corpora: openbooks

text:
Stanisław Wyspiański

Noc listopadowa

Sceny dramatyczne

Rzecz dzieje się w Warszawie 29-ego listopada roku 1830.

Korytarz w Szkole Podchorążych,

przez całą sceny szerz szeroki,

do pół drugiego planu w głąb.

Z lewej księżyca zieleń wpada

przez okna ścianę szklaną;

pośrodku brama, nad tą bramą

chorągwi czworo w pęk złożono;

giwery w rzędów dwa pod ścianą.

Noc — wieczór — pusto; — szum od pola,

z Łazienkowskiego parku…

Warta gdzieś stąpa — słychać kroki.

Na kozłach bębny, dwa moździerze

i kopczyk kul i szpada.

Podziemu prysną wraz ościeże:

w tym korytarzu wstaje Dziewa,

hełm z kitą na jej karku,

prawicą włócznia, tarcz jej lewa;

jej pierwszy głos i rola.

Ze spiżu czerwony kask kryje jej lica

a oczy jej gorą w przyłbicy;

jej szata się łyska w odblasku księżyca;

tarcz wielka na złotej pętlicy:

Egida śrebrzysta, przez ramię rzucona,

wężami szeleści żywemi.

Wężami ciążące podźwiga ramiona

i spisę wbija do ziemi.

I głosem zawoła, aż gromem uderzy,

że ku niej skrzydlatych chór dziewek nadbieży

a każda na skrzydłach niesiona.

PALLAS

Do mnie!

Do mnie!

Do mnie!!

Zwycięskie duchy w orli lot

powietrznym szlakiem

biegajcie we wichrowym szumie;

potrząsam władnym znakiem!

Wy wszystkie razem,

mężobójczym sprzysięgłe żelazem,

co byt poświęcacie dumie;

na szczytach Hymetu, Ossy

Słońcu ślubujecie niezłomnie!

Ze szczytów Pelionu

biegajcie, biegajcie tłumnie,

śmiertelnych żądne zgonu.

Oto stawiłam grot!

Hej ku mnie, ku mnie, ku mnie!!

/ gromy /

Ty, co zwyciężyłaś pod Maratonem,

że Ateny radośne nowiną;

ty, co zwyciężyłaś pod Salaminą,

że Pers smagał morze rózgami,

że w złości nurzał się w pył;

ty co byłaś pod Termopilami;

ty coś wiodła Aleksandra pod Tyr,

przydając mu Achillesowych sił;

ty, którą wieść wędrownych lir

pod Troją wsławiła Hektorem;

ty, co wiodłaś Cezarów Romy,

że świat zeszli taborem

wszerz i wzdłuż.

Gdy gasły gwiazdy Północy,

ty, coś Sławie przydała mocy;

ty, coś zwyciężała Teutony,

gdy Witołd, jako Ares, szalony,

odbywał kąpiel krwi;

coś wiodła Boży-Bicz w łunach

we chwałę przekleństw ognistą,

że zachwiał się krzyż

śród miasta siedmiu wzgórz,

gdyś we światło rzuciła miot lwi!

Do mnie sam!

Do mnie w piorunach!

/ pioruny /

Przyzywam was władnym znakiem,

na Egidy złoto, kość i spiż;

zaklinam przez Noc wieczystą,

kędy was siłą pchnąć mogę,

na Słońce zaklinam palące,

na Zewsa kędziory straszliwe,

na moc wężową Gorgony,

w drogę!!!

Wy, którym nieśmiertelność dam,

stawajcie żywe, przytomnie!

Powietrznym okrążajcie szlakiem!

Do mnie sam!

Do mnie!

Do mnie!

I otóż lecą ku niej, lecą

zwycięstwa dziwne Panie:

skrzydlate wielkim skrzydeł lotem.

Wielkim kołują wprzód zawrotem,

nim w kole która stanie.

PALLAS

Ten, co z zawrotnych szczytów

Olbrzymów pchnął w głąb Tartaru

i włada w państwie chmurnem błękitów,

skąd gromem i błyskiem spada,

przeze mnie każe!

Niechaj błysk piorunowy

zapala ognie-ołtarze!

Szał być ma Aresowy!!!!

Pobierajcie z bożego daru:

Zews nawołuje sług!

CHÓR

Ares!!

Mój pan i bóg!!

PALLAS

Oto Ares, zwalony z pętów,

uleciał z Olimpu bram,

jako burza

i opadł nad miastem sam

a teraz przelatuje konny

i krzyczy i podjudza i podburza.

CHÓR

Powalim męże i poranim!

PALLAS

Lećcie za nim!!!

CHÓR

Hej!

Skrzydła porozwijane

nad miastem szeroko rozprężem,

aż one uzbrojone dosiężem,

dopadniem, pochwycim siłą;

rola się stanie mogiłą

narodom; przez krew zwyciężem!!

PALLAS

Nad ludami uderzą gromy,

chmury się zapalą pożarem,

w gruzy zapadną domy,

ogień z niebios wyleci widomy,

zaciąży Gniew!

CHÓR

Kto walczy — ?

PALLAS

Powołane są i wysłane

Kery, sine dajmony,

z przeklętych nor Tartaru —

Harpije, co ssają krew

konających…

Znacie tę Nike Fidiaszową,

jak sandał wiąże szybka,

jak ze zwróconą w górę głową,

(tej brak, gdyż dzieło jest fragmentem)

wstrzymana w locie, gibka,

sandał chce splątać rozplątany

a strój jej, taśmą nie wiązany,

z polotnych fałdów tors odkrywa

i pierś na ciele wpół przegiętem.

Otóż to ona się odzywa

Jako:

NIKE NAPOLEONIDÓW

Pod Moskwę, na gniazdo Carów,

wiodłam Cezara Franków.

W orłowej leciałam chmurze,

nad lasem sztandarów,

w górze!

w górze!

Szczęście unosiło skrzydła:

Rycerzy wiodłam kochanków…

PALLAS

Odzyszczesz rycerzy kochanków:

leć…

NIKE NAPOLEONIDÓW

Zwycięzców ramiony uniosę

na bój.

PALLAS

NIKE NAPOLEONIDÓW

biegłam z Olimpu chyża,

na twoje zaklęcia zlękła;

o olimpijskie dźwirza

uwadziłam; — ażem uklękła —

/ zawiązuje sandały /

Kto będzie im wrogiem?

PALLAS

NIKE NAPOLEONIDÓW

Oni jego pochwycą?!

PALLAS

NIKE NAPOLEONIDÓW

Nie!

PALLAS

i pochwycą książęcia w pół-śnie.

Pójdziesz za nimi!

NIKE NAPOLEONIDÓW

Niech walczą twarzą w twarz,

niech pierś o pierś ubroczą,

niech działa na się zatoczą,

tej nocy walce wydolę,

niech wyjdą w pole!

Uderzą miecz o miecz!

PALLAS

Przeznaczeniu ty nieposłuszna;

Rzecz ma się dopełnić już.

NIKE NAPOLEONIDÓW

Ty wielka, a ty małoduszna!

Niechaj podejmą oręże

i idą walczyć, jak Bogi!

Olimpu zeszłam progi!

PALLAS

Spalę cię w ogniach rumieńca:

poznajesz Gorgony węże?!

NIKE NAPOLEONIDÓW

Nie zwolę wieńca!

PALLAS

Więc nie! — i bez ciebie poradzą.

NIKE NAPOLEONIDÓW

Nie poradzą!

— Zwycięża ten, kto z nami:

patrzaj, my ze skrzydłami.

PALLAS

Trojej dobyłam tą władzą,

wsławiłam Odysa nad męże;

Księcia pochwycę jeńca.

NIKE TROJAŃSKA

Dobywcom Trojej biada,

nie zwyciężysz.

PALLAS

Losów dopełnić muszę.

Kajdany zejmę i pokruszę!

NIKE NAPOLEONIDÓW

Orlico, nie zwyciężysz.

PALLAS

Gdy rzucę tarcz strasznolicą,

drży tron Zeusa skrzydlaty orłami;

gdy widmem zatrwożę duszę

i najmocniejszy pada.

NIKE SPOD TERMOPIL

Byłam pod Termopilami:

krocie bohaterów we krwi

zdradzieckimi zabiłam mieczami,

zdrada nie plami!!!

Gdy legną pobici zdradą,

te ręce wawrzyn pokładą.

Zamęczyłam je w zwycięskiej dumie;

padli, przykryci chmurą strzał,

w grotów zabójczych szumie,

w jarach niedostępnych skał.

Do czynu siostry, do czynu!

Jedli podstęp przyspieszy wawrzynu —

podstępem!

—

NIKE SPOD SALAMINY

Narodom stanę się sępem;

byłam pod Salaminą!

Których losy dopełnione, niech giną.

Jeśli-że za zaborem szli,

niechże je ziemia pochłonie;

Jeśli-że ognie ma w łonie;

na cudzym-że chcą orać zagonie

i cudze piony kraść — ?

Lepiejże trupem paść,

niżal dopuścić tę właść!

—

Czego-że to pragniemy?!

CHÓR

NIKE SPOD SALAMINY

Jak sięgniem po wawrzyny — ?

CHÓR

Przez krew!!

PALLAS

NIKE SPOD SALAMINY

Kto ludy powiedzie?!

CHÓR

NIKE SPOD SALAMINY

Kto weźmie wieniec róż — ?

CHÓR

Wódz!

NIKE SPOD SALAMINY

Kto on?

PALLAS

NIKE SPOD MARATONU

Czyli będzie rówien, jak mój,

któren wzeszedł w gaju Maratonu,

we szczęku krwią płynących zbrój,

nim Helios z nieśmiertelnych dróg

przebieżał połowę skłonu.

Jego imię?

PALLAS

Wołane w skrach i dymie,

w mgławicy Napoleonidów.

On pierwszy i on jedyny.

CHÓR

Jakie jego imię — ?

NIKE NAPOLEONIDÓW

Mnie jego daj i zwól;

pożądaniem jemu krew rozpalę.

Jak poznać?

PALLAS

wszyscy ku niemu drżą.

NIKE NAPOLEONIDÓW

Gdzie jest?!

PALLAS

bawią go śpiewem i grą

na teatrze.

NIKE NAPOLEONIDÓW

Satyrom skruszę liry,

przy nim stanę i w oczy popatrzę

i krzyknę: w mieście bój!!

PALLAS

Leć, skrzydła nad nim sprząż,

unieś go i skryj w arsenale.

NIKE NAPOLEONIDÓW

Jest mój.

PALLAS

Chwytaj i wiąż!

NIKE SPOD CHERONEI

Posępna weszła i cmentarna

i wiew przynosi grobów, blada

i wieńce niesie choinowe

i ciska — ręce składa —

to wznosi je tragicznie nad głowę

i jakby wieszczka rozpowiada

gestem,

wróżąca jedno słowo: biada.

Czarne welony, czarne chusty;

z zaciśniętemi idzie usty;

że cała onych Bogiń gromada

przystanęła przycichła i bada.

NIKE SPOD CHERONEI

Oto wieńce wam niosę wiązane

z choin; przystanęłam w ogrodzie

i rwałam —

NIKE SPOD SALAMINY

NIKE SPOD CHERONEI

Róż nie ma, róże pomarły;

badyle kwiatów suche

wichry przegonne w puch starły;

z liści złotych kobierzec na wodzie.

NIKE NAPOLEONIDÓW

Chcę wawrzynu wieńców i dębu.

Jakoż zwycięstwo się ziści — ?

NIKE SPOD CHERONEI

Dęby odarte z liści.

Wichr przegnał zimną zawieruchę

nad ogrodem; — i liście opadły;

ogrody puste i głuche

a gałązki zmartwiałe i kruche;

ni ptaków świergoty letnie,

ni Marsjasowe fletnie;

zbłąkane dzieci Eola

dmą mierzwę przegniłą z pola,

słomę dziergają na drzewa,

że drzewo, jak arfa śpiewa

we wichrze miotem gałęzi;

a krzewy, co najdroższe,

w zimowej słomianej uwięzi;

a krzewy, co najuboższe,

w łachmanach sczerniałych liści.

CHÓR

Jakoż zwycięstwo się ziści — — ?

Uprzołek suchy jaśminu

i perły owocu, jako łzy

duże —

krwawe po jarzębinach korale —

NIKE SPOD MARATONU

Gdy zwycięskie proporce zawarczą,

po kierz bohatery nie sięgną.

NIKE SPOD SALAMINY

Nędzą zmartwiałe badyle;

oto je stopą podepcę —

i w pierwszym ogniu spalę.

Wstanąli to pieśniarze i ślepce

lirni — czy męże, jako spiż?!

NIKE SPOD CHERONEI

Onym te wieńce wystarczą

za róże —

NIKE SPOD SALAMINY

NIKE SPOD CHERONEI

Będą jaśnieć przez chwilę.

NIKE SPOD SALAMINY

Jacyż ludzie?

NIKE SPOD CHERONEI

Wzrośli w mękach i trudzie.

CHÓR

Jacyż ludzie?!

PALLAS

NIKE SPOD CHERONEI

Na urwiskach jałowiec i sosna,

przygięta wichrem, drży…

NIKE SPOD MARATONU

Drzewa żałoby!

NIKE SPOD CHERONEI

Krzew zwarzył wicher ostry

i szron bieluchny mży.

Laurów nie ma, a róże pomarły.

CHÓR

Niech giną, synowie moi —

kres hańbie, wstrętom, zawiści;

łza już się w oczach nie ląże,

do lotu się skrzydła rozwarły…

CHÓR

Gdzie dążysz?

—

NIKE SPOD CHERONEI

Obaczę ich znowu we krwi.

Pozwalasz mi znowu wstać,

poległym łoże słać.

O Pallas, Zewsowa dziewo,

jakożem dzisiaj szczęśliwą.

O Sławo, przecz znowu mogę

dziełami znaczyć drogę.

Widziałam Maciejowice

i ległą zakłutą brać.

Na bój, na bój!

Podajcie ręce siostrzyce:

otośmy przymierze zawarły.

CHÓR

/ podają sobie ręce /

Cyt!

— — — Stój.

Krzew zwarzył wicher ostry;

wylękłe, wyschłe drzewa,

w nich Eol, jak w arfach śpiewa;

laurów nie ma a róże pomarły — —

NIKE SPOD CHERONEI

Siostry!

Otośmy przymierze zawarły:

oto po Śmierć, po Śmierć dążę:

niech giną we chwale zbroi,

łza już się w oczach nie ląże.

/ ujmuje za ręce Chór /

PALLAS

Ujrzycie bohatery i karły

i wojenniki i gachy

i dumne, pychą pojęte

i podłe, jako gad liche

i wyniosłe i groźne i ciche

i zbrodnicze i jako cud: święte.

—

Leć!

leć!

w puste, w ciemne ulice!

Wołajcie, tam Ares goni,

uderzcie o dzwon błyskawice,

niech trwogą przez miasto dzwoni!

Krzyczcie: do broni!!…

CHÓR

Chór odlatuje; — zaś Pallada

ze smugi świetlnej w cień wstępuje

i kęs przystaje, czatująca.

—

I tejże chwili samej wpada

Wysocki Piotr do korytarza,

od prawej biegnąc strony.

Ku drzwiom środkowym prosto bieży;

płaszcz wielki kryje go po oczy;

biegnie — drzwi pchnął do sali;

dobył szpady — i tą koło zatoczy;

płaszcza odkrył — oni już go poznali;

do drzwi się cisną: chór młodzieży;

słuchają, a on nawołuje:

WYSOCKI

Hej bracia, dzieci, żołnierze

za broń, za broń, za broń!

Niech każdy za giwer bierze

i ustawia się w szeregu, w podwórze.

Hej bracia, oto budzą się burze:

za broń, za broń, za broń;

przyszedł czas, gdy zrywamy obroże,

co gardła i ręce porze

i święcim noże!!!

Śmierć przywłaszczycielom,

tyranom,

co nasze kalają trony,

co brudem ołtarze ścielą!

Bóg wziął nasze obrony:

Śle wolność ludom i stanom!

Czas pomsty za bezprawie,

czas pomsty, lećcie żurawie,

roznieście po polach skry

z płonących chat!

Za łzy, za urąganie męce,

hej bracia, rycerze, dzieci,

młodzieńcze sprzęgajcie ręce.

Oto godzina wybija,

gnana tęsknotą lat:

do broni, Jezus, Maryja!

Do broni za Polskę, za krew,

za lata niewoli i nędz,

za widma, upiory jędz,

co nasz obsiadły dom,

niosąc srom;

niech krzyż upiory wyżenie,

spełniajcie przeznaczenie:

Czas przyszedł, zwyciężym dziś.

Hej dzieci, rycerskie łupy

dla was, czas iść!

Drogę zaścielą wam trupy;

to wam ratować się z toni,

wasz los od waszych dłoni,

wam serca!

— Mężowie dzieła!

Już za nim Dziewa znów się zjawia

i słowem-ogniem go zaprawia

i słowem-ogniem go porywa,

płonąca wiedźma łun straszliwa:

PALLAS

Niech płoną grody i miasta!!

Do broni, do broni, do broni!

WYSOCKI

Tyżeś to koło mnie stanęła,

we wieńcu błyskawic niewiasta:

łuną palisz się jasną…

PALLAS

Oto jestem przy tobie siostrzyca;

błyskawice w mym ręku się palą

i gwiazdy w mym ręku gasną.

CHÓR PODCHORĄŻYCH

Patrzajcie, gorą mu lica.

WYSOCKI

Hej, naszym krzywdom granica!

PALLAS

Opętańcze mieczowy, do dzieła!!

WYSOCKI

Poprzysięgam się tobie: miecz;

zgaduję cię, radosne widziadło;

tyżeś mnie za włosy ujęła,

Córo Zewsa, dziewo nieśmiertelna;

tysiące mężów pobladło,

przed tobą upadło w pył…

CHÓR PODCHORĄŻYCH

Dla nas Sława, Sława niepodzielna!

Wyżeniem księcia precz!

PALLAS

Patrz, jak się prężą do sił;

patrz, lecą, ja z nimi orlica;

zapalę ich duchy, jak pochodnie;

niech lecą spełnić zbrodnię;

wężami osmagam twarze.

Zaklinam je w wojennym gniewie;

zapalę, jako zarzewie;

duchy młodzieńcze obnażę,

rozedmę piersi okrzykiem,

każden wstanie skrzydlatym orlikiem

i wzleci w śmiertelnym śpiewie.

WYSOCKI

Przez krew, przez krew, wy w gniewie:

rycerze krwawego przymierza,

słuchajcie, piorun uderza

przez pierś, przez polskie serca.

Oto wszystko wam odebrał wydzierca!

Pallado!

tyżeś z piorunów urosła,

potrząśnij tarcz gromowładą,

niechaj patrzą w płomień uniesieni,

niech się łuna nad nimi rumieni!

Rozedrzej piorunem mrok!

/ gromy /

CHÓR PODCHORĄŻYCH

Łuna się na niebie uniosła — !

WYSOCKI

Zapamiętajcie rok

trzydziesty,

dzień dwudziesty dziewiąty

listopada:

dzień wzeszedł dla was, ta noc!

/ łuna /

PALLAS

Wam dana potęga i moc!

WYSOCKI

Wskrześnijcie mściwce!

Krzepcie się, orężna gromada!

PALLAS

Zdobywce;

Tratujcie, depczcie Centaury!

WYSOCKI

Na moim stawajcie Słowie:

Do broni!

PALLAS

CHÓR PODCHORĄŻYCH

Każesz iść, o ty oczekiwany,

mówiono, że przyjdziesz k'nam.

PALLAS

Na Słowo pękają kurhany.

Wam duch, latami wołany,

poima serca łańcuchem;

kto się oprze tej wolej serdecznej,

tego tarczy uderzę obuchem

i męce przekażę wiecznej.

Oto głos, co wam woła: Sława!

Hej, stado orłów szeleści,

powietrze skrzydłami porą,

łuna tęczą ogniową je pieści.

Niechaj duchy płomieniem zagorą!

Miecz świętość, miecz twoja Sprawa,

Los w wasze ręce dan.

CHÓR PODCHORĄŻYCH

Rozkazuj!

WYSOCKI

oto stoją rzędami u ścian;

chwyć w lot;

czas ucieka, trza nam chyżo do wrot,

nim was ubiegą.

Jest tu cała hurma Moskali,

co wrót strzegą.

Trza, by was nie poznali;

trza nam wpaść na koszary na Solcu;

to tam się pali szopa

opodal przedmiejskich kopców

i to jest umówiony znak.

Iluż was tu jest chłopców?

Stu sześćdziesięciu?

CHÓR PODCHORĄŻYCH

WYSOCKI

Są wszyscy?

CHÓR PODCHORĄŻYCH

Patrz, pełnią się korytarze…

WYSOCKI

Dostajecie do działania część lwią:

trza rozbroić trzy pułki ułanów,

most zająć, omylić straże.

Dam naboje, sam sprawię waćpanów.

Potem zejdziem na miejski szlak.

/ do nowych, którzy nadbiegli /

Imać za broń!

CHÓR PODCHORĄŻYCH

WYSOCKI

Czas mija, nie trza dzieła odwlekać.

Przelecimy koło Belwederu ku miastu,

by przedostać się do Arsenału.

Zaliwski Arsenału dobędzie.

PALLAS

/ szeptem za jego uchem /

Nie zazdrosnyś-że jego udziału,

że i on sławę równą posiądzie — ?

WYSOCKI

W ogrodzie, koło mostu-posągu,

jest młodych, umówionych szesnastu;

wszystko z uniwersytetu studenty

i literaci,

Tym trza dać broń

i drogę do pałacu pokazać;

dwóch przydzielę i sam ich wyznaczę;

oni mają pochwycić książęcia,

gdyby zechciał ogrodem uciekać.

CHÓR PODCHORĄŻYCH

Więc to dziś — to nie do pojęcia…

WYSOCKI

Dziś dzień wyzwolin braci!

CHÓR PODCHORĄŻYCH

Leć z nami, jako orzeł z orlęty!

Już biegą, już biegą.

Już nic ich nie wstrzyma,

Już bronie mają w ręku;

do niego, do wodza przykuci oczyma,

śród gwaru, rumotu, śród szczęku.

Kurty w granat a żółte rabaty;

białe spodnie i białe kamasze.

Na giwerach piętrzą bajonety

przypasują do boków pałasze,

tornistry przytroczą na grzbiety.

na krzyż pasy przez pierśne kolety.

Już się stawią we czwórki-kwadraty,

Już w rząd długi wyciągli się sznurem

a wesołym radują się chórem.

WYSOCKI

To dziś — do broni!

za giwery!

Bajonety nasadzić!

W podwórzu się gromadzić,

przeć do wrot!

Żeby wrot wam nie zamkli — w lot!

Dostaniecie ładunki u bram.

Ja z wami — ja powiodę was sam!

Do broni, godzina wybiła,

przy nas Potęga, Siła.

Za wstyd, za lata niewoli,

za lata, lata łez

przywłaszczycielom kres!

Miecz wyoralim z roli,

Będziemy tym, co naszą łamali cześć,

grób grześć,

na piersi kolanem sieść

i łamać kości.

PALLAS

Będziesz nieśmiertelność mieć!

WYSOCKI

Wnijdziecie do nieśmiertelności!

Hej dzieci, męże, rycerze!

PALLAS

Niech każdy płomieniem płonie,

lećcie gorejące pochodnie,

ozwarte świątyni ościeże.

We światło przez mieczów zbrodnie!

WYSOCKI

Hej bracia, żołnierze, dzieci!

PALLAS

Gwiazda wam wzeszła i świeci!

WYSOCKI

Bóstwo przed nami goni!

PALLAS

Do broni!!

WYSOCKI

CHÓR PODCHORĄŻYCH

SALON W BELWEDERZE

Dwoje drzwi z prawej.

Dwoje drzwi z lewej.

W głębi potrójne okno, aż do posadzki.

Za oknami ogród-park łazienkowski.

W oddalenia nad stawem posąg konny biały.

JOANNA

/ wchodząc /

Patrzajcie, łuna pożaru!

W. KSIĄŻĘ

/ wchodząc /

Gdzie pożar?

KURUTA

/ wchodząc /

GENDRE

/ wchodząc /

Nie miasto.

W. KSIĄŻĘ

GENDRE

W dziedzińce lecą sygnały.

KURUTA

Dwa się szwadrony zerwały

i pędzą…

JOANNA

/ wychodzi /

GENDRE

KURUTA

Już wiodą.

W. KSIĄŻĘ

Tam — po co?

— Niech ogień płonie.

KURUTA

A co by książę powiedział,

gdy płomień drugi uderzy

i trzeci i czwarty wstanie,

i tak te czarne otchłanie

zaczną grać — ?

W. KSIĄŻĘ

KURUTA

A tak — tak — ogień — bunt, ogień pożarny;

tak, jak rozpali się ten lud cmentarny;

tak świeże groby wystrzelą piorunem;

będziemy tańczyć trupy.

W. KSIĄŻĘ

na piersi; — jak kto nasze odkryje opończe,

pozna stróże Carskiego słowa — wsio rycerni,

my nie będziemy umierać, lecz ginąć

albo zwyciężać; —

jak zechce Car, będziemy słynąć.

GENDRE

A jeśli Car nie zechce — ?

KURUTA

GENDRE

/ wychodzi /

W. KSIĄŻĘ

Postój sam!

KURUTA

W. KSIĄŻĘ

KURUTA

W. KSIĄŻĘ

A potrafiłby ty, jak jaki kniaź Zarudzki,

porwać dziewkę? — i chcieć być Moskwie Carem sam?

KURUTA

Wy gospodyn — ja sługa.

W. KSIĄŻĘ

KURUTA

Wierny.

W. KSIĄŻĘ

KURUTA

W. KSIĄŻĘ

Przebiegły Grek; na tonie pozna się do razu.

No — lubię gaworzyć…

KURUTA

W. KSIĄŻĘ

Małczaj — — — no ruszaj won — — a służyć!

KURUTA

W. KSIĄŻĘ

A potrafiłby ty w ogień za Carem skoczyć?

KURUTA

Choćby i carski brat —

W. KSIĄŻĘ

i chresty wziąć — ty zbladł?

Car skazałby powiesić wprzód,

potem by chresty kładł.

—

Paszoł!

— — Adieu — — masz dłoń — po kamracku.

KURUTA

Wasza miłość…

W. KSIĄŻĘ

szukam ludzi; człowieka zwącham w grubej skórze.

KURUTA

Dar boski wasz.

W. KSIĄŻĘ

KURUTA

Diabeł bierz — cóże jest to — — ?

W. KSIĄŻĘ

KURUTA

/ zaśmiał się /

Cha, cha cha,

W. KSIĄŻĘ

/ pchnął go /

KURUTA

/ milczy /

W. KSIĄŻĘ

Precz — no nie trza służby mnie.

KURUTA

/ pozostaje /

W. KSIĄŻĘ

/ wypycha Kurutę za drzwi /

/ został sam /

/ puka do drzwi na lewo /

/ z tychże drzwi wychodzi: /

JOANNA

/ podeszła ku środkowi salonu /

W. KSIĄŻĘ

/ zamyka wszystkie drzwi /

/ idzie do biurka /

zwlekałem — i wczoraj, cały dzień i pozawczora,

aże do chwili tej — gdy na zegarze

dziejowym, taka znaczyła się pora

dla mnie i ich godzina ta.

/ uderza ręką o biurko /

Tu — list Cesarza —

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

I nominacja.

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

JOANNA

Co to jest — ?!

W. KSIĄŻĘ

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

tajemnica — wsiowładztwo — komedia — skażenie!

Otom jest….

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

i albo los podejmę i Polskę wybawię

i będę czymś — nie błaznem, nie kpem, nie dworakiem,

ale Carem Polski — przez krew.

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

JOANNA

Łżesz.

W. KSIĄŻĘ

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

Słuchaj — ty milcz — ja mówię świętą rzecz;

ja się zbudził od dziś — ja będę lew,

ja chcę krwi, walczyć chcę — ja poczuł krew

w powietrzu.

— Będę Bóg przez ciebie.

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

Ty piękna — ciszej ty, bo ty mnie słowem gniesz.

Słuchaj mnie ty.

— Jak była wielka wojna,

tak będzie teraz znów — a ty dostojna

Carowa; — — ja każę kuć koronę

dla ciebie — jako wziąłem cię za żonę.

Wojna, wojna — Polaki to są lwy.

Oni zdobędą wsio — jak lodowcowe kry,

przebojem wzdłuż i wszerz!

Co?

Napoleonidzi

przeszli?!

A co, Polkà!?

JOANNA

Ty śnisz — ty — co, ty knujesz — —

W. KSIĄŻĘ

JOANNA

Przeciw bratu — ty brat — —

W. KSIĄŻĘ

Wiesz ty?

— Jedyne słowo takie, jakom tu rzekł

a Car by żywcem pasy darł i żywcem piekł,

zazdrosny Car — a ja będę nad Cara;

ja będę Polski król — i ze mną twoja wiara.

Wot co?

ty zrozumiała — ?

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

A co — ja poszedł gdzie mnie wiódł twój głos.

Polkà.

JOANNA

Daj list — czytać mi daj…

W. KSIĄŻĘ

/ otwiera biurko, /

/ podaje list /

Plein pouvoir.

— Co?

— Znasz!

Ha mów, ze słowem spiesz.

Wyrzec ty — krzycz — bo w tobie gore krew.

Ty w oczach moich, ty przede mną stoisz

zbrojna nożem — ty uderz — — co…?

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

A czego ty się lękasz?

W blaskach ty polska dusza,

ty we świetle, w twych oczach skry i żar i zorza.

A chciałabyś ty — co — od morza, hej do morza?

No, skrzydła rozwiń twe — roztaczaj ty twój lot,

nie skrywaj się — ja znam — — a to katusza —

tam ogień święty wre — ty westalka.

Cha, zgadnij moją myśl — cha — ?

JOANNA

Chcesz naigrawać się — pójdź precz.

Ze serca, z duszy drwisz.

W. KSIĄŻĘ

ty cud — ty świętość polska ukradziona,

ty z twoim rysem dumy i bladością lica,

ty u mnie niewolnica — no — ty u mnie żona —

kochaj — ot we mnie geniusz się obudził;

ty nie zapomnij mnie — patrz, ja się zbudził;

duchem ja był ugrzęzły w nędzy i rozpuście,

padlèc — ale mi świecisz ty sławo, urodo,

ty moja — ja cię miał, przygarnął świeżo, młodo;

moja ty służebnica — daj ust — pić, ja głodny

pić duszy czystość — w uścisku rozpalić

białą lilijkę do żaru płomieni —

daj ust —

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

JOANNA

Puszczaj.

W. KSIĄŻĘ

JOANNA

za uściski — kobieta ty — legniesz…

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

Ha — ty słaba — ty kwiat, bierz rozkosz, lubość dam.

—

— Dziewka!

— Ruszaj!

JOANNA

/ oddala się /

W. KSIĄŻĘ

JOANNA

/ staje /

/ chwila milczenia /

W. KSIĄŻĘ

/ opuszcza wzrok ku ziemi /

/ stoi obezwładniony /

JOANNA

/ zwraca głowę ku oknu /

Czy nie wydaje się, że ot tam jacyś ludzie

stoją — ?

W. KSIĄŻĘ

/ nie poruszył się /

Trzeba gwałtownie działać, rządzić, rozkazywać.

Tyle potrzeba umieć, wiedzieć, znać, przemóc na sobie,

przełamać podejrzenia — precz rozgonić cienie.

—

Któż to jest moim wrogiem — ?

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

/ ostro /

Czego chcesz?

/ czule /

miłość — sen — za marami gonisz po ogrodzie.

JOANNA

Spójrz no — patrz — jakieś smugi odbite na wodzie

i cień koło posągu.

W. KSIĄŻĘ

ty patrzysz za cieniami — ot, mnie czeka zguba,

jeśli się duch nie wzmoże, w moc się nie rozpręży.

Dzisiaj przeczułem moc — nade mną cięży.

Innym dziś, niźli indziej — nie rozumiem siebie.

Widzę wielkość i drżę…

JOANNA

Krocie iskrzących gwiazd…

W. KSIĄŻĘ

za światem —

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

JOANNA

Tam jacyś ludzie są.

—

W. KSIĄŻĘ

Czytujesz Lamartina —

JOANNA

Harmonijne harmonie w muzyce przestworów

i ten Bóg, objawiony w kształcie wszelkich stworów.

Religijne romanse duszy nad jeziorem;

jego myśli nad ranem, myśli nad wieczorem.

W. KSIĄŻĘ

Tak więc masz ideami duszę zadumaną

i ludzi tam dostrzegasz, gdzie ich cale nie ma;

gdzie są żywi, nie widzisz.

JOANNA

patrzę i wdzięczna jestem…

W. KSIĄŻĘ

który ma sowi mózg i ma sentyment babi.

—

Otoczony jest ogród sotniami żołnierzy.

Nie przejdzie nikt — no a ty myślisz, kto — ?

JOANNA

— Nikt — — Może drzewa tam gałęźmi trzęsą — ?

Tak wszystko kryje mrok.

— —

W. KSIĄŻĘ

JOANNA

To nic.

W. KSIĄŻĘ

Pokorny ja — bez gniewu — jużem rozczulony —

już całuję, przepraszam.

—

JOANNA

posąg — coraz się bardziej uporczywie wbija

w oczy — i ciągnie ku sobie urokiem.

W. KSIĄŻĘ

Dosyć.

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

/ tupie nogą /

Nie pójdziesz nigdzie.

JOANNA

O czym ty myślisz — ?

W. KSIĄŻĘ

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

Urok, czarodziej biały — świecący bohater.

Słyszysz — — ?

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

Wszystkie się cienie na ogrodzie razem

zakołysały.

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

ty rozkochana…

— ?

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

JOANNA

Już nie patrzę.

— — —

W. KSIĄŻĘ

JOANNA

Ech.

—

W. KSIĄŻĘ

Zmierzym się oko w oko — bohater…

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

Małczaj!

/ chwyta ją za rękę /

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

karmiona duszo — patrz — ty bańką lichą,

skrzysz się w kolorach twych żądz niedościgłych,

jak tęcza rzucasz farby przez obłoki,

a lada wicher je zdmuchnie — pogrzebie;

roślino wiotka — polskiej oderwana glebie —

czar ciebie polski owiał — pojęły uroki — —

tak ja złamię.

—

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

A już krwią, już purpurą rozgorzały lica.

Pójdź.

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

JOANNA

JOANNA

Najświętsza Panno!

— Nie — ty nie wymuszaj.

W. KSIĄŻĘ

Zapomnisz.

— Czego chciałaś?

Tam — już ciebie widzę,

pół omdlałą w mym ręku — z wstrętów, doniu, szydzę;

będziesz pieścić i tulić, hołubić i wołać,

cha, cha — co będziesz wołać…

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

Precz ręce!

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

Znaj rozkosz.

— Ty kobieta — jak panna wstydliwa —

godna tronu.

Carowa będziesz ty…

JOANNA

/ upada /

W. KSIĄŻĘ

Nie klnij — nie płacz — milcz! — cicho — cicho!

JOANNA

Gniewna, żałosna.

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

Ty głupia.

— Ty obłędna.

— Obłęd moja siła.

Ja dziś w obłędzie lew.

— Gdyby ty się paliła.

Gdyby żar — gdyby ogień, płomienie i skry

ogarnęły twą twarz — twą postać w ogniów mgły,

gdyby ty twoje ręce zarzuciła na szyję

mnie — gdyby ty…

JOANNA

mój rozum mi się mąci — krzyczysz — ty jak burza.

W. KSIĄŻĘ

Jak wichr — ja byłbym wichr, huragan…

JOANNA

słychać — ?

czy jęk? — czy drzew to łoskot — ?

W. KSIĄŻĘ

Ty śnij — w objęciach moich śnij — oczarowana wróżka.

Spokojność duszy daj — — daj ust…

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

JOANNA

Daj ust — ty mój — — — o bierz tę twoję moc —

podtrzymaj mnie — na oczach, w duszy noc;

w obłędzie myśli moje — splątane myśli, chmura,

nie widzę nic. — łyskanie — szum —

W. KSIĄŻĘ

Pocałuj —

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

To nic.

— —

JOANNA

zgrzyt szyb — brzęk — szept — ktoś jęczy — czy kto łka — ?

W. KSIĄŻĘ

To wiatr północny dmie.

—

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

ty płaczesz, łza miłośna — lubość, ty poddana,

ty kochanka — miłośna ty.

—

JOANNA

ty mój.

— — ty mój.

— — Kto jęczy tam na dworze?

Kto z wichrem goni tam?

Kto klnie?

— Przeklina — może —

ciebie i mnie.

—

W. KSIĄŻĘ

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

Daj ust — pocałuj —

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

Dla ciebie tron zdobędę, koronę dam na skroń.

JOANNA

Ty mój — kochanku — panie —

W. KSIĄŻĘ

Dam tobie królowanie.

JOANNA

W kościele Świętego Jana.

W. KSIĄŻĘ

Carstwo.

JOANNA

Nie od dziś to czuję i wiem

i pragnę, chcę i drżę — ty mój —

ty zadmiesz w róg — powołasz — ty na bój!

A oni z tobą rycerze; —

zwyciężą!

— Szał mnie bierze.

—

Kochanku — powstań ty, zdruzgotaj Cara, zgnieć!

Zapalaj burze, ognie nieć.

Kochaj — daj ust — tam pożar się rozpali:

Tam są gotowi wszyscy już!

— — Powstali!!

W. KSIĄŻĘ

Co!? — wiesz!!

JOANNA

Tam czekają i rwą się już.

— —

W. KSIĄŻĘ

Obłędna ty — co wołasz — ?

Jaki bunt — ?

Ty znasz?

Mów.

— — Ty zdradziłaś się.

JOANNA

Cesarski szpieg.

— — Mój sen — ty podły — kłam.

—

Ty lękasz się — za tobą nikt — —

W. KSIĄŻĘ

/ odstępuje od niej /

To ja się zdradził — a z czym — czym ja to był?

Ty rzekła: carski szpieg: — ty żona,

ty miłość moja, mnie zabiła i zatruła,

ty z nóg mnie powaliła.

—

A ja się rwał.

—

Ja tam, tam, z orłami w loty chciał —

a ty — ty z duszy głębin wydobyła

podłość.

— — — To ty mój wróg.

A ty zemdlała mnie u nóg

miłośna — nie — co ja wiem —

ty moja kaźń — ty boska —

/ dzwoni /

JOANNA

/ omdlała /

W. KSIĄŻĘ

/ otwiera z kluczów wszystkie drzwi /

/ przenosi ją do innych pokojów /

PANNY

/ wbiegają /

/ otaczają zemdlałą /

/ oddalają się /

W. KSIĄŻĘ

/ wbiega /

/ idzie ku jednemu z pokojów /

/ rozmawia z kimś we drzwiach /

/ po chwili wchodzi na salon /

/ Obok W. Księcia wchodzi: /

GENDRE

/ z pochyloną głową /

W. KSIĄŻĘ

Ot, co ty mówisz?

Na śmierć?

— Generàł?

GENDRE

Ot, czemu by ja nie umieràł?

—

Ja tchórz — a Wasza Miłość taki —

tak każdyj czełowièk tchórz — — a my łajdaki.

A niech bierze, kto chce — kto chciwy — choćby Bóg —

takoj ja rozrzutnik — niech każdy będzie syt,

czort, anioł, Boh i Car — — — a serce — cyt, cyt, cyt.

Ja serce miał — — cha, cha — dziś mundury i gwiazdy —

a książę gwiazdę masz — czoło mnie pali.

—

/ opiera czoło o pierś W. Księcia /

Daj ochłodzić kamykiem czoło.

— — — — Carski dar —

piękny.

—

W. KSIĄŻĘ

GENDRE

W. KSIĄŻĘ

Rzewny ty — czy pijany — ?

GENDRE

W. KSIĄŻĘ

No — no — rzewny — już ja widzę, że rzewny,

że ty się stał przede mną sercem śpiewny.

A dla kogo ty nucisz ten serdeczny żal — ?

No, generàł — tak masz tu przy boku stal,

szpada — co?

— —

GENDRE

Ja serce miał — — czy naszli mnie morderce,

gdy ja się duchem chwiał…?

Wszystko wziął Car — niech wziął; — tak, gdy już u grobu,

kto dziś uwolni mnie wlec się do tego żłobu,

gdzie duszom dają pić — ?

gdy pragnie dusza?

W. KSIĄŻĘ

Ty chcesz na tamten świat — ty brat — ?

a co cię zmusza?

GENDRE

Duch.

— Tak ja tu widzę wstyd — bezczelny wstyd;

a tak ja widzę tam za grobem jasny świt;

tak ja tu widzę podłość, brud i męt

a za grobem ja widzę czyste łzy a smęt…

W. KSIĄŻĘ

Tak ty urlop weź — poczekaj.

—

GENDRE

Daj ty zwoleństwo duszy, niech poleci

tam.

— —

W. KSIĄŻĘ

Tak ty duràk — weź ty teorban, dzwoń; —

ty się nudzisz.

— A gdyby ciebie ja, jak Mazepę, na koń,

w step? — uczyniłbym Centaura —

przez gąszcz leciałby ty, jak wichr — i jaka Laura

rozkochana by biegła z rozpuszczonym włosem

za kochankiem — — ?

GENDRE

KURUTA

/ wszedł cicho i szepce /

Majestè — nadbiegł właśnie ów człowiek z donosem.

W. KSIĄŻĘ

Niech-że wejdzie.

—

/ do Gendra /

/ do Kuruty /

niech ślepiami nie rzuca.

KURUTA

W. KSIĄŻĘ

Niczym nie jest.

GENDRE

/ odchodzi /

W. KSIĄŻĘ

człowiek podły — potrzebna nam jest jego cnota.

MAKROT

/ wchodzi /

KURUTA

A ty masz dla mnie co — ?

MAKROT

KURUTA

A czemu dla mnie nie — ?

MAKROT

KURUTA

No tak, ja ci pozycję dał.

MAKROT

działam — sekret.

KURUTA

/ szepce W. Księciu /

/ do Makrota /

No tak, co ty wynalazł — ?

MAKROT

KURUTA

Któż co z tego odgadnie — he — kto?

MAKROT

Kto się boi, dla tego gest jeden wystarczy

znaczący; — kto zgaduje — odgadnie z pół-ruchu,

z pół-słowa — co kto chowa utajone w duchu

i z tym straszydłem pójdzie w noc milczenia

a będzie tam ten potwór gospodarczy —

ten zatruje mu krew, przeźre rdzenia

i wejdzie, wpełznie jad w krwi uderzenia —

zatruje, zgnębi duszę — usiądzie na piersi,

aż przytłoczy i zaprze w noc.

—

KURUTA

daj rękę — no i gęby daj — a wypleć bajkę

cożeś wynalazł, zmyślił, odgadł….

MAKROT

Może się co powiedzie?

— Trzeba pójść posłuchać.

KURUTA

Można pójść — ?

MAKROT

W. KSIĄŻĘ

MAKROT

W. KSIĄŻĘ

I cóż tam knują — ?

MAKROT

Trzeba, żeby sam książę podszedł, jak w romansie;

by mi zaufał, poległ…

W. KSIĄŻĘ

I dużo ich się schodzi?

MAKROT

To zależy.

—

KURUTA

MAKROT

i można stan umysłu w dialogu czytać,

by tylko umiejętnie podsłuchać, pochwytać.

Słowa są urywane — lecz myśl jednolita.

W. KSIĄŻĘ

Tak gdybym ja tam poszedł sam…?

MAKROT

Mój ubiór wyszarzany, brudny, pfuj, jak szuja;

za dnia przyjść tu nie mogę, psami lokaj szczuje.

A żyć muszę dla dzieci — mam serce i czuję.

W. KSIĄŻĘ

I gdzież to — ?

MAKROT

W. KSIĄŻĘ

Byłeś tam?

MAKROT

KURUTA

W. KSIĄŻĘ

Gdzie to?

MAKROT

KURUTA

Cha, cha.

MAKROT

W. KSIĄŻĘ

Łajdaku, coś ty chciał — ja mam pójść w łajna?

MAKROT

Tam mówiono o księciu słowy szkaradnymi.

W. KSIĄŻĘ

I ty, podły, przychodzisz obrzucać mnie nimi?

MAKROT

Ja tam stałem na zimnie, o głodzie — z rozkoszą

chwytałem każde słowo; — powtarzałem duchu:

stój, postój — czekaj jeszcze, zapłaci dukatem,

dukatem płacą tym, co donos noszą.

W. KSIĄŻĘ

Co?

I cóż?

— Co przyniosłeś — co?

MAKROT

przy tym brudzie i wstydzie; — no ja z tego żyję,

Książę płacisz.

W. KSIĄŻĘ

/ rzuca pieniądz /

MAKROT

i że to jest udane — że jest list od Cara —

i że trzeba dziś jeszcze« — ot, patrz, krople z czoła…

W. KSIĄŻĘ

Gadaj.

MAKROT

W. KSIĄŻĘ

Mnie!?

MAKROT

W. KSIĄŻĘ

MAKROT

bo oto tu są inne donosy ukaźne,

które wskazują — że się dziś — coś ma pojawić.

No i wiadomo co — gdzie — to trza zdławić.

W. KSIĄŻĘ

Ale co!?

— Co?!

— Precz-ty! — albo zostań jeszcze chwilę;

potem wydam rozkazy, ukaz; — ja tu mile

przepędzam czas — tak wy mnie napędzacie strachu.

Tak ja spokoju nie mam — ciągle w szachu.

—

A kto mnie trzyma? — wy — tak to błazeństwo.

—

MAKROT

Oni się modlić przychodzą na groby

w dnie narodowej, tak zwanej, żałoby.

Wtedy ja idę i śpiew intonuję

razem wspólnie z innymi, nawet popłakuję.

A w notesie kryjomie imiona spisuję

osób, które tam klęczą.

— I tak na trop spisku

wpadam z lekka, powoli — na ich cmentarzysku,

gdy na ich głowy liście spadają zżółkniałe.

Oto tu mam notaty.

/ dobywa papierów /

Jeśli książę przypomnieć raczy w listopadzie…

W. KSIĄŻĘ

Listopad to dla Polski niebezpieczna pora — ?

MAKROT

Znacząca.

— —

W. KSIĄŻĘ

MAKROT

Tak teraz jest listopad — więc baczne mam słuchy.

Jest to pora, gdy idą między żywych duchy —

i razem się bratają.

KURUTA

/ wybucha śmiechem /

W. KSIĄŻĘ

/ śmieje się /

Nowy Lamartine może?

— Patrzaj — szpieg esteta.

Spisek — codziennie spisek…

KURUTA

W. KSIĄŻĘ

KURUTA

Co dzień nowy.

MAKROT

KURUTA

MAKROT

W. KSIĄŻĘ

A wszystko pierzchnie z rankiem — ze dniem — nocne mary.

Tak wy, strachy — puszczyki dwa — ja nie dam wiary.

KURUTA

Wasza Książęca Mość nie drży — człowiek wojenny,

no to dość; — trzeba, książę, wydać rozkaz dzienny,

że wsio ma być spokojno — spokojnie tam w duszy:

jak usłyszę w rozkazie — tak strach się rozprószy.

W. KSIĄŻĘ

Ty żartowny.

KURUTA

A kto to jutro będzie pan — ?

W. KSIĄŻĘ

A ty mnie przy mnie milcz — o innym panu.

KURUTA

Ja miał na myśli Cara.

W. KSIĄŻĘ

KURUTA

Słyszałem pode drzwiami — rozumiem, miarkuję.

Myśl genialna —

W. KSIĄŻĘ

w kajdany.

KURUTA

W. KSIĄŻĘ

Ja się owinę szarfą — szpieg — wszyscy szpiegowie,

precz wy ode mnie, precz — krew mi wyssali,

krew moją carską żłopać przyszli tu i tu chłeptali,

duszę wy moją brali w szpon; — piekła szatani

i wlekli w noc.

— — —

/ wypędza obydwóch /

Ja sam — — skąd czekać mnie zwiastuna?

i kto wyzwoli z mąk — — ?

—

/ widać łunę /

— gaśnie — zapada — — — znów snop iskier bucha.

Cisza.

— — i coraz noc; — — i pustość głucha.

/ dzwoni /

A co?

OFICER SŁUŻBOWY

/ wchodzi /

/ salutuje /

Na Solcu płonie szopa pusta — trochę słomy.

W. KSIĄŻĘ

Słomiany ogień — zgasł —

OFICER SŁUŻBOWY

powróciły.

W. KSIĄŻĘ

OFICER SŁUŻBOWY

W. KSIĄŻĘ

Jak to — ?

— Ha — nic — tak — nic nie wiadomo;

tak — że to wszystko nic — — kto ma łakomą

duszę — — — czego?

— — co?

/ do oficera /

Niech idzie wszystko spać.

OFICER SŁUŻBOWY

/ salutuje /

/ wychodzi /

/ klaska /

LOKAJE

/ wchodzą /

W. KSIĄŻĘ

POD POSĄGIEM SOBIESKIEGO

GOSZCZYŃSKI

Wiatr dmie, że ogród cicho łka

za każdym liści szelestem…

1 GŁOS

Idą.

2 GŁOS

3 GŁOS

W pałacu gasną sale.

GOSZCZYŃSKI

Zapada mgła.

— — Ty jesteś, bracie?

1 GŁOS

GOSZCZYŃSKI

Policz nas.

1 GŁOS

GOSZCZYŃSKI

Po drzewach jakaś arfa gra

i ogród jęczy tłumem mar.

1 GŁOS

Jeśli się książę obudzi..?

2 GŁOS

A jeśli nie przyjdą cale — ?

GOSZCZYŃSKI

Niepokój, ogień piersi żre

jak Harpia; złość ssie krew.

Przysięgi, jako słowa czcze;

na marne poszedł siew.

1 GŁOS

Już idą…

GOSZCZYŃSKI

3 GŁOS

1 GŁOS

Nie przyjdą.

GOSZCZYŃSKI

1 GŁOS

Będziem wszystko bić w łeb,

w łeb i na odlew z obu stron.

GOSZCZYŃSKI

Gałązki obsiadł lśniący szron

i coraz gęstsze smugi mgły.

1 GŁOS

Już idą — —

2 GŁOS

1 GŁOS

GOSZCZYŃSKI

Ulituj się ty Boże nade mną; —

Sądzisz, że już koszar dopadli?

1 GŁOS

Tak sądzę.

GOSZCZYŃSKI

Nie wraca nikt.

1 GŁOS

GOSZCZYŃSKI

1 GŁOS

Na zimnie stoję godzin dwie.

GOSZCZYŃSKI

Milcz.

— Ogień piersi pali,

ręka się niecierpliwa rwie.

1 GŁOS

Byleśmy się tam w pałac dostali,

tego łotra z pościeli zwlec.

2 GŁOS

Co powiesz, jakbyśmy go porwali — ?

1 GŁOS

Co powiesz, jeśliby zdążył zbiec — ?

3 GŁOS

Mgieł gęstwa na ogród spada.

GOSZCZYŃSKI

Stoimy jako orłowie w chmurze.

Drzewa szepcą — miotem gałęzi

a krzewy w słomianej uwięzi

przystanęły, równie jako my,

w oczekiwaniu i lęku.

3 GŁOS

GOSZCZYŃSKI

Wicher powiał szumem…

CHÓR

Przystanęli tak bohaterowie młodzi

na ogrodzie w bolesnej zadumie.

A oto przy drzew śpiewnym szumie

posąg staje we świateł powodzi.

GOSZCZYŃSKI

Wszakże on wskazuje — — tam.

NABIELAK

W stronę Belwederu wskazuje.

GOSZCZYŃSKI

Jak gdyby rozkaz daje nam.

NABIELAK

On wie i czuje

to, co czujemy my.

GOSZCZYŃSKI

Widzisz — ręka mu drży.

NABIELAK

To księżyc cień rzucił liści

i cień liści przemknął po ramieniu.

GOSZCZYŃSKI

Jak śnieg on biały w tym odzieniu…

NABIELAK

Wskazuje tam a patrzy żywem okiem.

GOSZCZYŃSKI

Przykuł mnie wzrokiem.

NABIELAK

GOSZCZYŃSKI

Patrz — drgnął — to koń się wspina — !

NABIELAK

To cienie drzew.

GOSZCZYŃSKI

Przystanęli tak bohaterowie młodzi

a oto przy drzew śpiewnym szumie

niewiast dwie pośrodkiem przechodzi.

Idą środkiem, śród młodych szeregu,

idą wolno ujęte uściskiem…

Nie powstrzymać tajemnic w ich biegu…

Noc ta dziwnem przemawia zjawiskiem:

DEMETER Z CÓRKĄ KORĄ ŻEGNA SIĘ

KORA

Powiedzie mnie Orkus w noc,

w świat ciemny wichrów burz;

nie zaznam słońca już,

nie zaznam twoich ust, twych ócz;

o matko, żegnaj dziecię.

DEMETER

Żegnaj mi dziecię, żegnaj córo;

Orkus cię czeka, Orkus wzywa,

musisz zejść k'niemu nieodbycie;

zejdziesz w kraj śmierci, poślubiona,

kędy cię żenie Moc straszliwa,

Moc niezbłagana, bezlitośna.

Pomnisz, pamiętasz wielą laty,

jakom płakała lubej straty

i skargi wodziłam żałośna.

KORA

Orkus mnie wzywa, idę żona,

przez letni jeno czas szczęśliwa,

gdy z tobą matko, bliska tobie; —

a oto dzisiaj znów w żałobie,

drogą, co wiedzie do podziemu,

idziem i płaczem obie.

DEMETER

Pocałuj usta, całuj oczy;

tak-że się smutkiem lice mroczy

i całun biały cię otula

a przedsię róż z twych lic nie płoszy — ?

KORA

O matko, przykrać ta koszula,

którą przywdzieję, ślubna jemu,

przemieszkująca tam w pustoszy.

O matko, przykręć to wezgłowie,

które podadzą służebnice,

gdy legnę w jego łożnice.

Jakoż uchylę moich losów?

Orkusa miłość jak oddalę?

Ja Orkusowi ślubowana,

czarem miłości zniewolona;

oto się już tajemnie palę

i oto już tajemnie płonę,

bym jego uznała pana

a on przytulił mnie żonę.

DEMETER

O córo, żegnaj ukochana;

matczyne serce pogardzone;

już mnie nie trefić twoich włosów,

ostatni raz twe plotłam kosy;

już mnie nie stroić tobie szatki,

już idziesz precz od matki;

jeno mi dziwno, że twarz płonie,

że twoja twarz w rumieńcach;

tyżeś się stała rozkochana,

żeś w ślubnych wyszła wieńcach?

KORA

O matko, wstydem przed cię płonę

a żar me piersi pali —

żeście mi poznać miłość dali;

wszakżeż wiedziecie mnie dziś żonę,

więc się ten płomień w licach trwali;

przetom spłoniona i rumiana,

żem matko, mocno zakochana

i tobie wyznać muszę.

DEMETER

Jakoż te więzy twoje skruszę?

KORA

O, nie sąć one nieznośliwe.

DEMETER

Teć więzy ciebie mi odbiorą.

KORA

O matko — letnią wrócę porą.

DEMETER

Do lata, wiosny czekać długo.

KORA

Muszę do czasu tam być sługą

i muszę jemu żoną.

DEMETER

Pierwej-że z matką twą rodzoną

być tobie wolną i dziewiczą,

niż tam w podziemiu niewolniczą.

KORA

O matko, przedsięś przepomniała:

w ogniach miłości stoję cała —

czas, bym odeszła już.

Żegnaj mi — żegnaj matko dziecię;

z wiosną mnie drugą znów ujrzycie.

Odchodzę precz w kraj snów.

DEMETER

Odchodzisz w ciemnie wichrów, burz;

nie zaznasz słońca już…

KORA

Za drugą wiosną wrócę znów.

Tu przystanęła zapłoniona,

Z objęć się matki uchyli;

przejrzysta kryje ją zasłona,

a w zadumanej jej postawie

widać, że łzami mówi prawie;

a z ócz i czoła to zgadywać,

że jakąś tajemnicę sili,

którą kazano jej ukrywać.

Łzy te, co jej do ócz się cisną,

dziwnym weselnym blaskiem błysną.

Na ustach palec położyła

i tak do matki swej mówiła:

Pamiętasz, matko, jako lecie

ustroiłam się w żywe kwiecie

i biegłam do cię w śpiewie, z pola…?

DEMETER

Spominasz darmo dzień wesoły

na dniu, gdy obie płaczem społy,

że nieodmienna tobie dola,

że giniesz dla mnie, twej macierze,

gdy cię za żonę Orkus bierze

i za Styg wiedzie, ku otchłani,

gdzie będziesz włada i pani.

KORA

O matko, Hymen mnie powiedzie

w orszaku sług na przedzie;

pochodnię smolną spali jasną.

Sługom na czoła wieńce włoży

i śpiew zanuci pochodowy,

jako mam zacząć żywot inny,

zasiadłszy tron królowy.

DEMETER

O córko, rzucasz matkę własną;

w pochodniach, które dla cię płoną,

żywoty onych gasną.

KORA

Z wiosną, gdy pierwsze lody spłyną,

gdy pierwsze wichry powioną,

wrócę i żywot zacznę nowy.

DEMETER

Rzucasz mnie — to ostatnie chwile,

jako na ciebie patrzą żywą — ?!

KORA

Ja, matko,będę tam szczęśliwą.

DEMETER

A przedsię droga to cmentarna.

KORA

Tajemnic tobie część uchylę:

Nie jestem ci ja matko ubogą;

bogate podziemu śpichlerze:

z każdego owocu się bierze

nasienie i skrzętnie kryje;

tam przechowują się ziarna

a jak je przyniosę na świat,

to każde kwiatem odmyje

i owoców urodzi mnogo.

DEMETER

Patrz!

Wszystkie pędy pomarnieją,

gdy nocą wichry powieją;

patrz, oto martwy konar drzew.

KORA

Pamiętaj, matko, wczesny siew.

Spieszno mi odejść, spieszno tam,

gdzie stróżką ziarn być mam

i zgarnąć wszystek płód.

Rzeczy tajemne tam się dzieją;

nie mogą się beze mnie stać.

DEMETER

Opuszczasz mnie, mnie twoją mać —

do serca podszedł chłód;

już idziesz, biegniesz, spieszysz…

Marnieją moje letnie chudoby;

o bezlitośna, ty się cieszysz,

a mnie ostawiasz groby.

KORA

Z tajemnic moich, matko, znaj:

Jest inny tamten kraj,

kędy są wiecznotrwałe siły;

z tych coraz nowy rośnie pęd

i wzejdą i będą rodziły.

Tam wszelki żywot ma swój byt

i czeka, aż dlań błyśnie świt

i czeka, aż dlań przyjdzie czas:

zajaśnieć pełnią kras.

DEMETER

A te zwarzone, kędyż legną;

im-że w barłogu zimnym gnić…?

KORA

Umierać musi, co ma żyć…

DEMETER

Ty na śmierć wiedziesz twe służebne!

Poznaję miłość twą przeklętą

i moc i słowa twe wróżebne.

KORA

My oto, matko, zmartwychwstaniem

na wielkie siewu święto.

DEMETER

Już palą dla cię pochodnie!!

/ Wchodzi Hymen i jego orszak z pochodniami i muzyką i otaczają Korę.

/

KORA

Gdy wszystko żywe musi lec

pod ręką, która znaczy kres;

śmierć tych użyźnia nowe pędy

i życie nowe sieje wszędy.

Więc smutna, matko, tym rozstaniem,

ale weselna tajemnicą,

szaty przyoblekłam godnie.

—

Poniechaj żalu, niechaj łez.

DEMETER

Obłędna, stamtąd nikt nie wraca;

Przysięgą zguby więzisz duszę.

KORA

Gdy więzy śmierci skruszę

i zieleń pędów nowych rzucę

na niwy, łęgi, na zagony —

o matko, Bogów godna praca!

—

sposobić każ lemiesze, brony…

DEMETER

Śmierć biorąc żywa, spełniasz zbrodnię!

KORA

/ stała się poważna /

Zaś w nieśmiertelnych wieńcu wrócę.

MUZYKA

/ weselna zaczyna grać.

/

DEMETER

Noc cię uwodzi w wieczność ciemną!

KORA

Pochodnie święte nieść przede mną!!

Przede mną weselne pochodnie!!!!

/ Orszak muzyką weselną otacza Korę i uprowadza /

/ do podziemu /

DEMETER

/ przepada na ogrodzie /

1 PODCHORĄŻY

/ wbiega nagle /

Piotr nas Wysocki śle.

Sam idzie.

GOSZCZYŃSKI

1 PODCHORĄŻY

Ku koszarom kawalerii na bój.

Chce ich dopaść uśpionych co tchu.

Gdzie twoi?

GOSZCZYŃSKI

PODCHORĄŻY

To wszyscy?

GOSZCZYŃSKI

PODCHORĄŻY

A reszta?

GOSZCZYŃSKI

PODCHORĄŻY

Ja drogę wam wskażę do domu.

2 PODCHORĄŻY

/ nadbiega /

1 PODCHORĄŻY

Wysocki przydzielił nas dwóch.

My znamy przejścia pałacu.

Strzec bacznie wszystkich wyjść,

by książę sam po kryjomu

nie uciekł.

GOSZCZYŃSKI

Patrzaj, drga we wichrze liść

i drzewa grają szumem.

A przyniosłeś naboje, ładunki?

2 PODCHORĄŻY

W tej puszce — rozdzielcie, bierz.

GOSZCZYŃSKI

Więc Wysocki dobędzie koszary?

1 PODCHORĄŻY

By ino wpadł znienacka do leż.

NABIELAK

Gotowi?

GOSZCZYŃSKI

1 PODCHORĄŻY

/ pada strzał w pobliżu /

GOSZCZYŃSKI

Słychać strzał!

2 PODCHORĄŻY

To Wysocki już wyszedł z ogrodu.

Wystrzałem sygnał wam dał.

GOSZCZYŃSKI

A pokłońmy się białemu królowi…

2 PODCHORĄŻY

Gotowi?!

NABIELAK

CHÓR

/ wybiegają.

/

DEMETER

/ wchodzi /

Gdzieżeś córo, co byłaś mi ptakiem,

radosnym letnim śpiewakiem — ?

Zda mi się jeszcze płacz twój słyszę

i słuchem gonię w głuchą ciszę

i zapłakana żalem dzwonię

i w skardze słucham własnych jęków,

jakoby twoich córko lęków.

A tyżeś może tam wesoła — ?

Płoniesz Hymenu płomieniami — ?

Cóż będzie córo z mymi dniami?

Cóż będzie z długą ciemną nocą

dla mnie, gdy cale światłem ninie

oczy twe dla mnie nie migocą

i jeden dzień za drugim spłynie

i noc za nocą spadnie

a ciebie przy mnie nie będzie — ?

Tyżeś już zaszła w te otchłanie,

gdzie Orkus straszny władnie,

skąd moc cię moja nie dobędzie — ?

/ nawołująco /

Hekate, córko Tytana Taurydy; światłonośna niewiasto, dzierżąca pochodni dwoje — zjaw się ty, czujna wszelkim skargom i żalom; ty, co obecna jesteś, gdy matki rodzą; ty, co samotnych strzeżesz pustkowi i drogom rozstajnym stróżujesz.

Zjaw się!

/ spod ziemi wychodzi: /

HEKATE

/ pochodni dwoje dzierży w ręku /

Oto stoję!

DEMETER

Córkę mi wydarto, porwano i uwięziono; straciłam ją sprzed oczu, pięknolicą i młodzieńczą.

Gdzie jest, gdzie zanikła, zatraciłam pamięć i nie wiem i przeto ciebie wzywam, leć, goń, szukaj; o ty, która odgadujesz tajemnice bogów i ludzi przywodzisz do utraty rozumu i do szału, leć ty i świeć dwojgiem świateł głowni płonących i odnaleź córką moją najmilszą.

/ oddala się w ogród /

HEKATE

Do mnie, Eumenidy lotne; wy, które zamieszkujecie Tartaru rozległe pustkowia skalne.

Dalej!

Wy, kroczące w mroku i chmurą otoczone ciemną.

Przybądźcie!

Krzywda się stała!

EUMENIDY

/ wychodzą spod ziemi /

HEKATE

Wy, wylęgłe z kropel krwi, padłych na ziemią czarną; ze krwi mordowanego zrodzone a przeto krwawymi łzami płaczące.

Porwano oto pełne życie

w pełni świeżości kras

i uwiedziono w noc i grób

i uwiedziono na rozdroża i łęgi zapadłe.

Patrzajcie, krzywda się stała:

Oto wszystko widzicie umarłe,

powiędłe i zgasłe i zbladłe;

ziemia się stała jako trup,

drzewa obnażone z szat,

zdeptany owoc i kwiat.

Hej, wy Eumenidy lotne,

do zemsty!

do zemsty mściwe!

Krzywdy się stały straszliwe.

Zburzona spokojność chat

i cichość małżeńskiego łoża.

Szałem obejmujcie dusze,

niechaj w obłędzie krwią poją się ciała

i duch się świetli zbrodniami,

pognany w męczarń katownie.

Do zemsty!

Krzywda się stała!

Zapalcie czerwone głownie!!

EUMENIDY

Już zapalają swoje żagwie

i nagle w blasku łun czerwonym,

oczy ich świecą krwią ociekłe.

Na głowach węże, w splot wiązane,

czoła im bolem prężą

a one bolem, raną wściekłe,

wsłuchane w słowa te wołane.

HEKATE

Nie spoczniem, aż trzykroć razy

księżyc się odmieni złoty.

Poprzysięgnijcie loty,

nie spocząć, wy niestrudzone,

aż krzywdy będą pomszczone.

Wojna, wojna, wam żer i wasza obiata!

Na świat, na świat, wy mściwe!

Upadajcie ludziom na pierś i kark

i ssajcie ze serca krew,

niech znają Boży gniew.

Wężami przegońcie park

i dalej, dalej i dalej,

lotami sięgnijcie świata!

Rózga niech mściwa obali!

Ziemia oto we skardze zadrżała:

Krzywda, krzywda się stała!!!!

EUMENIDY

/ rozbiegają się po ogrodzie /

HEKATE

/ zapada się.

/

SALON W BELWEDERZE

/ Ciemno.

Na ogrodzie noc księżycowa /

GENDRE

/ pijany, leży na kanapie /

LUBOWIDZKI

/ chodzi po salonie /

GENDRE

Przynosisz wiadomości — ?

— Masz relacje czyje?

LUBOWIDZKI

Gdy pora się nadarzy — wszystko mu odkryję.

GENDRE

Patrz — by nie było późno.

— I cóż wiesz nowego?

LUBOWIDZKI

Wiem dla samego księcia.

Cóż tobie do tego?

GENDRE

Nie wiesz nic.

LUBOWIDZKI

GENDRE

LUBOWIDZKI

Dla książęcia pracuję.

— Zysku zazdrość tobie — ?

GENDRE

A może by partyjkę?

LUBOWIDZKI

GENDRE

To szkoda, że bez głowy wychodzisz na łowy.

Książę, choćby cię nawet przyjął najłaskawiej,

rogi, jak rogi — głowy nie przyprawi.

LUBOWIDZKI

Gadaj zdrów — chcesz wyłudzić ode mnie pieniędzy.

GENDRE

Masz dukata, łajdaku — tuczysz się na nędzy.

LUBOWIDZKI

/ goni za dukatem /

Dukat zawsze dukatem, piechotą nie chodzi.

GENDRE

Najlepiej go ocenisz ty, książęcy złodziej.

LUBOWIDZKI

/ odrzuca dukat w kierunku Gendra /

Przestań pijaku, bo to mnie już nudzi.

GENDRE

Pyskuj ciszej — bo książę jeszcze się obudzi…

/ głuchy łoskot /

LUBOWIDZKI

Cóż to?

Biją do bramy?!

Rozwalają wrota?!

GENDRE

A cóż mnie to obchodzi?

— To twoja robota.

LUBOWIDZKI

Trzeba obudzić księcia!

/ wpada do sypialni /

KAMERDYNER FRIEZE

/ wpada ze drzwi w głębi /

/ wpada do sypialni /

GENDRE

Niech książę śpi spokojnie — na co ma się trudzić?

Co być ma, niechaj będzie.

—

FRIEZE

/ ze sypialni /

/ wywleka W. Księcia pół ubranego /

/ wlecze go po ziemi przez salon /

/ do drzwi w głębi /

/ gdzie znikają /

LUBOWIDZKI

/ w sypialni /

PODCHORĄŻY

/ w sypialni /

Masz łajdaku!

— Już uciekł!!

SPRZYSIĘŻENI

/ w kilkunastu wpadają ze sypialni na salon /

/ przebiegają do innych pokoi w głębi /

NABIELAK

/ nastaje na generała Gendra.

/

GENDRE

/ powalony /

Ja nie winowat — — —

NABIELAK

GENDRE

A czy wy wiecie, wy — czyja śmierć znaczy?

Może ta moja śmierć szalę zaważy

i napiętnuje was piętnem siepaczy — ?

GOSZCZYŃSKI

Jeśliś niewinny, winujesz się słowem.

GENDRE

Wot słowo u was — dym.

Zabij gotowem.

NABIELAK

Chcesz, by rozważać twą śmierć — rozważyłem.

/ uderza bagnetem /

GENDRE

Nieszczęście!

GOSZCZYŃSKI

GENDRE

NABIELAK

Ty kartowniku, złodzieju…

GENDRE

Ty mordujesz; czy myślisz, że z Bogiem w przymierzu?

Znajdzie się na was sąd.

NABIELAK

Od dzisiaj my jesteśmy sądem i my sędzie

a wam się znaczy kres.

— Ty wziąłeś swoje.

GOSZCZYŃSKI

Pójdź — dalej — musim przebiegnąć pokoje.

Tamci tam już pobiegli — my w te drzwi — bacz pilnie,

byśmy jak w labiryncie błędnym nie zbłądzili.

/ przy drzwiach u przodu z lewej /

Drzwi zaparte.

NABIELAK

GOSZCZYŃSKI

NABIELAK

GOSZCZYŃSKI

Czekaj.

Księżnej pokoje — może — ?

NABIELAK

Słyszysz — tamci wracają — ?

Czasu nie ma chwili.

Jeśli tam zdołał umknąć — ?

SPRZYSIĘŻENI

/ wbiegają ze drzwi w głębi z lewej /

/ przebiegają ku sypialni /

GOSZCZYŃSKI

NABIELAK

Kolbą we drzwi — uderzaj!

GOSZCZYŃSKI

i zasuwka zapadła — osób kilka słyszę — —

odbiegają — —

NABIELAK

GOSZCZYŃSKI

NABIELAK

/ drzwi się roztwierają /

/ pada przez nie światło świec /

JOANNA

Jestem książęcia żoną.

GOSZCZYŃSKI

JOANNA

NABIELAK

A jeśli łotra żoną ty — ranionaś w serce.

JOANNA

Ustąpcie — tam po moim trupie!

GOSZCZYŃSKI

Egzaltowana lalko — lwico sentymentu,

bierz uczucie pogardy.

JOANNA

NABIELAK

Ukryłaś tchórza — dosięgniem — dzierz siłą.

JOANNA

Precz stąd — to podłość.

GOSZCZYŃSKI

Niechże dla cię ostanie — twój mąż; — ty kobieta,

jeśli nie wiesz, że miłość podła ciebie plami,

żebyś piękniejsza była ty: Judyta.

JOANNA

Ja Polka — i jeżeli Bóg miłość rozpali,

to ja kocham i bronię, choć dwór mój się pali.

GOSZCZYŃSKI

Tu jest człowiek raniony.

JOANNA

/ podbiega, gdzie leży Gendre /

NABIELAK

JOANNA

A to ten — był pijany —

/ słychać strzały /

NABIELAK

GOSZCZYŃSKI

NABIELAK

Jakiś tętent…?

JOANNA

NABIELAK

My jesteśmy tu sami — już nasi uciekli.

/ biegnie ku drzwiom z prawej, w głębi /

GOSZCZYŃSKI

/ biegnie za nim /

JOANNA

Nie tamtędy —

GOSZCZYŃSKI

JOANNA

rycerze czynu — — — ocalę rycerzy.

Przez te drzwi!

/ wskazuje drzwi sypialni /

NABIELAK

JOANNA

GOSZCZYŃSKI

/ wybiegają /

JOANNA

Ha, trup we drzwiach sypialni.

W. KSIĄŻĘ

/ wbiega z głębi, z lewej /

/ przypada jej do nóg.

/

Polkà — Polkà!

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

Wolałabyś ty mnie zagrać notturno

sentymentalne nad popiołów urną,

gdyby ja padł — ?

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

Mój wierny pies — — zsiniały, tak już — czerny.

Ha — a!

— Wywlec go precz!

LOKAJE

/ wynoszą ciała Gendra i Lubowidzkiego /

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

Pomarł już — takoj sczezł — wot posiekany.

Tak-bym ja był…

Wyrzucić — trup — trup — zimny, siny.

Poszedł.

A diabeł tam spisuje jego winy.

Przegrał!

— Ja jeszcze gram — stawka ostatnia.

OFICER KIRASJERÓW

/ wchodzi /

Wasza Wysokość.

Wsio buntowszczyki uciekli.

W. KSIĄŻĘ

Uciekli!!

— Cha, cha, cha.

— A on — ten z posągu?

Uciekł takoj?

— A!

/ głos mu się łamie /

OFICER

JOANNA

O kim ty mówisz?

W. KSIĄŻĘ

pianą i wyrzuca mnie krew na koszulę.

On na koniu, sam śnieżny król — wskazał buławą

a koń kopytem w pierś — w pierś moją bije —

tratuje mnie — na moje wdarł się łoże!

A rycerz, król z kamienia krzyknął: Heliodorze!!!

/ przypada do ziemi /

Ratunku!

KURUTA

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

Czujecie wy woń siarki w powietrzu?

Wonieje — —

LOKAJE

/ przynoszą ubiory W. Księcia /

1 LOKAJ

/ podając /

Wasza Cesarska Mość…

2 LOKAJ

/ podając /

1 LOKAJ

Niech Wasza Miłość wdzieje — rękaw — drugi…

2 LOKAJ

Inexpressible Waszej Wysokości…

1 LOKAJ

2 LOKAJ

1 LOKAJ

W. KSIĄŻĘ

Kto wy jesteście — ?

1 LOKAJ

2 LOKAJ

W. KSIĄŻĘ

Myślałem — że koło mnie szatański śmiech gada.

JOANNA

Uspokój się —

W. KSIĄŻĘ

/ kładzie na głowę pióropusz /

Ty byłaś w zmowie z nimi.

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

Z nim!

— Ty byłaś w zmowie!

— Z białym królem.

JOANNA

Ach, drwisz szydersko — gdy pierś moja bólem

się pełni, za ten czyn spełniony —

że to są moi.

W. KSIĄŻĘ

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

Szalony ja.

— Wiesz, z kogo ja szaleństwo wziął?

/ dobywa szpady /

Ja wyjął dzisiaj miecz — — i będę klął!

SZWADRON WOJSKA

/ wchodzi do salonu /

W. KSIĄŻĘ

/ komenderuje /

Stać tam!

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

Któż to piekielnym ogniem ogrzał twoje lico?

Nadzieja!

Węże, żmije w oczach twych się prężą.

Ty może myślisz, że oni…

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

Polska… ty polska krwi, przeklęta jędzo!

Ty myślisz może, że oni mnie…

JOANNA

W. KSIĄŻĘ

Ha!

—

/ biegnie ku niej /

/ by uderzyć ręką /

JOANNA

/ mdleje /

/ opadając na ręce panien /

W. KSIĄŻĘ

Je deviens Polonais — i chcę bić, jak cham.

KURUTA

/ salutując /

Generał Potocki — na czele swego pułku — jest —

otoczył domek — i sprowadził działa.

W. KSIĄŻĘ

/ w przerażeniu /

Otoczył!!

Staś Potocki?!

KURUTA

/ śmieje się /

W. KSIĄŻĘ

Z pomocą?

— Podły — ach charmant garçon.

STANISŁAW POTOCKI

/ wchodzi /

Bon soir, mon ami, cher prince?

W. KSIĄŻĘ

de moi?

— — Varsovie va se taire!

On parlera de vous auprès de l'empereur!

Donnez l'ordre!

mon vieux-beau — que la Pologne meurt!

Marchez — sur Varsovie — et massacrez tout!

POTOCKI

/ milczy /

/ posępny /

W. KSIĄŻĘ

Comment?

— Tu restes muet?

/ drży /

/ patrzy na Joannę.

/

/ przerażony.

/

/ krzyczy: /

W TEATRZE ROZMAITOŚCI

/ Scena teatrzyku.

Tyły dekoracji; głębiej kurtyna, zapuszczona.

Satyry z mającego się odegrać baletu, zajęte przytwierdzaniem i umocowywaniem kulis.

Aktorzy w kostiumach, w rolach zapowiedzianego wodewilu.

/

AKTOR

/ na scenie, poza kurtyną /

/ zapowiada: /

Odegrany będzie wodewil ze śpiewami!

PUBLICZNOŚĆ

/ na widowni /

/ poza kurtyną /

AKTOR

Z Kudliczem w roli Mefista!

PUBLICZNOŚĆ

AKTOR

Rzecz będzie urozmaicona kupletami

à propos.

PUBLICZNOŚĆ

AKTOR

Zaczynamy!

/ schodzi ze sceny /

/ kurtyna się podnosi /

/ odsłoniła się widownia oświetlona /

PUBLICZNOŚĆ

/ na miejscach parkietowych, na parterze, w lożach /

/ zajęta rozmową, w grupach, obojętna wobec widowiska /

/ Na scenie: /

/ laboratorium Fausta.

/

FAUST

/ czyni zaklęcia /

MEFISTO

/ wychodzi spod ziemi /

/ obaj rozmawiają mimicznie /

MEFISTO

/ czyni zaklęcia /

/ Ukazuje się: /

VENUS-HELENA

/ z pucharem w dłoni /

FAUST

/ klęka przed zjawiskiem /

MEFISTO

/ bierze puchar z rąk zjawiska /

VENUS-HELENA

/ znika /

MEFISTO

/ podaje Faustowi puchar /

FAUST

/ pije /

/ strój jego czarny opada /

/ stał się młody /

/ Zapada kurtyna z gazy, przesłaniając widownię /

/ na scenie zmiana dekoracji /

/ muzyka antraktowa /

1 SATYR

/ zza kulis, wskazując publiczność /

O czym oni myślą — ?

2 SATYR

Nie to, co się na scenie gra.

1 SATYR

Trzeba im zagrać co nowego,

wytrzeszczą ślipie.

2 SATYR

1 SATYR

Ja będę niby Wielki Książę.

Ty będziesz Grek, zausznik mój.

2 SATYR

/ podaje frak /

Frak!

1 SATYR

/ kładzie frak /

/ rozkazując /

Łapy po sobie!

2 SATYR

/ chichocze /

1 SATYR

Małczaj!

Stój!

/ przyczaili się za kulisami /

/ Tymczasem na scenie już ustawiono dekorację /

/ która wyobraża: plac przed kościołem /

/ Kurtyna się podnosi, odsłaniając widownię /

MAŁGOSIA

/ wychodzi z kruchty /

FAUST

/ zbliża się ku niej /

O piękna pani — czyli mogę

podać ci ramię — ?

MAŁGOSIA

FAUST

Chcę towarzyszyć ci przez drogę.

Jak rycerz, czci chcę waszej bronić.

MAŁGOSIA

Przestańcie, panie, za mną gonić.

FAUST

Przyjmijcie ramię — mówię szczerze.

MAŁGORZATA

Odejdźcie, panie — to — uwierzę.

/ przechodzą /

/ tuż za nimi wkraczają na środek sceny Satyry /

/ przygrywka /

1 SATYR

/ udaje W. Księcia /

Cóż o mnie mówią polskie dziewki?

lubieżny w oczach mają błysk.

2 SATYR

/ udaje adiutanta Kurutę /

Śpiewają sobie różne śpiewki,

że Książę masz kałmucki pysk.

1 SATYR

Cóż o mnie mówią te Polaki?

Szczekaj, bo masz przemyślny łeb.

2 SATYR

Że Wielki Książę taki, siaki…

1 SATYR

Jaki?!

2 SATYR

1 SATYR

Któż to powiedział?

2 SATYR

1 SATYR

Zasługi order złoty dam.

2 SATYR

/ wskazując w publiczność /

Spójrz Wasza Miłość, fotel — ten tam.

1 SATYR

Chłopicki!

2 SATYR

PUBLICZNOŚĆ

/ powstaje z miejsc, zaciekawiona /

/ na scenie odbywa się zmiana dekoracji /

SATYRY

/ zmykają za kulisy /

/ przygrywka antraktowa /

AKTOR

/ zirytowany, biega po scenie /

Kurtyna przecież miała zapaść

natychmiast, skoro odszedł Faust!

Gdzież chłop, co tu przy korbie stał?!

1 SATYR

Widzisz, spostrzegli naszą napaść.

AKTOR

Zdawało mi się — że ktoś grał?!

1 SATYR

Zdawało mu się!

2 SATYR

Nie poznał moich kozich łap!

AKTOR

/ do statystów /

Proszę się schodzić do baletu!

Uważać dobrze, jak dam znak!

1 SATYR

/ do innego Satyra /

A nie zapomnij dać kaszkietu.

Spostrzegnę niby jakiś brak.

To będzie niby legionista

w szeregu będzie sobie stał;

ja będę klął do diabłów trzysta

i szlify w złości rwał.

Ty na to wejdź i chrząknij tak:

/ chrząka /

Hm, hm.

/ Tymczasem ustawiono na scenie dekorację, /

/ która wyobraża: plac publiczny /

/ kurtyna się podnosi, odsłaniając widownię.

/

/ Na scenie: mieszczanie i mieszczanki /

/ przechadzają się /

SATYRY

/ część Satyrów poza kulisami przedostaje się do widowni /

/ gdzie pojawiają się poza krzesłami publiczności /

3 SATYR

/ za krzesłem Chłopickiego /

Pamiętasz na Saskim placu,

przed frontem,

Wielki Książę Cesarzewicz dostojny

skakał i pienił się w złości

i szlify komuś zerwał sobaka

i nogami w błocie podeptał.

I stała się cisza taka…

A ty patrzysz opodal spokojny

i tyś chrząknął.

CHŁOPICKI

/ chrząka mocno /

3 SATYR

Tak on się nagle zwrócił, a szpada

w ręku mu niepewno zadrgała,

bo ku tobie oczy publiczności…

PUBLICZNOŚĆ

/ zwraca uwagę na Chłopickiego /

3 SATYR

Poznał cię i spiekł raka,

jakby go nagle kto lontem

podżegł, pod nosem coś bąknął

i pognał precz.

Skończona była parada.

SATYRY

/ śmieją się /

Cha, cha — cha, cha,

wściekł się bez mała.

3 SATYR

Tak on się ciebie boi, sobaka.

4 SATYR

Patrzy, a tu Chłopicki stoi.

/ Na scenę wchodzą statyści w kostiumach gwardzistów /

/ i ustawiają się rzędem po dwu stronach scenki /

/ tworząc w ten sposób szpaler /

/ dla mającego tańczyć baletu.

/

/ Muzyka gra baletową partię.

/

/ W tejże chwili: /

1 SATYR

/ udający W. Księcia /

/ wbiega z dobytą szpadą /

/ równając ostrzem szpady szereg stojących gwardzistów /

/ gdy spostrzega, że jeden z gwardzistów jest w kasku polskiego żołnierza, wygraża nad nim pięściami /

/ zdziera mu szlify /

/ rzuca je na ziemię /

/ depce nogami /

/ staje się cisza /

2 SATYR

/ pojawia się na scenie w płaszczu wielkim i cylindrze /

/ ubrany i upozowany à la Chłopicki /

/ i chrząka /

1 SATYR

/ na to chrząknięcie zmyka ze sceny /

PUBLICZNOŚĆ

/ wybucha śmiechem /

3 SATYR

Wielki książę Cesarzewicz spiekł raka;

cała Warszawa się śmiała!

SATYRY

Cha, cha — cha, cha —

PUBLICZNOŚĆ

1 SATYR

/ za kulisami /

Kurtyna!!

AKTOR

/ za kulisami /

PUBLICZNOŚĆ

/ muzyka antraktowa /

AKTOR

/ wpada na scenę zły /

Kto się tu rządzi?!!

1 SATYR

PUBLICZNOŚĆ

/ za kurtyną, na widowni /

Brawo!!!!

1 SATYR

/ wchodzi na środek sceny, tryumfujący /

PUBLICZNOŚĆ

AKTOR

/ zrozpaczony /

Teatr nam zamkną!!

SATYR

/ przedrzeźniając /

AKTOR

/ do Satyrów /

Przecież wy mieliście tańcować!!?

1 SATYR

/ dumnie /

Ja nie należę do twych sług!

2 SATYR

/ w śmiechu /

Chcesz, możesz nas zaangażować!?

AKTOR

Któż wy jesteście!!?

1 SATYR

Gram tak, jak mi się to spodoba!

AKTOR

Znajdziesz się za to w kozie, kpie!

1 SATYR

Ja jestem, widzisz, ta osoba,

co ludźmi bawi się!!

/ Muzyka cichnie /

2 SATYR

/ uspokaja Aktora /

Lecz oto scena się zaczyna.

AKTOR

/ spostrzega się /

W piwnicy Auerbacha!

Hej!

Ustawić z boku beczki wina!!

1 SATYR

Pójdź i ty maskę wdziej!

/ Tymczasem na scenie ustawiono dekorację, /

/ która przedstawia piwnicę Auerbacha /

/ Na scenie: studenci pijani i jeszcze pijący /

/ siedzą na ławkach wśród beczek /

CHÓR STUDENTÓW

Haj la li la la — Haj la la la.

Haj li la la la — la la, ho!

MEFISTO i FAUST

/ wchodzą wpośród /

MEFISTO

/ do Fausta /

Posłuchać musisz mojej rady,

a zaraz będziesz dziewkę mieć.

Trzeba ją zdobyć.

FAUST

MEFISTO

Daj złoto, zaraz wpadnie w sieć.

FAUST

Lecz nie mam złota.

MEFISTO

moce piekielne w sobie mam.

Gdy zechcesz mej posłuchać rady,

natychmiast złoto dam.

/ czyni zaklęcia /

PANDORA

/ niosąca w rękach kasetę /

MEFISTO

/ bierze kasetę z rąk zjawiska /

PANDORA

/ znika /

/ podaje kasetę Faustowi /

FAUST

/ otwiera kasetę i przypatruje się klejnotom /

MEFISTO

W ten oto sposób człowiek wpada

w sieć, którą ja zastawiam sam.

Idź teraz do niej, będzie rada.

Gdy zechcesz, więcej dam.

FAUST

Ileż to dusz chwyciłeś w kleszcz,

uśpionych twoim darem?

1 SATYR

/ w masce wśród pijących /

Orderów co dzień spada deszcz.

2 SATYR

/ w masce, wśród pijących /

Bóg Cara zrobił Carem.

1 SATYR

Dziś resztę nocy się zabawię.

Na dzisiaj wino, jutro krew!

2 SATYR

Tyrana szarfą własną zdławię!

Wesoły dzisiaj nucę śpiew!

CHÓR STUDENTÓW

Láihula — láilala,

húlalila, lilalala!

1 SATYR

Przysiążcie chować tajemnicę.

2 SATYR

Maska dziś naszą kryje twarz.

1 SATYR

Jutro dzień mężów pozna lice.

2 SATYR

Przy księciu będziem pełnić straż.

1 SATYR

Tyrana mieczem w krwi powalę,

dzień zemsty przyszedł i dzień kar!!

2 SATYR

Nie będzie Carem Car.

CHÓR STUDENTÓW

/ pijanych /

Láihulala — láilala!

húlalila — lilalala!

/ Muzyka antraktowa /

/ Na scenie: zmieniają dekorację /

AKTOR

Ja nie pojmuję, co się dzieje!?

Ja panom każę strącić feu.

1 SATYR

Pojmiesz nas jutro, gdy zadnieje!

2 SATYR

Pisz na Berdyczów — znajdziesz mnie!

AKTOR

/ do sług teatralnych /

Proszę tych panów wziąść na oko,

niechaj mi tu nie kręcą się!

2 SATYR

/ tupnął nogą w zapadnię /

/ dając znak, aby otworzono /

1 SATYR

W tej chwili wpadniesz tam głęboko,

gdzie twój Mefisto skrywa się!

AKTOR

/ zapada się ze zapadnią, /

/ na którą nieopatrznie nastąpił.

/

/ Tymczasem już ustawiono na scenie dekorację, /

/ która przedstawia ogródek przed domkiem Małgosi /

SATYRY

/ czają się za kulisami /

FAUST i MEFISTO

/ wchodzą /

FAUST

/ składa kasetę na ławie okna /

MEFISTO i FAUST

/ ukrywają się za krzewami /

MAŁGOSIA

/ ukazuje się w okienku /

/ spostrzega kasetę /

/ otwiera /

/ wydobywa klejnoty i przymierza /

/ śpiewa /

Klejnociki, koraliki,

co ich to tu jest…

MEFISTO

Patrzaj na jej gest.

Zbliż się, przemów, rada będzie,

nie odprawi z niczym.

/ nuci /

Licz, dziewczyno, koraliki,

później się policzym.

MAŁGOSIA

/ do Fausta /

Miły panie, wyście dali;

czy to tylko wszystko mnie?

FAUST

Przychyl twoich ust z korali,

serce do cię lgnie.

MAŁGOSIA

Widzi mi się, miły panie,

żeście zawsze mnie kochali.

Czy kochacie ino mnie?

FAUST

Cóż się lękasz?

MAŁGOSIA

FAUST

Mój lutnista.

MAŁGOSIA

Każcie, niech się precz oddali…

FAUST

Byśmy byli — sami…?

MAŁGOSIA

Wasz lutnista?

— Niech zostanie.

/ w uścisku schodzą ze sceny za kulisy /

MEFISTO

/ gra na mandolinie /

1.

Przyjdzie starość, młodość mija,

z liczka spadnie wdzięk!

Kiep, kto do dna nie wypija…

/ trąca struny /

brzdęk, brzdęk — brzdęk, brzdęk, brzdęk.

PUBLICZNOŚĆ

/ poznała Kudlicza w roli Mefista /

Kudlicz!

Kuplety!

KUDLICZ

/ się kłania /

SATYRY

/ pojawiają się /

/ po obu bokach Kudlicza /

/ kłaniają się również /

KUDLICZ

/ uderza akord na mandolinie /

/ śpiewa /

Je protège la loi, l'effronterie

enfin je vous permet de vivre;

connaissez la grâce suprème:

SATYRY

»Point des rêveries«.

PUBLICZNOŚĆ

/ zadziwiona /

KUDLICZ

Je protège le viole, l'escroquerie

dans des ordres, qui vont se suivre.

C'est mon loyale système:

SATYRY

/ powtarza w zainteresowaniu /

»Point des rêveries«.

KUDLICZ

Quand on vous verra fideles, reptiles,

SATYRY

/ śpiewają /

Vous serez invités à la cour.

KUDLICZ

/ śpiewa /

Vous pourrez marier les dames gentilles,

des dames, qui étaient mes amours.

Je danserais moi-même fleuri:

KUDLICZ i SATYRY

/ śpiewają /

»Polonais, point des rêveries«.

SATYRY

Vive la loi, l'effronterie;

c'est Dieu, qui vous donne la raison:

»Polonais, point des rêveries«.

PUBLICZNOŚĆ

/ zaniepokojona /

SATYRY

/ kłaniają się ze sceny /

3 SATYR

/ z budki suflera /

/ podpowiada Kudliczowi /

Przyzwyczaić się można z czasem do niewoli.

KUDLICZ

/ powtarza bezwiednie za Suflerem-satyrem /

Przyzwyczaić się można do rany, co boli;

tańcować,

3 SATYR

KUDLICZ

PUBLICZNOŚĆ

Co to jest?

— Co on gada?

To nie z jego roli!

/ Nagle /

/ na widowni otwierają się drzwi z ulicy do parteru /

/ wysoko we drzwiach staje: /

NIKE NAPOLEONIDÓW

Do broni!

Do broni!

Pókiż będziecie spać w podłej niewoli?!

Bóg Wojny przez miasto goni

i powołuje braci!!

/ zstępuje po stopniach schodów, wiodących z parteru na salę /

OFICER ZAJĄCZKOWSKI

/ wbiega tuż poza nią /

/ z ulicy, staje we drzwiach rozwartych parteru /

/ krzyczy /

Na mieście naszych mordują!

NIKE NAPOLEONIDÓW

/ biegnie pośrodkiem /

/ wśród foteli parkietu /

/ aż staje przed Chłopickim /

/ którego uderza po ramieniu /

Wstań!!!

CHŁOPICKI

/ zrywa się /

NIKE NAPOLEONIDÓW

/ krzyczy nad Chłopickim /

Stawo!!

Wstań!

Zerwij się lotem, na bój — ty jedyny!

Czekają ciebie z mych rąk laur!

Wawrzyny!!

CHŁOPICKI

Co to jest?

1 SATYR

2 SATYR

PUBLICZNOŚĆ

/ wstała z miejsc /

Mordują?!

Wiązać!

— Broń się!

— Warszawa się pali!

NIKE NAPOLEONIDÓW

/ przy Chłopickim /

Wstań ty i głosem gromu uderz ponad męże!

W imieniu twoim i głosie zwyciężę!

CHŁOPICKI

/ dominuje głosem nad zamieszaniem /

Oddalcie się do domów w spokoju!

OFICER DĄBROWSKI

/ z dobytym pałaszem /

/ wkracza z ulicy od strony parteru /

/ na salę /

/ za nim kilku żołnierzy z giwerami i nasadzonemi bajonetami /

PUBLICZNOŚĆ

ZAJĄCZKOWSKI

To generał Chłopicki mówi!

PUBLICZNOŚĆ

1 SATYR

Dziwo weszło wśród was i zawrzasło!

2 SATYR

Chcą wam napędzić strachu!

1 SATYR

DĄBROWSKI

/ wskazując kilku oficerów Moskali /

Aresztuję Waćpanów!

ŻOŁNIERZE

/ otaczają oficerów Moskali /

CHŁOPICKI

/ ze swego miejsca /

/ krzyczy /

/ wskazując oficerów Moskali /

Ja tych panów pod moją opiekę przyjmuję.

/ do Dąbrowskiego /

Oddal się pan natychmiast!

Wywiedź straż ze sali!

DĄBROWSKI

To chyba, panie, nie wiesz, żeśmy już powstali?

CHŁOPICKI

Naucz się wprzódy słuchać, gdy ci rozkaz dali!

DĄBROWSKI

Bierzesz odpowiedzialność?!

CHŁOPICKI

DĄBROWSKI

Że jesteś generale przez wszystkich słuchany,

niech to będzie dowodem.

/ ku żołnierzom swoim /

/ komenderuje /

/ idzie ku drzwiom /

ŻOŁNIERZE

/ idą za nim /

/ wyszli /

1 SATYR

NIKE NAPOLEONIDÓW

/ do Satyrów, ku scenie /

Precz stąd!

— To w chwili, gdy naród do boju

porwał za broń zwycięską — wy tu na teatrze!?

/ wkracza na scenę, wiodąc za sobą Chłopickiego /

PUBLICZNOŚĆ

Gdzie jest Chłopicki?!

NIKE NAPOLEONIDÓW

PUBLICZNOŚĆ

1 SATYR

Nie skłamię, jeśli powiem, że uciekł przed wami!

PUBLICZNOŚĆ

Tam mordują się!

— Tam?!

Gdzie?!

2 SATYR

NIKE NAPOLEONIDÓW

/ osłoniła Chłopickiego skrzydłami; /

/ deklamuje ze sceny, ku widowni /

»Odejdźcie!

— Niech się zamkną tej sali podwoje

i niech dawny porządek zajmie miejsce swoje!«

SATYRY

/ gaszą światła na scenie /

PUBLICZNOŚĆ

Patrzaj — odejdźmy — już światło pogasło.

/ wychodzą tłumnie /

/ jeszcze oświetloną /

NIKE NAPOLEONIDÓW

/ wypędza Satyrów /

Precz wy stąd!

/ wydziera im liry i tłucze /

1 SATYR

/ uciekają w kierunku widowni, za publicznością /

NIKE NAPOLEONIDÓW

/ klęka przed Chłopickim /

Klękam przed tobą, wodzu!

CHŁOPICKI

/ podnosi ją /

NIKE NAPOLEONIDÓW

/ patrzy mu w oczy /

Gdy wszyscy ciebie szukają,

ty jeden okryty chmurą.

CHŁOPICKI

Dzieci to z ogniem igrają.

NIKE NAPOLEONIDÓW

Ty jeden okryty chmurą,

gdy wszyscy za tobą patrzą.

CHŁOPICKI

Spokojem stałaś się gładszą,

ty piękna wyniosłą dumą.

NIKE NAPOLEONIDÓW

Tłumy za tobą krzyczą,

ty nie poddałeś się tłumom.

Wielkość w twoim każdym ruchu.

CHŁOPICKI

O siostro ty, mistrzyni moja w duchu.

Z tobą przez ognie dział, przez dym, kurzawę,

z tobą na świata skraj!

NIKE NAPOLEONIDÓW

CHŁOPICKI

NIKE NAPOLEONIDÓW

Sławę ty ze mną masz, ja żywa tobie Sława.

CHŁOPICKI

A gdyby pójść — ?

NIKE NAPOLEONIDÓW

CHŁOPICKI

NIKE NAPOLEONIDÓW

CHŁOPICKI

NIKE NAPOLEONIDÓW

Nie — to uliczny wrzask — aleć go słuchać lubię

z daleka tak, ramieniem o cię wsparta,

dłońmi przesłonić twarz i słuchać,

jak tam podziemne te wulkany poczną wybuchać

i bić płomieniem w górę.

—

Sprawa się zacznie, skoro ty staniesz na czele,

od ciebie rzecz zależy jedynie;

ty jeden najśmielszy w wierze,

ty jeden najśmielszy w czynie;

ciebie naród wodzem wybierze

i miłość całą swą w tym jednym zawrze synie.

CHŁOPICKI

Gdy naród się zachwieje — ja mocą go postawię.

NIKE NAPOLEONIDÓW

Na wyżynach zwycięstwa ja zwycięstwo sprawię.

Już widzę, jak zwyciężasz, wódz!

CHŁOPICKI

Jeśli zechcę,

buławę w dłoń pochwycę sam.

Orły w mój rydwan wprzęgnę

i kędy zechcę — sięgnę.

NIKE NAPOLEONIDÓW

Po dyjadem — dyjadem tobie dam.

CHŁOPICKI

Gdy zechcę — dyjadem twój złoty

zedrę i wezmę sam.

NIKE NAPOLEONIDÓW

Otoś godzien miłości, ty dumny.

/ Światła na widowni powoli gasną /

/ Słychać szum /

CHŁOPICKI

A to, co słychać — ?

NIKE NAPOLEONIDÓW

Siostry to moje lecą przez powietrze.

CHŁOPICKI

Po szybach wicher gra — brzęczą na wietrze.

To siostry twoje biegną?

NIKE NAPOLEONIDÓW

Orlice!

— Ja tu z tobą, ty ze mną.

CHŁOPICKI

Przebiegły i skrzydłami zatrzęsły nade mną?

Ty jedna ze mną?

NIKE NAPOLEONIDÓW

Ty wódz jedyny.

CHŁOPICKI

Zwyciężę, skoro zechcę.

NIKE NAPOLEONIDÓW

Rzucęć pod nogi plon tej nocy,

tej nocy miasto ci oddam — chcesz?

CHŁOPICKI

NIKE NAPOLEONIDÓW

A chcesz pamięci po tobie?

Tej jednej zyskasz godziny!!

CHŁOPICKI

Jako?

NIKE NAPOLEONIDÓW

CHŁOPICKI

NIKE NAPOLEONIDÓW

Wymienię ci i wskażę

tryumfu górne szlaki

czyn po czynie — ty dobądź kart

Wszak masz przy sobie karty.

— Daj.

Gdy wybierzesz jako krew czerwone

karowe albo kiery,

zwycięstwo masz zapewnione;

zaś czarne karty wyrzucone,

to bitwy i pozycje stracone.

Chcesz — graj.

— Usiądźmy.

— Rzuć!

CHŁOPICKI

/ rzuca kartę /

NIKE NAPOLEONIDÓW

/ patrzy w kartę pochylona /

Trzeciego dnia będziesz pierwszy, wygrana!

Patrzaj, trzy znaki czerwieni.

Trzy będą to twoje dni.

— Co dalej?

CHŁOPICKI

Patrz, znowu czerwień się pali,

wschodzi łuna płomieni

nad Warszawą —

ty się przejmujesz Sprawą!

CHŁOPICKI

Upadłeś!

— Książę ucieka.

CHŁOPICKI

Upadłeś!

CHŁOPICKI

/ zadaje mu kartę /

A teraz, pomnij: wiktoria

na polach pod Warszawą?!

Chwila to niedaleka.

Rzucaj kartę i bierz!

CHŁOPICKI

Przegrałeś!

/ zadaje mu kartę /

Zwycięstwo w obozie Księcia

i Książę obezwładniony?!

CHŁOPICKI

Przepadłeś!

CHŁOPICKI

NIKE NAPOLEONIDÓW

/ przyzwala głową /

CHŁOPICKI

Przegrałeś!

— Bledniesz!

/ łuna za oknami widowni /

CHŁOPICKI

Niech będzie na jedną kartę!

/ rzuca kartę /

/ rzuca karty na ziemię /

/ odbiega /

CHŁOPICKI

/ upada na krzesło /

W MIESZKANIU LELEWELA

/ Duży pokój na pierwszem piętrze.

Z lewej dwa okna.

Drzwi w głębi, wiodące do sieni.

Z prawej drzwi do pokoju obok.

Ściany żółte, pokryte szafami z półek prostych, na których stosy książek nieoprawionych.

Stół, kilka krzeseł, kanapa.

Na stole lampa, przyrządy pisarskie i rysownicze, blachy i rylce, medale, monety.

/

LELEWEL JOACHIM

/ siedzi, pochylony nad stolikiem /

/ w ręku trzyma monetę i szkło zwiększające /

Czyja to może być moneta — ?

Napis już prawie nieczytelny.

*B*, *O* — Bolesław — ale który?

/ odkłada monetę /

/ bierze książkę /

Dla porównania weźmy dzieło…

/ słychać pukanie /

/ ze sieni wpada: /

BRONIKOWSKI KSAWERY

/ zdyszany /

Jesteś, kochany?

— — biegłem pędem

i ledwom dopadł rogu Freta.

/ Tuż za nim przez uchylone drzwi wchodzi: /

HERMES

/ przystaje u drzwi /

BRONIKOWSKI

Wiesz co się dzieje?!

LELEWEL

Tam —

/ wskazuje na boczne drzwi z lewej /

Tam mój ojciec stary — kona.

BRONIKOWSKI

Rzecz rozpoczęła się spragniona.

Byt zaczęliśmy nieśmiertelny.

Podchorążowie już powstali

i wzięli Księcia lub zabili.

Rząd trzeba złożyć, i tej chwili.

LELEWEL

Co mówisz?!

— Dawno się gotuję; —

lecz dziś — gdy chwile policzone; —

ty wiesz, co dla tej Sprawy czuję.

— —

Gdy każda jego dzisiaj chwila

może ostatnia być — — zmęczenie —

bezsenne noce — wczoraj — dalej —

już od tygodnia — jak nikogo

nie widywałem.

BRONIKOWSKI

przysięgę od nich odebrano

w kościele — czynił to Nabielak.

Nabielak stanął na ich czele.

W tej chwili w ruchu miasto całe.

A jutro już…

LELEWEL

Z dawna — tak — byłem już gotowy —

lecz dziś — co mówisz — nic nie słyszę,

bo tam — tam jestem cały słuchem,

bo — lada chwila — — tam jest siostra —

czuwa — więc cicho mówić muszę,

bo zasnął chwilę.

— — — W tym, co mówisz,

ciężar ogromny spadł na duszę.

BRONIKOWSKI

Aleś ty jeden jest, człowieku,

konieczny.

— Zebrać trzeba ludzi.

W chwili tej, gdy się naród budzi,

ty nie chcesz wziąć na siebie grzechu

niedbalstwa?

LELEWEL

BRONIKOWSKI

Tyś przyrzeczenie składał, bracie.

Natychmiast zwołaj — spisz ich listę.

Poniechaj sprawy osobiste,

bo to jest rzecz ogromnej wagi,

to się stać musi.

LELEWEL

co Bóg zakreślił w swojej woli,

nie to, co człowiek zaś ma w planie.

BRONIKOWSKI

Pan nie masz prawa.

LELEWEL

Bóg wprzódy inne skreślił prawo.

Tu moje prawo — dziś, w tej chwili

od łoża ojca pójść nie mogę.

Nie pójdę nigdzie.

—

BRONIKOWSKI

LELEWEL

Nie będę mojej duszy kalał,

i tom pamięci ojca winien,

żem przy nim zostać dziś powinien.

Bóg, co ojczyznę z martwych wskrzesza,

snać sam mnie skazał dziś w odstawę

i innym w ręce daje Sprawę

a mnie z tej winy dziś rozgrzesza.

BRONIKOWSKI

Mam odejść z niczem?

LELEWEL

BRONIKOWSKI

Z jak strasznym mówisz to obliczem — — ?

Ja tu biegłem i wbiegłem zdyszany,

bom sądził, że rozum zastanę,

że Pallas, że wróżka Ulissa

u ciebie przebywa z egidą —

a widzę, że nie słuchasz Pallady,

tylkoś wylękły, tylkoś blady,

nie rączy, jako człowiek czynu.

LELEWEL

Nie najdziesz u mnie Pallady,

nie najdziesz u mnie nadziei.

Przez myśli moich ognisko

cień przemknął się z Cheronei;

przetom wylękły, przetom blady.

Nie najdziesz Pallady, nadziei.

Raczej, to widzę, Hermes nagi

wszedł i u wrót tych z wężem czeka,

by duszę wieść człowieka,

gdyby dziś martwe ojca ciało

w mym ręku syna — tam ostało.

Dopokąd Bóg ten wrót mych strzeże,

dostępu nie ma tu Bóg inny.

Sądź przeto, bracie, czym jest winny — ?

Dzisiaj nic nie wiem, nie pamiętam.

Wszystko na dzisiaj we mnie zmarło

i łzy… ściskają…

BRONIKOWSKI

/ odchodzi /

LELEWEL

Bądź zdrów.

—

/ słucha pode drzwiami pokoiku ojca /

/ wraca do stolika /

/ usiada /

/ bierze monetę i szkło zwiększające /

Napis — i rycerz na koniku —

z mieczem i tarczą — gwiazda z boku.

Wykopalisko.

— Przerysuję.

Z rysunku łatwiej wymiarkuję.

—

/ rysuje /

Niejasno widzę.

— Kształt się gubi.

/ przestaje rysować /

HERMES

/ idzie w kierunku pokoiku bocznego /

LELEWEL

/ zamyślony /

Któż — ?

Czartoryski — ja — Niemcewicz.

—

Lubecki może — ?

— Rzecz się złoży.

Sejm trzeba zwołać.

— Palec Boży.

—

Chłopicki!

— — Sprawa się zaczyna.

Późno.

/ patrzy ku zegarowi /

HERMES

/ wchodzi we drzwi z prawej /

/ do pokoiku ojca Lelewela /

LELEWEL

/ wstaje /

/ chwieje się /

/ idzie do okna /

/ stoi chwilę przy oknie /

/ odchodzi od okna /

/ ku stolikowi /

/ usiada /

/ zegar poczyna bić dziewiątą /

/ Ze drzwi z prawej /

/ wychodzi: /

HERMES

/ prowadząc starego Ojca Lelewela /

OJCIEC

/ idący za Hermesem ku drzwiom w głębi /

/ zatrzymuje się w pół drogi /

/ poza krzesłem syna /

OJCIEC

Nie czekaj, stamtąd nikt nie wraca.

Żywemu tobie żywa praca.

Nie czekaj — jestem marny cień

i zgasnę, skoro błyśnie świt.

Padam, jak pada stary pień,

skruszały, zgnębion wielą lat.

Bierz jeno żywą szybką myśl

i gotuj Czyn i sposób Czyn

spólnością, zgodą kurnych chat.

Goń szybką myśl — myśl lotny puch,

przegania wichrem świat.

O spiesz, o spiesz, myśl lotny puch,

gnana w przestrzeniach wichrem burz.

Ockniesz się jutro w klątwie strat

a wtedy pojmiesz głębie win:

czym będzie jutro, czym jest dziś,

gdy błyśnie szary świt….

LELEWEL

/ zadumany /

Jak starożytny grecki mit,

nieznany mężom życia bieg

i niezgadniony kresny czas,

gdy Kloto dzierga krosien ścieg.

Dzisiajże starzec ciężko legł,

gdy się obudza żądza mas

i pędem rwie i naprzód rwie

spólnością wszystkich klas.

Trzebaż, abym ja ognia strzegł

a ręce moje załamane

u wrót grobowca, który sypię

ojcu — mnież cieszyć się na stypie?

OJCIEC

O żegnaj, lice zadumane —

żegnaj, w dalekie idą kraje,

na elizejskie ciche gaje

i wzrok się myli, oczy lsną

i ledwie syna cię poznają,

bądź zdrów — o nie plam ty się krwią — !

LELEWEL

Czemuż to ręce załamane?

Mój czyn — tam — znak — ostatni kres,

tam krew — mój ojciec kona tam

i ja w ustawnym żalu łez.

O precz — o precz — wyzwolin mnie,

bo mnie ten ciężar łzawy gnie.

Ja nie chcę łez — chcę krwi, chcę krwi!

—

— Ojcze!

OJCIEC

LELEWEL

Chcę krwi — ach głos — czyj szept, czyj cień — ?

Po szybach wicher brzękiem gra,

na ulicach się huragan zrywa.

Tłum ludzi pędzi — tam, to tu —.

Zmęczonym tak — o snu — o snu —

bezsennych nocy tyle

a tam się obudzą za chwilę,

tam wstają, gonią, rodzą myśl,

budują państwo — ognia żec!

—

O czemuż mnie nie wolno biec — ?

OJCIEC

Odchodzę precz, odchodzę precz —

próżno mnie twego serca strzec.

LELEWEL

Dzieła poczęli dziś część lwią.

OJCIEC

Synu, o nie plam ty się krwią.

LELEWEL

Wolność, dziś święto, dzisiaj czyn.

Myśl lotny puch — ulata precz —

tam Polska już poczęta rzecz.

OJCIEC

Byłeś mi wdzięczny syn…

LELEWEL

Precz łzy, precz smutku, precz, precz żal;

już myśl poczęła wielką rzecz,

myśl lotna, ścigła — precz łzy, precz…

OJCIEC

We wieczność idę, w dal.

LELEWEL

Potęgę sił mi tęgich daj!

Przemóc obawy, troski, znój,

biec tam, gdzie ma się zacząć bój

a Polska państwem letnich snów!

OJCIEC

/ oddala się ku drzwiom w głębi, za Hermesem /

W spokojów wiecznych idę gaj.

Bądź zdrów, bądź zdrów, bądź zdrów.

/ przepada we drzwiach /

LELEWEL

/ odwraca się /

/ spostrzega drzwi otwarte /

Ha!

Co to — !?

Czy kto przyszedł znów

mnie wzywać — co to?

— Pusta sień.

/ Z pokoiku z lewej wchodzi /

SIOSTRA LELEWELA

/ znużona /

LELEWEL

/ patrząc na nią /

Mój ojciec!!!

—

/ w kierunku drzwi /

SIOSTRA

/ wskazując drzwi pokoiku /

/ niepewno cicho /

Śpi — śpi — —

LELEWEL

/ cicho w myślach /

SIOSTRA

Nie śmiałam dotknąć skroni, czoła.

—

LELEWEL

/ chce coś mówić /

SIOSTRA

Ciszej.

— —

LELEWEL

Duch jego odszedł już daleko.

/ wchodzą oboje do pokoiku ojca /

/ skąd tejże chwili Lelewel wraca /

SIOSTRA

/ wraca i zatrzymuje się w progu pokoiku /

Patrz, łzy z przymkniętych powiek cieką…

LELEWEL

Ostatnie jego do nas słowa…

SIOSTRA

Był ktoś u ciebie — wejść nie śmiałam,

lecz uchyliłam drzwi na chwilę.

Odeszłam odeń tylko tyle,

co was u drzwi słuchałam.

Prot właśnie nadejść miał w tej porze,

więc chciałam z nim prześcielić łoże,

bo sama nie byłabym w stanie…

—

Skończyła się już nasza trwoga —

gdy odszedł duch od Boga.

/ Przez otwarte drzwi z korytarza wpada: /

PROT, BRAT LELEWELA

/ przejęty radością /

/ gdy ma wybuchnąć potokiem słów /

/ z wieścią z miasta, /

/ słowa mu giną i martwieją na widok brata i siostry /

/ stojących bez ruchu /

NIKE SPOD CHERONEI

/ wbiega tuż za nim /

/ i przesłaniając go ręką w gwałtownym ruchu /

/ mówi za niego: /

Radość wam wróżę!

Umarli biorą róże!!

Mrą wasi wrogowie

i waszych świętości Stróże

walczą!

Idą w honorze!

Więzy zerwane!

Śmierć kosi!

Przez ten dom dąży!

Zbudź się ludom chorąży!

Śmierć tobie wzięła trud

i ciężar, co ciąży.

Zbrój się w męczarni ducha!

Tam krew i zawierucha!!

— — —

Czyż wy zdeptać miłości niezdolni?!

—

Wy dziś już — wolni!!

/ bębny wojsk przechodzących daleko w ulicach /

W ULICY

/ Wąska uliczka wiodąca od głębi ku przodowi; tyły domów, mury ogrodów.

Dwie ulice wiodą w bok, jedna z prawej, druga z lewej.

Na rozstaju ulic latarnia.

W głębi widok się otwiera na szeroką ulicę: Krakowskiego Przedmieścia.

/

PALLAS

/ stoi w uliczce wąskiej /

/ patrząca ku głębi /

WOJSKO

/ przechodzi oddziałami w głębi z prawej ku lewej, wciąż w jednym kierunku /

/ bębny biją /

PALLAS

/ skrada się ku wylotowi uliczki /

/ nawołuje /

/ udając komendę /

W lewo zwrot!

PORUCZNIK CZECHOWSKI

/ idący główną ulicą wśród oddziałów /

/ zwraca w ulicę wąską /

ODDZIAŁ CZECHOWSKIEGO

/ odłącza się od głównej kolumny /

/ wkracza w uliczkę wąską za dowódcą /

PALLAS

/ kroczy przed nimi /

CZECHOWSKI

Gdzie wiedziesz?

PALLAS

Za tobą mnogie pójdą roty.

Uderzę ogniami szału.

Na loty, na loty, na loty!

CZECHOWSKI

Za tobą, Boża dziewico,

o Pallas!

PALLAS

duch nieśmiertelnej siły.

Chodź ty, mój miły.

Jakież twe imię?

Niech słyszę:

CZECHOWSKI

Czechowski.

PALLAS

Twe imię Sława ukołysze.

Twój dzień jedyny, ta noc jedyna.

Ojczyźnie twej zyskałam syna!

W drogę!

CZECHOWSKI

Skończone królestwo Cara!

Do Arsenału!

/ przechodzą w uliczkę z prawej /

/ bębny /

PALLAS

/ zwraca się ku głębi /

/ bo spostrzega, że /

WOJSKO

/ przechodzi znów główną ulicą w dawnym kierunku /

PALLAS

Hej!

Stójcie — tam kto są?

Gonią?

Hej!

— Przesłoniły drogę skrzydłami.

Stójcie, ja z wami!

Gdzie dążycie?

Tu idzie o wasze życie.

Prowadzą was na zdradę!

A wy gonicie rade.

ARES

/ wśród wojska, w głównej ulicy /

Do Belwederu!

GENERAŁ ŻYMIRSKI

/ na koniu, wśród wojska, w głównej ulicy /

ARES

Trupami zaścielę pole!

Zwycięstwo biorę nad tłumem!

PALLAS

Rozłączasz się z rozumem.

Szaleństwem oszołomiony!

ARES

Grajcie trąby!

ŻYMIRSKI

NIKI

/ lecą na skrzydłach /

/ ponad głowami żołnierzy /

/ w kierunku przechodzącego wojska /

PALLAS

Oszalały!

oszalały!

/ cofa się ku przodowi /

WYSOCKI

/ wbiega z uliczki, z lewej /

/ spostrzega Pallas /

Ha, ty moja!

PALLAS

Jużeś pierwsze zwycięstwo wziął!

WYSOCKI

O patrz, jako mnie kirasjer ciął;

a tu na licu, patrzaj —

PALLAS

Krew świeża, pozwól wyssać, pić.

Ty Sławą będziesz żyć!

PODCHORĄŻOWIE

/ wkraczają z uliczki, z lewej /

/ zatrzymują się /

PALLAS

Oto słuchaj, tam oni,

kolumny mnogie rycerzy,

w zaślepieniu idą na Belweder.

Ares, Ares szalony je goni.

A córy moje skrzydlate

we chmurze nad ich głowami,

nad wojska zwartą kolumną.

Jeden tylko głosu słucha mego

z jedynego tego jestem dumną.

Ten głos mój posłyszał tajemny

i z nocy korzysta ciemnej

i w boczną wiedzie ulicę

swój huf.

WYSOCKI

Gdzie szedł?

PALLAS

Ten poszedł do Arsenału.

Co tchu tam lećcie, a tłumom

rozdajcie bronie!

Rwać bramy!

Słyszycie mnie!?

PODCHORĄŻOWIE

GOSZCZYŃSKI

/ wchodzi z uliczki, z lewej /

BELWEDERCZYCY

/ wchodzą za nim /

PALLAS

A zasię teraz ja sama,

działająca świadomie,

zezwolę, by Ares uwierzył,

że zwyciężył.

Tak z wami jedynie

dobędę Arsenału

i zamknę dla Księcia miasto.

Ares będzie mym więźniem w domie,

w królewskim pustym pałacu,

gdzie się będzie cieszył niewiastą.

Wtedy pójdę doń i Słowem zbudzę.

STANISŁAW POTOCKI

/ w głębi /

/ wchodzi z ulicy głównej /

/ zbliża się /

GOSZCZYŃSKI

Ktoś idzie — ?

PALLAS

WYSOCKI

Stój!

POTOCKI

/ z daleka /

WSZYSCY

/ przystanęli /

POTOCKI

/ zbliża się /

/ poznał Podchorążych /

PALLAS

Gwiazda na czołach nam świeci,

gwiazda Bożej dumy.

WYSOCKI

Pójdź z nami, panie Potocki!

Gdy orzeł wzleciał nad nami!

POTOCKI

Milcz!!

Każę!

WYSOCKI

Generale, nie żartuj z honorem!

POTOCKI

Nie ty stróżem mojego honoru!

WYSOCKI

Nie ujmuję Waszmośoi waloru.

Chcę, byś ty nam był wzorem.

Byś był pierwszy pośród bohaterów.

POTOCKI

Awanturnik.

NABIELAK

WYSOCKI

Na kolanach cię prosimy.

/ klęka /

PODCHORĄŻOWIE i BELWEDERCZYCY

/ stoją nieporuszeni /

POTOCKI

/ się uśmiecha /

WYSOCKI

Pójdź z nami.

— —

POTOCKI

WYSOCKI

PODCHORĄŻOWIE

/ klękają /

POTOCKI

/ odwraca się /

WYSOCKI

Milczysz — ?

PODCHORĄŻOWIE

/ powstają /

WYSOCKI

/ nawołuje /

Dzieci, hej bracia, laury do podziału!

Do Arsenału!

Do Arsenału!!

/ wychodzi /

/ wyprowadzając oddział Podchorążych /

/ oraz Belwederczyków /

/ w uliczkę małą, z prawej /

POTOCKI

/ pozostał /

/ zadumany /

PALLAS

/ staje przed Potockim /

Ktoś ty jest? — że oni ciebie żądają.

Czyliś ty znaczny i możny?

Jakążeś ty znaczony potęgą,

że stajesz wprzek moich dróg?

Z czyich-żeś ty sług?

POTOCKI

/ marszczy brew /

PALLAS

Czyli ty chcesz, by twoi przelewali krew

marnie?

I ty sądzisz że ciebie nie ogarnie

ten lot orłów,

którychem ja pobudziła.

A wiesz-że ty, jaka jest siła,

co się dzisiaj w nocy przesila?

POTOCKI

/ opuszcza głowę, zasępiony /

PALLAS

/ włócznią uderza go po głowie /

Zapamiętaj się w twoim rozumie.

ZALIWSKI

/ na czele oddziału żołnierzy /

/ wchodzi z małej uliczki, z lewej /

To noc, niech kule biją.

/ komenderuje /

Formuj front!

— W lewo zwrot!

Marsz!!

PALLAS

ZALIWSKI

PALLAS

/ wskazując Potockiego /

Patrz!

ZALIWSKI

POTOCKI

/ nieporuszony /

Kto?

— — — — — — — Swój.

ZALIWSKI

/ poznaje /

/ salutuje /

/ komenderuje /

Prezentuj broń!

POTOCKI

/ dobywa szpady /

/ komenderuje /

Uchwyć za broń!

— Baczność!

— W prawo zwrot!

ZALIWSKI

Idziemy do Arsenału!

ODDZIAŁ ZALIWSKIEGO

/ usłuchał komendy Potockiego /

/ i stoi odwrócony /

POTOCKI

Naprzód marsz!

ODDZIAŁ ZALIWSKIEGO

/ poczyna iść /

/ w uliczkę ku głębi /

ZALIWSKI

/ staje przed oddziałem swoim /

POTOCKI

ZALIWSKI

Tam droga do Belwederu!

— Zdrada!!

POTOCKI

/ odsuwa Zaliwskiego szpadą /

Ot służę — to moja szpada.

GŁOS

Moskale!

Patrol żandarmów!

ODDZIAŁ ZALIWSKIEGO

PATROL ŻANDARMÓW ROSYJSKICH

/ pojawia się w głównej ulicy /

ZALIWSKI

/ do swoich /

Formuj front!

— Zejmij broń!

W rękę broń!

POTOCKI

Stój!

ZALIWSKI

POTOCKI

ZALIWSKI

ODDZIAŁ ZALIWSKIEGO

/ strzela w głąb /

PATROL ŻANDARMÓW ROSYJSKICH

/ wkracza w uliczkę wąską /

OFICER ŻANDARMÓW

Hurra!

Cel!

— Hurra!

Pal!

ZALIWSKI

Na ziemię!

ODDZIAŁ ZALIWSKIEGO

/ przypada do ziemi /

PATROL ŻANDARMÓW ROSYJSKICH

/ strzela ku przodowi /

POTOCKI

/ który stoi nieporuszony /

/ ugodzony /

/ pada.

/

ZALIWSKI

Podnieść się!

— Bajonet!

ODDZIAŁ ZALIWSKIEGO

/ nakłada bajonety /

Naprzód leć!

PALLAS

ZALIWSKI

OFICER ŻANDARMÓW

Cel!

Pal!

/ padają strzały /

/ wielu z oddziału Zaliwskiego upada /

ODDZIAŁ ZALIWSKIEGO

/ z bajonetami wchodzi ku głębi w uliczkę /

PALLAS

/ biegnie ku głębi /

PATROL ŻANDARMÓW ROSYJSKICH

/ cofa się /

/ wyparty w głąb /

ODDZIAŁ ZALIWSKIEGO

/ znika w ulicy głównej.

/

POSPÓLSTWO

/ z uliczki, z lewej /

/ wlecze po ziemi Makrota /

CHÓR

Szpieg!

Szpieg!

Powiesić, rozedrzeć, mordować!

MAKROT

Zmiłujcie się?

Zmiłujcie się!

CHÓR

Zmiłujcie się!

Zmiłujcie się!

MŁODY GENDRE

/ w mundurze oficera rosyjskiego /

/ wbiega z uliczki, z prawej /

Stójcie!

Stójcie!

TŁUM

/ zatrzymuje się /

MAKROT

/ czepia się nóg wybawcy /

/ wpatruje się w pochylonego nad sobą /

/ nagle: /

A wiecie, kto to jest?!

To syn obwiesia,

najpodlejszego łotra syn.

Przy Wielkim Księciu

jest jego ojciec przybocznym na służbie;

Zabijcie go!

/ rzuca się na młodego Gendra /

MŁODY GENDRE

/ dobywa pałasza /

TŁUM

/ odbiera mu pałasz i łamie /

MŁODY GENDRE

Ojcze!

— A!!!

/ upada /

MAKROT

/ stoi nad trupem /

/ ogłupiały /

GŁOS

MAKROT

/ nasłuchuje /

Stójcie!

— Ktoś jedzie?

— — —

TŁUM

/ słucha /

/ oczekują /

MAKROT

/ wjeżdża kareta /

MAKROT

/ rzuca się ku karecie /

Kto jedzie!?

WOŹNICA

MAKROT

TŁUM

/ otacza karetę /

MAKROT

Patrzajcie!

Chresty na piersiach na przedzie!

Zdrajca!

Ty zdrajca Lewicki!

Znam ja cię!

Cha, cha, cha, przedajniku!

Będziesz wisiał, bracie!

/ pada kilka strzałów /

MAKROT

Och — trup! — trup!

1 GŁOS

POSPÓLSTWO

/ wywleka trupa z karety /

2 GŁOS

Zobaczcie kto to?!

WOŹNICA

/ zeskakuje z kozła /

2 GŁOS

Za Lewickiego zabit!

— Nieszczęście!

Szlachetny

poległ za zdrajcę!

WOŹNICA

/ wyprowadza konia w boczną uliczkę /

1 GŁOS

Kto nazwiska pomylił?

2 GŁOS

TŁUM

/ wskazując Makrota /

2 GŁOS

We krwi mu wytrzeć pysk!

TŁUM

/ rzucają się na Makrota /

/ przewracają na ziemię i wleką /

Naści pij!

Na latarnię!

Krew, krew, krew na murze!

/ porzucają trupa w ulicy /

/ oddalając się w ulicę główną.

/

/ Popod murami skradają się: /

KERY

/ przypadają ku trupom leżącym /

/ pochylają się nad trupami /

/ ssające ich krew.

/

CHÓR

Ssaj z piersi wszystko złe,

jad wszelki wypij z ran.

KERA

/ pochylona nad trupem Makrota /

Ten mój.

KERA

KERA

/ przypadła nad trupem Makrota /

/ ssąca krew /

To szpieg.

KERA

KERA

To nędzarz.

KERA

/ nad trupem Makrota /

i tul i pieść i tul.

KERA

Gdy zejmiesz duszy jarzmo,

gdy wyżresz z duszy grzech,

poniesiem je na ostrów,

na śmiech.

KERA

/ nad trupem młodego Gendra /

KERA

/ W uliczce, w murze ogrodowym /

/ słychać u furty przekręcanie klucza /

/ furta się otwiera /

/ wchodzi: /

KSIĄŻĘ ADAM CZARTORYSKI

/ zatulony w wielki płaszcz /

/ rozgląda się /

/ pozostaje w cieniu pod murem ogrodu /

KERA

Ktoś idzie….

KERA

KERA

Pod murem wstąpił w cień.

KSIĄŻĘ ADAM CZARTORYSKI

/ postąpił kilka kroków /

/ we światło /

/ nasłuchuje /

/ bada /

/ zamyślony /

KERA

Wystąpił.

KERA

KERA

KS.

CZARTORYSKI

Korona — — — —

KERA

KS.

CZARTORYSKI

/ zadumany /

Gdzie pójść — ?

KERA

KS.

CZARTORYSKI

/ rozgląda się /

By w głąb mej duszy się nie wdarli,

uniknę — — —

/ chce iść w kierunku ulicy /

KERA

/ wznosi głowę /

KS.

CZARTORYSKI

/ zatrzymał się /

/ pochylił się, by zbadać, /

/ by dostrzec /

KERA

/ podnosi się /

/ z ust jej ciecze krew /

W PAŁACU ŁAZIENKOWSKIM

/ Przedsionek pałacu z kolumnadą.

/

/ Zwiędłe krzewy i cyprysy.

/

BOGINIE ZWYCIĘSTWA

/ prowadzą Aresa jako Tryumfatora /

CHÓR BOGINEK

Zwyciężyłeś zwycięstwem Boga.

ARES

Przygiąłem opornych do stóp.

CHÓR BOGINEK

O piersi dumy ich uderza twoja ręka,

na karku pychy ich spoczęła twoja noga.

Pobrałeś rycerski łup.

ARES

Oto zbroja od upałów pęka.

Pot z liców ocieka kroplami.

Podajcie pić.

CHÓR BOGINEK

Zwyciężyłeś nad mnogimi ludami.

Po tej kąpieli krwawej

odrodzą się i poczną żyć.

ARES

Zdejmijcie zbroję, co krwawi.

Zdejmijcie z oczu kask.

Rozpłomienić domostwo ogniami.

Dziękczynne zapalić kadzidła

Zewsowi za wielość łask.

BOGINIE

/ podają mu pić /

ARES

Nie wprzódy pucharu nachylę,

aż ojca obiatą zasilę.

/ przyjmuje puchar /

/ wylewa część napoju na ziemię /

BOGINIE

/ zapalają ognie na trójnogach /

/ pałac się rozświetla /

ARES

Czyjaż to ta siedziba pusta?

CHÓR BOGINEK

Polski ostatniego Augusta

dom, stawion Hellenów sztuką.

ARES

Przecz serca nie stało wnukom

tu mieszkać — ?

CHÓR BOGINEK

ARES

Rozewrzeć na ścież podwoje!

BOGINIE

/ otwierają drzwi główne pałacu /

/ w głębi ukazuje się: /

EROS

/ stojący w drugiej sali, okrągłej /

CHÓR BOGINEK

Jakiż to chłopiec młody?

Rumieńcem kraśne jagody.

Łuk dłonią ujął złoty

i złotą strzałę waży.

On-że stoi na straży

w opustoszałym domie.

Kto jesteś piękny młody?

Czy Cypryda ciebie urodziła,

żeć tyle przydała urody

i lice dziwem okrasiła?

EROS

/ zmierza się łukiem /

/ godząc w pierś Aresa /

BOGINIE

/ wchodzą w głąb pałacu.

/

/ Z głębi pałacu wiodą ku Aresowi /

JOANNĘ

/ ubraną w wielki welon biały /

/ i suknię białą w gwiazdy.

/

CHÓR BOGINEK

Wiedziem do cię miłośnicę,

bierz miłośny dar.

Patrz, lubieżna Afrodite

wstaje ze śmiertelnych mar.

ARES

/ patrzy na Joannę /

To blednie, to się płoni.

JOANNA

Eros mnie k'tobie goni.

Eros, Eros mnie ściga.

ARES

Cyprys mnie w tobie obdarza,

rumieńców licom przydaje.

JOANNA

Miłość rumieńców przymnaża.

Któż-to mnie z nędzy dźwiga?

CHÓR BOGINEK

Cyprys, wszechwładna Afrodite,

przydałać godną świtę

i przykazuje kochanka.

JOANNA

Ja słusznej woli poddanka,

Erosa moc poznałam

i uwiedziona wojny znakiem,

na mieczów igrzysko wstałam

i jestem oto tu z orszakiem.

ARES

Pójdź, jakoś dla mnie przeznaczona.

JOANNA

Miłością k' tobie pałam.

ARES

Cyprys cię zsyła niezwyciężona.

JOANNA

Przez wstyd mój i hańby pożyte

ty pomścisz mej niemocy.

ARES

Rycerze mnogie zabite

do twego rydwanu zaprzęgnę

i wszystkie zlękłe dosięgnę.

Patrz, oto wieńce zdobyte.

Pobrałem wszystkie tej nocy.

JOANNA

Złotem te wieńce uwite,

nie mego to kraju listowie.

ARES

Zdobyłem potęgą mocy:

teć biorą bohaterowie.

JOANNA

Ciebie ja to pragnęłam,

ciebie kocham.

W nędzy i lęku się gięłam,

że w nocach bezsennych szlocham

a teraz jużem wesoła.

ARES

Rozpogódź dziewo czoła.

JOANNA

A teraz jużem dumna.

Dotknęłam twego kolana,

chcę ciebie uznawać pana.

Poza mną, poza mną trumna,

poza mną Śmierć i lęk.

Weselny słyszę zgiełk i szum.

ARES

Uderzać mieczmi o tarcze.

Chcę słuchać zwycięskich dum.

/ w salach pałacu odzywa się muzyka /

JOANNA

Twojej miłości wystarczę,

miłośnym chętna upałom.

ARES

Powaliłem rycerzy zastępy,

z pęt wyzwoliłem ducha;

rozkoszy śmierci zaznali,

ty zaznasz rozkoszy ciała.

JOANNA

Twoja je rozkosz ocali

z mąk ducha i ducha bolu.

O ty, któryś je porwał ogniem,

bierz rozkosz…

CHÓR BOGINEK

Powstaniem za jego głosem

i mnogie zapory pogniem.

On włady wojennym losem.

ARES

Zwycięstwo zyskałem w polu,

zwycięstwo zdobyłem krwi,

narody zbudziłem do życia.

JOANNA

Miłość zdobyłeś tajemną.

Byłam bolesną i ciemną,

serce pojmałeś z ukrycia.

ARES

Jakież cię nędze trapią,

jakież niepokoje cię łamią,

ty piękna, jeśliżem rzekł,

żem pobił i zwyciężył bojem — ?

JOANNA

To serce drży niespokojem.

Pobiłeś rycerze w boju,

lecz ja się troskam w niepokoju,

bo walczył wzajem mąż i brat

a nie wiem, jaki walki bieg

i nie znam jeszcze krwawych strat,

czyli mam płakać męża

a cieszyć się brata zdrowiem,

czy bratowego zgonu

płakać, a męża kląć zabójcę — ?

ARES

Zapomnij, zapomnij niewiasto.

W pożarach wzdęło się miasto

krzykiem i wojny wrzaskiem.

Otoczęć łun złotych blaskiem,

nacieszę widokiem plonu.

JOANNA

Zwycięski wchodzisz w te progi,

gdzie latmi zerdzałe wrzeciądze

i czas upłynął mnogi,

jak nie wszedł nikt godny.

ARES

Wnoszę zwycięską moc.

Pobrałem zastępy tłumne

i podeptałem dumne.

JOANNA

Wzeszedłeś na jedną noc.

ARES

Na jedną noc ty moja.

JOANNA

Daj patrzeć — twoja to zbroja — ?

W bojach już razy tyle,

/ wskazuje leżącą opodal zbroję Aresa /

Szczęsno spominać ta boje,

wspominać zwycięstwa chwile

na smutku dzisiejszej żałobie.

ARES

W zwycięstwie myślę o tobie,

o tobie, miłośna pani

i dar twój biorę w ofierze.

JOANNA

Jesteś ten, któremu ja w dani

miłość moją przynoszę,

i ten, w którego wierzę.

ARES

/ wiedzie ją ku drzwiom pałacu /

JOANNA

/ we wrotach zatrzymuje się /

/ patrzy na Boginie /

BOGINIE ZWYCIĘSTWA

/ stulają skrzydła /

JOANNA

Co one robią?

ARES

JOANNA

Nie będą walczyć — ?

ARES

Cóż twarz twą w lęku chylisz bladą?

JOANNA

To źle.

— — —

BOGINIE ZWYCIĘSTWA

/ kładą się do snu w przysionku pałacu /

JOANNA

ARES

Spełnione dzieło.

— Patrzaj, wieńce

kładą pod czoła, snu spragnione.

—

Cóż lice chowasz wylęknione?

JOANNA

Nie zbudzą się do walk?

JOANNA

Cóż drżysz i szlochasz w męce?

JOANNA

ARES

/ wiedzie ją w podwoje pałacu /

/ muzyka coraz cichnie /

KORA

/ jako królowa /

/ pojawia się w salonach pałacu /

JOANNA

Kto jest ta, która przechodzi

przez jasność sal, jako pani?

Wszyscy, jak jej poddani — ?

Jakaś cichość za jej każdym gestem —

jeno drzewa z ogrodu szelestem

drżą — — —

KORA

/ wchodzi do przedsionka pałacu /

JOANNA

Powiedz piękna — zdajesz się władnąca,

czyliś nocy królowa tajemna?

Miłość nas wiedzie

a światła przed nami gasną

i droga staje się ciemna — ?

Oto miłośna w pałacu tym błądzę.

Ktoś jest — ?

KORA

JOANNA

Oczy twe płomieniące,

dziw w oczach twych i głębie,

przetom zlękła, jako gołębie

i nogi pode mną drżące.

KORA

Zaszłaś w kraje tajemne.

Z Plutusem święcę gody

a oto teraz idę zwiedzać spichrze.

Oto część mej urody

straciłam na jesiennym wichrze

i na jesiennym chłodzie;

fala niesie po wodzie

moje złote kosztowne listowie.

Lecz cyt… — cicho — — tam groby,

tam pod ziemią śpichlerze,

tam idę.

/ zwraca się do orszaku /

/ przyjmuje klucze /

Zamykam nimi serca,

zamykam nimi dusze.

Oto wieki ożywię idące.

Wieki i lata, co przyjdą,

żyć będą ziaren tych treścią.

Ziemia rodzić będzie,

kędy siew padnie zdrowy.

Ludzi zbudzę, roześlę orędzie

na żywot — żywot nowy!

Pokoleniom ostawię czyny,

po ojcach wielkich — wielkie wskrzeszę syny —

kiedyś — — będziecie wolni!

Co złego w was i co marne,

to jako plewy i ziele złe zgarnę;

co chwastu na waszej roli

i co szkodzi wam i co was boli,

to ukoję — czasu przebiegiem.

Przejdziecie jeszcze niejedną nędzę

i niejedną przebolicie próbę.

A jeżeli lichego serca ludzie

w was samych gotują wam zgubę —

ja ich powołam — i jak plewo zmiotę!

I w ziarnach tu — na dnie — przechowam cnotę!

Za czas znów wrócę — i jeszcze razy wiele

przyjdę — Wiosna, z gwiazdą na czele

i żywot dam — tlejący w zgliszcz popiele!

—

A dzisiaj — kres.

— Krwi przelanej nie zmarnię.

Krwią pola a role użyźnię

i synów z krwi tej dam — kiedyś — Ojczyźnie.

Dzisiaj kres.

— — —

JOANNA

KORA

Słyszysz skargi Eola — ?

— — —

Rządzę tu gospodarnie.

I zapęd, i siłę skryję,

przechowam lata długie

i kiedyś ich — — — — użyję!!

/ rozkłada ręce /

W sen, w sen, w sen bogowie,

w sen ludzie, strudzone dusze!

Zaklinaniem was muszę!

Wolą mam w Słowie!!

/ gestem /

/ każe przejść Aresowi i Joannie /

ARES i JOANNA

/ idą do wnętrza pałacu /

/ światła za nimi gasną /

KORA

/ staje wśród śpiących Bogiń /

Hej wy boginie — w śnie — ?!

Hej, wy moi goście skrzydlaci.

Kiedyś przyjdzie znowu ten czas,

gdy Pallas wezwie was

i zwycięski dług wam zapłaci.

Zapamiętajcie słowa.

/ zamyka drzwi pałacu kluczem /

DZIECI EOLA

/ w szumie drzew /

Królowa — królowa — królowa — — —

KORA

/ zapada się /

TEATRUM STANISŁAWA AUGUSTA

W Stanisławowskim parku, na ostrowie

jest teatrum Króla Jegomości.

Ponad wodą na podium jest scena,

przeciw sceny półkrągle dla gości.

Przeciw sceny na kamiennem otoczu

siedli w tronach wielcy tragikowie.

Co się kiedy na scenie tej dzieje,

patrzą oni, co dzieła tworzyli.

I tej nocy, gdy jesień się sili,

zeszedł księżyc w drzew suchych przeźroczu

i w tym dziwnym odblasku księżyca

sterczą rujny i w gruzach świątynie.

O północy, o dwunastej godzinie

przyszli ci, co w wojennym czynie

polegli, przyszli gromadą

i na stopniach na podium przysiedli,

oczekujący.

GENERAŁ GENDRE

Czas mnie, hej Boże, czas

na tamten lepszy świat.

Słowianin ja, wasz brat,

ja był z wami niezgodny,

podłości spętany kajdanem,

tak ja dziś stanął za majdanem,

dziś do mnie złość nie ma przystępu,

ani zawiść, ani małość podła;

Boża mnie to ręka wywiodła.

Bracie w męce, podaj-że ty dłoń.

STANISŁAW POTOCKI

Precz!

— Dusza się moja wzdryga.

Co ty za duch — ty mój wróg;

nie ten ci mój — co tobie Bóg.

Jakoż podam dłoń?

GENDRE

Ja widzę, iż ciebie pali skroń.

Tyś powalony mieczem padł — ?

POTOCKI

Własny zabijał mnie brat

i własny syn złorzeczył.

Przekleństwem mnie Bóg strącił, Kat.

Jemużem dziś władztwa przeczył;

jakoż mnie pchnął los w ten bój,

gdym chciał boju powstrzymać i ognie;

czylim wiedział, że zapęd mnie pognie

i połamie, jak zbroję skruszałą

a serce się ozwało

za późno.

— O syny, o ojczyzno, o bracia!

Daleko wy ode mnie, daleko.

Już mnie głosy wieczyste wezwały,

już tylko wołań mych echo

jękliwe w parku się błąka;

też mi czekać, bym rychło powiezion

był w miejsce spokoju, gdzie łąka

wiecznie kwitnąca; — —

a dusza jeszcze tęskniąca —

a serce, czego nie przebolało

żywe,

teraz się upomniało tęskliwe.

GENDRE

Wot tobie, duszo, upały

a sercu mojemu mroźno,

czyli mój syn ostał się cały?

Syn jedynak — dziecina miłości —

czy mi jego też Boh pozazdrości?

Czyli on też będzie ojcu towarzyszem

i w uścisk obejmie szyję

i pocałowaniem zmyje

z mych ust słowa trwogi i lęki

wyżenie precz i wypije — ?

O dziecię, o synu jedyny!

POTOCKI

Jakież były moje ciężkie przewiny?

Giną z oczu, zanikają z myśli.

—

Otośmy tu duchy przyśli,

rozkazem nieśmiertelnych wołani.

CHÓR POLEGŁYCH

Popłyniem polegli ku otchłani.

POTOCKI

Patrzę jeszcze w świat ten, jak zanika

i wraz tracę z myśli, co się stało;

coraz giną moje czyny i błędy,

jeno spokojność dziwna wszędy.

Jakież były moje przewiny?

Za broń wzięły ojce i syny

i na się wzajem godziły

w zapamiętaniu, w obłędzie.

—

O jakożem stawał za sędzie

tym, co sprawiedliwie walczyli?

Zali sprawiedliwość i sąd

śmiertelnym nie największy błąd?

GENDRE

/ wśród oczekujących poznał syna /

/ przygarnia go ku sobie /

O syn mój, poznaję cię, synu!

Tyżeś to koło mnie, dziecino?

Sięgałeś ręką wawrzynu,

aż Śmierć zadzwoniła godziną

wskazane dla ciebie piętno.

Będzie twa dola pamiętną.

Lecz któż tę pamięć zapłacze,

twoją dumę i wolę junacką?

Zapłakałby i sam Car, kozacze,

że ty wmieszał się w tę bójkę lacką

i padł pierwszy, jako podcięty kłos żyta;

jako jabłoń, gdy w płatkach okwita

i ostrzejsze powieją nań zwieje,

tak ty spadł, jak ten okwit, co mdleje.

I z ojcem, przy ojcowej piersi,

razem na tamten raj idziem najpierwsi.

Cóż nas czeka?

Pójdziem ku otchłani,

przez piekielne pustynie gnani?

O gdzieżeś, pokoju wieczysty?

Kraj mamy przegonić ognisty — — — ?

SYN GENDRE

Ach ojcze, łzy cudze palą.

Łzy cudze na twarz mą upadły

i przez to lica syna twojego pobladły,

bo trwogą zjęty i strachem,

że te łzy zaciążą przed Bogiem,

bo ja zabójca był w tej wojnie z Lachem.

GENDRE

Synu, zabijałeś w obronie!

SYN GENDRE

Jakoż nie mieli walczyć,

gdy okręt i łódź ich tonie;

widno ognie i żar wrzał w ich łonie.

A ja byłem pośród nich przeklęty

i miecz mój i moja dola

i szedłem z tą klątwą do pola

i padłem, jako kłos zżęty.

Snać Boża była ta wola.

Pójdziem, ojcze jedyny, w kąt święty,

kędy Cary będą nasi ojce,

gdzie wszyscy równi i bliscy

i ci górni i wyniośli i niscy,

kędy będziem rówieśni mołojce,

śród kwiecia, pośród uroków.

Rzucamy ten kraj mętów i mroków

i dusze oczyścim winni

i będziem za łaską Bożą,

jako są czyści i niewinni,

gdy przeminie czas piekieł niewoli.

Ach ojcze — — — !

GENDRE

SYN GENDRE

żem nie kochał — skorom był tam żywy

a mogłem być kochaniem szczęśliwy.

Żem był ojcze dla wielu ohydą

i iż nienawidzili mnie.

Więc, jak widzę ich, że teraz idą

razem ze mną i z nami, kędy przeznaczenie,

to mnie ściska ból serce i duszę,

i dumę moją dawną

i dawną pychę marną kruszę

i chciałbym uzyskać przebaczenie.

GENDRE

Śpij, uśnij dziecino-synu.

Śpij w wieńcu złotym wawrzynu;

położyć go dłoń Boska w dań.

Upadłeś, jako pierwsza brań.

SYN GENDRE

Tak tęsknię ojcze do świtu,

do jasnego, czystego błękitu;

bodaj zeszła ta trwóg pełna noc.

—

Któż to może?

— Kto to jest ten Bóg,

co posiada nieśmiertelną moc,

przegonić precz ciemnie i mgły

i sprowadzić pogodą kwietne sny

i powieść nas w jasność i światłość dróg?

GENDRE

O synu, przeklął nas Bóg.

O synu, nie pytaj starego,

ileć ręce zdziałały złego,

ilekroć ciebie pchnęły ku czemu,

i duszę skalały młodą.

Teraz nas wichry powiodą

w noc jeszcze większą i groźną.

O czujesz, jak wieją mroźno?

SYN GENDRE

O nic to, ojcze, te mrozy,

jeno łzy te bratnie i siostrzane;

tych straszną, palącą ranę

czuję —

ta rana wskroś duszę dojmuje

i jakby ukaźne łozy,

zabija, męczy, katuje.

Te łzy, które oni płaczą —

o patrzaj — na nich — przeklęli.

— — —

POTOCKI

Odwrócili się ode mnie Anieli.

O kędyż jasne słońce?

Kędyż skrzydeł ich przedsłanne gońce?

Ostała przy nas noc i pustość strachu.

PALLAS

/ wchodzi /

Kto tu się skarży?

CHÓR POLEGŁYCH

PALLAS

Kto wy?

CHÓR POLEGŁYCH

PALLAS

Czyją wy ujęci ręką?

CHÓR POLEGŁYCH

PALLAS

Kto was tu zaprzągł?

CHÓR POLEGŁYCH

PALLAS

Wy padli, pierwszy łup.

— —

A ty co za jeden?

— Hej?

GENDRE

PALLAS

A ty kto?

POTOCKI

PALLAS

Wytniemy wszystkich w pień,

nim zejdzie dzień.

Przybędą towarzysze.

O patrzajcie, tam w oddali, w pałacu,

poprzez wodne spojrzyjcie kryształy:

oto dom z kolumnami.

Tam Ares w okowach miłości.

Za chwilę Ares będzie z nami

i wszystko ponurzy we krwi.

GENDRE

Potrząsaj ty daremno twą żerdź;

przecz nie wiesz, że Zews z ciebie drwi

i zapęd twój lwi

za czas się skończy?

PALLAS

GENDRE

Przybył tu poseł gończy

i wężownicą potrząsał

i cały świat, co się dąsał,

ujął w spokój — i skon zapowiedział

a tyś, duchu wspaniały, nie wiedział,

że my spokoju czekamy

i że do łodzi zejść mamy

i płynąć na święte wody,

w wieczystą noc.

PALLAS

GENDRE

Mój syn — nie budź — niech śpi.

Spokojność jemu oczy zawarła.

Calem bluźnił, że śmierć niezbłagana

żywot jemu w kras pełni wydarła,

aż oto szczęściem niezwodnym

ja ojciec sercem niegodnym

u łona go tulę na skon.

PALLAS

Kto idzie?

CHÓR POLEGŁYCH

HERMES

/ wchodzi /

Zbłąkane duchy — precz!

PALLAS

Zabieraj swoją właść.

Co mieli pierwsi paść

w ofiarnicy mężów,

tych masz — oto pozbawieni orężów.

Bierz ich, jak swoją brań.

HERMES

Ty sama masz się oddalić.

Przynoszęć rozkazanie.

PALLAS

A czyjeż to przynosisz wołanie?

HERMES

Tyś ludy biegła rozpalić.

Oto ogniem spłonęło miasto.

Ares odebrał swą dań.

Wracaj niewiasto!

PALLAS

Jako Ares wziął swoje wiano?

Zwycięstwa mu nie dano.

HERMES

A oto Ares we chwale

zwycięstwem cieszy się cale.

PALLAS

To złuda — to podstęp mój,

bym go miała dla mnie po niewoli.

HERMES

Jego już Zews nie zwoli.

—

PALLAS

Podstęp!!!

HERMES

Zwołaj twoje duchy i zgoń.

Kres twemu władztwu kładę.

PALLAS

Śmiesz-że ty mnie niweczyć przez zdradę?!

HERMES

»Pójdziesz i zniweczysz Palladę«

Twój rodzic wyrzekł sam.

Zwołaj twe duchy i zgoń

i pilnuj do olimpijskich bram,

skąd-eś je zwołała.

PALLAS

Cóż pozostanie ludziom?

HERMES

Będą walczyć, jako wydolą sami

a ty wracaj z Egidą i duchami,

z tarczą twoją, bijącą płomieniami

i dzidą, co wybija hasło.

PALLAS

Tam duchów tysiąc zawrzasło,

tam gore całe miasto.

Poczęli dzieło krwawe!

Mamże im odebrać Sławę?!

HERMES

Wracaj niewiasto!

—

Wężowy chylę splot.

/ nachylił laski wężowej /

PALLAS

/ schyla głowę /

Uznajęć, synu Mai.

HERMES

PALLAS

/ nawołuje /

Hej Zewsowe orły, które, pioruny niosą,

niechaj-że się w ciszę oddalą!

Niechaj-że polecą ku szczytom,

ku górnym Hymetu śniegom,

ku sinym nad Hymetem błękitom!

Hej, Zewsowe dziewy, siostry płomienolice,

przybiegajcie powrotne z lotów.

Oto czas się dopełnił obrotów

i Zews groźny wasze wyrzekł granice.

Ku mnie wy z dalekosiężnemi skrzydły.

Ku mnie wy, co dzierżycie Sławę.

Bojową poczynaliśmy wrzawę,

zapalone narodów ołtarze

i oto porzucić Sprawę

Zews nam każe!

Hej do mnie, powrotne siostrzyce!

Hej do mnie, do mnie orlice!!

CHÓR POLEGŁYCH

/ patrzą ku stronie pałacu /

Patrzaj, skrzydlate tam się chwieją,

w przedsionku nagły ruch.

Oneć słyszą i wracać nie śmieją.

Ku wodzie przygiął je słuch.

PALLAS

/ nawołuje ku stronie pałacu /

Hej siostry, siostry orlice,

rzucajcie płonący dom!

Hej do mnie, do mnie sam!

Zwycięstwo wasze kłam!

Biegajcie, nim padnie grom.

CHÓR BOGINEK

/ przylatuje od strony pałacu /

Wzywałaś, wzywasz — ?

PALLAS

Przysłany straszny znak,

wężowy splot.

Musimy siostry w lot

wracać.

—

CHÓR BOGINEK

PALLAS

Zews sam.

CHÓR BOGINEK

Rzucić wojenny miot — ?

PALLAS

Wracać.

CHÓR BOGINEK

Przecz Aresowa moc

połamie czar!?

PALLAS

Zwycięstwo wasze kłam!

CHÓR BOGINEK

Z naszej ręki Ares wziął dar

rozkazem twoim i wolą.

PALLAS

Wieńce Aresa niewolą.

Syt Sławy, zwycięstwa syt,

w gnuśności legł.

Zbudzi go straszny świt.

Pokąd go duch wasz strzegł,

Amorów wiązało pęto;

gdy ocknie się ze sennych larw,

gdy pojmie zdradę przeklętą,

gdy posłyszy jęk tych dziwnych harf

i trwogą zadrży niepojętą — — — ?

CHÓR BOGINEK

/ przejęte trwogą /

Siostry — — — w lot, w noc!

Gaśnie już nasza moc,

już niedaleki świt.

PALLAS

Rozwińcie skrzydła, w drogę!

Widzicie tam szerzogę — ?

CHÓR BOGINEK

Mgły sine idą od pól,

wiatr ustał — drży po fali

kobierzec złotolistych szmat.

/ W oddali na wodzie ukazuje się: /

ŁÓDŹ CHARONOWA

/ płynąca powoli /

CHÓR BOGINEK

Kto-że to płynie z dali?

PALLAS

Ha!

— Oto płynie łódź.

CHÓR BOGINEK

/ poznając /

Człowiek podeszłych lat;

ogniem mu oko płonie.

Oto zwodzi łódź wielką przez tonie.

PALLAS

Dopełnion śmiertelny ból.

Oto Charon wiedzie im łódź

nieśmiertelną…

CHÓR POLEGŁYCH

O bródź Charonie, starcze bródź

przez fale, przez wody męt.

Wyzwolin nam przybliżasz czas.

O lituj nas, o lituj nas

w ohydzie ziemskich pęt.

POTOCKI

Czegom nie zaznał w ziemskiej doli,

pojmany w ognie pychy,

pojmany w ognie gniewu,

za tem stęsknione serce boli,

że wielki a byłem lichy.

Więc płaczę żal,

gdy mam się brać

przez noce płynąć fal

na tamten świat.

CHÓR POLEGŁYCH

Słuchajcie, skarży się nasz brat

Wtóruje jemu szept tych drzew

do żałosnego duszy śpiewu.

Snać-że litują jego doli,

za czym stęsknione serce boli.

Był wielki pychą, lichy sercem

a tymże samym jemu spłynąć

wód złotolistym kobiercem.

POTOCKI

Dałeś mi Panie wszystkie statki

i mnogie, mnogie włości

i w rzędzie pierwszych przed narodem

stawiłeś;

jednoś nie wszczepił w pierś litości,

żem się nie poczuł syn tej matki,

której pozgonne widzę dziatki,

jak ze mną idą bratnim chodem

w tę samą noc i toń i mrok.

Czemużeś Panie zaćmił wzrok,

żem nie mógł zaznać szczęsnej chwili

i być z tych, którzy mnie zabili

i sławę szczytną wzięli?

Onych-że męka zbrodni pali,

na mnie się winy ciężar wali,

żem szedł ich czynom wprzek.

O Panie, losów pęd tajemny;

przeznaczeń nieodmienny bieg.

Terazże mam w okrutnej skardze

zestąpić w czółno przewoźnika

na drogę do niezwrotnych rzek —

człowiek występny, człowiek ciemny — ?

Coraz-że pamięć już zanika.

— —

O Panie, nie szczędź mi promyka,

daj słyszeć jeden śpiew litosny,

daj jeszcze słyszeć szept tych drzew.

Czy szemrzą — ?

Jakaż cisza głucha — — ?

Kto-że to płynie mętem wód?

Lud-że tych dusz za wiosłem słucha?

To bracia moi? — dusz ten lud?

We wodny zapatrzeni bród.

ŁÓDŹ CHARONOWA

/ pojawia się bliżej płynąca /

CHÓR POLEGŁYCH

przez fale, przez wodny męt

nieśmiertelności cichą łódź.

Wyzwolin nam przybliżasz czas.

/ rozgląda się wśród ruin sceny /

Ojczyzna-że to moja w złomie?

Na moim-że to skazy domie?

Pałac się sypie w gruz…

Dla mnie to już przekleństwo wieczne

i miecze bratnie obosieczne

i łódź: śmiertelny mus — ?

Przebaczcie mi, przebaczcie mi,

rozpaczą żywie duch.

Oto się mój obłędny duch

tych czepia drzew,

gdzie szumiał śpiew

niedawny na mój skon.

Gruzy koło mnie, spadły złom;

rozstąpił się ojczysty dom

i krew spłynęła z łon.

ŁÓDŹ CHARONOWA

/ podpływa przed scenę Teatrum /

CHÓR POLEGŁYCH

wyzwolin nam przybliżaj czas,

nieśmiertelności cichą łódź.

O lituj nas, o lituj nas

HERMES

Skończony wasz i wczas i trud,

pora zejść w Acheronu bród,

zapomnień na was zejdzie moc.

Do łodzi precz, precz w noc!

Powiodę was przez ciemnie dróg,

goniec stygijskich wód.

/ wznosi wężownicę i zatacza nad głowami poległych /

Tym oto berłem tnę przestrzenie,

pod berłem drży podziemny świat

i moce zlękłe wszystkiej ziemi.

Spełnioneć wasze przeznaczenie,

żal próżen ziemskich strat.

Rzucajcie świat —

kędy was berła gest pożenie

wężami splecionemi!

Powiodę was przez ciemnie dróg,

w Acheronowy wwiodę bród,

jako wam losy znaczył Bóg.

Oto łódź czeka — zstąpcie w próg,

za świat — za świat — za świat!!

POLEGLI

/ zstępują do łodzi /

HERMES

/ wstępuje w łódź /

ŁÓDŹ CHARONOWA

/ odpływa /

PALLAS

Igraszką byłam w ręku Boga

ja gwiazda, którą Bóg zapala.

Oto mnie Jego głos powala,

że odejść muszę.

CHÓR BOGINEK

Cóż będzie z narodem?

PALLAS

Bez pomocy mej ostanie sam.

Zapaliłam w narodzie dusze,

skąpałam męże we krwi.

CHÓR BOGINEK

Ostawisz ich z ich krwawym głodem?!

PALLAS

Naród będzie walczył z narodem.

Dałam im szczęścia błysk przez chwilę.

Nieszczęść dopełnią sami,

gdy krokiem pójdą wstecz!

Siostry w lot!

— Wy ze skrzydłami precz!!

BOGINIE

/ na rozwiniętych skrzydłach /

/ ulatują /

ŁÓDŹ CHARONOWA

/ przepływa w oddali /

W ALEJACH UJAZDOWSKICH

Drzewa wielkim schyliły się skłonem

bezlistnych, sczerniałych gałęzi.

Cała droga liściem uścielona,

które wiatr rozgania drgające.

Noc jeszcze.

Widać w oddali,

jak wojska stanęły szwadronem,

w pogotowiu.

W. KSIĄŻĘ

/ sam /

/ w mundurze, otulony w płaszcz /

/ przechadza się wśród zeschłych liści /

KURUTA

/ wchodzi /

/ zbliża się powoli /

Przybył generał…

W. KSIĄŻĘ

KURUTA

W. KSIĄŻĘ

Małczat!

KURUTA

czekają.

W. KSIĄŻĘ

KURUTA

Wasza Cesarska Mość niech rozkaz wyda.

W. KSIĄŻĘ

Nie wydam.

KURUTA

W. KSIĄŻĘ

KURUTA

/ odchodzi /

Kuruta!

KURUTA

/ nadbiega /

Wasza Cesarska Mość każe — — ?

/ daje znak, by się zbliżył /

Słyszysz ty ten szum liści i w liści pogwarze

szepty — ?

KURUTA

i czekają rozkazów.

W. KSIĄŻĘ

Kto to przybył — ?

KURUTA

W. KSIĄŻĘ

KURUTA

I czemuż Książę rozkazy odwleka?

W. KSIĄŻĘ

To ty rozkazuj.

KURUTA

W. KSIĄŻĘ

Wyjdź przed front i klnij głośno.

KURUTA

W. KSIĄŻĘ

Nie rozumiesz — ?

Czy słyszysz, co te liście gwarzą?

/ kopie nogą liście /

Szit, szit — szit, szit… szit, te liście marzą.

O czym?

— O Wielkim Księciu…

?

Hej…

KURUTA

/ wzrusza ramionami /

Wszak ci tu Wasza Miłość na czele wojsk stoi.

—

Tak gotowi powiedzieć — że Książę się — boi.

W. KSIĄŻĘ

Boi się Wielki Książę nie ludzi, lecz Boga.

Jak dla mnie znajdzie drogę Bóg — tak minie trwoga.

KURUTA

KURUTA

/ wraca /

/ zbliża się do W. Księcia /

W. KSIĄŻĘ

/ w zaufaniu /

Tak te drzewa na wiosnę — pędy puszczą nowe.

Tak teraz jest listopad, niebezpieczna pora.

Zaczęto się to wczoraj — tak wczoraj z wieczora

Od czego się zaczęto — i co to się stało?

Liście spadły, tak drogę zaścieliły całą.

Liście suche, szit, szit…

KURUTA

/ odchodzi /

/ po chwili wraca /

Przebudziła się właśnie.

W. KSIĄŻĘ

KURUTA

W. KSIĄŻĘ

Cóż plecie — ?

KURUTA

W. KSIĄŻĘ

KURUTA

KURUTA

Nieprzytomna?

KURUTA

ręce ku czemuś wznosi i jak we śnie kroczy.

W. KSIĄŻĘ

Wynoś się!

KURUTA

W. KSIĄŻĘ

KURUTA

Lecz właśnie Księżna pani nie da się ubierać

i zrzuca z siebie stroje.

W. KSIĄŻĘ

/ patrzy wielkimi oczyma /

KURUTA

Wasza Miłość — ?

W. KSIĄŻĘ

/ spostrzegł Joannę /

JOANNA

/ we futrze, półubrana /

/ wchodzi /

PANNY

/ biegną za nią /

W. KSIĄŻĘ

/ gestem zatrzymuje orszak /

JOANNA

/ nuci /

»Mówił ojciec do swej Basi:

biją w tarabany…..«

Nie, to nie tak — — tak.

— Mars mnie zabiera

na swoje łoże — w miłość.

W. KSIĄŻĘ

/ otula ją /

JOANNA

O czemuś ty się przebudził?!

Uciekasz?!

—

Stój!

— Stój kochanku!

— —

/ wskazuje orszak panien stojący opodal /

boginie uskrzydlone.

— One swoje stroje

zwinęły; — czyli skrzydła rozchylą nad głowy?

Czyli znowu ulecą?

—

/ jakby powtarzała za kim /

/ jakby mówiła do kogoś /

Gdzie ty biegniesz?

— Tyś w twoje zwycięstwo uwierzył!

Patrzaj — tyś oszukany!!!

— Pożar się rozszerzył!!

Ratuj mnie!!

— Miłość moja wiąże cię w niemocy?!

Pusty pałac — ?

Jak czarne okropne otchłanie.

—

Noc i straszliwa głuchość.

— Ulituj się panie!

On odpycha mnie!

Pęta miłości mej zrywa!

Ja byłam z tobą — w śnie moim szczęśliwa — —

/ przytomnieje /

/ szeptem /

To sen był — — taki był mój sen — tej nocy.

W. KSIĄŻĘ

/ prowadzi ją ku głębi /

/ sanie zajeżdżają w głębi /

JOANNA

/ usiada w saniach /

/ obok niej usiada jedna z panien /

W. KSIĄŻĘ

/ odszedł od żony /

/ przesyła jej z daleka całusa /

Adieu — adieu Żaneto.

/ krzyczy /

/ Żołnierze wprowadzają w głębi konia /

GENERAŁ WINCENTY KRASIŃSKI

/ wchodzi /

/ Sanie z W. Księżną odjeżdżają /

W. KSIĄŻĘ

/ zapatrzony za odjeżdżającą W. Księżną /

/ nagle zwraca się /

/ spostrzega Krasińskiego /

/ usiłuje sobie przypomnieć /

Prawdali to?

— Jest prawda?

— Tak.

— Pardon.

C'est vrai.

Lecz mnie uwierzyć trudno.

— Tak już widzę.

Chcę.

Ja was każę powiązać!

/ wpatruje się w Krasińskiego /

Ja was każę powiązać!

KRASIŃSKI

/ obojętnie /

W. KSIĄŻĘ

Wiązać Was?

— —

Wy buntowni.

— Wy, jakoż nie?

Tak wy Polacy.

I jakoż wy, wy polscy, wy byliby tacy,

żeby rzucić swą Sprawę — swoją Polskę rzucić

i stać po stronie Cara?

— Wy potężni.

Jak ja patrzę się na was tak — że wy orężni,

tak ja blednę.

— Wybaczcie przyjacielu, bracie,

ale wy moje wrogi mnie — wy się nie znacie.

Tak wy zdrajce!

KRASIŃSKI

/ w gniewie /

/ ochłonął /

/ głosem stłumionym /

Wasza Cesarska Mość w obłędzie gada

i nie zważa na cios, gdy ostre słowo pada,

słowo błędu.

W. KSIĄŻĘ

Upadłem już.

— Już w ogniach, hej, pobladłem.

Ja już skończyłem się.

A teraz wy gwiazdami.

Tak na was czas — wy nie będziecie z nami.

Nie łudzę się.

Nie, nie chcę.

Zostaniem wrogowie.

Tak ja was upokorzyć chcę — wy, wy panowie!

Dlaczego jeszcze tu?

— Tam miasto się gotuje.

Tam pożar wre.

Powstanie?

Szał.

Wszyscy orężni.

Błyskawice wstrzymali w pędzie — i potężni!

A wy — czemu wy tu?

— Tak ja się o was boję.

Wy trupy — — — jeśli ze mną związani w przymierze.

Wy nie wierzycie w Polskę — ?

Co?

— A ja w nią wierzę!

KRASIŃSKI

Nie widzi Car, co polską wziął koronę,

że my tam trupów naszych ścielem mosty.

Nie widzi Wielki Książę brat, żeśmy wbrew woli

narodu, co nas woła tam — u jego boku

stanęli, jako mur, co brata chroni

i dzisiaj, gdy nam Bóg na Wolność dzwoni,

my nie o sobie myślim w takiej chwili,

lecz by tej szczędzić krwi, co tam się leje,

gdyście jej tyle w kaźniach roztrwonili,

krwi naszej spodleni złodzieje.

Zginął Potocki, Blumer, Nowicki generał

a przy Potockim byłem ja, kiedy umierał,

gdy śród poległych trupa wyszukano.

Zginął Trębicki, Siemiątkowski zginął.

Ja, Wielki Książę, jeżelim ocalał,

to nie na to, bym honor mój w podłości kalał,

by mnie pod pręgierz bezwstydu stawiano.

Nie macie prawa pytać, Książę, w co ja wierzę.

Pewna, że mnie z podłością nie wiąże przymierze.

/ oddaje szpadę /

W. KSIĄŻĘ

Zostaw ty to!

— I waruj tu, jak pies, u moich nóg;

Cha, cha!

— Gdy polskie ozwało się serce,

tak ja pokażę wam, kto wasi zdzierce.

Sumienia obrachunek zrobię.

Spłacę dług.

Tam, pod pokojami Belwederu, tam w lochu

człowiek jest, od lat kilku zamkniony.

Tak to perła.

— Tak ty nie czujesz się zarumieniony

przede mną?!

Tak ty mówisz, że masz serce i czujesz?!

Ty spojrzyj jemu w twarz —

/ nawołuje /

Hej!

Straż!

KURUTA

/ wbiega /

W. KSIĄŻĘ

/ szepce mu do ucha /

KURUTA

/ staje zdumiały /

W. KSIĄŻĘ

/ przynagla gestem /

KURUTA

Skończył się Wielki Książę —

/ zrywa z piersi gwiazdę i ordery /

/ depce nogami /

To nic — to wszystko dał mi Car.

— Nie chcę — nie.

/ nasłuchuje /

Słyszycie — tam — ?

Ta noc, jak wicher hula — dmie

W noc taką skonał ojciec mój.

— —

/ nagle trwoży się /

/ krzyczy /

/ zasłaniając oczy /

to brat — to brat, to brat, to brat, to brat!!

KRASIŃSKI

/ stoi nieporuszony /

/ w głębi armaty przeciągane przejeżdżają /

/ ku prawej stronie /

W. KSIĄŻĘ

/ idzie ku generałowi Krasińskiemu /

/ chwyta go za guz munduru na piersi /

/ śmieje się /

/ wskazuje w głąb /

KRASIŃSKI

/ patrzy we wskazanym kierunku /

W. KSIĄŻĘ

Tak ja tu klejnot mam!

— Ja ci pokażę.

Prometeusz wasz polski.

/ wskazuje /

WALERYAN ŁUKASIŃSKI

/ ślepy /

/ w łachmanach, w kajdanach na nogach i rękach /

/ wchodzi /

/ prowadzony przez straż /

STRAŻ

/ wiąże Łukasińskiego do armaty /

/ zdejmują mu kajdany z nóg.

/

/ Słychać dzwony z Warszawy /

W. KSIĄŻĘ

/ dosiada konia /

STRAŻ

/ oddala się od Łukasińskiego /

ŁUKASIŃSKI

/ poczuł, że straż już się odeń oddaliła.

/

I poczuł, że chwila wolności nadeszła,

ta chwila, w której go wiodą;

choć skuty w kajdany,

do działa związany,

to jednak ci jego wrogowie,

jak tchórze tej chwili

zadrżeli, zwątpili —

powietrze czuć swobodą.

I poczuł, że bracia

wzlecieli orłowie,

wzlecieli tam w Warszawie;

że dzwony, co biją,

wieść niosą gloryją,

że wstali bohaterowie.

»Wytrwania!

Wytrwania,

o dajże im Boże,

niech siły ich się nie zmarnią.

Bądź srogie więzienie

wieczyste me łoże

i żywot jedyną męczarnią.

Niech wloką, niech wloką,

niech w lochy zakują,

niech sępy żreją me ciało,

by ino tym braciom,

co dzwonią w Warszawie,

zwycięstwo się walki dostało.«

I dłonie przed siebie wyciąga i słucha,

wiew każdy powietrza czuje

i twarz mu się mieni,

w zachwycie jest ducha,

spełnione dzieło zgaduje.

Uklęka — łzy cieką,

pierś łkaniem się wstrząsa,

radością płonie oblicze

i szepce, a trudno mu słowa się wleką,

modlitwy łka tajemnicze:

»O pójdziesz ty kiedyś

mój duchu na gody

za kaźń twą, żywota gorycze.

W tych dzwonach z Warszawy

do ciebie to gońce:….«

Witaj — Jutrzenko — swo—bo—dy — — ,

za to—bą — zba—wie—nia — Słoń—ce.

/ powstaje /

KRASIŃSKI

/ przesłania twarz dłońmi /

W. KSIĄŻĘ

/ rusza z miejsca /

/ Rozpoczyna się pochód.

/

-----

Tekst opracowany na podstawie: Stanisław Wyspiański, Noc listopadowa.

Sceny dramatyczne, Odbito w drukarnii Uniw.

Jag., nakł. autora, skład.

Księgarnia Gebethnera, Kraków 1904.