text:
16.

Innej nocy żartowali przez czas dłuższy, opowiadając sobie rzeczy wesołe.

Znużyło ich to w końcu.

Nagle ujrzał Krystjan na ciemni, poza oknami posiać swego ojca, z suką Freją.

Zjawa szła krokiem, wyrażającym zupełne osamotnienie.

Nigdy samotność ojca nie przedstawiła mu się tak jasno.

Jedynym jego towarzyszem był pies.

Rozglądał się wokół, ale nikt z nim iść nie chciał.

— Czyż to możliwe? — pomyślał Krystjan.

Zatonął w półsen, trzymając w ramionach ciało Ewy piękne, gładkie i chłodne, jak kość słoniowa.

I znowu ujrzał postacie brata, siostry i matki, a wszystkie owiane były tąsamą samotnością i opuszczeniem.

— Czyż to możliwe? — pomyślał.

— Wszakże ich dusi formalnie nadmiar ludzi!

— Czyż jednak — odpowiedział sobie — i ty nie dusisz się od nadmiaru ludzi wokół siebie, a mimoto czujesz tosamo osamotnienie i pustkę.

Skądże się to bierze?

Gdzie wina?

W tej chwili przysłonił go jakiś ciemny przedmiot.

Był to mokry płaszcz, z którego spływała woda.

Jednocześnie posłyszał głos wnętrzny: — Wstań Krystjanie, wstań!

— Nie mógł atoli dokonać tego, bowiem więziły go ramiona z kości słoniowej.

Nagle zobaczył Letycję.

Rzuciła mu pytanie: — Dlaczego?

— Wydało mu się w tym śnie, który snem nie był, że powinien był wziąć Letycję, skazaną w marzeniach swych (żyła wszakże jeno złudą i marzeniami) na to, by być ofiarą marnej rzeczywistości.

Wydało mu się, że Letycja mówi wskazując Ewę: — Cóż masz z nią wspólnego?

Ona cię nie zna wcale, żyje dla siebie samej, pożąda sławy, u niej nie znajdziesz pociechy w cierpieniach swoich.

A przecież trwonisz z nią siebie poto tylko, by zapomnieć bólu i zaznać oszołomienia.

Zdumiał się Krystjan mądrością Letycji, która zawsze wywoływała jego pobłażliwy uśmiech.

Mimo wszystko jednak wiedziała teraz, że cierpi.

Ból ten przedziwny, z dnia na dzień, z godziny na godzinę wzrastał, niby rana, żrąca wokół siebie coraz to nowe komórki.

Głowę złożył na ramieniu kochanki, której małe piersi, wychylające się z fjoletowej zmroki były okolone drgającym konturem.

Przepajała go nawskróś jej piękność, niepowszedniość i lekkość.

Czuł, że ją kocha wszystkiemi myślami i każdym fibrem ciała, ale nie znajdzie u niej pociechy, ni pomocy.

I znowu posłyszał głos wnętrzny: — Krystjanie wstań! — ale wsiać nie mógł.

Kochał tę kobietę i bał się żyć bez niej.

Świtało już, gdy Ewa obróciła ku niemu twarz.

— Gdzie jesteś?

Gdzie spozierasz? — zapytała.

— Jestem przy tobie! — odrzekł.

— Aż do ostatniej myśli swojej?

— Nie wiem, nie znam bowiem ostatniej myśli mojej.

— Chcę cię posiadać całego, z każdym oddechem, a nie posiadam w pełni.

— A ty... — odrzekł wymijająco — czy cała jesteś przy mnie?

Rzuciła się nań i zawołała namiętnie, a władczo:

— Jesteś moją własnością, więcej niż ja Iwoją.

— Czemuż to?

— Ogarnia cię przerażenie?

Skąpisz siebie?

O tak, jesteś bardziej moim.

Odczarowałam cię.

Zmiękczyłam kamienną twą duszę.

— Zmiękczyłaś mą duszę... — powtórzył zdumiony.

— Niezawodnie, drogi mój.

Czyż nie wiesz, że jestem czarodziejka?

Władam rybą w wodzie, koniem na błoniu, sępem w powietrzu, oraz niewidzialnemi devami, o których mówią perskie księgi święte.

Mogę uczynić z tobą co zechcę, a nie oprzesz się.

— To prawda! — przyznał.

— Ale dusza twoja nie patrzy na mnie, — dodała, obejmując go — jest to dusza obca, ciemna, wroga i nieznana.

— Może nadużywasz posiadanej władzy, a ona się broni.

— Powinna być posłuszną i basta.

— Może nie jest ciebie pewną?

— Mogę jej dać jeno pewność danej godziny, sama zaś godzina to jej rzecz.

— Co zamierzasz czynić?

— Nie pytaj.

Nie wypuszczaj mnie z myśli swoich na sekundę, ani też z uczucia, inaczej zgubimy się.

Dzierż mnie całą siłą.

— Mógłbym, czuję, zrozumieć co masz na myśli, ale nie chcę lego.

Wiesz... ja... ty... to wszystko jest za małe, zbyt nikłe... — potrząsnął głową — zbyt nikłe.

— Cóż znaczą twe słowa... co jest zbyt nikłe? — wykrzyknęła przerażona.

Objęła oburącz jego prawicę i patrzyła z napięciem w oczy.

— Wszystko zbyt nikłe... — powtarzał, jakby nie mogąc znaleźć innego określenia.

Rozważył raz jeszcze, z właściwym sobie uporem i sceptycyzmem wszystko co słyszał i mówił, potem zaś wstał, życząc przyjaciółce dobrej nocy.


corpora: wikisources-pl

text:
bluszcz (na Rusi pluszcz, por. blwać i plwać); prasłowo, nazwa i roślin trujących, więc od brzydkiego smaku nazwana, por. serb. blusztiti, ‘brzydzić się’, blutaw, ‘wstrętny, a więc od blucia; postać pierwotna blust-.

Jest i druga nazwa, dziś zapomniana zupełnie, w 15. i 16. w.: brzostan, brzestan, brzeszczan, czes. brzecztan, serb. brsztan i brszlan, bułg. brŭszlan, co powędrowało do Węgrów, Rumunów, Greków, pochodzenia nieznanego; co dałoby się porównać, cerk. brselije, odbiega znaczeniem (‘czerepy’, niby do bruśnicy należy, p.).


text:
Brema (biskupstwo).

W skutek zwycięztw swoich nad Saksonami, Karol W.

788 r. założył biskupstwo w Bremie, którego pierwszym biskupem był Willehad.

Djecezja jego obejmowała Fryzję i część południową Wigmodji, i zależała od arcybiskupstwa mogunckiego.

Dokumenty fundacji tego biskupstwa, które, osobliwie od pokoju w Salza w 803 r., stało się jedną z najważniejszych stacji rozszerzenia chrześcjanizmu na północy, znajdujemy u Adama bremeńskiego (ob.).

Za ś.

Ansgarego († 865) biskupstwa hamburgskie i bremeńskie były połączone w jedno arcybiskupstwo hamburgsko-bremeńskie, mimo wieloletniej opozycji arcybiskupa kolońskiego, któremu przedtém Brema była podległą.

Arcybiskup Adaldar († 909) położył podstawę późniejszej świetności i potęgi doczesnej tej stolicy.

W XIII w. potęgę znacznie ograniczyli mieszczanie, kapituła i szlachta.

W XII w. stolica arcybiskupia przeniesioną była z Hamburga do Bremy.

Pomimo energicznej opozycji arcybiskupa Krzysztofa († 1558), protestantyzm zakradł się do kapituły; następny biskup został protestantem.

Do czasu ustanowienia stolicy w Lund, arcybiskupstwo hamburgsko-bremeńskie było prymasowską stolicą całej północy.

Pomiędzy arcybiskupami liczy się wielu mężów, odznaczających się nauką i cnotą.

R.

1328 arcybp Burchard odprawił tu sobór prowincjonalny; Jan III polecił wydrukować r. 1511 w Strasburgu Missale Ecclesiae Bremensis, mszał wysoce ceniony, z przyczyny swojej rzadkości.

Cf. Hamburg.


text:
Zaczarowane koło

Akt IV

Lucjan Rydel

Pod młynem.

Przez całą scenę, od prawej ku lewej, szereg starych, powykręcanych wierzb.

Za wierzbami, w głąb, rozpościerają się szerokie, płaskie błonia, za nimi w dali majaczeją chałupy wśród sadów i zagajników.

Z lewej grunt nieco się podnosi.

Na tyra podniesieniu mur, otaczający ogrody wojewodzińskie; poprzez mur zwieszają się konary olbrzymich drzew.

W połowie muru krata żelazna, barokowa, otwierająca z ogrodu widok na pola, wieś i błonia.

— Z prawej: na przodzie zagroda i dom Młynarza, stojący bokiem do widza, frontem ku ogrodom.

W głębi, za domem, wiatrak.

Wieczór.

Przez chmury przedziera się od 'czasu do czasu światło księżyca.

Okna domu czerwonawo oświetlone.

— Za kratą w ogrodzie Wojewodzianka, u kraty, pod murem, Głupi Maciuś.

WOJEWODZIANKA

Nieboga!

Cóż się z nią dzieje?

GŁUPI MACIUŚ

A co by?

Straśnie lamenci,

Mało w niej serce nie mgleje

Od okrutnej turbacyje.

Cięgiem płace przez pamięci,

Pięściami się w ciemię bije

I tyla.

WOJEWODZIANKA

Tak nagle wdową

Została, biedna kobieta...

GŁUPI MACIUŚ

Jesce niektóra somsiada

Z pociechą do niej przychodzi,

To najgorzej, bo na nowo

Załość ją okrutna chyta,

To ją całuje; a gada,

Urzewnia się, a zawodzi

Bogu zywemu na niebie,

Płace wciąz i łamie ręce,

Woła i woła młynarza...

Dyć gadam Jasnej Panience,

Ze ją dzisiaj po pogrzebie

Bez moc wywlekli z cmentarza.

Jak dół zawalał łopatą,

To na kościelnego dziada

Krzycała: niech ją zasypie!

A jak ona go bogato

Chowała: cała gromada

Jadła i piła na stypie.

Jakie ta były pierogi,

Jaki miód, jakie kołace.

WOJEWODZIANKA

Okrutnie mi żal niebogi.

GŁUPI MACIUŚ

Toć Jaśnie Panienka płace?!

WOJEWODZIANKA

ocierając łzę

Nic... już nic...

Zdawało ci się,

Ja się tak czasem rozrzewnię,

Bo sama jestem sierotą...

Dość o tem...

Teraz mi powiedz

Bajkę jaką, mój Dafnisie...

GŁUPI MACIUŚ

Jaką bajkę?...

WOJEWODZIANKA

O królewnie,

Co pokochała pasterza,

Koronę rzuciła złotą

I poszła z nim trzodę owiec

Pasać nad szemrzącym zdrojem,

I z zielonego wybrzeża

Kwiaty rwać w poranek letni...

Albo wiesz co?...

Graniem swojem

Wydzwoń tę bajkę na fletni.

Ja tak lubię twe piosenki,

W noc miesięczną rozpłakane.

Zagrasz?...

GŁUPI MACIUŚ

Jużcić.

Dla Panienki

Duchem fujary dostanę...

Wydobywa zza pasa fujarę i gra długą chwilę — Wojewodzianka słucha zadumana, oparłszy twarz o kratę; gdy skończył

WOJEWODZIANKA

Dziękuję.

Piosenkę cudną

Wygrałeś...

Ach, w tym ogrodzie

Talk mi czasem tęskno bywa,

Nie wiem za czem, i tak nudno!

Nieraz o wieczornym chłodzie,

Kiedy zorza dogorywa,

Błądzę sama przez aleje,

Gdzie marmurowa Najada

Z kruża do konchy omszonej

Wodę kryształową leje...

Albo kiedy księżyc pada,

Blask rzucając rozstrzelony

Przez gałęzie i przez liście,

Go się wiążą w siatkę cienką,

Poplątane przeźroczyście...

Nawet, gdy rankiem się zbudzę,

I kiedy moje okienko

Złotemu słońcu odsłonię

I stanę w świetlanej strudze,

To jeszcze smutno mi bywa.

Gdy żal mię taki owionie,

To za czemś tęsknię i nudzę,

Chociaż sama nie wiem, za czem...

O, ja nie jestem szczęśliwa!

Gdzie jest szczęście?

W której stronie?

Nieraz muślę prawie z płaczem,

Że gdzieś poszło w kraje cudze...

A ty — czy jesteś szczęśliwy?

GŁUPI MACIUŚ

Oj, scęśliwy... jesce jaki,

Nikiej ta ryba we wodzie,

Od kiej wsyćkie one cuda

Wygrywam i wsyćkie dziwy,

I zyję se jak te ptaki,

Śpiewający...

Cy o głodzie,

Cy o chłodzie, jak się uda,

Zawdy gram i gram od ucha...

Oj, nikomu ja nie zajrzę!

Pasę w lesie, to las gada:

„Grajze ino, Maćku, grajze!”

To i gram...

A tu las słucha,

Widno rad z onego grania,

Bo mi cięgiem odpowiada.

Jak baz te błonia przechodzę,

To gałązeckami rucha

Kuzda wierzbecka przy drodze,

I listeckami się kłania,

Coby jej grać...

Idę miedzą,

To ci sumi w kuzdem kłósiu,

I w tych chabrach, co ta siedzą

Skroś psenice, albo żyta,

I sumi caluśkie pole,

Jakoby rzec: — „Graj Maciusiu!”

I gram, jaz za serce chyta!

Juz ja tę fujarę wolę

Nade wsyćkie skarby świata!...

Juz mi nic na świecie nie trza...

WOJEWODZIANKA

Ach, bo z tej fletni piosneczka

Zaczarowana wylata,

Jako skowronek z gniazdeczka,

I dzwoni na skróś powietrza!

GŁUPI MACIUŚ

Wie Panienka o skowronku?

Jak się casem w górę ciśnie,

Mało jaze nie ku słonku,

I tak cieniusieńko ciurka,

I leci wyzej, a wyzej,

Pod samem niebem i piórka

Na powietrzu ozcapierzy,

I bez chwilkę ani piśnie,

Ino se tak wisi cichy,

Bo go janiołowie sami,

Za skrzydłecka w jednej mierze

Trzymają chwilę rąckami...

To on się za wsyćkie grzechy

Całego świata spowiada,

Jaz ozgrzesenie odbierze

Od Matki Boskiej — to spada...

WOJEWODZIANKA

Podobny twojej piosence,

Co nad ziemią lecąc, płacze,

I poprzez łzy się uśmiecha

Ludzkiej tęsknocie i męce,

I w niebie tonie bez echa...

Posłuchaj, daj mi ją w ręce,

Tę fletnię, niech ją zobaczę

Na chwilę jednę, niemałą.

GŁUPI MACIUŚ

Cemu nie?

Jasnej Panience

Pozwolę...

Wspina się ku kracie i podaje fujarę, którą Wojewodzianka bierze do rąk

WOJEWODZIANKA

wziąwszy fujarę, spojrzała na Maciusia

Co się stało!

Tyżeś to?

Ach, jakiż inny

Jesteś od tego pasterza,

Który śnił mi się na jawie...

Oczy kłamać nie powinny

Sercu, które im dowierza.

Czemuż kłamią?!

Skąd ta zmiana

W twem obliczu i postawie?

Zdajesz mi się taki gminny,

Pospolity i prostaczy!...

Ach i ta chłopska sukmana

Taka brudna...

Po Filonie

Śladu nie ma!

Co to znaczy?

Masz, odejdź, paś sobie konie.

Odwróciwszy się od niego, oddaje mu fujarę i odchodzi w głąb ogrodu, zamyślona smutnie

GŁUPI MACIUŚ

do siebie, nie zrozumiawszy ani jednego słowa

A trza pojźryć, choć spętane...

Jej się zawdy tak majacy...

Odchodzi poza młyn.

Drzwi domu otwierają się — wychodzi kilka kobiet wiejskich, chłopów i dziewek — za nimi Młynarka i Jasiek, który zostaje w progu.

MŁYNARKA

płacząc i wzdychając

Oj talk!...

Jak se na tę ranę

Spomnę, co ją miał na głowie,

To minie jaze zimno chyta...

Wiecie wy, moi ludkowie,

Caluśka głowa ozbita,

Coło bez pół ozłupane...

A co krwie!...

Niech Jasiek powie!...

JASIEK

z progu

Ojej!...

Ze niech Bóg zachowa...

MŁYNARKA

wśród kobiet, które, otoczywszy ją, kiwają głowami, wzdychają, ocierają oczy fartuchami

Jak ja się teraz ostanę

Przez niego?

Sierota, gdowa,

Sama, jak palic na świecie!

To ja nie mam desperować?

Oj, mojeście wy kochane,

Adyś by trza mieć kamienie,

Nie ocy...

To juz idziecie?

Juz?

Panie Boze was prowadź!

I za moje pociesenie

Bóg wam zapłać...

O laboga!..

Wszyscy, prócz Jaśka i Młynarki, zmierzają na lewo ku drodze, między młyn a dom — równocześnie z lewej strony, przodem sceny, wchodzą dworzanie kasztelańscy.

STARSZY DWORZANIN

do Jaśka

Niechaj będzie pochwalony!

WSZYSCY

naraz

Na wieki wieków...

STARSZY DWORZANIN

Gdzie droga

Do karczmy?

JASIEK

Anso, piechotą

To ta przejdzie i z tej strony.

STARSZY DWORZANIN

A wozem się nie dostanie?

JASIEK

Trza wkoło, jak te ogrody.

DWORZANIN

Bodaj taką drogę mylną!...

JASIEK

Dyć hawok skrąca do młyna,

A do zajezdnej gospody

Trza się było wziąć na opak,

Od siebie...

DWORZANIN

Gdzie?

Jak?...

Nam pilno,

A tu Już późna godzina.

MŁYNARKA

Na wygonie pasie chłopak,

To Waszmościom wskaze drogę.

Do Jaśka

Biegaj no po Maćka duchem!

JASIEK

półgłosem, oglądając się trwożliwie i za siebie, i za scenę

Idź ty, Maryś, ja nie mogą

MŁYNARKA

półgłosem — rozkazująco

Raźno leć!...

DWORZANIN

niecierpliwie

Cóż z tym pastuchem?!

Jasiek niechętnie wychodzi na prawo, poza młyn

MŁYNARKA

Przyjdzie, Wielemozny Panie,

To Wasmościów zaprowadzi...

Wnetki, prosę Łaski Pańskiej.

DWORZANIN

My byśmy czekać nie radzi,

Rozumiesz?

Bośmy dworzanie

W służbie Pana Kasztelańskiej,

Który nocuje w gospodzie

O mil parę; a my zasię

Z resztą cugów i taboru,

Wysłani gwoli wygodzie

Ruszyliśmy po popasie,

Nim się miało ku wieczoru.

Jutro w przedpołudnim czasie,

Przybędzie w śpiesznym pochodzie

Pan Kasztelan; i w kolasie

Poszóstnej, pełen splendoru,

U zamkowych progów stanie.

Do ludzi, którzy, otoczywszy go kołem w niejakiej odległości, słuchają z podziwem.

A wiesz ty, chłopski narodzie,

Kto i z czem go tu przysyła?

Sam król, aby Wojewodzie

Po nieboszczyku Hetmanie

Oddał sukcesję buławy.

GŁOSY W TŁUMIE

Od króla samego jedzie?!

O Matko Boska najsłodsa!

DWORZANIN

Od króla, prosto z Warszawy.

Wchodzi Jasiek, za nim Głupi Maciuś

Jest pastuch.

Bywaj sam!

żywo!

JASIEK

do Maćka

Nie wstydaj się!

— On zawiedzie

Wasą Miłość, kędy potrza.

DWORZANIN

Do karczmy, słyszysz?

GŁUPI MACIUŚ

A ino...

DWORZANIN

Kapnie ci grosik na piwo.

GŁUPI MACIUŚ

wzruszając głową

Bóg zapłać!

DWORZANIN

Przodem chłopino!

Wychodzi, za nim reszta dworzan, poprzedza ich Maciuś.

— Wiejskie kumoszki odchodzą w przeciwną stronę, ku wsi.

— Na scenie zostaje tylko Młynarka i Jasiek.

JASIEK

zbliżając się do Młynarki

Maryśka!...

MŁYNARKA

odtrącając go

Na bok ode mnie,

Ty bojacu!

JASIEK

Było samej

Pójść do Maćka...

W onem ciemnie

Latały cerwone plamy,

Nikłej krew... idą... pod płotem

Siedziało cosi w łopuchu

I gic... gic ku mnie z chichotem.

MŁYNARKA

przerażona

Cichaj, cichaj... nie mów o tem.

JASIEK

nie zważając

Jakem wzion ciekać co duchu!

A ono ślepia ozdarło

I nic, ino za mną goni

I chce mnie chycić pod garło...

Tom z biedą dopadł do koni

I do Maćka na paświsku...

W piersiach mi do krzty zaparło,

Com nie mógł przemówić słowa...

MŁYNARKA

pokrywając strach

Co ci ta!...

Głupie majaki!

To pewnikiem była sowa.

JASIEK

Sowa!

— Juźcić, ino w pysku

Miała zęby, kieby grabie...

MŁYNARKA

Patrzcie go!

chłop setny taki,

A do głowy se przybiera!

Nie wstyd cię, ze we mnie, w babie,

Więcej śmiałości, niz w tobie?

JASIEK

Oj, zeby nie ta siekiera,

Coś mi ją wraziła w ręce!

Cym ja sam wiedział, co robię?

A teraz co?

Ino w męce,

We strachu okrutnym zyję.

MŁYNARKA

Śmiej się z tego!

Dyć to brednie!

JASIEK

Ja schnę od tej turbacyje,

Gryzę się w nocy i we dnie,

I zimny pot na mnie bije...

Ani dośpię, ani dojem,

Ino się frasunkiem sycę,

I karmię się niepokojem.

A skróś cego, z cyjej winy?

Dyć bez ciebie pakuśnicę,

Nie mam spokojnej godziny.

MŁYNARKA

Daj Bóg scęście!

Zaś pocyna!

Co tu gadać nadaremno?

JASIEK

A bo prawda!

Cyja wina?...

Onej śmierci młynarzowej

Tyś jest prawdziwa przycyna!

MŁYNARKA

Wydziwiaj!

Cuduj nade mną!

Sameś zabił!

JASIEK

Z twej podmowy!

MŁYNARKA

Juźci!

Ja wsyćkiemu krzywa!

Twoja pociecha jedyna,

Zebyś mi dozarł do zywa.

Gryź mię!

Gryź!

Ady mas prawo,

Wsyćko znieść od ciebie musę:

Wypominaj mi, zem krwawą

Dała za ciebie zapłatę,

Zem cisnęła swoją dusę

Na wiekuistą zatratę,

Za co?

— Za twoje kochanie!

JASIEK

Kto tu komu wypomina?

Chyba nie ja, bo i cóz by?

Stało się i nie odstanie.

Trza było zawcas ze młyna

Iść we świat i sukać słuzby

Ka indziej, w najdalsej stronie.

MŁYNARKA

Zal ci?

Zal?

To cyń, jak wola!

Ja za tobą nie pogonię

Drugi raz bez one pola

I lasy.

Mas wolną drogę,

Na zawadzie ci nie stoję!

JASIEK

patrzył na nią chwilę, potem zbliża się szybko

Choćbym chciał, to juz nie mogę,

Juz ja przy tobie ugrzązłem.

Twoja dola — moja dola,

Z tobą śmierć i życie moje

Zawiązane krwawym wązłem.

Wyciąga ku niej ramiona

MŁYNARKA

odpycha go gwałtownie

Nie chcę!

Rusaj, kędy wola,

We świat!

Prec!

Bo my oboje

Juz nic do siebie nie mawa.

Co ci do mnie?

Stój z daleka!

Nie tykaj mię, bo ja krwawa:

Na dusy mam krew cłowieka,

A ty lino mas na rękach.

JASIEK

Maryś!...

MŁYNARKA

Słuchaj, co ci powiem:

Miałbyś schnąć w strachu i mąkach?

Nie chcę ci stać na przeskodzie.

Raduj się zyciem i zdrowiem,

Ja pójdę i Wojewodzie

Sama na siebie opowiem.

JASIEK

chwyta ją za szyję i przyciąga do siebie

Oj, głupia!

Co ty mas w głowie?

Maryśka moja najsłodsa,

Milsaś mi ty nade zdrowie,

Ciebie mi do życia potrza.

Mojaś jest, wiem ino o tem!

Nie dbam na te strachy głupie...

I co mi ta o krew cyją?!

Moja własna krew, jak młotem,

Hucy mi w skroniach i łupie...

'MŁYNARKA

Jasińku!

JASIEK

Pójdź, bo się spalę!

Gorejący, nikiej słoma.

MŁYNARKA

Mój... mój!

JASIEK

Ułap mię za syję

Mocno... ukochaj rękoma,

Niech o świecie nie wiem wcale,

Ino niech scęścia użyję...

MŁYNARKA

Jaśku!

Jaka ja łakoma

Kochania twego...

W ramiona

Wzioneś mię i piję, piję

Ten ogień, i wciąz spragniona

Do śmierci się nie nasycę.

JASIEK

Pójdźwa!

Pójdźwa legnąć doma,

A potem w pazury carta

Pójdę, cy pod siubienicę.

Nie zal będzie... boś ty warta!

Wciąga ją do domu, zamykając drzwi od sieni za sobą.

— Z daleka słychać zbliżający się głos Maćkowej fujary.

— Po chwili ukazują się w głębi, pomiędzy wierzbami, Kusy i Boruta.

KUSY

tupiąc i zgrzytając ze złości

Słyszy Waszmość wciąż te trele!

Hiu-tiu-tiurlu!..

Wciąż ten pisk!

We dnie, w nocy, to za wiele!

Gdy słyszę tego pastucha,

To jakby mnie kto bił w pysk!

Tiu-tiu-tiurlu!

Ciągle dmucha!

A!

przeklęty on, przeklęty!...

Jak dopadnę tego zucha...

BORUTA

drwiąco

To co?

KUSY

To mu pójdzie w pięty!

BORUTA

Idź... spróbuj!

za cały zysk

Zbłaźnisz się tylko de novo.

Słucha, po chwili z drwiącym uśmiechem

Wiesz?

To granie wcale piękne,

Posłuchaj, barania głowo.

KUSY

Ja mało z gniewu nie pęknę,

Mało, że się nie udławię

Wstydem, a Waszmośó przedrwiewa?

Czyliż mam, do kroćset ropuch,

Dać nura w błotnistym stawie,

Wleźć do spróchniałego drzewa,

Lub łeb wtulić między łopuch,

By nie słyszeć tego grania?!

Czem go do milczenia zmusić?

Czem go zmamić?

Czem go skusić?

Gdy fujara go ochrania...

BORUTA

Czegóż chcesz ode mnie?

KUSY

Rady!

Dobrej rady, a nie drwinek.

BORUTA

Skoro przegrałeś zakłady,

Wyzwij go na pojedynek.

KUSY

Nie głupim!

Dawnymi czasy

Raz w pojedynku stawiałem,

Lecz dotąd wspominam gorzko

Rycerskie owe zapasy.

BORUTA

Z kimże to?

KUSY

Z jedną kumoszką

Z tej wsi.

Wybór broni miałem,

A baba sobie zastrzegła

Wybór placu...

Jędza stara,

Bardziej od lisa przebiegła!

Pyta mnie: „Rożen ozy widły?”

Widły!

boć to bolców para,

Więc rożen babie przebrzydłej

Zostawiam... ba, cóż mi po tem?!

Wyznaczając stanowiska,

Baba stawia mnie za płotem,

Sama staje z drugiej strony:

Co źgnę, to płot na przeszkodzie,

Ani rusz dostąpić z bliska,

Widły więzną w chrust spleciony.

A ta mnie bodzie i bodzie,

Bo jej rożen na wskróś płota

Raz w raz do mnie się przeciska!

Myknąłem w lasy i w bory,

Pokłuty gorzej rzeszota,

Sześć miesięcy byłem chory,

I przeszła mi i od tej pory

Do pojedynku ochota.

BORUTA

z ironiczną powagą

Widzę, żeś rycerz nie lada,

Wolen zmazy i przygany!...

KUSY

Ale Waszmościna rada

Mnie się tym razem nie nada,

A ten gra, jak opętany!...

BORUTA

Gdy tymczasem w moją sieć

Tyle już zdobyczy wpadło!

KUSY

Wpada magnat, wpada kmieć:

Możni, dumni i rozumni!

Lecz fen głuptas, poszturchadło,

Ten obdartus głodny, bosy,

Tego i Waszmość nie złapie,

Choćby nie wiem, jako chcieć!

Dmucha, piszczy w niebogłosy,

Jakby sobie drwił z nas obu...

BORUTA

Ze minie?

Mogę mieć go w łapie,

Bylem chciał!

Co ty, to nie ja!

KUSY

Na niego nie masz sposobu!

BORUTA

Głupiś Waść!

KUSY

Próżna nadzieja!

Niczem on się skusić nie da.

Jego siła w tej fujarze.

BORUTA

On mi fujarę zaprzeda.

KUSY

On?!

Za nic!

BORUTA

To się pokaże!

Głos fujary Maćkowej, który zbliżał się coraz bardziej, rozlega się tuż za sceną i po małej chwili wchodzi Głupi Maciuś, który, widząc obu diabłów, przestaje grać i chce przejść bokiem.

BORUTA

spostrzegłszy wchodzącego Maciusia

Toś ty grał?

GŁUPI MACIUŚ

BORUTA

Ja słucham i aż się dziwią,

Skąd ono przecudne granie,

A to Maciuś gra.

Prawdziwie,

Że mi się twoja muzyka

Nad wszelką inszą podoba!

GŁUPI MACIUŚ

nie odpowiadał, tylko przypatrywał się badawczo obu czartom, potem wskazuje Kusego

Dyć ja znam onego smyka,

Co ma nózki, jak patyki,

I łeb wielgi, nikiej dynię!

A to wy pewnikiem oba

Jesteśta diablego rodu?...

Co chceta?!

BORUTA

Chcę twej muzyki.

Nic ci złego nie uczynię.

Nie bój się!...

GŁUPI MACIUŚ

na wpół do siebie

Niech was choroba!

BORUTA

nie zważając

Chcemy, żebyś nie miał głodu,

Ni biedy, jak tu we młynie...

GŁUPI MACIUŚ

drwiąco

At!...

Miłosierna osoba!

KUSY

Próżno, kto głupiemu gada

Do rozumu!

BORUTA

ostro do Kusego, ale spozierając przy tym z ukosa na Głupiego Maciusia

Głupim zowie

Maciusia — chamska gromada!

Ale on ma więcej w głowie,

Niźli oni wszyscy społem.

Zobaczysz, jak mi odpowie,

Gdy wyrozumie dokładnie,

Co eksplikować zacząłem...

Do Maciusia

Komuż wygrywasz tak ładnie?

Kto ciebie słucha?

Te 'krowy

Albo te konie na paszy?

Grasz i grasz, i co masz za to?

Głód!

Łyżkę strawy jałowej!

GŁUPI MACIUŚ

wzruszając ramionami

Jak jest, tak jest!...

Ja się Wasej

Cartowskiej Mości nie zalę...

KUSY

Kuty fryc!

BORUTA

Ja ci bogatą

I godną służbę naraję.

Nic cię chyba nie ustraszy,

Skoro sobie tak zuchwale

I butnie poczynasz ze mną...

Słuchaj: są pod ziemią kraje,

Co słońca nie znają wcale;

Lecz za to łuną podziemną

Goreją w strasznej czerwieni

Ognia wiecznego pożary,

Czarnych jezior trupie fale

Kipią, krew się na nich pieni,

Jęki wstrząsają ich głębią...

Rude dymy, krwawe pary,

Wrą, kotłują się i kłębią,

A w nich wyją potępieni...

Od bram z rozżarzonej stali

Na wstępie już zieją skwary

W pomroce dusznych przedsieni.

Potem ogromne pieczary

Ciągną się dalej i dalej,

Bez końca, liczby i miary...

Na słupach z żywych płomieni

Sklep onych pieczar się wspiera:

Z rykiem i wrzaskiem się pali

Słup każdy, bo w te filary

Z ognia — grzesznicy wpleceni

I żar wieczny ich pożera.

W ostatniej, największej sali

Podłoga i strop, i ściany,

Od roztopionego złota

Kapią i drogich kamieni,

I od czerwonych korali.

Skarb okrutny, nieprzebrany,

Czarodziejskie błyski miota,

Jarzy się, migoce, mieni!

W pośrodku skarbów, za szyję

Łańcuchami przykowany

Do gorejącej kolumny,

W mękach targa się i wije

Mocarz, strącony Cherubin,

Niebios rokoszanin dumny,

I rozpacz taka go bierze,

I ból taki, że mu płyną

Z oczu łzy krwawe, jak rubin.

KUSY

przerywając Borucie, do Maciusia

Słyszałeś o Lucyperze?

GŁUPI MACIUŚ

Juźcić słysałem...

A ino!

A mało to napowiada

Tych gadek stara Gawlacka?

Ona zawdy gadać rada,

Pokiela ino kto słucha.

Powiadała, ze on pono

Ma skrzydła, nikiej u gacka,

A zaś u tego łańcucha

To mu kółka wylicono:

Tyla, ile jest dni w roku.

Co dzień łańcucha ubywa

Po oku, zawdy po oku,

Jaze na sam Wielgi Piątek

Do ostatniego ogniwa...

Toć mu dopiero dopieka

On słup...

Do Zielonych Świątek

Skucy, sparzony do zywa,

I dobrze, co się nie wścieka.

Prawda to?

BORUTA

Zali o bajka,

Zali to prawda jest szczera,

Dowiesz się: przystań za grajka

Na służbę do Lucypera.

Rok jeden wedle umowy,

My jej święcie dotrzymamy.

Po roku otworem staną

Przed tobą piekielne bramy,

I wyjdziesz na ciele zdrowy,

Na duszy bez żadnej plamy

I obładowany złotem...

Jeno gębę zawiązaną

Trzymaj i nie piśnij o tem,

Co tam ujrzysz, bo zapłatę

Straciłbyś zapracowaną

I przypłaciłbyś żywotem.

Po małej pauzie

Patrz na te wierzby garbate:

Którą zechcesz, tę otworzę

Przed tobą, jakoby skrzynię.

Dość mi szablą chlasnąć w korę.

Idzie w głąb sceny ku wierzbom i w jedną z nich uderza gołą szablą.

Pień wierzby pęka od góry do dołu i otwiera się, ukazując wewnątrz złoto i klejnoty, cały skarb zaklęty, gorejący fosforycznym blaskiem.

GŁUPI MACIUŚ

olśniony

Gwałtu!

Rety!

A to dziwy!

BORUTA

To wszystko twoje być może,

Lecz się zgódź.

Ja cię uczynię

Bogaczem.

Skarb, co tu gore,

Weź na znak, żeś przystać gotów...

To zadatek i zachęta,

A cóż dopiero zapłata!

Tyle złota i klejnotów

Nie mają króle, książęta,

Ile tobie się dostanie,

Kiedy z podziemnego świata

Wyjdziesz.

GŁUPI MACIUŚ

Mnie ta nie opęta

Nikto, ani mię nie kupi!

Mam dla siebie swoje granie,

A nie dla kogo na przedaj.

I co bym ja, pastuch głupi,

Robił z taką kupą złota?

BORUTA

Radzę ci, prosić się nie daj!

GŁUPI MACIUŚ

Mnie o granie prosić nie trza:

Komu wola i ochota,

Niech przyjdzie, to się nasłucha

Za darmo, ja mu nie bronię.

Dyć granie na wskróś powietrza

Leci — dość nastawić ucha...

Ja kiej gram pasęcy konie,

To ta nocka carna, głucha,

Od wielgiej radości onej

Złotemi ockami mruga.

I na sady, i na błonie,

Na te pola i wygony.

Jak ziemia seroka, długa,

Idą sobie moje pieśni,

Tam wracają, skąd się wzieny.

Przedawać ich się nie godzi,

To juz ani mi się nie śni!

Dyć granie jest jak płakanie,

Ze nie ma nijakiej ceny.

Panie diable, pytaj słonka,

Kiej do dnia za lasem wschodzi,

Cy ci przeda swych promieni?

Albo idź, niech ci jabłonka

Kiej jabłuskami obrodzi

I całuśka się zrumieni,

Idź, niech ci przeda owoce!

Idź, a namów se skowronka,

Co pod samo niebo lata

I trzepie się, i świergoce,

Jeśli ci jedną piosenkę

Przeda, to i ja się zgodzę

Nie na rok, a na trzy lata!

BORUTA

zniecierpliwiony, ostro

Uważ, osłodziłbyś mękę

Temu, który cierpi srodze.

Zgódź się!...

Nie chcesz?

Tfu, do kata!

GŁUPI MACIUŚ

Ciepło mu?

A niech mu będzie!

Juźcić!

Jak juz grać dla kogo,

To grać Najświętsej Panience,

Co nitkę babiego lata,

Chodzęcy po niebie przędzie,

A przed sobą mlecną drogą

Dzieciątko wodzi za ręce,

Co się zmęcy, to se siędzie

Śród gwiazd, nikiej śród stokroci.

Ano zaś wstaje...

I wsędzie

Za nią słuzebni janieli

Chodzą bieluścy a złoci

Bez kwitnące rajskie sady.

I coraz to insy zwija

Niteckę, co ją z kądzieli

Wyprzędła Panna Maryja...

Na to słowo skarby gasną w dziupli, wierzba się zamyka, obaj czarci znikają, tylko w ciemnościach słychać oddalający się.

GŁOS KUSEGO

Chi!

Chi!

Nie dał, nie dał rady!

GŁOS BORUTY

wściekły

Milcz Waść, bo cię trzepnę w słuchy!

GŁUPI MACIUŚ

śmiejąc się

Myk!

I kaz mój ślachcic suchy,

Co na kopyto kuśtyka?

Kajze ten grajda niemiecki,

Z brzuchem grubym, kieby niecki?!

Niech ich!...

Spluwa, po chwili odchodząc w głąb ku pastwisku

Graj, moja muzyka!...

Grając, wychodzi; równocześnie prawie z przeciwnej strony wychodzi Kat, rosły, barczysty i brodaty chłop, w czerwonej opończy z kapturem i w czerwonych, obcisłych, spodniach.

W ręku obuszek.

— Za nim idą dwaj jego pachołkowie.

Obaj ubrani w szare, płócienne koszule, z rękawami zawiniętymi powyżej łokcia, w pasie ściągnięci rzemieniami, przy których z przodu krótkie, skórzane fartuchy.

Jeden z nich niesie pęki rózg i pietra, drugi żelazne obroże, obcęgi i powrozy.

KAT

Stać, kundle!

Ja sam zapukam...

Otwieraj!!

Dobija się gwałtownie do okna

GŁOS MŁYNARKI

wewnątrz

Malto Najświętsa!

Kto się tam do okna burzy!

KAT

Otwieraj raźno!

GŁOS JAŚKA

wewnątrz

A kto tu?

KAT

Człek podróżny!

Drogi szukam...

Nie będę gadał do wnętrza,

Wynijdź, niech nie czekam dłużej.

GŁOS JAŚKA

wewnątrz

Juz... juz!

Nie róbcie gruchotu!

Otwiera okno i wystawia głowę, za nim widać Młynarkę, stojącą z zapalonym łuczywem, które oświeca Kata

JASIEK

ujrzawszy Kata, przerażony

Rety!...

KAT

Nic ci się nie stanie,

Wskaż jeno drogę na zamek.

Człek na próżno w kółko łazi:

Tu rów, tam podmurowanie,

A ta noc!... czarno, jak w mazi...

Cóż tak wyzierasz, jak z ramek

Jaki święty!

W drzwiach, które się nagle otwierają, staje Młynarka z zapaloną latarką w ręku, przy niej Jasiek.

MŁYNARKA

nieco drżącym głosem

Któż wy, panie?

KAT

Ja?...

Kat z miasta...

Nie bójże się,

Przecie masz sumienie czyste!

Wybrałem się na wezwanie

Wojewody, bo mam rano

Skończyć z drwalem, co tu w lesie

Zabił człowieka...

JASIEK

do siebie ze zgrozą

O Chryste!

KAT

Kędyż iść na zamek?

MŁYNARKA

której ręka, podniesiona z latarką, trzęsie się konwulsyjnie

Ano,

Musicie się wziąć na lewo

Pod ten mur... jaze do węgła,

Jest tam hajnok wielgie drzewo

I zaraz brama okręgła...

KAT

Bóg wam zapłać... dobrej nocy!

JASIEK I MŁYNARKA

Bóg prowadź!...

Kat z pachołkami wychodzi na lewo, Jasiek i Młynarka stoją w progu, poglądając po sobie długo w milczeniu.

MŁYNARKA

po chwili, nie mogąc opanować rozdrażnienia, przytula się do Jaśka cała drżąca i mówi złamanym, głuchym głosem

Słysałeś...

Rety!

Jaśku!

JASIEK

odsuwając się od niej

Skróś nas go powiesi!

Skróś nas!...

Jezusie!

Jezusie!

Chwyta się oburącz za głowę i rwie lotosy

MŁYNARKA

przez chwilę patrzała nań bezradnie, potem, odzyskując przytomność, potrząsa go za ramię — z siłą

Ty nie mas nijakiej mocy

Nad sobą...

Jak drwal, to nie ty!

JASIEK

Uciec...

Skryć się kajsi, gdziesi!

MŁYNARKA

Cóz lamencis?!

Widno mu się

Znacyła śmierć.

Co pisano

Komu, tego nie odmieni

Nikt i nikt.

Cy pod dekrety

Chces, by nas oboje wzieni?

Leć, powiedz, to jutro rano

Będziewa mieli na grzdyce

Postronki...

JASIEK

otrząsając się dreszczem

Cy cię urzekło?

Cichaj!...

Co robić?

Laboga!

A dyć to juz prawe piekło

Za zycia!...

Na siubienicę

Dać niewinnego cłowieka,

Albo samemu...

Urywa i rękoma zasłania twarz

MŁYNARKA

po chwili

U proga

Cóz wystois?

Pójdź, legniewa...

JASIEK

szorstko

Nie chcę!

MŁYNARKA

Ty!... pójdź!

JASIEK

Tam strach ceka...

Widzi mi się twoje łózko

Ze siubienicnego drzewa

Zbite... i widzi się: gady,

Ze gwizdają pod poduską!

Nie chcę!

W izbie coś mię dusi!

MŁYNARKA

Cyś rozum stracił ze strachu,

Cy co?

Być nijakiej rady

Nie najdzies...

Po chwili, łaszcząc mu się namiętnie

Naści gębusi!

I chodź!

JASIEK

odsuwa ją

Ty się tego dachu

Nie bois?

A boska ręka,

Chces, zęby dachem zatrzęsła?

Nie kuś, nie kuś sądu, kary,

Bo jesce pułap się spęka

Nad nami i trzasną przęsła,

I wsyćko nas poprzywala...

Kto dom stawiał?

Kto?!

Sam stary!...

A my ledwo, ze umyci

Z jego krwie!

Niech jesce drwala

Powiesą, to nas cart chyci.

MŁYNARKA

słuchała z wzrastającym przerażeniem, nagle prostuje się groźnie

Dość juz!

Wara!

Ani słowa!

Cyliś uwzion się, cłowiece?

Nie widzis, ze taka mowa

Mało ze mnie nie wywlece

Dusy!

Ze mi serce psowa!

Ze mię nikiej rózgą siece?

Cy ja, to nie mam sumienia,

Jak i ty?

Cy się nie boję?

Dyćem ja tez nie z kamienia!

Ale ty na mnie pamięci

Nie mas!

A ja za oboje

Musę śmiałość mieć...

Długie milczenie.

— Dzwony zamkowe biją północ

JASIEK

po chwili, zgnębiony

Zegary

Na zamku północ juz biją...

Pójdź!

Zbliża się ku niej

MŁYNARKA

wskazując na młyn, który zaczyna obracać się coraz prędzej

Widzis ty, co się święci?

Zamknąłeś dusiec na kole?

JASIEK

MŁYNARKA

Jezus, Maryjo!

Światło...

JASIEK

Beze drzwi, bez śpary,

Światło!

I koło się kręci.

MŁYNARKA

Widno jest ktosi we młynie.

JASIEK

bierze kij z sieni

Pójdźwa...

MŁYNARKA

Ja sama pójść wolę...

JASIEK

Nie chodź...

Ja go bez łeb strzelą!

MŁYNARKA

Ostań!... o takiej godzinie

Nie trza...

Jasiek, nie zważając, skrada się do młyna.

Młynarka biegnie za nim.

Drzwi młyna otwierają się przed nim same.

Wewnątrz, w sinym oświetleniu, upiór Młynarza przesypuje mąkę i miele.

Widmo podnosi powoli zakrwawioną głowę i w milczeniu spogląda na Jaśka i Młynarkę.

JASIEK

odskakuje przerażony i mówi szeptem

Upiór!...

Stary miele!

Słupem stoją mu ślepie...

Wciąz miele... nie ustawa

I krząta się po młynie,

Co zmiele — zaś dosypie!

A na łbie rana krwawa...

Krew ciurkiem ze łba płynie...

Do mąki kapie z coła...

On nic!

Ino wciąz łypie

Ślepiami dookoła...

Jaze się dusa wzdryga!...

Rany!

Maryś, co ja widzę!

Maryśka, patrz, co się dzieje!

Wskazuje na Kusego, który siedząc na skrzydle wiatraka, wyprawia różne skoki, nadaje kołu coraz, większy rozpęd, i śmieje się do rozpuku.

MŁYNARKA

Gdzie?

co?

JASIEK

Hajnok... patrz, ta śmiga!

Nie widzis?

Diabeł ma śmidze!...

Puść mię!...

Słysys, jak się śmieje?

Wyrywa się Młynarce i oszalały ze strachu wybiega za scenę w głąb.

Młynarka rzuca się za nim.

MŁYNARKA

krzycząc

Stój!

Stój!

Serce we mnie mgle je!

Wybiega za Jaśkiem.


text:
Bratkowicz Adrjan, franciszkanin, † 1639 r.

Dopełnił i ukończył dzieło rozpoczęte przez ks. Jana Paytowicza, także franciszkanina: Controwersya albo sporka o dwóch artykułach wiary katolickiey.

To jest: o wzywaniu świętych i o pożywaniu Eucharystyey świętey pod jedną tylko osobą, naprzeciwko wszystkim utrakwistom, Krak.

1630.

Nadto, zostawił kazanie o siedmiu słowach Pana Jezusa na krzyżu, Krak.

1633, i prace teologiczne: Assertiones theologicae ex Joanne Duns Scoto, Krak.

1620.

Conclusiones ex doctrina Scoti collectae de Sacram.

in genere et de tribus in specie: De Baptismo, de Euchar.

de Poenit.

1620 r.

Exercitia spiritualia omnium religiosorum usibus accommodata, Krak.

1622.

Dzieło to napisane po włosku, przez Jakóba Bagnacaballensis, jenerała franciszk., przetłumaczył B. na łacinę i na język polski (Jocher, t.

3 p.

6).


text: Buljony (z francuskiego), torsady, frendzle metalowe grube przy szlifach generalskich lub oficerów wyższych w wojskach księstwa Warszawskiego, również przy kapeluszach generalskich, temblakach i kordonach u czapek (B. G.).


corpora: openbooks

text:
Józef Czechowicz

elegia uśpienia

godziny gorzkie bez godów

czarny druk na pożółkłych stronicach

jakby ze stromych schodów

spływała w mroku żywica

zwija się zaułek zawiły

zagubiony we własnych załomach

tętnią mu rynsztoków żyły

rytmami dwoma

niebo sine niebo szare

domy szare domy sine

beznamiętnym obszarem

to niebo to miasto rodzinne

tylko myśli się miłość żywą

w myśli na bruku się klęka

naprawdę złotą niwą

faluje tylko piosenka

sen życie ujął

osłoda sen ciężki a nieważki

piękne zjawy sennie kołują

w krwawych ciemnościach czaszki

dni malowane zmierzchem

śniąc także jak zły list potargam

wtedy

kwiaty na gwiazdach wierzchem

rajskie ptaki obsiadają parkan

rzeką świateł ścieka śnieg zbrudzony

tęcz jest tyle tęcze lecą ulicą

jedna niesie konew

z żywicą

z żywicą

znów po ogniowych ogrodach

znowu ciemne korony

i w takt ociężałych kroków

spływa po czarnych schodach

żywica i miasto mroku

-----


text:
Józef Czechowicz

śpiewny pocałunek

o śpiew mój czochra suchą grzywę koń

żurawie strzelają ciemne race

za śpiewem wyrywa się z betonów klon

chce iść

a tylko kruche skrzydła gubi i liść

skrzydła którymi bawią się blade i rumiane dzieci

skowronek trąca strunę

żurawie skowronki żurawie skowronki

a jeszcze przecież

obłoki białorune

sypią się na staw na łąki

na rano

i namiot gładkich ramion

miłość

śpiew mój sam się lekko jak wstążka wysrebrnia

ze mnie skowronków klonów konia obłoków

światło niebios światło pieśni przebrną

dno dnia zasłane pniami promieni sekund rosą

śpiew mój ciało śpiewało

melodię niosąc

malowaną

na kamienisty załom

bryzgami pianą

o chabrowe oczy nie dbam

chabrowe oczy miał brat

ale słodyczą krzepką napełnij

łodygę ust jedwab

zamilknę jak złoty kwiat

nieśmiertelnik

już już po pieśni chwyconej na pocałunku smycz

-----


text: Brustwer (niem.), przedpiersień, wał ziemny dla obrony.


text:
Bonifacy święty (5 Cz. al. 30 Listop.), apostoł Niemiec, ur. r. 680 W Cridiadunum, dzisiejszém Kirton, w hrabstwie Devonshire, ze znakomitych rodziców anglosaksonów, na Chrzcie świętym otrzymał imię Winfryd.

Poważny od samego dzieciństwa, korzystał z udzielanych mu nauk, lecz nie odpowiadał zamiarom, jakie ojciec miał względem niego, jako dziedzica swego imienia i majątku.

Winfryd nie dał się uwieść, ani płochością swego wieku, ani blaskiem dóbr doczesnych.

Najmilszém dla niego było towarzystwo i poważna rozmowa z kapłanami, którzy od czasu do czasu nawiedzali jego ojca i do których pragnął stać się podobnym.

Na usilne proźby Winfryda, ojciec oddał go jednemu ze swych przyjaciół, opatowi klasztoru Adescancastre, dzisiaj Exester, gdzie Winfryd przepędził młodość swoję.

Następnie, za pozwoleniem opata, udał się do klasztoru Rhutscelle, w hrabstwie Southamptonshire, którym zarządał[1] opat Winbrecht.

Tu szybkie uczynił postępy w grammatyce, poezji i historji, a potém wstąpił do zakonu św. Benedykta, gdzie został wnet przełożonym szkoły klasztornej.

W 30 r. życia przyjął święcenia kapłańskie, a wkrótce potém król Ina i duchowieństwo, zebrane na synodzie, wysłali go jako posła do Beretwalda, arcybiskupa kantuaryjskiego, z przedstawieniem mu do zatwierdzenia uchwał synodu.

Na tém poselstwie Winfryd dał się poznać ze swych wielkich zdolności i roztropności, zjednał sobie powszechne poważanie i bywał odtąd bardzo często zapraszanym na różne synody odprawiane w W. Brytanji.

Lecz na tém nie mogła się ograniczyć działalność Winfryda.

Od czasów św. Augustyna, chrystjanizm głęboko się zakorzenił w Anglji, i nie brakło tam ani zakładów religijnych, ani też kapłanów gorliwych i uczonych.

Tymczasem inne rozległe kraje Europy oczekiwały na opowiadanie im Ewangelji św., a brakło do tego robotników.

Winfryd tedy postanowił udać się w tym celu do Niemiec, gdzie już przez cały wiek W. Brytanja pracowała nad nawróceniem ludów germańskich.

Wielu robotników ewangelicznych szło tam z benedyktyńskich klasztorów anglosaksońskich i irlandzkich.

Na wiele już lat przed Winfrydem, opowiadali słowo Boże Allemanom i Helwetom: S. Kolumban i S. Gall, obaj irlandczycy; Turyngom — Kilijan z towarzyszami; zaś anglosasi: Wilfryd, Egbert, Wigbert, Suidbert, dwaj Ewaldowie i Willibrord bezpośrednio przed Bonifacym nawracali Fryzję i Saksonję.

Co oni zaczęli, tego Winfryd dokonał.

Na wiosnę r. 716 przybył do Dorstat (dzisiaj Wik to Duerstede) we Fryzji, lecz trafił na chwilę dla siebie najniedogodniejszą: Fryzja bowiem wtedy toczyła zaciętą z Frankami walkę o niepodległość.

Gdy po śmierci Pepina Herystala r. 714, prócz niezgody jaka panowała między Austrazją i Neustrją, powstały niesnaski w łonie samej familji panującej, Ratbod, król Fryzów, sądził, że nadeszła sposobna chwila do wyswobodzenia swego kraju z pod panowania i wiary Franków.

W tym celu połączył się z Neustrjanami przeciwko Austrazjanom i odrazu zniweczył to wszystko, co dla rozszerzenia chrystjanizmu we Fryzji uczynili dotąd: Wilfryd, Egbert, Widbert, Wulfram, a szczczególniej Willibrord.

Większą cześć kościołów chrześcjańskich zburzono, księży wypędzono, a dawną cześć bałwanów przywrócono.

W Marcu r. 716 Karol Martel pobił Neustryjanów i króla Ratboda pod Stablo.

Jeszcze jednak obie armje, Franków i Fryzów, z całym zapałem potykały się z sobą, kiedy Winfryd przybył do Fryzji.

Po skończonej walce udał się on do króla Ratboda i prosił go, aby zaprzestał prześladować chrześcjan i zezwolił na opowiadanie Ewangelji w swym kraju.

Lecz poznawszy bliżej usposobienie i obyczaje ludu, przekonał się, że nic z nim nie zrobi w obecnym stanie rzeczy, przeto w jesieni wrócił do Anglji, gdzie mu ofiarowano opactwo, którego wszelako przyjąć nie chciał.

R.

718 opatrzony listem swego biskupa, uczonego Daniela winchesterskiego , udał się do Rzymu, aby z rąk samego Papieża otrzymać missję do innych krajów niemieckich.

Grzegorz II, zbadawszy jego wiarę, postępowanie i czystość zamiarów, udzieliwszy wiele rad mądrych, mianował go 15 Maja 719 r. missjonarzem apostolskim.

Winfryd przez Pawię, gdzie go łaskawie przyjmował Luitprand, król Lombardów, udał się do Bawarji (ob.).

Kraj ten chrześcijański posiadał już biskupów, kapłanów, kościoły i klasztory.

Z Bawarji zatém Winfryd przeszedł do Turyngji, gdzie zmarniał już posiew chrystjanizmu, głoszonego tam przez Kiljana.

Naród ten, wypędziwszy przy pomocy Saksonów swego księcia, już nawróconego, w opłakanym znajdował się stanie.

Próżne tu były usiłowania Winfryda, udał się więc do nadreńskiej Frankonji.

Dowiedziawszy się zaś, że Ratbod umarł r. 719, poszedł do Fryzji i, połączywszy się z arcybiskupem Willibrordem, z takiém powodzeniem pracował tam przez trzy lata, że Willibrord chciał go mianować swoim koadjutorem i przyszłym następcą lecz Winfryd odmówił i wrócił do Turyngji.

Założył pierwszy klasztor w Hamelburgu nad Salą frankońską, gdzie Willibrord już otrzymał, na pobożne fundacje, znakomite dobra od Hedena, księcia Turyngji.

ztamtąd Winfrid posunął się bardziej na północ ku ludom hesskim, których Karol Martel, również jak Turyngów, uwolnił z rąk Saksonów.

w Hessji nawrócił tysiące pogan i ochrzcił.

Wtedy Grzegorz II powołał go do Rzymu i, 30: Listop.

723 r., wyświęcił na biskupa Niemiec, bez oznaczenia stałej siedziby, i dał mu imię Bonifacy.

Opatrzony wszelką władzą i listami Papieża do Karola Martela, do biskupów, książąt i ludów, Bonifacy następnego roku powrócił do Niemiec i, wsparty przez Karola Martela, znowu się udał do Hessji, gdzie blisko wsi Geismar obalił główną świątynię pogańską, dąb bożka Tora, czyli pioruna, a na tém miejscu założył kościół świętego Piotra.

W Turyngji fundował sławny klasztor Ohrdruf (r. 714—727).

Przybyło mu do pomocy niemało zakonników i zakonnic z Anglji.

Pomiędzy zakonnikami znakomitsi byli: Burchard, Lullus, Witta, Megingoz, Wiethbert i dwaj bracia Willibald i Wunibald.

Pomiędzy zakonnicami: Chunihilta, Berathgita, Chunidruta, Tekla, Lioba, i Walpurgis.

Przy pomocy i hojności Adeli, ksieni z Pfalzel, stanęły klasztory żeńskie: W Kitzingen, w Ochsenfurth i w Bischofsheim, które się zajęły wychowaniem niewieściem.

Następca Grzegorza II, († r. 731), Grzegorz III przesłał w następnym roku Bonifacemu palljusz arcybiskupi.

Z każdym dniem powiększała się żarliwość apostoła i rozszerzał się zakres jego działalności.

W tym samym roku, kiedy Karol Martel pobił Saracenów, B. założył klasztor Fritzlar i Amoeneburg w Hessji.

Zachęcony powodzeniem, B. przedsięwziął pewne kroki dla nawrócenia Saksonów, ale nadaremnie; udał się zatém, jako arcybiskup całego prawego brzegu Renu, z wizytą kanoniczną do Bawarji, gdzie przekonał się o stanie parafji, o stopniu oświaty i prowadzeniu się ich pasterzy; zaradził wielu nadużyciom i błędom i powrócił do Turyngji i Hessji, zkąd w jesieni 738 r., w towarzystwie wielu swych uczniów i przyjaciół, po raz trzeci udał się do Rzymu, aby przypatrzyli się chrześcjańskiemu życiu, i aby poznali urządzenie klasztoru Monte-Cassino i innych klasztorów włoskich.

Wracając z Rzymu, zaproszony został do Bawarji przez księcia Odillona, dla ostatecznej organizacji kościoła tego kraju.

B. podzielił Bawarję na cztery djecezje, ze stolicami: Salzburg, Freisingen, Ratysbona (Regensburg) i Passau, i wyznaczył dla każdej djecezji biskupa.

Tę jego nową organizację zatwierdziła Stolica św. Jakie r. 741 założył biskupstwa, ob.

wyżej str. 52.

Za jego wpływem Willibald, przybyły z góry Kassyno, poświęcony na biskupa, swą niezmordowaną działalnością, małą kaplicę Altmühl podniósł do znaczenia djecezjalnej stolicy eichstädtskiej.

Im więcej powstawało fundacji i im bardziej rozszerzało się nawracanie, tém naglejszą B. uczuwał potrzebę wzmocnienia swego dzieła przez stałą organizację.

Gdy Karloman i Pepin, po śmierci swego ojca (15 Paźdz.

741 r.), podzielili się państwem, dogodna nastręczyła się sposobność dla Bonifacego, dokonania tej organizacji i rozszerzenia swej działalności na prowincje Gallów.

Dnia 21 Kwiet.

742 r.

Bonifacy zwołał pierwszy sobór narodowy niemiecki (Concilium Germanicum), a 1 Marca 743 r. sobór w Liftinä. życie duchowieństwa i organizacja hierarchji kościelnej były przedmiotem narad pierwszego soboru, a oświata ludu przedmiotem drugiego.

Dnia 2 Marca 744 r. B. prezydował na soborze w Soissons, zwołanym w celu przywrócenia w zachodniej części państwa powagi metropolity, od dawna tam zachwianej, i zaradzenia złemu w germańskiej i galijskiej części Państwa.

W t. r.

Bonifacy założył sławny klasztor Fulda, który tém stał się dla Niemiec środkowych, czém Monte-Cassino było dla Włoch, Saint-Gall dla południowych Niemiec, a później Korbja dla Saksonji i północych Niemiec.

Dla utrwalenia swego dzieła, brakowało mu już tylko zaprowadzenia związku pomiędzy nowemi djecezjami, przez ustanowienie węzła metropolitalnego.

Gdy niepokonane przeszkody nie pozwoliły obrad Kolonji na stolicę metropolitalną, B. zmuszonym się widział na taką stolicę wybrać Moguncję.

B. był wówczas legatem papiezkim w Germamanji i Gallji, arcybiskupem Moguncji i prymasem całych Niemiec (747 r.).

Utwierdziwszy dzieło swoje, zaprowadziwszy porządek w Bawarji, Frankonji, Hessji i Turyngji, namaściwszy w Soissons na króla Pepina, który po wstąpieniu brata Karlomana do klasztoru, objął rządy całego państwa i wielce popierał interesa Kościoła, B. złożył godność arcybiskupią w ręce ucznia swego Lullusa, w towarzystwie licznych zakonników udał się do Fryzji r. 753, i chociaż liczył 73 lat wieku, zawsze młody i silny duchem, obchodził ten kraj, jako prosty missjonarz, opowiadał słowo Boże, uczył, nawracał, udzielał św. Sakramenta i dotarł już do brzegów morza Północnego, do celu swych życzeń, gdy męczeństwem zakończył chwalebny swój zawód.

Rozbiwszy namioty na polu blizko Dockum, gdzie miał bierzmować nowo nawróconych, napadnięty został przez bandę zawziętych pogan, pałających nienawiścią ku chrześcjanom, a przytém chciwych zdobyczy, i gdy, modląc się, trzymał księgę Ewangelji nad głową, odebrał cios śmiertelny; 52 towarzyszy jego poniosło z nim razem męczeństwo, 5 Czerwca 755 r.

Ciało jego przeniesione najprzód do Utrechtu, potém do Moguncji, a w końcu, stosownie do jego życzenia, jakie kiedyś wyraził, z wielką uroczystością złożone zostało w Fuldzie.

W tameczném opactwie aż dotąd pokazują egzemplarz Ewangelji, ręką Bonifacego przepisany.

Następnego zaraz roku w Anglii na soborze, postanowiono rocznicę jego śmierci uroczyście obchodzić; Niemcy i Gallija wkrótce też poczęły czcić Bonifacego, jako świętego i męczennika.

W wielu miejscach wzniesiono na jego cześć kaplice; a król Ludwik I 1835 r. w Monachjum wspaniałą bazylikę, poświęconą 1850 r., i, wraz z klasztorem, oddaną benedyktynom.

Na obrazach dają mu książkę mieczem przebitą.

Z dzieł św. Bon.

(Opera s.

Bonifacii, ed.

Giles, Londini 1844, 7-o 2 v., i ap.

Migne, Patrol, lat.

curs, Paris 1850 t.

89-ty) mamy: a) Poenitentiale, ważny pomnik do dziejów Kościoła w VIII w., pierwszy raz w całości wydał Binterim (w Caroli Blasci Dissertatio, In qua ostenditur diaconis nunquam fuisse permissum administrare Sacr.

Poenitentiae, Mogunt.

1822, s. 140... w Denkwürdigkeiten d. chr.

Kirche t.

V cz.

III s. 430...); b) Epistolae, ed.

primum per Nicol Serarium, Mogunt.

1605, 4-o, — ordine chronologia dispositae notisq. et variis lectionib.

illustratae a Steph.

Al. Wurdtwein, Moguntiae 1789, 4-o. Z tego ostatniego wyd.

przełożone na niemiec.

(Des Apost. der Deutschen Winfried Bonifazius sämmtl Briefe übers. von Dr Wiss, Fulda 1842 8-o), lecz tylko te, które sam św. Bonifacy pisał, bez odpowiedzi innych osób, a przeto niezrozumiałe.

Aczkolwiek Würdtwein wiele uczynił pod względem chronologicznego uporządkowania listów sw.

Bonifacego, jednakże ma jeszcze niedokładności (Cf. Pertz, Arcbiv f. d. ält deutsch.

Geschichtskde, III 170...).

c) Akrostychy o cnotach i występkach p.

t.

Enigmata Bonifatii Episcopi quae misit sorori suae, wydał C. P.

Bock, w Freiburger Diöcesan-Archiv t. III s. 221...

(Freib, 1868), ze szczegółową rozprawą.

Zostawił także święty Bonifacy d) Kazania, które się znajdują w dziele D. Martena i D. Duranda, Collectio amplissima, t. IX str. 186—218.

Jego Grammatyka łacińska po raz pierwszy wydaną została przez kardynała Angelo Maï (Classicor.

auctor.

e Vatican.

cod.

edit.

t. VII str. 475—584), razem z urywkiem wielkiego poematu, którego rękopism, znajdujący się w muzeum brytańskiem, wydał Tomasz Wright (Biographia britannica litteraria, London 1842 p.

332).

Źródła do żywotu św. Bon.

są: a) jego listy; b) Vita s. B-i auctore anonymo Traiectensi, pisana w XII w.; c) Vita s. B. auctore Willibaldo presbytero moguntin., także z XII w.; d) Vitae s. B. auctore Othlono (r. 1062) ll.

2, na podstawie listów św. Bonifacego, znalezionych przez autora w Fuldzie.

Tak dzieła, jako też wymienione żywoty, przełożone na język niemiecki, ob.

Sammtliche Schriften des heil.

Bonifazius, übers. von Ph. H. Külb, Regensb.

1859, 2 vol.; w oryginale zaś wspomniane żywoty są: ap.

Bolland.

Acta ss.

5 Jun. (wszystkie 4); ap.

Pertz, Monum.

German, t. II (tylko c.

i d.); ap.

Jaffé, Biblioth. rer.

germanic, t. III (tylko c.); ap.

Mabillon, Acta ss. ord. s.

Bened.

saec.

III p. II.

Cf. J.

Ch. A. Seiters, Bonifacius der Apostel d.

Deutschen, Mainz 1845, 8-o. Literaturę tego przedmiotu ob.

Potthast, Biblioth. historica.

J.

Przypisy


text:
barszcz, prasłowiańska nazwa dla ‘heracleum’, por. świni barszcz, barszczyca w 15. i 16. w. dla ‘delphinium’; u nas od 18. w. nazwa ‘zupy kwaśnej z buraków’ (ale i ‘żuru’, barszcz biały), co zastąpiły pierwotny barszcz; od ostrych, kończatych liści, niem. Borste, Bürste, ‘szczeć, szczotka’; pień ten sam, co i w bark (p.); por. ind. bhrsztisz, ‘szpic, kant’; prapostać naszego: bŭrst-j; czes. brszt, rus.

borszcz (nazwa zupy od nas!), słowień.

brszcz: wszystko ‘heracleum’.


text:
Podróż do środka Ziemi

Rozdział XLIII

Juliusz Verne

Otóż i koniec opowiadania, któremu być może, nie dadzą wiary i najłatwowierniejsi ludzie; lecz przyznam się, że z góry jestem na to przygotowany.

Rybacy w porcie Stromboli przyjęli nas z całem współczuciem i otoczyli staraniami należnemi biednym rozbitkom.

Dali nam odzież i żywność, a po czterdziestoośmiogodzinnym wypoczynku, dnia 31-go sierpnia mały statek odwiózł nas do Messyny, gdzie przebywszy dni kilka przyszliśmy całkiem do siebie.

W piątek 4-go września wsiedliśmy na pokład Volturne, jednego z pakebotów pocztowych francuzkich, a w trzy dni potem wysiedliśmy na ląd w Marsylii.

Moglibyśmy nazwać się ludźmi zupełnie swobodnymi, gdyby nie ta przeklęta bussola, która nam spać nie dawała spokojnie.

Dziwny ten i niepojęty fakt stanowił dla mnie przedmiot ciągłego zajęcia.

Dnia 9-go września wieczorem, przybyliśmy do Hamburga.

Nie chcę opisywać ani zdziwienia Marty, ani radości mojej lubej Graüben.

– Teraz, gdy już jesteś bohaterem – rzekła moja narzeczona – nie będziesz już nigdy potrzebował opuszczać mnie Axelu.

Spojrzałem na nią czule.

Płakała z radości i śmiała się zarazem.

Proszę sobie teraz wyobrazić, jakie wrażenie w Hamburgu zrobił powrót profesora Lidenbroka.

Dzięki gadatliwości Marty, wiadomość o wyprawie jego do środka ziemi rozeszła się po całym świecie.

Zrazu nie chciano dać temu wiary; a gdy powrócił, nie wierzono tem bardziej.

Jednakże obecność Hansa i różne wiadomości nadesłane z Islandyi, wpłynęły na zmianę opinii publicznej.

Wtedy stryj został wielkim człowiekiem, a ja synowcem wielkiego człowieka, co także coś warto.

Hamburg na cześć naszą wyprawił wielką ucztę.

W Johannaeum odbyło się posiedzenie publiczne, na którem profesor opisał swą wyprawę, nie pomijając żadnego szczegółu, prócz nieszczęsnego faktu z bussolą.

Tegoż samego dnia złożył on w archiwach miejskich dokument uczonego Saknussema i wyraził szczery żal, że okoliczności nie od niego zależne, nie dozwoliły mu aż do samego środka ziemi iść za śladem podróżnika Islandzkiego.

Skromnym był w obec sławy, a to bardziej jeszcze podnosiło go w opini powszechnej.

Tyle naraz zaszczytów, musiało mu koniecznie zjednać i zawistnych.

Znalazł ich w rzeczy samej liczbę niemałą; a ponieważ teorye jego oparte na niezbitych faktach, sprzeciwiały się systemom naukowym w kwestyi ognia wewnętrznego, piórem przeto i słowem przeprowadzić musiał wiele dyskusji, z uczonymi wszystkich krajów.

Co do mnie, do dziś jeszcze zgodzić się nie mogę na jego teoryę stygnięcia skorupy ziemskiej wbrew temu com widział na własne oczy.

Wierzę, i wierzyć będę zawsze w gorąco wewnętrzne; lecz dodam zarazem, że pewne warunki niedostatecznie jeszcze dotąd określone, mogą zmienić to prawo pod wpływem zjawisk przyrodzonych.

W chwili przeprowadzenia tych kwestyi, stryj miał nie jedną chwilę goryczy i ciężkiego zmartwienia.

– Hans pomimo najusilniejszych z naszej strony nalegań, opuścił Hamburg; człowiek któremu tyle byliśmy winni, nie pozwolił nam wypłacić się z długu wdzięczności.

Zatęsknił za swym krajem rodzinnym i powrócił do Islandyi.

– Farval – rzekł on do nas pewnego dnia z rana, i po tem prostem pożegnaniu odjechał bezzwłocznie do Reikjawiku, gdzie też i przybył szczęśliwie.

Bardzośmy się przywiązali do naszego dzielnego przewodnika; nieobecność i oddalenie, nigdy go nie wyrugują z pamięci tych, którym niejednokrotnie ocalił życie – i mam nadzieję, że go jeszcze raz przynajmniej przed śmiercią zobaczę.

Na zakończenie dodać muszę, że ta Podróż do środka ziemi zrobiła ogromne w całym świecie wrażenie.

Była ona drukowaną i tłomaczoną na wszystkie języki; najpoważniejsze dzienniki ubiegały się o zamieszczanie z niej wyjątków, które wywoływały mnóstwo sprzeczek, dyskussyi, sądów, zdań i przekonań za i przeciw opisom w niej zawartym.

Tym sposobem stryj mój za życia jeszcze używał sławy niezwykłego mędrca i najśmielszego z podróżników tak, że nawet przedsiebierczy Amerykanin p. Barnum, zaproponował mu ogromna summę, za pozwolenie pokazywania go w Stanach Zjednoczonych.

Lecz sławę tę jakkolwiek wielką, przyćmiewała chmurka, mała, przelotna, ale nieznośna, uprzykrzona – niewytłomaczony, niepojęty fakt z bussolą natrętnie wracał zawsze do myśli…

Dla uczonego męża jakim był pan Lidenbrok, byłato prawdziwa katusza intelligencyi.

Niebo jednak chciało, aby stryj mój był całkowicie szczęśliwym śmiertelnikiem.

Pewnego dnia gdym porządkował zbiór minerałów w jego gabinecie, spostrzegłem ową sławną bussolę i zacząłem ją oglądać uważnie.

Leżała tam ona od sześciu miesięcy, nie domyślając się ilu trosk ciężkich była przyczyną.

Nagle, jakież było me zdziwienie!

krzyknąłem tak, że aż profesor przybiegł zobaczyć co się stało.

– Co to jest? – zapytał wchodząc.

– Ta bussola!…

– No i cóż ta bussola?

– Igiełka na niej wskazuje południe, a nie północ.

– Co mówisz Axelu!

– Patrz sam kochany stryju!

zmieniła bieguny.

– Zmieniła bieguny, powiadasz?

Stryj patrzył, porównywał, potrząsał głową, a nareszcie poskoczył do góry, aż się szyby w domu całem zatrzęsły.

– Tak przeto – mówił on uspokoiwszy się nieco, po przybyciu naszem do przylądka Saknussemm igiełka tej przeklętej bussoli wskazywała południe, zamiast północy?

– Nie inaczej mój stryju, to rzecz jasna.

– A więc i nasz błąd wyjaśniony.

Lecz jakiż fenomen mógł sprawić tę zmianę biegunów?

– Nic naturalniejszego.

– Wytłomacz się mój chłopcze.

– Podczas burzy na morzu Lidenbrock. pamiętasz stryju ową kulę ognistą, która nam wszystko żelazo na tratwie zmagnetyzowała?

Otóż to ona niezawodnie spowodowała tę zmianę.

– Ha!

ha!

ha! – zawołał profesor wybuchając śmiechem – więc to był prosty figiel, jaki nam elektryczność wypłatała.

Od owego dnia, stryj mój był najszczęśliwszym z uczonych, a ja najszczęśliwszym z ludzi, bo moja luba Graübem, dawniejszą, role wychowanicy zamieniła na tytuły synowicy i żony, zajmując przynależne swemu stanowisku miejsce w domku na Königstrasse…

Zbyteczną zdaje się rzeczą byłoby dodawać jeszcze, że stryjem jej został sławny profesor Otto Lidenbrock, członek korespondent uczonych towarzystw geograficznych i mineralogicznych, wszystkich pięciu części świata.

KONIE


text:
←Rozdział 22 Kariera Nikodema Dyzmy

Rozdział 23

Tadeusz Dołęga-Mostowicz Rozdział 24→

W trzecim dniu wydano wielki bal.

— To smutne — powiedziała Nina.

— No, arystokracja.

Na wschodzie niebo zaczynało szarzeć.


text:
Buxtorf 3.

Jan Jakób, syn poprzedniego, professor hebrajskiego w Bazylei.

Ur.

4 Wrz.

1645 r., przykładał się za młodu, pod nadzorem ojca, do tychże samych przedmiotów.

Po śmierci ojca, długo podróżował po Niemczech, Francji i Anglji dla nauki; zapoznał się ze znakomitszymi uczonymi.

Po powrocie 1669 objął miejsce ojca.

Cierpiał na hypokondrję w starości; um.

3 Kwiet.

1704 r.

W druku zostawił tylko przedmowę do wydania wyżej wzmiankowego dzieła Tiberias, 1665; wydał także nową edycję Synagogae judaicae, 1680.

Synowiec jego Jan...


text:
Besançon (Vesontio, Visontio, Besuntium, Bisuntium, w średnich wiekach także Chrysopolis, u niemców Bisanz), arcybiskupstwo w południowo-wschodniej Francji, założone w III lub IV w.

— B. było wówczas stolicą części Galji, zwanej Provincia Maxima Sequanorum.

Granice tej prowincji stanowił Ren, Wogezy, Saona, Rodan i góry, oddzielające Recję i Szwajcarję.

Zdaje się, że tak daleko rozciągała się i duchowna władza metropolity w Besançon.

Avenche (Aventicum), które w VI w. miało biskupem annalistę Marjusza Awentyka, Bazylea, Nyon (Noiodunum) w Waadtlandzie, Yverdon (Ebrodunum, Ifferten) i Windisch (Vindonissa) występują na różnych soborach jako sufraganje Besançonu.

Windisch, pomiędzy 533 a 561 r., oddzielił się od Besançon, a przyłączył do Konstancji.

Stolica Avenche, do której dołączona była djecezja Yverdon, przeniesioną została do Lozanny, a ztamtąd później do Fryburga (w Szwajcarji); stolica Nyon przeszła do Belley.

Fryburg, Belley i Bazylea zostawały pod metropolitą bezansońskim, dopóki rewolucja francuzka nie pozrywała dawnych stosunków.

Djecezja Besançon liczyła 500 probostw i dzieliła się na 6 archidjakonatów, obejmowała hrabstwo wyższej Burgundji.

R.

1742 djecezji część została odjęta, z powodu utworzenia nowego biskupstwa, z dawnego opactwa St Claude.

Za to znów r. 1780 część djecezji bazylejskiej, w wyższej Alzacji, przyłączona została do Besançon.

Na mocy konkordatu z 1801 r., metropolita z Besançon dostał za sufraganów następujących biskupów: z Autun, Dijon, Nancy, Metz i strasburgskiego.

Konkordat z 1817 r. ze związku tego wyłączył Autun i Dijon, a włączył za to Verdun, St Dié i Belley.

Djecezja B. rozciąga się obecnie na dwa departamenty: Doubs i górnej Saony.

Podług spisu z 1863 r. liczyła 5 probostw pierwszej klassy, 50 drugiej, 728 sukursalji i 129 etatowych wikarjatów; wiernych 613,463.

Djecezja dzieli się na 7 archiprezbyterjatów i 55 dekanatów.

Kapituła liczy 3 wikarjuszów jeneralnych, 5 sekretarzy, 10 kanoników, 4 kanoników honorowych rezydujących i 3 nie rezydujących w archidjecezji.

Kapłani świeccy kierują seminarjum djecezjalném, równie jak dwoma seminarjami małemi, w Consolation i Marnay.

Domów zakonnych mają: missjonarze 2, trapiści 1, karmelici 1, marjanie (bracia Marji) 2, bracia szkolni w całej djecezji; bernardynki 1, karmelitki 1, wizytki 1, siostry Najśw. Panny 1, siostry szpitalne 1, siostry miłosierdzia dom główny 1 w Besançon, siostrzyczki ubogich 1, serca Jezusowego 1, Matki Bolesnej 1, chrześcjańskiej samotności 1, św. Maura 2, św. Imienia Jezus 1, urszulinki 1.

— Miasto B. przed rewolucją miało 31 kościołów, pomiędzy któremi 8 parafjalnych, 4 opactwa, 1 kolegjum jezuickie, 12 klasztorów i 3 szpitale; dziś ma tylko 10 kościołów.

Arcybiskup bezansoński był arcykanclerzem Burgundji; gdy Burgundja weszła w skład cesarstwa Niemieckiego, arcybiskup został księciem cesarstwa, a B. wolném miastem państwa.

Po pokoju nimwegskim, Hiszpanja odstąpiła Francji wyższą Burgundję; wszelako na sejmach niemieckich zachowywano jeszcze czczą ceremonję wzywania arcybiskupa, jako książęcia imperium.

Sobory w tém mieście odbywały się: r. 444 pod prezydencją S. Hilarego, arcb. arelateńskiego, r. 1495, 1573 i 1648.

Za cesarza Fryderyka I odbyły się tu trzy koncyliabula, 1157 r. 1161 i 1162.

Cf. Neher, Kirchl.

Geogr. u.

Stat.

I 465.

N.


text:
73.

Skąd bierze? — rzecz tajemnicza.

Któż tę alchemię zrozumie?