corpora: wikisources-pl

text:
←Nauczycielka/cz.

III Nauczycielka

Tadeusz Miciński Nauczycielka/cz.

V→

Opowiadanie odznaczone drugą nagrodą w kolnkursie literackim "Czasu"

17 stycznia.

Konrad bardzo lubi kwiaty — chciałam mu przystroić pokój, ale bałam się wybierać pachnące.

Dlatego kupiłam przeważnie obce: azalee, kamelie, chryzantemy, gloksynie, oraz rzecz niezwykłą w zimie — doniczkę, pełną naszych bławatków z kilkunastu kłosami pszenicy.

Ustawiłam to wszystko przy łóżku, a gdy się obudził, uśmiechał się do mnie i dziękował wzrokiem.

Potem zapytał:

— Dlaczego wszystkie kwiaty dajesz mi bez zapachu?

A zgadując moją odpowiedź, dodał:

— Nie lękaj się, już mi nic w głowie nie zakręci.

Daj mi kilka kwiatów wyłącznie od siebie.

Zerwałam bławatków i pszenicy, i podałam mu.

Przyjął, milcząc.

D.

21 stycznia.

Zaczyna wracać do zdrowia.

Dziś był o tyle silny, że mógł słuchać głośnego czytania.

Prosił, abym wybrała W Szwajcaryi.

Bałam się, że go to rozdrażni, ale przeciwnie, uspokoił się i rozmarzył.

— Widzisz, moja droga, ja ciebie podobnie, fantazyjnie kocham.

Tylko, że Słowacki umierał z żalu, usychał z tęsknoty, " ale pozostał zdrów, a ja porwałem za pistolet...

— Czemu nie poszedłeś za jego przykładem — odrzekłam żartobliwie — nie napisałeś większego jeszcze, o trzystu stronicach, poematu, a na pewno byłbyś zdrów na ciele i na duszy, jak po hydropatyi.

Uraził się, ale potem wesoło gawędziliśmy o różnych gatunkach miłości.

D.

25 stycznia.

Nauczyłam się opatrywać mu ranę.

Ma niewielki otwór, jak dziesiątka, który się szybko zabliźnia.

Doktor obiecuje, że za tydzień Konrad będzie mógł się podnieść z łóżka.

∗

Między nami nastąpił jakby niemy układ — nie wspominamy nigdy przeszłości, za to często mówimy o Halce, jej rodzicach, lub w ogóle o małżeństwie, wychowywaniu dzieci, stanie naszego społeczeństwa.

Ten ostatni temat staram się nawiązywać najczęściej — dziwi mnie, że Konrada on tak mało interesuje.

Raz, czytając na głos „Dwa bieguny”, wyrzekłam zdanie, że nigdzie może tyle sił nie trwoni się marnie, jak w naszem społeczeństwie.

A przecież stosunkowo nigdzie tylu rąk i głów do pracy nie trzeba, jak u nas.

Na to Konrad:

— Tak, hodowla ras poprawnych dałaby zdrowie moralne.

Dlatego chcesz mnie zrobić hodowcą?

Czy zasłużyłam na taką ironię?

∗

O ile da się naprawić stosunek Konrada do żony i w jaki sposób — oto myśl, która zajmuje mnie w dzień i nie daje mi spać w nocy.

Bo jeżeli żonę kocha i za mną pogonił jedynie ogarnięty urokiem poetycznych wspomnień, powinien przed żoną wyznać wszystko otwarcie i wszystko wytłumaczyć.

Twierdzą, że na kłamstwie można budować szczęście.

Ale jeżeli kłamiąc, możemy kogoś zrobić szczęśliwym, za to nigdy siebie.

Do szczęścia trzeba wiary w prawomocność, właściwość swego postępowania.

Okłamując, dajemy przewagę ukrywanym okolicznościom, bo chociaż od ich konsekwencyi staramy się uchylić — kołysze się ona wiecznie nad nami, jak miecz na nici przypadku zawieszony.

Jest to żywot tułacza, tłumiącego swą godność, ściganego obawą odkrycia, a nie śmiącego wyrąbać sobie szablą, lub zdobyć siłą argumentów, lub zasłużyć pokutą i krzywd naprawieniem — prawa noszenia tej godności wobec siebie i wobec innych.

Lecz w wypadku, gdy Konrad jej nie kocha, czy lepiej, aby udawał uczucie, którego nie ma i utrzymywał kłamstwo, pustą formę małżeństwa, czy żeby zerwał wszystko, opuścił żonę i — znów wielki znak zapytania.

Trzeba by mieć tę lub ową pewność.

Jak ją zdobyć?

∗

Obserwując Konrada, dochodzę do przekonania, że nie kocha on ani mnie, ani Haliny, a raczej, że kocha jednę i drugą.

Ze mną lubi marzyć, poetyzować — Halka podoba mu się przez swój wdzięk naiwny, prostotę, szczerość, pogodę duszy...

Jest to człowiek, któremu przeciwności zapalają wyobraźnię, a zdobycze ją studzą.

Kocha, póki kobieta mu nie wyzna, że gotowa iść za nim.

Z drugiej strony jego natura miękka przywyka do łagodnej, ciepłej dłoni kobiecej, jestem pewna, że gdyby zamiast mnie była np. siostra miłosierdzia, przywiązałby się do niej, a raczej zapałałby uczuciem, jak błysk racy, krótkotrwałem, ale gorącem i świetnem.

Gzy jest to sumienność?

nie, może raczej stałość tego popędu wyobraźniowego, który, mając niejasne poczucie ideału, mierzy nim ludzi, jak obłokiem chrabąszcze; czyni to bez świadomej analizy, wprost z mimowolnego zestawienia dwu wrażeń: spoczywającego gdzieś tam na dnie duszy i płynącego zewnątrz — ze świata.

Ujmuje życie pod kategoryą nieokreślonych, niby z Empirejów Platona zaczerpniętych, idej.

Nie oddziela tego, co jest, od tego, co by się pragnęło.

Stąd mglistość w postępowaniu, stąd niejasność własnych uczuć dla siebie samego.

Gotów wszystko zrobić pod wrażeniem, rozdętem przez wyobraźnię, a prawie nic w imię tego, co zna i posiada.

Może się mylę, — wkrótce sprawdzę.

∗

W rozmowie spytałam Konrada, co zamyśla zrobić ze mną.

Zdziwił się niezmiernie i odrzekł wymijająco, że teraz śni rozkosznie, więc poco go budzić?

— Cóż więc chcesz, abym uczynił?

— Bez ślubu żyć nie możemy...

Milczał.

Po długiej pauzie rzekł:

Tryumfowałam.

Zaczął mówić długo o tem, że kocha mnie nad wyraz, wszak dał tego dowód!

ale względem Halki ma pewne obowiązki.

Ona bez niego byłaby tak nieszczęśliwa, powiedziała mu kiedyś, że nie przeżyłaby opuszczenia!...

— Słusznie, byłoby straszną niewdzięcznością nie obdarzać uczuciem takiej istoty.

Zatem masz we mnie siostrę czy przyjaciółkę, ale za to żonę swą kochaj szczerze i uczciwie.

Spojrzał na mnie zdziwiony z takiego obrotu rzeczy.

— Więc będziesz mi tylko siostrą! — westchnął.

Milczałam.

Gdyby milczenie to dało się przetłumaczyć na dźwięki, znaczyłoby długi, ironiczny śmiech.

Ale zarazem lekko mi było na sercu, niema bowiem nic straszniejszego nad niezdecydowanie, gdy każda chwila zacieśnia pętlicę sytuacyi i dla wyjścia niesplamionego coraz mniej zostaje miejsca.

Konrad sądzi, że całe zajście ukryć należy przed żoną, bo gdy się dowie, wieczny żal do niego w sercu zachowa.

Jestem pewna, że się myli: znam lepiej Halkę i w ogóle kobiety.

Porządna, kochająca kobieta mężczyzny nie potępi, gdy chwilowy szał go ogarnie i pogoni za inną.

Ale tej innej za to — nie przebaczy nigdy.

Wykonałam ryzykowny krok, obawiam się jego następstw, ale zdawało mi się, że tak postąpić było moim obowiązkiem.

Napisałam do Halki list, objaśniając jej wszystko.

Dodałam, iż byłoby nieszlachetnie, gdyby nie przebaczyła Konradowi; jeśli ma żywić żal, to tylko do mnie, która dawałam zbytnie wodze marzeniom w Harasimówce i rozpalałam gorącą wyobraźnię Konrada.

Winę swą okupiłam długim bólem i czystością postępowania późniejszego.

Niech go zabierze, niech z nim pracuje razem, niech go kocha, jak dawniej i nie zważa na ten wypadek.

Ja już nie stoję między nimi.

∗

Konrada dręczą zgryzoty, że Halka dowie się o wszystkiem z boku i wiadomość ta może niebezpiecznie oddziałać na jej organizm — spodziewa się bowiem wkrótce rozwiązania.

Nie przewidziałam tej okoliczności.

Lękam się okropnie.

Noc przepędziłam bezsennie, widząc przed sobą zrozpaczoną twarz Halki po przeczytania listu.

Czyżby zawsze w ślad za memi najczystszemi pobudkami iść miały nieszczęścia?

∗

Odebrałam telegram — Halka jutro przyjeżdża.

Dzięki Ci Boże!

Jestem pewna, że nastąpi między nimi harmonia, jakiej dotąd nie było.

∗

Starałam się przygotować Konrada do przybycia żony.

On, jakby coś przeczuwał, wyrzekł, iż mnie będzie zawdzięczał, jeśli zostanie spokojnym, poczciwym małżonkiem.

Jednocześnie wziął moją rękę, przyciągnął do siebie i chciał pocałować.

Spojrzałam mu w oczy i spytałam: czy należę do kobiet, które się znieważa?

Zmięszał się, a potem wpadł w gniew i zaczął dowodzić, że jestem komedyantka, bo mieszkam razem z nim, a udaję mniszkę.

Uczułam niezmierny ból policzka, wymierzonego przez istotę, która niegdyś była mi droga.

— Nie zrywaj białych róż brudnemi rękoma! — rzekłam.

— Już cię ta krew moja poplamiła — zaśmiał się szyderczo.

— Już nie zmyjesz tych plam i palić cię one będą zawsze.

Wreszcie, po co się łudzić?

białe róże rosną dla nas za wysoko!

— A czerwone za nisko...

Poszłam do swego pokoju i długo myślałam — (śmieszne, nieprawdaż?), co czuje drzewo, gdy wiatr jesienny zrywa mu liście...

Aż się zanosi od śmiechu, chyląc koronę na wszystkie strony: bo ten wiatr zrywa liście już zwiędłe, a co po nich?

Niech lecą z wiatrem...

Ale drzewo śmiać się może, bo wie, iż na wiosnę okryje się nowymi, a serce ludzkie, obnażone z zieleni, schnie bez nadziei.

∗

Konrad mnie przywołał do siebie, rozpłakał się i rzekł:

— Daruj mi obelgę, którą ci wyrządziłem!

Jestem zepsuty, kapryśny, zły!

Tobie szczęścia nigdy dać bym nie mógł, lecz Halce — spróbuję!

Wszystko, co lepsze w mej duszy, zwraca się ku tobie z podziękowaniem za to, co zrobiłaś dla mnie, a więcej jeszcze, iż nie będę miał na sumieniu tego dziecka.

(Żonę swą zwykle nazywa dzieckiem.

Żona-dziecko!

wydaje mi się to czemś nie do pogodzenia)...

Mimo wszelkich przejść bolesnych, czuję się dobrze, bo stanęłam w zgodzie sama z sobą.

∗

(Na pensyi).

Nie chciałam swą obecnością „męża oddzielać od żony”, więc przed przybyciem Haliny wróciłam na pensyę.

Odrazu weszłam w tryb dawnych zajęć.

Skąd mi się wzięło tyle spokoju?

czy to płynie z poczucia obowiązku?

Obowiązek, to jedynie sztandar, który sam przez się zwyciężyć, ani zapalić do czynu — niezdolny.

Do tego trzeba miłości.

Do takiego zwycięztwa trzeba miłości samej siebie: nie umiałam i nie chciałam poświęcić swego porządku moralnego.

Może kiedyś zwątpię w jego wartość — dziś go czuję i błogosławię.

∗

Niespodziewanie odwiedziła mnie Halina.

Stanęła we drzwiach i gdym podeszła do niej, padła mi w objęcia z płaczem.

Był to płacz szczęścia.

Przepraszała za swój egoizm, dziękowała za poświęcenie, a mnie smutno było, że to „dziecko” znów może doznać zawodów.

— Ty go kochasz! — mówiła.

— Ja wiem, ty go nawet lepiej kochasz ode mnie, ale ja silniej!

dlatego dobrze, żeś mi go oddała.

Śmiała się, a jednocześnie łzy płynęły po jej okrągłej, białej twarzy.

Biedne wy kobiety!

miłość wasza jest rozlaniem swego ja w jego ja; jest to pokora niewolnicy; jest to płynięcie bez wioseł i steru za jego cieniem.

Biedne wy i szczęśliwe!

Bo pozbywacie się dumy osobistej i człowieczeństwa, ale za to zdobywacie coś realnego — macierzyństwo, i wierzycie, że ten, który was całuje, jest Apollinem, i że dziecko będzie półbogiem.

Co do mnie, jestem kobietą nienormalną: miłość pojmuję, jako przymierze do walki.

Tem się objaśnia łatwość mej ofiary: Konrad jest ideałem w pierwszem określeniu, lecz tylko cieniem — w drugiem.

Odkąd to sobie powiedziałam — byłam spokojna.

∗

Byłam spokojna, aż do dnia drugiego.

Wtedy porwał mnie jakiś potwór i zaczął ssać...

Tak wyobrażam sobie głowonoga: jest to jedna głowa, a osiem duszących uścisków.

Było to coś bladego, nieokreślonego a dławiącego.

Było to zwątpienie.

Bo walczyć, ale za co?

zwyciężać, deptać jedne uczucia, w imię jakich lepszych?

Nie miałam na to odpowiedzi, albowiem nie było już ani nocy cichej, księżycowej, wiodącej do Bóstwa, ani rozbitej rodziny, którą należało zjednoczyć.

Smutek i czczość wewnętrzna były tak silne, że nie czułam nawet syku gadzin.

Gdy przyjechałam na pensyę, wnet zbiegły się nauczycielki gromadą, aby runie oglądać, jak syrenę.

W spojrzeniach czułam coś złowrogiego i drwiącego.

Potem przyszła do niego pokoju Stefka i opowiedziała wszystko.

Kafarska rozgłosiła, że pod pozorem wyjazdu do domu przebywałam w hotelu z młodym mężczyzną.

Wiadomość Stefki obeszła mię mało: wystarcza być uczciwą; po za tem, co mogą obchodzić histeryczki i karlice?

(Potem zrozumiałam, że choćbyśmy czołem sięgali śnieżnych Himalajów — gady nie stracą swego przyrodzonego prawa: pełzać i kąsać...)

∗

Ogromny mi brak Mani.

Nie wróci już na pensyę, gdyż zakłada szkołę 4 klasową, aby utrzymywać polskość na zalanych obcą falą kresach.

Chce, żebym jej pomogła w tej pracy; zapewne zrobię to później.

Tymczasem tęskno mi do niej, jak do istoty, która jedynie zdolną byłaby podtrzymać gasnącą moc i wiarę...

Kafarska, gdy mnie spotka, kłania się wyniośle i przechodzi.

Inne unikają, szepcąc do siebie po kątach.

Nawet wśród uczennic spostrzegam ciekawe spojrzenia i uśmiechy.

Ale najgorsze zaczęło się, gdy przybyli sprzymierzeńcy.

Pani Courbet wleciała do mego pokoju, jak zwaryowana, obróciła mnie kilka razy w walcu i zaśpiewała jakąś wodewilową piosenkę.

Potem zaczęła mówić szybko, że wzbudzam w niej szacunek i uwielbienie, że kto kocha, powinien nie dbać o cały świat, że ona też kochała i mieszkała z kimś przez parę miesięcy w wiosce jurajskiej.

— Oh, je connais l'amour divin, je conncris l'amour...

Nim zdążyłam odpowiedzieć, pobiegła do innych nauczycielek i najbardziej obgadującym zapowiedziała, że oczy tej wydrapie, która złe słowo o mnie jeszcze powie.

Bo obgadują przez zazdrość, a same z rozkoszą uczyniłyby to samo, tylko, że na takie czupiradła nikt patrzeć nie chce...

Prosiłam Courbet na wszystko, aby już więcej mej sprawy nie broniła, bo tylko plotki rozjątrzy i uzasadni.

Ale ona zasypała pocałunkami i obiecała, że jeśli kto w jej obecności na mnie krzywo mrugnie, da mu po twarzy...

Uczulam się bezsilną wobec tak zaciekłej przyjaźni, przypominającej niedźwiedzia, który chcąc odpędzić muchę, siedzącą na czole jego przyjaciela, tak dzielnie uczęstował ją głazem, że rozbił czerep na drzazgi.

Kto wie, gdyby mi tak zrobiono rzeczywiście, może byłabym wdzięczna.

Tylko niestety, czaszka moja długo jeszcze będzie więzić myśli, które wiercą mózg i w nieskończonem tempie kołacą, dopraszając się odpowiedzi.

Bo po co ja żyję?

ale o to mniejsza, można żyć, nie zadając sobie tego pytania.

Ale czem było to uczucie, które mi sen odbierało i robiło pustkę tam, gdzie jego nie widziałam, a po którem teraz zostało tylko trochę spopielałych wspomnień?

Urojeniem?

zapewne, ale gdy urojenie znikło, czy jest lepiej?

Miałam urojony cel, urojoną namiętność, jedno i drugie wymagało ofiar, walki, cierpienia...

Ponosiłam to wszystko i było mi przynajmniej znośnie, jeśli nie dobrze.

Zapełniałam sobie życie, a do tego niekoniecznie trzeba celów podniosłych i wartościowych.

Czasem wystarcza dobro fikcyjne, jak np. sława; czasem kłamiące jak morfina; czasem wprost negatywne, jak choroba, z którą się walczy i walka ta skupia całą naszą energię, staje się celem życiowym.

A ja nie mam nic — żadnych pragnień i żadnych celów.

Musi to być jakaś anemia duszy, na którą przyszli lekarze wynajdą zapewne jakiś środek hipnotyczny, jakieś poddawanie pożądań, ambicyi, słowem tego wszystkiego, co się nazywa zdrowiem moralnem.

Niestety, my barbarzyńcy jeszcze nie znamy takiej ospy ochronnej.

Dlatego choroba nas dziesiątkuje.

∗

Dni w życiu ludzkim bywają czasem podobne do tych książek, o których nic więcej powiedzieć nie można nad to, że się je przeczytało.

Z takich dni szarych i swą szarością przygniatających składają się lata długie, bezpłodne, mające jedyny objaw — starzenie.

Czyż doprawdy, cały ten krzepki organizm, te kształty, o których ludzie mówią, że są wyrzeźbione, ten umysł, rwący się do światła, ta potrzeba wielka kochania, ta żądza życia i rozlewania życia naokół — czyż to wszystko rozwinęło się i żyje, aby zwiędnąć marnie, jak beznasienne kwiaty?

Zaiste, lepiej byłoby umrzeć za młodu, nim nastąpi ostateczne rozgorycznie i ostateczne duszy zbłąkanie...

∗

Nadchodzą święta wielkanocne.

Zapach pęczniejących pączków i ciepłe wiosenne powiewy wlatują przez otwarte okna.

Nigdy jeszcze nie było mi tak beznadziejnie...

Wyobraźnia śpi, uczucia stłumione, tylko myśli, jak zamkowe straże, błąkają się z latarkami po zaułkach duszy i oświetlają pajęczyny, kurze, oraz cenne niegdyś rupiecie, od których teraz bije stęchlizną.

∗

Co wieczór odbywam lekcye z Zosią; uczy się dobrze, przywiązana do mnie, jak własne dziecko.

Gdy jestem smutna, co teraz prawie stałym jest objawem, ona siada u nóg moich, zaglądając w oczy i całując po rękach.

I czemu ja to piszę?

wszystko jest tak bezmyślne...

∗

Niedziela.

Całe popołudnie błądziłam po polach i cmentarzu.

Byłam, jak w lunatyzmie, nie wiedziałam, co się dzieje naokół, czułam tylko coś okropnego, co przytłaczało mi duszę.

Głowę wystawiałam na palące promienie słońca, aby się odurzyć; próbowałam się modlić, ale po paru słowach wybuchnęłam śmiechem, aż strach mię ogarnął przed samą sobą.

Potem — co ja robiłam?

ah, tak — pisałam coś w notesie...

Ledwom odczytała te smutne, dziwaczne, poplątane słowa.

Jeden urywek przepisuję:

Idę na cmentarz, gdzie krzyże czernieją,

Tam wśród grobowców i umarłych grona

Może się moja dusza załzawiona

Przejmie niebytu i ciszy nadzieją,

Może zmęczoną wśród życia zmienności

Uśpi tam powiew ją — nieskończoności.

Na próżno — jakiś niepokój mną targa —

Jak gdybym czuła Samumu zbliżenie,

Gdy śmierć wygląda słodko, jak zbawienie;

Niepokój gorszy, niż bolesna skarga!

W bólu jest życie — cierpienie się zdwaja,

Bolące serce ma — jak harfa — struny,

Na których wichry grają i pioruny,

Tworząc pieśń ducha, co silnych upaja.

Lecz serce moje — to jak cicha urna,

W której jedynie popioły szeleszczą,

Ale nie zagra w niem melodya górna,

Ani nie zadrży tragedya złowieszczą...

Nic nie przeklina, lecz i nic nie kocha;

Niczego nie chce — obce mu nadzieje...

Oh, coś tam strasznie, beznadziejnie szlocha —

Cicho, to dusza moja tak się śmieje.

∗

Stefka radzi mi opuścić pensyę i wyjechać na wieś.

Chętnie to zrobię.

Nie wolno straszyć ludzi ponurym wyglądem i nie grać wraz z wszystkimi smutnej farsy, której tytuł: powaga życia.

Powaga — to wielkie słowo!

głupcy je szanują, tłumy przed niem się korzą, mędrcy niem gardzą.

A ja, która nie jestem ani głupią, ani mędrcem, a z tłumu mnie wypędzono, czuję — znużenie...

∗

Wymówiłam miejsce przełożonej.

Za dwa miesiące wyjadę na wieś i ulegnę katalepsyi.

Piaski, drzewa, dobroduszne twarze i plotki sąsiedzkie — to przytłumi, uśpi i znieczuli.

∗

Przyszedł raz Staszecki, gdy siedziałam sama w gabinecie chemicznym i patrzałam bezmyślnie na cyanek potasu, którego przed chwilą używałam do jakiejś reakcyi.

Zapalił milcząc papierosa i rzekł zwolna:

— Jak się zdaje, myśli pani o wybawicielu.

Fałszywy apetyt!

ja też miewani czasem coś podobnego, ale uważam to za błędny kierunek dobrego dążenia.

— Gdy nie ma celu, wszystkie kierunki są błędne, lub wszystkie dobre — odrzekłam.

— To paradoks.

Cel istnieje mimo naszej woli i z nią lub bez niej zmierzać doń musimy.

— A tym celem?

— Życie.

— Ja widzę drugi: nicość.

— Niech pani unika tego wyrażenia.

Przede wszystkiem, jest ono niefilozoficzne, powtóre, źle zastosowane.

Nudę lub zmęczenie, jaki o nas chwilowo ogarnia, nazywamy pragnieniem nicości, gdy jest to właśnie pragnienie życia, płynącego falą szeroką, rozlewną...

— Tak, lecz skąd wziąć fali tak szerokiej, aby cała dusza zmieścić się mogła?

— Nie jestem metafizykiem, więc bez nadmiernych subtelności odpowiem, że każde szlachetniejsze i wyższe uczucie stać się może źródłem dla takiej rzeki; tylko nie trzeba płynąc po piaskach bezpłodnych, a wysysających.

Niech pani pokona chwilowe znużenie, będzie z pani dzielna, mocna dusza.

Ja wierzę w panią! — dodał.

— Zatem mam kogoś, kto we mnie wierzy !

To dużo, to nawet za wiele... łatwowierności.

A jednak... jest mi to przyjemne.

∗

Wszelkiemi siłami (za radą Staszeckiego) staram się bronić przeciwko apatyi, która mnie przytłacza, ale na próżno.

Czasem doznaję wrażenia, jak gdybym szła po torfowisku, które zwolna zapada, nogi grzęzną w błocie; gdy jednę z nich wydobędę, druga zanurza się tem głębiej, wreszcie cała kępa wraz ze mną tonie, ogarnia mnie ciecz miękka, wstrętna, sklepienie zamknęło się nad głową, cisza...

Nie mogę znieść liczniejszych zgromadzeń; zgiełk wszelki mnie razi.

Czasem jakaś osoba na ulicy, obca zupełnie, takiem mnie przejmuje obrzydzeniem, że muszę przejść na drugą stronę.

Doktor twierdzi, że jest to zdenerwowanie i nic więcej.

Bardzo być może.

Gdy ojciec mój nagle skończył, doktór mnie pocieszał: — Ależ, kochane dziecko (byłam wtedy jeszcze mała) nie smuć się!

żyłka pękła, to każdemu zdarzyć się może!

∗

Odebrałam od Stefka list bardzo smutny: stypendyum obiecanego nie dostał, wątpi w swoje zdolności, wyrzuca sobie, że mi jest ciężarem.

Chce porzucić uniwersytet i iść do biura.

Strasznie mnie to dotknęło.

Odpisałam, że nie wolno mu wpadać w zniechęcenie, bo przed nim jeszcze droga długa, pełna skutecznej, może wielkiej pracy.

Niech się nie oburza na omyłkę, czy niesprawiedliwość ludzi — i bez nich damy sobie radę.

Od czegóż posiada siostrę?

On nie domyśla się nawet, jakiem niepodobieństwem byłoby dla mnie dłużej błąkać się po świecie bez tego przekonania, iż jestem komukolwiek potrzebna i użyteczna.

Cały list mój był taki zdrowy, taki pełen wiary i zachęty, że mnie samej lżej i lepiej się zrobiło.

Kto wie?

może i ja cel znajdę, jak gwiazda biegunowa, niezmienny wśród wiecznych oscylacyj mej duszy...

∗

Przełożona bywa coraz częściej cierpiąca.

Miewa tak straszne migreny, że trwają dniami całymi i czynią ją prawie nieprzytomną.

Nic dziwnego!

od lat dwudziesta jest przedmiotem nienawiści bogów, czyli mówiąc nowożytnie: zajmuje się pedagogią.

W naszych warunkach jest to praca Syzyfa.

Miałam dziś czas wieczorem i poszłam ją trochę rozerwać.

Dziękowała mi serdecznie.

Rozgadałyśmy się jak dwie przyjaciółki.

Zapytywałam, czemu nie poruczy swych zajęć komu innemu, jeśli one odbierają jej zdrowie.

Odrzekła, iż gdy ona ustąpi, pensyę pod lada pozorem mogą zamknąć.

Zbyt dobrze znałam stosunki, aby nie ocenić całej grozy położenia.

Przełożona ma za sobą osobistą tradycyę i wielką powagę, z którą się muszą rachować; mimo to pensya doznaje od władzy szkolnej coraz więcej przykrości.

Inspektor zjawia się co dni parę, w tornistrach uczennic szuka podręczników do historyi polskiej, wszystkie miejsca wolne obsadza Rosyanami.

Jeden z nich, nauczyciel języka rosyjskiego, nieokrzesany grubianin, wyprawia ciągłe sceny nauczycielkom i uczennicom.

Jeżeli która z uczennic nie wyrecytuje bez zająknienia wszystkich tytułów J. C. Mości oraz jego rodziny (we wstępnej klasie wyuczenie się ich zajmuje pół roku czasu), albo omyli się w dacie urodzenia jednego z wielkich książąt — dostaje zły stopień na cenzurę.

— Ojca swego i domu swego możesz nie znać, ale cesarza i jego rodzinę znać musisz! — głosi ten natchniony apostoł oświaty.

Wczoraj miał odbywać egzamin w V klasie.

Nie przychodzi na czas o godzinie 9, czekamy — mija wpół, potem dziesiąta, jedenasta, kilku posłańców z listami szuka go po mieście, wreszcie koło południa zjawia się, jak u nas mówią: „zawiany” — blady, z napuchłą twarzą i niepewnem spojrzeniem.

Jąkając się, przeprasza przełożoną za spóźnienie: troszeczkę zaspał, przyjaciel „podlec” go nie obudził, był niezdrów, ale — eto puśtiaki! — dodaje na uspokojenie tych, co by zbytnio lękali się o jego życie.

Przełożona, milcząc przyjęła wyjaśnienie, tylko się odsuwała, bo zapach spirytusu bił na trzy łokcie.


text:
Arabja.

Biblja nazywa ją ogólnym terminem „kraj wschodni,“ a jej mieszkańców „ludźmi wschodu“ (Gen. 25, 6.

Jud.

6, 3.

Is.

11, 14.

Job.

1, 3).

Właściwa nazwa Arabji gdzie niegdzie wspominaną jest w Biblji na oznaczenie pewnej tylko części tego kraju (Is.

21, 13.

Jerem.

25, 23.

Ezech.

27, 15).

Jeografowie używają tego wyrazu to w obszerniejszém, to w ściślejszém znaczeniu.

W ściślejszém znaczeniu odnosi się ta nazwa do półwyspu Arabskiego, między zatoką Arabską i Perską, oceanem Indyjskim i linją idealną, między krańcowemi punktami obu zatok.

Tak oznaczają granice Arabji sami jeografowie arabscy.

W obszerniejszém znaczeniu, do Arabji zaliczają jeszcze kraj leżący na północy, między właściwą Arabją, Syrją, Eufratem i perejską Palestyną, i ziemie na zachód położone, między Egiptem, Palestyną i krańcowemi punktami zatoki Arabskiej.

Obie części zalicza już do Arabji starożytny jeograf Ptolemeusz i nazywa pierwszą Arabia deserta, a drugą Arabia petraea, i dzieli zatém Arabję na trzy części: Arabję skalistą, szczęśliwą i pustynną.

Jakkolwiek krajowi jeografowie nie znają tego podziału, jednakże my trzymać się go będziemy, gdyż Biblja oznacza kraje wchodzące w skład Arabii tak samo, jak Ptolemeusz.

— Arabja skalista otrzymała nazwę od miasta Petra (skała), nie zaś od skalistej powierzchni gruntu, jakkolwiek i z tego względu mogłaby nosić nazwę skalistej.

Południowo-zachodnią jej częścią jest półwysep Synai, z pasmem gór Tyh i pustynią tegoż imienia.

Półwysep ten obejmują dwa ramiona, utworzone przez wody morza Czerwonego (zatoki Arabskiej), z których jedno, zatoka Heroopolitańska, otrzymało nazwę od dawnego miasta Heroopolis, leżącego na północnym jego krańcu, a teraz nazywa się, od miasta Suez, zatoką Suezką; drugie zaś, zatoka Eiamicka, tak nazwane od miasta Elath, Eloth, o którém kilkakrotnie wspomina Biblja (Deut.

2, 8. III Kr.

9, 26. IV Kr.

14, 22.

Grecy nazywali je Αἰλάνη, Ἀίλανα, Ἒλανα), teraz zaś nazywające się zatoką Akabah (spadzista pochyłość), od pasma gór Edomickich, które w tém miejscu ostrą spadzistością się kończą.

Półwysep ten stanowi górzystą wyżynę, przeciętą wielu dolinami i wąwozami, pokrytą słabą roślinnością.

Najważniejszemi górami są Synai i Horeb.

Od pierwszej, u której stóp lud izraelski prawodawstwo swe otrzymał, półwysep nosi swoje nazwisko.

Grunt jest po większej części piaszczysty, rosną tu akacje, palmowe drzewa i drobniejsze krzewy; roślinność jest bogatsza tam, gdzie nie zbywa na wodzie.

Mieszkańcami byli, za czasów Mojżesza, Madjanici i Amalecyci.

Jetro, u którego Mojżesz przebywał dłużej w blizkości Horebu, był kapłanem Madjanitów (Exod.

2, 16.

3, 1), a z Amalecytami musiał walczyć lud izraelski, zaraz po przebyciu morza Czerwonego (Exod.

17, 8 sq.).

Siedziby obu tych pokoleń rozciągały się na północo-zachód do Peluzjum.

Na wschód i północo-wschód leżało terrytorjum Edomitów, od południowych wybrzeży morza Czerwonego do zatoki Elamickiej, kraj górzysty, przerznięty dolinami i wąwozami, łatwo dający się obronić przeciwko napadom nieprzyjacielskim, w ogóle żyzny, szczególniej w miejscach, gdzie są źródła i rzeki.

Najdawniejszymi mieszkańcami tego kraju byli Horyci (mieszkańcy Jaskiń, pieczar); za czasów patrjarchalnych udał się w tamte strony Ezaw, gdzie w krótkim czasie jego potomstwo się rozmnożyło i wyparło Horytów.

Na północ Edomu, siedziby Moabitów i Ammonitów zajmowały północną część Arabji skalistej.

Północną granicą Moabitów, od czasu, jak Amorejczycy zajęli kraj między rzekami Arnon i Jabbok, była rzeka Arnon (Num.

21, 13.

26); na północ Moabitów leżał kraj Ammonitów.

Kraj to był w ogóle żyzny, obfitujący w zboże, owoce, wino (Rut.

1, 1.

Iz.

16, 8—10) i w dobre pastwiska (IV Kr.

3, 4).

Główną rzeką tego kraju jest wyżej wspomniany Arnon; na południe od niego płynący Sered, który wpada do morza Martwego, mniejszego jest znaczenia.

Grunt górzysty.

Najważniejszém pasmem gór jest Abarim.

Nazwę swoją otrzymali Moabici i Ammonici od dwóch synów Lota, od których pochodzili.

Spotykamy tu, oprócz nich, inne plemiona, jak Kenitów i Nabatejczyków.

Zdaje się, że one nie zajmowały stałych siedzib.

Kenici przebywali początkowo w ziemi Chanaan (Gens.

15, 19); później spotykamy ich na południowej granicy Palestyny, w połączeniu z Madjanitami (Sęd.

1, 16.

4, 11).

Za czasów Mojżesza mieszkali w sąsiedztwie Moabitów i Amaleeytów (Num.

24, 21 sq.), a za Saula pośród ostatnich (1 Król.

15, 16).

Nabatejczycy zatrzymali się nad brzegami zatoki Elamickiej, gdzie nawet część kraju otrzymała od nich swoją nazwę; oprócz tego spotykamy Nabatejczyków w pustynnej i szczęśliwej Arabji.

— Arabja pustynna, od arabskiego półwyspu do Syrji się rozciągająca, pokryta jest mnóstwem niewielkich pagórków, piaszczystemi pustyniami i biedną roślinnością, obfituje w zwierzęta drapieżne i węże; klimat jest bardzo gorący pod niebem, którego nigdy prawie nie zasłaniają chmury.

Na wielkich piaskach tworzą się niekiedy szczególne zjawiska atmosferyczne (Is.

35, 7.

49, 10): w południe, pod wpływem słonecznego gorąca, rozpalony piasek przybiera postać płaszczyzny, niby wodą zalanej, tak, że nieświadomi tego wędrowcy, nadzieją znalezienia wody kierowani, giną często bez śladu w piaskach pustyni.

Wielką klęską tamtejszych okolic jest gorący wiatr samum, który przynosi z sobą zgubne siarczane wyziewy, dusi ludzi i zwierzęta i zupełnie niszczy roślinność.

Gorąco samumu dochodzi do 63° Réaumura i wyżej, a najkrótsze uderzenie tego wiatru jest dłuższe od czasu możliwego człowiekowi powstrzymania oddechu.

W Starym Test. wiatr ten jest nazywany po prostu wschodnim, albo wiatrem pustyni, lecz nim Palestyny dosięgnie, traci wiele ze swojej gwałtowności i szkodliwości.

Starożytni nazywali mieszkańców tego kraju Arabes Scenitae (Arabami namiotowymi) a kraj σκηνττιζ Ἀραβία, z tego powodu, że mieszkańcy, jako koczownicy, nie mieli domów, lecz namioty.

Teraz nazywają się Beduinami (to znaczy: mieszkańcy pustyni, od arab.

bedwun — pustynia).

Dzielą się oni na rozmaite pokolenia, które nie zawsze pozostają w tych samych okolicach i są rządzeni przez szeików, t. j. głowy rodów i emirów, t.&nbspj. głowy pokoleń, pod których przywództwem koczują z jednej okolicy do drugiej.

Pokolenie, zająwszy jakieś terrytorjum, uważa je za swoją własność i broni go przeciwko obcym przybyszom.

Trudnią się hodowlą bydła, grabieżą i wojną, i po wszystkie czasy sprawdza się, co Pismo Św. o ich prarodzicu mówi: ręce jego przeciwko wszystkim, a ręce wszystkich przeciw niemu (Gen. 16, 12).

Ciężkich robót, a szczególniej rolnictwa nie lubią i patrzą z pewném lekceważeniem na rolników, fellahów (od arab.

fella — orać).

Od tych, którzy ich terrytorjum przebywają, a szczególniej od pielgrzymów, idących do Mekki, ściągają daniny, wrazie zaś odmowy, grabią karawany.

Sami uważają się za potomków Joktana, którego nazywają Kachtanem, i Abrahama.

Z tém zgodna jest księga Rodzaju, wyprowadzająca arabskie plemiona częścią od Joktana (10, 25, 30), częścią zaś od Abrahama (25, 2—6.

12—18).

Wielu jednakże pokoleń, o których mówi księga Rodzaju, nie spotykamy wcale ani w starożytności, ani w późniejszych czasach, co zapewne ztąd pochodzi, że niejedno pokolenie, nie mogąc utrzymać swej niezawisłości, łączyło się z inném, mocniejszém i tym sposobem nazwa jego zwolna ginęła.

Stary Test. wspomina jeszcze o Izmaelitach, jako o znakomitszém pokoleniu beduińskiém.

Izmaelici ci nazywali się także Hagrytami, albo Hagarytami, od Hagary, matki Izmaela.

Zajmowali oni kraj na wschód od pokolenia Ruben; za czasów Saula, wypędzeni ztamtąd, udali się na południo-wschód (1 Paral.

5, 10.

19).

Ogromne łupy (50,000 wielbłądów, 250,000 owiec, 2,000 osłów i 100,000 jeńców), które na nich wtedy zdobyto, świadczą o ich potędze, a że ta porażka nie sprowadziła ich upadku, świadczy o tém Ps. 83, 7., w którym spotykamy znowu Izmaelitów, jako nieprzyjaznych sąsiadów Palestyny.

Izmaelici, od dwunastu synów Izmaela, dzielili się na dwanaście pokoleń.

Niektóre z nich odrazu z innemi się połączyły.

Najmocniejsi byli pomiędzy niemi Nabatejczycy i Kedarenowie, o których wspominają Izajasz (60, 7) i Plinjusz (H. N. V. 11).

Pierwsze pokolenie było bardzo liczne i jego odnogi spotykamy w Arabji skalistej i szczęśliwej.

Z beduinami Nabatejczykami był w przyjacielskich stosunkach Judasz Machabejczyk (1 Mach.

5, 24 sq.).

Zdaje się, że Kedarenowie mieli swoje siedziby nie tylko w pustej, lecz i w szczęśliwej Arabji, gdyż Stefan z Byzancjum mówi o Kedranitach, jako o mieszkańcach szczęśliwej Arabji.

Trzymali oni wielkie stada bydła (Iz.

60, 7.

Jerem.

49, 29.

Ezech.

27, 21), byli bardzo wojowniczy, mianowicie słynęli z celnego strzelania z łuku (Iz.

21, 16. sq.

Ps. 120, 5—7), siedzib ich jednakże Biblja nigdzie nie oznacza.

Zdaje się także, że do najdzielniejszych liczyło się pokolenie Duma, koczujące na granicy syryjskiej, od strony Iraku, ku któremu zwracał swą proroczą mowę Izajasz (21, 11. sq.).

Pokolenie Tema słynęło z handlu (Job.

6, 19.

Iz.

21, 14.

Jerem.

25, 23).

Jetur i Nafisz były pokolenia słabe i występowały tylko jako sprzymierzeńcy Hagrytów (1 Par.

5.

19).

Z synów Cetury jeden tylko Madjan był rodzicem pokolenia, które wkrótce do wielkiej potęgi doszło.

Już za czasów Jakóba spotykamy madjanickich kupców w ziemi Chanaan (Gen. 27, 28); za czasów Mojżesza usiłują oni, łącznie z Moabitami, powstrzymać Izraelitów, idących do Chanaan (Num.

22, 3.

4.

7.

25, 1.

6.

14 sq.); za czasów sędziów, przez siedm lat uciemieżają Izraelitów, poczém Geodeon odnosi nad nimi stanowcze zwycięztwo (Sęd.

6, 7).

Niektóre z tych pokoleń były czasami zależne od królów hebrajskich (2 Par.

17, 11): zupełnie podbite nie były one nigdy ani w dawniejszych, ani w późniejszych czasach, a niekiedy nawet same napadały na Izraelitów (2 Par.

21, 16 sq.

26, 7).

— Półwysep Arabski, czyli właściwa Arabja, inaczej Jemen (w szerszém znaczeniu) zwana, stanowi największą część Arabji.

Wyraz Jemen znaczy po arab.

szczęśliwy, zkąd poszła nazwa szczęśliwej Arabii.

Kraj ten niejednonastej jest żyzności.

Okolice nadmorskie są po większej części piaszczyste i nieurodzajne, puste i gorące; środkową zaś część przecina pasmo gór, idące od pustynnej i skalistej Arabii ku południowi, wgłąb półwyspu, gdzie opuszcza się stopniowo i gdzie szukać należy tak nazwanej, w ścislejszém znaczeniu, szczęśliwej Arabji.

Cały prawie ten górzysty kraj jest urodzajny, mianowicie zaś okolice południowe obfitują w różne gatunki roślin i drzew owocowych i wiadomém jest, że już w odległej starożytności słynęły ztąd pochodzące wonności.

Znajdowały się tu także kiedyś kopalnie złota i drogich kamieni, choć teraz dobywają tam tylko żelazo i ołów.

Za najdawniejszych mieszkańców tego kraju i prawdziwych Arabów uważają się potomkowie Joktana (Kachtana), gdy wszyscy zaś inni za potomków Izmaela i za później dopiero przybyłych, ztąd ich nazwa Arabes facti, Mozarabes.

W ogóle, z tém podaniem zgadza się Genesis (10, 23—31).

Pokolenia te, jako więcej oddalone od Palestyny, mniejszą miały styczność z Izraelitami, niż mieszkańcy skalistej i pustynnej Arabji, w skutek czego niektórym zbyteczném się wydaje przypuszczenie, o ich prawdopodobném pochodzeniu od Joktana (cf.

Rosenmüller, Biblische Alterthumskunde, III.

166).

Większe znaczenie dla historji i egzegezy Starego Test. mają tylko Saba (Genes.

26, 28) i Ofir (Genes.

26, 29).

Obie miejscowości leżały prawdopodobnie nad morzem Czerwoném, w Jemen, czyli szczęśliwej Arabji (w ściślejszém znaczeniu).

Nie należy.

więc tej Saby brać za jedno z innym krajem tegoż imienia, który od jednego z wnuków Abrahama otrzymał swą nazwę; mieszkańcy pierwszej bowiem pochodzili od dziesiątego syna Joktana.

Królowa tego kraju odwiedziła Salomona, o którego mądrości zasłyszała, i przywiozła mu bogate podarunki w złocie, drogich kamieniach i wonnościach (3 Kr.

10, 1—10.

2 Par.

9, 1).

Podanie nazywają Balkis i twierdzi, że została żoną Salomona (cf.

Koran, Sur.

27); jeszcze teraz zaliczają ją do szeregu dawnych władców Jemenu i pokazują ruiny jej pałacu w Mareb (Niebuhr, Beschreibung von Arabien p.

277).

Druga Saba leżała w Etjopji i do niej owob[1] podanie odnosić się nie może.

Arabska Saba była najbogatszą częścią Araji[2], słynęła z obfitości szlachetnych kruszców i prowadziła obszerny handel.

Co do położenia Ofiru, różne robiono przypuszczenia.

Ponieważ jednak w tablicy ludów (Genes.

10, 28.

29) Ofir jest zestawiony razem z Sabą i oznaczony, jako zamieszkały przez potomstwo Joktana, wnosić można, że był gdzieś w blizkości Saby, a więc prawdopodobnie także w szczęśliwej Arabji.

Że mieszkańcy Ofiru byli zamożni i zajmowali się handlem, a złoto ich za najlepsze u Hebrajczyków uchodziło, pokazuje się z ustępów Biblji, w których Ofir jest wspominany (ob.

Ofir).

Inne dwa pokolenia, Wedan i Jawan-Meusal, prowadziły także handel z Tyrem (Ez.

27.

19), lecz siedlisk ich oznaczyć z pewnością nie można.

Prawdopodobnie mieszkały w okolicy Sanaa, głównego miasta Jemenu.

— Język arabski jest najbogatszém i najwięcej wykształconém narzeczem ze wszystkich semickich.

Religja mieszkańców zasadzała się na czci oddawanej gwiazdom: gwiazdy u Arabów, podobnież jak u Aramejczyków, były uosobieniem sił nadprzyrodzonych.

Prawie każde pokolenie okazywało wyłączną cześć jakiejś gwieździe lub konstellacji.

Nawet Kaaba, w Mekce, była kiedyś świątynią Saturna; Gomadan pod Sanaa, w Jemenie, świątynią Wenery; różue planety i gwiazdy miały swe świątynie w rozmaitych miejscowościach.

Świątynia Wenery była zbudowana w trójkąt, Saturna w ośmiobok, Merkurego w trójkąt, objęty czworobokiem.

(Hammer, Fundgruben des Orients I 4).

Himjaryci czcili słońce, pokolenie Asad, Merkurego, pokolenie Tai modliło się głównie do Kanopu, Kais do Syrjusza (Pococke Spec.

hist. Arab.

p.

90).

Ciemności pokrywają dawną historję Arabji.

Oprócz napomknień w Biblji, mało wiadomości pewnych mamy o tym kraju; należy dodać jednak, że Salomon pozostawał z[3] przyjacielskich stosunkach z handlowemi plemionami szczęśliwej Arabji (3 Kr.

10, 15), podobnież judzki król Jozafat (2 Par.

17, 11); przeciwko Joramowi zaś walczyły pokolenia arabskie (2 Par.

21, 16), jak również przeciwko Uzjaszowi (2 Par.

26, 7), który je jednak zwalczył.

Późniejsze wojenne wyprawy Assyryjczyków i Chaldejczyków nie zawadziły o właściwych Arabów, z wyjątkom niektórych pokoleń w Arabii skalistej i pustynnej.

Później, za Machabeuszów, pokolenia te już to pomagają królom syryjskim i służą w ich wojsku (1 Mach.

5, 39.

9, 35.

11, 39), w skutek czego Jonatan wyruszył przeciw nim i pobił ich pod Damaszkiem (1 Mach.

12, 3l), już to zawiązują przyjacielskie stosunki z Machabeuszami (1 Mach.

5, 25.

9, 35).

Za Hrroda[4] W. wpadły one do ziemi judzkiej, lecz zostały odparte (Jos.

Antt.

XV.

5, 2—5).

Herod Antipas ożenił się z córką króla arabskiego Aretasa, a wypędziwszy ją, wywołał wojnę, która mogłaby ciężko pierwszemu dać się we znaki, gdyby Rzymianie nie wdali się w tę sprawę (ob.

Herod).

Opierając się na Dz. Ap.

12, 11. i Gal.

1, 17. można twierdzić, że bardzo wcześnie żydzi zaczęli się osiedlać w Arabji.

Arabscy pisarze utrzymują, że w Hedżas i Jemen, za czasów Mahometa, całe pokolenia wyznawały religję żydowską, czém się objaśnia, że Koran tak często o niej wspomina.

Podług Abulfedy i Hamsy, na 700 lat przed Mahometem, himjaryccy (homeryccy) książęta przyjęli religję żydowską (p. Hartmann, Aufklaerungen über Asien., t. II; Niebuhr, Beschreibung von Arabien, Kopenhagen 1772, i tegoż Reisebeschreibung nach Arabien, Kopenh.

1774—1778; Rosenmüller, Biblische Alterthumskunde III 1—188.

(Welte) J. N.


101 Ks.sc.

Ma.scr.scc.sci.scn.sc Sk.sclslash.sca.scd.sca.scn.sco.scw.scs.sck.sci.sc Lublin, KUL Elementy eklezjologii komunijnej w Dokumencie z Limy i ich znaczenie dla współczesnego ruchu ekumenicznego 1.

Znaczenie Dokumentu z Limy dla ekumenicznej ref_leksji nad Kościołem Dla ruchu ekumenicznego rok 2012 wiąże się ze szczególną rocznicą.

Upły- wa właśnie trzydzieści lat od uchwalenia przez Komisję „Wiara i Ustrój” Światowej Rady Kościołów słynnego dokumentu Chrzest, Eucharystia, po- sługiwanie duchowne (Baptism, Eucharist, Ministry), znanego bardziej jako Dokument z Limy1.

Uzgodnienie ekumeniczne wypracowane w 1982 roku w Limie stanowi jedno z największych osiągnięć ruchu ekumenicznego.

O dużym znaczeniu tego uzgodnienia stanowi zarówno jego tematyka, jak też i zaangażowanie wielu Kościołów i Wspólnot chrześcijańskich w jego po- wstanie i w późniejszy proces recepcji.

Jeżeli chodzi o tematykę, powszech- 1 Polski przekład Dokumentu z Limy: Ko.scm.sci.scs.scj.sca.sc „Wi.sca.scr.sca.sc i.sc Us.sct.scr.scoacute.scj.sc” Św.sci.sca.sct.sco.scw.sce.scj.sc Ra.scd.scy.sc Ko.scsacute.scc.sci.sco.sclslash.scoacute.scw.sc, Chrzest, Eucharystia, posługiwanie duchowne, w: W.

Hr.scy.scn.sci.sce.scw.sci.scc.scz.sc, S. J. Ko.scz.sca.sc (red.), Chrzest, Eu- charystia, posługiwanie duchowne.

Dokument z Limy 1982.

Tekst i komentarze, Lublin 1989, 15-63 (dalej: BEM).

102 W trosce o communio nie zwraca się uwagę, iż w Dokumencie z Limy podjęto kwestie, które należą do centralnych obszarów życia kościelnego, stanowiąc zarazem od wieków także element silnie dzielący denominacje chrześcijańskie.

Co do gremium, które opracowało tekst uzgodnienia, ważne jest, iż reprezentowało ono przedstawicieli wszystkich nurtów chrześcijaństwa.

Nad tekstem z Limy pracowali przedstawiciele Kościoła katolickiego, Kościołów prawosławnych, starożytnych Kościołów orientalnych, Wspólnot episkopalnych i prote- stanckich2.

Reprezentanci podzielonego chrześcijaństwa w dokumencie do- tyczącym ważnych zagadnień życia kościelnego, mimo wciąż istniejących różnic doktrynalnych i odmiennych praktyk kościelnych, potraf_ili wskazać na to, co jest wspólnym chrześcijańskim stanowiskiem na temat chrztu, Eu- charystii i posługiwania duchownego.

Dokument z Limy podejmuje zagadnienia fundamentalne we współ- czesnym dialogu doktrynalnym między Kościołami i Wspólnotami chrze- ścijańskimi.

Jednocześnie w każdej z trzech głównych części dokumen- tu – poświęconych odpowiednio chrztowi, Eucharystii i posługiwaniu duchownemu – uwidoczniła się duża rola eklezjologii: ref_leksja nad Kościo- łem umożliwia osiągnięcie ekumenicznego zbliżenia, jednakże zróżnico- wane koncepcje eklezjologiczne są też przyczyną wciąż istniejących poważ- nych rozbieżności.

Wypracowanie wspólnego chrześcijańskiego stanowiska w kwestii chrztu, Eucharystii i posługiwania duchownego było w znacz- nej mierze możliwe dzięki wcześniejszemu pogłębionemu namysłowi nad Kościołem, który umożliwił wzajemne otwarcie się chrześcijańskich deno- minacji oraz wyjście w kierunku wzajemnego uznania ich kościelnego cha- rakteru.

Osiągnięte w Limie porozumienie wskazuje, jak wiele elementów istotnych dla życia i wiary chrześcijan – stanowiących część „wiary Kościoła na przestrzeni wieków”3 – jest wspólne wszystkim Kościołom i Wspólno- tom wyznaniowym.

Zarazem wymieniane rozbieżności dowodzą, że – nie 2 Tekst Dokumentu z Limy opracowała Komisja „Wiara i Ustrój” Światowej Rady Kościołów.

Kościół katolicki nie należy wprawdzie do Światowej Rady Kościołów, jednakże od 1968 roku bierze pełny udział w pracach Komisji „Wiara i Ustrój”: 10% zwyczajnych członków Komisji jest of_icjalnie dele- gowanych przez Stolicę Apostolską.

Należy także zauważyć, iż Kościół katolicki docenił znaczenie wypracowanego w Limie uzgodnienia, przedstawiając za pośrednictwem Sekretariatu ds. Popie- rania Jedności Chrześcijan (obecnie jest to Papieska Rada ds. Popierania Jedności Chrześcijan) of_icjalną odpowiedź – jak dotąd był to jedyny wypadek, kiedy Stolica Apostolska zajęła of_icjalne stanowisko wobec dokumentu Światowej Rady Kościołów.

3 Por. BEM, Wstęp.

103 Ks. Marcin Składanowski zadowalając się uzyskanym uzgodnieniem – ekumeniczny dialog doktry- nalny musi w dalszym ciągu zająć się kwestiami eklezjologicznymi, szcze- gólnie tam, gdzie uniemożliwiają one dawanie przez chrześcijan wspólnego świadectwa wobec świata – świadectwa, którego f_ilarami są: głoszone Słowo Boże, sprawowane sakramenty i żyjąca wspólnota kościelna.

Rocznica powstania Dokumentu z Limy nie jest jedynie przypomnie- niem pewnej – bez wątpienia pięknej – karty z dziejów ruchu ekumeniczne- go.

Dokument uzgodnienia nie zamyka procesu ekumenicznej ref_leksji, lecz zmierza do jego wyraźniejszego ukierunkowania – od niekiedy zbyt akade- mickich dyskusji teologicznych do konkretnych działań Kościołów i Wspól- not kościelnych, będących odpowiedzią na osiągnięte uzgodnienie.

W ten sposób sam dokument przypomina, iż celem ekumenizmu nie jest tylko roz- trząsanie przyczyn i zakresu podziału chrześcijan, lecz przede wszystkim przybliżenie ich jedności.

Tekst Dokumentu z Limy domaga się od Kościo- łów i Wspólnot podjęcia procesu recepcji, zwłaszcza jeśli chodzi o konfesyj- nie uwarunkowaną i wymagającą stałego namysłu naukę o Kościele4.

W tym właśnie kontekście warto przeanalizować, w jaki sposób w tekście z Limy obecna jest jedna z najbardziej obiecujących dla współczesnej eklezjologii chrześcijańskiej – a zatem także dla ekumenicznego dialogu doktrynalnego – kategoria Kościoła jako komunii (communio).

Można też spróbować odpo- wiedzieć na pytanie, czy intuicje i wskazania Dokumentu z Limy, ukazujące komunijny wymiar Kościoła, spotkały się z należytą recepcją albo też które elementy osiągniętego uzgodnienia w tej kwestii powinny być bardziej obec- ne w trwającym wciąż procesie recepcji osiągniętego uzgodnienia.

2.

Płaszczyzny eklezjologii communio w Dokumencie z Limy W myśli katolickiej – zarówno w publikacjach teologicznych, jak i w doku- mentach magisterialnych – kategoria communio w odniesieniu do Kościoła odgrywa znaczącą rolę od czasów II Soboru Watykańskiego5.

Bp Andrzej Czaja wskazuje, iż „communio Kościoła oznacza realizację pierwotnej stwór- 4 Por. ibidem.

5 Por. Ko.scn.scg.scr.sce.scg.sca.scc.scj.sca.sc Na.scu.sck.sci.sc Wi.sca.scr.scy.sc, List do biskupów Kościoła katolickiego o niektórych aspektach Kościoła pojętego jako komunia „Communionis notio”, w: W trosce o pełnię wiary.

Dokumenty Kon- gregacja Nauki Wiary 1966-1994, Tarnów 1995, nr 1 (dalej: CN).

104 W trosce o communio czej wspólnoty z Bogiem, która znalazła swe doskonałe spełnienie w Jezusie Chrystusie i polega na posiadaniu udziału w życiu Bożym”6.

Idea commu- nio w odniesieniu do Kościoła nie jest nowa.

Ma najpierw wyraźne źródła biblijne, jej elementy są widoczne w nauczaniu Ojców7.

Jednakże po II So- borze Watykańskim zdaniem wielu teologów może być ona szczególnie pomocna w dziele odnowy eklezjologii, zwłaszcza w obliczu trudności po- wstałych w trakcie obrad soborowych i w procesie posoborowego aggiorna- mento teologii i życia kościelnego.

Zauważa się, iż „eklezjologia komunijna skorygowała zbytnio socjologiczne interpretacje Kościoła rozwijane też po II Soborze Watykańskim w ramach przesadnego eksponowania kategorii ludu Bożego”8.

Eklezjologia communio służy również ekumenicznemu zbliżeniu chrześcijan.

Jest tak, ponieważ – jak zauważa list Kongregacji Nauki Wiary Communionis notio – pojęcie komunii wyraża głębię misterium Kościoła9.

Istota Kościoła nie wyczerpuje się w strukturach urzędowych, w organizacji kościelnej, w normach kanonicznych, w głoszonych wskazaniach moralnych – chociaż wszystkie te elementy są konieczne do funkcjonowania społeczno- ści kościelnej, to jednak rzeczywistość Kościoła je przekracza.

Jak wskazuje Kongregacja Nauki Wiary, Kościół jest „misterium osobowej jedności każ- dego człowieka z Trójcą Świętą i z innymi ludźmi, zapoczątkowanej przez wiarę i skierowanej do pełni eschatologicznej w Kościele niebieskim, która w pewnej mierze urzeczywistnia się już w Kościele na ziemi”10.

Kościół jest zatem ośrodkiem, w którym spełnia się udział człowieka w Bożym życiu – możliwy dzięki uczestniczeniu każdego członka wspólnoty wierzących w Bożych darach i w Bożej łasce, co dokonuje się przez głoszenie w Kościele 6 A.

Cz.sca.scj.sca.sc, Eklezjologia komunijna – próba określenia wartości i możliwości rozwoju, Roczniki Teo- logiczne 55(2008)7, 6.

7 Por. Id.sce.scm.sc, „Communio” w eklezjologii Soboru Watykańskiego II i w dokumentach posoborowych, w: A.

Cz.sca.scj.sca.sc, M.

Ma.scr.scc.scz.sce.scw.scs.sck.sci.sc (red.), Communio w chrześcijańskiej ref_leksji o Kościele, Lublin 2004, 109-110; P. Ja.scs.sck.scoacute.sclslash.sca.sc, Jedność Kościoła w świetle Nowego Testamentu, Studia Oecumenica 9(2009), 47-48.

8 A.

Cz.sca.scj.sca.sc, Eklezjologia komunijna, dz. cyt., 6.

9 CN 1.

10 CN 3; por. So.scb.scoacute.scr.sc Wa.sct.scy.sck.sca.scnacute.scs.sck.sci.sc II, Konstytucja dogmatyczna o Kościele „Lumen gentium”, w: So.scb.scoacute.scr.sc Wa.sct.scy.sck.sca.scnacute.scs.sck.sci.sc II, Konstytucje, dekrety, deklaracje.

Tekst polski, Poznań 2002, nr 48 (dalej: KK).

105 Ks. Marcin Składanowski słowa Bożego i sprawowanie sakramentów11.

Tak rozumiana komunia kościelna nie rozmywa się jednak we wzniosłych sformułowaniach.

Ma ona bardzo konkretny wymiar: zarówno w płaszczyźnie wiary, jak i zewnętrz- nych wyrazów życia wspólnoty wierzących objawia się ona w jedności dok- tryny apostolskiej, jedności sakramentalnej i w jedności zarządu kościelne- go, czyli hierarchii12.

Eklezjologia komunijna nie jest specyf_iką teologii katolickiej – ma swoje realizacje w teologii innych Kościołów i Wspólnot kościelnych oraz w uzgod- nieniach ekumenicznych.

Wyraźnie nawiązuje do niej Dokument z Limy.

W każdej jego części znaleźć można teologiczną argumentację odwołującą się do pogłębionego pojęcia komunii, którego (mimo rozmaitych wahań w tłumaczeniach publikacji teologicznych i dokumentów dialogowych) nie można nigdy zredukować do zwyczajnego obrazu ludzkiej wspólnoty.

Co więcej, komunijny wymiar Kościoła nie jest jedynie elementem opisu jego istoty czy sposobu funkcjonowania (zwłaszcza w kluczowych dla Doku- mentu z Limy kwestiach, takich jak np. znaczenie i celebracja sakramentów inicjacji chrześcijańskiej, hierarchiczna struktura Kościoła czy normatyw- ność Tradycji apostolskiej), lecz stanowi konkretne i bezpośrednie wezwanie chrześcijan do jedności, ponieważ istniejące podziały poważnie sprzeciwiają się kościelnej communio.

a.

Komunijny i eklezjalny wymiar chrztu Chrzest, będący „fundamentem całego życia chrześcijańskiego, bramą ży- cia w Duchu i bramą otwierającą dostęp do innych sakramentów”13, jest podstawową więzią jedności chrześcijan14.

Przez ten pierwszy sakrament są oni włączani w paschalne misterium zbawienia.

Włączając się w życie Trój- cy Przenajświętszej, przyjmując stwórczą miłość Ojca, otrzymując owoce zbawczego dzieła Jezusa Chrystusa i doświadczając uświęcającego działania Ducha Świętego, wchodzą jednocześnie zawsze w ścisłą łączność ze wspól- 11 A.

Cz.sca.scj.sca.sc, „Communio” w eklezjologii Soboru Watykańskiego II i w dokumentach posoborowych, w: A.

Cz.sca.scj.sca.sc, M.

Ma.scr.scc.scz.sce.scw.scs.sck.sci.sc (red.), Communio w chrześcijańskiej ref_leksji o Kościele, dz. cyt., 113.

12 Por. CN 4; KK 25-27.

13 Katechizm Kościoła Katolickiego, Poznań 1994, nr 1213 (dalej: KKK).

14 Por. KKK 1271.

106 W trosce o communio notą Kościoła15.

Komunijny aspekt sakramentu chrztu uwidacznia Doku- ment z Limy.

Skoro fundamentem kościelnej communio jest zawsze łaskawa inicjatywa Boża, najpełniej widoczna w życiu i paschalnym misterium Je- zusa Chrystusa, ten Boży początek komunii ujawnia się także w pierwszym sakramencie.

Jest on najpierw ustanowionym przez Jezusa Chrystusa darem Trójcy Przenajświętszej dla człowieka16.

Dar ten całkowicie przemienia czło- wieka.

Ochrzczeni, obdarzeni mocą Ducha Świętego, znajdują się w nowej relacji wobec Chrystusa, ale także wobec Jego Kościoła i świata17.

Odnajdu- jąc w Jezusie swojego Pana i Zbawiciela, w Kościele znajdują jednocześnie wspólnotę wzrostu i wyrazu wiary, a w świecie – miejsce dawania chrześci- jańskiego świadectwa.

Wśród wielu obecnych w chrześcijańskiej doktrynie i praktyce litur- gicznej znaczeń chrztu wymienianych przez tekst uzgodnienia (uczest- nictwo w śmierci i zmartwychwstaniu Chrystusa; nawrócenie, przebacze- nie, oczyszczenie; dar Ducha, znak Królestwa – zapoczątkowanie nowego życia)18 obecne jest też znaczenie komunijne: chrzest jest wszczepieniem w Ciało Chrystusa.

Przez chrzest ludzie stają się uczniami Pana.

Jednoczą się z Jezusem, równocześnie jednocząc się ze sobą oraz z Kościołem – w każ- dym czasie i w każdym miejscu.

Chrzest jest zawsze więzią jedności chrze- ścijanina z Panem oraz ze wspólnotą Kościoła.

Pierwszy sakrament czyni ochrzczonych jednym ludem – nie tylko w wymiarze socjologicznym, rozu- mianym jako określona grupa społeczna, którą łączą wspólne przekonania religijne.

Chrzest łączy wierzących o wiele ściślej – jednocząc ich z Chrystu- sem i z całym Kościołem, daje im zarazem powołanie do wyznawania Jezusa, do służenia Mu i do dawania świadectwa całym życiem19.

Takie rozumienie chrztu – daleko wykraczające poza formalny akt przystąpienia człowieka do konkretnej grupy religijnej – niesie również bardzo ważne zadanie eku- meniczne: „Kiedy w jednym, świętym, powszechnym i apostolskim Kościele urzeczywistnia się jedność chrzcielna, wówczas możliwe jest autentyczne 15 Por. Z.

Gl.sca.sce.scs.sce.scr.sc, Chrzest fundamentem jedności chrześcijan.

Teologiczna ref_leksja wokół katolicko- -prawosławnych uzgodnień na temat chrztu, w: P. Ja.scs.sck.scoacute.sclslash.sca.sc, R.

Po.scr.sca.scd.sca.sc (red.), Ad plenam unitatem, Opole 2002, 138; P. Ja.scs.sck.scoacute.sclslash.sca.sc, Jedność Kościoła w świetle Nowego Testamentu, 53.

16 Por. BEM Chrzest, 1.

17 Por. ibidem, 9.

18 Por. ibidem, 3-7.

19 Por. ibidem, 6.

107 Ks. Marcin Składanowski chrześcijańskie świadectwo o uzdrawiającej i jednającej miłości Boga.

Dla- tego nasz wspólny chrzest w Chrystusie jest wezwaniem dla Kościołów, aby przezwyciężyły swoje podziały i w widzialny sposób zamanifestowały swoją wspólnotę”20.

Komunijny i eklezjalny wymiar chrztu odzwierciedla się także w zewnętrznej stronie tego sakramentu.

Mimo zróżnicowanych praktyk Kościołów i Wspólnot (niektóre chrzczą dzieci, inne uznają tylko chrzest poprzedzony świadomym wyznaniem wiary kandydata do chrztu21), chrzest jest zawsze udzielany we wspólnocie wierzących.

Celebracja chrztu zajmu- je znaczące miejsce w życiu kościelnym.

Zawsze jest ona potwierdzeniem wiary całego zgromadzenia chrześcijańskiego, a zarazem zobowiązaniem do wsparcia nowo ochrzczonych, tak by w Kościele mogli żyć wiarą i dawać o niej świadectwo22.

Więź chrztu z communio całego Kościoła sprawia także, iż zasadniczo w Kościołach i Wspólnotach chrześcijańskich chrzest udziela- ny jest przez ordynowanego duchownego, nawet jeśli dopuszcza się uzasad- nione wyjątki od tej reguły23.

Więź ta domaga się także, aby celebracja chrztu miała znaczące miejsce w życiu i kulcie wspólnoty chrześcijańskiej.

Z tego powodu zaleca się udzielanie chrztu w czasie publicznego nabożeństwa, by każdy członek wspólnoty mógł przypomnieć sobie swój własny chrzest, ale także by cała wspólnota przyjęła nowych członków i wzięła odpowiedzial- ność za ich wzrost w wierze24.

b.

Rola Eucharystii w urzeczywistnieniu komunii kościelnej W Eucharystii, będącej „źródłem i zarazem szczytem całego chrześcijań- skiego życia”25, szczególnie wyraźnie manifestuje się komunijna natura Kościoła26.

Jak zauważa papież Jan Paweł II, cytując teologia bizantyjskie- go Mikołaja Kabasilasa, „w Eucharystii w odróżnieniu od każdego innego sakramentu tajemnica komunii jest tak doskonała, iż prowadzi do szczytu 20 Ibidem.

21 Por. ibidem, 12.

22 Por. ibidem.

23 Por. ibidem, 22.

24 Por. ibidem, 23.

25 KK 11.

26 Por. KKK 1325.

108 W trosce o communio wszelkich dóbr: to tu znajduje swój kres wszelkie ludzkie pragnienie, ponie- waż tu otrzymujemy Boga i Bóg wchodzi w doskonałe zjednoczenie z na- mi”27.

Znaczenie Eucharystii dla communio Kościoła obszernie ukazuje także Dokument z Limy.

Eucharystia jest – jak zresztą cała communio Kościoła – darem Pana dla Kościoła28.

To sam Chrystus gromadzi, poucza i karmi Kościół w celebracji eucharystycznej, zapraszając wszystkich na ucztę i jej przewodnicząc29.

Przypomina się tutaj zawsze aktualną prawdę o prymacie Bożej łaski w każdej relacji Boga do człowieka.

Podobnie jak w przypad- ku chrztu – wśród znaczeń Eucharystii obecnych w nauce chrześcijańskiej (dziękczynienie składane Ojcu; anamneza Chrystusa; przyzywanie Ducha; uczta królestwa)30 tekst uzgodnienia wymienia także wymiar komunij- ny, wskazując że Eucharystia jest zjednoczeniem (komunią) wiernych31.

Zjednoczenie to objawia się zwłaszcza przez udział chrześcijan w jed- nym Chlebie i w jednym Kielichu.

Ten udział, będący komunią z Jezusem Chrystusem, zawsze oznacza także zjednoczenie chrześcijan w Jego Ciele – Kościele: zarówno w określonej celebrującej Eucharystię wspólnocie, jak też w całym Kościele każdego czasu i każdego miejsca.

Przez to w Eucha- rystii widoczna jest najbardziej jedność Kościoła – Ciała Chrystusa i ludu Bożego32.

Jak zawsze w ref_leksji ekumenicznej stwierdzenia teologiczne prowadzą do postawienia chrześcijanom konkretnych wezwań związa- nych z ich życiem i dawanym świadectwem.

Dokument z Limy przypomina, iż Eucharystia winna ogarnąć wszelkie wymiary życia chrześcijańskiego.

Jej kościelnotwórczy i komunijny charakter zawiera konkretne zobowiąza- nia: „Celebracja Eucharystii wymaga pojednania i dzielenia się ze wszyst- kimi, którzy uważani są za braci i siostry w jednej rodzinie Bożej; jest ona ustawicznym wezwaniem do poszukiwania właściwych stosunków w życiu społecznym, ekonomicznym i politycznym (Mt 5, 23n; 1 Kor 10 16n; 11, 20–22; Ga 3, 28).

Nasz wspólny udział w Ciele i Krwi Chrystusa jest rady- 27 Ja.scn.sc Pa.scw.sce.sclslash.sc II, Encyklika „Ecclesia de Eucharistia” o Eucharystii w życiu Kościoła, Poznań 2003, nr 34; por. Z.

Gl.sca.sce.scs.sce.scr.sc, Eucharystia źródłem i szczytem eklezjalnej komunii.

Ref_leksja na tle kato- licko-prawosławnych uzgodnień teologicznych, „Studia Oecumenica” 4 (2004), 90.

28 Por. BEM Eucharystia, 1.

29 Por. ibidem, 29.

30 Por. ibidem, 2-26.

31 Por. ibidem, 19-21.

32 Por. ibidem, 19.

109 Ks. Marcin Składanowski kalnym wyzwaniem dla wszelkiej niesprawiedliwości, rasizmu, separacji i braku wolności.

Łaska Boża, która wszystko odnawia, dzięki Eucharystii przenika ludzką osobowość i przywraca jej godność.

Eucharystia włącza wierzącego w centralne wydarzenie dziejów świata.

Dlatego jako uczestnicy Eucharystii okazujemy się niekonsekwentni, jeżeli nie bierzemy aktywnego udziału w tej ustawicznej przemianie sytuacji świata i ludzkiej doli.

Eucha- rystia pokazuje nam, że nasze postępowanie jest niekonsekwentne w obliczu obecności Boga wnoszącej pojednanie w ludzkie dzieje.

Jesteśmy postawieni pod ustawiczny sąd z powodu utrzymywania się w naszym społeczeństwie wszelkiego rodzaju niesprawiedliwych stosunków, różnorakich podziałów wynikających z ludzkiej pychy, interesów materialnych i polityki przemocy oraz przede wszystkim z powodu upierania się przy nieuzasadnionych opo- zycjach wyznaniowych w Ciele Chrystusa”33.

Nierozerwany związek Eucharystii z zaistnieniem i trwaniem communio Kościoła winien się manifestować w samej celebracji tego sakramentu.

Ten właśnie wymiar Eucharystii ujawniają elementy celebracji, które są obecne we wszystkich chrześcijańskich liturgiach i praktykach związanych z Sakra- mentem Ołtarza: wzajemne przebaczenie grzechów, znak pokoju, modlitwa wstawiennicza za wszystkich, wspólny posiłek, zanoszenie postaci euchary- stycznych chorym i więźniom czy też celebracja Eucharystii dla nich34.

c.

Posługiwanie duchowne jako znak communio Kościoła Mimo znaczących odmienności wśród Kościołów i Wspólnot chrześcijań- skich w kwestii struktur kościelnych, autorytatywnego nauczania czy też in- terpretacji posługiwania (urzędu) duchownego i jego przekazywania w suk- cesji apostolskiej, nie ulega już dzisiaj wątpliwości, iż z woli Chrystusa obok powszechnego kapłaństwa wszystkich ochrzczonych istnieje w Kościele szczególne, urzędowe posługiwanie.

To posługiwanie duchowne35 nie wy- pływa z ustanowienia wspólnoty kościelnej, lecz z woli samego Pana i jako 33 Ibidem, 20.

34 Por. ibidem, 21.

35 Obecne w tekstach dokumentów ekumenicznych angielskie słowo ministry (od łac. ministerium) tłumaczone jest na ogół jako „posługiwanie (duchowne)”, chociaż niekiedy – pod wpływem prze- kładów niemieckich – spotyka się tłumaczenie „urząd (duchowny)” (niem. Amt).

110 W trosce o communio takie jest konstytutywne dla Kościoła36.

Wskutek narosłych w ciągu wieków podziałów między denominacjami chrześcijańskimi oraz uzasadnianych często teologicznie różnic strukturalnych (takich jak odrzucenie w niektó- rych denominacjach protestanckich historycznego episkopatu związane z zakwestionowaniem sakramentalnego charakteru święceń / ordynacji) problem posługiwania duchownego stanowi jedną z największych trudno- ści we współczesnym dialogu doktrynalnym.

Tym bardziej należy docenić obecność w tekście z Limy poświęconym posługiwaniu elementów charak- terystycznych dla eklezjologii komunijnej.

Uzgodnienie ekumeniczne wska- zuje w ten sposób, że chociaż wciąż wyraźne są różnice i punkty sporne, to jednak w posługiwaniu duchownym ujawnia się komunijny wymiar Ko- ścioła.

Dlatego posługiwanie duchowne nie może być rozumiane po prostu jako konkretna forma ustanawiania struktury zarządzającej wspólnotami chrześcijańskimi (jako odpowiednika grupy urzędniczej w strukturach ad- ministracji państwowej).

Należy w nim raczej widzieć kolejny znak działa- nia Bożego w Kościele, które zmierza do zjednoczenia chrześcijan z Panem i wzajemnie ze sobą.

Mówiąc o posługiwaniu duchownym, Dokument z Limy – tak jak w przypadku chrztu i Eucharystii – przypomina najpierw Bożą inicjaty- wę.

Podstawą istnienia w Kościele posługiwania duchownego związanego z ordynacją jest nieustanne odnawiające działanie Ducha Świętego37.

Dzięki temu działaniu Kościół może skutecznie ogłaszać światu nadejście króle- stwa Bożego, głosząc Ewangelię oraz dając o niej świadectwo38.

Do wypeł- nienia tej misji głoszenia i świadczenia, umożliwianej przez nieustanną obecność Ducha Świętego w Kościele, powołane są osoby ordynowane.

Ich misja oparta na znaku ordynacji wskazuje na prymat Jezusa Chrystusa nad Kościołem39.

Ponieważ istnienie posługiwania urzędowego (opartego na ordyna- cji) we wspólnocie wierzących może rodzić rozmaite trudności, a nawet napięcia wewnątrz wspólnoty – głównie związane z charakterem autory- 36 Por. BEM Posługiwanie duchowne, 8; R.

Po.scr.sca.scd.sca.sc, Wspólna Eucharystia w kontekście rozumienia urzędu kościelnego, w: P. Ja.scs.sck.scoacute.sclslash.sca.sc, R.

Po.scr.sca.scd.sca.sc (red.), Wspólna Eucharystia – cel ekumenii, Opole 2005, 268; P. Ja.scs.sck.scoacute.sclslash.sca.sc, Jedność Kościoła w świetle Nowego Testamentu, 54-55.

37 Por. BEM Posługiwanie duchowne, 3.

38 Por. ibidem, 4.

39 Por. ibidem, 8.

111 Ks. Marcin Składanowski tetu osób sprawujących takie posługiwanie – w ref_leksji teologicznej nie- zbędne jest odwołanie się do kategorii Kościoła jako komunii.

Ta właśnie kategoria umożliwia wskazanie właściwych relacji między posługującymi ordynowanymi a pozostałymi członkami wspólnoty wierzących.

Dokument z Limy przypomina, iż sprawujących posługiwanie urzędowe i pozostałych chrześcijan (świeckich) łączy wzajemna więź sprawiająca, że nie mogą się oni bez siebie wzajemnie obyć.

Dla wspólnoty wierzących obecność osób sprawujących posługiwanie związane z ordynacją jest znakiem Bożej ini- cjatywy i całkowitej zależności Kościoła od Chrystusa.

Osoby te budują wspólnotę i umacniają jej świadectwo.

Czynią to przez gromadzenie wier- nych, głoszenie i nauczanie słowa Bożego, sprawowanie sakramentów oraz kierowanie życiem wspólnoty40.

Znaczenie posługiwania duchownego jako ośrodka jedności Kościoła oraz komunii wierzących z Chrystusem i z całą wspólnotą uwidacznia się najbardziej w celebracji eucharystycznej, której przewodniczy osoba ordynowana41.

Tak ukazana rola osób sprawujących posługiwanie duchowne spra- wia, iż chrześcijanie mają prawo wymagać on nich osobistego przykładu świętości, oddania wobec pełnionej misji oraz troski o Kościół.

Zarazem osoby sprawujące posługiwanie związane z ordynacją nie mogą tego czy- nić pomijając wspólnotę, do której zostały posłane.

Choć ich posługiwanie bierze się z inicjatywy Bożej, a nie z ustanowienia wspólnoty, to jednak ma ono sens jedynie wewnątrz wspólnoty.

Stąd też zdanie wspólnoty wierzą- cych nie może być im obojętne42.

Z tego też powodu nie mogą oni „być ani autokratami, ani bezosobowymi funkcjonariuszami.

Aczkolwiek są powo- łani do przewodniczenia z mądrością i miłością, opartego na słowie Bożym, pozostają jednak związani z wiernymi we współzależności i wzajemności.

Jedynie wówczas, gdy starają się o odpowiedź i uznanie ze strony wspólno- ty, ich autorytet nie ulegnie zwyrodnieniom izolacji i dominacji.

Ukazują 40 Komentarz do tych zadań osób ordynowanych dodaje wszakże wskazanie, iż nie są one wyłącznie ich zadaniami, tak jakby chrześcijanie nieordynowani nie mieli w nich udziału: „Posługiwanie or- dynowane i wspólnota są nierozdzielnie związane, wszyscy członkowie uczestniczą w spełnianiu tych funkcji.

W rzeczy samej każdy charyzmat służy gromadzeniu i budowaniu Ciała Chrystusa.

Każdy członek Ciała może mieć udział w przepowiadaniu i nauczaniu słowa Bożego, może wnieść swój wkład do sakramentalnego życia tego Ciała.

Święceni duchowni spełniają te funkcje w sposób reprezentatywny, stanowiąc ośrodek jedności życia i świadectwa wspólnoty” (tamże, komentarz 13).

41 Por. ibidem, 12-14.

42 Por. ibidem, 12.

112 W trosce o communio oni i sprawują autorytet Chrystusa w sposób, w jaki sam Chrystus objawił autorytet Boga światu: oddając swe życie dla wspólnoty”43.

Te stwierdzenia wskazują z kolei na kategorię communio jako punkt odniesienia dla sprawo- wania autorytetu przez osoby ordynowane.

Posługujący nie mogą działać z pominięciem wspólnoty, chociaż zarazem ich autorytetu nie wolno zre- dukować do funkcji głoszenia opinii powszechnie uznanych i przyjętych we wspólnocie, do której są posłani.

Posługujący nie są tylko rzecznikami wspólnoty, lecz w tej wspólnocie i dla jej dobra mają zadanie wyrażania woli Bożej i dawania o niej świadectwa44.

Na tym też polega wspólnotowy sposób sprawowania posługiwania – nie chodzi w nim o uzależnienie głoszonych słów od opinii wspólnoty, lecz o prowadzenie wspólnoty do odkrywania woli Bożej i poddanie jej kierownictwu Ducha Świętego45.

3.

Eklezjologiczny kontekst trudności w procesie recepcji Doku- mentu z Limy Jak wskazano wyżej, Dokument z Limy nie powstał jedynie w celu skatalogo- wania zbieżności i rozbieżności doktryn poszczególnych Kościołów i Wspól- not kościelnych w dziedzinie chrztu, Eucharystii i posługiwania duchowne- go.

Przedstawiając osiągnięte porozumienie oraz istniejące wciąż trudności, tekst uzgodnienia domaga się od dialogujących Kościołów i Wspólnot pod- jęcia procesu recepcji, na który składa się także ich krytyczny namysł nad własną doktryną i praktyką.

Już sam dokument wskazuje na trudności w ży- ciu poszczególnych grup chrześcijańskich, w ich wzajemnych relacjach oraz w dawaniu świadectwa wobec świata, które wiążą się z niedostatkami kon- kretnego urzeczywistniania się wartościowej skądinąd koncepcji Kościoła jako komunii.

Truizmem wręcz jest stwierdzenie, że od głoszenia tej pięknej oraz – w pewnym sensie – modnej idei do jej pełnej realizacji w życiu deno- minacji chrześcijańskich jest wciąż daleko.

43 Ibidem, 16.

44 Por. ibidem, komentarz 16.

45 Por. ibidem, 26.

W tym kontekście Dokument z Limy przypomina o uprawnionej wielości chary- zmatów we wspólnocie chrześcijańskiej, która nie stoi w sprzeczności z autorytetem osób ordyno- wanych (por. ibidem, 32).

113 Ks. Marcin Składanowski Pierwszym problemem, stawiającym pod znakiem zapytania urze- czywistnianie się komunijnej wizji Kościoła, jest zagadnienie wzajemnego uznania chrztu.

Z jednej strony znakiem rozdarcia między teorią a prakty- ką chrześcijańskiej communio jest wciąż brak pełnego wzajemnego uzna- nia chrztu przez Kościoły i Wspólnoty kościelne46.

W tej dziedzinie można mówić o pewnym sukcesie procesu recepcji Dokumentu z Limy, ponieważ w różnych regionach świata podjęto międzychrześcijańskie inicjatywy prowadzące do podpisywania of_icjalnych deklaracji o wzajemnym uzna- niu chrztu (w Polsce dokonało się to 23 stycznia 2000 r. między Kościo- łem katolickim a sześcioma Kościołami zrzeszonymi w Polskiej Radzie Ekumenicznej47).

Jednakże paradoksalnie tego typu deklaracje stawiają w jeszcze ostrzejszym świetle poważniejszy problem: jak w obliczu wzajem- nego uznania chrztu, który włącza człowieka do komunii z Trójcą Świętą i ze wspólnotą Kościoła, można godzić się na faktycznie trwające podziały?48 Jak pogodzić jedność chrztu, stanowiącego „podstawę wspólnoty między wszystkimi chrześcijanami”49, z brakiem jedności eucharystycznej?

Jeżeli uznanie jedności chrzcielnej nie wzywa do zniesienia istniejących podzia- łów, to na czym w istocie ta chrzcielna jedność miałaby polegać?

W tym kontekście Dokument z Limy stawia wciąż przed Kościołami i Wspólnotami kościelnymi zadanie „odnalezienia jedności chrzcielnej”, która nie jest jedy- nie pustą deklaracją, lecz „znajduje się w samym centrum zadania ekume- nicznego” oraz jest „w równiej mierze istotna dla urzeczywistnienia auten- tycznego partnerstwa w obrębie wspólnot chrześcijańskich”50.

Chrzest stawia także przed Kościołami i Wspólnotami chrześcijański- mi drugą trudność związaną z autentyzmem deklarowanej przez nie com- munio.

Trudność ta wiąże się z jednością świadectwa.

Komunia kościelna skłania do dawania wspólnego świadectwa.

Chrześcijańska solidarność, dzielenie się, świadectwo są konsekwencjami komunijnego charakteru Kościoła.

Communio byłaby fałszywa, gdyby się nie wyrażała w praktyko- 46 Por. BEM Chrzest, 15; ibidem, komentarz 6.

47 Spośród członków Polskiej Rady Ekumenicznej deklaracji nie podpisał jedynie Kościół Chrześcijan Baptystów.

48 Por. BEM Chrzest, komentarz 6.

49 KKK 1271.

50 BEM Chrzest, komentarz 6.

114 W trosce o communio waniu miłości i świadczeniu o niej51.

Jak jednak chrześcijanie mogą uznawać jedność chrzcielną, będącą podstawą communio, jednocześnie godząc się, aby ich praktykowanie miłości i dawane świadectwo były kompromitowane przez trwające wciąż podziały w Ciele Chrystusa wynikające z istniejącej wciąż w niektórych grupach dyskryminacji ze względu na różnice płci, rasy czy statusu społecznego?52 W jaki sposób można mówić o jedności chrzciel- nej, jeśli chrześcijanie nie dają wobec świata jednego świadectwa w kwe- stiach kluczowych dla wiary chrześcijańskiej?

Urzeczywistnianie się auten- tycznej komunii wyrastającej z sakramentu chrztu wymaga od wszystkich denominacji, aby dawały wspólne świadectwo o Ewangelii Jezusa Chrystusa wewnątrz wspólnot kościelnych oraz wobec świata.

W świadectwie, mają- cym także konkretne wymiary etyczne w każdej dziedzinie ludzkiego życia i działalności, przejawia się pełne znaczenie chrztu włączającego człowieka w komunię z Bogiem i ze wspólnotą wierzących53.

Trzecia trudność w realizacji kościelnej communio wychodzi od chrztu i prowadzi ku Eucharystii.

Skoro przez chrzest zawiązuje się więź człowieka z Trójcą Świętą i wspólnotą Kościoła, której szczytem jest celebracja eucha- rystyczna, podważaniem communio wydaje się odmawianie sobie wzajem- nie przez Kościoły i Wspólnoty chrześcijańskie ważności czy też rzeczywi- stego udziału w Eucharystii ustanowionej przez Jezusa Chrystusa54.

Chociaż bez wątpienia zagadnienie ważności Eucharystii, powiązane z problemem sakramentalnego charakteru ordynacji oraz rozumieniem sukcesji apostol- skiej, wymaga poważnego namysłu teologicznego, nie ulega wątpliwości, iż stan, w którym „prawo ochrzczonych wierzących oraz ich duchownych do udziału w celebracji Eucharystii i przewodniczenia jej w danym Koście- le jest kwestionowane przez tych, którzy przewodniczą innym zgroma- dzeniom eucharystycznym i są ich uczestnikami”55, nie daje się uzgodnić z deklarowaną jednością wynikającą z chrztu.

Problem ten znajduje swoje przedłużenie w trudnościach związanych z interkomunią czy też gościnno- ścią eucharystyczną.

Stanowisko katolickie wskazuje, iż „problem wspól- 51 Por. J. E. Bo.scr.scg.sce.scs.sc d.sce.sc Pi.scn.sch.sco.sc, Komunia eklezjalna a diakonia, w: L.

Ba.scl.sct.sce.scr.sc (red.), Osoba we wspólno- cie.

Kościół Chrystusowy (Kolekcja Communio, t.

16), Poznań 2004, 260.

52 Por. BEM Chrzest, komentarz 6.

53 Por. ibidem, 10.

54 Por. BEM Eucharystia, komentarz 19.

55 Ibidem.

115 Ks. Marcin Składanowski noty eucharystycznej ma wymiar eklezjalny i nie może być rozwiązany w oddzieleniu od rozumienia misterium Kościoła i posługiwania duchow- nego.

W tym spojrzeniu dla katolików to jedność wyznania wiary jest rdze- niem komunii eklezjalnej.

Ponieważ celebracja eucharystyczna jest w swojej najgłębszej naturze wyznaniem wiary Kościoła, niemożliwe jest obecnie dla Kościoła katolickiego zachęcanie do ogólnej wspólnoty eucharystycznej.

Z naszego punktu widzenia nie możemy wspólnie dzielić Eucharystii, jeśli nie podzielamy w pełni wiary”56.

Jak jednak wobec uznawania chrztu włą- czającego do kościelnej communio można uzasadnić brak communicatio in sacris?

Podobna trudność wiąże się z brakiem wzajemnego uznania posługi- wań czy też urzędów kościelnych57.

Czy argumentacja przedstawiana przez konfesyjnie zorientowaną teologię jest wystarczająca, aby odrzucić istnie- nie posługiwania duchownego związanego z ordynacją w innych niż własna Kościołach czy Wspólnotach?

4.

Wnioski Bez wątpienia Dokument z Limy stawia przed Kościołami i Wspólnotami chrześcijańskimi trudne zadania, o ile chcą one urzeczywistniać komunijną wizję Kościoła nie tylko w of_icjalnej doktrynie, lecz w praktyce życia i świa- dectwa.

Z pewnością rozwiązaniem tych trudności nie są proste admini- stracyjne decyzje.

Wzajemne uczestnictwo w celebracjach różnych Kościo- łów i Wspólnot, zwłaszcza przy okazji modlitw o jedność chrześcijan, jest krokiem w dobrym kierunku, ale nie oznacza przezwyciężenia problemów.

Nawet zawieranie umów o interkomunii (spotykane w niektórych Wspól- notach protestanckich) czy dopuszczenie warunkowej gościnności euchary- 56 „T_he problem of eucharistic sharing has an ecclesial dimension and cannot be resolved in isolation from an understanding of the mystery of the church as well as the ministry.

In this regard, for Catholics, it is unity in the profession of faith that constitutes the core of ecclesial communion.

Be- cause the Eucharistic celebration is by its very nature a profession of the faith of the church, it is im- possible for the Catholic Church presently to engage in general eucharistic sharing.

For in our view we cannot share in the eucharist unless we share fully in that faith” (Se.scc.scr.sce.sct.sca.scr.sci.sca.sct.sc f.sco.scr.sc Pr.sco.scm.sco.sct.sci.scn.scg.sc Ch.scr.sci.scs.sct.sci.sca.scn.sc Un.sci.sct.scy.sc, (Of_f_icial response to the „Baptism, Eucharist and Ministry” text), w: M.

Th.scu.scr.sci.sca.scn.sc (red.), Churches respond to BEM, Of_f_icial responses to the “Baptism, Eucharist and Ministry” text, t.

6, Geneva 1988, 25).

57 Por. BEM, Posługiwanie duchowne, 51-54.

116 W trosce o communio stycznej bez uzgodnień doktrynalnych robi wrażenie omijania rzeczywiście istniejących trudności w celu ogłoszenia światu postępu w dziele pojedna- nia chrześcijan.

To dlatego Sekretariat ds. Popierania Jedności Chrześci- jan w of_icjalnej odpowiedzi katolickiej na Dokument z Limy przypomina, iż konieczne jest umieszczenie studium nad eklezjologią wśród centralnych zagadnień dialogu ekumenicznego, bez którego recepcja wyników dialogu ekumenicznego nie jest możliwa58.

Z drugiej strony w świetle istniejących uzgodnień – tak wyraźnych w Dokumencie z Limy – nie można przejść obojętnie obok trwających podziałów, w istocie podważających autentyzm głoszonej kościelnej com- munio, a przede wszystkim osłabiających chrześcijańskie świadectwo, któ- rego ważnym elementem jest doktryna o Kościele – będącym czymś o wiele więcej niż tylko zrzeszeniem ludzi podzielających wspólne przekonania reli- gijne.

Henri de Lubac pisze we wzniosłych słowach: „Bóg […] stworzył nas po to, abyśmy wszyscy zostali wprowadzeni do Jego trynitarnego Życia.

[…]

Jest jakie miejsce już tu na ziemi, w którym rozpoczyna się gromadzenie wszystkich w Trójcy.

Jest taka «Rodzina Boga», stanowiąca tajemnicze roz- szerzenie Trójcy w czasie, która nie tylko przygotowuje nas do życia w cią- głej łączności z Bogiem i daje nam tego gwarancję, ale która pozwala nam już teraz w tym uczestniczyć.

Jest taka jedyna całkowicie «otwarta» społecz- ność, która może sprostać ogromowi naszego pragnienia i w której możemy się w pełni rozwinąć.

Lud w jedności Ojca i Syna, i Ducha Świętego zgroma- dzony.

To Kościół”59.

Żeby ta wypowiedź wielkiego teologa katolickiego nie była uznana za pustosłowie, konieczna jest ekumeniczna realizacja kościel- nej communio, przekraczająca granice podziałów wyznaniowych.

Do tego wzywa Dokument z Limy.

58 Por. Se.scc.scr.sce.sct.sca.scr.sci.sca.sct.sc f.sco.scr.sc Pr.sco.scm.sco.sct.sci.scn.scg.sc Ch.scr.sci.scs.sct.sci.sca.scn.sc Un.sci.sct.scy.sc, (Of_f_icial response to the „Baptism, Eucharist and Ministry” text), dz. cyt., 5.

59 H. d.sce.sc Lu.scb.sca.scc.sc, Medytacje o Kościele, Kraków 1997, 198.