128 ma r t a ol C o ń -Ku b i C K a Katedra Socjologii Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie ku l t u r o W e W y m i a r y i n t e r n e t u in t e r n e t j a K o p r z e s t r z e ń s p o ł e C z n a Internet, podobnie jak telefon czy telewizja, stanowi pewne medium za pomocą którego ludzie przekazują sobie informacje i zasoby.

Jednak, poza pełnieniem funkcji kanału komunikacyjnego, internet stanowi rów- nież swoistą przestrzeń społeczną, gdzie spotykają się ludzie i two- rzą pewnego rodzaju społeczność.

Jak słusznie zauważa Kazimierz Krzysztofek – sieć internetową można rozpatrywać w kategoriach me- dium socjoaktywnego i kapitałotwórczego, dzięki któremu ludzie mogą poszerzać swoje zasoby oraz budować nowe relacje (Krzysztofek 2006, s. 76).

Internet konstruowany jest przez ludzi, którzy organizują sobie w jego ramach życie społeczne.

Jeżeli przyjmiemy, że internet może stanowić przestrzeń społeczną, to w jej ramach wyodrębnić się musi kultura, czyli powstanie pewnego zespołu norm, wartości oraz zasad postępowania.

Tak jak w życiu poza internetem, ludzie potrzebują tych elementów, aby móc sprawnie funkcjo- nować w społeczności internetowej.

Przyjrzyjmy się zatem bliżej warstwie społecznej i kulturowej inter- netu, czyli temu, jakie wartości leżą u ich podstaw.

W tym celu należy wrócić do historii powstania i rozwoju sieci.

Ku l t u r o w e w y m i a r y i n t e r n e t u 129 za s a d y t w o r z ą C e i n t e r n e t Rozwój projektu ARPAnet (Advanced Research Project Agency Network) – prototypu dzisiejszego internetu, powstałego z inicjaty- wy Departamentu Obrony USA pod koniec lat 60., był ściśle powią- zany z zimną wojną toczącą się miedzy Stanami Zjednoczonymi a Związkiem Radzieckim.

ARPAnet zaczął funkcjonować jako sieć, nad której rozwojem pracowały amerykańskie uczelnie.

Dla zrozu- mienia kultury dzisiejszego internetu kluczowe były warunki, na jakich tworzono i rozwijano sieć.

Przede wszystkim warto podkreślić zasady, na jakich opierały się relacje między agencją ARPA (agencją rządową rozwijającą projekt ARPAnet) a Departamentem Obrony USA.

Agencji oraz ośrodkom naukowym, które z nią współpracowały, pozostawiono dosyć duży margines swobody działania.

Naukowcy poszczególnych ośrodków naukowych współpracujących ze sobą nad rozwojem pro- jektu otrzymali dużą autonomię.

Ich wspólna praca polegała na otwar- tości – dzieleniu się wiedzą i odkryciami oraz decentralizacji działań (rozwijaniu określonych projektów w ramach poszczególnych ośrod- ków naukowych).

Jak będzie można zauważyć w dalszej części tego tekstu – wartości te są stale obecne w kulturze internetu, aczkolwiek przybierają różne formy.

Ku lt u r a i n t e r n e t u w e d ł u g ma n u e l a Ca s t e l l s a Manuel Castells, jeden z czołowych badaczy przemian społecznych powiązanych z rozwojem technologii informacyjnych i komunikacyjnych, opisując kulturę internetu wprowadził rozróżnienie na użytkowników-twór- ców oraz użytkowników-konsumentów (Castells 2003).

Jego zdaniem to przede wszystkim ludzie, którzy stworzyli internet przyczynili się w naj- większym stopniu do wyłonienia się kultury internetu.

Należy pamiętać jednak, że internet jest stale rozwijającym się i przekształcającym me- dium, zatem rozważania Castellsa z 2001 roku dotyczą rzeczywistości przed pojawieniem się zjawiska Web 2.0, w ramach którego użytkownicy są w znacznie większym stopniu zaangażowani w tworzenie i wymianę zasobów.

O Web 2.0 i kulturze powstałej na bazie tego zjawiska będzie mowa w dalszej części tekstu.

Wracając do Castellsa, w jego ujęciu na kulturę internetu składają się cztery warstwy: kultura techno-merytokratyczna, kultura hakerska, kultura wirtualno-komunitariańska oraz kultura przedsiębiorczości.

130 ma r t a ol C o ń -Ku b i C K a Zacznijmy – zgodnie z chronologią – od kultury techno-merytokra- tycznej.

Stworzyli ją naukowcy z różnych uczelni, pracujący nad rozwo- jem ARPAnet (Advanced Research Project Agency Network).

Wartości leżące u podstaw tej kultury to: dążenie do stałego usprawniania systemu (postrzeganego jako do- – bro wspólne); pragnienie dokonania odkrycia technicznego – stanowi ono najwięk- – szą wartość; szczególnie ceniona i wartościowa jest wiedza nie teoretyczna, lecz – specjalistyczna, mająca zastosowanie w praktyce, mająca na celu ulepszenie systemu; reputację w tym gronie zdobywa się w oparciu o indywidualne zasłu- – gi (np. dokonanie przełomowego odkrycia); osobami poważanymi w grupie projektantów są autorytety wyzna- – czające koordynację projektów oraz kontrolujące zasoby; używanie zasobów wspólnych dla rozwoju dobra wspólnego, nie dla – własnej korzyści; uznanie zasady otwartego oprogramowania i sieciowej współpracy, – co oznacza udostępnianie swoich odkryć innym członkom społecz- ności.

Kolejną warstwą wyróżnioną przez Castellsa jest kultura hakerska, czyli kultura kreatywności technologicznej opartej na wolności, współ- pracy, zasadzie wzajemności i nieformalnosci (tamże).

Na wstępie należy jednak wprowadzić rozróżnienie między hakerami a crackerami, czyli osobami, które dokonują łamania zabezpieczeń w internecie, uzyskują nielegalny dostęp do zasobów, czy też zakłócają ruch w sieci.

Crackerzy stanowią jedynie pewnego rodzaju subkulturę ogólnoświatowej kultury hakerskiej.

Kulturę hakerów tworzą ludzie z całego świata kontaktujący się głów- nie za pośrednictwem internetu, którzy podobnie jak w kulturze naukow- ców otwarcie dzielą się swoją wiedzą i odkryciami.

To w ramach kultury hakerskiej powstał ruch na rzecz wolnego oprogramowania i dostępu do kodu źródłowego.

Przykładem – przypadek Linuxa, czyli systemu opera- cyjnego opartego na zasadach wolnego oprogramowania, którego kod źródłowy został otwarcie udostępniony i może być dowolnie wykorzy- stywany i modyfikowany przez użytkowników internetu.

Wśród wartości wyznawanych w kulturze hakerskiej należy zwrócić uwagę na: stałe podnoszenie kwalifikacji i umiejętności, manifestowanie siły – twórczej;

Ku l t u r o w e w y m i a r y i n t e r n e t u 131 dążenie do kreowania innowacji technicznych; – dzielenie się wspólną wiedzą; – nagrodą za odkrycie jest indywidualna satysfakcja oraz uznanie śro- – dowiska hakerów; we wspólnocie panuje ekonomia daru, co oznacza, iż za stworzenie – innowacji gratyfikacją jest zdobywanie prestiżu i szacunku; w grupie hakerów panuje poczucie ogólnoświatowej wspólnoty, która – ma zdecydowanie nieformalny i wirtualny charakter.

Linus Torvalds – twórca Linuxa – zapytany, dlaczego poświęca swój wolny czas na działania pozbawione profitów finansowych, odpowiedział: Po prostu dla zabawy.

Innymi słowy, dla hakerów współpraca w ramach wspólnoty hakerskiej jest elementem zabawy i przyjemności, a uznanie środowiska jest wystarczającą nagrodą, by pracować na rzecz dobra wspólnego.

Można zatem powiedzieć, że podstawowymi wartościami leżącymi u podstaw internetu oraz rozwijanymi przez kulturę techno-merytoratycz- ną oraz hakerską są przede wszystkim: wolność (ideologia wolności), otwartość (dostęp do kodu źródłowego), decentralizacja, zasada wza- jemności oraz samorozwój.

Trzecią warstwą jaką opisuje Castells, znacząco odmienną od dwóch poprzednich, jest kultura wirtualno-komunitariańska.

Należą do niej pionierzy internetu w dziedzinie tworzenia społeczności.

W odróżnieniu od naukowców i hakerów – ta grupa zajęła się nie tyle rozwojem techno- logii, co organizowaniem zasad życia społecznego w przestrzeni inter- netowej.

Internet stał się wymarzoną przestrzenią dla ruchów kontrkultu- rowych oraz alternatywnych środowisk, które zaczęły ją wykorzystywać do organizowania osób o podobnych poglądach, wymiany poglądów czy też koordynacji działań w rzeczywistości pozainternetowej.

Z czasem w internecie odnalazły się rozmaite ruchy społeczne (ekologiczny, femi- nistyczny) oraz ugrupowania związane zarówno z lewicą jak i z prawicą.

Jak zauważa Castells, trudno jest mówić o jednej kulturze charakte- ryzującej ogół społeczności internetowych.

Każda z nich wypracowuje swoją własną kulturę, określa normy zachowania wewnątrz społeczności, a także odwołuje się do odmiennych wartości.

Jednak ich cechą wspólną jest to, iż promują one swobodę komunikacji, przejawiającą się w wolno- ści wypowiedzi oraz poziomej formie komunikowania się.

Internet stano- wić miał przestrzeń publiczną, w ramach której można głosić dowolne poglądy wolne od cenzury.

Natomiast promowanie komunikacji poziomej oznacza, że każdy zachęcany jest, aby brać udział w życiu społeczności

132 ma r t a ol C o ń -Ku b i C K a internetowej, niezależnie od zajmowanej pozycji w życiu pozainterneto- wym, wieku, płci czy też statusu społecznego.

Komunikacją internetową nie rządzi hierarchia – każdy uczestnik społeczności ma prawo komuni- kować się bezpośrednio z innym uczestnikiem, bez konieczności pośred- nictwa.

Innym wymiarem kultury społeczności internetowych jest usie- ciowienie skierowane na „ja”, czyli umiejętności tworzenia wokół siebie sieci relacji, o czym będzie jeszcze mowa w kolejnych częściach tekstu.

Wartością, która leży u podstaw rozwoju wszelakiego rodzaju społecz- ności internetowych jest zasada wzajemności, w myśl której należy od- wdzięczać się za uzyskaną informację, czy też wsparcie, tak jak ma to miejsce w internetowych grupach terapeutycznych (por. Bierówka 2007; Królikowska 2006).

Warto w tym miejscu zauważyć, że społeczności internetowe w pio- nierskich czasach internetu – funkcjonujące na zasadzie „naturalnego zrywu” – dzisiaj, w czasach Web 2.0 w coraz większym stopniu podlega- ją „projektowaniu” przez właścicieli serwisów.

Następuje komercjalizacja społeczności internetowych.

To prowadzi to ostatniej warstwy wyróżnio- nej przez Castellsa, czyli do kultury przedsiębiorców.

Z pewnością znane są wszystkim przykłady właścicieli firm internetowych, które zbiły kapitał na innowacyjnym pomyśle.

Wśród nich sztandarowymi postacia- mi są Larry Page i Sergey Brin – twórcy wyszukiwarki Google.

Wśród cech działania tej warstwy Castells zwraca uwagę między innymi na fakt, że w początkowej fazie firmy te działały bez zaplecza finansowego.

Bardziej bowiem od kapitału ekonomicznego ważna była pomysłowość; dla rozwoju produktu wystarczało posiadanie komputera w garażu, dla- tego firmy te często nazywane są garażowymi.

W odróżnieniu od na- ukowców i hakerów, przedsiębiorcy dążyli do przekształcania znajomo- ści technologii i pomysłu w wartość finansową, a następnie spieniężania tej wartości, czyli sprzedaży własnej firmy – innej, większej, która była gotowa zapłacić za innowacyjny pomysł.

Później następowało wprowa- dzenie pomysłu na skalę ogólnoświatową, czyli umasowienie produktu.

Zatem w kulturze przedsiębiorców funkcjonuje wzajemne przenikanie się kapitału i innowacji.

W odróżnieniu od poprzednich warstw, kultura przedsiębiorców rzą- dzi się innymi prawami.

O ile naukowcy i hakerzy dążą do otwartego współdziałania, dzielą się informacjami i owocami swojej pracy, to przed- siębiorcy pilnie strzegą swoich pomysłów, aby je opatentować.

Zamiast współpracy jest nacisk na indywidualizm, a ceną za osiągnięcie sukcesu finansowego jest pracoholizm i brak zaangażowania w życie publiczne i towarzyskie.

Ku l t u r o w e w y m i a r y i n t e r n e t u 133 po d z i a ł u ż y t K o w n i K ó w Wprowadzonemu przez Castellsa podziałowi na użytkowników- twórców i użytkowników-konsumentów towarzyszą w literaturze inne rozróżnienia.

Mówi się o „weteranach” i „nowicjuszach”, „pionierach in- ternetu” i „adaptujących”.

Pewną nostalgię za „starymi, dobrymi czasa- mi” pionierskiego internetu obrazuje fakt, iż przestrzeń internetowa jest dynamiczna, ulega stałym przekształceniom, a kultura internetu zmienia się wraz z użytkownikami ją tworzącymi.

Z pewnością istnieje różnica jakościowa między kulturą wczesnego internetu a kulturą komercyjno- masową obserwowaną dzisiaj, czy też powstającą właśnie kulturą Web 2.0.

Można się też zastanowić, czy pomiędzy tymi grupami istnieje jakiś konflikt związany ze sprzecznymi wartościami wyznawanymi przez użyt- kowników.

Marta Juza (2006) wprowadza rozróżnienie na „elity” i „masy”, wska- zując, że między tymi grupami istnieje napięcie.

Przedstawiciele elity wywodzący się z pionierów polskiego internetu przejawiają tendencję do zamykania się we własnym gronie, manifestują swoją odrębność wobec mas, okupując własne środowiska (IRC, USENET), a także budując swo- ją tożsamość w opozycji do użytkowników, którzy zetknęli się z interne- tem stosunkowo niedawno.

Zarówno elity, jak i masy korzystają z różnych form komunikacji, a zatem funkcjonują w odrębnych światach.

Zdaniem Juzy przedstawiciele elity korzystają z elitarnych form komunikacji (przy- stosowanych do użytku i nadzorowanych przez technoelity), które są trudniejsze w obsłudze, wymagają specjalnego oprogramowania (zwykle wolno dostępnego), działają w trybie tekstowym, skupiają niewielkie gru- py użytkowników (zwykle znających się wzajemnie), implikują bogatszy system norm i sankcji, wypowiedzi użytkowników charakteryzują się wy- rafinowaną i erudycyjną formą (tamże, s. 43).

Natomiast formy masowe: są łatwe w obsłudze, działają w trybie graficznym przez interfejs ze stron WWW, skupiają wielu anonimowych użytkowników, ich system norm jest prosty, a sankcje niezbyt dotkliwe, wypowiedzi są bardzo zróżnicowane pod względem kultury i języka (choć można zaobserwować tendencję obniżania się poziomu) (tamże, s. 43).

Zatem w internecie, poza tworzeniem się podziałów na poszczególne warstwy wskazane przez Castellsa, możliwe jest też rozróżnienie między pionierami a nowicjuszami.

Obecnie można zauważyć również podział na aktywnych i biernych użytkowników internetu, co jest szczególnie wi- doczne na serwisach internetowych, działających na innych, nowych za- sadach, o czym jest mowa poniżej.

134 ma r t a ol C o ń -Ku b i C K a we b 2.0 Z pewnością każdy jako tako obeznany z internetem spotkał się z określeniem „Web 2.0”, które jest używane do opisu nowego typu serwisów internetowych.

Web 2.0 ma wiele wymiarów, mnie będą in- teresować jedynie społeczne i kulturowe aspekty tego zjawiska.

Zatem z punktu widzenia tego tekstu istotne jest to, iż w ramach Web 2.0 zanika tradycyjny podział na niewielką grupę twórców oraz szeroką rzeszę odbiorców treści tworzonych w internecie.

Użytkownicy coraz czę- ściej stają się twórcami serwisów internetowych – to oni – w więk- szym stopniu niż administratorzy – kreują zawartość poszczególnych stron.

Użytkownicy nie tylko biorą na siebie zadanie tworzenia treści, lecz również kategoryzują je przy pomocy słów kluczowych (tagowania), umożliwiając tym samym innym użytkownikom dotarcie do powiązanych ze sobą tematycznie treści.

Zjawisko nadawania własnych, niekoniecznie eksperckich kategorii, określane jest mianem folksonomii.

Użytkownicy serwisów Web 2.0 wymieniają się również informacjami o szczególnie wartościowych zasobach, oceniając je i tworząc rankingi.

Zatem dzięki Web 2.0 możliwe jest dynamiczne i kreatywne tworzenie wiedzy, szybki obieg informacji oraz „oddolne” określanie, które zasoby są szczególnie wartościowe.

Wokół tego typu serwisów szybko zawiązują się społecz- ności zainteresowane dzieleniem się wiedzą oraz zasobami.

Serwisem społecznościowym jest np. grono.net czy też facebook.com.

Innymi przykładami serwisów internetowych typu Web 2.0 może być Wikipedia, czyli encyklopedia online tworzona przez internautów, któ- rzy mogą być, ale nie muszą, formalnymi ekspertami w danej dziedzinie – wystarczy, że interesują się nią amatorsko i chcą się podzielić swoją wiedzą z innymi użytkownikami tworząc poszczególne hasła encyklope- dyczne.

Jeszcze innym przejawem kultury Web 2.0 jest serwis YouTube pozwalający na publikowanie filmów i wideoklipów pochodzących za- równo z oficjalnych produkcji (np. fragmenty programów wyemitowanych w telewizji), jak i amatorskich produkcji.

Jednocześnie warto zapamiętać: mimo że idea Web 2.0 polega na „oddaniu władzy” w ręce wielu użytkowników, tak naprawdę niewielki pro- cent z nich korzysta z tej możliwości.

Owszem, jest zauważalna większa aktywność internautów, o czym świadczy między innymi rosnąca liczba blogów, powstawanie forów o najbardziej niszowej tematyce, powiększa- jące się zasoby multimediów na serwisie YouTube, jednak w porównaniu do ogółu użytkowników internetu udział procentowy rzeczywistych ak- tywnych twórców jest niewielki.

Ogromna rzesza użytkowników po pro-

Ku l t u r o w e w y m i a r y i n t e r n e t u 135 stu korzysta biernie z serwisów typu Web 2.0, takich jak Wikipedia czy YouTube, nie biorąc aktywnego udziału w ich tworzeniu.

ła m a n i e z a s a d d o b r a w s p ó l n e g o Jak zostało wcześniej wspomniane, internet stanowiący przestrzeń społeczną może być rozpatrywany w kategoriach dobra wspólnego, aczkolwiek zdaniem niektórych badaczy może być uważany za dobro wspólne nowego typu – new commons (Bernbom 2002, cyt. za: Hofmokl 2006).

Wielu użytkowników, tak jak technoelity, czy też twórcy wolnego oprogramowania, działa na jego rzecz.

Natomiast możemy so- bie łatwo wyobrazić, że tak jak w życiu codziennym, również w internecie dochodzi do sytuacji, gdy pojawiają się osoby, które chcą korzystać z do- bra wspólnego nie wnosząc nic w zamian lub też wręcz użytkują je w nie- właściwy sposób, prowadząc do zakłóceń w sprawnym funkcjonowaniu sieci.

Mamy więc do czynienia z internetowymi „pasażerami na gapę”, którzy doprowadzają na przykład do przeciążenia łącz wysyłając zbyt duże pliki pocztą elektroniczną, powodując zapchanie czyjejś skrzynki.

Inni z kolei będą korzystać z wytworów środowisk komunikacyjnych uzy- skując cały szereg informacji, ale nie dzielą się własną wiedzą, łamiąc tym samym zasadę wzajemności.

Jeszcze innym wymiarem łamania zasad użytkowania dobra wspól- nego jest cyberprzestępczość, czyli między innymi cracking – (łamanie zabezpieczeń), czy też włamywanie się komuś do skrzynki pocztowej i wykorzystywanie jej do własnych celów lub też podszywanie się pod czyjąś tożsamość.

Korzystając z internetu z pewnością łatwo zaobser- wować wiele innych przypadków niewłaściwego korzystania z infrastruk- tury internetowej.

wo l n a K u lt u r a i p r o j e K t Cr e a t i v e Co m m n o n s Pojawienie się technologii informacyjnych i komunikacyjnych w znacz- nym stopniu przekształciło sposoby korzystania z dzieł kultury.

Możliwości techniczne pozwalające na szybkie przesyłanie coraz większych plików, a także idea wolnego dostępu do informacji i zasobów sprawiły, że internet stał się miejscem uczestniczenia w kulturze.

Mam tu na myśli przede wszystkim kulturę popularną, czego przykładem jest rozwój serwisów typu YouTube, umożliwiający odtwarzanie online filmów czy wideoklipów.

136 ma r t a ol C o ń -Ku b i C K a Jednocześnie rozwój serwisów typu P2P (peer-to-peer) umożliwiają- cych przesyłanie filmów, muzyki, książek w postaci elektronicznej, spra- wił, że możliwe jest uczestniczenie w kulturze bez ponoszenia kosztów.

Co więcej, użytkownicy internetu stopniowo zaczęli wręcz przyzwyczajać się do tego, iż mogą korzystać z dóbr kultury nie płacąc za nie.

Sytuacja taka wywołuje, co zrozumiałe, sprzeciw twórców, którzy tracą z tego po- wodu część swoich dochodów.

Rozwój nowych technologii przeformuło- wał zatem zasady obowiązujące dotychczas na rynku dóbr kultury.

W tej sytuacji jedni artyści naciskają na zamykanie serwisów umożliwiających swobodną wymianę plików, inni próbują się dostosować do nowej rzeczy- wistości sprzedając swoją twórczość w internecie.

Niewątpliwie rozwój narzędzi internetowych i swobodna wymiana in- formacji oraz plików sprzyja łamaniu również praw autorskich.

Dlatego też istnieje rozbieżność między obrońcami tradycyjnie pojmowanych praw autorskich a zwolennikami ruchu „wolnej kultury” promującego możliwość swobodnej wymiany oraz modyfikacji dóbr kultury.

Zdaniem twórców tego ruchu sztywne trzymanie się praw autorskich prowadzi do ograni- czenia ludzkiej kreatywności.

Z tego powodu należy wypracować nową formułę praw autorskich, bardziej przydatną do obecnej rzeczywistości, w jakiej powstają utwory.

Przykładem takiej nowej koncepcji jest pro- jekt Creative Commons (http://creativecommons.pl/) stworzony przez Lawrence’a Lessiga, autora książki Wolna kultura (2005; książka jest także dostępna w całości na http://www.futrega.org/wk/ – dostęp 16.03.2010).

Lessig oraz inni wspótwórcy projektu Creative Commons sto- ją na stanowisku, że twórczość stanowiąca dobro wspólne powinna być udostępniania publiczności na zasadach określonych przez auto- ra.

Pomysłodawcy projektu CC proponują zastąpienie znanej formuły „wszystkie prawa zastrzeżone” na „niektóre prawa zastrzeżone”.

Poniżej przedstawione są przykładowe licencje Creative Commons; opatrzenie utworu symbolem licencji pozwala zorientować się odbiorcom, na jakich zasadach autor udostępnia innym swoje dzieło.

BY: Uznanie autorstwa (ang. Attribution) Wolno kopiować, rozprowadzać, przedstawiać i wykonywać objęty pra- wem autorskim utwór oraz opracowane na jego podstawie utwory zależne pod warunkiem, że zostanie przywołane nazwisko autora pierwowzoru.

Ku l t u r o w e w y m i a r y i n t e r n e t u 137 Użycie niekomercyjne (ang. Noncommercial) Wolno kopiować, rozprowadzać, przedstawiać i wykonywać objęty pra- wem autorskim utwór oraz opracowane na jego podstawie utwory zależ- ne jedynie dla celów niekomercyjnych.

= Bez utworów zależnych (ang. No derivative works) Wolno kopiować, rozprowadzać, przedstawiać i wykonywać utwór jedy- nie w jego oryginalnej postaci – tworzenie utworów zależnych nie jest dozwolone.

Na tych samych warunkach (ang. Share Alike) Wolno rozprowadzać utwory zależne jedynie na licencji identycznej do tej, na jakiej udostępniono utwór oryginalny.

Ku lt u r a K o n w e r g e n C j i Podsumowując, chciałabym zwrócić uwagę na koncepcję kultur y kon- wergencji stworzoną przez Henry’ego Jenkinsa (2006), która może posłu- żyć jako synteza naszych wcześniejszych rozważań.

W ujęciu Jenkinsa internet sprzyja wytworzeniu się inteligencji zbiorowej, a to oznacza – po pierwsze, wypracowanie systemu otwartego dzielenia się wiedzą, co zo- stało omówione wcześniej przy okazji zjawiska Web 2.0.

Drugim ważnym aspektem konceptu Jenkinsa jest to, iż wiedza jest rozproszona w sieci.

Żadna jednostka nie jest w stanie opanować wiedzy w całości, nikt nie wie wszystkiego, zatem konieczna jest wymiana i współpraca między ludźmi, aby wiedza mogła swobodnie przepływać.

Wiedza powstaje w wyniku sy- nergii, a internet jest miejscem, który tę synergię wyzwala.

Inni badacze

138 ma r t a ol C o ń -Ku b i C K a również zwracają uwagę na to zjawisko, mówiąc o „otwartym tłumie” „inte- ligentnym tłumie”, czy też „mądrości tłumów”.

Bardzo ważną konsekwen- cją zjawiska wiedzy rozproszonej w sieci jest zmiana na stanowisku eks- pertów – już nie trzeba być naukowcem pracującym w uznanej instytucji, aby stać się ekspertem w internecie (por. Juza 2007).

Innym zjawiskiem zaobserwowanym przez Jenkinsa jest kultura uczestnictwa, polegająca na zacieraniu się granicy między producen- tem a konsumentem dóbr kultury.

W coraz większym stopniu producenci kultury oddają pole konsumentom zapraszając ich do współtworzenia danego utworu.

Producent tworzy jedynie pewne ramy, nadaje szkielet utworowi, a treść nadają szersze masy użytkowników.

Przykładami ta- kiego wyjścia producenta do odbiorców są gry sieciowe, czy też coraz bardziej popularna gra Second Life.

To konsumenci w coraz większym stopniu są odpowiedzialni za kierunek, w jakim te gry się rozwijają.

Kolejnym przykładem kultury uczestnictwa jest zmiana modelu dziennikarstwa, dzięki narzędziom takim jak blogi; każdy z nas może stać się dziennikarzem relacjonującym innym wydarzenia, czy też publicystą dzielącym się swoimi przemyśleniami.

Kultura uczestnictwa przejawia się również w wykorzystywaniu narzędzi internetowych w celu zabrania głosu w debacie publicznej, czy też politycznej.

Nawet jeżeli nie jest to poważny głos w dyskusji, lecz umieszczenie w internecie satyry politycz- nej, czy też śmiesznego filmiku w sewisie YouTube, świadczy to o rodzaju uczestnictwa i zaangażowania w życie publiczne.

Prowadzenie bloga, przeprowadzanie politycznych akcji w internecie, modyfikowanie przeka- zów przy pomocy Photoshopu mogą stanowić przykład inicjatywy oddol- nej użytkowników internetu.

Kultura Internetu, a zwłaszcza zjawisko Web 2.0 ma wielu entuzja- stów, pojawiają się jednak głosy krytyki.

Do najgłośniejszych z nich nale- ży Andrew Keen, który wytacza przeciwko serwisom typu Web 2.0 cały szereg zarzutów (Keen 2007).

Szczególnie istotna jest przede wszystkim krytyka dotycząca mądrości tłumów, która zdaniem Keena jest jedną wielką ułudą, ponieważ wiedza rozproszona w internecie, generowana przez masy użytkowników, jest ze wszech miar podatna na manipulację.

Drugim obszarem krytyki wartej przywołania w tym miejscu jest kwe- stia tendencji do nadmiernego ujawniania informacji o sobie i wynikają- cej z tego możliwości inwigilacji prywatności każdego użytkownika.

Jak pisze Keen: zdemokratyzowane, tworzone przez użytkowników media reprezentują kolektywną implozję naszych praw do prywatności, gdzie każdy może szpiegować każdego (…)

Web 2.0 to zdemokratyzowana wersja Orwellowskiego koszmaru” (2007, s. 164).

Inne zarzuty stawiane

Ku l t u r o w e w y m i a r y i n t e r n e t u 139 kulturze Web 2.0, to promowanie kultury „amatorszczyzny”, podkopywa- nie pozycji tradycyjnych mediów, a w konsekwencji upadek kultury opar- tej na profesjonalizmie.

Zdaniem Keena serwisy Web 2.0 prowadzą do zaciemniania, a nawet zaniku prawdy.

Natomiast dzielenie się plikami, to nic innego jak kradzież intelektualna i plagiatowanie, które prowadzą do kompromitacji idei oryginalnego autorstwa i własności intelektualnej.

po d s u m o w a n i e W ramach internetu wyłoniły się specyficzne kultury, właściwe okre- ślonym środowiskom.

Jednak można wskazać wartości, które leżąc u podstaw sieci internetowej są obecne również i dzisiaj, przybierając różne formy.

Z pewnością najważniejszą wartością stanowiącą trzon kul- tury internetu jest wolność.

Internet został zresztą zaklasyfikowany do „technologii wolności” (por. Pool 1983).

Ufundowanie internetu na zasadach wolności, otwartości i decentrali- zacji sprawiło, że wartości te stale towarzyszą rozwojowi sieci.

Prowadzą one między innymi do szybkiej transmisji wiedzy, możliwości głoszenia niezależnych poglądów, zmiany na stanowisku ekspertów.

Decentralizacja dzisiaj może oznaczać istnienie szeregu niezależ- nych serwisów typu Web 2.0, które uniezależniając się od oficjalnych i formalnych źródeł informacji, nie tylko służą transmisji wiedzy, lecz rów- nież nadawaniu jej nowych znaczeń.

Wolność słowa stwarza pole dla istnienia wielu różnych punktów wi- dzenia, które nawet jeśli nie są sprzeczne z prawem, mogą być niebez- pieczne, ponieważ nawołują do nienawiści.

Nie oznacza to jednak, że nie podejmuje się prób cenzurowania internetu, tak jak ma to miejsce na przykład w Chinach.

Internet wpłynął również na przekształcenia kultury poza internetem.

Można zatem mówić o swoistej kulturze internetu, lecz również o istnie- niu silnej relacji miedzy internetem a kulturą.

Warstwa kulturowa i techno- logiczna wzajemnie na siebie wpływają tworząc nową jakość.

Literatura Bierówka J. (2007).

Internet jako źródło postaw prospołecznych.

Studia Socjo- logiczne, 3 (186), s. 15– 36.

Bernborn G. (2002).

Analyzing the Internet as a Common Pool Resource: The Problem of Network Congestion.

Praca prezentowana na Konferencji Consti-

140 ma r t a ol C o ń -Ku b i C K a tuting the Commons: Crafting Sustainable Commons in the New Millenium, Bloomington, Indiana, USA.

Castells M. (2003).

Kultura Internetu, w: tenże, Galaktyka internetu.

Refleksje nad internetem, biznesem i społeczeństwem, tłum.

T. Hornowski.

Poznań: Dom Wydawniczy Rebis.

Hofmokl J. (2006).

Definiowanie internetu w kategoriach dóbr wspólnych, w: D. Batorski, M. Marody, A. Nowak (red.), Społeczna przestrzeń interne- tu.

Warszawa: Wydawnictwo Academica Szkoła Wyższa Psychologii Spo- łecznej.

Jenkins H. (2006).

Kultura konwergencji.

Zderzenie starych i nowych mediów, tłum.

M. Bernatowicz, M. Filiciak.

Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne.

Juza M. (2006).

Elitarne i masowe formy komunikacyjnego wykorzystywania in- ternetu, w: Ł.

Jonak, P. Mazurek, M. Olcoń, A. Przybylska, A. Tarkowski, J.M. Zając (red.), Re: internet – społeczne aspekty medium.

Polskie kontek- sty i interpretacje.

Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne.

Juza M. (2007).

Wiedza ekspercka a mądrość zbiorowa w komunikacji interneto- wej.

Studia Socjologiczne, 3 (186), s. 37– 58.

Keen A. (2007).

Kult amatora.

Jak internet niszczy kulturę, tłum.

M. Bernato- wicz, K. Topolska-Ghariani.

Warszawa: Wydaw nictwa Akademickie i Pro- fesjonalne.

Królikowska A. (2006).

Pomocna dłoń w cyberprzestrzeni.

Poszukiwanie pomo- cy i formy jej udzielania w internecie, w: D. Batorski, M. Marody, A. Nowak (red.), Społeczna przestrzeń internetu.

Warszawa: Wydawnictwo Academica Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej.

Krzysztofek K. (2006).

Czy społeczności terytorialne przeniosą się do sieci?

Kil- ka pytań i hipotez badawczych, w: B. Jałowiecki, W. Łukowski (red.), Spo- łeczności lokalne: teraźniejszość i przyszłość.

Warszawa: Wydawnictwo Scholar; Wydawnictwo Academica Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej, s. 67– 82.

Lessig L. (2005).

Wolna kultura.

Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profe- sjonalne.

Pool I. de Sola (1983).

Technologies of Freedom.

On Free Speach in an Electro- nic Age.

Cambridge: Harvard University Press.


corpora: wikisources-pl

text:
Bakwark Walenty, słynny, legendowy lutnista Zygmunta Augusta, uwieczniony w szeroko rozpowszechnionem wyrażeniu Jana Kochanowskiego:

Nie każdy weźmie po Bekwarku lutnie.

Urodził się w Siedmiogrodzie r. 1515, a zwał się właściwie Greff, ale w Polsce podpisywał się Walenty Greff Bakffark, nazywany zaś był powszechnie Bekwarkiem i wspominany często przez pisarzy doby zygmuntowskiej, zmarł w Padwie r. 1576.

Przyjęty do kapeli królewskiej w r. 1549, stawszy się ulubieńcem Zygmunta Augusta, który cenił wysoko jego talent i hojnie wynagradzał, pozostawał w służbie królewskiej około lat 16, a w Polsce lat 18, potem pośpieszył do Wiednia na wezwanie cesarza Maksymiljana.

Szczegóły pobytu Bakwarka w Polsce, rozbiór utworów muzycznych, oraz wyjątki z jego dzieł znajdują się w rozprawie Aleksandra Polińskiego: Walenty Greff Bakwark i t.

d., w Echu Muzycznem z r. 1887, nr. 192—200.


text:
195.

— Czego ty godzisz w moje zdrowie?

—

Tak raz przedziurawiana

Do gwoździa rzeknie ściana.

— Wina nie moja — gwóźdź odpowie —

Młotek mi twardy siadł na głowie.

Jam sługa — pytaj pana.

—

— Czemu więc — tamta znów się żali —

Wbijaniem we mnie sęka,

Twa moc mię, młotku!

nęka?

A on jej rzecze: — Pytaj dalej.

Mnie zmusza, twardsza od mej stali,

Znająca cele ręka.

— Ach ręko! — tamta znów zawoła —

Nie wbijaj w pierś mą ćwieka!

—

A ta jej tak odrzeka:

— Twej krzywdy jam nie winna zgoła,

Bom nie jest w służbie u Anioła,

Lecz tylko u człowieka.


text:
Canzona XXI.

Idę dumając.

Chmurne myśli moje

Niepokój wzburza — serce ból mi miota —

A duszę dręczy tęschnota

Nie ku miłosnym sprawom, lecz ku skrusze —

Jakbym już stawał przed Wieczności wrota!

Błagałem Pana o tych skrzydeł dwoje,

Któremi w Niebios podwoje

Wolną zmaz ziemskich wznieść człek może duszę —

Lecz snadź niegodnym Łaski tej być muszę —

Bo choć się modlę, choć się w prochu korzę,

Widzę się zewsząd opuszczony srodze,

Jak ktoś, co z cudzej winy padł na drodze,

A o swej własnej sile wstać nie może!

Wiem: że dziś — jutro — o Boże!

W tobie pozyskam dróg mych przewodnika —

A jednak dreszcz mię przenika:

Aby tymczasem żądz mych obłęd luby

Nie zdołał marnie przywieść mię do zguby!

Z jednej mi strony szepcze duch bez ciała.

— Stój!

Nie goń cienia!

Wróć się z dróg rozpaczy!

Nędzny!

czyż wzrok twój nie baczy:

Że czas ci drogi ulatuje marnie?

Raczej się cofnij w porę!

Pomyśl raczej:

Czy warta życia żądza ta zuchwała,

Co, niżby szczęście ci dała,

Spokój wszelaki precz od ciebie garnie?

Gdyś nic nie zyskał dotąd nad męczarnie

Ten ognik błędny goniąc, toż ci prościej

Już nie iść dłużej tam, gdzie czyha zdrada —

Bo któż nadzieje swoje w tym pokłada,

Co sam spokoju nie zna ni stałości?

Ach!

póki duch w tobie gości,

Nikt ci twej woli panem być nie broni —

Więc dziś ją w silnej zbierz dłoni —

Bowiem jest biada temu, komu zda się

Zaczynać wtedy, gdy już jest po czasie!

Wiem, jako wzrok twój olśnął, patrząc w zorzę

Błogiego blasku tej, co chcąc być szczerą,

Na dobrą sprawę, dopiero

Winnaby była przyjść po twoim zgonie!

Miłość, co szczęścia była ci przecherą.

Jej obraz w serce wryła ci w tej porze,

W której, nie łatwoby może

Żar jak ie inne w niem zażegły dłonie,

Ileż lat odtąd serce ono płonie,

Ułudnie tęschniąc ku sposobnej dobie,

Która, gdy szczęściem zwleka przyjść — ty przeto

Myśli szczytniejszą wzbiwszy w lot podnietą,

W Niebo spójrz, które zwraca się ku tobie

W swej nieśmiertelnej ozdobie.

Pomyśl — gdy tutaj, z łaski twej zdrajczyni,

Tyle szczęśliwym cię czyni

Spojrzenie, uśmiech, słowo — pomyśl proszę

Czemże te Rajskie muszą być rozkosze!

—

Z drugiej znów strony, błoga myśl o chwale

Dziwnie kuszących pełna żądz, przebojem

W łonie rozsiadłszy się mojem,

Ni spać mi daje, ni się sama zdrzemnie,

Tak, że Miłości jej krzepiony znojem,

Czy chłodem cierpię, czy się ogniem palę,

Nie wiem, i nie chcę znać wcale.....

Tak jest.

I zresztą walczyć z nią daremnie!

Bo odkąd światłom ujrzał, ona we mnie

Z dnia w dzień z mym wzrokiem razem podrastała

I choć ztąd zawód mam i wiele nędzy.

Myślę, że może żądza ta, nie prędzej

Aż razem z duszą wyjdzie z mego ciała.....

A jednak — cóż mi za chwała

Jeśli po śmierci mojej mię kto wspomni?

Więc wiedzcie o tem potomni:

Że w chwili, w której zgon za życie mienia,

Człek prawdzie służyć chce, nie złudom cienia!

Więc znów miłosna żądza którą płonę

Tamtej mię Wielkiej odejmuje Sprawie —

I chociaż śpiewem ją sławię,

Ni spokój z tego mam, ni powab Chwały!

Gdyż mię ku Laurze oczu jej bezprawie,

Chmur niepogodą nigdy nie zmącone,

Uparcie wabi w jej stronę.....

Zaczem — gdzież moce, coby dokazały

Nie dać mi tego: że się ja niestały

Tu ku Miłości, to ku Sławie chylę?

Tak wiecznie życia mego okręt kruchy

Targają srogo dwóch tych żądz podmuchy!

O ty!

co wszelkie więzy masz w Swej sile

Powiedz mi: — czemu mąk tyle

Od dwóch Miłości cierpię jednocześnie?

Bom jest jak człek, który we śnie

Tu i tam pierzcha, iż śmierć za nim goni —

I chciałby walczyć z nią — lecz me ma broni!

Jednak, co czynię, wiem — nie będąc w biedzie

Co do tej prawdy, izmie zmusza błogo

Ciągle zaszczytną iść drogą

Ta Miłość, której bodaj nadto wierzę!.....

Bo gdy uczucia ukryć się nie mogą.

Raz po raz ona z serca mi dobędzie

Myśl, która zawsze i wszędzie

Na czole mojem da się czytać szczerze:

Iż rzecz śmiertelną kochać w takiej mierze,

W jakiej jedynie Bóg być winien czczony.

Im pożądańszy dank tem cięższa zdrada!

To zaś, choć głośno w duszy mej się gada —

Rozum gnębiony zmysłów złych brzemiony,

Gdy w woli nie ma obrony.

W słodkich nawyknień swoich brnąc bezprawia,

Tę wiecznie oczom przedstawia,

Z której mi przeto duszy śmierć i ciała,

Iż mnie i sobie zbyt się podobała.

Nie wiem, jak długo mam na ziemi srodze

Wlec jeszcze życie — odkąd mi wypadło

Wycierpieć walkę zajadłą.

Którą sam z własną duszą stoczyć miałem —

Ni ostatecznej chwili mi widziadło

Nie świta jeszcze ku Wieczności drodze —

Lecz wiem, że w lata zachodzę,

Skłonny wziąść, rozbrat z życiem rozszalałem.

Więc, na wypadek wszelki, jeśli z ciałem

Wprędce się rozejść duszy mej znaczono,

To, chcąc najmądrzej skończyć byt jak mogę,

Jąłem wspominać: gdziem to rzucił drogę

Wiodąc prosto w przystań upragnioną?

I oto, za ową stroną

Żal stęschnionemi ciągnie mię oczyma —

Cóż, kiedy w miejscu mię trzyma

Żądza tak silna w nawyknienie młode,

Że nawet z śmiercią wchodzić chce w ugodę!

Pieśni!

już po mnie!

Ledwie w sobie żywię

Ducha, okrzepłego złych podmuchów mrowiem —

I wiem: że życia mego w Park przędziwie

Nic już jest wielce krótka niewątpliwie;

A jednak słuchaj mej spowiedzi — bowiem

Nie do pojęcia rzecz powiem: —

Oto: — z mych cierpień mogąc wyjść obłowu

By w Niebo wzlecieć, ja znowu

Chcę żyć, by dalej wieść mą smutną dolę.....

Ztąd — znam co lepsze, gorsze jednak wolę!

—[1]

Przypisy

↑ Owidiuszowe: — video meliora proboque, deteriora sequor.