RozRywkowe skRzywienie – kiedy dokuczliwość społeczna gieR komputeRowych pRzekRoczy dopuszczalny poziom?

Andrzej Klimczuk Gry komputerowe (gry wideo) są jednym ze współczesnych sposobów radze- nia sobie ze złożonością rzeczywistości społecznej, który wywołuje wiele kon- trowersji.

Tak jak dawniej tworzono indeksy ksiąg zakazanych, tak dziś powstają zestawienia mniej lub bardziej dostępnych gier.

Badając wytwory kultury nale- ży uwzględniać ich powiązania z rodzajem i charakterem sprawowanej władzy politycznej.

Niniejszy artykuł stanowi propozycję wprowadzenia do badań nad społecz- nymi konsekwencjami korzystania z nowych form rozrywki dwóch pojęć: roz- rywkowego skrzywienia i dokuczliwości społecznej gier.

Potrzeba ich określenia wynika z pojawiających się doniesień o mieszanych reakcjach na obecność gier oraz przykładów ich politycznego zaangażowania.

Punktem wyjścia do naszych rozważań są dwa założenia.

Po pierwsze, poszcze- gólne gry to środki masowego przekazu, które stanowią formę zorganizowanej i nieosobowej komunikacji społecznej – niosą ze sobą informacje docierające do dużej liczby osób na całym świecie.

Gry jako media pełnią też rolę zwierciadła, „w którym ukazują się najbardziej istotne cechy danego społeczeństwa na ak- tualnym etapie jego rozwoju” 1 , ale przekaz ten wzięty nawet jako całość nie od- zwierciedla jednak dokładnie rzeczywistości społecznej, w której powstał.

Media nie są idealnymi zwierciadłami, gdyż przekazy masowe na ogół mają charakter ideologiczny – służą odtwarzaniu i współtworzeniu wartości klas dominujących w danym społeczeństwie 2 .

1 E. Nasalska, Kierunki rozwoju analizy treści, „Studia Socjologiczne”, 3-4/1982, s. 65.

2 T. Goban-Klas, Media i komunikowanie masowe, PWN, Warszawa 1999, s. 129.

104 An d r z e j Kl i m c z u K Łatwo zaprzeczyć przekonaniu, jakoby gry były tylko wytworami kultury słu- żącymi spędzaniu wolnego czasu, pozbawionymi związków z realnym światem.

Wystarczy zwrócić uwagę na pojawiające się w nich symbole (np. tekstury ścian, obiektów i przedmiotów), fabułę inspirowaną realnymi wydarzeniami (np. misje oddziałów poszczególnych armii z czasów II wojny światowej), odgłosy i wreszcie postaci bohaterów, które stanowią tu decydujący element.

Specyfika ludzkiej pamięci sprawia, że aby ułatwić sobie życie, tworzy- my schematy pozwalające nam porządkować informacje związane z otacza- jącymi nas zjawiskami oraz ludźmi.

W efekcie tworzymy „obrazy w naszych głowach” – stereotypy 3 .

Twory te z czasem stają się powszechne w określo- nej grupie, a ich istnienie bazuje na uprzedzeniach lub niepełnej wiedzy.

Twórcy i odbiorcy gier nie żyją w próżni społecznej.

Błędne byłoby więc twier- dzenie, że nie mają własnych odczuwanych i uznawanych wartości 4 , na podstawie których czują czują się mniej lub bardziej związani z różnymi zbio- rowościami społecznymi.

Możemy zatem przyjąć, iż obecność stereotypów w grach ma charakter nieredukowalny, gdyż ich producenci, pielęgnując war- tości swojej klasy czy grupy, tworzą wyobrażenia upraszczające przedstawienie i zrozumienie świata, kreują wirtualną rzeczywistość, która nie tylko nie odcina się od swoich realnych korzeni, ale też w sposób zwrotny rzutuje na to, jak będą oceniani i sami producenci, i użytkownicy ich dzieł.

Gry często są wypełnione uproszczoną symboliką oraz stereotypowymi sche- matami, aby zmniejszyć koszty produkcji oraz zwiększyć szybkość przekazu i odbioru informacji, a w konsekwencji jej dalszą komunikowalność.

Wskazane ograniczenia gier w połączeniu z zawartymi w nich sądami mogą tworzyć nie- bezpieczną mieszankę na miarę technik propagandowych.

Przykład takiego odbioru gier ujawnił wydawany w Korei Północnej dziennik, który skrytyko- wał grę akcji Ghost Recon 2 przedstawiającą fikcyjny, toczący się w nieodległej przyszłości konflikt z jej południowym sąsiadem: „Przez propagandę, rozryw- kę i filmy [Amerykanie] pokazali wszystkim swoją nienawiść do nas.

Dla nich może być to teraz tylko gra, ale później wojna nie będzie dla nich grą.

Na woj- nie spotka ich jedynie sromotna klęska i makabryczna śmierć” 5 .

W odpowiedzi 3 Stereotypy to wartościujące, sprzeczne z rzeczywistością i trwałe konstrukcje myślowe orzekające o cechach osobniczych członków danej grupy.

Por.: Z. Bokszański, Stereotypy a kultura, Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej, Wrocław 1997, s. 32; J. Berting, Ch. Villain-Gondossi, Rola i znaczenie stereotypów narodowych w stosunkach międzynarodowych: Podejście interdyscyplinarne, w: T. Walas (red.), Narody i stereotypy, Międzynarodowe Centrum Kultury, Kraków 1995, s. 13-27.

4 Na podstawie tych pierwszych, odczuwanych i zinternalizowanych, odbiorcy i twórcy gier, przyjmują pewne rzeczy i obiekty za atrakcyjne, cenne i godne pożądania.

Drugie zaś są dla nich mniej trwałe, nie decydują o spontanicznych działaniach i choć także są atrakcyjne, to bywają traktowane powierzchownie, gdyż pochodzą z szerszego środowiska społecznego.

S. Ossowski, Z zagadnień psychologii społecznej, w: S. Ossowski, Dzieła, t.

3, PWN, Warszawa 1967.

5 B. Golze, Ghost Recon 2 plotline irks North Korea, <www.gamespot.com/ps2/action/tomclancysghostrecon2/ news.html?page=1&sid=6101437>, 21.11.2006.

105 Rozrywkowe skrzywienie – kiedy dokuczliwowść społeczna gier... władze z Seulu przestrzegły twórców gier przed negatywnym przedstawianiem odizolowanego kraju i zakazały sprzedaży odnoszących się do walki z nim ty- tułów: Ghost Recon 2, Splinter Cell: Chaos Theory oraz Mercenaries 6 .

Ponadto autorzy ostatniej podanej produkcji, tworząc jej drugą część, zapowiedzieli, że przeniosą wojenny „plac zabaw”, na obszar Wenezueli.

Informacja ta wywoła- ła obawy reprezentantów tamtejszych władz.

Twórcy w odpowiedzi stwierdzili, że ich gra nie stanowi żadnego politycznego oświadczenia, choć „zawsze chcieli wedrzeć się na pierwsze strony gazet” 7 , zaś wojna, którą przedstawiają, jest dla nich „wystarczająco realistyczna, aby uwierzyć, że takie rzeczy mogą dziać się tam naprawdę” 8 .

Kontrowersyjność gry może być więc użyta w celach marketin- gowych.

Innych przykładów dostarczają stanowcze decyzje władz Chin.

W pań- stwie tym zakazano dostępu m.in. do strategicznych Hearts of Iron i Command & Conquer: Generals, gdyż w opinii rządzących pokazują społeczeństwo tego kra- ju w złym świetle 9 .

Podobne ograniczenia spotkały strzelaninę IGI 2 10 , jak rów- nież symulację życia rodzinnego The Sims 2, piłkę nożną FIFA 2005 i związaną z greckimi wierzeniami strategię Age of Mythology: The Titans 11 ; decyzje te argu- mentuje się troską o rozwój chińskiej młodzieży.

W przykładach tych widoczny jest już nawet nie tyle strach przed prezentacją stereotypowych wizerunków do- tyczących obywateli kraju, co odczucie zagrożenia dominacją przez kulturę świa- ta Zachodu.

Drugim założeniem pracy jest uznanie produktów branży elektronicznej rozrywki za specyficzną formę wentyli bezpieczeństwa, o których pisał Lewis Coser 12 .

Gry mogą być bowiem postrzegane jako mechanizmy pozwalające na kanalizowanie niezadowolenia i wrogości, a więc służyć utrzymaniu struktury społecznej, jak i poczuciu bezpieczeństwa jednostek.

Jednak korzystanie z nich może sprzyjać przystosowaniu tylko częściowo lub na krótki czas.

Innymi sło- wy: gry mogą być „przynętą” odwracającą uwagę ludzi od realnych problemów istniejących w systemie społecznym, uniemożliwiających im realizację indywi- dualnych bądź grupowych celów oraz rozwiązywanie trudności, które powinny zostać rozwiązane.

Niemniej jednak to, co w grach dla jednych jest sposobem na odpoczynek, alternatywne poznawanie świata lub zanurzenie się w utopii, 6 Seoul Bans Negative Images of the North, <http://news.asianweek.com/news/view_article.html?article_id =2cf1869aae58a305cf467d193ca3194a>, 21.11.2006.

7 C. Toothaker, Video game simulating invasion of Venezuela raises ire of Chavez allies, <www.usatoday.com/ tech/gaming/2006-05-24-venezuela-game_x.htm>, 21.11.2006.

8 Ibidem.

9 D. Becker, Banned in Beijing: China cracks down on games, <http://news.com.com/Banned+in+Beijing+ China+cracks+down+on+games/2100-1043_3-5551430.html>, 21.11.2006.

10 Mercenary PC game upsets Chinese, <http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/3550089.stm>, 21.11.2006.

11 T. Smith, China bans The Sims..., <www.theregister.co.uk/2005/01/26/china_game_ban>, 21.11.2006.

12 L. Coser, Społeczne funkcje konfliktu, w: M. Malikowski, S. Marczuk (red.), Socjologia ogólna.

Wybór tekstów, t.

2, WSSG, Tyczyn 1997, s. 187.

106 An d r z e j Kl i m c z u K dla innych stanowi beztroskie, pozbawione sensu, a czasami nawet perwersyjne zajęcie świadczące o przesadnym schlebianiu sobie ze szkodą dla pozostałych.

Gry łagodzą więc klimat społeczny, ale jeśli ich treści odbiegają od powszechnie akceptowanych wartości i norm, stan ten może ulec zmianie – wentylem bez- pieczeństwa może być bowiem też zakazanie lub ograniczenie dostępu do niektó- rych gier.

Rozrywkowe skrzywienie to zjawisko, w którym sam fakt korzystania z gier staje się wystarczającym pretekstem do postrzegania ich odbiorców jako zagro- żenia dla ładu społecznego.

Słowo „skrzywienie” ma tu na celu podkreślenie, iż osoby oceniające zachowania graczy dostrzegają jedynie powierzchowny ob- raz sytuacji, sprowadzając istotę zawartości gier do wiążących się z nimi nega- tywnych skojarzeń (bierny odpoczynek, marnowanie czasu, uzależnienie, życie „wirtualnymi problemami” itd.), a pomijają przy tym potrzebę zrozumienia przedstawionych w grach spraw i problemów dotyczących realnego świata.

Ten typ uproszczonego odbioru gier jest charakterystyczny dla osób, które nie ko- rzystają z nich, nie znają dokładnie ich treści, ale oceniają graczy na podstawie zdawkowych informacji.

Przykładowo negatywny stereotyp graczy ogranicza się do opisu ich jako osób „gorszych” (np. niewykształconych, agresywnych, pozba- wionych moralności), które poświęcają czas na przemoc wobec przeciwników co prawda wirtualnych, lecz noszących znamiona „prawdziwych ludzi”.

Przypuszczalnie uproszczona ocena korzystania z gier pociąga za sobą dalsze skutki.

Używanie gier nie jest tylko jednym ze sposobów na relaks, odetchnięcie od trudów pracy i przepełnionego drażliwymi zdarzeniami życia codziennego – to także sposób na podtrzymywanie stosunków społecznych z innymi ludźmi.

W efekcie gracze mogą być postrzegani nie tylko jako jednostki o dewiacyjnych skłonnościach, lecz jako całe zorganizowane grupy, które nie spełniają oczekiwań społecznych.

Taka sytuacja może posłużyć do realizacji określonych celów – eli- ty polityczne mogą zwracać uwagę opinii publicznej na potrzeby wprowadzania ograniczeń dostępu do gier.

Skutki podjętych wyborów mogą być też inne niż zamierzone – zwiększenie popularności danej opcji politycznej w rankingach może okazać się tylko krótkotrwałe, natomiast nieobecność pewnych gier bę- dzie rodzić dalsze problemy – przede wszystkim może oznaczać zepchnięcie na boczny tor spraw poruszanych w grach i nieumiejętność dyskutowania na ich temat.

Przykładowo wprowadzony m.in. w Australii, Nowej Zelandii i Brazylii zakaz sprzedaży i dystrybucji Postal 2 13 można interpretować jako próbę ochrony graczy przed spotkaniem się z negatywnymi sankcjami ze strony innych człon- ków społeczeństwa, którzy nie podzielają wartości, z jakimi wiąże się ten tytuł.

Brak dostępu do gry ma zatem zaradzić możliwym konfliktom.

Zainteresowani zakazanym owocem mogą jednak skorzystać z alternatywnych rozwiązań i np. 13 Gra zawiera m.in. sceny przemocy wobec przechodniów, walki z policjantami, krytykę inwazji Stanów Zjednoczonych na Irak, odwołania do homofobii, represjonowania buddyzmu, uprzedzeń do Hindusów i Arabów.

107 Rozrywkowe skrzywienie – kiedy dokuczliwowść społeczna gier... uzyskać dostęp do kopii gry znajdujących się w nielegalnym obiegu lub kupić ją za pośrednictwem systemu elektronicznej dystrybucji na stronie internetowej producenta, który dąży do dostarczenia swoich gier „do wszystkich istot ludzkich bez względu na posiadany przez nie zakres wolności” 14 .

Można też wskazać na przynajmniej dwie kolejne bardziej skuteczne strategie oswajania rozrywkowego skrzywienia.

Aby gracze nie byli oceniani jako zagro- żenie dla ładu społecznego, można użyć gier np. do szkolenia żołnierzy, a przez to ujawnić potencjał praktycznych zastosowań tego typu wytworów kultury.

Do takiego świadomego kształtowania postaw służą „serious games”, znane po- wszechnie jako symulatory treningowe.

Pozycją taką jest chociażby Tactical Iraqi, z pomocą której amerykańscy żołnierze uczą się, jak wykonywać gesty zgodne z iracką mową ciała, dzięki czemu mają być lepiej przygotowani do ukończenia misji stabilizacyjnej 15 .

Druga strategia oswajania może uzasadniać korzystanie z gier, określając po- zytywne funkcje tych zachowań dla jednego systemu społecznego i możliwe ne- gatywne skutki dla innego.

Dzieje się tak być może np. wtedy, gdy władze Stanów Zjednoczonych finansują bezpłatne i publicznie dostępne dla cywili twory takie jak taktyczna strzelanina America’s Army 16 .

Ta gra przeznaczona do zabawy dla wielu osób jednocześnie od 2002 roku służy za program promujący pozytywny wizerunek U.S. Army.

Po odbyciu wirtualnego treningu gracz, który nie musi na- wet być obywatelem USA, dołącza do innych uczestników zabawy, aby walczyć z szeroko pojmowanymi terrorystami w lokacjach wzorowanych na miejscach, w których swoje misje wykonywały prawdziwe oddziały Zielonych Beretów.

Fikcja wyraźnie zlewa się z rzeczywistością – ponad siedem milionów zarejestro- wanych użytkowników podczas przystępowania do rozgrywki widzi znajdujące się obok hasła, które zachęcają do zapoznania się z zasadami rekrutacji do woj- ska.

Podatni na sugestie gracze mogą stać się obrońcami lub też najeźdźcami.

To, co w kraju pochodzenia gry może być już uznawane za uzasadniony sposób na spędzanie wolnego czasu, w innym może być odbierane i używane jako dowód imperialistycznych ambicji i powód do niepokoju.

Przykładem jest tu amerykań- ska Kuma/War, której twórcy, śledząc wydarzenia na arenie międzynarodowej, bezpłatnie udostępniają kolejne poziomy bazujące zarówno na prawdziwych, jak i domniemanych misjach armii amerykańskiej.

Gracze, nie ruszając się z domu, mogą np. „zapolować na Saddama i jego wspólników, aby przeżyć jeden z naj- bardziej emocjonujących momentów w historii, kiedy będą stać naprzeciwko 14 E. Gibson, Postal gets digital distribution, <www.eurogamer.net/article.php?article_id=61881>, 16.04.2008.

15 P. Rincon, US troops taught Iraqi gestures, <http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4729262.stm>, 21.11.2006.

16 Na podst.: America’s Army - Support - Windows FAQ, <www.americasarmy.com/support/faq_win.php>, 21.11.2006; U.S. Army and Pragmatic Launch America’s Army Official Server Matchmaking Site, <www. gamesindustry.biz/content_page.php?aid=17151>, 21.11.2006.

108 An d r z e j Kl i m c z u K Saddama Husseina w ostatniej godzinie jego wolności” 17 .

W październiku 2005 roku Irańczyków wzburzyła misja, która przedstawiała wizję przypuszczalnego ataku USA na znajdujące się w ich kraju wytwórnie pocisków nuklearnych.

Pod internetową petycją z prośbą o usunięcie etapu podpisało się ponad osiem tysięcy osób 18 .

Dokuczliwość społeczna gier to określenie, które ma wskazać, iż kluczowe dla oceny graczy nie są prawdziwe lub domniemane cechy gry, lecz właściwości przedstawionych treści.

Gry różnią się pod względem złożoności wymagających rozwiązania spraw i problemów istniejących w realiach społecznych.

Można przy tym zakładać, że odzwierciedlanie spornych tematów (np. przemoc, uprzedze- nia, terroryzm) będzie obecne w grach tak długo, jak długo będą interesować odbiorców.

Im trudniej w danym społeczeństwie dyskutować nad rozwiązaniem przedstawionego tematu, tym bardziej prawdopodobne, że ukazująca go gra zo- stanie uznana za dokuczliwą, a być może i częściowo lub w całości szkodliwą dla porządku społecznego.

Zakres zróżnicowania dostępu do gier poruszających palące kwestie będzie warunkowany uznaniem dla poszukiwania ich rozwiązań i przyzwoleniem na wolność słowa.

Przypuszczalnie im bardziej wizja świata i wi- zerunek bohaterów przedstawionych w grze stanowi krytyczną ocenę aktualnych realiów, tym bardziej prawdopodobne, że jej odbiór może wywołać kontrowersje i sprzyjać negatywnym sankcjom wobec graczy – o ile taka krytyka nie zostanie uznana przez szersze rzesze za trafną i słuszną.

Brak w grach konstruktywnych wniosków i propozycji rozwiązań podjętych tematów sprzyja ocenianiu ich pro- ducentów i odbiorców w sposób niewłaściwy.

Dokuczliwość gier widać głównie w lawinowym wzroście liczby tytułów wo- jennych 19 , które są różnie oceniane w poszczególnych krajach.

Zawarte w nich po- glądy najczęściej sprowadzają się do wykazania dominacji jednych narodów nad innymi, bądź wyższości określonych systemów społeczno-politycznych, podczas gdy bardziej konstruktywne regulacje stosunków międzynarodowych są trudne do wskazania.

Wymagające rozwiązania problemy społeczne często ukazują też gry nawiązujące do hip-hopu i subkultur młodzieżowych gangów – przedstawia- nie miejskich gett wiąże się m.in. ze specyficznymi stereotypowymi wizerunkami „czarnych” (przestępców) i „białych” (policjantów) 20 .

Podtrzymaniu tego stanu 17 Saddam Hussein Game, <www.kumawar.com/reddawn/overview.php>, 21.11.2006.

18 Na podst.: PC War Game Pisses Off Iran, <www.evilavatar.com/forums/showthread.php?t=6423&>, 21.11.2006; Persian Petition, <www.persianpetition.com/sign.aspx?id=b17bf44e-292e-40ed-9967- d151a2c093fb>, 21.11.2006.

19 Serie Delta Force, Spec Ops, Rainbow Six, Joint Operations, Battlefield, Full Spectrum Warrior, Ghost Recon, SWAT, SOCOM i Conflict od czasu do czasu wzburzają opinią publiczną.

Łączy je m.in. postać oponenta- terrorysty pochodzącego z tajemniczego państwa, o wyglądzie Araba i posługującego się jednym z języków Bliskiego Wschodu.

Opozycję tych tytułów stanowią mniej znane syryjskie strzelaniny Under Ash i Under Siege – więcej na ich temat: Oficjalna strona internetowa Under Ash, <www.underash.net/ua_index.html>, 21.11.2006; Oficjalna strona internetowa Under Siege, <www.underash.net>, 21.11.2006.

20 W nurcie tym utrzymane są m.in. serie Grand Theft Auto, State of Emergency, Def Jam Vendetta, True

109 Rozrywkowe skrzywienie – kiedy dokuczliwowść społeczna gier... rzeczy sprzyja to, że tytuły te tworzą głównie biali projektanci 21 , a swoim wize- runkiem i muzyką promują je czarnoskórzy raperzy.

Brak widocznych wzorów alternatywnego podejścia pozwala na twierdzenie, iż klasy dominujące stworzyły mniejszościom wizję świata, którą te mniejszości uznały za słuszną i zgodziły się współtworzyć.

Niemoc współczesnych społeczeństw wobec zagadnień znajdujących się w kontrowersyjnych grach najlepiej oddają słowa Marca Ecko, projektan- ta mody i byłego artysty graffiti, który przyczynił się do powstania gry Getting Up: Contents Under Pressure.

W tej zabronionej w Australii pozycji gracz wciela się w rolę czarnoskórego bojownika o wolność słowa w fikcyjnym totalitarnym mieście wzorowanym na Nowym Jorku końca XX wieku.

Aby pobudzić miesz- kańców do walki z opresyjnym systemem, bohater maluje graffiti.

Po ogłoszeniu zakazu rozpowszechniania i posiadania gry, Ecko stwierdził: „Zwalanie winy na gry za wszystko, co idzie nie tak w naszych domach, szkołach i na naszych uli- cach jest znacznie prostsze do zrobienia, niż odkrycie jak naprawić systematycz- ne problemy związane z naszą kulturą.

Jeśli dzieci chcą nauczyć się, jak pisać po ścianie, to same odkryją na to sposób.

W gruncie rzeczy robiły to już w czasach prehistorycznych” 22 .

Odpowiadając na pytanie zawarte w tytule pracy można zaryzykować przy- puszczenie, iż dokuczliwość społeczna gier przekroczy dopuszczalny poziom, gdy będą one przedstawiać problemy, z którymi elity polityczne nie będą w sta- nie sobie poradzić.

Wobec tego dostęp do jednych gier będzie ograniczany, a do innych promowany i pożądany.

Przejawianie zainteresowania grami zakaza- nymi, jak to ma w miejsce w przypadku Postal 2, może sprzyjać tworzeniu spo- łeczności graczy zorientowanych wokół wspólnych wartości, które są niezgodne z powszechnie obowiązującymi normami społecznymi.

Czy zakazywane gry tyl- ko poruszają specyficzne tematy, czy też wskazują na innowacyjne rozwiązania i propozycje zmian?

Czy ich użytkownicy będą tworzyć ruchy społeczne nakiero- wane na wprowadzenie zmian w systemie społecznym?

Czy gracze będą dążyć do posiadania swojej reprezentacji politycznej?

Czy też raczej fani gier będą tworzyć tylko podatne na wpływy i manipulacje rozproszone siły społeczne?

Za wcześnie jeszcze, by odpowiadać na te pytania.

Jednakże należy podejmować dalsze analizy powiązań zawartych w grach treści z realiami życia społecznego, reakcji na ogra- niczenia dostępu do gier, cenzurowanie ich zawartości oraz diagnozować aktyw- ność społeczności zwolenników tych zabaw, które znajdują się już w oficjalnych zestawieniach gier poddanych cenzurze w poszczególnych krajach.

Crime oraz pojedyncze tytuły, jak: 50 Cent: Bulletproof, 187 Ride to Die, Crime Life: Gang Wars, Marc Ecko’s Getting Up: Contents Under Pressure i NARC.

21 B. Sinclair, Survey: Developers are straight white men, <www.gamespot.com/news/6136144.html>, 21.11.2006.

22 N. Maragos, Marc Ecko Responds To Australian Getting Up Ban, <www.gamasutra.com/php-bin/ news_index.php?story=8201>, 16.04.2008.

110 An d r z e j Kl i m c z u K literatura America’s Army – Support – Windows FAQ, <www.americasarmy.com/support/faq_win.

php>, 21.11.2006.

Becker D., Banned in Beijing: China cracks down on games, <http://news.com.com/Ban ned+in+Beijing+China+cracks+down+on+games/2100-1043_3-5551430.html>, 21.11.2006.

Berting J., 1995, Villain-Gondossi Ch., Rola i znaczenie stereotypów narodowych w sto- sunkach międzynarodowych: Podejście interdyscyplinarne, w: T. Walas (red.), Narody i stereotypy, Międzynarodowe Centrum Kultury, Kraków.

Bokszański Z., 1997, Stereotypy a kultura, Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej, Wrocław.

Coser L., 1997, Społeczne funkcje konfliktu, w: M. Malikowski, S. Marczuk (red.), Socjologia ogólna.

Wybór tekstów, t.

2, WSSG, Tyczyn.

Gibson E., Postal gets digital distribution, <www.eurogamer.net/article.php?article_ id=61881>, 16.04.2008.

Goban-Klas T., 1999, Media i komunikowanie masowe, PWN, Warszawa.

Golze B., Ghost Recon 2 plotline irks North Korea, <www.gamespot.com/ps2/action/tom- clancysghostrecon2/news.html?page=1&sid=6101437>, 21.11.2006.

Maragos N., Marc Ecko Responds To Australian Getting Up Ban, <www.gamasutra.com/ php-bin/news_index.php?story=8201>, 16.04.2008.

Mercenary PC game upsets Chinese, <http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/3550089. stm>, 21.11.2006.

Nasalska E., 1982, Kierunki rozwoju analizy treści, „Studia socjologiczne”, 3-4.

Oficjalna strona internetowa Under Ash, <www.underash.net/ua_index.html>, 21.11.2006.

Oficjalna strona internetowa Under Siege, <www.underash.net>, 21.11.2006.

Ossowski S., 1967, Z zagadnień psychologii społecznej, w: S. Ossowski, Dzieła, t.

3, PWN, Warszawa.

PC War Game Pisses Off Iran, <www.evilavatar.com/forums/showthread.php?t=6423&>, 21.11.2006.

Persian Petition, <www.persianpetition.com/sign.aspx?id=b17bf44e-292e-40ed-9967- d151a2c093fb>, 21.11.2006.

Rincon P., US troops taught Iraqi gestures, <http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/ nature/4729262.stm>, 21.11.2006.

Saddam Hussein Game, <www.kumawar.com/reddawn/overview.php>, 21.11.2006.

Seoul Bans Negative Images of the North, <http://news.asianweek.com/news/view_article.

html?article_id=2cf1869aae58a305cf467d193ca3194a>, 21.11.2006.


corpora: wikisources-pl

text:
32.

Skąd zdrój życiowy się sączy,

W srebrnej topieli

Wspólnie pomknęli,

Lecz potok rączy:

Czy ich połączy?

Czy też rozdzieli?

Cóżkolwiek skrycie

Postanowiła

Dola zawiła —

Choć ich o świcie

Rozdzieli życie,


text:
←Tom II Rozdział dziesiąty Faraon

Tom II

Rozdział jedenasty

Bolesław Prus Tom II Rozdział dwunasty→

Wyszli do osobnego pokoju.

- Czy wiesz, panie - mówił wzburzony kapłan - co zdarzyło się może przed godziną?

Jego dostojność Sargona jacyś młodzieńcy napadli i obili kijami...

- Jacy?... gdzie?...

- Pod willą fenickiej kapłanki, nazwiskiem Kamy - ciągnął Mentezufis pilnie śledząc fizjognomię następcy.

- Odważne chłopaki! - odparł książę wzruszając ramionami.

Napadać takiego siłacza!...

Przypuszczam, że musiała tam pęknąć niejedna kość.

- Ale napadać posła...

Uważ, dostojny panie, posła, którego osłania majestat Asyrii i Egiptu... - mówił kapłan.

- Istubarze - westchnął dostojnik - czy jesteś pewny, że nikt z naszego dworu nie wie o moim nieszczęściu?

- Któż może wiedzieć, jeżeli cię nikt nie widział?

- Ale Egipcjanie!... - jęknął Sargon.

- Jak śmiesz, sługo wielkiego Assara, wątpić o dobrej woli i wierze naszego władcy?... - zawołał Mentezufs.

Sargon nieco wytrzeźwiał.

- Ja nie mówię o jego świątobliwości - odparł - ale o następcy tronu...

- Jest to pełen mądrości młodzian, który bez wahania wykona wolę ojca i najwyższej rady kapłańskiej - rzekł Mefres.

- Cha!... cha!... cha!... - zaśmiał się znowu pijany barbarzyńca.

- Wasz książę... o bogowie, powykręcajcie mi stawy członków, jeżeli mówię nieprawdę, że chciałbym, ażeby Asyria miała takiego następcę...

Sargon pokiwał głową.

- Oj, wy mędrcy!... uczeni w piśmie!... znawcy gwiazdowych obrotów!... - mówił szydząc.

- Ja prostak, zwyczajny sobie jenerał, który bez pieczęci nie zawsze umiałbym wyżłobić moje nazwisko...

Wy mędrcy, ja prostak, ale na brodę mego króla, nie zamieniłbym się na waszą mądrość...

- Choćbyś mówił prawdę - przerwał Mentezufis - choćby książę chciał iść pod Niniwę, nie pójdzie.

- A któż go powstrzyma, gdy zostanie faraonem?

- My.

Oschły ton, z jakim wypowiedział to Istubar, uspokoił rozhukaną wesołość asyryjskiego pełnomocnika.

Sargon pokiwał głową i mruknął:

- W takim razie szkoda chłopca!...

Wielki to wojownik, wspaniałomyślny pan...

góra strony


corpora: openbooks

text:
Charles Baudelaire

Cudzoziemiec

tłum.

Stefan Napierski

— Kogóż miłujesz najbardziej, człowieku zagadkowy, powiedz?

Ojca twego, matkę, siostrę, czy brata twego?

— Nie znam ojca, ni matki, ni siostry, ni brata.

— Przyjaciół?

— Posługujesz się słowem, którego znaczenie aż po dziś dzień pozostało mi niepojęte.

— Ojczyznę?

— Nie wiem, pod jaką znajduje się szerokością.

— Piękno?

— Kochałbym je chętnie, bóstwem i nieśmiertelnym.

— Złoto?

— Jest mi tak nienawistne, jak tobie Bóg.

— Eh, cóżże więc kochasz, zadziwiający cudzoziemcze?

— Miłuję obłoki… obłoki sunące… ot tam… przedziwne obłoki!

-----


text:
←Akt I Kordian

Akt II

Rok 1828

WĘDROWIEC

James Park w Londynie – wieczór...

Kordian siedzi pod drzewem – wokoło łąki zielone – daléj sadzawka ocieniona drzewami, trzody – dokoła parku pałace i dwie wieże Westminsteru.

KORDIAN

Wyspę łąk porzucono na pałaców stepy,

Uciekam tu opodal od wrącego gminu;

A ten ogród, czarowna sielanka Londynu,

Jak ustęp złoty w nudnym ginie poemacie.

Ludzie!

wy się tym drzewom przypatrywać macie,

Jak cudom Boga, obok cudów waszej ręki.

Drzewa nie tknięte, rajskie zachowały wdzięki;

Nieraz mgły nadpłynione w kłęby czarne zwiną,

I liściowym wachlarzem na miasto odwieją.

Po sadzawkach łabędzie rozżaglone płyną.

Ludzie piaskiem Paktolu węże ścieżek sieją,

A łąki flamandzkiego aksamitu puchem.

Tam!

miasto...

Zegar ludzkim kręcący się ruchem,

A tu cisza – tu ludźmi nie kwitną ogrody,

Ale się po murawach wyperliły trzody...

Wszystkie stolice ziemskie, dziś je widzę różne;

Alem pierwszych obrazów w myśli nie zepsował,

Są dziś porównań celem, jak księgi podróżne.

Rzeczywistości naga, wynagródź marzenie!

Obym się sam ocenił, skoro świat ocenię...

Kto wie?

może w szczęśliwych grono mnie powoła...

Chciałbym bliznę Kaima zmazać z mego czoła:

Pierwszy wzrok ludzi czoło samobójcy bada...

Zbliża się dozorca ogrodu, biorący opłatę za krzesła.

DOZORCA

Panie mój!

pens za krzesło!...

Kordian daje szyling i nie przyjmuje reszty.

Pan mój jak lord płaci,

A jak lord siąść nie umie!

KORDIAN

Jakże więc lord siada?

DOZORCA

Na trzech krzesłach zarazem siadają magnaci:

Na jedném lord się kładzie, a na drugim nogi,

A na trzeciém kapelusz, to trzech pensów suma.

KORDIAN

Dziękuję, bracie!

będę korzystał z przestrogi.

DOZORCA

Szlachetny to jest zwyczaj, żyźna ludziom duma,

Ściemnia się.

KORDIAN

Tam, gdzie gęstymi drzewy sadzawka zarosła,

Jakiś człowiek samotny jak cień się przesuwa,

Patrzy na księżyc, wzdycha – to miłośnik czuły,

Zapewne wielkie serce smutkami zatruwa;

Może mu się marzenia złotym wątkiem snuły,

I przerwały się nagle – od świata ucieka.

Chciałbym go poznać...

Bracie, znasz tego człowieka?

DOZORCA

To pewien dłużnik, bankrut potępion wyrokiem.

KORDIAN

Dlaczegoż nie w więzieniu duma, lecz w ogrodzie?

DOZORCA

Nie biega po ulicach za dłużnika krokiem;

Myślałem, że pan także przy Boga pomocy

Mijasz się z prawem.

KORDIAN

Nędzny!...

DOZORCA

Pan jakby lord płaci.

Mam honor mu polecić siebie, moich braci...

Jeden, jak ja, przedaje krzesła w parlamencie,

Drugi, jak ja, przedaje groby w Westminsterze;

Trzeci robi na przedaż herbowe pieczęcie,

Na każdéj ryje łokieć, szalki i dwie wieże,

Podobne kształtem do wież dłużników więzienia.

Czwartego lud nazywa Garrikiem tragicznym;

Prawdziwie małpi talent wziął od urodzenia,

I Punsza bohatera przed tłumem ulicznym

Pokazuje, przez Punsza usta opowiada,

Jak zabił żonę, dziecię wyrzucił przez okno,

Obwiesił kata, wreszcie w szpony diabła wpada;

A gdy go diabeł porwie, widze we łzach mokną...

Kordian odchodzi.

Dover.

KORDIAN siedzi na białéj kredowéj skale nad morzem, czyta Szekspira – wyjątek z tragedii pod tytułem: Król Lear...

KORDIAN

czyta.

"Chodź!

oto szczyt, stój cicho...

Zakręci się w głowie,

Wrony przelatujące w otchłani półowie

Mało większe od żuków... a tam – na pół drogi

Czepia się ktoś... chwast zbiera... z ciężkiéj żyje pracy!...

Wydają się jak mrówki...

Okręt trójmasztowy,

Spoczywający w porcie, widać stąd bez żagli,

Łupinę tylko, mniejszą od węzła kotwicy...

A szum zhukanej fali, którą wicher nagli,

I pokłada na brzegów skalistéj granicy,

War piany i kamieni, równy głośnéj burzy,

Ucha tu nie dochodzi...

O!

nie patrzę dłużéj,

Przestaje czytać.

Szekspirze!

duchu!

zbudowałeś górę,

Większą od góry, którą Bóg postawił.

Boś ty ślepemu o przepaści prawił,

Z nieskończonością zbliżyłeś twór ziemi.

Wolałbym ciemną mieć na oczach chmurę,

I patrzeć na świat oczyma twojemi.

Wstaje.

Próżno myśl genijuszu świat cały pozłaca,

Na każdym szczeblu życia rzeczywistość czeka.

Prawdziwie jam podobny do tego człowieka,

Co zbiera chwast po skałach życia.

– Ciężka praca!...

Odchodzi.

Willa włoska – pokój cały zwierciadłami wybity – kobierce – wazony rznięte z lawy pełne kwiatów – przez okna widać piękną okolicę.

– Kordian i Wioletta, młoda i piękna Włoszka

KORDIAN

Duszo!

niechaj ci włosy na czole rozgarnę!

Weź mię w twoje ramiona, rozkoszą odkwitnę.

Białka oczu jak perły śnieżysto błękitne.

Gdy rzucasz wzrok omdlony, padam, słabnę, mdleję;

Tak na przesłodkiéj róży mrą złote motyle;

A gdy spojrzysz iskrami twych oczu – szaleję!

I ożywam na całą pocałunku chwilę.

WIOLETTA

Puść mię!

omdlewam.

KORDIAN

Luba!

gdy padasz omdlona,

Odpychając mię falą kołysaną łona,

Płomień z niewysłowionym wybłyska wyrazem,

W którym miłość złączyła wszystkie głosy razem,

Dźwięk strun urwanych, wstydu głos, i skargę żalu,

Jęk, śmiech dziecka, westchnienie...

Wtenczas, moja droga,

Ty mię kochasz...

WIOLETTA

Nad życie!

Wszak lorda i Boga

Porzuciłam dla ciebie, czyż wątpisz, szalony?

KORDIAN

Wierzę!

na koralowych ustach zawieszony

Jako motyl na róży.

Twoja szyja płonie,

A perły takie zimne na płomienném łonie!

Rozerwij perły – czekaj, rozgryzę nić!...

WIOLETTA

Szkoda!...

KORDIAN

Boisz się łaskotania pereł, moja miła?

Drżysz jak liść...

Czy mię kochasz?

WIOLETTA

Jam stokroć mówiła,

Jak kropla rosy, strząśniesz?

rozprysnę się cała.

KORDIAN

coraz zimniéj, i z większém zamyśleniem

Niegdyś ta lawa ogniem zapalona wrzała,

Skoro ostygła, snycerz kształt jéj nadał drogi...

Świat jest nieraz snycerzem, a serce kobiety

Lawą ostygłą.

WIOLETTA

Wyrzut dla płci naszéj srogi!

Nie zasłużony wierném sercem Wioletty...

KORDIAN

Luba!

gdzieś na północy stał zamek wiekowy,

Herby pradziadów moich świeciły na bramie,

W salach, portrety dziadów w ozłoconéj ramie

Patrzały na mnie; dzisiaj wzrok ojców surowy

Bo zamek ojców moich stopiłem na złoto,

WIOLETTA

Luby!

zatruwasz serce niewczesną zgryzotą.

KORDIAN

Droga!

gdybym pałace mógł nazad odzyskać

Luba!

tobie przystoi brylantami błyskać.

Tak droga mléczna światów milijonem biała.

Chciałbym w téj pięknéj willi przeżyć z tobą wieki,

Wśród laurów, wodospadów, róż, brązów, zwierciadeł;

A kto wie?

jutro może otworzysz powieki

I spojrzysz w lice nędzy, najsroższéj z widziadeł...

Przekleństwo!

jam utracił wszystko!

WIOLETTA

Mio caro,

Co się to znaczy?

KORDIAN

U drzwi stoją wierzyciele!

Lecz bogactwo w miłości znikomą jest marą,

Dawałem ci brylanty, dziś sercem się dzielę.

WIOLETTA

Ach brylanty... gdzie klucze?

KORDIAN

Stój!

stój, moje życie!

Wczoraj – aby opóźnić majątku rozbicie,

Z twojemi brylantami, siadłem do gry stoła;

Gra mi wszystko pożarła...

Lecz serce anioła!...

WIOLETTA

ze łzami i gniewem

Ach!

ach!

ja nieszczęśliwa, zabrał mi klejnoty!

KORDIAN

Zabijasz mię, kochanko, niewczesnemi łzami–

Serce twoje przekładam nad wszelki dar złoty.

WIOLETTA

Przegrałeś moje serce razem z klejnotami!!

Nędza!

nędza mię czeka!...

KORDIAN

Mnie zaś koń mój czeka.

WIOLETTA

Jedź z diabłem!...

KORDIAN

Droga moja nie nazbyt daleka,

Koń ma złote podkowy, tysiąc czątych warte;

Wygrałem je był wczoraj na ostatnią kartę,

Przed wierzycieli okiem w podkowach uniosę.

Przez noc całą galopem popędzę przez błonia,

Złotemi kopytami srebrną bijąc rosę.

Potém w najbliższém mieście każę rozkuć konia,

I za cztery podkowy, uczt wyprawię cztery;

A potém, jako czynią modne bohatery,

W łeb sobie strzelę...

Panią na uczty śmiem prosić.

A jeśli po kochanku chcesz żałobę nosić,

Pani!

czy jedziesz ze mną?...

WIOLETTA

po chwili

Luby!

jadę z tobą...

Wychodzą.

WIOLETTA

Cóż to?

KORDIAN

Nic... koń rozkuty upadł.

WIOLETTA

Koń rozkuty?

KORDIAN

To nic...

Kazałem słabo przybić mu podkowy,

Nie przybić, raczéj związać spróchniałymi druty,

Zgubił je przy wyjeździe...

WIOLETTA

z gniewem

Wężu Adamowy!

KORDIAN

Ewo moja!

Adama zastąpią ci drudzy,

Wygnani z willi, z czołem spuszczoném ku ziemi,

Pójdą tą samą drogą, za ślady mojemi,

WIOLETTA

Niech ludzie z pistoletów kule ci wykradną!

Niechaj cię głód zabije, zapali pragnienie!...

KORDIAN

Prawdziwie ta kobieta kocha mię szalenie,

Poszła, szukając śladów kochanka po drodze...

Daléj, mój koniu!

leć, gdzie zechcesz!

puszczam wodze...

Odjeżdża.

SZWAJCAR

Graf Kordian, Polak!

PAPIEŻ

Witam potomka Sobieskich.

Wyciąga nogę – Kordian przyklęka i całuje.

Polska musi doznawać zawsze łask niebieskich?

Dziękczynień modły niosę za ów kraj szczęśliwy,

Bo cessarz jako anioł z gałązką oliwy,

Dla katolickiéj wiary chęci chowa szczere;

Powinniśmy hosanna spiewać...

PAPUGA

cienko i chrapliwie

Miserere!!!

KORDIAN

W darze niosę ci, Ojcze, relikwiją świętą,

Garść ziemi, kędy dziesięć tysięcy wyrżnięto

Dziatek, starców i niewiast...

Ani te ofiary

Opatrzono przed śmiercią chlebem eucharisti;

W zamian daj mi łzę, jedną łzę...

PAPUGA

Lacryma Christi...

PAPIEŻ

z uśmiechem do papugi machając chustką

Precz, Luterku, precz mówię...

Cóż, synu Poloniae,

Ostrzegam, bądź w niedzielę w chorze Bazyliki,

Bo właśnie nowy spiewak przyjechał z Afryki,

Dej mi go przysłał Fezki...

Jutro z majestatu

Dam wielkie przeżegnanie Rzymowi i światu,

Ujrzysz, jak całe ludy korne krzyżem leżą;

KORDIAN

Lecz garści krwawéj ziemi nikt nie błogosławi.

Cóż powiem?

PAPUGA

De profundis clamavi!

clamavi!

PAPIEŻ

zmięszanie śmiechem pokryć usiłuje i spędza papugę.

Precz, szatanku!

Z tiary na pastorał rusza,

Przeklęte zwierzę ptasie... o mało nie powiem,

Że w niéj zaklęta Lutra pokutuje dusza;

Pełna przysłowków ergo, ponieważ, albowiem.

Raz za firanką skryta, wdała się w dysputy

Z kardynałem, prezesem dataryji biura.

Rozumiał, że mu doktor jakiś tęgo kuty

Odpowiadał na kwestie – ona trzęsła pióra,

A kardynał rwał włosy i nadrabiał krzykiem;

Papuga odrzucała odpowiedzi ślepe;

Na koniec go zabiła hebrajskim językiem,

Krzycząc...

"Pappe satan!

pappe satan!

aleppe..."

Głupie stworzeńko!

Tak to czasem Bóg pozwala,

Że słaby, Golijatów rozumu obbala...

Wygubi w sobie ogniów jakobińskich zaród,

Niech się weźmie psałterza i radeł i sochy...

KORDIAN

rzucając na powietrze garść ziemi

Rzucam na cztery wiatry męczennika prochy!

Ze skalanymi usty do kraju powrócę...

PAPIEŻ

Na pobitych Polaków pierwszy klątwę rzucę.

Niechaj wiara jak drzewo oliwkowe buja,

A lud pod jego cieniem żyje.

PAPUGA

Alleluja!...

KORDIAN

sam, z założonemi na piersiach rękoma, stoi na najwyższéj igle góry Mont–Blanc.

KORDIAN

Tu szczyt... lękam się spojrzeć w przepaść świata ciemną.

Spojrzę...

Ach!

pod stopami niebo i nad głową

Niebo...

Zamknięty jestem w kulę kryształową;

Gdyby ta igła lodu popłynęła ze mną

Wyżej – aż w niebo... nie czułbym, że płynę.

Stąd czarne skrzydła myśli nad światem razwinę.

Ciszéj!

słuchajmy... o te lody się ociera

Modlitwa ludzka, po tych lodach droga

Myślom płynącym do Boga.

Tu dźwięk nieczysty głosu ludzi obumiera,

A dźwięk myśli płynie daléj.

Tu pierwszy zginę, jeśli niebo się zawali.

A ten kryształ powietrza by tchnieniem rozbity

Kręgami się rozpłynie na nieba błękity,

I gwiazdy w nieznajomą uciekną krainę,

Spróbuję – westchnę i zginę...

Patrzy w dół.

Ha!

przypominasz mi się, narodów mogiło!

Oto się przedarły chmury,

Igły lodu wytrysły z chmur kłębów;

Tam las ogromny sosen i dębów

Jak garść mchu w szczelinie góry,

A ta plamka biała – blada –

To morze.

Silniéj wzrok napnę – oczy rozedrę, otworzę,

Chciałbym stąd widzieć człowieka.

Tam koło jednéj igły, krążą orłów stada,

Jak pierścionki żałobne na perłowych lodach;

A ode mnie błękitna płynie szczelin rzeka,

Każda w jedną otchłań zlata,

I nikną jak w morza wodach.

Jam jest posąg człowieka, na posągu świata.

O gdyby tak się wedrzeć na umysłów górę,

Gdyby stanąć na ludzkich myśli piramidzie,

I przebić czołem przesądów chmurę,

I być najwyższą myślą wcieloną...

Pomyśléć tak – i nie chciéć?

o hańbo!

o wstydzie!

Pomyśléć tak – i nie móc?

w szmaty podrę łono!

Nie móc? – to piekło!

Mogęż siłą uczucia serce moje nalać,

Aby się czuciem na tłumy rozciekło,

I przepełniło serca nad brzegi,

I popłynęło rzeką pod trony – obalać?

Mogęż zruszyć lawiny?

potém lawin śniegi,

Zawieszone nad siołem,

Zatrzymać ręką lub czołem?

Mogęż, jak Bóg w dzień stworzenia,

Ogromnéj dłoni zamachem,

Rzucać gwiazdy nad świata zbudowanym gmachem,

Tak, by w drodze przeznaczenia,

Nie napotkały nigdy kruchéj świata gliny,

I nie strzaskały w żegludze?

Mogę – więc pójdę!

ludy zawołam!

obudzę!

po chwili – z wyrazem zniechęcenia

Może lepiéj się rzucić w lodowe szczeliny?...

po chwili – zrazu spokojnie, potém z zapałem...

Uczucia po światowych opadały drogach...

Gorzkie pocałowania kobiety – kupiłem...

Wiara dziecinna padła na papieskich progach...

Nic – nic – nic – aż w powietrza błękicie

Skąpałem się... i ożyłem,

I czuję życie!

Lecz nim myślą olbrzymią rozpłonę,

Posągu piękność mam – lecz lampy brak.

Więc z ognia wszystkich gwiazd, uwiję na czoło koronę,

Że jak marmur, jak lód, słonecznym się ogniem rozjaśni...

Potém piękny, jak duch baśni,

Pójdę na zimny świat i mogę przysiąc,

Że posągowy wdzięk, narodów uczucia rozszerzy,

I natchnie lud;

I w serca jak myśl uderzy,

Jak Boga cud...

Nie – myśli wielkiéj trzeba z ziemi, lub z błękitu.

Spojrzałem ze skały szczytu,

Duch rycerza powstał z lodów...

Ludy!

Winkelried ożył!

Polska Winkelriedem narodów!

Poświęci się, choć padnie jak dawniéj!

jak nieraz!

Nieście mię, chmury!

nieście, wiatry!

nieście, ptacy!

Chmura znosi go z igły lodu.

CHMURA

Siadaj w mgłę – niosęć...

Oto Polska – działaj teraz!...

KORDIAN

rzucając się na rodzinną ziemię z wyciągniętemi rękoma, woła:

Polacy!!!

Akt III

Juliusz Słowacki Kordian - spis treści→

SPISEK KORONACYJNY

Scena I – Scena II – Scena III – Scena IV – Scena V – Scena VI – Scena VII – Scena VIII – Scena IX – Scena ostatnia

Plac przed zamkiem królewskim w Warszawie, okna dokolnych domów przystrojone kobiercami, pełne widzów.

– Wielkie rusztowanie, czerwoném suknem nakryte, zalega większą część placu – na niém siedzą rzędami przystrojone kobiety...

Najbliżéj widza kolumna Zygmunta, na podstawie lud zasiadł...

Ludzie różnego stanu stoją dokoła i patrząc na zamek rozmawiają.

PIERWSZY Z LUDU

Te wielkie rusztowanie... jeśli naród zbroi,

To będą ścinać głowy...

DRUGI Z LUDU

Waść rzucasz jak z procy,

Niepomyślane baje... na te rusztowanie,

Wchodzą wielmożni nasi i wielmożne panie,

Co na koronacyją chcą patrzeć z wysoka...

PIERWSZY MŁODZIENIEC

Kwiatem dam się pokrywa estrada szeroka.

DRUGI MŁODZIENIEC

Estrada!

jakie słowo – ja przyswoić wolę

Wyraz wschodowidownia.

Zgoda, mój purysto.

Lecz patrzaj, pióra, kwiaty, tiule, parasole,

To istna łąka.

– Chciałbym zostać ziemną glistą,

I pełzać po tych kwiatach.

Wolisz zostać carem,

I chodzić po tych głowach.

SZEWC

Uf!

jak duszno!

tłumnie!

Siła miejsca ubyło z grubym piwowarem,

Odkąd się przy Zygmunta zatoczył kolumnie.

SZLACHCIC

Za jakieś przewinienie, z woli księcia pana,

Że, jak mówią, aż własne obaczył kolana,

I łzami się rozpłakał.

SZEWC

Któż mu tu przyjść radził?

Chyba żywot kulami i siarką nasadził,

SZLACHCIC

Ten szewc pojął honoru i zemsty prawidła.

Prawidła...

Mój kalambur upadł – o!

lud głupi!

Nie podjął kalamburu!

o!

zgrajo przebrzydła,

Kto twoje berło kupi, kij pastucha kupi...

SZEWC

Cicho!

słuchajcie – oto pierwszy szereg krzyczy

Cesarz przechodzi – krzyczmy.

KILKU Z LUDU

Niech żyje!

Niech żyje!

Nic nie widać...

Chorągiew z wiatrami się bije

I posuwa się z wolna...

Idzie jakiś starzec,

Siwy cały – oh siwy jak srebrzysty marzec,

Niesie złotą poduszkę, na niéj szabla leży...

ŻOŁNIERZ

Oj dobrze cessarzowi, że polskie szablice

Spią sobie na poduszkach...

Wielki książę bieży,

I nakazał gardłowéj przegrywać muzyce.

Słychać śpiew na nutę: "God save the King".

ŻOŁNIERZ

Sypnęły się zielone szambelanów roje,

Pożółciałe haftami, niby pszczoły z ula...

Ha!

idzie...

KILKU

Kto?

Król.

ŻOŁNIERZ

śpiewa.

Boże, pochowaj nam króla!

SZEWC

Nie w takt spiewasz i nie w sens...

ŻOŁNIERZ

Ha!

nie moja wina,

Pod Maciejowicami ogłuchłem od kuli,

I przyznam się, że nie znam jak w mariasza króli,

Gdy się z niemi kozyrna połączy dziewczyna,

SZEWC

Ciszéj no!

waść o królach gadasz tak zuchwale,

Jak gdyby szpiegi butów nie umieli skroić?

Wierz mi waść – co masz gadać, to wolałbyś broić,

A kiedy nié masz dratwy, to dziur nie kol szydłem...

KILKU

Cha!

cha!

cha!

To go wstrzymał skórzaném wędzidłem.

GARBATY ELEGANT

Pozwolcie też panowie spojrzeć człowiekowi...

KILKU

Garbuś!

garbuś!

ustąpcie miejsca garbusiowi...

Wsadzić go na ramiona...

SZEWC

Zgodziłby się mały!

Wszak o nim historyja świat obiegła cały.

Wracając nocą, nie mógł rynsztoka przeskoczyć;

Sajetowego sukna nie chciało się zmoczyć;

Czeka...

Aż tu przechodzi drogą pozytywek,

Zgodzili się, na skrzyni konno usiadł krzywek;

Nuż korbą kręcić, różne muzyki wygrywać,

I do szynków zachodzić... musiał biedak spiéwać,

A nie spiewać, to ludziom grać jak z dobréj woli...

KILKU

Cha !

cha !

cha !

ŻOŁNIERZ

Ze starego śmiejcie się żołnierza,

Lecz wara z ułomnego przedrwiwać niedoli.

Gdzie on...

At w inną stronę poszła sobie wieża...

Na garb i nie widzieli cara...

Wielka szkoda!

Idźmy lepiéj po bruku wybijać hołupce,

Lud się rozchodzi.

Wnętrze kościoła katedralnego – ołtarz wielki rzęsiście oświecony –Prymas z bogato przybraną assystencją odprawia mszę.

– Muzyka...

Cessarz stoi pod szkarłatnym baldakimem, na szczeblach tronu polscy dygnitarze państwa i jenerałowie moskiewscy...

Prymas lud żegna, i przystępując do Cessarza podaje mu koronę, Cessarz kładzie ją na głowę – Kanclerz podaje na węzgłowiu miecz państwa, Cessarz mieczem robi znak krzyża na cztery strony świata.

Prymas podaje księgę konstytucyjną.

CESSARZ

kładąc rękę na księdze

Przysięgam!...

Znów cisza głęboka...

Prymas odchodzi od ołtarza i intonuje psalm "Te Deum".

Plac przed zamkiem i lud jak w scenie pierwszéj.

Muzyka gra pieśń "God save": Boże, zachowaj króla nam.

Car się ukoronował, wychodzi z kościoła,

Przysiągł konstytucyją święcić jak pacierze.

Wróciwszy, pewnie w zamku zasiądzie do stoła?

SZLACHCIC

A wiecież, co jeść będzie?

A proszę waszmości,

Toć zapewne nie będzie ogryzał tam kości,

Toż królowi na pokarm dostateczny stawa.

SZLACHCIC

Będzie zjadał bażanty, a na wetty prawa.

SZEWC

Waćpan musisz zagadki siać do Kuryjera.

Co to za krzyk?

Zapewne żandarm tłum przeciera.

STOJĄCY NA KOLUMNIE

GŁOS DALEKI KOBIECY

Dziecie moje!

o!

dziecie!

dziecie!

dziecie moje!

do stojącego na kolumnie

Cóż to za krzyk, waszmości czoło aż pobladło.

Książę uderzył starą kobietę z dziecięciem,

Potknęła się i dziecko do rynsztoka padło.

Zbiegł się tłum... teraz cały ucieka przed księciem,

I tylko widać starą nad dzieckiem kobiétę,

Ciałem dziecie zakrywa...

To odwaga rzadka!

Dziecko zabite...

GŁOS BLIŻSZY

Dziecko zabite...

do dalszych

Zabite...

LUD

A matka?...

Kto wie, czy to matka.

LUD

O!

to matka,

Czekajcie!

Dwóch żandarmów niebogę porwało,

Zamietli przed cessarzem krwią polane bruki...

Lud częścią się rozchodzi ponury...

Orszak koronacyjny powraca do zamku...

Lud przerzedzony milczy – muzyka gra – ściemnia się.

Lud rzuca się na sukno pokrywające estradę.

LUD

Ściemnia się coraz bardziéj.

– Ludzie rozerwali sukno, i w czerwone płachty okryci rozchodzą się po ulicach...

Przy beczkach z winem, widać jeszcze garstkę pijących...

Człowiek czarnym płaszczem okryty mięsza się między nich... i spiewa.

SPIEW NIEZNAJOMEGO

Pijcie wino!

pijcie wino!

Nie wierzycie, że to cud,

Gdy strumienie wina płyną,

Choć nie sadzi winnic lud.

Pij, drużyno!

pij, drużyno!

Chrystus wodę mienił w wino,

Gdy weselny słyszał spiew,

Gdy wesele było w Kanie...

głośniéj

A gdy przyszło zmartwychwstanie,

Chrystus wino mienił w krew...

Jutro błyśnie jutrznia wiary,

Pijcie wino!

idźcie spać!

My weźmiemy win puchary,

By je w śklanny sztylet zlać.

Niech ten sztylet silne ramie

W piersi wbije i załamie...

Pijcie wino!

idźcie śnić!

Lecz się będzie świt promienić,

Trzeba wino w krew przemienić,

Przemienione wino pić !...

Pieśń ustaje – Nieznajomy odchodzi.

PIERWSZY Z LUDU

Kto to spiewał?

Śpiew huczał we mnie i pode mną...

TRZECI Z LUDU

Idźmy do domu...

Jest coś strasznego... tak ciemno...

PREZES

sam

Ciemna jaskinio trumien, znam ja ciebie!

Budziłem królów, serca ich odgadłem,

Działali... w dziejach jak na jasnym niebie

Nigdzie czerwone nie padały plamy.–

Gdybyście, króle, z trumien dziś powstali,

Ludzie by rzekli: "O, znamy was!

znamy!

Jako anieli...

Tak nam starzec prawił".

Jaż bym tron nieskalany Polaków zakrwawił?

Rzuciłem się w otchłani spisków czarne cienie

Zapalonej młodzieży sztyletami władam,

Mam sto rąk, sto sztyletów... gdy chcę, sto ran zadam;

Wzrok mój przytępiał długim wiekiem, lecz sumnienie

Ma bystre oczy, widzę, że światło zagasło.

Lepiej przy Waszyngtonie było umrzeć...

SZYLDWACH

Hasło!...

GŁOS

Winkelried.

SZYLDWACH

Tędy!

Schodzi do lochu zamaskowany w ubiorze księdza.

KSIĄDZ

Prezes wszystkich nas ubiegłeś.

PREZES

Starość mię prowadziła.

KSIĄDZ

Powiedz mi, prezesie,

Jak się to skończy?

PREZES

Nie wiém.

KSIĄDZ

Burza nie rozniesie

Sztyletów tak jak liści...

Byle się udało!

PREZES

Pomnij!

że nosisz szatę Zbawiciela białą.

Splamisz ją.

KSIĄDZ

Głos twój drzący...

PREZES

Zimno mi i ciemno...

KSIĄDZ

A mnie krew pali...

PREZES

Boże!

zmiłuj się nade mną...

Księże, powiedz mi, wiele lat masz?...

KSIĄDZ

Pięćdziesiąty...

PREZES

Gdyś się rodził, rok miałem dwudziesty dziewiąty,

I biłem się za wolność...

KSIĄDZ

Cóż stąd?

PREZES

Nic... wspomnienie.

KSIĄDZ

Zachwiałeś duszą moją – zbudziłeś sumnienie,

Cóż rozkażesz?

co robić?

PREZES

z zapałem

Wstrzymać ich na Boga!

Niech myśl młodych, ciemnicy nie przestąpi proga,

Zwołałem tu szalonych, bo wiatr grobów chłodzi,

Bo mogę wezwać prochy królów za obrońce.

Myśl wydobyć głośniejszą nad młodzieńcze wrzawy,

Myśl łamiącą sztylety.

KSIĄDZ

Źle począłeś sobie,

Oni tu miecze jasne wyostrzą na grobie.

PREZES

Ostrzyć miecz królobójczy?

sztylety?

SZYLDWACH

Kto idzie?

GŁOS

Tędy droga.

Schodzi zamaskowany Podchorąży.

PREZES

do księdza cicho

Wesprzyj mię, biskupie.

KSIĄDZ

Poznany jestem...

Maski zdradzają nas trupie.

PODCHORĄŻY

Ile się w trumnach królów robactwa wypasło?

Chciałbym podnieść te wieka, zajrzeć w prochy...

SZYLDWACH

Hasło!

GŁOS

Winkelried...

Schodzi zamaskowany Pierwszy z ludu.

PIERWSZY Z LUDU

Ha, prezesa głowa, chociaż stara,

Dobre obrała miejsce...

Bo kościoł otwarty

Na czterdziestogodzinne pacierze za cara,

A przy bramie kościelnéj stoją szpiegów warty,

I spisują pochwały, dla człeka, co wchodzi

Pomodlić się za cara.

– Więc to nic nie szkodzi,

Można jedném krzesiwem dwie hubki zapalić,

SZYLDWACH

Kto idzie?

ludzie, kto wy?

hasło...

GŁOS

Winkelriedy.

Schodzi wielu maskowych różnego stanu.

PIERWSZY Z LUDU

Co to znaczy Winkelried...

Jakieś słowo czarów.

PODCHORĄŻY

Był to niegdyś dowodzca u wolnych Szwajcarów.

Śród walki, w obie dłonie zgarnął wrogów dzidy,

I wbił we własne serce i drogę rozgrodził.

PREZES

Cicho!

modlcie się raczéj!

miejsce nie do gwarów,

Aby je wiecznéj ludów nie przedać ohydzie.

Niech nas Bóg wieńcem prawdy gwiaździstéj opasze,

Niech anioł cichy zejdzie pośród nas...

SZYLDWACH

Tu słychać ciągle glos szyldwacha i odpowiadanie spiskowych.

Ludzie różnego ubioru zamaskowani schodzą po szczeblach i siadają w milczeniu na ławach – głosy szyldwacha coraz rzadsze, ustają zupełnie... cisza głęboka.

– Zegar na wieży kościelnéj bije zwolna... godzinę dziesiątą.

PREZES

Bracia, w imię Boga sąd otwarty

Chwila milczenia.

PIERWSZY Z LUDU

W imię Boga sztyletem piszę zemsty słowo...

W imię Boga ja drugi.

INNY

Ja trzeci.

INNY

Ja czwarty...

PREZES

Ludzie, stoję przed wami z osiwiałą głową

I powiadam: czekajcie!

Moje oczy stare

Widziały wielkich mężów, i mówię wam święcie,

Żeście wy niepodobni do nich!

Jeśli wiarę

Boga chowacie w sercu?

na Boga zaklęcie

Wzywam was, ludzie: stójcie!

i sztylety wasze

Zamieńcie na święcone w kościołach pałasze,

A kiedyś uderzémy w zmartwychwstania dzwony,

Tak że odgłosem królów zachwieją się trony

Jak drzewa podrąbane.

PODCHORĄŻY

W przeszłość patrzę ciemną

I widzę cień kobiety w żałobie – kto ona?

Patrzę w przyszłość – i widzę tysiąc gwiazd przede mną,

A cień przeszłości ku nim wyciąga ramiona;

Te gwiazdy to sztylety...

Kraj nasz dawny widzę.

Mądrość rządców na starém zaszczepiła drzewie

Kraj młody, oba kwitły na jednéj łodydze,

Jak dwaj równi rycerze w jednakowéj zbroi

Jako dwie w łonie Boga tonące modlitwy

Jedną natchnięte myślą – jak dwa pszczelnych roi,

Które pasiecznik zlewa w jednych ulów ściany...

Onego czasu!

wielkie południa Tytany

Powstali przeciw Bogu – królom – i niewoli.

Bóg uśmiechnął się tylko na tronie szafirów,

Lecz króle padły na kształt zrąbanéj topoli;

Gilotyna okryta łachmanami kirów,

Niezmordowana, ręką wahała stalową,

A ilekroć skinęła, tłum umniejszał głową.

I widzieli ją króle, bo ta gilotyna

Była tragedią ludu, a króle widzami.

Więc zemsta!

Nierządnica i car Katarzyna,

Zabijające oko trzymała nad nami;

Osądziła nas wartych męczeńskiego wieńca,

Wymyśliła męczeństwo...

Wziąwszy czaszkę spadłą

Z Burbońskiego tułowu – krwawą i pobladłą,

Wsadziła ją na tułów swego oblubieńca,

Potém spod niego kradła dziedzinę grobową,

A on ręką nie ruszył...

I nie stało kiru

Na szatę matki naszéj, więc w troje pocięto.

A dziś – zapytaj mewy lecącéj z Sybiru,

Ilu w kopalniach jęczy?

a ilu wyrżnięto?

A ilu przedzierżgniono w zdrajców i skalano?

A wszystkich nas łańcuchem z trupem powiązano,

Zębem wściekłym rozrywa!

Mściciele!

spiskowi!

Gdy car wkładał koronę u stopni ołtarza,

Trzeba go było jasnym państwa mieczem zgładzić

I pogrzebać w kościele i kościoł wykadzić

Jak od dżumy tureckiéj i drzwi zamurować,

I rzec: o Boże, racz się nad grzesznym zmiłować!...

To wszystko – i nic więcéj...

Teraz car za stołem,

Satrapy nasze korni pokładli się czołem,

Win tryskają brylanty z kielichów tysiąca,

I palą się pochodnie, a muzyka grzmiąca

Gipsy ze ścian oprósza.

Kobiety dokoła

Rozkwitłe, świeże, wonne jak Saronu róże,

Na rossyjskich ramionach opierają czoła.

silnie

Idźmy tam... i wypalmy ogniami na murze

Wyrok zemsty, zniszczenia, wyrok Baltazara.

Carowi nie dopita z rąk wypadnie czara,

Błękitnym blaskiem mieczów napisane słowa,

Wytłómaczy śmierć mędrsza niż głos Danijela.

A potém kraj nasz wolny!

potém jasność dniowa!

Polska się granicami ku morzom rozstrzela,

I po burzliwéj nocy oddycha i żyje.

Żyje!

czy temu słowu zajrzeliście w duszę?

Nie wiem... w tém jedném słowie jakieś serce bije,

Rozbieram je na dźwięki, na litery kruszę,

Dzień naszéj zemsty będzie wielki – wiekopomny!

A dzień pierwszy wolności, gdy radość roznieci,

Ludzie wesela krzykiem o niebo uderzą,

A potém długą ciemność niewoli przemierzą,

Siądą... i z wielkiém łkaniem zapłaczą jak dzieci,

I słychać będzie płacz ogromny zmartwychwstania.

Słychać szmer zapału.

PREZES

Piekielna myśl złoconym obrazom przygania,

Nie śmiałbyś zgłębić myśli, sumnienia oczyma;

Ciebie młodzieńczy zapał nad przepaścią trzyma.

Patrz, car zabity – we krwi – zabita rodzina –

Bo to następstwo zbrodni... lecz nas Bóg ukarze!

PODCHORĄŻY

Z Cezara karła weźmy zemstę Rzymianina.

PREZES

A gdy jaki Antoniusz Europie pokaże

Płaszcz skrwawiony Cezara?... i do zemsty zbudzi?

Wielu przeciw postawisz wojska?

wielu ludzi?

Czém zbrojnych?

czy sztyletu zalkrwawioną stalą?...

KSIĄDZ

Coż powie głos z mownicy?

gdy ciało mocarza,

Który swém berłem trony Europy podważa,

Wśród kadzidł, świéc jarzęcych, na katafalk wniosą.

O ludy!

ludy!

płaczcie łez rzęsistą rosą,

I posypujcie czoła prochem i popiołem,

Bo ta ziemia Jaheli uzbrojona ćwiekiem,

Niegodnie...

PODCHORĄŻY

Strój cię świętym wydaje człowiekiem,

Miałeś na cara pogrzeb mowę napisaną.

Wiatr jakiś chorągiewkę okręcił blaszaną,

Obosieczne kazanie przeciw nam obrócił.

Miało być tak w kazaniu...

Naród więzy zrzucił,

Więc przed ziemią Lechitów ludy bijcie czołem,

A króle niechaj głowy posypią popiołem

I wyją na ulicach.

SPISKOWI

Cha!

cha!

cha!

PREZES

Przeklęty,

Kto śmiéchem groby królów znieważa...

KSIĄDZ

Wyklęty!

Zwołali nas, ażeby naśmiać się do woli,

Obłąkać i przeklinać...

KSIĄDZ

Sam Bóg nie pozwoli,

Aby zbrodnia w kościelnym rozwinięta domu,

Miała ogień błyskawic, ze skrzydłami gromu.

Bóg!

co zabójców rzuca w piekielne ogniska.

STARZEC Z LUDU

Wiele potrzeba zabojstw, nim się kraj odzyska?

GŁOS Z TŁUMU

Car...

STARZEC

To jedne...

GŁOS

Carowa żona...

STARZEC

Drugie...

GŁOS

I dwóch braci...

STARZEC

Cztéry...

Licz daléj, bracie, bo się liczba straci...

GŁOS

Syn cara...

STARZEC

Piąte..

GŁOS

I już wszyscy.

STARZEC

Zabijajcie!!!

A krew niech na mnie spada...

PREZES

Masz włos biały, starcze!

STARZEC

Do ciebie nic nie mówię... spiskowi, sluchajcie!

Jeśli krwi ciężarowi jeden nie wystarczę,

Krew dziecka i kobiety sam wezmę – książęcą

Syny wezmą.

Dwóm córkom nieszczęsnym na głowy!

Na dwie – bo słabe – rzucę lekką krew cessarza.

Stanę przed Bogiem, obok jakiego mocarza,

I powiem: Boże!

Boże, patrz, otośmy krwawi!

Lżejsze było płaczącym, na ziemskim padole;

A teraz się zna twoję opuszczamy wolę...

PODCHORĄŻY

O!

Błogosław mi, starcze!

KSIĄDZ

On Bogu ubliża.

Sprawiedliwości boskiéj...

PODCHORĄŻY

Milcz, księże!

milcz, księże!

Myśli w niebo lecącéj twój wzrok nie dosięże...

Więc oto jest ogromna poświęceń nauka!

Mnie samego ten starzec nową natchnął wiarą.

Chybam ja Boga jakąś obciążony karą,

Jeśli wyrazy sieję jak kwiat bezowocny.

Jedyną słabość zamknę w sercu tajemniczém,

Robak smutku mię gryzie... tak że mówiąc z wami,

Chciałbym przestać... i usiąść i zalać się łzami;

Lecz ten smutek – to żałość dziecinna, po niczém,

Może po kraju...

Ludzie, wierzyć powinniście

Człowiekowi, co cierpi... nie siadać pod drzewem,

Któremu wiek spróchniałe poobrywał liście...

z rozpaczą

Gdyby historii księga!... przeczytałbym kartę

O Polszcze, kiedy była kwitnąca, szczęśliwa,

A wstalibyście wszyscy jak groby otwarte

Rzucające mścicieli...

Mnie zapał rozrywa,

Że powinniście widzieć czyste serce moje...

Nie przyszedłem was błąkać jak ciemne anioły,

Ani się waham myślą przecięty na dwoje,

Jestem cały i jeden...

A gdy kraj ocalę,

Ja się w chwili ofiarnéj jak kadzidło spalę!

Imienia nie zostawię po ciele spalonem,

Tylko echo... i miejsce jakieś wielkie!

próżne!

A dzieje będą memu imieniowi dłużne

Pochwałą, a zapłacą tylko zapomnieniem.

Nic!

nic po mnie!... lecz imię ON, i tém imieniem

Piastunki na królewskie dzieci będą swarzyć,

Królątka zaczną płakać i nocami marzyć

O bezimiennym duchu, co zrywa korony...

Ja wszystko skończę z chwilą ogromną odrodu.

Niechaj piastuję siłę olbrzymią narodu!

A koronę Jehowy przyozdobię perłą

Ludu zmartwychwstałego...

Dajcie mi się w ręce!

Ani mię duma wstrzyma, ani sny zwierzęce,

Póki długiéj wolności nie zaszczepię wieki,

Lękacie się?

więc weźcie, przybijcie do krzyża,

Niech mam jako Regulus obcięte powieki,

Niechaj wiecznie bezsenny, na kraj patrzę mrący,

Potém nieście przed sobą godło – krzyż cierpiący

Nie zgubi was...

Przysięgam na ojcowskie cienie!

I na mękę Chrystusa!...

Przysięgam, że wiara

Mówi nam: wy jesteście krainy sumnienie,

Zburzcie się – i z dusz waszych odrzućcie grzech cara.

I przysięgam wam jeszcze!

że przysięgłem szczerze!

Jak chcę zbawienia duszy mojéj!

jak w nią wierzę!

Tak dajcie mi się w ręce...

PREZES

O!

głos mi zastyga,

Nie mogę mówić...

Siada i płaszczem, twarz zakrywa.

PODCHORĄŻY

Starcze!

zapał cię prześciga?

Oto pierwsze zwycięstwo... pokonam!

lub zginę!...

Ha!

carze, ty nam polską ukradłeś krainę?

Potém kawały spadłe z gilotyny ścienic

Przybiłeś do trzech tronów, jak do trzech szubienic,

Gdzie na nie patrzą wzgardą królewscy zbrodniarze;

Carze!

gdybyś dwa razy mógł umrzéć?

O!

carze,

Dwa razy ciebie przed sąd Boga zapozywam...

Słychać szmer w tłumie... podnoszą sztylety... wstają z ław.

PREZES

zrzuca płaszcz z głowy...

Wstaje, i robi znak umywania rąk, potém mówi z wolna i poważnie.

Róbcie, jak chcecie...

Lecz ja ręce z krwi umywam.

PODCHORĄŻY

do spiskowych

A wy?...

Milczenie długie.

SZYLDWACH

przy wejściu

Kto idzie?

hasło?

Milczenie.

SPISKOWI

Zginęliśmy!

zdrada!

PODCHORĄŻY

Ciszéj...

Słychać odgłos padającego człowieka.

SZYLDWACH

Nie wiedział hasła...

PIERWSZY SPISKOWY

Trup po schodach spada.

PODCHORĄŻY

Zbliża się z lampą do trupa.

Dajcie mi lampę... sztylet w zabitego łonie...

Na piersiach jakiś papier pomięty, rozdarty...

Tak... jest to zdanie sprawy ze szpiegowskiéj warty.

To szpieg...

Więc go zakopać tam – w kącie ciemnicy.

PREZES

Rozchodźmy się ze schadzki... drugiéj nie naznaczam.

PODCHORĄŻY

Starcze, umiesz korzystać z losu błyskawicy?

Z marnego przerażenia?

Lecz ja nie rozpaczam,

Każdy z osobna cara osądzi zbrodniarza,

Rozłam myśli na głosów pojedyńcze wota,

A obaczemy, zapał, trwoga–li przeważa?

PREZES

Niech tak będzie... przeważy staropolska cnota.

Czémże będziem głosować?...

KSIĄDZ

Radzi sługa boży,

Kto za uniewinnieniem, niechaj grosz położy...

Rzuca pieniądz – za nim Prezes pieniądz kładzie, potém spiskowi kolejno

rzucają z brzękiem kule lub pieniądze...

PIERWSZY ZE SPISKOWYCH

Za prezesa przykładem niechaj grosz utracę.

INNY

Niech żyje wolność!

INNY

A ja grosza nie zapłacę

Za cara życie...

INNY

Może kupujemy zdradę,

Niech z grosiwa nasz Prezes zda sprawę, czas przyjdzie.

do ludzi kopiących grób

Wy, co tam grób kopiecie, chodźcie... rzecz tu idzie

O to, czy grosz, czy kulę rzucić.

KOPIĄCY GRÓB

Wiemy!

Wiemy!

My dla głuchego człeka mogiłę kopiemy,

Lecz sami z łaski Boga nie głuszce.

Grosz dali;

Lękają się, by carom grobu nie kopali.

Obaczémyż, z którego wiatr powieje miechu,

I pogra na organach?

Wszyscy koleją przeszli...

Prezes liczy...

PREZES

Świećcie mi pochodnią –

PODCHORĄŻY

Więc car zginie...

PREZES

Młodzieńcze, pięć kul tylko padło...

Stu pięćdziesięciu przeciw zbrodni głosowało...

PODCHORĄŻY

Jakże mi nagle w oczach życie moje zbladło!

Na jedną kartę przyszłość postawiłem całą,

I nic...

Olbrzymy spadli ze szczudeł – to karły!

Ludzie, warto by przejrzeć wszystkich trumien wieka,

Czy w każdéj leży człowiek przed wiekiem umarły?

Czy z któréj trumny nie wstał ten szkielet człowieka.

do Prezesa

Starcze, gdy w twoje myśli zaglądam zgrzybiałe,

Widzę, żeś się ty w inne urodził stolecie,

Po co ta maska?

ciebie nikt nie zna na świecie.

PREZES

PODCHORĄŻY

Wiecznie spiéwasz to samo!

hymn starości piejesz;

Jako bakałarz szkolny w duszę dzieci siejesz

Naukę, aby wstali przed zbielałym włosem.

–

Pamiętaj, że są ludzie tknięci nieszczęść ciosem,

Ludzie z bijącém sercem, i z duszą płomienną,

Których włosy zbielały w jedną noc bezsenną;

Więc ich uszanuj – wstań przed niémi, stare dziécię...

do spiskowych

A wam wszystkim śmiem długie przepowiedzieć życie,

Boście umieli wybrać gwiazdę przewodnika;

We mnie wszystka nadzieja upada i znika;

Boście z tłumu wysiani jak największe ziarno,

A tak mali jesteście... idźcie!

gardzę wami!

Więc na znak wzgardy, ludziom okrytym maskami

Rzucam pod nogi życie moje... i daruję...

Zrywa maskę z twarzy.

SPISKOWI

Wszyscy demaskują się...

Kordian rzuca wzrok dokoła, zamyśla się – i potém wznosząc głowę mówi zwolna.

KORDIAN

Pośród szlachetnych, Kordian zwyciężcą zostanie.

Wy oblicza, on myśli i serce pokaże.

Kordian ma wartę w zamku téj nocy... słyszycie?

Kordian ma wartę w zamku w nocy...

Zbliża się do stoła; na kawałku papiéru pisze słów kilka i rzuca je spiskowym.

PIERWSZY SPISKOWY

czyta.

"Narodowi

Zapisuję, co mogę...

Krew moją i życie

I tron do rozrządzenia próżny".

KORDIAN

Precz, spiskowi!

PREZES

Kordianie !

KORDIAN

Któż mię budzi?

czy godzina biła?

Przychodzę do pamięci... latarnie – mogiła...

Jesteś jednym z grabarzy i żądasz zapłaty?

Ha – oto masz z Najświętszą Panną dwa dukaty,

Które mi dała matka błogosławiąc syna.

Musisz mieć dzieci?

słuchaj!

niech twoja rodzina

Westchnie za mną do Boga.

PREZES

Oh!

ja nie mam.

dzieci!

KORDIAN

PREZES

Kordianie!

oto klęczę na ołtarza progu,

Z sumnieniem, jam sąd zmroził sumnieniem...

KORDIAN

Ha!

stary!

Kładziesz zbrodnią na zbrodnią, klękłeś przed zbrodniarzem.

Chodź ze mną – zajrzym w księgi i światu wykażem,

Że Polska cała żadnéj niegodna ofiary,

Że ja będę zbrodniarzem...

PREZES

Na Boga, Kordianie!

Ty masz gorączkę, w oczach dziwne obłąkanie...

KORDIAN

To nic, starcze...

To włos mi siwieje i boli,

Włos każdy cierpi, czuję zgon każdego włosa;

To nic...

Na grobie wsadzisz dwie rószczki topoli,

I różę...

Potém spadnie łez rzęsistych rosa,

To mi włosy ożyją...

Masz pióro przy sobie?

Chciałbym spisać imiona płaczących nade mną.

–

Ojciec w grobie – i matka w grobie – krewni w grobie,

Ona – jak w grobie...

Więc nikt po mnie!

wszyscy ze mną!

A szubienica będzie pomnikiem grobowym...

PREZES

Kordianie!

oto pismo, któreś dał Spiskowym,

KORDIAN

Czujność...

Głupie wyrazy, stąpać jak nakażą?

Starcze, nudzisz mię!

nudzisz nieruchomą twarzą,

Pluń mi na siwe włosy.

Zegar na wieży bije jedynastą.

To z nieba wołanie.

Wybiega.

Prezes za nim wyciąga ręce.

PREZES

Kordianie – stój na Boga, zaklinam...

Kordianie!

Wychodzi za nim.

Sala tak nazwana koncertowa w Zamku królewskim oświecona lampą – w koło kolumny z marmuru, ściany zamalowane arabeskami – widać przez drzwi otwarte na przestrzał ciąg długi ciemnych pokojów, w końcu błyska słabe światło sypialnéj komnaty cara.

Kordian oparty na bagnecie karabinu.

Różne widma.

KORDIAN

idąc naprzód z karabinem

Puszczajcie mię!

puszczajcie!

jam carów morderca;

Idę zabijać... ktoś mię za włos trzyma.

IMAGINACJA

Słuchaj!

ja mówię oczyma.

STRACH

Słuchaj!

mówię biciem serca.

KORDIAN

Nikogo nié ma,

Ktoś gada...

IMAGINACJA

KORDIAN

Tam, gdzie wskazujesz palcem.

Widzę jakieś twarze.

To arabeski, ścienne malowidła.

STRACH

Ściana gadem się rusza... przebrzydła...

.

Każdy wąż złota ogniem nalany,

Pierścieniami rozwija się z muru.

Kolumny potrząsają wężów zwitych grzywę;

Sfinksy straszliwe,

Spełzły z marmuru;

Sfinksy płaczą jak dzieci – węże jak wiatr świszczą.

Nie nastąp na nie... patrzaj... wiją się i błyszczą.

IMAGINACJA

Jako motyl płocha, powiewna,

Odleciała od ściany dziewica;

Może jakaś zaklęta królewna?

Królewna –lub czarnoksiężnica?

Przypomnij!

widziałeś jéj lica,

Przypomnij!

do kogoś podobna,

Przypomnij!

Tamta była pasępna i patrzała skromniéj,

U téj szata gwiazdami ozdobna,

To gwiazdy prawdziwe – to światy,

Błyszczą na szafirze szaty...

Jest to pasterka z gwiazd sioła.

Kosz na głowie, w koszu kwiaty,

I twarz anioła.

STRACH

Gdzie się obrócisz, patrzą za tobą.

IMAGINACJA

Czy czujesz woń jéj warkoczy?

STRACH

Rozgniotłeś węża pod sobą.

Pękła żmija.

KORDIAN

Jezus Maryja!!!

Przeciéra oczy.

Sen zniknął...

Naprzód!

naprzód z bagnetem w pierś cara!

Wchodzi do następującéj sali – zupełnie ciemnej.

Na lewo drzwi otwarte do gabinetu konferencyjnego.

Pokój ten w kształcie wyzłoconego jaja zupełnie księżycem oświecony.

W środku stoi trojnog sztucznie ze złota urobiony – a na nim leży carska korona.

OBIE WŁADZE

Stój!...

KORDIAN

Puśćcie!

Boska cięży na mnie kara!...

OBIE WŁADZE

Słuchaj !

szum głuchy z milczeniem się bije,

Niby szum suchego drzewa,

Niby ulewa

Grzmi o dachy pałacu... grzmi... a księżyc świeci!

KORDIAN

patrząc do gabinetu konferencyjnego

Ta komnata srebrnego nalała się blasku,

Trójnog złoty – korona leży na trójnogu,

Jest to korona carów dzisiaj – lecz o brzasku

Ta korona należeć będzie tylko – Bogu...

Idźmy!

nie mogę oczu odpiąć od korony.

IMAGINACJA

Patrz dłużéj – krew z niéj kapie, a pod nią schylony

Człowiek czarny jak smoła,

Zajęty pracą...

STRACH

Oczy jak żar – bez powiek...

Skąd on?

i na co?

KORDIAN

WIDMO

Koronę nosił car,

Krew Piotrów, krew Iwana

Leje się z niéj jak z czar;

Podłogę polską czyszczę,

Bo krwią carów zwalana;

Ale śladu nie zniszczę,

Chyba za drugi wiek!...

KORDIAN

Przyniosę krwi – podłogę całą

Wymyjemy, będzie białą

Jak twarz trupa.

po chwili

Jeszcze jedną komnatę przejść trzeba,

Wchodzi do sala tronowéj.

Ciemno – i czarne okna; żadnéj gwiazdy z nieba, –

Tam wiedzie – droga na kształt ognistego słupa.

Lampa strzeże cessarza, oświeca mu łoże,

I leje światło na posadzki szkliste,

Jak księżyc po wód jeziorze.

Chwyta łódź moją, w kręgi ogniste...

Płynę zawrotem głowy... któż doda podniety?

IMAGINACJA

Twój bagnet łysnął... płomienne bagnety

Jak rybki, gdy w krysztale kruszynę spostrzegły...

Zleciały się i stal szczypią

I palą.

W powietrze uderzasz stalą,

Z powietrza jak iskry się sypią.

Czekaj, aż się ul cały płomyków wyroi...

STRACH

Nie patrz tylko za siebie – bo tam u podwoi...

Kordian obraca się.

IMAGINACJA

Zimą i wiosną.

I zwykły nasionami języków się plemić,

Lecz cessarz rwie nasiona, by drzewa oniemić...

Więc jak nieme hajduki, przy wejściu komnaty

Patrzą kwiatem – liściem słyszą;

A wszystko z grobową ciszą,

W grubiejący pień się wlewa...

KORDIAN

Widzą!

słyszą!

drzewa...

STRACH

Nie zaglądaj przez okna, na ciemną ulicę!

Kordian patrzy przez okno.

IMAGINACJA

Niosą żółte gromnice,

Wiele trupów... jeden, drugi,

Setny, nie przeliczysz więcéj...

Tysiąc tysięcy...

Berła – korony – szaty króleskie.

Z gromnic dymy niebieskie,

Mglą trupom twarze kościane.

A trumien ile trupów – każdy niesie trumnę;

Rzucają pod zamku ścianę,

Budują wschodów kolumnę,

Wysoko jak stogi gumien...

Trumny się kruszą,

Lecz tyle trumien!

Wejść muszą.

KORDIAN

Gdzie idą?

IMAGINACJA

Tu.

KORDIAN

Czy cara trumnami uduszą?

IMAGINACJA

Ciszéj!

patrz... jakieś straszydło,

Z ognistą twarzą, wyszło z sypialnéj komnaty.

Nie słychać kroku jego, choć posadzek kraty

Rozstępują się – łamią pod nogą obrzydłą.

STRACH

Tam spi cessarz w łożu białem,

Ten człowiek stamtąd wyszedł...

IMAGINACJA

Widziałeś?

KORDIAN

Widziałem!

STRACH

Co on tam robił?

KORDIAN

DIABEŁ

Zdławiłem cara – i byłbym go dobił,

IMAGINACJA

Słyszysz dzwonów jęk żałobny...

Po całém mieście i na wszystkie strony?...

KORDIAN

z przerażeniem

Słyszę – dzwony –

IMAGINACJA

Błysk w szybach sali...

Po trumnach wszedł trup, i stoi cichy w oknie,

Gromnicą szyby pali.

Wiatr zrywa mu płaszcz – a robak w każdém włoknie

Jak nić biała...

Gdzie oczu blask, tam świeci kość spróchniała.

To trupów kat... wykona, co uchwalą...

Patrz, w okno bije... rozbija...

KORDIAN

Jezus!

Maryja!

IMAGINACJA

Zniknął... trumny się walą

Jak grom.

STRACH

Wracaj, tu czarta dom...

KORDIAN

Pójdę mimo diabłów głosy,

Abym się we krwi ochłodził.

Tłum jakiś drogę zagrodził,

Przejść nie można... jak przez kłosy

Trzeba deptać... nie roztrącę.

Widma blade i milczące,

Jak stooki strażnik pawi,

Zaglądają w tamte drzwi,

Gdzie spi cessarz... czy ciekawi,

Jaka barwa carskiéj krwi?...

Ha... mówcie... czy się nie budzi...

Pożarłbym teraz mowę stu tysiąca ludzi...

Jak w grobie głucho...

Słychać dzwon na jutrznią.

Ktoś mi przez ucho

Do mózgu sztylet wbija...

Jezus Maryja!

CAR

Słyszałem jakiś stuk, i czułem we snów burzy,

Jakby mię ktoś za gardło cisnął szarfą.

Czyż zawsze sen ma być sumnienia harfą,

Po której grają wichry strachu?...

Idźmy.

– Lecz nie znam dróg, zabłądzę w gmachu.

Chce iść i potyka się o leżącego Kordiana.

Cóż to?

co to się znaczy... tu trup jakiś leży...

Ze szkoły podchorążych.

Pewnie stał na warcie

I szedł do mnie zabijać?...

Padł na samym progu...

Nie natrącaj mi na myśl brata – w każdym wrogu

Ciepły...

Wstań!

mów!

bo szpadą gardło ci otworzę.

Mów, czy to brat ci kazał?

Szpadą rani w rękę Kordiana, który oczy otwiera.

KORDIAN

z obłąkaniem

Z pochodnią grobową

Trupy w oknie.

CAR

Przemówił...

Otwórz jeszcze usta,

Wymów: brat? – słowo krótkie... brat?

KORDIAN

Blady jak chusta

Car spi...

Jezus Maryja!... świt zaczął pobielać...

CAR

O!

to brat... brat mój pewnie...

Woła.

Straży!

moja straży!

Wbiegają żołnierze.

Car pokazuje na Kordiana.

Jeśli nie zwaryjował ten żołniérz... rozstrzelać...

SZPITAL WARYJATÓW

DOZORCA

do Doktora

Wać pan przyszedłeś zwiedzić szpital waryjatów?

DOKTOR

Oto jest pozwolenie.

Daje dukata.

DOZORCA

Z podpisem dukatów...

Wolno panu, gdzie zechcesz, zazierać do klatek,

Tu waryjaci, daléj sala waryjatek...

Cały szpital rozłożę jak zegar po sztuce...

Pan zapewne w medycznéj ćwiczysz się nauce?

DOKTOR

Tak.

DOZORCA

Jakież systemata pan doktor zachwala?

DOKTOR

Macanie głów...

DOZORCA

Rozumiem, to systemat Galla.

DOKTOR

Ciekawość mię bierze, czy się pan przekona

Z głów, która tutaj głowa najostrzéj szalona?

DOKTOR

O!

ja odgadnę z twarzy sądem Lawatera.

wskazując na Kordiana

Ot – ta...

DOZORCA

Wzrok Eskulapa niedobrze przeziera,

Ten młodzieniec wszedł tutaj, bo cessarz osądził,

Że musi być szalony – lecz cessarz pobłądził.

Ten młody ma gorączkę, lecz rozsądek zdrowy,

Zdrowszy niż twój, doktorze, niż mój nawet.

DOKTOR

Nawet?

DOZORCA

Ha!

obraziłem ciebie, paluszku Gallowy!

Chciałbyś mi ostrém słówkiem odpalić wet za wet,

Może dowiedziesz, żem ja szalony?

DOKTOR

Któż to wie?...

Pozwól mi pan zapalić cygaro hawańskie...

DOZORCA

Nie mam ognia.

rzucając dukat

Do kroćset!

dukat dłoń mi piecze.

DOKTOR

Dziękuję.

DOZORCA

O!

na Boga, to sztuki szatańskie!

DOKTOR

Tak ci się to wydało, rozumny człowiecze,

DOZORCA

Niech mię Najświętsza Panna w swéj opiece trzyma!

DOKTOR

Nie patrz nigdy na dukat rozsądku oczyma,

Dukat jest elementem, żywiołem...

DOZORCA

Prawdziwie!

Odejść muszę, gdy słucham, rozum sobie krzywię.

Dozorca odchodzi.

DOKTOR

Wypędziłem go przecie, jutro oszaleje

Myśląc o tym dukacie; teraz mam nadzieję,

Siada na łóżku Kordiana.

KORDIAN

Ktoś ty jest?

brat mój?

krewny?

DOKTOR

Jestem zapaleńcem.

KORDIAN

Musiałeś się więc chyba urodzić dziś rano?

Wszyscy dotąd mówili, żem jeden na świecie.

DOKTOR

Ciebie znali, mnie jeszcze dotąd nie poznano,

Siedziałem sobie cicho zamknięty w sztylecie.

KORDIAN

Daj mi pić... mam gorączkę... słów twych nie rozumiem.

DOKTOR

Natęż uwagę... jasno tłómaczyć się umiem,

Ale natęż uwagę mocno!

mocno!

mocno!

KORDIAN

Natężyłem...

Znam ciebie...

DOKTOR

W godzinę północną

Wychodziłem z sypialnéj cessarza komnaty.

KORDIAN

Cóż tam robiłeś?

DOKTOR

Ha!

nic, polewałem kwiaty...

KORDIAN

Co?

owe drzewa pełne uszu, bez języków...

DOKTOR

Tak, to klony... a inne rosną w liść krzyżyków

Jak gwoździki maltańskie; inne jako trzciny

Pełne kolan i puste, a cessarza syny

Na pustych kolankowych trzcinach grać się uczą.

KORDIAN

Czemu twoje wyrazy tak brzęczą i huczą?

Gadaj ciszéj... czy jakiéj nie umiesz modlitwy?

DOKTOR

Umiem jedną, co ludzi popycha do bitwy.

KORDIAN

Nie chcę... za głośna będzie, a może bezbożna?

DOKTOR

To modlitwa turecka, jak księżyc dwurożna,

Jednym rogiem zabija wroga, drugim siebie...

KORDIAN

Wszak potrzeba bić wrogów?

DOKTOR

Wiem o téj potrzebie...

Naród ginie, dlaczego? – aby wieszcz narodu

Aby nieliczną iskrę ognia, pośród lodu,

Widzisz, jak cenię wieszczów gromowładne plemię.

KORDIAN

Nie – to nie tak... inaczéj... idź z nieba na ziemię.

DOKTOR

Rozumiem.

Hymn anioła w wieszcza się przelewa,

Zaśpiewał – naród ginie, bo poeta spiewa.

KORDIAN

Głupiś!

Mów co ze starych testamentów księgi.

DOKTOR

Faraon kiedy stanął na szczycie potęgi,

Śniło mu się, że siedem wypasionych wołów,

Siedem chudych pożarło.

KORDIAN

Nie!

to nie tak było...

DOKTOR

Ale tak jest, zapytaj potomka Mogołów...

KORDIAN

Mów o czém inném, Pismo święte mię zabiło.

Czy nie jesteś botanik?...

DOKTOR

Żądam tajemnicy,

Rośnie na mojém oknie, w rycerskiéj przyłbicy,

Posiane w stu miast dawnych ostygłym popiele.

Wkrótce, jak się spodziewam, wyda pączek liczny,

Jak myśli milijonów... a potém kwiat śliczny,

Czerwony jak krew ludzi, a potém nasienie

Jak milijony harmat...

Wpadasz w zachwycenie?

Oczy twe poetycznym zapłonęły blaskiem.

KORDIAN

Czy ta roślina kwitnie?

plemi się...

DOKTOR

Już wschodzi.

KORDIAN

Wschodzi dopióro?

DOKTOR

Tak jest, a że mróz jéj szkodzi,

Więc ją do czasu garnkiem przykryłem kuchennym.

KORDIAN

Dręczysz mię – nudzisz – łamiesz – gryziesz –

Gadaj mi nie o kwiatach. [jestem sennym...

DOKTOR

Trzy są elementa,

Które składają rozum, trzy wielkie myślniki.

Przez nie wytłómaczona jasno Trójca święta.

Myślnik jedność, urodził wielości liczniki,

Z nieskończoności starszéj, określność wypływa;

A związek między niémi, myśl, co porównywa,

Bez wyobrażeń liczby, wnet jedność upada;

Bez określności bytu, nieskończoność niknie;

Więc jedna równa drugiéj jak Ojciec Synowi,

Względność ich dała życie świętemu Duchowi,

A wszystkie trzy ideje są trójcą – rozumem.

KORDIAN

Napełniłeś mi uszy oceanu szumem,

Mam gorączkę...

Człowieku, co prawisz u kata?

DOKTOR

Wyleczę ciebie...

Teraz o stworzeniu świata,

Czy o stworzeniu ludów...

Świat przed ludźmi ginie;

Ziemia to orzech w chmurnéj zawarty łupinie.

W pierwszym dniu, stworzył państwo modlące się Judy,

To była ziemia, na niéj wyrosły narody.

W drugim dniu, porozlewał wschodnich ludów wody,

W trzecim, jak drzewa greckie wyrosły plemiona;

W czwartym dniu, zaświeciło z gór Sokrata słońce;

W piątym, wzleciały orłów rzymiańskich znamiona,

To były ptaki – a na dnia piątego końce,

Padła noc wieków średnich, długa, zachmurzona,

W szóstym człowieka zlepił Bóg...

Napoleona.

Odpoczywa po pracy, nikogo nie stworzył.

KORDIAN

Łżesz, podły!

Każdy człowiek, który się poświęca

Za wolność – jest człowiekiem, nowym Boga tworem.

DOKTOR

Cha!

cha!

wolność gancarskie koło dziś pokręca,

Dobrze mówisz, te koło nowym idzie torem,

Wyda gliniany garnek.

KORDIAN

Wyda wielkich ludzi!...

DOKTOR

Widzisz, jak ci się płomień gorączkowy studzi,

Gadasz wcale do rzeczy...

KORDIAN

Słuchaj!

powiedz szczerze,

Czy nie widziałeś nigdy człowieka?

anioła?

Co swe cierpienia ludom przynosi w ofierze,

I gromom spadającym wystawia cel czoła,

I śmierć za Zbawiciela ponosi przykładem

Za lud cierpiąc...

DOKTOR

Ten człowiek szedł tu moim śladem.

Zawołam go.

Dwóch widzisz, za lud cierpią oba;

A jak cierpią, powiedzą; abyś sam ocenił...

do waryjata z rozkrzyżowanymi rękoma

PIERWSZY WARYJAT

Ja byłem krzyżem w Chrystusa męce,

Do mnie zmarłego przybili;

A jam go zamiast ćwieków unosił za ręce,

Jak małe dziécię, gdy kwili.

Jestem krzyżem; gdy papiéż daje krzyża drzewo,

Smutnie mówi odchodząc.

Boże!

odwróć ode mnie ten kielich goryczy.

DOKTOR

do Kordiana

Widzisz, on się poświęcił za lud.

KORDIAN

Zwaryjował!...

DOKTOR

do waryjata z podniesioną ręką

A ty, czemuś tak ręką w niebo wygórował?...

DRUGI WARYJAT

Ciszéj mów!

nieba sufit lazurowy

Trzymając na téj dłoni, zasłaniam świat cały.

Niebo, słońce, księżyc biały,

Chcą upaść ludziom na głowy;

Lecz ja stoję pod nieba nachylonym stropem,

Znużony, tęskny, bezsenny.

Módlcie się do mnie, jam zbawca codzienny,

Zasłaniam ludy przed nieba potopem...

Spijcie, ludzie!

dobréj nocy!

Odchodzi.

DOKTOR

KORDIAN

To waryjat!...

DOKTOR

Bluźnierstwa rzucasz z ustnéj procy!

KORDIAN

DOKTOR

O!

złota rybko w kryształowéj bani,

Tłucz się o twarde brzegi niewidzianych granic;

Mały kryształ powietrza, w którym pluszczesz skrzelą,

Jest wszystkiém, a świat cały nicości topielą.

KORDIAN

Myślę.

DOKTOR

Więc świat jest myślą twoją.

KORDIAN

Cierpię.

DOKTOR

Nie myśl.

KORDIAN

Nie mogę...

DOKTOR

Możesz, sposób niemyślenia przemyśl,

Oszalej, będziesz świętym w Stambule.

KORDIAN

Szatanie!

Przyszedłeś tu zabijać duszy mojéj duszę;

Ostatni skarb wydzierasz, własne przekonanie;

Ostatni promień gasisz.

DOKTOR

Glinę boską kruszę...

KORDIAN

Niechaj Bóg litościwy wyrwie z twéj paszczęki.

WIELKI KSIĄŻĘ

KORDIAN

Choć śmiercią wyswobodzić od tego człowieka...

Pokazuje na miejsce, z którego Doktor zniknął.

Gdzież on!

gdzież on?

WIELKI KSIĄŻĘ

Skoro go w mundur ubierzecie...

Prowadzić na plac Saski...

Wychodzi.

KORDIAN

Gdzież on!

ŻOŁNIERZ

Książę czeka.

PLAC SASKI

Wojsko polskie, jeszcze nie ustawione...

W jednéj stronie placu widać grono jenerałów, pośród nich CAR, WIELKI KSIĄŻE KONSTANTY niecierpliwy przechadza się...

Z dala naokoło placu lud warszawski.

CHÓR

Tysiące żołnierzy, bagnetów tysiące,

Obwisłe sztandary, bagnety nie drzące,

Cicho jak w ostatin sąd.

komenderując

Do frontu!

równać front!...

CHÓR

Gdybyś o cal w szeregu wykazał pierś cara,

A z drugiéj strony szyku miał Tella Szwajcara;

I nie raziwszy żadnéj, zbiła jabłko carskie.

Grać!

CHÓR

I zagrzmiały muzyki janczarskie,

Ucichły znowu... dają głos carowi.

CAR

do żołnierzy

Zdrowiście, dzieci?

GŁOS

ŻOŁNIERZY

Z łaski Boga zdrowi.

CHÓR

Co powiedzieli gwarem, Bóg tylko zrozumie,

Jak modlitwę rozbita w morza głuchym szumie.

Sześciu żołnierzy przyprowadzają bladego Kordiana.

Stawią go przed Carem...

Wielki Książe przybiega z wściekłością.

WIELKI KSIĄŻĘ

do Kordiana, pieniąc się

Ha!

psie polski!

przyszedłeś – czemuś taki blady?

Przewidziałeś, co czeka?

Kacie!

raskolniku...

Rzucę cię pod kopyta trójrzędnego szyku,

Albo tu zwalę w piasek... i moją ostrogą

Napiszę wor na czole.

Car ciebie darował

Zemście mojéj...

Car ciebie sam w grobie pochował!

Z książęcéj dłoni diabły wydobyć nie mogą!

CAR

na stronie

Myśli, że mię oszuka?

WIELKI KSIAŻE

Dać tu cztery.

konie.

Każdy z członków zostawisz na końskim ogonie,

Milczysz!...

Ha, ja się wścieknę... ten pies ciągle milczy.

Uderza kułakiem w pierś Kordiana.

Słuchaj, do twego ciała głód uczułem wilczy,

Kąsałbym.

Zgrzyta zębami.

Cha!

cha!

Carze, lubisz konne sztuki?

Pokażę ci ogromny skok...

Znieść karabiny,

Ustawić w piramidę, posczepiać za kruki

Ostrzem do góry – związać, jak snopy, jak trzciny.

Żołnierze ustawili piramidę z karabinów.

Teraz, psie!

siadaj na koń... i leć z nim do diabła.

Ty milczysz... co?

Na widok dusza ci osłabła?

Myślisz, że się zlituję.

– Wszak poświęcam konia,

Konia poświęcam, słyszysz?

a ciebie?

No!

w drogę!

No!

ruszaj !

ruszaj !

ruszaj !

czemuż trąbą słonia

Wrzuciłbym...

ostygając

No posłuchaj, Lachu, wstydem płonę...

Mówiłem o Polakach, że chłopy szalone,

Gotowi z królewskiego zamku w Wisłę skoczyć...

z wściekłością

Głodem zamorzę!

wsadzę pomiędzy szkielety!

proszącym tonem

No, Lachu!

jeśli żywy przeskoczysz bagnety,

To daruję ci życie...

KORDIAN

Dzięki, książę!

dzięki,

Żeś mi powiedział wszystko... gdyby dar żywota

Można zyskać ruszeniem palca u téj ręki?

To nie ruszyłbym palcem.

Boi się hołota!

CAR

Jako ptaszek przelecisz nad las bagnetowy,

To kule cię nie miną...

Książę, on się boi!...

Widzisz!

więc car zaręczył... zginiesz... martwy stoi!...

Świętego Stanisława... jeśli wyjdzie ranny,

Tysiąc złotych pensyji... tysiąc – dwa tysiące,

Cztery tysiące... o wy psy!

nie psy – zające!

Polaki!...

KORDIAN

Niech mi konia podadzą...

Siada na konia i odjeżdża w koniec placu.

WIELKI KSIĄŻĘ

woła Kurutę.

Kuruta!

O gdyby on przeskoczył!...

KURUTA

Ten człowiek wart knuta.

Niechaj przeskoczy!

słuchaj!

ja chcę, niech przeskoczy!

Patrz!

jedzie... zatrzymał się... tam obraca oczy,

Do ludu... tam lud stoi cichy, czarny, błotny.

Marszczy się jak tygrys.

Nie lubię tego ludu...

Patrz, chustkami wieje,

Kapelusze podrzuca...

Kruta!

masz nadzieję?

KURUTA

Jak Wasza Książęca Mość...

KSIĄŻE

gwałtownie

Patrz!

patrz!

piasku chmura!

Nie widzę...

Spinaj konia!

Ha!

przeskoczył...

WOJSKO

krzyczy

Urra!

LUD

krzyczy z dala.

Żyje!

Żołnierze przyprowadzają chwiejącego się Kordiana, Książe bierze go w swoje objęcia.

WIELKI KSIĄŻĘ

Cóż ci, mój druhu?

No!

no!

chwat młodzieniec!

Nieprawda, koń mój żartki?

skacze jak szaleniec?

Musiałeś nie czuć skoku?

– Wasza Mość Cessarska

Widziałeś.

– Odprowadzić konia, niech wyparska.

–

do Kordiana

Ręczę za twoje życie... idź!

tyś chory?

senny?

Wziąść go... odnieść do łóżka...

Odprowadzają Kordiana.

CAR

do jenerałów tak, że Książe nie słyszy.

Złożyć sąd wojenny,

Godził na moje życie...

Rozstrzelać...

wesoło

Trębacze!

Niech grają Dombrowskiego, książę sam poskacze...

Parada na Placu Saskim.

GRZEGORZ

do siebie

Jaki tam Bóg powiedział: Dziecko w więzy okuj?

Nie ma Boga, przystaję do cechu szatana...

KORDIAN

Grzegorzu, módl się za mnie.

Grzegorz jak skarcone dziecko pada na kolana i modli się...

Kordian klęka u stóp Księdza, ten błogosławi... i mówi podnosząc Kordiana.

KSIĄDZ

Synu!

powstań z prochu

I leć do Boga, ale przebacz światu.

Bóg cię wyrywa z lwiéj paszczy, i z lochu,

Teraz, mój synu, przed wieczności drogą

Nié masz co komu przekazać na ziemi?

KORDIAN

Nic.

KSIĄDZ

I nikogo na ziemi?...

KORDIAN

Nikogo.

KSIĄDZ

Nie byliż ludzie przyjaciołmi twemi?...

KORDIAN

Nikt.

KSIĄDZ

Tyś mi tego nie powiedział grzechu!

Zlituj się nad nim, Boże!

Wielki Boże!

KORDIAN

Nim zimne ciało do grobowca złożę,

Jakiś głos tęskny, słyszę w duszy echu;

Pamiątek woła... i śladu na świecie...

KSIĄDZ

I to grzech, synu...

Wy młodzieńcy chcecie

Schodząc ze świata ślad wieczny zostawić,

Myślą wypalić, lub mieczem wykrwawić;

Po cóż ta żądza?

Ani te opady

Liści uwiędłych chciwa rola zbierze,

Ani pomogą duszy jak pacierze

W ustach przechodnia...

I po cóż te ślady?...

Jam cię zasępił... przebacz!

bo ja może

Jestem za stary, a ty dziécie wiosen...

Więc nie rozumiem...

Słuchaj... przy klasztorze

Jest ciemny ogród, szpalerami sosen

Różnie pocięty... dzisiaj w tym ogrodzie

Zasadzę różę miesięczną i twojem

Nazwę imieniem... by zakwitła w chłodzie

Posępna, blada...

KORDIAN

Niech ci pociech zdrojem

Bóg wynagrodzi... i nazwiesz tę różę

Mojém imieniem?

i może nie zwiędnie!...

Ksiądz odchodzi.

Spłyńcie się teraz w jednéj myślnéj chmurze

Wszystkie sny marzeń latające błędnie!

Słońce i księżyc i gwiazdy, bo konam!

Zamknę cierpienia i bole pokonam;

Lecz tu łez moich duma nie zatrzyma...

O!

gdybym wiedział, że tak bez powrotu

Ziemię żegnałem; przed chwilą odlotu

Patrzałbym na świat innemi oczyma,

Dłużéj!

ciekawiéj, a może ze łzami...

Bo tam pomiędzy ogrodu kwiatami

Jest pewnie piękny kwiat... a ja go nie znam!...

Może dźwięk jaki nowy struna daje...

A jam nie słyszał...

Czegoś mi nie staje!

Z ziemią, piastunką ludzi!...

O!

ty ziemio!

Byłażeś dla mnie piastunką troskliwą?

po chwili ze wzgardą

Niech się rojami podli ludzie plemią,

I niechaj plwają na matkę nieżywą,

Nie będę z niémi!

– Niechaj z ludzkich stadeł,

Rodzą się ludziom przeciwne istoty,

I świat nicują na złą stronę cnoty,

Aż świat, jak obraz z przewrotnych zwierciadeł,

Wróci się w łono Boga, niepodobny

Do tworu Boga...

Niechaj tłum ów drobny!

Jak mrówki drobny!

ludem siebie wyzna!

Nie będę z niemi!

– Niech słowo ojczyzna,

Zmaleje dźwiękiem do trzech liter cara;

Niechaj w te słowo wsięknie miłość, wiara,

I cały język ludu w te litery,

W ogrodach miejskich rosną jak szpalery,

Niech się w ogrody takie tłum wylewa,

Śmiechom przyjazny, a łzom nienawistny;

Niech nianki w ogród szubienic bezlistny

Prowadzą dziatki, by tam dla zabawy

Grzebały piasek krwią męczeńską rdzawy...

Nie będę z niemi!

– O zmarli Polacy,

Ja idę do was!...

Jam jest ów najemny,

Któremu Chrystus nie odmówił płacy,

Chociaż ostatni przyszedł sadzić grono;

A tą zapłatą jest grób cichy, ciemny;

Tak wam płacono...

GRZEGORZ

Panie!

nie mogę skończyć pacierza, co każe

Przebaczyć wrogom.

Bóg ich na ziemi ukarze!

Oj, paniczu mój drogi, na cóż tobie było

Ten pistolet przykładać do białego czoła?...

Pamiętam, w lesie oko miesięczne świeciło,

Szedłem, a ciągle za mną ktoś: Grzegorzu!

woła.

Szedłem po lesie... nagle widzę me dzieciątko,

Na wrzosach, krew czerwona płynie jak rubiny...

KORDIAN

Nie wspominaj mi o tém.

GRZEGORZ

Szatańską pieczątką

Pan naznaczyłeś czoło, giniesz z owéj winy.

Widzi pan...

Człowiek siebie nad brata miłuje,

Zatrzymuje się i z rozpaczą:

Przewidziałem nieszczęście... lecz śmierć z ręki kata!!!

Pisarzowi napisać każę twoje słowa,

Każę je dzieciom w grobie położyć – koło mnie,

Blisko... bo słowa dziecka, to staremu kwiaty...

Czy ty masz dzieci?

GRZEGORZ

Oh!

mam syna...

KORDIAN

Czy żonaty?

Grzegorz daje znak głową, że tak.

Więc jeśli się synowi twemu syn narodzi,

To go ochrzcij imieniem mojém, Kordian...

GRZEGORZ

Panie,

Będę płakał, wołając na wnuczka: Kordianie!

KORDIAN

O!

nie, tak nie nazywaj... imie mu zaszkodzi...

Nie nazywaj Kordianem...

GRZEGORZ

Paniczu mój drogi,

Ja go będę nazywał Kordian... jeśli zbroił,

Ja go nie będę karał...

Niech rośnie jak kwiatek

Kordianek mały!

mój Kordianek!

mój bławatek!...

Śmieje się ze łzami w oczach.

O!

panie!

panie!

czemuż ty go nie zobaczysz?

KORDIAN

Boże!

dziecka za imię ukarać nie raczysz,

Ani mu stworzysz życie, równe memu życiu?

To dziwnie!

że jak człowiek tonący w rozbiciu,

Chwytam się każdéj słomki... szukam przeżyć siebie...

zamyślony

Więc gdy mi wezmą życie... a starzec pogrzebie!...

Kiedyś!... za błędném dzieckiem, po łąkach, lub w borze,

Głos matki wołać będzie...

Kordian!

Kordian! – długo...

Dziécie śmiechem odpowié, nad kwiecistą strugą...

Róża moja zakwitnie...

Ksiądz w czarnym habicie

Pacierze nad nią zmówi...

Więc róża – i dziécie.

–

Oficer wchodzi z Księdzem zapłakanym.

KSIĄDZ

Synu!...

KORDIAN

Na jaką idę śmierć?...

OFICER

Na rozstrzelanie...

KORDIAN

Bądź zdrów – mój wierny – ojcze...

Odchodzi.

GRZEGORZ

wyciągając ręce

Panie!

panie!

panie!

Pada na ziemię...

Potém zrywa się i wybiega spiesznie za Kordianem.

Pokój w zamku królewskim.

CAR

sam

Nudno!

Szkoda, żem puścił tego szambelana,

Aby skakał przede mną...

Będę go częstował

Dymami siarki, prochu, aż w dymie uduszę...

Patrzy na ściany.

Tam w końcu; pająk sidła zastawuje musze.

Pył... pył...

Ten pył mię bawi, świadczy gmach odludny,

To chwast na grobie wroga...

Polska już ostygła,

Umarła i na wieki.

– Jak magnesu igła

Na północ obrócona, w Sybir patrzy mroźny.

Marzące o podbojach myśli nieraz zwichnął...

Przyjechałem... trup zadrżał, nawet się uśmiéchnął...

Łez nie widziałem... domy kobiercami kwietne...

Daléj więc...

Europę jak jabłko rozetnę,

A nóż zatruty obie zatruje połowy.

Króle!

dajcie mi pokłon koronami z głowy!...

Albo głupi świat cały?

albom ja rozumny?...

Część ogromnego kraju Szach mi oddał dumny;

Garść téj ziemi kazałem spłomienić w kryształy

I kryształowe łoże Szach dostał, i wdzięczny.

O wielki synu słońca!

o bracie miesięczny!

Czy ci nie zimno w łożu kryształowém cara?

Na zachodzie stugłowa wyrasta poczwara,

Lecz wkrótce w petersburskiéj każę ulać

Łoże drugie z kryształu, dla ludów zachodu;

Miarę na długość wezmę z moskiewskiego rodu,

A który naród dłuższy nad łoża okucie,

Kryształu nie rozciągnę, lud skrócę o głowę.

Ludy!

poszlę wam!

poszlę łoże kryształowe.

Któż to?.

..

Brat mój !

Książe Konstanty wbiega zadyszany.

Jak się masz, Kostusiu!

co słychać?

Wasza Cessarska Mość... niech..

CAR

Nie możesz oddychać?

Widać, żeś się tu spieszył?

czemuż ci tak śpieszno?

Zapewne mi przynosisz jaką wieść pocieszną?

Ha, Sasza Cessarska Mość... kazałeś...

CAR

Mów śmiało...

Rozstrzelać...

Ha!

CAR

Tak mi się, bracie, podobało...

Niech Wasza Cessarska Mość odwoła!

niech raczy

Odwołać wyrok śmierci.

CAR

Książe; co to znaczy?

Proszę Waszéj Cessarskiéj Mości, niech ten człowiek

Żyje...

Nie traćmy czasu – chwili, mgnienia powiek,

Oto ułaskawienie, pióro...

CAR

Pióro moje

Spisałem na wyroku śmierci, przy nim stoję.

Wasza Rska Mość niech stawi żyda na papierze,

Byle podpis... do kroćset...

CAR

Bracie, mówmy szczerze,

Chcesz ocalić Kordiana?

Chcę!

chcę!

chcę!

CAR

I właśnie

Dlatego zginie.

z zadziwieniem

Co?

Co?

CAR

Bracie, skończmy waśnie,

Spać mi się chce...

WIELKI KSIĄŻĘ

Dlaczegoż Wasza Mość Cessarska

Nie chce téj małej łaski?

– Jam ci tron darował!...

CAR

Bracie, pohamuj wściekłość, co nozdrzami parska.

Przebacz, Wasza Cessarska Mość, będę hamował,

Lecz proszę, niech ten człowiek żyje.

CAR

Tyś morderca,

Jeśli on nie morderca...

Odejdź, bracie miły,

Wolałbym dwumiesięczne rozrzucać mogiły.

Co?

Nie rozumiem...

CAR

No!

no!

idź i bądź spokojny.

Bracie!

bracie, z tygrysem nie zaczynaj wojny!

Leżę jak lew brązowy, jeśli ja zawyję?

Jeśli usłyszą ludy, że lew ryczy?

żyje?

CAR

Książę!

widzę, że wina przelałeś nad brzegi,

Boś ty się w purpurowej urodził komnacie,

Sto dział grzmiało nad twoją złocistą kołyską

I dano ci greckiego cesarza nazwisko;

Lecz potém matka twoja, żona Pawła cara,

Zbrzydziła cię, wyrodku!

Tyś miał nos Tatara,

Wyrosłeś.

Przyszła matka i rzekła: Tyś głupi,

A tobie powiedziało to samo sumnienie.

Rzekła ci: Daj tron bratu!

rzekłeś: Niech brat kupi...

Więc kupiono u ciebie zrzeczenie się tronu.

Było go wziąść... a co by ci zostało z plonu?

A uśmiech jéj?

a słowo: Tyś głupi?

a czara

Nalana zmarszczonymi rękami twéj matki?...

Carze!

carze!

truciznę schowaj na ostatki.

Znałem was dobrze, katów bezczestnych i dumnych,

Was matka nauczyła zabijać słowami.

Dwóch było mądrych, trzeci głupi; do rozumnych

Ktoś rzekł: Waszego ojca udusim szarfami

Odpowiedzieli: Dobrze.

Poszli... udusili...

Pomnisz, Beningsen przyszedł i rzekł: Pawła cara

Udusiliśmy... rzekli: Amen...

Więc zabili,

Sami zabili ojca – a noc szarfy kara...

Ha!

szarfy wyrzucili jak zużyte sprzęty

Za granice moskiewskie, na kraje sąsiadów;

Darowali Europie gniazdo żółtych gadów.

A do lochu rzucili zewłok ojca święty,

Zaledwo ksiądz odszeptał jeden pacierz prędki.

Nie wynieśliście trupa na tron złotolity?

Bo spod nogi zabójców wyszedł zmięty, zbity,

Podobny do tygrysa z błękitnymi cętki.

Lecz naród krzyczał: Syny!

wyście nam ukradli

Komedyją pogrzebu, łzy wasze książęce

Wynieście ojca ciało!

całujcie mu ręce!

Których można zabijać bez sądu i kary...

Pamiętasz!

jak zduszony kadzideł wyziewy

Całowałeś tę rękę, i całun żałobny?...

A potém myłeś usta całą wodą Newy.

Bo ja patrzeć nie mogę...

Bo rzucę przekleństwo,

Które aż Bóg usłyszy...

CAR

To królewska zbrodnia.

Mogą krzyczeć z kibitek: Carze!

z nami razem!

Pocałują cię w czoło czerwoném żelazem...

Lecz ty lud trzymasz głupi, bez żadnéj oświaty.

Kilka kłosów z gwardyjskiéj wyrosło równiny,

Więc na Turków!

– Michale, wiedź ich...

On nie umie...

Wiesz, czego chcę po tobie?

– Michał nie rozumie.

Głupcze, krzyknąłeś podsadź pod szeregi miny,

I wysadź na powietrze!...

Brat Michał dwa palce

Do czoła – pokłon niemy – i odszedł – a w miesiąc

Pod gwardią zatopione saletry padalce

Wybuchnęły jak piorun... aż grunt musiał przesiąc

Krwią ruską...

Car się uśmiał... i rzekł: To pomyłka!...

Katorgi nawet mało!...

CAR

Bracie, twego serca

Powstydziłby się może najęty morderca.

Przypomnę ci zdarzenie...

Co?

jakie?

CAR

Nie skłamię.

Znałeś?

Mówi kilka słów do ucha Księciu.

WIELKI KSIĄŻĘ

Carze!

milcz!

milcz!

milcz!

CAR

Nie!

aż cię połamię

Słowami knutowymi... aż czoło wypiekę

Do mózgu myśli twoich.

Carze, ja się wściekę!

Milcz !

CAR

Milczeć?...

Wszak nie jestem sumnieniem książęcia

Ani pochlebcą płatnym...

Na wszystkie zaklęcia!

Milcz!

CAR

Gdzie się owa piękna Angielka podziała?

Lat szesnaście, dziecinna, płocha, jak śniég biała,

Z błękitnymi oczyma, na balach szczęśliwa,

Na pół smutna, wesoła, mdlejąca i żywa;

Tak nieświadoma uczuć i światowéj burzy,

Że mogłaby się kochać sercem w białéj róży,

I bronić się kotarą zakrytego łoża

Przed róż kwitnących wzrokiem...

Książę siada – i trzyma oczy wlepione w ściany.

Na nią ręka Boża

Wysypała brylanty wszystkie i gwiazd ognie...

Tak właśnie ona...

Ona... widzę ją...

CAR

W dzień pewny

Przed dóm Angielki, dworska zajeżdża kareta;

Zapraszają lokaje na bal do królewny.

W lekkich szatach, niemyślna jak motyl kobieta,

Przyjeżdża, wiodą w zamek – w nieznane komnaty.

Wszędzie cicho... prowadzą... wiesz, gdzie wprowadzona?

Mściwy – wołasz... żołnierzy wściekłych rota cała...

Wali się...

Nie kończ, carze!

bo ci język skona!

CAR

Siedź i słuchaj!

Wiem koniec zabawnéj powieści.

Na piękny żart się zdobył lubownik niewieści;

Jak ukryć trupa?

Lato – nie włożyć do lodu!

Z którego książę ukradł człowieka – gdzież schować

Jeden z przyjaciół księcia podjął się usługi,

Nie zaniedbał wszelako włosów przemalować,

Twarzy przekształcić...

Potem jak Pylades drugi,

Wziąwszy odzież bogatą, krzyże, tytuł grafa,

Do pokojów z meblami weszła wielka szafa;

Co było w szafie?

nie wiem – odźwiernego córy

Myślały, że w niej szaty wieszano dziewicze.

Zamknąwszy drzwi na zamek zniknął Pylad wierny.

Upływa tydzień – drugi:..

szmery tajemnicze...

Przez szpary do pokojów zagląda odźwierny,

Nikogo... nagle krzyknął: Zaraza!

zaraza!

Więc drzwi wywalił, z szafy odbija żelaza,

Okropnego coś razem wszystkie zmysły bije;

Na trupie zapomniany brylant ogniem błyska.

Ten pierścień mówił... i dwa powiedział nazwiska:

Jej i twoje.

–

budzi się z głębokiego osłupienia – i mówi z wyciem stłumioném zrywając się z krzesła.

Ha!

carze!

carze!

znasz mordercę?

Połknąłeś tajemnicę i nie możesz strawić?

Pomogę mieczem...

Ona w sercu?

wydrę serce!

Wnet czterdzieście tysięcy bagnetów poruszę?

No co?

– Ja ci na gardle siądę i uduszę,

Do szaf zamknę królewskich i wyjdę wesoły.

Na ulicach Warszawy tłum ludu natrafię,

Cha!

cha!

cha!

zapytają... gdzie brat?

gdzie car? – w szafie!

Cha!

cha!!!

Cara zamknąłem jak miecz kata goły

W pochwę zgnilizny...

Cha!

cha!

niechaj go rdza toczy!

Wiesz, żem silny jak tygrys... wiesz, że w téj komnacie

Jesteś sam na sam ze mną...

A co?

patrz mi w oczy!...

Car spogląda w oczy brata... i patrzą długo na siebie, jeden drugiego chce wzrokiem przełamać...

Konstanty pierwszy spuszcza oczy... i oddala się... chodzi po sali.

Car... uważa każde jego poruszenie i mówi do siebie...

CAR

Dobrze!

wyszedłem cało... ta moskiewska żmija

Buntu dźwignąć nie mogła... myślą się zabija...

Zamyślony – w zmarszczone czoło się uderzył;

Muszę tę myśl uprzedzić...

Konstanty!...

odpasuje szpadę i podaje bratu.

Niech Wasza

Cessarska Mość tę szpadę weźmie...

CAR

Brat przeprasza...

Konstanty stoi milczący z czołem spuszczoném ku ziemi.

Car bierze szpadę jego... potém podpisuje ułaskawienie Kordiana i zatknąwszy je na koniec szpady podaje Księciu mówiąc:

Weź je razem ze szpadą.

Książę schyla głowę – bierze szpadę, potém dzwoni gwałtownie.

Adiutant wchodzi...

Książę daje mu ułaskawienie.

WIELKI KSIĄŻĘ

Leć na plac Marsowy!

Weź mego konia, zabij w galop – a leć ptakiem...

Zanieś to...

Biada!

jeśli włos z Kordiana głowy

Spadnie, nim ty dojedziesz.–

Adiutant wychodzi.

CAR

ściskając dłoń wściekle

Mój brat... już Polakiem.

Scena ostatnia

PLAC MARSOWY

PIERWSZY Z LUDU

Jaki to krzyk?

czy krzyknął?

Nie, usta ma blade

I nic nie mówi – ale gdy kat szpadę łamał,

Więc mu wzięli szlachectwo...

Dekret dobrze skłamał:

Pług po nim orać będzie...

Chcą zawiązać oczy –

Nie pozwolił...

Oficer wystąpił po przedzie...

Już ma komenderować... coś mi serce tłoczy!

Podnieśli broń do oka...

KRZYK W TŁUMIE

Stój, Adiutant jedzie!..

Oficer go nie widzi... rękę podniósł w górę.

KONIEC CZĘŚCI PIERWSZ