corpora: wikisources-pl

text:
Bielecki Jan.

Dziejopisarz Adolf Pawiński powiada, że Bielecki Jan, wzięty przez Słowackiego za główny przedmiot poematu, osnutego na podaniu historycznem, był postacią rzeczywistą, dziejową, stwierdzoną przez kroniki i akta urzędowe.

Joachim Bielski tak o nim pisze z powodu najścia tatarskiego na Ruś w roku 1589: „Był ten Bielecki Polak, lublinianin, herbu Janina, jedno się poturczył i poturczywszy przyjechał z Turek do Polski za króla Stefana i tu chciał mieszkać, jedno że przecie swej wiary złej odstąpić nie chciał.

Król Stefan, chcąc go najwięcej dla poselstwa zatrzymać, że to umiał język tatarski i turecki, naznaczył mu był opatrzenie pewne na Podolu, ale król dał a panowie wzięli.

O co rozgniewawszy się Bielecki zbiegł do Tatar i Tatary na ojczyznę swą nawiódł“.

Stoczono z nimi krwawą bitwę pod Baworowem — a przy ściganiu rozbitych, pohańców, dostali się w ich moc dwaj Podlodowscy i Koryciński.

Korycińskiego Bielecki, mając z nim dawną przyjaźń, darmo puścił.

W urzędowych aktach dochowały się niektóre ślady poświadczające, że Bielecki istotnie, mieszkając na Podolu, był częstokroć przez króla Stefana używany do posług poselskich w stosunkach z Tatarami.

Pierwszy ślad tego ukazuje się pod r. 1579 (Metr.

Kor.

119, str. 133), kiedy król Stefan nazywa Bieleckiego swym sługą (servitor) i nadaje mu prawo odkupienia wójtostwa we wsi Luzna, należącej do starostwa Drohobyckiego.

Nieco później w tymże roku otrzymuje Bielecki od Batorego „za wstawieniem się różnych senatorów“ dożywotnio wieś Sałasy ze starostwa Bracławskiego, coby wskazywało, że wówczas Bielecki przeniósł się na kresy podolskie (M. K. 119, str. 228).

W r. 1583, za zgodą króla, uzyskuje przelanie od Telefusa praw dożywocia na wsi Bryndzowie w powiecie Latyczowskim na Podolu.

Wydany z tego powodu akt piśmienny królewski opiewa jego zasługi w ciągłych walkach z Tatarami, oraz w częstych do nich poselstwach, ułatwionych przez biegłą znajomość ich języka.

W r. 1588 Zygmunt III nadał Bieleckiemu dożywotnio wieś Kalince w tymże pow. Latyczowskim.

Na tym roku urywa się wątek urzędowych świadectw o Bieleckim, który, zgodnie z wiadomością, podaną przez Bielskiego, w następnym r. 1589 sprowadził na Ruś Tatarów.

Żona jego, o której jest już wzmianka w r. 1583, była z domu Krzywiecka.

O zabraniu Bieleckiemu dóbr przez panów, co miało stać się główną pobudką zdrady i zemsty, żadnego śladu w aktach Pawiński odszukać nie zdołał.

Mogło to było nastąpić nie wcześniej, niż w końcu 1588 r., zatem już nie za króla Stefana, ale za Zygmunta III.


text:
Djonizy, v Dionizjusz, Dionysius, Διονὺσιος 1. aleksandryjski bp, św. (2 Paźdz., 17 Listop.

al. 27 Stycz., 18 Lut., 8 Kw., 31 Sierp., 14 Wrz.), przez współczesnych zwany Wielkim, dla zasług względem nauki kościelnej; św. Atanazy nazywa go „nauczycielem Kościoła powszechnego.“ D. ur. w Aleksandrji egipsk. ok. r. 190 z rodziców zamożnych; przez Orygenesa nawrócony do chrześcjanizmu, z zapałem oddał się teologji (s.

Hieronym.

Catalog, c.

69).

Gdy Heraklas (ob.) został wyniesiony na bpstwo aleksandr., D. objął po nim szkolę w Aleksandrji (Euseb.

Hist.

Eccl.

VI 29), u potém, w 3 r. cesarza Filipa (ok. r. 247) i biskupstwo (ib.

VI 35).

O kilkakrotnych prześladowaniach, jakie od pogan ponosić musiał, sam wspomina (ap.

Euseb.

VII 11).

Pierwsze prześladowanie poniósł za Decjusza, wnet po objęciu bpstwa.

Gdy wyszedł edykt Decjusza (r. 248 na 249), D. pozostawał w swojém mieszkaniu; prefekt Aleksandrji nie przypuszczając, aby D. nie uciekł, wysłał żołnierzy na szukanie go po drogach, rzekach, polach.

Po czterech dopiero dniach, gdy rzeczywiście D. chciał się schronić, został przytrzymany i do tymczasowego więzienia, wraz z wielu chrześcjanami, zaprowadzony, lecz inni chrześcjanie odpędzili straż i D'a do ucieczki zmusili (Dionys.

al. epist. ad German.

ap.

Euseb.

VI 40).

Z ukrycia napisał O męczeństwie do Orygenesa, z którego to pisma prawdopodobnie nic nie pozostało, bo fragmenty, jakie niby są szczątkiem tej księgi, mają pochodzić od innego Djonizjusza, retora aleksandryjskiego.

Po śmierci Decjusza, D. wrócił na bpstwo, zastał tu spory o pokutę, wszczęte przez nowacjanów, stanął energicznie przeciw rygorystom, którzy upadłym chrześcjanom bezwględnie odmawiali przyjęcia na łono Kościoła.

(Euseb.

VI 44—46, VII 8).

Pisał też kilka listów za ważnością, chrztu, przez heretyków udzielonego: dwa do Papieża Stefana (ap.

Euseb.

VII 2, 5), do kapłana rzymskiego Filemona (ib.

c.

7), do Djonizjusza, późniejszego Papieża (ib.), do Pap.

Xystusa (ib.

c.

9); pisał przeciw Sabelljuszowi (ib.

c.

7 et 26), przeciw chiljastom, a zwłaszcza przeciw jednemu z egipskich bpów, Neposowi (ib.

c.

24); przeciw quartodecimanom przy listach wielkanocnych (ib.

c.

20, 22) i w in. Za ces. Walerjana zmuszony był D, drugi raz opuścić Aleksandrję (epist. ad German.

ap.

Euseb.

VII 11); wrócił za Gelljena, na chwilę przed domowemi zamieszkami i straszną zarazą, które trapiły Aleksandrję r. 262 i 263 (Euseb.

VII 21, 22).

Zaproszony na synod do Antjochji, przeciw Pawłowi z Samosaty, wymówił się od udziału starością i chorobą; napisał tylko list przeciw błędom tegoż Pawła.

Wkrótce po synodzie um.

263 v.

265 r., w 12 r. ces. Galljena, po 17—letnim zarządzie stolicą aleksandryjską (ib.

VII 28).

D. był wielce oczytanym w pismach heretyków, lecz posiadając już poprzednio głęboką naukę, z czytania tego poznał tylko lepiej fałszywość ich doktryn i wyrobił się na dzielnego przeciw nim szermierza.

Występując przeciw Sabelljuszowi i mówiąc o stosunku Słowa Bożego do Ojca, użył wyrazu ποίημα (dzieło)[1], przez co popadł w podejrzenie, jakoby źle trzymał o Bóstwie Syna Bożego, lecz wytłumaczył się z tego w piśmie Elenchus et apolog.

do Pap.

Djonizjusza, z którego fragmenty przechował św. Atanazy w Epistola de sententia Dionysii alex. (n. 15—25).

Z licznych pism D., wspomnianych przez Euzebjusza (ll. cc.) i przez św. Hieronima (Catal.

c.

69), tenże Euzebjusz przechował znaczniejsze fragmenty tylko z listów: przeciw Germanowi (Euseb.

Hist.

E. VI 40—42, VII 11, 20—22), do Fabjana bpa antjoch. (ib.

VII 14), w których mowa o prześladowaniu chrześcjan za Decjusza.

Wszystkie z innych dzieł zebrane fragmenty są: w Galland.

Biblioth. t.

3; w S. Dionysii Alex.

quae sypersunt, ed.

Simon de Magistris, Romae 1796; ap.

Routh, Reliquiae ss. t. II; ap.

Migne, Patrol.

ser.

graec.

t. X. Starannie i krytycznie szczegóły o D. zebrał dr. Dittrich, profesor teol.

moralnej i partologji w lyceum Hozjusza w Brunsbergu: Dionysius der Grosse vom Alexandrien, eine Monographie, Freiburg 1867 s. VIII 130.

X. W. K.

Przypisy

↑ ποίημα — wiersz, poemat, poezja; εργασία — dzieło.


text:
I.

Czarodziejskie noce letnie,

Dajcie skrzydła, dajcie fletnie!

Kwiat jaśminu wsypcie w dłonie,

Orzeźwijcie rosą skronie,

Duszę — pień słowiczych trunkiem,

A me serce — pocałunkiem...


text:
Aecjusz i Aecjanie.

Urodzony w Celesyrji, Aecjusz trudnił się z początku kotlarstwem, albo, według Filostorga, złotnictwem.

Potem poświęcił się medycynie, a później jeszcze, pod kierunkiem mistrzów arjańskich, teologji, w której odznaczył się swą sofistyczną zręcznością.

R.

350 jeden z mistrzów jego, patrjarcha arjański z Antiochji, Leoncjusz, poświecił go na djakona przy tym kościele; ale cesarz Konstancjusz, lubo sam arjanin, wypędził go jako ateusza.

Odtąd mieszkał Ae.

w Aleksandrji, gdzie zebrał sobie uczniów i został przywódcą arjanów ścisłych, albo anomejczyków.

Nazwę tę otrzymali od głównego swego dogmatu, według którego Bóg Syn jest niepodobny Bogu Ojcu (ἀνόμοιος).

Nazywano ich także eunomianami ad Eunomjusza, który był przez jakiś czas biskupem Cyzyku i głównym uczniem Aecjusza.

Nazywali się jeszcze heterouzianie, ponieważ utrzymywali, że Bóg Syn nie był współistotny Bogu Ojcu (ἑτέρας οὐσίας), i nakoniec exukontynianie, gdyż nauczali, że Syn Boży był stworzony z niczego (ἐξ οὐκ ὄντων).

Sofizmata, których używali aecjanie, dowodząc, że Bóg Syn jest młodszym, a tém samém niższym od Boga Ojca, poniżanie Chrystusa do rzędu stworzeń, bardzo złą sławę zjednało aecjanom, a ich przywódcy przezwisko ateusza.

Surowe prawa Teodozjusza W. i jego synów, położyły koniec tej sekcie w państwie Rzymskiém (Hefele).

X. M. G.


text:
Camerlengo (Camerarius) świętego Kościoła rzymskiego.

Miejsce dawnego vice-domini, a później archidjakona, zajął po XI w. camerarius (ob.

Camera) w zarządzie dochodów Stolicy św. i skarbu papiezkiego.

Z czasem znaczenie jego ciągle się wzmagało.

Eneasz Piccolomini (później Pius II) in apologia ad d.

Martinum Mayer pisze, iż obowiązkiem camerlinga jest: „czuwać nad całą administracją miasta, opiekować się wojskiem, traktować kwestje polityczne i skarbem zarządzać.“ W czasie wakującej Stolicy Apostolskiej C. przedstawia zewnętrznie władzę królewską, czuwa nad wykonywaniem rozkazów ś. kolegjum i ma prawo bić monetę ze swoim herbem.

Pius VII konstytucją Post diuturnos ograniczył jurysdykcję kardynała kamerlinga, zostawiając mu tylko znaczenie ministra skarbu i prezydencję kamery, a uznając innych członków kamery za niezależnych zupełnie od niego w swych funkcjach.

— Kolegjum kardynalskie ma także swego kamerlinga (camerariuss. collegii cardinalium) od czasów Leona X, Papieża.

C. ten administruje dochodami kolegjum, rozdziela je pomiędzy kardynałów obecnych in curia, nadto regestruje i podpisuje akty konsystorskie (w księdze Acta consistoriala) i kongregacji kardynalskich (w księdze Congregationes capitum ordinum).

Obowiązek ten roczny spełniają z kolei obecni w Rzymie kardynałowie.

N.


corpora: CEN

text:
W Ankarze podpisana została umowa w sprawie budowy rurociągu transportującego gaz z rejonu kaspijskiego do Europy.

Porozumienie zawarły: Turcja, Austria, Węgry, Rumunia i Bułgaria, z założenia pomijając w planach Rosję.

Koszt inwestycji szacuje się na 9 miliardów euro.

31 miliardów metrów sześciennych gazu rocznie ma płynąć przez tysiące 300 kilometrów rurociągu.

Póki co, jedynym zadeklarowanym dostawcą surowca jest Azerbejdżan, jednak bierze się również pod uwagę Kazachstan, Irak, Egipt, Turkmenistan i Iran.

Problem stanowić może silnie zaangażowana w tym rejonie Rosja; Gazprom eksploatować będzie gaz ze złoża Szach Deniz, przyspieszając budowę rosyjskiego gazociągu South Stream.


text: biernia, ‘pobór’, z czes. bernie Kazimierz W. około r. 1350 przejął; jest w biblji: »aby niżadnej biernie od nich pożądali« (‘daniny’, Leopolita), potem ginie; p. brać.


text:
chlew, ‘stajnia’, więc w 15. wieku stale wołowy, gęsi, kaczy chlew obok świniego, aż zupełnie na ‘karmnik świni’ zeszedł; w cerkiewnem chlewina jeszcze i ‘przybytek, mieszkanie, gospoda', u innych Słowian ‘stajnia’ i ‘chlew’.

Prasłowo; od tegoż pnia co i kleć, klatka (p.); pień sklei- służy wszystkim Arjom do oznaczania ‘płotu, ogrodzenia’, ‘drabiny’, ‘spadku (góry)’, ze wszelakiemi przyrostkami: -n (łac. clino), -t (grec.

klitys), -s (grec. -klisiā, ‘namiot’) i t. d.


text:
←Tom II Rozdział trzynasty Faraon

Tom II

Rozdział czternasty

Bolesław Prus Tom II Rozdział piętnasty→

Kapłanka fenicka niewiele szczęścia przyniosła Ramzesowi.

- O biada mi!... - zawołała Kama rzucając się na łóżko.

- Oto mam nagrodę, nędzna, żem zaparła się mojej bogini...

Jeszcze tydzień temu składano mi kwiaty u nóg i okadzano wonnościami, a dziś...

Książę cicho wysunął się z komnaty i odwiedził Fenicjankę dopiero po kilku dniach.

Lecz znowu zastał ją w złym humorze.

- Błagam cię, panie - wykrzyknęła - dbaj o mnie trochę więcej!...

Bo już i służba zaczyna mnie lekceważyć, żołnierze patrzą spode łba i lękam się, ażeby w kuchni nie zatruł mi kto potraw...

- Byłem zajęty wojskiem - odparł książę - więc nie mogłem odwiedzać cię...

Fenicjanka słuchała go przerażona.

- O Astoreth!... - krzyknęła nagle - ratuj mnie...

O ziemio, ukryj mnie!...

Bo jeżeli nędzny Lykon powrócił, grozi mi wielkie nieszczęście...

- Prawdę mówisz, wasza cześć - odparł urzędnik - że bogowie udzielili mi cudnego daru jasnowidzenia.

- Powiedziałeś - rzekł Hiram ściskając go za rękę.

Wszelka zaś pomoc, jakiej zażądasz od Fenicjan, będzie ci udzielona.

Mimo to poszedł do Kamy i znalazł ją mizerną, potarganą i drżącą.

- Biada mi!... - zawołała.

- Żyję między samymi wrogami.

Moja szatna chce mnie otruć, a fryzjerka nabawić jakiej ciężkiej choroby...

Żołnierze tylko czekają okazji, ażeby w mej piersi utopić włócznie i miecze, a w kuchni, jestem pewna, że zamiast potraw, gotują się czarodziejskie zioła...

Wszyscy dybią na moje życie...

- Kamo... - przerwał książę.

- Nie nazywaj mnie tak!... - szepnęła przerażona - bo mi to nieszczęście przyniesie...

- Ale skąd ci te myśli przychodzą do głowy?...

- Co mi powiesz? - spytał książę ulubieńca odgadując, że nie przywiózł dobrych nowin.

- Widziałeś jego świątobliwość?

- Widziałem słonecznego boga Egiptu - odparł Tutmozis - a oto, co mi rzekł...

- Mów - wtrącił następca.

- O błogosławiony!... o święty władco!... - wołał książę.

- Od jak strasznej uchroniłeś mnie spuścizny...

- I zwykle miewał tylko jednego: faraona - wtrącił powiernik.

- Zatem będziesz mi wierny?...

- Ja, cała szlachta i wojsko, przysięgam ci!...

- Dosyć - zakończył następca.

- Niechże sobie teraz uwalniają najemne pułki... niech podpisują traktaty... niech kryją się przede mną jak nietoperze i niech oszukują nas wszystkich.

Ale przyjdzie czas...

- Mówiono mi, panie, że Sara straciła twoje łaski?

- Nie wspominaj mi o tej Żydówce - odparł następca.

- Wszak chyba wiesz, co zrobiła z moim synem?

- Niesłychane błazeństwo!... - mówił książę.

- Cóż na to inni kapłani?

Strzeż się - znowu podniosła głos - ażeby Egipt poznawszy moją dolę nie nazwał cię wiarołomcą.

Książę kręcił głową i uśmiechał się.

Wreszcie usiadł i rzekł:

"Dam ci dziesięć złotych pierścieni, jeżeli przepędzisz ze mną godzinkę".

- Jakaż to długa historia!... - przerwała niecierpliwie Kama.

- Zaraz się skończy - odparł następca.

- I wiesz, Kamo, co odpowiedział Satni:

"Jeżeli pragniesz tego, więc... niech się spełni zbrodnia!..."

- Tbubui dobrze robiła nie wierząc zapewnieniom mężczyzn - rzekła zirytowana Fenicjanka.

- Ale Satni - odparł następca - zrobił jeszcze lepiej: obudził się... gdyż jego straszna zbrodnia była tylko snem...

I ty, Kamo, zapamiętaj sobie, że najpewniejszym sposobem obudzenia mężczyzny z miłosnych upojeń jest - miotać klątwy na jego syna...

- Bądź spokojny, panie, już nigdy nie wspomnę ani o mojej niedoli, ani o twoim synu - posępnie odpowiedziała Fenicjanka.

- A ja nie cofnę ci moich łask i będziesz szczęśliwą - zakończył Ramzes.

góra strony


text: Awantaż, Awantazja (fr.), zysk, korzyść, pożytek, pierwszeństwo.