corpora: wikisources-pl

text:
charchać, charkać, odcharknąć, charkot, charkotać, charczeć, chargotać, hargotać, dźwiękonaśladowcze, u wszystkich Słowian; na Bałkanie chrkati, o ‘pluciu’ i ‘chrapaniu’ (a nawet o ‘kłótni’), czes. chrkati, o ‘pluciu (np. i krwią)’, i o ‘chrząkaniu’, chrkel, ‘plwocina’, rus.

charkat'; tu i nazwa skrzeczka- chomika, słowack. chrczek, serb. chrczak; pień pierwotny skŭrk-, p. skrzek.


text:
Wojny chocimskiej

część pierwsza

Wacław Potocki

Potomnym wiekom Muza na papier wyleje,

Niż durnego Turczyna propozyt szkarady

Pisać pocznę w pamiętne Polakom przykłady,

Boże!

którego nieba, ziemie, morza chwalą,

Co tak mdłem śni piórem jako władniesz groźną stalą,

Gdzie kto usty przysięga sercem nieprzysięgłem;

W tem królestwie śmiertelne chcą wspominać ręce,

Hardych tyranów dumy wywracać na nice,

Tamten żywo zgnił, tego gadzina rozniesła.

Spadł durny Sennacheryb, gdy we trzechset szabel

Tysięcy musiał pierzchać: spadł Nimrod z swej Babel.

Spadł z człowieczej natury Nabuchodonozor,

Spadły mury wysokie, które samem spycha

Echem trąby Jozue, wielkiego Jerycha.

Spadł wysoki Madyan, kiedy garścią ludzi

A on młocek wczorajszy — cud niewysłowiony !

Monarchom z głów dostojnych zdejmował korony.

Padł Holofern Judycie, Sisara Jaheli,

Bohater mdłej niewieście i szabla kądzieli.

Grzechy nasze, o panie!

za któremi w tropy

Ale się w swojej krwi czyszczą i piorą.

Wszędy pełno niezgody, pełno nieprzyjaźni,

Nawet miłość prywatna między ludźmi zgasła,

Wszytko z łakomstwem zazdrość nieszczęsna popasła

Usty świadcząc ofiary, wywodzi cię w pole

A niechętnem sercem żga i od siebie kole,

Póty termin przyjaźni, którą wyposażyć

A drugi, rychlej niż dług, weźmie basarunek.

Wyrzekł się świat szczerości, rzadko między braty

Znajdziesz ją rodzonemi, nikt nic bez prywaty

Bliźniemu nie usłuży, nie poradzi szczerze,

Cóżby go miał wykupić z pogańskiej obierze ?

Byłoć to, powiadają — i prawdę podobno,

Ziemie, póki łakomstwo i przeklęte żądze

Miarą sama potrzeba: gdy natury wedle

Okrom przyrodzonego dla ciała dosytu,

Ziemia też dobrowolnie, bez ludzkiej ciemięgi,

Miody, soki, oliwy i rozkoszne figi

Dawały; owo żyli bez wszelkiej fatygi.

Takie wiemy Lacyum z poetyckich liter,

Kiedy zegnał na ziemię Saturna Jupiter:

Wyszedł, tak go miłości jednoczyły pęta,

Każdy bliźnim, z niedźwiedziem nieprzyjaźń kudłatem,

Którym do dzikiej dała natura postury

Okropny ryk, kły, rogi, raci i pazury,

Żądła gad jadowity, bazyliszek w oku .

Bestye, ognie, wody, wiatry, nawet ziemie

Stosuje, tu dowcipy, tu rozumy liczy,

Gdy ludzi z świata gładzi, gdy bliźnich!

Jeszczeż pogaństwo jeszcze, co pod Mahometem,

Z bydlęty za cielesnym dało się impetem,

Ale my chrześcijanie, jako się sprawimy,

Że stokroć bardziej sami z sobą się dławimy,

Pod jednym zabobonem żyjąc, którym piersi

I serca bisurmańskie, choć ścierwy obrzeżą,

Obewrzały nikczemną bydlęcą lubieżą.

Ujął gniew sprawiedliwy przez niebo popręgiem

I wiecznieś malowaną zawiązał obręczą

Swój arsenał, zkąd grozy twe nad światem brzęczą,

Pojźry na tęczę, którą słońce twej dobroci

We krwi i wodzie świętym rumieńcem stokroci,

W tej krwi, którą toczyła niedołęga nasza,

W tej wodzie, co twych sądów na ludzi przygasza,

Lała się, wytoczona, syna twego bokiem,

Proszą cię chrześcijanie, stwórco miłosierny I

Zamknij krwie w cię wierzących żałośne cysterny.

Nie racz ich, nie racz, panie, z twardym Faraonem

Za wielkie grzechy, w morzu zagubiać Czerwonem!

Niech j nie toczy srogi bisurmanin czopem,

Nie racz świata drugi raz zatracać potopem;

Ale niech nasze serca, zwady i niesnaski

Przeciw sobie wyrzucą, a dla twojej łaski

My pod nowoprzymiernym którzy żyjem kluczem,

Tobie krzywdy i swoje urazy poruczem.

Ty pokarzesz, kto winien; za twych ludzi zgodą,

Spuszczą rogi poganie, któremi nas bodą,

I jeżeli nie wrócą, co naszą niesforą

Wzięli, przynajmniej więcej już niechaj nie biorą!

Bo odtąd jako buje białopióry orzeł

Pod znaki zbawiennego krzyża upokorzył,

Odziawszy skroń szczęśliwej wiktoryej bobki,

Pisał pamiętne durnym sąsiadom nagrobki.

I takiemiż przewiwszy złote wieńce zioły,

Bogu święcone niemi ozdabiał kościoły,

Skoro z Jagiełłem mitra litewska i ruska

W Pogoniej mu waleczne dała Korybuty,

Dwunastu rodnym braciej po ojcu Olgierdzie,

Wiarę poznać zdarzyło boże miłosierdzie.

Tak orzeł, którego wzrok blask zniesie najjarszy,

Świętym związkiem z wojennym Pegazem się zwarszy,

Którego dzielny osiadł Bellerofon kłęby,

Walił trupów pogańskich obszerne poręby,

I już byli tam swoje rozpostarli kopce,

Gdzie Dunaj Czarne morze miesza, a to obce

I słodkie biorąc wody, w zasolone brzuchy,

Pieni się i straszliwe sprawuje rozruchy;

W baltyckich porciech stawia ładowane szkuty,

Ale Bóg, który tego świata podkomorzem,

Jednem się nam rozkazał kontentować morzem,

Żeby na dużym karku piękną dziewkę onę,

Mógł przepławić na czwartą tego świata stronę,

Której skoro subtelną dotknęła się stopą,

Natychmiast jej przezwiskiem nazwana Europą.

Tam hardy Ottomanin, obciążywszy pęty

Azyę i Afrykę, stanowił okręty;

Łowi ryby, jak stara przypowieść, w odmącie;

A co dalej, to głębiej zaciągając włokiem,

Wziął Kandyą, i na Rzym krzywem patrzy okiem.

Tam Grecya, tam ona macedońska pycha,

I przez nas jak siano wlokł; bo gdy owce strzygą,

Drży baran, obyż taką zjednoczeni ligą

Chrześcijanie, w jakiej są bisurmani sforze,

Jużby ich za Czerwone zapędzili morze!

Wszytkich zwycięży, wszytkim da jarzmo na szyję.

Tać to bestya, strasznej to plemię Gorgony,

Co wlecze niezliczone jednym łbem ogony,

I przyszedszy do płotu, kędy głowę wsadzi,

Snadno wszytkie ogony za głową wprowadzi;

Tysiąc głów chrześcijanie jeden ogon mają,

Które, kiedy sobie dziur osobnych szukają,

Choćby co wiedzieć jakim snuli się obrotem,

Muszą koniecznie ogon zostawić za płotem.

Ztąd ci, ztąd trzeba będzie dać liczbę koniecznie

Bogu, gdy przyjdzie na świat dekretować wiecznie.

Jawnym wam będzie świadkiem, jawnym nieodpustem,

Że nie raczej pogańskie farbując nią karki,

Na więźniów chrzecijańskich zniesiecie jarmarki,

Gdzie tyle milionów, aż się serce kurczy

Ale mnie cóż po tem brać prowincyą cudzą?

Są ambony, niechże was kaznodzieje budzą

Sprosnym zbytkom, zkąd grzechy jak z pasma zawisły,

Poddajecie, gdy Turczyn łupi was o wodzie.

Nigdyć męztwo w rozkoszy, a cnota we złocie,

Nie może w doskonałej ostać się istocie.

Twarda stal, niechże jedno pójdzie między ognie,

Tak zwolnieje, że ją młot jak łyko pognie.

Pieszczota nieszczęśliwa kominem, a miechy

Pycha, zbytki i wszytkie cielesne uciechy.

W tym węglu nie będzie-li od rozumu wstrętu,

Zmięknie, choćby z twardego serce dyamentu.

Co siły Samsonowi bierze ?

co go ślepi ?

Co miecz Achillesowi?

kobzaż wzięła z ręku?

Żądza miłości winna, że pilnował brzęku,

Kiedy się drudzy bili, dopiero ją zwładał,

Skoro w bitwie swojego Patrokla postradał.

Pięknież Herkulesowi, gdy tryumfów pełny,

Albo kiedy pijany groźną onę klawę

Dziecku dał za konika, wrzuciwszy pod ławę

Lwi łupież, którym trwożył piekielne napasty,

Nagi między Satyry wszedł i ich niewiasty ?

Póty się Aleksander o drugi świat pytał,

Póki męztwem a cnotą rycerską zakwitał;

Z której hydra stugłowa zaraźliwą parą

Cnoty jego plugawą powlokła maszkarą.

Wie świat, kto był Hannibal, co Rzymowi robił,

Jakie wojska do nogi znosił, wiele pobił

Zawołanych hetmanów, i nie po raz dymem

Całe Włochy zaduszał pospołu i z Rzymem;

Wszytkie kąty spustoszył a od lat piętnastu

Odebrał prowincye, i już we zwierciedle

Widział Rzym ciężkie jarzmo, swe tylko osiedle

Trzymając, z nieba siągał pomogy w tym stosie

Wszytkie ludzkie sposoby puściwszy imo się;

Jakoż jużby był jęczał nieomylnie w pęcie,

Ale inszy padł w górnym dekret parlamencie.

Póki ludzi Hannibal w twardych pracach trzymał,

Póki ich słońce piekło, mroźny wiatr przedymał,

Póty wojska z wodzami wielkiem sercem grzebie.

Ledwie wojsko wprowadził do kampańskich cieni,.

Na gałęziste rogów jelenich korony

I na łaskawych łosi kopyta frymarczy,

Słodkie wina, miękkie sny, złotem tkane szaty,

Wdzięk owoców rozkosznych, oliwy, sałaty

Skruszyły Hannibala, że do swej Kartagi

Siła inszych przykładów przytoczyłbym i tu,

(Ale mi rzecz mojego nie do propozytu)

Jako zawsze stroniła bohaterska cnota

Od wszelakich rozkoszy i od składów złota,

Boć i w naszej ojczyźnie niedawnemi czasy,

Nim ją Włoszy wiotchemi zarażą hatłasy,

Surowem zabroniono żołnierzowi godłem,

Żeby nie srebrnym konia rzędem albo siodłem,

Ani miękkim sam siebie okładał jedwabiem,

Co nieprzyjacielowi do wygranej wabiem.

Obrót i dzielność konia, ręka, serce zdobi

Żelazem Mars do sławy odkłada wrzeciądze;

Niech się gach złoci, niech żyd gromadzi pieniądze.

Najmniej Epaminondy, najmniej to Agryppy,

Najmniej Emiliusa nie szpeci, że stypy

Pogrzebie nie było czem dla ubóztwa sprawić;

Chociaż ilekroć który z tryumfem się wracał,

Milionami skarbiec publiczny zbogacał.

Nie moja rzecz zaprawdę, nie moje rzemiosło,

Wodzom i bitnym pisać żołnierzom reguły,

Polską naszę Bellonę na teatrum świata

Sarmackiego prowadzę: teżby jesne lata

I czas z ojcy naszemi miał zagrześć pożerny?

Nie da Bóg swej roboty, otwieraj odźwierny

Wrota, gdzie na szerokiej mej ojczyzny sali,

Wielcy bohaterowie będą się pisali!

Żebym miasto przysługi, nie padł na ohydę,

Proszę o wzrok i ucho skłonne od mej swady!

I sama, lecz się szkoda za ubóztwo wstydzić!

Że za pierwszemi będzie zbierała podkowy.

Nie trwoż mnie, cny Twardowski, nie pokazuj z żalem

Prace swojej przed grubym spalonej Moskalem.

I na to-żeś zarobił Władysławie czwarty?!

Proszę, niech Mars nie Wulkan bierze moje karty!

Więc jeżeli Homerus, książę między Greki,

Maro między Latyny, nie mógł ujść opieki,

Ronsard między Francuzy, zębatego Moma,

Ale twemi stopami, o wielki Jakobie

Sobieski, postępując, dobrze wróżę sobie:

Tak cał będę pod cieniem wielmożności twojéj!

Splendor domu wielkiego, który w tej korony

I Marsem i Minerwą niebo bije łony

Od najpierwszych początków, i konsem i swadą

Zaślepi tę gadzinę, swym blaskiem szkaradą;

Splendor wielkich honorów, które gdy terminu

Dostąpią najwyższego, na Janie twym synu

Osiędą, a któż bez łez wspomnieć może Marka,

Któremu śmierć przed laty dotrzęsła zegarka.

Igrał krwią bohaterską poganin przeklęty,

Tocząc ją chustem z więźniów, obciążonych pęty,

I hirkańskie tygrysy, nad które nic pierwej

Surowszego nie było, i co tylko ścierwy

Po norwejskich urwiskach i ryfejskich górach,

Wszytko to Krym w tyrańskiéj zrówna okrutności!

Gdzie przed laty Dyannie tauryckiej z gości

Iż z ludzi pojimanych palono ofiary.

Wspomniał sobie Nuradyn zwyczaj zaniedbany,

Lecz pisze urażony na marmurze rany.

Po zeszłym rodzicielu, po kochanym bracie,

Przywilejowanego trzymając się prawa,

Wielka spadła koronna laska i buława.

Laska: bo też twój patron marszałkował Bogu,

Buława: żebyś przytarł bisurmanom rogu;

Kraje, nad harpijami i srogiemi gryfy.

Dziś twe Pole kochane, twoja Złota Niwa

Niech wygląda źrałych zbóż szczęśliwego żniwa,

Doczekawszy Miesiąca, w którym źreją Wiśnie,

Tak rzeczy sporządziła natura umyśnie.

Tegoć życząc: do swej się wracam Muzy, a ty

Stalne sierpy i kosy ciągnij na musaty.

Twardy tron, już ciężarem samym insze zgniata

Królestwa; już Azya, już ma i Afryka,

Już ma na karku piękna Europa łyka;

Gdzie nad samym Bosforem ze wszystkich narodów

Zburzonych najsławniejszy opanował z grodów

Konstantynopol — niegdy twój, Paleologu!

Tam siedzi i samemu nie składając Bogu

Do ostatniej złupiwszy okrąg świata miazgi,

Wszytkich za nic poczyta, wszytkich za drobiazgi.

A nuż ona mizerna śmieć ludzka, co zrazu

Budowali koszary po grzbiecie Kaukazu,

Ubogich skotopasów zgraja czcza i nikła,

Dzikim tylko niedźwiedziom i wilkom nawykła,

Ta-li świat miała kiedy zhołdować paskuda!

I są jeszcze cesarze rzymscy?

i bez wstydu

Od tej nędze, od tego wykąsani gidu,

Któremu to przezwisko najpierwej Rzym daje,

Obacz jaka odmiana, jako wielkie drwiny,

Nie mając panowania twego i trzeciny,

Coś świat cały, a jednę tylko miał na czele;

Zdjął sąsiad, coby było daleko sromotniej.

Który skoro sio tak już daleko rozszerzył,

Ztąd naprzód z Bajazetem, a potem z Selinem,

(Zięciem ten a tamten był Mehmetowym synem)

Kazimierz Jagiełłowicz, który w liczbie trzeci,

Wieczne zawarł przymierze, po nim jego dzieci

Olbracht i Aleksander, przysięgą wzajemną

Z Turkami się wiązali w przyjaźń nierozjemną.

Tak się jego werznęły w serca ludzkie cnoty,

Tych pakt Turkom pamiątka, dla wielkiego przodka.

I choć też były czasem okazye zwady,

Bez czego ledwie może być między sąsiady;

Nie trzeba długo szukać do zgody sposobu;

Gotuj się prędko cierpieć i wyglądaj nowej;

Moja rada z możniejszym nie zadzieraj i ty!

Zgoła ze złym sąsiadem nigdy bez kłopota!

Zawsze padnie na nogi jako rzucisz kota.

Dlatego w żadnem u mnie nie jest dziwowisku,

Że on szary Floryan na pobojowisku

Łokietkowi królowi odpowiedział, że mię

Bardziej boli zły sąsiad w mej wiosce niźli ta

Rana, przez którą ze mnie wypadły jelita!

Ztąd Jelita Zamojskich, trzy złożone groty,

Wieczna pamiątka, wieczny charakter ich cnoty;

Które gdy się z Księżycem Wiśniowieckich zdadzą,

Na królewskim je tronie Polacy posadzą.

Więc do zgody sąsiedzi, Orła i Pogonie,

I Stefan i August pokój on zaczęty

Trzymał nienaruszenie, chociaż żywe serce

Chociaż go Sykstus piąty do tego prowadził,

Lecz Warna rozradzała i stawiała w oczy

Władysława, który krwią podziśdzień widoczy,

Że i poganinowi, ze złomanej wiary

Wołała, mówię, wara!

na Polaki Warna.

Takżeby nasza była korona niekarna ?

Przeszkadzał Stefanowi takie propozyty:

Więc samą utwierdzone przez czas tak niemały

Starożytnością, one dotąd pakta trwały;

Aż przez skryte skałuby i tajemne dziurki

Między mężne Polaki a nadęte Turki

Straszny się wojny krwawej nagle ogień wzniecił,

Który świat od zachodu do wschodu oświecił.

Co za przyczyna wrzawy i onej turnieje,

Co pokój tak stateczny, tak długi rozchwieje?

Powiedz Muzo, to mając pieśni swych prawidłem,

Że i swoimże uszom pochlebstwo obrzydłem.

Cnotę zaś, która samą sławą się nagrodzi,

Przyznać w nieprzyjacielu i chwalić się godzi!

Tobie tej czci przedwieczne życzyć chciały losy,

Ztąd twych Snopów, Zygmuncie, kwitnąć będą kłosy,

I tobie Władysławie, boś tu za ojczyznę

Pierwszą pięknej młodości położył ćwiczyznę

Aleś ty sercem przeniósł rówiennika laty.

A jako was fortuna złączyła tym placem,

Świat Kuryacyusa widziałby z Horacem,

Gdyby sercu i ręce puścić chciało lejce

Przytomność jednak twoja i twój namiot głuchy

Serca dodawał i cnym żołnierzem potuchy.

Cóż ?

gdybyś wsiadszy na koń złotą klawą kinął,

Jak wiał, takby był Osman i z swem wojskiem zginął.

Ordy naprzód tatarskie posiadszy te kraje

Gdzie przedtem Tauryka, dziś Krym i Nahaje,

Urywczy wiodąc żywot, o kobylim zdoju,

Ani chcą, ani mogą, posiedzieć w pokoju,

Ani handlów prowadzą lądem albo wiosłem,

Ani się pospolitem parają rzemiosłem,

Ani ci wsi budują, ani wprzągszy wołu

Pługiem w ziemi ludzkiego szukają żywiołu;

Dom, talaga pleciona, strój, futro baranie,

Bankiet źrebię, w bachmacie ukontentowanie,

Żon co trzeba któremu, z niewolników sługi.

W domu zabawa: derhy, uzdeczki, kańczugi;

Więc czego nie dostaje, jakby słusznem prawem,

Jeśli ukraść nie mogą, bojem biorą krwawem.

Że dotąd tamta ściana nigdy nie wygasła:

Bo leda dzień, w bok koniom włożywszy ostrogi,

Świeżym dymem, świeżemi kopcą ją pożogi.

Sto tysięcy dusz weźmie, sto zgładzi żelazem.

O!

jako bardzo często kwiat koronnej młodzi,

W pojśród ziemie ojczystej, w tej tonął powodzi,

Pełne i dziś pogańskich przekupniów bazary;

Z niewowiątek zaś owych, z których bite szlaki

Za niemi, w kilku leciech widzim poturnaki.

Którzy drogą krwie pańskiej opłaceni ceną,

Sprośnego Mahometa uśpieni Syreną,

Onę myśl chrześcijańską, jako paraliżem

Masłokiem zaraziwszy, świętym gardzą krzyżem,

Starłszy z czół chrześcijańskich charakterów cechy,

Krwią własną przez obrzezkę wpisani do Mechy.

Takieć w Polsce rabieży robiły i mordy

Tatarskie pod skrzydłami tureckiemi ordy!

Spadszy mskłemi z porohów swego Dniepru sudny,

Oświecą Czarne morze i tej, co Podole

Orda, trwogi nabawią Konstantynopole:

Ci pobrzeżne fortece i portowe zamki,

Których podziśdzień sterczą okropne ułamki,

Ogniem i mieczem niszczą bisurmańskie plemię;

Balsamem, gdzie rozkoszne pomarańcze złoci,

Częstokroć po zwierzyńcach przechodząc się hardy

Razem ognie kozackie urażą go w oczy;

Których flota jeżeli na morzu zaskoczy

Ładowane okręty zwłaszcza po swych piecu,

Aleć i w samych portach, kiedy insperacie

Zbiegną Kozacy, toż ich potka na Gałacie

Pełne dział arsenały, pełna kortygarda

Ustrzępionych janczarów; odlewani z miedzi

Ryczą smocy: po wieżach wyją hodzie biedzi,

Wre miasto, ziemia jęczy a pomorskie skały

Szkaradych kartaonów echem rozlegały.

Darmo: bo Zaporożec mając to za bajki,

Sunie chyżo ku Dniepru obciążone czajki,

I jeżeli za sobą obaczy pościgi,

Tak zblizka jak zdaleka pokaże im figi.

Takieć się w Polsce rzeczy, takie w Turczech działy,.

A przecie mir zostawał na papierach cały.

Była wolna obrona tej i owej stronie,

Częściej jednak Tatarów gromiono w Koronie,

Okręt czółnów ni kania dogania gołębi.

Ktoby był chciał w obiedwie serca wejźreć szczerze,

Za pierwszą okazyą wecowali kordy:

Jako szkodliwe wyrżnąć do korzenia ziele.

Turków to osobliwie korciło bez miary,

Gdy nasi porażali na nogę Tatary,

Naród udzielny, bitny, który dotąd głosem

Bez wszelkiej pomsty kurzą, co Dniepru porohy

Osiedli wzgardzonego pospólstwa motłochy.

Kiedy Stefan Potocki, wtenczas wojewoda

Bracławski, z dawnemi się skrewniwszy Mohiły,

Którym prawem dziedzicznem Wołochy służyły,

Chce brata żony swojej na ojcowski stołek,

Pod którym chytry Tomsza cicho kopał dołek

Za powodem tureckim, posadzić; a do tej

A ochotnym żywej krwie koronnej wyborem.

Siła na to baczniejszych sarkało w senacie,

Ale on gdzie przedwieczne ciągnęły go wrogi,

Rzeką namioty swoje, gdzie z oną młodzieżą

Pierwsza sława niestety bez potrzeby tonie:

Bo Turcy z niezliczoną osuwszy ich zgrają,

Acz się póki sił, póki broni opędzają,

Nakoniec z znaczną swoją zatłumili szkodą,

Mało co żywcem z samym wzięli wojewodą.

Prędko po nich Korecki, mając siostrę drugą

Niefortunnych Mohiłow, nad tąż właśnie strugą,

Chcąc szwagra Aleksandra ztwierdzić panowanie,

Który był Turków z Tomszą wybił niesłychanie,

Wpadł w sidła Imbrajmowi, okrutnemu baszy.

Tak po dwakroć w Wołoszech porażeni naszy.

Książę uszedł, Potocki pod czarne kopuły

Wrzucony do smrodliwej więźniem Jedykuły:

Zkąd nie pierwej w ojczyźnie swoje zaległ groby,

Aż pompie tryumfalnej przyczynił ozdoby

Okrutnym bisurmanom, którzy już grzebienie

Tym durniejszy, jako koń, gdy zbędzie poboczu,

Nie mogą się w chwyconej ukoić nadziei,

Że ścianę, od której ich przestrzegały wróżki,

Swemu Mahometowi porąbią w podnóżki.

Dodał serca Moskwicin zajątrzony jeszcze,

Że się w własnej krwi jego monarchia pleszcze;

Bo podtenczas Polacy nieprzerwanym cugiem

Krnąbrny naród moskiewski takim myli ługiem.

Leci poseł za posłem, upominków gęstwa,

Chwalebne winszowania z Polaków zwycięztwa,

Prośby i obietnice i wszelkie przynuki,

Żeby rznęli między się Koronę na sztuki.

I nie wielkiej już było potrzeba namowy:

Bo Achmet, tryumfami świeżemi surowy,

Posyła Skinderbaszę, wielkiej sławy męża,

Aby jeszcze z Polaki spróbował oręża;

Rozdwojone tam siły: zwykłem da Bóg szczęściem

Trupem tego narodu ich pola zagęściem.

Tem basza napuszony leci jako z kusze,

Obaczył Żółkiewskiego ludzi i armaty,

Onę ekspedycyą skończyli traktaty.

Wtenczas wzięły Wołochy Turczyna za pana,

Które dotąd na obie chromały kolana;

Myśmy się swego prawa już wyrzekli cale

A co prawda żeśmy go mieli też omale.

Hołdownikiem utrata, a niżeli z domem

Ottomańskim nieprzyjaźń i wojna widoma;

Każdemu psu kość luba, każdemu łakoma,

A kiedy mu czemkolwiek gębę zatkasz, prawi,

Tym się kąskiem, będzie-li chciał szczeknąć, udawi.

To wżdy ledwie Żółkiewski u Turków wyswarzy,

Że chrześcijanie tamci będą hospodarzy.

Ten traktat z Skinderbaszy wtenczas miała Busza.

Późno i ciebie serce, hetmanie, zaboli,

Skoroś dał prowincyą pogańskiej niewoli,

Skoroś stracił przedmurze, za którego cieniem

Nie zaraz nas przykry wiatr pierwszem doszedł wieniem;

A teraz rychlej wojnę niźli ujźrym posła

W Koronie; lecz to wszytko bozka ręka niosła!

Cesarz turecki, oddał winny dług naturze.

Ferowany, okrutnym nazwaćby go trzeba,

Który prawem nieprawnem okrywszy krąg świata,

Tymże musem monarcha co i gnojek lichy,

Tak z barłogu chudzinę jako pana z puchu

Wepchnie do grobowego Lachezys zaduchu!

Na Achmetowym tronie, ledwie pierwsze progi

Dzieciństwa przestąpiwszy, siadł Osman, co z bogi

Górną porówna myślą część młodości, głupi!

Nie wie, że równo młodych z staremi śmierć łupi;

Owszem więcej cielęcych, jako sami wiecie,

Skórek niźli wołowych bywa na wendecie.

Dawne młodych przywary, dawne te są błędy,

Blaskiem nowej swobody zaślepiwszy oczy,

Do swego się zginienia sama młodość toczy;

Prawdy słuchać nie może; musi-li?

to gorzej

W sercu go niż trucizna jadowita morzy.

To u nich przyjaciele, to są faworyci

Owi dworscy legarci, owi pasorzyci,

Pochlebcy i grubarze — po naszemu rzekę,

Którzy wziąwszy na swoję panicza opiekę,

Wkoło go jako gęste otaczają strzępki,

Wielkie jego dostatki, mowy i postępki

Z pokornem podziwieniem od rana do zmierzchu

Tylko nie dokładając w oczy chwalą wierzchu,

Powtarzają: nie długo będziesz wielkim panem,

Których wszytka robota i w tem kładą zyski;

Skłamać, zagrać kto umie, chodzić przed półmiski,

Póki czują o kocie i ojcowskim zbiorze,

A gdy reszty w ostatnim przewąchają worze,

Rozbiegą się i każdy w swoję stronę kinie,

A jedynak, jak beczka zbywszy soli, spłynie,

Toż ubitym gościńcem i bez kałauza,

Trafi lub do zakonu, lubo do zantuza,

I toć twarda reguła w dębowej kapicy,

Kędy na Kluniaku chodzą zakonnicy.

Z natury, ale kiedy przystąpiła ku tej,

Opinia, którą w nim zauszni pochlebcę

Budzili, już nie ziemię, samo niebo depce,

Świeżo przeszłe zwycięztwa, oddane pod Buszą

Wołochy, bardziej górną fantazyą puszą.

Tak szczęśliwe początki monarchiej jego

Coś mu prognostykują, coś wróżą większego.

Jednym się oceanem, jednym światem nie chce

Kontentować, tem serce wychełznane łechce,

Sama nawet natura posłuszna być musi.

Najwięcej Skinderbasza wojnę mu zalecał,

Nieprzyjaciel Polakom jawnie i pokątnie,

Wnet swoję i cesarską tem głowę zaprzątnie,

Że byle tylko Osman pomyślił o zwadzie

Z Polaki, gardło swoje przy wygranej kładzie,

Aleć jej nie doczekał; po cecorskiej bowiem

Umarł struty i sławy swej przypłacił zdrowiem.

Czegóż się, czego zazdrość niecnotliwa wzdryga,

Gdy cnotę jako słońce blady miesiąc ściga,

I miawszy czas po temu promień jego skąpi,

Gdy mu na zodyaku w biały dzień zastąpi,

Lecz jako słońce słońcem, skoro miesiąc minie,

Tak cnota cnotą, zazdrość jako chmura zginie.

Powiedał Skinderbasza jak Polska nasiadła,

Kiedyby pod twe nogi cesarzu upadła,

Ten wyrok już niech cała Europa czyta,

Że cię monarchą świata całego przywita;

Najciężej ten płot przebyć i obarczyć skrzydła

Orła białego, pójdzie ostatek jak z mydła.

Że Gracyan w Wołoszech, gdyżby się był wolał

Sam na tem widzieć miejscu, jednak przez traktaty

Buskie i on musiał przyjść do takiej utraty.

Kędy przy tej Żółkiewski kondycyej stawał,

Żeby Turczyn Wołochy chrześcijanom dawał,

Tamteczni brać ten urząd powinni ziemianie.

Więc i sam jawnie radził i do swojej rady

Wielu złotem przekupił, żeby przyjść do zwady

Z Polaki, w czem się służyć, co możności czuje,

Skoro Jassy osiędzie panu ofiaruje,

Ukazował trakt wojny, podawał sposoby,

Że giaur samej tylko cesarskiej osoby,

Nierzkąc wojska nie zniesie widzieć tylko okiem,

Bo go wkrąg nieprzejrzanym okrywszy obłokiem,

Zegnawszy świat do kupy, i lądem i morzem,

Albo zaplujem albo głodem go wymorzem.

Alibasza podtenczas wielkim był kanclerzem,

Łubiane, z onych gmachów i łabęcich puchów,

Nie będzie się chciało wstać objeżdżać podsłuchów,

Nie zawsze też kryniczną najdzie do sorbetu,

Czasem wytrwać, czasem się przyjdzie napić mętu.

Co acz wszytko Halego na umyśle nudzi,

Widząc jednak, że pana tem sobie przyłudzi,

Przed którym i na klęczkach i na jednej nodze,

Równo ze psem pod stołem, który kości głodze,

Ochotnie służyć gotów i wyprawiać dudki,

Drzwiami skrzypać i nosa nadstawiać na szczutki,

Jako ten, który świeżo z eunuchów zgraje

Na dywan i cesarskie przełożon seraje:

A dobrzeby dziadowi pilnować kościoła.

Wielki wezyr obsyła nią jańczarskie ody,

Pisze groźne do agów emiry i begów,

Żeby do Dunajowych ściągali się brzegów,

Żeby białą wyjąwszy płeć i małe żaki,

Podtenczas Otwinowski przyjeżdża do Porty,

Przed wielkim posłem goniec o zwykłe paszporty,

Piotr Ożga trębowelski wyprawion starosta,

Tusząc, że traktat buski Turczyna ochrosta,

Wróci się pożądany pokój do swej kluby,

Stratą Wołoch a mirem powetujem zguby,

Podleźć gdzie nie przeskoczym, w ostatku do domu

Z uszema kiedy zły targ; lecz gdy grzebień jeży,

I Osman Wołochami odąwszy się bardziej,

Polski chce i poselstwem i przymierzem wzgardzi,.

O ponowę przyjaźni, o te winszowania

Nowego, z którem Ożga jechał, panowania,

Tudzież o potwierdzenie pakt Solimanowych,

Ni-ocz nie dba, w pochlebców uwierzywszy owych,.

Nawet Otwinowskiemu nie dał i na oczy,

Imo prawa narodów, które są obrońcę,

Które strzegą od gwałtu i posły i gońce.

Więc już taką.

ubrdawszy fantazyą w głowie,

Każe, żeby dawali trybut Wołochowie,

Nie wedle podobieństwa, nie wedle słuszności,.

Ale jaki w okrutnej dumie swej urości.

Dopieroż ci chudzięta poznali niewolą

Dopiero się obejźrą, skoro już czas minie,

Że ją nie tak ważyli jako należało,

Toż kiedy się nie dosyć emirowi stało

Cesarskiemu, gdy widzi, że Gracyan wila,

Zwłaszcza siedmiogrodzkiego kiedy wojewody

List i jasne do Porty przejąwszy dowody,

Gdzie Turków na Polaki Betleem podżega

Dla cesarskiej pomocy, Gracyan przestrzega

Bo go zaś Betleemowi nieuwagą grubą

Czem on Gracyanowi złość srogą wyrządził,

Z okrutną go przesławszy skargą Osmanowi,

Żeby zganił tak wielką złość hospodarowi;

A ten więcej nie trawiąc po próżnicy czasu,

Wskok każe Gracyana przywieść do tarasu,

Czem swojej Skinderbasza wierności potwierdzi,

A skoro carski wyrok przełoży przed oczy

Hospodarowi i tę cedułę tak smutną:

Racyom miejsca nie masz, kat gotowy czeka,

Więc, prawi, kiedy takie pana mego zdanie,

I oddam ci od zamków powierzone klucze,

Zrazu Skinder był twardy, lecz skoro uważy,

Łakomstwo stronę, że da całe odwieczerze

A tymczasem zawiodszy straże na wsze strony,

Puści wściekłe gniewowi i żalowi wodze,

Zbiera wierne bojary i nim się postrzeże,

Zrazu cicho pogaństwo po gospodach rzeże,

Potem skoro gruchnęły onym gwałtem Jassy,

Z Skinderbaszą ostatek poszło w dutepasy.

Zna swe siły, któremi tureckiej powodzi

Nie strzyma a na tem się nie omyli pewnie,

Dając znać, jaka w Turczech fakcya urosła,

Żeby się Ożga wrócił, bo tylko nie wsadził

Gońca Osman; żeby król o obronie radził.

To tak jawnie, cicho zaś z hetmanem rokuje:

Niech nie czeka, niech znowu "Wołochy wetuje,

Wszytkich obywatelów jeden umysł szczery,

Nie chcą pod pogańskiemi zostawać emiry,

Które nim się do końca nad niemi rozpostrą,

Proszą, żeby ich szablą oswobodzić ostrą,

Oniżby przy pogaństwie, żal się mocny Boże,

Mieli na chrześcijany ostrzyć swoje noże?

Przeto niech z wojskiem idzie, niech Wołochy bierze,

W ostatku Bóg swych ludzi wysłucha pacierze.

Nie zgoła był Żołkiewski na te prośby głuchy,

Boi się wdać Korony w nowe zawieruchy,

Tak go na obie strony skryte żądze kuszą,

Nuż przymierze, które sam swą ręką podpisze;

To wszytko obojętną gdy myślą kołysze,

Nakoniec: nie jam złamał te traktaty, rzecze,

O który widzisz myśli i sprawy człowiecze!

Tomsza-ż wierutny będzie tym narodem rządzić

Przeciwko spólnym paktom?

sam to racz rozsądzić!

Siły swe z onym chudym łączy Gracyanem,

Który także zwiesił nos obaczywszy nasze

Posiłki na zastępy straszne Skinderbasze.

Małeć tam było wojsko, ale małość ona

Sercem Kserksesowego doszła miliona:

Nie Dzieża, nie Cecora, podłe uroczyszcze,

Które dziś wieczne imię naszą klęską ziszcze,

Troja, Rzym i Kartago, Ateny i Tyry,

Niech się próżno nie chełpią z swemi bohatery,

Jakich garść nieopatrznie, ach, pożal się Boże!

Hetman tu na nierówne naraził poroże;

Bo Skinder w ośmiudziesiąt, Dauletgierej we stu

Tysięcy Tatar nagle przypadł do Arestu.

Cztery naszych tysiące, ale wziąwszy miarę

Z pierwszego dnia, woleli sromoty przywarę,

Których tchórz opanował, tedy ku wieczoru,

Z wodzami, do tysięcy uszło ich półtoru.

Gracyan był najpierwszy z swą Wołoszą, który

Prut, potem Bukowinę przez wiadome dziury

Przebywszy, gdy rozumie, że uszedł z pogromu,

Którego gdy następcy głowę przyniósł ściętą,

Czego gdy zwąchał Skinder, wyprawi w pogonią;

Tych pobrał, drugich pobił, tych w Prutową tonią

Nagnał i topił oraz, jakoweż widziadło

Odbieżanym w obozie na serca tam padło,

Nadzy i zmokli, w ciemnym powracali mroku,

Żalowi okrutnemu noc strachu dodaje.

Dopieroż gdy niepewna nowina powstaje,

Pogańskiem, i ciurowie, wyzuwszy się z grozy,

Naprzód rabować jęli odbieżane wozy,

Co kiedy wiedzieć doszło żałośnych hetmanów,

Wskok pochodnie i lane zapaliwszy knoty,

Objeżdżali przedniejszych rotmistrzów namioty,

Zaświecił nad tym światem słońca lampę jasną.

Toż dopiero Żółkiewski w generalnem kole,

Tych naprzód zgromi, którzy nieopatrznie w pole

Wyciągnęli tabory, z piechotą i z działy:

Zkąd sześciu dział i strata czterechset piechoty.

W tem nas polu odbiegli na wieczną narodu

Niesławę: jedniż piją uchybiwszy brodu

Mętny Prut, drudzy w dybach, liżą rany trzeci;

Jeśli też który uciekł na domowe śmieci,

Tu, tu mu lepiej było trupem upaść bladym,

Niż żyć Bogu obrzydłym i światu szkaradym.

Nakoniec animuje swe rycerstwo, żeby

Doświadczając statku ich, ufność swoję kładli:

Bez jego bowiem woli i biedni nie spadli

Wróblikowie na ziemię, a jeśli ptaszęta,

Trwajcież, zacne rycerstwo, na przepych fortunie,

Trwajcie, co gwałtownego prędko się przesili,

Co ciężej cierpim, zawsze wspomina się milej!

Pokrywa i wesołe czoło pokazuje.

Tu we wszytkich duch wstąpił, tu wszyscy jak znowu

Do broni, tabor spinać, podnosić ostrowu:

Bo też i Skinderbasza po wczorajszej próbie,

Trzy tysięcy straciwszy, odpoczywał sobie.

Że od niezliczonego w tym odmęcie gminu

Nie zginęli, choć słyszy krzyk, widzi płomienie

Stert odbiegłych pogaństwo, pańskie zaślepienie,

Cały tydzień w formalnym jakoby przymierzu,

Chociaż się w lepszym czuje Skinderbasza pierzu,

Obie stronie siedziały, prócz, że ku wieczoru

Sam Gałga podjechawszy, wywołał z taboru

Koreckiego, jako mu przyjaciel traktaty

Radząc: coć po tem z temi ginąć desperaty ?

Broń oddajcie a han was daruje żywotem.

Gdy tak Gałga po starej Koreckiemu zada:

Niż broń odda, złota nikt na wojnę nie wozi,

O sierć się wilk targuje, skóry pragnie koziej.

Dasz znośne kondycye, staniemy w akordzie

Inaczej tu, na drugim jeden lęże światem,

A takżeś to durnego giaurze humoru ?

Coraz ludziom i koniom zaziera do brzucha,

W radę naszy chudzięta udają się wskoki,

Przyjaciel im odległy, Bóg aż nad obłoki,

Pola dać już nie masz z kim, dla tych, którzy zbiegli,

Poganie ich do koła koroną obiegli.

Toż się Bogu oddawszy, acz krokiem niesporym,

Idą śmiele ku polskiej granicy taborem.

Tysiąc sześćset dwudziesty zbawiennego dobra

W siedm przebrane szeregów skartowano wozy,

Z pola spięte łańcuchy, a zewnątrz powrozy,

Przód i tył nabitemi opatrzono działy;

Jezdne konie we środek, bo wszyscy piechotą,

Korecki z Farensbachem rozkazował w przodzie,

We środku Kazanowski, Szemberg na odwodzie;

Ruszą tabor, pogaństwo z razu zadumane,

Patrzy, co to za dzieło, toż jako się zbliżą,

Dosyć spokojnie uszli dziś półtorej mile.

Chcą odpocząć, ale się postrzegszy poganie,

Jako gradem z długiego kiedy prażma spadnie,

Wieńcem ich ze wszytkich stron osuli szkaradnie,

Niebo ćmią gęste strzały, od srogiego krzyku,

Tylko się zrozumieją ludzie po języku:

Bo słyszeć niepodobna, tu i owdzie wozu

Macają, utną, jeśli dostaną powrozu,

Drą się w tabor, jak pczoły choć im z ula kurzą,

Tym się bardziej w ul cisną, tym więcej się żurzą;

Abowiem naszy męzkich skoro pocą skroni,

Żaden kule z muszkietu darmo nie wyroni,

Ale co natarczywsze uprzątają męże,

Jeżeli też którego ręczna broń dosięże,

Jako nie był na nogach, tak od swojej ściany,

Na kilka stajań trupem złożyli pogany.

Póki tylko ostatnie nie zagasły zorze,

Huczą, krzyczą zdaleka, strzelają nawiasem,

Jeśli też kędy przyjdzie tabor ciągnąć lasem,

To go albo pożarem po wietrze zapalą,

Albo go też wzdłuż i wszersz posieką, obalą.

Łąki, ugory, wszytko precz poszło w popioły,

I mosty i przeprawy pozrucali wskoki,

Czyste rzeki mącili, zaciskali stoki,

Ciemneby otworzyli na naszych awerny,

Taka była zawziętość, taki gniew kacerny!

Wstyd potem, że tak wielkąludzi swych nawałą,

Żal nawet zejmie baszę i Dauletgiereja,

Do męztwa, ale sława wszytko to wyścignie,

Kto bijąc się z pogany ciało odda trumnie;

Lecz strach ciężkiej niewoli i tureckich oków

Doda serca w potrzebie i podeprze boków.

Tedy wszytkie trudności na piersiach stalonych,

Skazę przepraw, ruinę mostów obalonych,

Gorzki dym, którym drugi napoły przewiędnie,

Wiatry, deszcze i błota i czem tylko może,

Srożeć jesienne niebo, co nocne podróże,

I zimno i gorąco, pożary, poręby,

Mężnem sercem znosili, a jako na dęby

Choć ciężki bije piorum, nie wskok je wywraca,

I tych nie okróciła żadna dotąd praca,

Wszytko to bohaterskim i chwalebnym gniewem,

Całe ośm dni trzymali; już pod Mohilewem

O milę tylko byli, już widzą kominy

Ojczyste, kiedy wieczne spraw ludzkich przyczyny

Ukochanej ojczyzny, przepłynąwszy, toną.

Czterdziestu spełna stajań nie byli od Dniestru,

Już ich Turczyn zwątpiony wypuścił z Segrestru,

A kiedy się poganie pozostaną w mili,

Naszych, dotąd ostrożnych, tem ubezpieczyli;

Trochę tylko Tatarów śledziło w nazierki,

Kiedy nasi ciurowie uczyniwszy trwogę,

Tabor porozrywają: potem każdy w nogę

Pańskich koni dopadszy, a ci gdy piechotą

Chcą ze zdrowiem za oną umykać hołotą,

Jedni się bronić radzą i tabory spinać,

Drudzy ostatek koni od wozów odcinać,

I nie dający z siebie pogaństwu obłowu,

Obronną ręką prosto iść ku Mohilowu.

Trzeci już połowicę drogi ujechali;

Toż gdy wszyscy różnemi wołają nań głosy,

Lecą Tatarzy, lecą Turcy jako osy,

Żółkiewski, lecz się wstydził panu odpowiedać,

Że dał sromotne Rzeczypospolitej plagi;

Wolał przeto bijąc się paść w marsowem polu!

Głowa jego czas długi w Konstantynopolu,

Znak pompy i tryumfu, odcięta od szyji,

U najwyższej wisiała wieże, na kopiji.

Tak rzymski Emilius, choć z okrutnym żalem,

Wolał trupem w przegranej paść pod Hannibalem,

Niżeli się do miasta wróciwszy i domu,

Sprawować się wyroku niebieskiego komu.

Wolał być Koniecpolski żywcem raczej wzięty,

I który czas pobrząkać dla ojczyzny pęty,

Przeto skoro dał spore szabli swej obroki,

Ciemne oczom pogańskim zakryły go mroki,

Toż całą noc błądziwszy prawie kiedy świta,

Skinderbaszy Wołosza da, skoro go zchwyta.

Tak Warro, pomienionej bitwy hetman drugi,

Ale zdrowie ojczyzny z swem zdrowiem położył,

Chociaż wojsko straciwszy, uciekł po przegranej,

A wzdy od wszytkich stanów mile był witany;

Że ostatniej nadzieje o ziemią nie rzuci,

Pomniąc, że kogo wieczór fortuna zasmuci,

Tego rano pocieszy, a kto dziś zaszumi,

Jutro go jutro szczęście niestateczne stłumi.

Z jakiejby okazyej tak padła ta biera?

Hetmańska nieostrożność, a swawola szczera

Za zrabowane boją obiecanej wozy

Przy koronnej granicy, więc uprzedzić wolą,

Niż którego zawieszą albo też podgolą.

Kiedy tak obu wodzów różny los potyka,

Znowu tu nieszczęśliwy Korecki wpadł w łyka,

I już więcej nie widział swojej ziemie lubej,

Część jej tylko do Korca oddano kadłuby:

Bo kości przez dwa roki obnażone z ciała,

Które Greka jednego cnota dochowała,

Aż powracał Zbaraski z legacyej onej;

Więc inszych zacnych wodzów i rotmistrzów siła,

Których pamięć na piśmie cnota zostawiła

Znowu ich wieczna sława do nieba wynurzy.

Wzięci; toż Potockiego z niemi Mikołaja,

Syna Jakóbowego zagarnęła zgraja;

Tu Marcin Kazanowski żywcem w ręce wpada,

Co dziś u królewicza buzdyganem włada

Winnicki i halicki starostowie musem

Tym Strzyżowski z Maleńskim, i Farensbach trzeci,

Pułkownicy do oków poszli; w te zamieci

Sława wojska polskiego tak się nizko przygnie,

Że jej już opieszały potomek nie dźwignie.

Tam Morsztyn Aleksander cnoty swojej znamię,

Ubroczoną w pogańskiej krwi po samo ramię

Dał rękę twardym dybom, dał kajdanom nogi

I nawiedził smrodliwej Jedykuły progi.

Teć były proscenia, że rzekę po nasku,

Posełkowie chocimskiej wojny, której trzasku

Pełen był świat, bo wszyscy wyciągnąwszy uszy,

Słuchali, komu tam wzdy fortuna potuszy.

Wojny chocimskiej

część wtóra

Wacław Potocki

Dopieroż teraz Osman, co się dotąd wahał,

Dotąd się rwać przymierza dziadowskiego strachał,

Jakoby go na wściekłym rozpasał umyśle,

Świszczy i szczere iskry nozdrzem pryska srodze,

Sierć jeży, i na trzaski blizkie drzewo głodze.

Tak i on rozdrażniony wszytkie kupi siły,

Radby z imieniem zagrzebł Polaki w mogiły.

Wojnę przeto obwołać, wojnę każe na wsze

Świata strony, wojnę wschód słońca nagle huknie,

I sam się jako rarog na ręce wysmuknie.

Pełne strasznych emirów w okrutnej zajusze

Pogańskiej, wsi i miasta, dywany, ratusze,

Dzieci tylko maleńkie, a z niemi płeć biała

Wolna od wojny w państwach tureckich została,

Europie randewu pod murem swej Porty,

Nie radząc się boginiej wprzódy Anteworty,

Która skutki rad ludzkich z dawności tłómaczy;

Że najbliższa Stambułu pyszny cesarz znaczy,

Azya i Afrykę ku Dunaju zmyka,

Muszą mosty budować i naprawiać drogi

Na chrześcijan; czemużby ze świętej rozpaczy

Lecz skoro go od porty trzecie dojdą wici,

Skoro na przyszłą pracę bachmaty wysyci,

Okrzyknąwszy zwyczajnym ordy swe atłanem

Chce kredencować, chce się pisać przed Osmanem.

Który, nim dzień ruszenia dojdzie z Carogrodu,

Wielki meczet wyznaczy, a że bez dochodu

Murować go nie może starych ustaw wedle,

Polskę już widząc swoją jako we zwierciedle,

Podole z Ukrainą toż na wieczne czasy

Leguje na sprosnego Mahometa spasy,

Dzieli ziemie koronne, rozrządza urzędy,

Mając na swych koczotów osobliwe względy.

Tak pospolicie bywa gdzie się nowa błyśnie

Do szczęścia okazya, co żywo się ciśnie.

Piszą rymy papugi, rozprawują sroki,

Krucy zwycięztw winszują i ledwie nie kwoki

Nowym kontestem, nowym witają prezentem.

Toż się działo natenczas z Osmanem nadętem;

Co żywo mu winszuje, jakby już widomie

Tryumfował; co żywo źrebię ono łomie.

Który na takie plotki i pochlebstwa ślepy,

Skoro zwiedzie do kupy Kairy z Alepy,

Obwieszcza wywieszonym końskiej grzywy hasłem,

Że sam osobą swoją, sercem niezagasłem

Wyjeżdża: więc kto w łasce cesarskiej korzysta,

Teraz jest okazya do niej oczywista;

Odprawował; ta jego godna jest powagi.

Toż się bierze z nim każdy, każdy się tka w juki.

Sowite pod nadworne poczty ślą buńczuki

Basze i wezyrowie; postawą ochoczą

Drudzy z groźnych cekauzów kartaony toczą

Brzmiące inszy moździerze, potężne petardy

Gotują.

Janczaraga pod złocone dardy

Zwiódszy swych pod żórawiem personatów pierzem

Wali się z partyzanem przed świetnym żołnierzem.

Patrz, w co-to chrześcijańskie bisurmanin syny

Obraca: które co rok z winnej dziesięciny

Nieszczęśliwej od piersi oddarszy macierze,

Już ochrzczone nieczystej do obrzezki bierze.

I temi — bo tchórz tchórze, bo żydy żyd rodzi —

Pod swe jarzmo królestwa chrześcijańskie wodzi.

Sypią się wojska zewsząd to morzem, to lądem,

Jakim bystry z Abnoby Dunaj spada prądem.

Kuć szabel, mieczów, grotów, rodelli i tarczy.

Tak wielkim apparatem i ledwie ku wierze

Podobną gorliwością gdy się Osman bierze,

A ufając powadze swego pastorału,

Tak się do wojny owej przymówi zapału.

"I mnieć, wielki cesarzu, od którego dziada

Na tym-em stawion stopniu, twoja doszła rada;

Chociaż tylko meczetu pilnując i księgi,

Boga za grzechy ludzkiej błagam niedołęgi,

Że chcesz stare zruciwszy z Polaki przymierze

Wojnę wieść.

Mnieć, przyznam się, należą pacierze

Bez Boga; słabożby się wasze wojny wiodły,

Gdyby je dobrych ludzi nie wspierały modły !

Tegoć trudno uwłaczać, co z zdumieniem świata

Z natury masz, żeś sercem doszedł Amurata;

Bogdaj doszedł i szczęściem, a z swemi pradziady

Wieczyste górnych osiadł empirów osady!

Tegoć ja bogomodlca winszuję i stary

Pasterz; który twych ludzi zawieram koszary,

Proszę przytem, racz szczerej radzie mej dać ucha,

Aczci na wszytkich młodych ta padła pomucha:

Że nie radzi, gdy im kto ich propozyt porze;

Próżnoż na zimną wodę, sparzywszy się, dmuchać!

Ten garb, wielki Osmanie, te zmarszczki, te rugi

Siła rzeczy wiem, których nie umiałem wczora.

Wycinają przypadków ustawicznych rózgi;

Ztąd w starych doświadczenie zdrową radę rodzi,

Której jeśli chcą słuchać, nie pobłądzą młodzi.

Skutek rady potwierdza, dawne to przysłowie.

Zawsze stracić niż nabyć łacniej przyjaciela;

A kto wie jeśli tego nie będziem się sromać?

Kto ręczy za wygraną?

Wołoskie igraszki,

Za brednie to, cesarzu, poczytaj i fraszki.

Niech się tak Skinderbasza bardzo nie kokoszy,

Że cztery stem czterdziestą tysięcy rozpłoszy,

O wygranej zwątpili, kiedy k'woli paszy

Polacy się rozbiegają: i zpięte tabory,

Owszem to niechaj wstrętem będzie i dowodem

Zwady, okrom przyczyny, z tak bitnym narodem,

Kto chce psa bić; na dawne pomnijcie proroki,

Którzy się nam pilno strzedz tej kazali dziury,

Gdzie nam kracze upadek orzeł białopióry.

Nowinaż-to Polakom choć w poczcie nierównym,

Co i sam pomnę, jeszcze nie bywszy duchownym,

Płoche gromić Tatary?

Nieraz w liczbie małej

Chmielecki, nieraz ich bił i Zamojski śmiały:

Czterma, piącią tysięcy ośmdziesiąt ich czasem

Aż do brodów Dniestrowych uściełali pasem.

Onić to w Polsce zamki murowali, oni,

W takiejże-to Wołosza u nas będzie cenie,

Ród płochy i niewierny, tak chciwy odmiany,

Żeby rad co godzina nowe widział pany;

Dzierż się tylko przymierza pisanego dźwięku.

Niechaj giaur giaurom, za twej łaski darem,

Byleć haracz oddawał, będzie hospodarem:

Bo wiara najpewniejsze spraw ludzkich ogniwo,

Tą żyjemy, to światło, to nasze krzesiwo,

Wlot je wiecznem miłości płomieniem zjednoczy.

Każdyby w takiej rad żył i umierał wierze.

Daj miejsce rozumowi, i niesytej żądze,

Choć wielkiego umysłu, przytrzymaj wrzeciądze.

Patrz, jak siedzisz wysoko, zkąd gdybyć, strzeż Boże 1

Wypaść przyszło: Ikarus kiedy go raroże

Nad morzem Ikaryjskiem opuściły loty,

Nie miałby tak strasznego upadku, jako ty!

Im na wyższym fortuna człeka sadzi stropie,

Nie większa umiejętność, ufaj starych zdaniu,

W nabyciu, aniżeli w rzeczy zatrzymaniu.

Często gęba łakoma i ręka nie syta

To opuści, co trzyma, gdy niepewne chwyta.

Nie liczba wojska bije, ani miast dobywa,

Ale wojny przyczyna, panie, sprawiedliwa!

Niech za bożą pomocą tryumfować tuszy.

Z Polaki co za zwada?

zkąd i o co waśni?

Jeśli słuchać nie będziesz pochlebców swych baśni,

Wojna to i daleka, i przyczyny słusznej

Prócz chleba, soli, serca, żelaza, ołowiu;

Serca — mówię niedarmo — czytając ich dzieła;

Kiedy go kto masłoku przyfarbuje kuszem.

Pierwej cię druga znuży i Bałkany śnieżne,

Niźli równie Dniestrowe oglądasz pobrzeżne.

Gdzie całoletnim chodem utrudzonych ludzi,

Skoro mróz nieprzywykłej jesieni wystudzi,

Których wszytkich pieszczone wychowały nieba,

Broni na nich Polakom dobywać nie trzeba;

Pomrą jako jaskółki, jako muchy posną,

Tylko że drugi raz nie ożyją z wiosną.

Różnych narodów, kiedy począwszy od paszy,

I ludziom i bydlętom najmniejszej wygody

Uczą rozumu, jako w najpewniejszej szkole,

I dadzą poznać głupstwo w sąsiedzkim rosole.

Zegnał Kserkses pół świata na waleczne Greki,

Popasł całą Azyą, powypijał rzeki;

Trzech dni na jednem miejscu nie mógł postać dalej,

Nakoniec się sam własną machiną obali,

I onych ludzi zgubił i sam się nakoniec

Roztrącił o swej dumy nieuważnej szoniec.

Ale nacóż tu Persy wspominać i Greki?

Mamy doma u siebie przykład niedaleki:

Jeszcze z temiż Polaki do tej niefortuny

Naszym przyszło, w kobyle kiedy się kałduny

Jak wodą żyć ptakowi trudno, wiatrem rybie,

Tak Turkam pod arabskiem rozpieszczonym niebem,

Ziemia polska chorobą, mróz będzie pogrzebem!

Uważ-że to, cesarzu, uważ wszytko z gruntu,

Że ludzi z pod miękkiego wiedziesz horyzontu,

Gdzie za tłuste migdały, słodkie pomarańcze,

Przyjdzie zbierać po lesie ogryzki, szarańcze,

Płonek nieużytecznych i cierpkich żołędzi;

Prócz, że tamecznych krajów ludzie są tworzydła:

Bo niewczas, wiatry, śniegi, mrozy, słoty, głody,

Snadniej znoszą niźli my północne narody;

Serce mają przed nami, gdy mają przyczyny

Do wojny sprawiedliwej, dziesięćkroć się lepiej,

Chłop w obronie żywota, niż napastnik krzepi;

Zaczem, wielki cesarzu, trzymaj górne loty

Wspaniałego humoru i żywej ochoty;

Masz zdrową radę moję, w niej jak we zwierciedle

Przejźryj się, w szczerości mojej wątpisz?

wzów ty

Inszychdoniej, lecz wspomnisz: dobrze-ć mówił Mufty!"

Powaga to siwizny sprawiła biskupiej,

Tak cierpliwie dosłucha, choć na skrzydłach siedzi,

Nie trzymał jednak tego statku w odpowiedzi.

"Nie tak-em ojcze, prawi, rozumu daleki,

Żebym go słuchać nie miał, i acz-em z opieki

Aniby mi potrzeba więcej bakałarzy,

Acz-eś ty zapomniawszy wszytkich starców wady,

Wielomowności, którą powszechnie grzeszycie,

Krótko tedy na twoje odpowiem kazanie:

Tak chcę I to moja wola i Mahomet na nię

Przypadł i przyjął dzisiaj ode mnie plac goły,

Gdzie mu szumne z giaurów wystawię kościoły.

Że najlepiej w kościele dyskurować księży,

Państwa giaurskie jeżeli nie przez kapituły?

Miecz mieczem, a plesz pleszem, kto się czemu święci,

Tego niechaj pilnuje; są też i natręci,

Na tak twardą replikę starzec on zaniemie

Kiedy Mustafa, wezyr i marszałek dworu,

Stanie przed nim poważnie laską wsparty srebrną,

Aleć na rozjątrzone trafił z tym narowy.

Skoro powie o polskiej wojnie swoje zdanie,

Przypomni, co w ich świętym stoi alkoranie,

Kędy Mahomet Turkom surowym zakazem

Zwady ze dwoma broni nieprzyjaciół razem,

"Nam wydarł Pers Babilon, wydrze i Egipty,

I tak nas do ostatniej zniszczy zboża szczypty.

Gdy cudzych rzeczy pragnąc nadzieja łakoma,

I pozwoliłbyś ty gnić na Wieki w popiole,

Niech bies bierze Babilon z tobą, niewieściuchu!"

Niźli ślizkie żelazo poczuć między trzewy.

W sobie zgasił; lecz w Polsce zapalił go srodze.

Nie Polska, chrześcijaństwo wszytko było w trwodze;

Nowina, jakby serca ukrawał po kęsie.

Inszych wprawdzie zdaleka wiedzieć to dochodzi,

Czyja tonie kobyła, ten najgłębiej brodzi.

Tylko go ta od Porty wiadomość doleci,

Że starem durny Turczyn wzgardziwszy przymierzem,

Chce swój miesiąc naszego orła odziać pierzem,

Grubego Mahometa ozdobić makuchy;

Że całe karawany żelaznemi pety

Obciążywszy, prowadzi monarcha nadęty,

W których nogi pieszczonej przywykłe swobodzie,

Na pompie tryumfalnej w pysznym Carogrodzie,

Brzęczeć mają przed bramą sprośnego seraju,

(Na-toć już spięte stoją mosty na Dunaju);

Że meczet Ottomańskiej wymierzywszy luny,

Chce nowy cesarz w Polsce spróbować fortuny,

Jeśliby mógł we dwoje tej odwagi zażyć,

I sam się wsławić i swój meczet wyposażyć.

Przeto wszyscy, prywatne porzuciwszy sprawy,

Bieżą senatorowie na sejm do Warszawy;

Bieżą od ziem posłowie i Korona czerstwa

Poczuwa się na siłach dzielnego rycerstwa:

Mężnem zażyć, gdzie krwawy Mars gościniec ściele;

Bogu i ludziom zmierzłe tkać Mahometany.

Z jakim nieprzyjacielem przyjdzie im się wadzić,

Któremu żaden sąsiad z obu stron Bosforu

Tedy naprzód do Boga, przy świętej ofierze,

Król i rada pokorne wyprawi pacierze:

Wejźrał na ludzi swoich niegodne modlitwy,

Powinna mu się chwała w kościołach poświęca.

(I na tożby przyjść miały?

aby je obrzydły

Bisurmanin niememi pozastawiał bydły);

Straszne one obrzymy wywracać, dziecięce,

Pojźrał na wściekłe grozy tego Goliata,

A naszego Dawida, którego armata —

Pięć kamyczków i proca; lecz przy Twej pomocy

(Możem ufać tym piąciom kamykom i procy;

Bo węgłowemu każdy rówien z nich kamieniu,

Co ich jest w Zbawiciela naszego imieniu.

A jeśli też złość nasza zatwardzi Twe uszy,

Jeśli nas sprawiedliwy Twój gniew zawieruszy;

(Bo już nie jeden naród pod tytułem świętym,

Chrystusowym, w pogańskich ręku brzęczy pętem):

Pokorę, a nie spuszczaj biczów swych ułomków!

Ogniem niezagaszony, ku czci twojej płonie;

Często go w oczu twoich zaciemiają knoty,

Utnij knot, masz nożyce miłosierdzia w ręce,

Że nie zgasisz, ufamy Jezusowej męce.

O posiłkach najpierwej na tę wojnę radzą,

I na tem wnet stanęła zgoda wszytkich stanów:

Żeby do chrześcijańskich posły wysłać panów,

Na spoinych nieprzyjaciół, nim będziem na schyłku,

Pókiśmy jeszcze duży, żądając posiłku.

Przełożyć im przed oczy, jeśli dotąd ślepi,

Że skoro się do Polski bisurmanin wrzepi

I zniesie to przedmurze; bez wszelakiej chyby

Będzie ich suchą ręką zbierał jako grzyby.

Żeby więcej przeklętej nie cierpieć obrzezki;

Teraz czas i pogoda, byle chcieli szczerze,

Onić przyczyną wojną, przy złomanym mirze

Zrucić jarzmo tak ciężkie z Chrystusowych ludzi,

Których srożej niż ciała ta niewola nudzi,

Że dusze już z szatańskiej wyjęte tandety,

Znowu sobie Mahomet zaswaja przeklęty.

Niechajby chrześcijanie prywatne urazy

Przed męki Boga swego zruciwszy obrazy,

Świętą ligą spojeni na wojnę tak słuszną

Wszytkie swe znieśli siły, ofiarą zaduszną.

Z tem tedy wyprawiwszy posły krokiem chyżem

Acz nie wątpim, że wrota pootwiera Janus,

Lecz się na to upijać szkoda, kędy a nuż

Będzie, albo nie będzie?

szkoda stawiać garnka,

Jeśli dopiero prosić u sąsiada ziarnka.

Tedy o swoich rzeczach samym przyjdzie radzić,

Kogo obrać hetmanem, zkąd ludzi gromadzić,

A co najpotrzebniejsza do wojny bez mała,

Zkąd zasiągnąć pieniędzy, to im w głowie cwała.

Żółkiewski, wielki hetman, pod Cecorą zginął;

I dotąd — zkąd się Turczyn w swej imprezie twierdzi, —

Stanisław Koniecpolski polny tamże wzięty,

Jeszcze brząka w żałosnej Jedykule pęty;

Bisurmanin, nadzieją opiły, się kasze.

Obierz sama ojczyzno!

sama życz buławy,

Kogo do tak pamiętnej godnym widzisz sprawy;

Pod któregobyś głowy i piersi zaszczytem,

Z chwały bożej, z całości swojej depozytem,

Bezpieczna zostawała, aż Bóg twój obrońca

Zruci miesiąc pod nogi prawdy swojej słońca.

Obrócą Chodkiewicza; tak się zda, że młodnie,

Że dzieła nieśmiertelne, których mu nie szczędzą

Późne wieki, siwy włos, ze skroni mu pędzą,

Tak się w nim wielkość męztwa i swoboda parzy;

Kogoż szukać, dla Boga?

ciebie dzisia woła

Ta wiekopomna praca, waleczny Karolu!

Jeszcze cię też nie znano w Konstantynopolu.

Doskonałej biegłości, o której sąsiedzi

Niech powiedzą: uparta Moskwa, bitni Szwedzi.

W obozieś się urodził, urosłeś na łęku,

Odbierajże buławę dziś z królewskich ręku,

I jeśli tak chcą nieba, ostatniej ćwiczyzny

Dopędzisz na usłudze kochanej ojczyzny.

Ogłosiwszy swe imię na wschód słońca cały,

Będziesz burzył górnemi Turków arsenały.

Skoro stanął Chodkiewicz wszytkich zdaniem spólnem,

Zaraz myślić poczęto o hetmanie polnem;

A że był Koniecpolski z pierwszego pogromu,

Trudno to było dawać przywilejem komu;

Na onę wojnę jego naznaczono szwagra.

Stanisław Lubomirski, hrabia na Wiśniczu,

Za towarzysza prace był przy Chodkiewiczu

W hetmaniech, ale rzadkie, a zwłaszcza pospołu,

Co za dziw, że i sercem i rozumem zdole?

Ale ten co dopiero do tej wszedszy szkoły

I serca i rozumu ma z nieprzyjacioły,

W wielkiej cenie; bo owoc wypycha przed kwiatem,

Lecz rzadki ten na świecie owoc skołoźrywy.

W Polsce, Bogu bądź chwała, nie wielkie to dziwy

Hetman młody i dobry, jakiego nam zdarzył,

Kiedy się płochy Osman na Polskę zajarzył.

Skoro staną hetmani, toż koło pieniędzy

Ośm poborów i w Litwie i w Koronie całej

Na tę ekspedycyą przyszły do uchwały.

Kwarta przytem sowita i dwoje czopowe,

Duchowni też przez laudum swoje synodowe

Na który do Piotrkowa skoro się zgromadzą,

Sto pięćdziesiąt tysięcy podskarbiemu dadzą

Na wojnę sprawiedliwą; gdzie przy świętej wierze

Mieli byli dobry rząd zaczynać pasterze.

Wielka krzywda ojczyzny, ale tym terminem

Nie wszyscy grzeszą; siła ich z świętym Marcinem

I płaszczeby rzezali za całość kościoła.

Są drudzy skąpej ręki i twardego czoła;

Wolą nieprzyjaciołom na rabunek chować

Pieniądze tu zebrane, niż suplementować

Konającą ojczyznę, choć widzą na oczy

Uciekając, że je tu nieprzyjaciel wtroczy,

Niźli węgłów podeprzeć pochyłego domu.

Atoli półtorakroć sto tysięcy złożą,

Choć się milionami w ojczyźnie wielmożą,

Obroń Boże i sami byliby u kata.

Pięćdziesiąt uchwalonych tysięcy naliczę;

Bo czternaście w kirysach, dwadzieścia w kolczudze

Tysięcy wyniść miało ku onej usłudze

I z Litwy i z Korony, cudzoziemskie, do tej

Liczby i konne pisać pułki i piechoty.

Tyle miały warszawskie natenczas papiery

Ale cóż?

Trzyzydlowe gdy się tak i kiery

Nie kurczą, jak się one zstąpiły komputy:

Okazyi, rachując konne i piechury,

Nad trzydzieści tysięcy i pięć; same ciury,

I z luźnemi wyjąwszy: z których drugie tyle

Mógłbyś bezpiecznie pisać, w dobrej wojska sile.

Skoda ich lekceważyć, kędy co z zdobyczą,

Pewnie ani postrzałów, ani ran nie liczą.

Dali próbę odwagi w szwedzkiej onej wrzawie

Gdy szturmem Wittemberga dostali w Warszawie,

Który wczora tryumfy swoje mierzył w strychy;

Nie wojsko, nie żołnierze, helik go wziął lichy.

Nie raz pokazowali, co mogą, co śmieją.

Kozacy też przez swoje deklarują posły,

Byle się wojska nasze do "Wołoch przeniosły,

We trzydziestu tysięcy i w porządnej sprawie

Więc oraz na ruszenie pospolite wici

Wychodzą na tych wszytkich, którzy są okryci

Przywilejem szlachectwa; aby nie w imieniu,

Pokazali, że przy krwi jest wrodzona cnota,

Na którym brantownego doświadczają złota.

Jeszcześmy jeszcze byli nie zgospodarzeli,

Żebyśmy się tak słusznej wojny wzdrygać mieli.

Nie dzisia to, odpuśćcie, jeśli się kto czuje,

Już go żadnym popierać nie chcemy dowodem:

Widzieć ich po jarmarkach i prywatnym feście

Gdy się strojno, czeladno, przechodzą po mieście;

(Przyjdzie stać na posłuchu i zmoknąć do nici,

Nuż podjazdy, nuż ona potrzeba, o której

Słuchając włosy z czapką wstawają do góry,

Gdy mu grzbiet kirys orze, i jakby za winę,

Szyszak perfumowaną prasuje czuprynę;

Patrząc gdy drugich niosą, słysząc świst nieluby,

Oczy w górę podnosić, Bogu czynić śluby,

Stanie-ć za śmierć, strach śmierci owszem jeszcze gorzej;

Niedziw, że mierznie wojna naszym galantomom,

Którzy samym nawykszy od młodości domom,

Słuchają rychło w polu będzie po harapie,

Rychło im kto potrzebę przyniesie na mapie;

Więc żołnierzów obmawiać i hetmanów szczypać,

Darmo będziem pieniądze?

Wierę zdaniem mojem,

Jużby czas Ukrainę widziść za pokojem!

Drugi nie godzien kijem mitręga za bydłem,

Jagły mierzyć z maślonką do tarku tworzydłem,

Że wiewiórczym ogonkiem dał opuszyć kołnierz,

Historye i one usłyszysz dyskursy,

Już on wiadom porohów, czajek i Kodaku,

Wiadom złotego, wiadom kuczmańskiego szlaku,

Sinawoda z Ordami Polaki graniczy.

Że sklep dziurawy ledwie stoi za półtorak.

Niechże się jedno jaka królewszczyzna błyśnie.

Obaczę, jeśli żołnierz przed nim się dociśnie.

Pewnie najzasłuszeńszy do niej nie uprzedzi.

Do szabelki przypadał, aż od wojewody,

Albo króla samego śród walnego festu

Do niej był przypasany, koło lat dwudziestu.

Dotąd część domu; już był rzeczypospolitej.

Brał i pierścień żelazny, charakter sromoty,

Który musiał na palcu swoim nosić póty,

Aż krwią nieprzyjacielską, z obligu wyjęty,

Żelazny na pamiątkę ze zdobytym łupem,

Kładł Marsowi w kościele, w święto przed biskupem.

Dopiero skoro odniósł na swem ciele blizny,

Prawić o wojnie, radzić około ojczyzny

Godziło się; nie, zrósszy przy doiwie krowiem,

W opiekę brać nieszczęsną ojczyznę ze zdrowiem.

Dziś!... ale lepiej milczeć, bo i sam widziałem,

Opak wszytko!

bo dziecku małemu do kasze

Drugi ojciec szabelkę i łuczek przypasze.

Skoro zwiedzi w Warszawie co przedniejsze wiechy,

Ani szable przypasze, ani otrze ze rdzy,

Zasznuruje się w duchnę, i podobnych sobie

Gapiów jakich, ni Bogu ni ludziom, naskrobie.

Albo się gospodarstwa, albo imie flisu,

Lubo siwe czabany za granicę pędzi,

Lubo też piwo robi i browary smędzi,

Mało na tem czy flisem, czy wołmi, czy bzdęgą,

Czego inszy krwią nie mógł, takowi dosięga;

Nie uciąwszy, senator z onego piecucha.

Marsa krwawego dzieła opisować rymem;

Więc do rzeczy!

Już wojska, pieniądze, hetmany,

Już mamy po koronie zaciąg obwołany;

Brzmią bębny po miasteczkach, szeleszczą warstaty,

Co żywo, w wojenne się sobi apparaty;

Już działa w gisseryach z twardej leją spiże,

Już złote po chorągwiach wyszywają krzyże,

Sypią się z kancellaryi listy przypowiedne

Na żelaznych usarzów i pancernych jedne,

Drugie na pieszych, albo woluntaryusze.

A że nie zażywano już naonczas kusze,

A on główny gospodarz nie dosiawszy grochu,

Zdjąwszy z ściany dziadowskie każe zszywać toki,

I wrzaskliwe z szyszaków powygania kwoki,

Rzekłbyś, że Lemno drugie, gdzie napoły nadzy

Obrzymi, straszne ścierwy ubrukawszy w sadzy,

I Brontes i Styropes z dużym Piragmotem,

Na przemiany, kowadła ciężkim tłuką młotem.

Lecz jeszcze na posiłki wyciągamy oczy.

Bo nam tej gry pomogą sąsiedzi ochoczy.

Ociec święty obiecał: skoro cesarz skończy

Wojnę z heretykami, cóż mi po opończy,

Gdy już zmoknę do nici?

bo na te imprezy

Wszytkie zbiory i wszytkie swoje łoży spezy;

Przydał: jako zbijecie Turczyna do szczętu,

Toć z Rzymu otrzymali natenczas Polacy,

To im przyniósł ich poseł Grochowski Achacy,

Podziękowawszy za nie, i to nie poślednia

Cnota, lepszej nowiny wyglądamy z Wiednia.

Naprzód, że krew przyjaźni najpewniejszym gruntem,

Dwie siestrze, cesarz mając za naszym Zygmuntem,

Boskiego i ludzkiego uchyliwszy prawa;

Druga, że w Polsce z jego przyczyny ta wrzawa;

Który się z Fryderykiem związał był na niego,

Cztery piechot tysiące Turkom i pieniędzy

Posyła, żeby wpadszy niespodzianie w ptaki,

Ztąd jako na trzy tuzy bez wszelkiej omyłki,

Tak śmiele na rakuskie każemy posiłki.

Dadzą ci Bogu liczbę, którzy tego krzywi,

Ale niech się tu każdy niewdzięczności zdziwi:

Za psa krew (jako stara przypowieść natracą:

Nigdy Niemiec nie będzie Polakowi bratem.

Nie tylko nam posiłków winnych odmówili,

Lecz werbunku w swej ziemi cale zabronili,

Co już wzięli pieniądze, surowym dekretem

Wracać nazad kazali; zaczem wszyscy trząskiem

Przyczyną, że nas chcieli wterebić w niewolą,

Albo ze zginionemi, za jakich nas mieli,

W takiej wojnie z Turkami łączyć się nie chcieli.

Któż o utrapionego kiedy przyjaźń stoi ?

Każdy mija, każdy się zapowietrzyć boi.

Do której ze wszytkiemi szliśmy na wyścigi;

Więc mieszać nasze sejmy, nasze interregna,

Czyhając rychło miła wolność nas pożegna,

Koronę, zkąd spadli dwaj Maksymilianowie;

Mało im Węgry, Czechy i niewolnik szlązki,

Któremu pod przysięgą, biednej zabić gąski

Hiszpan bardzo żałował, że z tym potentatem,

Który kiedy się ruszy, całym trzęsie światem,

Polacy się zwadzili, a tym służy właśnie,

Że niżeli mysz skoczy, dalej kocur trzaśnie..

Dla dawnego przymierza, które trzyma ściśle

Z Turkami, żadnego nam posiłku nie przyśle;

A ono złote runo i baranek święty,

Od ciebie nam na związek posłane prezenty,

Mizerneż to ofiary, malowana liga,

Patrząc, gdy nas okrutny poganin postrzyga,

Nie pomódz nam się bronić, nie odegnać wilka

Od baranka?

czy dosyć, że go złota szpilka

Na waszych przypnie piersiach ?

Człeka-ć wywieść w pole

W takiemże-to igrzysku ten charakter macie,

Że go sobie za cacko tylko posyłacie ?

Niewdzięczne posłom naszym dają odpowiedzi,

Równi owym doktorom, co widząc w malignie

Miasto jakich syropów co mu jeszcze cięży,

Jakób, co rządził Angle, Hiberny i Szkoty,

Krótko o to mówiwszy z Ossolińskim Jerzym,

Który był wrychle wielkim koronnym kanclerzem,

Ośm swych ludzi tysięcy, przodek biorąc inszym

Chrześcianom, z ochotą i uprzejmym winszem

Wyprawił, opatrzywszy żołdem na rok cały.

I nabożeństwem obcy i odległy morzem

Acz i droga daleka i czas bardzo ścisły

Przyczyną, że do skutku nie przyszły zamysły;

Bo niespełna ćwierć roku trwała ona wojna:

Lecz stoi za rzecz same ochota przystojna.

W świętą dawszy opiekę, Zygmunt ubezpieczy,

Wiedząc, że tam najprędzej człowieka pociesza,

Kędy się licha ludzka pomoc nie przymiesza,

Słońce codzień to szczuplej zagrzewa świat nagi,

Który zima oskubszy ze wszelakiej krasy,

Tak bydłu, jako zwierzu zamknęła popasy,

Wszytko z pola zegnała zaraz za swem przyściem,

Okrom co gałązkami, albo żyje liściem.

Już i pasterze swoje puścili koszary,

Prócz tych co się na nasze spuściwszy urobki,

Całą zimę po brogach wysysają snopki.

Twardy mróz ujął ziemię, chociażbyś po bagnie

Kartaony prowadził, pewnie się nie zagnie;

Kryształowym wątpliwe brody spiął pokostem

I bystre rzeki szklanym poujmował mostem.

Lecz skoro oszedzieje, skoro mrozem spierzchnie,

W rozliczne glance iskrzy swe lilie wierzchnie.

Więc komu przyszła wojna głowy nie ugryza,

Delikacko na płytkich saneczkach się śliza.

Świszczą smyczki zdaleka gościńcem utartem

A dropiaty, jak rarog, leci pod lampartem.

A co raz pisanego nachylając garca,

Zjadszy zęby, woli ssać rozmoczone grzanki.

Toć ostatnia człowiecza uciecha, komu się

Da Bóg zstarzeć i późne oglądać prawnusie,

Krótce rzekszy, gdy słońce wpadło w kozierogi

Zima się na podniebne zwaliła podłogi.