednej strony powoduje silny

dyskomfort psychiczny ukrywającej się osoby, a z drugiej strony - prowokuje

domysły i przypuszczenia na jej temat, powodując przynajmniej częściowe

wykluczenie.

Spośród osób objętych badaniem, które pracowały lub poszukiwały pracy w

okresie objętym badaniem (lata 2005-2006), aż 84,6% ukrywało swoją orientację

seksualną.

Najczęściej (procenty nie sumują się do 100) ukrywanie to miało miejsce

wobec pracodawców i przełożonych (61,9%), następnie wobec innych pracowników

(57,0%) a także wobec klientów oraz interesantów (48,6%).

40

65,1% respondentów i respondentek badania poprzedzającego

przygotowanie Raportu uczyło się w szkole lub na uczelni.

Spośród tych osób aż

27,4% przez cały czas ukrywało swoją orientację seksualną, a 51,6% robiło to do

pewnego stopnia, tj. nie wobec wszystkich.

W 77,8% przypadków orientację

seksualną ukrywano przez nauczycielami, a w 82,7% przypadków – przed innymi

uczniami/studentami.

Mechanizm i skutki ukrywania orientacji seksualnej w szkole

są bardzo podobne, jak w szkole.

Raport zawiera też dane na temat ukrywania orientacji seksualnej w związku

z zamieszkaniem.

Aż 62,2% respondentów i respondentek podało, że zdarzyło im się

ukrywać swoją orientację seksualną przed sąsiadami, a także wydzierżawiającymi i

wynajmującymi mieszkania - z obawy przed ich reakcją.

46,4% osób objętych

badaniem stwierdziło też, że ukrywa fakt wspólnego zamieszkania z partnerem bądź

partnerką tej samej płci.

W przedmiocie ukrywania orientacji seksualnej w miejscach publicznych

Raport zawiera następujące ustalenia: 76,5% osób objętych badaniem nie ujawnia

swojej orientacji seksualnej w takich miejscach, jak urzędy, sądy, bary, kluby, sklepy,

środki komunikacji miejskiej, taksówki oraz plaże.

Spośród 23,5% respondentów i

respondentek, którzy się na to zdecydowali, 32,0% doznało odmiennego lub

gorszego traktowania niż osoby heteroseksualne (przejawami takiego traktowania

były m.in. obraźliwe i poniżające komentarze współpasażerów w komunikacji

publicznej, czy taksówkarzy, usuwanie z klubów i barów, a nawet utrudnianie

korzystania z praw przysługujących stronie procesowej).

Przedstawione powyżej wyniki badania ankietowego w przedmiocie

ukrywania orientacji seksualnej dają obraz poczucia zagrożenia homofobią jako

zjawiska, które może zamanifestować się w dowolnym miejscu i czasie, oraz życia

prowadzonego w czujności, której nie muszą zachowywać osoby heteroseksualne.

Jest to jednocześnie uzupełnienie ponurego obrazu, jaki wyłania się z danych

dotyczących aktów przemocy fizycznej i psychicznej spowodowanej nienawiścią do

osób nieheteroseksualnych.

41

Przedstawione wyżej wyniki badań opinii publicznej oraz badania

ankietowego osób homoseksualnych i osób biseksualnych jednoznacznie wskazują,

że zjawisko homofobii jest niemal wszechobecne.

Nieprzypadkowo też homofobia

zbiega się z brakiem elementarnej wiedzy na temat homoseksualności i

biseksualności - pokazują to wyniki przytoczonych wyżej badań, zgodnie z którymi

duża część respondentek i respondentów traktuje homoseksualność jako coś

nienormalnego, co nie powinno mieć miejsca i na co nie może być ich zgody, jako

zjawisko jednoznacznie negatywne, które trzeba próbować zmienić, a zasięg jego

występowania – ograniczyć, także poprzez uniemożliwienie zajmowania niektórych

funkcji czy wykonywanie niektórych zawodów przez osoby homoseksualne.

Jednocześnie ogromna większość osób uczestniczących w badaniach stwierdziła też,

że osobiście nie zna ani jednej osoby homoseksualnej.

Wskazane niewiedza i

nieznajomość zjawiska są podstawowymi przyczynami lęku wobec niego, strachu,

stanowiącego źródło homofobii.

Bezzasadna nieprzychylność, złośliwość i wyrządzanie przykrości to

najłagodniejsze przejawy homofobii, które dotykają osoby biseksualne, lesbijki i

gejów niemal na co dzień.

Przemoc psychiczna, w tym mowa nienawiści (częstokroć

w połączeniu z przekazem medialnym, wydatnie zwiększającym jej „siłę rażenia”)

oraz groźby kierowane pod adresem całej społeczności osób homoseksualnych i osób

biseksualnych oraz jej przedstawicielek i przedstawicieli, a nadto przemoc fizyczna

skierowana przeciw tym osobom – to stan obecny, a nie ponura wizja przyszłości,

której trzeba zapobiec.

Zadaniem państwa jest ochrona podległych jego władzy ludzi przed

przejawami dyskryminacji, w tym homofobii.

Projektowane zmiany kodeksu

karnego dają szansę na przynajmniej częściowe naprawienie zaniedbań w tym

osoby homoseksualne i osoby biseksualne, będzie sygnałem, że państwo nie daje

przyzwolenia na homofobię, na wykluczenie ze społeczeństwa jego najliczniejszej

mniejszości.

Społeczne i kulturowe znaczenie takiego stanowiska państwa trudno

przecenić.

Najpełniej wyrażają je dwie funkcje prawa karnego:

42

 afirmacyjno-motywacyjna, zachęcająca i nakłaniająca do określonych, zachowań,

uznanych za właściwe z punktu widzenia demokratycznego państwa prawnego,

uznającego prawa człowieka za najważniejszą część swojego dorobku prawnego

(w omawianym przypadku – do zachowań niehomofobicznych),

 prewencyjno-wychowawcza, przeciwdziałająca powrotowi do przestępstwa

(prewencja indywidualna) oraz zniechęcająca inne osoby do popełnienia

przestępstwa (prewencja ogólna).

Udział państwa w ochronie osób biseksualnych i osób homoseksualnych

będzie oznaczać, że są to grupy, które nie tylko nie stanowią zagrożenia społecznego

(co im się często przypisuje), ale które same potrzebują wsparcia w walce o swoje

miejsce w społeczeństwie.

Projektowane zaangażowanie państwa – nawet w sferze

prawa karnego – to informacja, że homoseksualność i biseksualność są zjawiskami

normalnymi, których w żadnym razie nie można wykorzystywać przeciwko innym

osobom – ani jako „straszaka” ani jako instrumentu poniżania, obrażania, ani jako

przyczyny prześladowań czy przemocy.

Warto też odnieść się do projektowanej nowelizacji w kontekście

konstytucyjnej swobody wypowiedzi.

Należy w tym względzie jednoznacznie

stwierdzić, że wprowadzenie karalności mowy nienawiści adresowanej do grup osób

wyróżnianych w oparciu o kryterium płci, wieku, niepełnej sprawności, tożsamości

płciowej oraz orientacji seksualnej nie stanowi naruszenia tej wolności.

Trzeba

pamiętać, że wolność wypowiedzi nie ma charakteru absolutnego i kończy się tam,

gdzie zaczynają się prawem chronione dobra innych ludzi.

Nie ulega też

wątpliwości, że wolność ta nie umożliwia krzywdzenia, obrażania czy poniżania

innych ludzi; nie może też być traktowana jako osłona, zza której bezkarnie

formułowane są dowolnej treści wypowiedzi, w tym wypowiedzi godzące w innych

ludzi.

Wolność wypowiedzi służy swobodnej ekspresji poglądów, umożliwia

dyskusję, wymianę argumentów, a nie wyzywaniu całych grup społecznych, bądź

grożeniu ich przedstawicielom czy przedstawicielkom.

43

Kształt proponowanych zmian art. 119 § 1 kk i art. 257 kk

Proponowane zmiany w art. 119 § 1 kk oraz art. 257 kk nie ograniczają się do

rozszerzenia katalogu przesłanek zakazanej dyskryminacji (o przesłanki płci,

tożsamości płciowej, wieku, niepełnej sprawności oraz orientacji seksualnej), ale

dotyczą też zmiany redakcyjnego ujęcia tych przepisów.

Obecna redakcja tych przepisów wydaje się sugerować, że ochroną

prawnokarną objęte są tylko osoby będące nośnikami określonej cechy.

Nie będą

natomiast podlegać ochronie ofiary np. przemocy, które wprawdzie same określonej

cechy nie mają, ale ich wiktymizacja wynika z powiązania z osobą, która określoną

cechę nosi, albo z faktu postrzegania ich przez otoczenie jako osób o określonej cesze.

Takie ograniczenie jest nieuzasadnione.

W tej sytuacji projektuje się nowe brzmienie przepisów art. 119 § 1 kk i art. 257

kk, które – poprzez usunięcie zaimka „jej” – umożliwi ich interpretację pozwalającą

na objęcie ochroną nie tylko osób należących do grup wymienionych w obu

przepisach, ale również osób doświadczających dyskryminacji przez asocjację z tymi

grupami.

Dla przykładu: ochroną objęta będzie zarówno osoba homoseksualna, jak i

osoba heteroseksualna, która przebywa w towarzystwie osób nieheteroseksualnych,

z tego względu zostanie wzięta za osobę nieheteroseksualną i stanie się ofiarą

przestępstwa z nienawiści motywowanego homofobią.

Kształt proponowanych zmian art. 256 kk

Celem proponowanych zmian w art. 256 kk jest nie tylko rozszerzenie

redakcyjnego ujęcia tego przepisu.

Obecny kształt art. 256 kk budzi wątpliwości i zastrzeżenia – przede

wszystkim z uwagi na użycie pojęcia „nawoływania do nienawiści”.

Jak stwierdził

prof. Lech Gardocki „nawoływanie do nienawiści jest bowiem nawoływaniem nie do

określonego zachowania (np. pogromu), lecz do określonych emocji.

Przy takim

ukierunkowaniu nawoływania (…) przepis nie obejmuje rozpowszechniania

44

poglądów o negatywnych cechach pewnych grup ludzi (np. rozpowszechniania

„Prawo karne”, wydanie 12, Warszawa 2006, C. H. Beck, s. 297).

W świetle powyższego zasadny jest postulat zastąpienia słów „nawołuje do

nienawiści” słowami „wywołuje albo szerzy nienawiść lub pogardę”.

Użycie

znamienia czasownikowego „wywołuje” realizować będzie postulat zgłaszany przez

prof. L. Gardockiego.

Z kolei dodanie wyrazu „szerzy” oznacza, że kryminalizacji

poddane zostaną nie tylko takie wypowiedzi, które mają służyć sianiu nienawiści, ale

również takie, które mają na celu jej rozpowszechnienie.

Przez nienawiść rozumie się stan uczuciowy przejawiający się we wrogości,

często prowadzącej do konfliktów między grupami ludności na tle wymienionych

różnic.

Dodanie wyrazu „pogarda” ma na celu postawienie bariery wypowiedziom,

które wyrażają brak szacunku i niechęć wynikającą z poczucia wyższości wobec

osoby noszącej określoną cechę lub grupy takich osób.

Uczucie pogardy w równym

stopniu co uczucie nienawiści sprzyja zachowaniom o charakterze

dyskryminacyjnym.

Decyzja 9/09 Rady Ministerialnej OBWE

Analizując projektowane zmiany kodeksu karnego warto przypomnieć

choćby niektóre zalecenia i wskazania, które dotyczą Polski jako państwa

członkowskiego organizacji międzynarodowych, a które odnoszą się do

przestępczości motywowanej uprzedzeniami.

Europie z 02 grudnia 2009 roku wzywa państwa członkowskie do walki z

przestępstwami z nienawiści.

Decyzja zawiera m.in. wezwanie do:

 gromadzenia i upubliczniania rzetelnych danych i statystyk dotyczących hate

crimes,

 podejmowania starań, aby zachęcić osoby pokrzywdzone do zgłaszania

przestępstw z nienawiści - przy jednoczesnym stwierdzeniu, że zaniżony

45

poziom zgłoszeń uniemożliwia państwom członkowskim wypracowanie

skutecznych polityk postępowania z przestępczością motywowaną

uprzedzeniami,

 wprowadzenia, gdy jest to stosowne, konkretnych i dostosowanych do potrzeb

przepisów wymierzonych w przestępstwa z nienawiści, zabezpieczonych

skutecznymi karami, które oddają ciężar tej przestępczości.

VI Sprawozdanie Okresowe z realizacji MPPOiP

W kontekście projektowanych rozwiązań należy również przypomnieć, że

Komitet Przeciw Torturom Organizacji Narodów Zjednoczonych - nadzorujący

zalecił Polsce wprowadzenie do krajowego porządku prawnego przestępstw z

nienawiści motywowanych orientacją seksualną.

Przygotowane przez Radę

Ministrów „VI Sprawozdanie Okresowe Rzeczypospolitej Polskiej z realizacji

odnosiło się do tego zalecenia w następujący sposób:

On considering recommendations of the Committee Against Torture, the NPO

adopted the position that it would be justifiable to take legislative initiative for the amendment

of Article 256 PC and Article 257 PC by the introduction of a penal sanction of conduct such

as instigating to hatred or intolerance with respect to people of a different sexual orientation,

as well as insulting a group of people or a person because of their sexual orientation.

When

work is launched on the amendment to PC, Recommendation No.

19 of the Committee

Against Torture as to the need of penalising “hate crimes (…) on grounds of sexual

orientation” will be presented to the bodies in charge of drafting an amendment to PC and

CCP.

(Po rozważeniu zalecenia Komitetu Przeciwko Torturom PK [Prokuratura

Krajowa] stanęła na stanowisku, iż zasadnym byłoby podjęcie inicjatywy ustawodawczej

zmierzającej do nowelizacji art. 256 Kk oraz art. 257 Kk poprzez zagrożenie sankcją karną

zachowań polegających na nawoływaniu do nienawiści lub nietolerancji wobec osób o

odmiennej orientacji seksualnej, a także na znieważeniu grupy osób lub osoby z powodu jej

orientacji seksualnej.

W sytuacji podjęcia prac nad nowelizacją Kk, Zalecenie nr 19 Komitetu

46

Przeciwko Torturom w zakresie potrzeby wprowadzenia penalizacji „przestępstw z

nienawiści (…) opartych na orientacji seksualnej” zostanie przedstawione gremium

przygotowującemu nowelizację Kk oraz Kpk.)

Komitet Praw Człowieka Organizacji Narodów Zjednoczonych, rozpatrujący

przedmiotowe sprawozdanie z realizacji Międzynarodowego Paktu Praw

The State party should ensure that all allegations of attacks and threats against

individuals targeted because of their sexual orientation or gender identity are thoroughly

investigated.

It should also: legally prohibit discrimination on the grounds of sexual

orientation or gender identity; amend the Penal Code to define hate speech and hate

crimes based on sexual orientation or gender identity among the categories of

punishable offenses; and intensify awareness-raising activities aimed at the Police force and

wider public.

(Państwo-Strona powinno zapewnić rzetelne dochodzenie w sprawie wszystkich

zarzutów dotyczących ataków i gróźb wymierzonych w osoby fizyczne na tle ich orientacji

seksualnej lub tożsamości płciowej.

Powinno ponadto: ustawowo zakazać dyskryminacji na tle

orientacji seksualnej lub tożsamości płciowej; znowelizować Kodeks Karny celem

umieszczenia mowy nienawiści oraz przestępstw z nienawiści na tle orientacji

seksualnej lub tożsamości płciowej wśród czynów zabronionych; oraz nasilić

działalność zwiększającą świadomość w tym zakresie skierowaną na służby policyjne oraz

opinię publiczną).

Rekomendacja pochodzi z setnej sesji Komitetu Praw Człowieka, która odbyła

się w Genewie 11-29 października 2010 roku.

Rekomendacja CM/Rec(2010)5 Komitetu Ministrów Rady Europy z 31

marca 2010 roku

31 marca 2010 roku Komitet Ministrów Rady Europy przyjął rekomendację

CM/Rec(2010)5 skierowaną do krajów członkowskich tej organizacji (Polska należy

do Rady Europy od 1991 roku).

Rekomendacja dotyczy walki z dyskryminacją na tle

47

odniesiono się zarówno do przestępstw motywowanych uprzedzeniami jak i do

mowy nienawiści.

Odnośnie hate crimes oraz innych zdarzeń motywowanych uprzedzeniami

Komitet Ministrów zarekomendował państwom członkowskim:

 zapewnienie skutecznych, szybkich i bezstronnych dochodzeń w sprawach, w

których można przypuszczać motywację związaną z orientacją seksualną lub

tożsamością płciową;

 uznanie motywacji związanej z orientacją seksualną lub tożsamością płciową za

okoliczność obciążającą i zaostrzającą wymiar kary;

 podjęcie odpowiednich kroków celem zachęcenia osób pokrzywdzonych

do zgłaszania tych przestępstw (wśród rekomendowanych działań znalazło się

zapewnienie, aby osoby zatrudnione w Policji, prokuraturze i sądownictwie

miały stosowną wiedzę i umiejętności, pozwalające rozpoznać przestępczość

motywowaną uprzedzeniami oraz udzielić odpowiedniego wsparcia osobom

pokrzywdzonym i świadkom);

 podjęcie odpowiednich kroków celem zapewnienia bezpieczeństwa i ochrony

godności przez osoby LGBT pozbawione wolności, ze szczególnym

uwzględnieniem ochrony, jaką należy otoczyć osoby transpłciowe;

 gromadzenie oraz analizę danych dotyczących występowania i charakteru

Odnośnie mowy nienawiści Komitet Ministrów zarekomendował państwom

członkowskim:

 podjęcie odpowiednich kroków dla zwalczenia wszelkich form wypowiedzi, w

tym za pośrednictwem mediów oraz Internetu, które można uznać za

wywołujące lub szerzące nienawiść lub inne formy dyskryminacji lesbijek,

gejów, osób biseksualnych i osób transpłciowych; mowa nienawiści powinna być

zakazana i publicznie potępiana, ilekroć wystąpi; działania w tym zakresie

Podstawowych Wolności oraz orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw

Człowieka;

48

 zwiększenie świadomości władz publicznych oraz instytucji publicznych

wszystkich szczebli celem unikania wypowiedzi, zwłaszcza dla mediów, które

można uznać za legitymizację nienawiści lub dyskryminacji;

 aby osoby sprawujące urzędy publiczne lub w inny sposób reprezentujące

państwo były zachęcane do promowania praw człowieka przysługujących

lesbijkom, gejom, osobom biseksualnym i osobom transpłciowym.

Penalizacja homofobicznych i transfobicznych hate crimes w krajach

Unii Europejskiej

Zgodnie z najnowszym raportem Agencji Praw Podstawowych Unii

gender identity, Agencja Praw Podstawowych, Luksemburg, 2010), homofobiczne i

transfobiczne hate crimes są coraz powszechniejsze w ustawodawstwie karnym

krajów UE.

Prawo karne Belgii, Danii, Estonii, Hiszpanii, Francji, Irlandii, Litwy,

Holandii, Portugalii, Rumunii, Szwecji, Słowenii oraz Wielkiej Brytanii przewiduje

płciowej.

Równocześnie przepisy ustaw karnych w Belgii, Danii, Hiszpanii,

Finlandii, Francji, na Litwie, w Holandii, Portugalii, Rumunii, Szwecji i Wielkiej

Brytanii uznają, że popełnienie przestępstwa motywowanego uprzedzeniami na tle

Uzupełniająco należy dodać, że choć prawodawstwo niemieckie nie przewiduje

to kategorię taką wyodrębniło orzecznictwo; podobna sytuacja jest na Węgrzech.

Na

tle wymienionych krajów Polska pozostaje jednym z niechlubnych wyjątków w Unii

Europejskiej, którego prawodawstwo ani orzecznictwo nie przewidują skutecznej

ochrony prawnokarnej przed przestępczością motywowaną homofobicznie i

transfobicznie.

49

Konsultacje

Główną konsultantką części projektowanej ustawy, dotyczącej przestępstw z

nienawiści, jest prof. Eleonora Zielińska (Wydział Prawa i Administracji

Uniwersytetu Warszawskiego).

Uwagi i propozycje zgłoszone w opinii

przygotowanej przez prof. E. Zielińską zostały w części uwzględnione w projekcie

ustawy - nie uwzględniono propozycji zmian w art. 218 § 1 kk oraz wprowadzenia

art. 257a kk.

Wskazanie źródeł finansowania

Odnośnie projektowanych aktów wykonawczych

W razie uchwalenia projektowanej ustawy wydanie nowych aktów

wykonawczych nie jest przewidziane.

Konsultacje społeczne

rozumieniu art. 34 ust 3 Regulaminu Sejmu RP.

Warszawa, 24 kwietnia 2012 r.

BAS-WAPEiM-1059/12

Pani

Ewa Kopacz

Marszałek Sejmu

poseł Ryszard Kalisz)

Projekt przewiduje nowelizację sześciu artykułów ustawy – Kodeks

195 §1, art. 196 § 1 oraz art. 256 § 1 i art. 257, a także dodanie art. 194 § 2, art.

195 § 3 i art. 196 § 2.

Proponowane zmiany polegają przede wszystkim na

dodaniu we wskazanych przepisach - obok już obowiązujących kryteriów

przynależności narodowej, etnicznej, rasowej, wyznaniowej i

bezwyznaniowości – odniesienia do kryterium płci, tożsamości płciowej, wieku,

niepełnosprawności bądź orientacji seksualnej.

Przedstawione zmiany mają na

celu – zgodnie z uzasadnieniem projektu – zapewnienie osobom należącym do

prawnokarnej ochrony przed przemocą fizyczną i wszelkimi przejawami tzw.

mowy nienawiści (ang. hate crimes).

Dodatkowo, za kryterium uzasadniające

wyższe zagrożenie karą (ww. dodawane przepisy) ma być uznane za dokonanie

czynu ograniczenia człowieka w przysługujących mu prawach albo za złośliwe

przeszkadzanie publicznemu wykonywaniu aktu religijnego czy też pogrzebowi,

uroczystościom i obrzędom żałobnym w okolicznościach wskazanych w tych

przepisach przez funkcjonariusza publicznego w związku z wykonywaniem

swojej funkcji.

2

Odnosząc się do treści zmian proponowanych w Kodeksie karnym

należy wskazać, że Unia Europejska w przepisach prawa pierwotnego

gwarantuje przestrzeganie zasady niedyskryminacji (por. art. 19 Traktatu o

funkcjonowaniu Unii Europejskiej).

W szczególności, w art. 21 Karty Praw

Podstawowych, zakazuje się wszelkiej dyskryminacji, w tym ze względu na

język, religię lub przekonania, poglądy polityczne lub wszelkie inne poglądy,

przynależność do mniejszości, narodowej, majątek, urodzenie,

W prawie pochodnym UE można znaleźć szereg aktów prawnych,

odnoszących się do zapewniania równości w różnych aspektach.

Przykładowo,

w lipcu 2010 r. przyjęto dyrektywę 2010/41/UE w sprawie stosowania zasady

rachunek (Dz. Urz.

UE 2010 L 180, s. 1).

Akty te w większości przypadków nie

dotyczą jednak prawa karnego.

Odnosząc się do przedmiotu projektu, wskazać

należy natomiast na decyzję ramową Rady 2008/913/WSiSW w sprawie

prawnokarnych (Dz. Urz.

UE 2008 L 328, s. 55).

Należy zaznaczyć także, że realizacji zasady niedyskryminacji dotyczą

akty instytucji UE o charakterze niewiążącym - przykładowo można wymienić

opinię Komitetu Regionów w sprawie niedyskryminacji, równych szans i

implementacji zasady równego traktowania między ludźmi, Dz. Urz.

2009 C

211/90).

Ze względu na przedmiot projektu, analizy wymaga zgodność przepisów

z postanowieniami ww. decyzji ramowej Rady 2008/913/WSiSW w sprawie

prawnokarnych.

Decyzja ramowa w art. 1 nakłada na państwa członkowskie

zobowiązanie do zapewnienia karalności określonych czynów popełnianych

umyślnie, w tym: publicznego nawoływania do przemocy lub nienawiści

skierowanej przeciwko grupie osób, którą definiuje się według rasy, koloru

skóry, wyznawanej religii, pochodzenia albo przynależności narodowej lub

etnicznej lub przeciwko członkowi tej grupy albo popełnienie ww. czynu, przez

publiczne rozpowszechnianie lub rozprowadzanie tekstów, obrazów lub innych

materiałów i in. Państwa członkowskie mają zapewnić również, by czyny te

podlegały skutecznym, proporcjonalnym i odstraszającym sankcjom karnym, o

3

maksymalnym wymiarze co najmniej od 1 roku do 3 lat pozbawienia wolności.

Termin implementacji decyzji ramowej upłynął 28 listopada 2010 r.

Przedłożony do zaopiniowania projekt dotyczy przepisów, które

realizują wskazane wyżej przepisy decyzji ramowej.

Sama ustawa jednak nie ma

na celu implementacji ww. decyzji ramowej, bowiem w istocie rozszerza już

obowiązujące art. 119 § 1 k.k., art. 256 § 1 k.k. i art. 257 o nowe kryteria, jakimi

są płeć, tożsamość płciowa, wiek, niepełnosprawność i orientacja seksualna, a

zatem o kryteria, których wskazany akt UE nie dotyczy.

Należy jednak

podkreślić, że proponowane w projekcie ustawy rozszerzenie przepisów o

dodatkowe kryteria nie stoi w sprzeczności ze wskazanymi wyżej przepisami.

Wśród aktów niewiążących można wskazać na wymienioną wyżej opinię

Komitetu Regionów, w której w punkcie 44 wzywa się państwa członkowskie

do przyjęcia ustawodawstwa przeciwko homofobii, w szczególności

dotyczących zwalczania mowy nienawiści i przestępstwa nienawiści.

Proponowane przepisy k.k. można uznać za realizujące wskazane

zalecenie.

4.

Konkluzja

Deskryptory bazy REX: kodeks karny, ksenofobia, Unia Europejska, płeć

Warszawa, 24 kwietnia 2012 r.

BAS-WAPEiM-1060/12

Pani

Ewa Kopacz

Marszałek Sejmu

wnioskodawców: poseł Ryszard Kalisz) jest projektem ustawy wykonującej

wykonania prawa UE, a zatem nie jest projektem ustawy wykonującej prawo

Szef Kancelarii Sej


corpora: openbooks

text:
Mikołaj Sęp Szarzyński

Pieśń III

Stefanowi Batoremu, królowi polskiemu

Królowi hymn możnemu śpiewajmy, Kameny!

Bogu naprzód: bez Boga nic nie godno ceny: On stworzył, on sprawuje, on oświeca tego Żywotem, szczęściem, sławą: król sam zna samego,

I to cel jego sprawom: on w pierwszej ojczyźnie, Gdy moc błąd wziął bezbożny, sam sie oparł, iż nie Zgasła powszechna wiara.

Stąd go łaski swojej Pan naczyniem uczynił, w pokoju, we zbrojej,

Więtszym obojga szczęścia.

On, nadzieją samą Z nieba pomocy, śmiał być nawałnościam tamą Pannońskim, przez rozliczne i spuszczając zdroje Ścierw przeciwnych, Dunaju, tuczył ryby twoje.

Ale szczęście przeźrane iż ma kożda strona, Tu cię Bóg wniósł, gdzie jeszcze nie próżna obrona, Dzielność twoja być może, królu niezmożony, Królu i z twej natury, nie tylko z korony.

Bo kto ciebie nie mniejszy?

prawie bez równości, W radzie, w mowie, w dowcipie, w umysłu mierności!

Kto równie sprawiedliwy?

kto łaskawy?

Ale Twe własności kto zduża śpiewać doskonale?

Morski huk głosem przemóc może.

Lecz niniejszy.

Iż czas przyniósł, we zbroi zdasz się napiękniejszy Bądź porządek ważymy, bądź rozsądek prawy, Komu wojsko, a komu huf zlecić do sprawy,

Lub serce mężne z ręką prędką, lub patrzamy Na czujność, na cierpliwość, wyznamy, wyznamy, Że ty przedni król, hetman, rycerz, pieszy, konny, Twe szczcęście wojska gromi, mur wali obronny.

Ty postronne wprzód widzisz i domowe zdrady, Twym przykładem wytrwane i smutne Hyady I głód i bezsen, i proch, i błota, i lasy, I wzgardzone nad głową jakmiarz zimne pasy.

Tyś wskrzesił naszę sławę, ty bowiem pokoje, Wyrodnym smaczne sercom, ganisz i do zbroje Potrzebną chęć pobudzasz, która, legartowem Jadem zjęta, nie dbała długo być obłowem

To zdradliwym Tatarom i Moskwicinowi Chciwemu, okrutnemu, pół poganinowi.

Dziś samo imię twoje pohańce hamuje, A straszny tyran sam strach, hańbę, szkodę czuje

Strach, hańbę, szkodę czuje, a da Bóg życzliwy, Jeśli wróżba nie próżna, a strony sprawiedliwej I upadek czuje i, pozbywszy głowy, Spuści państwa pod twój sceptr wdzięczny, sławny, zdrowy.

O, bodaj późno w niebie twojej godną cnoty Koronę gotowano: Nie tylko wiek złoty W twej Polszczę widzieć mamy, lecz i przed naszego Chrysta krzyżem gwałt zwykły Machmeta krwawego!

-----


corpora: wikisources-pl

text:
bagazja, ‘materja, tkanina’, z tureck. i arab.

takiegoż słowa, przez węg.

bagazia; »żupany z bagazyi, kontusze z tuzinku«, Potocki.


corpora: CEN

text:
Nokia zamierza przenieść produkcję z fabryki w Bochum do Europy Wschodniej.

W Bochum pracę straci 2,3 tys. osób.

Niemiecki rząd przyznał do tej pory firmie Nokia 90 mln. euro w formie subwencji.

Teraz urzędnicy zastanawiają się, czy można zmusić koncern, by oddał subwencje kasie państwa.

Firma dostała także subwencję z Unii.

Komisja Europejska postanowiła sprawdzić, czy dotacja ta została udzielona zgodnie z wszelkimi procedurami.

Niemieccy politycy i związki zawodowe w proteście pozbywają się telefonów komórkowych tej marki.

Ogólnoniemiecki bojkot telefonów Nokia może firmę sporo kosztować.

Po bojkocie wyrobów tajwańskiego koncernu BenQ, który też zamknął swoją niemiecką fabrykę, firma musiała wycofać się z Niemiec.

Podobne problemy miał też szwedzki koncern Elektrolux.

Według rumuńskich mediów Nokia ma rozpocząć produkcję w Rumunii już w tym roku i docelowo zatrudniać tam 3,5 tys. osób.

Pracownicy zatrudnieni przy produkcji komórek mają zarabiać między 170 a 238 euro miesięcznie.


text:
Bruys Piotr de (Bruis), ks. z połudn.

Francji, prawdopodobie w Langwedoku, założył na początku XII w. heretycką sektę, której zwolennicy znani są pod nazwą petrobruzjanów.

Wiadomości, które posiadamy o B., zawdzięczamy głównie Piotrowi Wielebnemu, opatowi z Clugny, który napisał traktat przeciwko niemu i jego stronnikom.

Główne punkta herezji są: 1) Opierając się na posłannictwie, włożoném przez Zbawiciela na stołów, u ś.

Marka 16, 15—16, a szczególniej na słowach: „kto uwierzy i ochrzci się zbawion będzie,“ utrzymuje Piotr de Bruys, że dzieci nie dostępują łaski Bożej przez Chrzest, gdyż nie doszły jeszcze do używania rozumu; przystępujący do Chrztu musi sam posiadać wiarę, ponieważ wiara innych (t. j. wiara rodziców chrzestnych i Kościoła) jego własnej zastąpić nie może.

2) Nie potrzeba budować nowych kościołów; te, które są, należy zburzyć; chrześcjanie mogą się obejść bez miejsc poświęconych, gdyż Bóg wysłucha ich, ilekroć tego godnymi się okażą, czy to w kościele, czy w szynku, czy na placu publicznym, czy gdzieindziej imienia Jego wzywać będą.

3) Podobnie jak w naszych czasach Ronge wołał: „Jego (Jezusa Chrystusa) suknia należy do jego oprawców,“ tak podobnie Bruys żądał zniszczenia krzyżów, gdyż narzędzie, za pomocą którego Chrystus tak strasznie był męczony i zamordowany, nietylko nie zasługuje na uczczenie, lecz przeciwnie, powinno być wszelkiemi sposobami lżone, rozbijane i palone.

Na stwierdzenie tego, pewnego razu, w S. Gilles w Langwedocji ułożył stos z mnóstwa krucyfiksów, zapalił go, przygotował na nim strawę mięsną, do spożycia której obecny lud zaprosił.

4) Zaprzeczał obecności Ciała i Krwi Zbawiciela w Eucharystji.

„Nie wierzcie ludzie, są jego słowa, waszym biskupom i księżom, którzy was uwodzą, którzy, jak w wielu innych rzeczach, tak i w ofierze Mszy zakrywają przed wami światło i fałszywie utrzymują, że Ciało Chrystusa wytwarzają (conficere) i podają je wam ku waszemu zbawieniu.

Jest to wielkie kłamstwo, gdyż Ciało Chrystusa raz tylko przez niego samego wytworzone zostało (factum) i raz tylko, t. j. przed Męką Zbawiciela, uczniom jego podane było.“ 5) Śpiewy kościelne są obrazą Boga: głośném wołaniem i melodjami muzykalnemi nie zjednywamy sobie miłosierdzia Bożego, gdyż Bóg podoba sobie tylko w pobożnych uczuciach ludzi.

6) Nakoniec, wyśmiewał on wszystkie ofiary, modlitwy, jałmużny za dusze zmarłych, jako nie mające żadnej wartości.

Z twierdzeniem Piotra de Marca, że Bruys potępiał celibat księży, zgadza się Piotr de Clugny, który powiada, że petrobruzjanie napadali na księży i zakonników, sadzali ich do więzienia, celem zmuszenia do wejścia w związki małżeńskie.

Z tego, cośmy powiedzieli o naukach Bruys’a, łatwo zrozumieć, dla czego w naszych czasach odzywają się na jego korzyść takie głosy, jak Neandra, w dziele: Ś.

Bernard i jego wiek (Der hl.

Bernard und sein Zeitalter).

Przez dwadzieścia lat pracował B. nad rozszerzeniem herezji w Pirenejach, Langwedocji, Prowancji i Gaskonji, gdy nakoniec w okolicach S. Gilles schwytany i przez rozjątrzony lud na stosie spalony został (1124).

Pomimo gorliwości biskupów i Piotra z Clugny, petrobruzjanie utrzymali się w południowej Francji, a nawet liczba ich pomnażać się zaczęła, kiedy na ich czele stanął niejaki Henryk, zkąd też poszła druga ich nazwa — henrycjanów.

Ten Henryk, przyjaciel i uczeń Bruys’a, był poprzednio zakonnikiem w klasztorze Clugny i posiadał wszystkie przymioty do władania umysłem tłumów; gorące uczucie religijne wszakże nie było trzymane na wodzy przez rozwagę i roztropność, zaczém poszło skrzywienie całego życia.

Naśladując niby przykład Apostołów, którzy nic z dóbr doczesnych nie posiadali i poszli w świat głosić słowo Boże, Henryk, odziany w płaszcz pokutniczy, nawet w zimie nie używając obuwia, niosąc w ręku wielki kij, na którego wierzchu zatknięty był krzyż, z płomiennym wyrazem oczu, który szczególnej siły jego mowom dodawał, chodził od miasta do miasta, ode wsi do wsi i nauczał.

Ludność biegła na jego spotkanie, nawet biskupi cieszyli się, kiedy Henryk przychodził do ich djecezji, spodziewając sié po jego porywającej wymowie odnowienia życia religijnego.

R.

1116 posłał on dwóch swoich uczniów, ubranych w suknie pokutnicze, do miasta Mans, z prośbą o pozwolenie nauczania w tamtejszych okolicach.

Mieszkańcy przyjęli ich jak aniołów zesłanych przez niebo, a bp Hildebert, który wtedy był na wyjeździe do Rzymu, zalecił swoim archidjakonom, aby nie zabraniali Henrykowi miewać kazań do ludu.

Henryk nie był jeszcze wtedy uważany za kacerza i w naukach swoich traktował głównie materje praktyczne, bez zapuszczania się w dogmaty.

Ponieważ żaden kościół nie mógł pomieścić ogromnej liczby słuchaczów, urządzono więc na rynku kazalnicę.

Z początku duchowieństwo miejscowe okazywało Henrykowi wszelkie oznaki uszanowania.

Lecz kiedy kaznodzieja wystąpił z ciężkiemi zarzutami przeciwko duchowieństwu, lud wpadł w takie rozjątrzenie, że gdyby nie pomoc świeckiego ramienia, księża staliby się ofiarami wściekłości pospólstwa.

Pomimo klątwy, którę rzucono na Henryka, nie przestawał on dalej prawić kazań do ludu i ukrył się w jednym z sąsiednich zamków, dopiero po powrocie Hildeberta z Rzymu.

Kiedy biskup wjeżdżał do miasta, lud wołał: „Nie chcemy twego błogosławieństwa, błogosław sobie i poświęcaj błoto.“ Hildebert łagodnemi środkami doprowadził do posłuszeństwa rozburzone pospólstwo, puszczając w niepamięć doznane obelgi, a Henryka skłonił do wyniesienia się z djecezji.

Henryk udał się do południowych prowincji Francji: w Poitiers, Bordeaux i kilku innych miastach pracował żarliwie nad rozszerzeniem swojej nauki; tu poznał się wkrótce z Piotrem de Bruys i stał się odtąd nieodstępnym jego powiernikiem.

Okoliczni biskupi, zgorszeni zgubnym wpływem Henryka, gorąco napominani przez Piotra z Clugny, o położenie końca niebezpiecznej herezji, wszelkich usiłowań dokładali, aby ująć fanatycznego kaznodzieję, który dostał się nareszcie w ręce biskupa arelateńskiego (Arles) 1134 r.

Henryk został stawiony przed soborem w Pizie i oskarżony o kacerstwo; oddany pod straż opatowi z Clairvaux, odzyskał on wkrótce wolność i nanowo zaczął głosić swoje nauki w Tuluzie i jej okolicach.

Rzeczy doszły do tego smutnego stanu, jak mówi ś.

Bernard, że kościoły opustoszały, lud był bez kapłanów, sakramentom nie okazywano już żadnej czci, świąt uroczystych nie zachowywano.

Nalegał więc św. Bernard na Ildefonsa, hrabiego Tuluzy, aby nie pozwalał na swojem terrytorjum psuć ludu wygnanemu z Mans, Poitiers i Bordeaux heretykowi.

Papież Engenjusz III, który właśnie wtedy był we Francji, posłał do Albigeois i do Tuluzy kardynała legata Alberycha, biskupa Ostyi.

Wysłaniec papiezki, zkądinąd mąż rozważny, sądził, że wielką okazałością ludowi zaimponuje i odrazu porządek przywróci; lecz łudził się pod tym względem, gdyż właśnie przeciwko świeckiej okazałości między duchowieństwem nowi kacerze najzawzięciej występowali.

Kiedy kardynał przybył do miasta Albigeois, mieszkańcy wyjechali na jego spotkanie na osłach, z cymbałami w ręku, i urządzili mu pewien rodzaj kociej muzyki.

Lepsze wrażenie zrobił św. Bernard, który w dwa dni po legacie przybył.

Jego powaga, ubóstwo odzieży, wychudzona postać, porywająca wymowa, silnie oddziałały na umysł ludu: kacerze umilkli, a ich stronnicy powracali massami na łono Kościoła.

Kiedy legat z ś.

Bernardem udał się do Tuluzy, Henryk uciekł już z tego miasta, lecz wkrótce potém schwytany, wydany został w ręce tamtejszego biskupa.

Henryk był sądzony na synodzie w Reims, gdzie mu dowiedziono herezji i skazano go na zamknięcie i pokntę[1] w klasztorze.

Kacerz ten um.

1149 r.

Powaga i wpływ ś.

Bernarda, obsadzanie beneficjów gorliwymi kapłanami, wreszcie kary świeckie odjęły henrycjanom możność i chęć dalszego szkodzenia Kościołowi.

Mosheim wątpi, czy Henryk był uczniem Piotra, gdyż ostatni odznaczał się szczególną zawziętością ku krucyfiksom, kiedy pierwszy zawsze niósł chorągiew opatrzoną znakiem krzyża, ilekroć przybywał do jakiej miejscowości dla głoszenia w niej nauk swoich; lecz opat z Clugny wyraźnie nazywa Henryka fałszywym apostołem Piotra de Bruys i złośliwym spadkobiercą jego przewrotnej nauki.

Nie można z historyczną dokładnością stwierdzić, czy Henryk rzeczywiście szukał zysków materjalnych, jak niektórzy utrzymują; czy wymuszał na swoich zwolennikach pieniądze, czy prowadził życie rozwiązłe; wszystko, co tylko można było powiedzieć na jego korzyść, zebrał Basnage, Hist. d. l. rélig.

des eglises réformées I c. p.

141.

Cf. Epistola sive Tractatus adversus petrobrusianos, in bibiot.

PP.

maxima Lugd.

XXII 1032.

Actus pontificum Cenomanis in urbe habitantium, w Analecta veteris aevi Mabillona, III 312 sq. ed nov.; Schröckh, Christ.

Kirchengesch. cz.

29 p.

515.

Neander, op.

c. p.

248.

Franke, Arnold v.

Brescia p.

58.

(Fritz) J. N.


text:
Daniel Naborowski

Nagrobek Jerzemu Hołowni, słudze i towarzyszowi husarskiemu tegoż Księcia, podczas pogromu rokoszanów zabitemu

Stań, proszę, ty, co mijasz!

— Hołownię Jerzego

W Wielkim Księstwie Litewskim szlachcica zacnego

Ta zamyka mogiła, który w młodym wieku

Co słuszna rycerskiemu pokazał człowieku.

Przebywszy wprzód z ochoty węgierskie Bałchany,

Chodził śmiały najeznik po budzińskie ściany,

Gdzie na harcu nieszczęsnym będąc poimany

Sześć lat miał na Noralbie na nogach kajdany.

Potem, gdy go z pogańskich Bóg ręku wybawił,

Wiek na dworze Janusza Radziwiłła strawił.

Lecz (o czasy nieszczęsne, czasy opłakane!)

Gdy krwią pola guzowskie były napawane,

A braterskie szeregi przeciw siebie stały

I grotem, nieszczęśliwi, wnętrza w swych macały,

Przy Rzeczypospolitej na czele wszytkiego

Wojska krwią pieczętował służby pana swego.

Mężny duch tu złożywszy śmiertelne zewłoki

Sam z sławą nieśmiertelną przeniknął obłoki.

-----


text:
Anterus (święty), Papież, grek z urodzenia, według Euzebjusza (Hist. eccl. lib.

VI c.

29) 18 Papież, według innych 19, następca świętego Poncjusza, wybrany na Papieża w początkach panowania cesarza Gordjana (238), miał umrzeć w miesiąc potem.

Według zaś Baronjusza, Euzebjusz się myli: Anterus bowiem był obrany Papieżem jeszcze za życia Maksymina i pod nim skazany na śmierć, na krótko przed wyniesieniem na tron Gordjana.

Rozkaz wydany przez św. Anterusa, o zbieraniu aktów męczeńskich, stał się powodem prześladowania, którego on sam padł ofiarą (Baron.

ad ann.

137, n. 11; 138, 11).

Pamiątkę jego obchodzi Kościół 3 Stycz.

(Cf. Baron.

ad a.

137, n. 11; 138, n. 1 i noty Pagi'ego i Mansi'ego na ostatnie to miejsce).