corpora: sejm

text:
o zmianie ustawy o referendum lokalnym

2) w sprawie samoopodatkowania się mieszkańców gminy,

Sentencja orzeczenia opublikowana została w Dz. U. z 2003 r.

Nr 44, poz. 388 (dzień publikacji wyroku — 14 marca 2003 r.).

Pełny tekst orzeczenia wraz z uzasadnieniem zamieszczony został w OTK Z.U. z 2003 r.

Nr 2A, poz. 16.

Przepis ten pozwala poddać pod referendum sprawę, która:

po pierwsze dotyczy tej wspólnoty,

Przepis ten w praktyce powodował, i powoduje, że organy jednostek samorządu w w niektórych sprawach odmawiają przeprowadzenia referendum lokalnego.

Odmowa przeprowadzenia referendum uzasadniana jest tym np., iż choć sprawa dotyczy danej wspólnoty – np. zmiana granic lub likwidacja jednostki samorządu terytorialnego czy przebieg dróg niemających charakteru dróg gminnych – nie należy jednak do kompetencji organów gminy, a zatem nie może być przedmiotem referendum lokalnego.

Tak argumentowała np. jedna z rad gminy w sprawie, która znalazła jednak tym razem pozytywne (dla mieszkańców) rozstrzygnięcie ale dopiero w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 marca 2008 r., (sygn. akt II SA/Wa 2097/07).

Rada – odmawiając – powoływała się na przepis, którego brzmienie mimo wyroku TK, nie zostało zmienione.

Na ustawodawcę przepis ten nakłada obowiązek określonych działań legislacyjnych, tj. określenia w drodze ustawy zasad i trybu przeprowadzania referendum.

Artykuł ten jest odpowiednikiem art. 125 Konstytucji na szczeblu ogólnokrajowym.

Przepis dotyczący referendum lokalnego ma jednak szerszy zakres.

Art. 125 stanowi, iż „W sprawach o szczególnym znaczeniu dla państwa może być przeprowadzone referendum ogólnokrajowe”.

Widać między tymi przepisami istotne różnice.

Referendum ogólnokrajowe może być przeprowadzone w sprawach „o szczególnym znaczeniu dla państwa”, referendum lokalne „w sprawach dotyczących tej wspólnoty”.

Ponadto referendum ogólnokrajowe „może być przeprowadzone”, natomiast członkowie wspólnoty samorządowej „mogą decydować”, w drodze referendum.

Jak stwierdził TK, porównanie to wskazuje, iż prawo do referendum lokalnego przysługuje „zawsze członkom wspólnoty, ilekroć tylko zachodzi potrzeba wypowiadania się o istotnych sprawach dotyczących tej wspólnoty – niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie ustawa to prawo doprecyzowuje.

Przepis ten sformułowany został nadto tak, jakby prawo w nim zawarte istniało niejako równolegle z kompetencjami organów stanowiących i wykonawczych – choć tylko one powołane są przecież do wykonywania zadań samorządu”.

2.4.

Pojęcie „sprawy” użyte w art. 170 Konstytucji jest szersze, niż użyte w zaskarżonym przepisie pojęcie „zadań i kompetencji organów danej jednostki”, choć rzeczywiście ogromna większość spraw dotyczących danej jednostki, to zadania publiczne wykonywane za pośrednictwem powołanych organów.

Tym samym art. 170 Konstytucji mówi przede wszystkim o sprawach mieszczących się w zakresie zadań i kompetencji organów stanowiących i wykonawczych.

Ale mówi także o innych sprawach lokalnych dotyczących tej wspólnoty.

Są to sprawy, należące do ustawowego zakresu zadań samorządu danego stopnia, choć niewymagające bezpośrednio działalności jego organów.

W grę wchodzić mogą także sprawy ustawowo zastrzeżone dla władz i organów centralnych lub innych jednostek samorządu terytorialnego, lecz dotyczące istotnych interesów mieszkańców w zakresie, w jakim tworzą oni wspólnotę samorządową.

Przedmiotem referendum „mogą być tylko sprawy wymagające jednoznacznego rozstrzygnięcia, a zarazem takie, które wymagają sformalizowania i czasami uprzednich, a zawsze następczych działań organów j.s.t.

Inicjatywa poddania takich spraw referendum – czyni je właśnie sprawami, które następnie przekształcają się w konkretne zadania określonych organów – nawet jeśli uprzednio takimi nie były”.

Zdaniem TK, art. 170 Konstytucji „nie wyklucza całkowicie możności przeprowadzenia referendum nawet w sprawach zastrzeżonych do wyłącznej kompetencji organów stanowiących lub wykonawczych j.s.t.

Nie mniej jednak rolę takiego referendum niezmiernie ogranicza art. 169 ust. 1 Konstytucji [stanowiący, iż jednostki samorządu terytorialnego wykonują swoje zadania za pośrednictwem organów stanowiących i wykonawczych].

W sprawach zastrzeżonych do wyłącznej kompetencji organów j.s.t. mieszkańcy ani z własnej inicjatywy ani z inicjatywy organów nie mogą ich zastępować”.

„Referendum nie może zastępować stałego i nieprzerwalnego funkcjonowania organów stanowiących i wykonawczych […].

Tym samym mieszkańcy mogą wyrażać swą wolę bezpośrednio w drodze referendum tylko w sprawach zasadniczych dla tego samorządu, a zarazem takich, które nie są stałym, powtarzalnym, bieżącym wykonywaniem zadań.

Nie oznacza to jednak, iż jest takim instrumentem demokratycznego państwa, który stosowany być winien tylko w nadzwyczajnych przypadkach, gdyż art. 170 nie jest wyjątkiem od art. 169 ust. 1 Konstytucji.

Zasadnicze sprawy danego samorządu w rozumieniu art. 170 Konstytucji, to sprawy istotne dla tej wspólnoty w zakresie, w jakim dotyczą więzi społecznych, gospodarczych i kulturowych łączących jej mieszkańców, a więc jej tożsamości i przyszłości.

Sumując, mieszkańcy mają prawo do wyrażania swej woli w drodze referendum we wszystkich zasadniczych dla tej wspólnoty sprawach, nie wyłączonych z mocy Konstytucji – niezależnie, czy sprawy te są zadaniami organów lokalnych, czy też nie”.

2.5.

„Ze współistnienia w Konstytucji zasad wynikających z art. 169 ust. 1 i 170 Konstytucji wynika także, iż zwrot „mogą decydować” należy rozumieć w sposób swoisty dla Konstytucji.

A zatem nie tylko jako prawo do wypowiadania się decydującego, tzn. rozstrzygającego daną sprawę co do jej istoty, […] i zarazem załatwiającego tę sprawę ostatecznie, ale także jako […] co najmniej – prawo wpływania kształtującego”.

Należy przypomnieć, że ustawa o samorządzie gminnym przewiduje, iż gminy tworzy, łączy, dzieli i znosi Rada Ministrów.

Decyzja Rady Ministrów wymaga zasięgnięcia opinii rady gminy, która przed wydaniem opinii przeprowadza konsultacje z mieszkańcami całej lub części gminy.

Konsultacje są inną formą udziału w procesie decyzyjnym niż referendum.

„Z art. 170 Konstytucji wynika niewątpliwie, iż wola mieszkańców, którzy uważają, iż winni wszyscy wypowiedzieć się w kwestii zmiany granic, podziału lub nawet likwidacji gminy, ma tutaj pierwszeństwo przed wolą rady gminy.

[…]

Ważny wynik takiego referendum winien również podlegać wykonaniu w ten sposób, iż powinien wiązać radę gminy, w zakresie treści sporządzanej przez nią opinii”.

TK odniósł się też do przewidzianego w niektórych sytuacjach obowiązku konsultacji oraz do różnic między konsultacją a referendum opiniodawczym.

Rozróżnienie to „nie jest proste, ze względu na to, iż obowiązkowym konsultacjom należy także przypisać doniosłość prawną.

Jednak referendum, nawet opiniodawcze, czy konsultacyjne, wyróżnia uprawniona inicjatywa mieszkańców w sprawach, w których na mocy Konstytucji i ustaw mogą oni wyrażać swoje stanowisko oraz fakt, iż sprawa ta dotyczy całej wspólnoty (powszechność referendum).

W takich razach, przewidziane przez ustawy konsultacje zastępowane są, z uprawnionej inicjatywy mieszkańców, przez referendum konsultacyjne.

Stąd też art. 170 Konstytucji obejmuje wszystkie formy referendum, które kształtują wiążąco lub współkształtują merytorycznie sposób rozstrzygnięcia sprawy dotyczącej danej wspólnoty.

Jest rzeczą oczywistą, iż sięgnięcie do formy referendum, w zakresie spraw mieszczących się w zadaniach i kompetencjach organów danej jednostki, zwłaszcza, gdy inicjatorem referendum są organy j.s.t., winno z natury swojej mieć wiążący charakter.

[…].

Z art. 170 Konstytucji wynika więc istnienie zarówno referendów w pełni wiążących i rozstrzygających sprawę ostatecznie, jak i referendum opiniodawczego lub konsultacyjnego, jeśli tylko mają one moc współkształtowania procesów decyzyjnych, odnoszących się do tej wspólnoty.

W szczególności trzeba wskazać, iż wszędzie tam, gdzie w grę wchodzi tworzenie, łączenie, podział lub znoszenie j.s.t. a zwłaszcza gmin, a także zmiana ich granic przez centralne organy władz publicznych, które poprzedzone być winno opinią organów stanowiących jednostek dotkniętych zmianami i konsultacjami z mieszkańcami – mieszkańcy mają prawo do wyrażenia swego stanowiska w drodze referendum konsultacyjnego.

Wynik takiego referendum wiąże, jeśli chodzi o opinię organów stanowiących odpowiednich jednostek samorządowych”.

Prawo do referendum „przysługuje nie tylko w tych sprawach, które ustawowo są zastrzeżone dla wiążącego rozstrzygania przez mieszkańców (np. samoopodatkowanie), ale i w takich, gdzie wola mieszkańców współkształtuje sposób zarządzania sprawami dotyczącymi tej wspólnoty.

Wynik takiego referendum z formalnoprawnego punktu widzenia nie jest wprawdzie wiążący, co do sposobu załatwienia sprawy, jednak obliguje organy władz publicznych do określonego zachowania”.

2.6.

„Przeprowadzony w art. 163 Konstytucji podział zadań publicznych na zadania zastrzeżone przez Konstytucję lub ustawy dla organów innych władz publicznych oraz zadania samego samorządu nie przebiega w tej samej płaszczyźnie, co podział na sprawy wymagające rozstrzygnięcia w drodze referendum, dotyczące tej wspólnoty i inne sprawy”.

Oznacza to, że mieszkańcy wspólnoty nie mogą decydować „o sprawach zastrzeżonych dla władz centralnych, czy też organów innych samorządów terytorialnych w taki sam sposób i w takim samym zakresie, jak decydują o wykonywaniu zadań publicznych, służących zaspakajaniu potrzeb własnej wspólnoty”.

„Nie oznacza to jednak, iż mieszkańcy pozbawieni są prawa bezpośredniego wypowiadania się w takich sprawach ogólnokrajowych, które mają także znaczenie lokalne dla tej właśnie wspólnoty samorządowej”, a tylko to, że „w sprawach zastrzeżonych dla władz i organów innych, niż organy tego właśnie samorządu, mieszkańcy nie mogą się wypowiadać tak stanowczo, jak w sprawach uznanych przez ustawę za sprawy należące do zakresu zadań danego samorządu”.

„Nakaz zawarty w art. 170 w zbiegu z art. 163 Konstytucji, a skierowany do ustawodawcy należy rozumieć, jako nakaz dopuszczenia referendum, wyrażającego wolę mieszkańców wszędzie tam, gdzie mogą oni współkształtować proces decyzyjny, dotyczący istotnej sprawy danej wspólnoty – choćby nie mogli oni przesądzać całkowicie o sposobie załatwienia sprawy.

Chodzi, więc o takie sprawy, których załatwienie nie jest zastrzeżone do wyłącznej kompetencji organów innych władz publicznych; zwłaszcza, gdy przepisy ustawowe mówią o współudziale przedstawicieli tej wspólnoty w procesie poprzedzającym wydanie aktu normatywnego przez te organy i władze.

Oznacza to, że w zakresie zadań publicznych, zastrzeżonych ustawowo dla innych władz i organów zarówno państwowych, jak i samorządowych – mieszkańcy mają prawo wypowiadania się tylko w zakresie, w jakim postanowienia odpowiednich ustaw (uchwał) mogą stanowić materię referendum, zaś wynik takiego referendum może oddziaływać kształtująco – w istniejącym porządku konstytucyjnym – na sposób rozstrzygnięcia sprawy dotyczącej także danej wspólnoty samorządowej.

Jak wskazano wyżej w sprawach zastrzeżonych do kompetencji organów innych władz, niż organy tej jednostki samorządowej, mieszkańcy nie mogą wypowiadać się w drodze referendum wiążącego lecz opiniodawczego lub konsultacyjnego – pod warunkiem wszakże, iż znajduje to oparcie w porządku ustanowionym przez Konstytucję oraz odpowiednie ustawy”.

Należy uznać, „iż art. 170 Konstytucji statuuje prawa członków wspólnoty samorządowej do wyrażania w drodze referendum; zarówno wiążącego, jak i opiniodawczego, lub wreszcie konsultacyjnego – woli pod warunkiem, że jego wynik wpływa na rozstrzygnięcie lub wpływać może kształtująco na rozstrzygnięcie spraw dotyczących danej wspólnoty”.

2.7.

Powstaje pytanie, „jaka materia będąca przedmiotem stanowienia prawa przez władze i organy państwowe oraz organy innych samorządów ‘nadaje się’ do przeprowadzania referendum opiniodawczego lub konsultacyjnego w rozumieniu art. 170 Konstytucji – skoro Konstytucja mówi, iż materia ta jest równocześnie zastrzeżona ustawowo dla władz i organów innych niż organy danej jednostki.

Aby więc art. 170 Konstytucji nie został pozbawiony swego zasadniczego znaczenia należy również w Konstytucji poszukiwać takiej materii zastrzeżonej ustawowo dla innych niż organy danej wspólnoty władz, w której głosowi mieszkańców danej wspólnoty przyznaje się priorytet”.

Przykładowo, zgodnie z „art. 15 ust. 2 Konstytucji dokonanie zasadniczego podziału terytorialnego państwa i zasadnicze zmiany tego podziału następować powinny m.in. z uwzględnieniem […] więzi, łączących mające powstać, istniejące lub likwidowane wspólnoty samorządowe”.

Nie oznacza to, iż wyniki referendum opiniodawczego lub konsultacyjnego są bezwzględnie wiążące dla ustawodawcy”.

W konsekwencji „porównanie treści zaskarżonego art. 2 ust. 1 ustawy o referendum lokalnym z ustalonym znaczeniem art. 170 Konstytucji w zw. z art. 15 ust. 2 oraz art. 163 i art. 169 ust. 1 Konstytucji prowadzi do wniosku, iż przepis ten pomija materię niezbędną dla zapewnienia zgodności z Konstytucją tylko w zakresie, w jakim nie odzwierciedla tej części prawa do wyrażenia woli przez mieszkańców danej wspólnoty w drodze referendum, jaka wypływa z art. 15 ust. 2 Konstytucji”.

2.8. TK stwierdził, iż „Wprawdzie prawo do udziału w referendum opiniodawczym (…) w sprawach stanowienia lub zmiany podziału terytorialnego kraju, w sferze dotyczącej więzi łączących mieszkańców już istniejącej wspólnoty, wynika z Konstytucji – nie jest ono jednak tak sformułowane, by umożliwiało w pełni bezpośrednie jej zastosowanie w rozumieniu art. 8 ust. 2.

Konieczne jest zatem uregulowanie ustawowe odpowiednich obowiązków organizacyjnych, spoczywających na władzach i organach publicznych.

Ustawa o referendum lokalnym jest aktem normatywnym właściwym dla tego rodzaju materii i nadaje się również do zastosowania w sprawie przeprowadzania referendów opiniodawczych.

Choć mówi ona tylko o referendach, których wynik powinien być rozstrzygający (art. 56 ustawy o referendum lokalnym), to przecież wynik referendum nie musi być rozumiany jako ostatecznie załatwiający sprawę.

„Wprawdzie zaskarżony przepis czytany literalnie sprawia wrażenie, jakby w sposób ostateczny zamykał możliwość przeprowadzenia referendów w innych sprawach, niż mieszczące się w zakresie zadań i kompetencji organów danej jednostki.

Jak to jednak wykazano już wyżej, wykładnia systemowa, przeprowadzona na poziomie ustawowym nie uprawnia do takiego zamykającego drogę dla innych referendów, rozumienia tego przepisu.

Zachodzi zatem konieczność nie tyle uchylenia go w tej właśnie części, która jest zgodna z Konstytucją, lecz niepełna, ale uzupełnienia treściami wynikającymi z Konstytucji, wraz z którymi stworzy on całkowitą definicję przedmiotu referendum lokalnego”.

Wyrok TK jest wyrokiem stwierdzającym zgodność zaskarżonego przepisu z Konstytucją.

Jednocześnie jest jednak wyrokiem interpretacyjnym.

Oznacza, to, że zaskarżony przepis jest zgodny z Konstytucją pod warunkiem, że rozumiany będzie w ten sposób, jaki wyraźnie wskazano w sentencji wyroku.

Należy jednak zwrócić uwagę, że TK stwierdził, iż zachodzi „konieczność […] uzupełnienia [przepisu] treściami wynikającymi z Konstytucji, wraz z którymi stworzy on całkowitą definicję przedmiotu referendum lokalnego”.

3.

Cele i zakres projektowanej ustawy

Projekt jest zmodyfikowanym powtórzeniem inicjatywy ustawodawczej Senatu poprzedniej kadencji (druk sejmowy 2181).

Należy też zwrócić uwagę, że w lipcu 2011 r. weszła w życie uchwalona z inicjatywy komisji sejmowej ustawa wprowadzająca do ustawy o samorządzie gminnym przepisy regulujące przeprowadzanie – z inicjatywy mieszkańców – referendum lokalnego w sprawie utworzenia, połączenia, podziału i zniesienia gminy oraz ustalenia granic gminy.

W opinii eksperta sejmowego do projektu komisji sejmowej (druk sejmowy 3408) zwracano jednak uwagę, że projekt ów powinien dotyczyć nie tylko referendów w sprawie tworzenia jednostek samorządu gminnego, a po drugie powinien był połączony z projektem senackim, jako szerszym i bardziej zaawansowanym.

Uchwalona ostatecznie inicjatywa poselska dotyczy bowiem tylko poziomu gmin i umożliwia tylko referenda w sprawie ich tworzenia, łączenia itd., tymczasem wyrok TK „nakazywał” umożliwienie przeprowadzania referendów 1) na wszystkich szczeblach samorządu i 2) we wszystkich „istotnych sprawach dotyczących społecznych, gospodarczych lub kulturowych więzi łączących wspólnotę”.

W projekcie nie uwzględnia się uwag zgłoszonych przez jednego z ekspertów dotyczących procedury referendalnej.

Mianowicie projekt senacki nie reguluje obowiązków organizacyjnych spoczywających na władzach publicznych w związku prawem do referendum opiniodawczego i konsultacyjnego, ponieważ takie są już określone w ustawie i maja zastosowanie do wszystkich rodzajów referendów.

Ponadto projekt nie wprowadza – jak twierdzi ekspert – ograniczeń w zakresie przeprowadzania referendum dotyczących tworzenia i znoszenia jednostek samorządu terytorialnego.

Poprzez swoje ogólne ujęcie („w istotnych sprawach dotyczących społecznych, gospodarczych lub kulturowych więzi łączących wspólnotę”) ma umożliwić przeprowadzenie referendum także w tej sprawie.

Paradoksalnie, to ostatecznie uchwalona inicjatywa komisji sejmowej regulująca osobno tryb przeprowadzania referendum w sprawie tworzenia i znoszenia gmin, spowodowała, że a contrario takie referendum stanęło pod znakiem zapytania w odniesieniu do powiatów i samorządowych województw, czego ani wyrok TK, ani projekt senacki nie zamierzał wykluczać, jako przedmiotu referendum.

Zwracał na to zresztą uwagę inny sejmowy ekspert w opinii do projektu z druku nr 3408.

Projekt dokonuje też pewnych zmian o charakterze redakcyjnym.

Mianowicie w art. 2 ust. 1 wyraźnie przewiduje możliwość przeprowadzania referendum w sprawie samoopodatkowania.

Nie jest to nowość normatywna, ponieważ taka możliwość na poziomie gminy wynika z już obowiązujących przepisów.

Chodziło tylko o to by wyrazić to w przepisie ogólnym.

W konsekwencji rozbudowania tego przepisu podzielono go na punkty.

Zarazem rozbicie między punktem 3 i 4 wskazuje, że referenda z pkt 4 to referenda przeprowadzane w sprawach innych niż leżące w kompetencjach organów gminy, a zatem nie mogą mieć one dla innych organów niż organy gminy skutku zobowiązującego do podejmowani takich czy innych decyzji.

Ponadto, w związku z poszerzeniem katalogu spraw, w zakresie których mogą odbywać się referenda, dokonano - wyniku poprawki zgłoszonej w trakcie 2. czytania - zróżnicowania progu liczby podpisów niezbędnych do uruchomienia niektórych rodzajów referendów.

4.

Konsultacje

Pisma w sprawie projektu przedstawił Minister Administracji i Cyfryzacji, Związek Województw Rzeczypospolitej Polskiej.

W wymienionych pismach poparto projekt.

Ponadto pismo przedstawiła Państwowa Komisja Wyborcza, która poinformowała, że nie jest właściwa w zakresie referendów lokalnych innych niż dotyczących odwołania organów jednostek samorządu terytorialnego.

5.

Skutki finansowe wykonania projektowanej ustawy

Ustawa powoduje skutki finansowe związane z koniecznością przeprowadzenia referendów.

Trudno jednak przewidzieć czy i jak bardzo wzrośnie ich liczb


corpora: CEN

text:
Ukraiński Naftohaz nie przyjmuje gazu tłoczonego z Rosji.

Powodem są warunki, na jakich Rosja dostarcza surowca Ukrainie.

Zgodnie z uzgodnieniami od 8 rano rosyjski gaz miał być dostarczany do Unii Europejskiej.

Tak się faktycznie stało - partie paliwa popłynęły do odbiorców na Bałkanach.

Ukraiński Naftohaz potwierdził, że otrzymał od Gazpromu zlecenie na transport 76 milionów metrów sześciennych gazu w ciągu 24 godzin.

Rosjanie zażądali jednak, aby gaz był dostarczony Europie natychmiast, co zdaniem Ukrainy jest technicznie niemożliwe.

Podpisanie porozumienia o zasadach pracy międzynarodowych obserwatorów monitorujących przepływ gazu nie zapewniła realizacji dostaw.

Skutki sporów wokół gazu między Ukrainą a Rosją odbijają się najbardziej na ponad 15 państwach europejskich jak np. Austria, Niemcy, Włochy, Węgry, Czechy, Słowacja czy Bułgaria


corpora: wikisources-pl

text:
Z Moskwy do Irkutska

Juliusz Verne

O jeden dzień drogi od Koływania, o kilka wiorst od miasta Diachińska, rozciąga się obszerna płaszczyzna porosła gdzieniegdzie olbrzymiemi drzewami, przeważnie jodłami i cedrami.

Tę część stepów w porze letniej zamieszkują zazwyczaj pasterze syberyjscy, a trzody ich znajdują tu dostateczne pożywienie.

Dziś jednak napróżno szukanoby chociaż jednego z tych koczowników; lecz nie dla tego aby step był bezludnym, przeciwnie był on nader ożywionym.

Tu, bielały namioty tatarskie, tu obozował Feofar-Han, dziki emir Bukhary i tu przyprowadzono jeńców z Koływania, po zniesieniu oddziału rossyjskiego.

Sprawa więc chwilowo była niepomyślną; chwilowo, bo bez żadnej wątpliwości Rossyanie prędzej czy później wypędzą tatarów.

Komunikacya Irkutska z Europą była przeciętą.

Jeżeli wojska z Amuru i prowincyi Irkutskiej w porę nie przybędą, stolica Rossyi Azyatyckiej pozbawiona sił odpowiednich, popadnie w ręce tatarów, a zanim Rossya ją odbierze, Iwan będzie miał czas dokonać swej zemsty.

Co się działo z Michałem Strogoff?

Czy ugiął się on pod ciężarem prób tylu?

Czy uznał się za zwyciężonego po tylu smutnych próbach prześladujących go od przygody w Iszymie i wciąż wzrastających?

Czy uważał sprawę za straconą, misyę swoją za przepadłą; niepodobną do wykonania?

Michał należał do rzędu ludzi, których tylko grób zatrzymać może.

Dopóki żył jeszcze, a nie był nawet raniony, dopóki posiadał list wodza, dopóki incognito jego nie było odkryte, nie rozpaczał, nie wątpił o niczem.

Prawda, pędzonym był jak zwierze z innymi jeńcami tatarskimi, ale zbliżając się do Tomska, zbliżał się zarazem i do Irkutska.

Nakoniec wyprzedzał zawsze pułkownika Iwana.

– Przybędę!

wciąż powtarzał.

Od pojmania w Koływaniu jedna myśl wciąż go zaprzątała, myśl odzyskania swobody!

W jaki sposób zdoła umknąć żołnierzom emira?

Niewiedział, ale skoro nadejdzie stosowna chwila, zobaczy.

Obóz Feofar-Hana przedstawiał zajmujący widok.

Rozliczne namioty skórzane, pilśniowe lub z jedwabnej materyi, lśniły od promieni słonecznych.

Olbrzymie chwasty okalające ich spiczaste szczyty, poruszały się pośród różnobarwnych sztandarów.

Najozdobniejsze namioty zajmowali sejdzi i hodyasi, stanowiący najwyższe dostojeństwa władzy.

Pawilon osobny, przyozdobiony końskim ogonem, oprawionym w drzewce białe i czerwone, artystycznie rozpuszczony, wskazywał wysoki stopień dostojnika tatarskiego.

Dalej wznosiła się nieprzejrzana ilość namiotów tureckich, zwanych „karavy” a przewiezionych na grzbietach wielbłądów.

W obozie znajdowało się co najmniej pięćdziesiąt tysięcy żołnierzy, tak piechoty jak i kawaleryi.

Przeważną liczbę stanowiły ludy turkestańskie, odznaczające się regularnością rysów, białą skórą, wysokim wzrostem, oczami i włosami czarnemi, z nimi łączyły się jeszcze różne plemiona, mianowicie: Usbeki małego wzrostu, z rudym zarostem, przypominający tych co ścigali Michała.

Kirgizi z kałmucką płaską twarzą, w żelaznych koszulach, to uzbrojeni lancą, lukiem i strzałami azyatyckiemi, inni szablą i strzelbą z lontem, to znów „czekanem” lub w krótkie siekiery raniące śmiertelnie.

Byli tam także Mongoli, średniego wzrostu, o czarnym zaroście, noszący włosy w jeden splecione warkocz wiszący na plecach, twarzy okrągłej, lica ogorzałego, wejrzenia żywego, brody rzadkiej, odziani w ubiór z niebieskiego nankinu obszytego pluszem czarnym, spięty na srebrne sprzączki zapinanym pasem; buty naszywane sutaszem, czapki jedwabne obejmowane futrem, na wierzchu trzy wstążki w tył spadające.

Nakoniec byli tam także i Arabi o pierwotnych rysach pokolenia semickiego, Turcy których oczy zdają się być bez powieki – wszyscy zaciągnięci pod sztandar emira, sztandar pożogi i zniszczenia.

Za szeregiem żołnierzy wolnych, ukazywała się pewna ilość żołnierzy niewolników, głównie Persów, pod dowództwem oficerów tejże samej narodowości; a wojsko to nie było do pogardzenia.

Jeżeli do tego dodamy jeszcze żydów przeznaczonych do posługi, w szatach przewiązanych sznurem, w czapkach zamiast wzbronionych im turbanów; dalej całe setki „kalenders” czyli rodzaj żebrzących zakonników w łachmanach, przykrytych skórą lamparcią, będziemy mogli powziąść jakie takie wyobrażenie o olbrzymiem tem nagromadzeniu pokoleń różnorodnych, a zwanych główną armią tatarską.

Czterdzieści tysięcy składało kawaleryę, a konie zarówno jak i ludzie do najrozmaitszych rass się liczyły.

Pomiędzy temi zwierzętami po dziesiątce razem związanemi, (a wszystkie miały jednako zwinięte ogony i grzywy, w jednakiej czarnej, jedwabnej siatce) wyróżniała się rasa turecka cienkiemi nogami, długim korpusem, błyszczącą sierścią, szlachetną postawą; rasa uzbecka odróżniała się osadzistością; rasa kokandzka zazwyczaj oprócz jeźdzca, nosząca jeszcze dwa namioty i przyrząd kuchenny; rasa kirgizka skóry przejrzystej, pochodząca z nadbrzeży rzeki Emba, gdzie łowią ją arkanami – i inne jeszcze rasy powstałe z krzyżowania.

W ogóle zwierzęta liczyły się na tysiące.

Były małe wielbłądy, ale silnie zbudowane, z długą sierścią, gęstą grzywą spadającą na szyję, natury łagodnej, odpowiedniejszej do zaprzęgu od dromaderów; narsy o jednym garbie, ognisto-czerwonej kędzierzawej sierści; dalej osły, wytrwale w pracy, których mięso stanowi najulubieńszą potrawę Tatarów.

Całe to zbiorowisko ludzi i zwierząt, ocieniały kępy jodeł i cedrów, chroniąc od promieni słonecznych, Nic nie mogło być więcej nad tę całość malowniczego; malarz byłby wyczerpał wszystkie kolory swojej palety.

Skoro jeńcy z Koływania stanęli przed namiotem Feofara i innych dygnitarzy tatarskich, zagrzmiały trąby, ozwały się bębny.

Do tej już i tak ogłuszającej wrzawy, przyłączyła się kanonada z muszkietów i strzały czterech armat, stanowiących prawie całą artyleryę emira.

Rezydencya Feofara była czysto wojenną, To co można było zwać jego domem prywatnym, jego haremem i haremem jego sprzymierzeńców, znajdowało się obecnie w Tomsku.

Po zwinięciu obozu, Tomsk miał zostać stałą rezydencyą emira.

Namiot Feofara przewyższał wszystkie inne namioty.

Udrapowany z szerokich pasów kosztownej materyi, podniesionej sznurami jedwabnemi i złocistą torsadą, przyozdobiony na wierzchu gęstemi końskiemi kitami, przez wiatr jak wachlarze poruszanemi, zajmował środek łąki opasanej gęstwiną cedrów wspaniałych.

Przed namiotem na stole inkrustowanym drogiemi kamieniami, otwierała się święta księga Koranu, której karty były to cieniutkie złote listki, delikatnie grawirowane.

Na wierzchu powiewała flaga tatarska o herbach emira.

W około łąki wznosiły się w półkole namioty dostojnych urzędników Bukhary.

Tam zamieszkiwał naczelnik stajni, mający prawo jechać za emirem aż na dziedziniec jego pałacu, wieki sokolnik, „honszbegni” stróż pieczęci królewskiej „topczi-baszi”, wieki mistrz artyleryi, „khodja”' naczelnik rady; tego całuje książe i może on przedstawić mu się z odpiętym pasem; „szeik-ul-islam” naczelnik ulemów reprezentujący kapłanów „kaziashew” w nieobecności emira rozsądzający wszelkie spory wojenne, i nakoniec naczelnicy astrologów, których obowiązkiem jest badać gwiazdy ile razy emir zamierza zmianę miejsca.

Kiedy jeńców przyprowadzono, emir był w swoim namiocie.

Nie ukazał się.

Był to szczęśliwy wypadek, bo najmniejsze jego poruszenie, słowo jedno, było hasłem krwawej egzekucyi.

Samotność królów wschodnich stanowi część ich majestatu.

Zazwyczaj wielbią, a nadewszystko lękają się tego, czego nie widać.

Co do więźniów tych zamkną niewątpliwie, będą się pastwić nad nimi, prawie głodem morzyć, a w takich warunkach wystawieni na wszelkie zmiany klimatu, jeńcy oczekiwać będą na Feofara.

Ze wszystkich najposłuszniejszym, jeżeli nie najcierpliwszym był Michał.

Pozwolił się prowadzić, bo prowadzono go tam dokąd dążył, a w dodatku był bezpieczny, czego na drodze z Koływania do Tomska inaczej spodziewać się nie mógł.

Umknąć przed przybyciem do tego miasta, było to narazić się na powtórne schwytanie.

Skoro przybędę do Tomska, myślał, kiedy go zniecierpliwienie ogarniało, w ciągu kilku minut wyprzedzę forpoczty tatarskie i zyskam dwanaście godzin przed Feofarem, dwanaście godzin przed Iwanem, to wystarczy mi do uprzedzenia w Irkutsku.

Michała przerażała myśl przybycia do obozu tatarskiego pułkownika Iwana.

Oprócz bowiem niebezpieczeństwa, mógł być przezeń poznanym; instynktownie przeczuwał on w nim zdrajcę, którego koniecznie należało wyprzedzić.

Domyślał się także, iż dopiero zebrawszy wszystkie siły, Feofar wyruszy na stolicę Syberyi zachodniej.

To też jedynie to go niepokoiło i co chwili lękał się usłyszeć jakiejś pobudki, wskazującej przybycie pułkownika do obozu emira.

Do tej myśli łączyło się wspomnienie matki uwięzionej w Omsku i Nadi porwanej na Irtyszu, a zapewne tak jak i Marfa uwięzionej!

Z pomocą przyjść im nie mógł!

Czy zobaczy je kiedykolwiek?

Na to pytanie serce ściskało się bólem strasznym, i nie śmiał sobie odpowiedzieć.

Jednocześnie z Michalem i wielu innymi jeńcami, przyprowadzono do obozu Alcydesa Jolivet i Harrego Blount.

Dawny ich towarzysz podróży widział, iż i ich zamknięto także w sali sądowej, strzeżonej przez liczną wartę, ale nie usiłował zbliżyć się do nich.

Mało go obchodziło, zwłaszcza w chwili obecnej, co o nim myśleli po przygodzie na stacyi pocztowej w Iszymie.

Wreszcie chciał być sam, aby mógł sam działać w danych okolicznościach.

Trzymał się więc na uboczu.

Alcydes Jolivet współtowarzysza swego otaczał pieczą nieustanną.

Podczas pochodu z Koływania do obozu, to jest w czasie kilkogodzinnego marszu, Harry Blount wsparty na ramieniu rywala postępował za orszakiem jeńców.

Jako poddany angielski, chciał korzystać ze swego przywileju, ale na nic się to nie zdało wobec barbarzyńców, odpowiadających tylko uderzeniem lancy lub swojej szabli.

Tak więc korespondent Daily-Telegraph, musiał się podać ogólnemu losowi.

Podróż z Koływania do obozu, była dlań skutkiem otrzymanej rany, niezmiernie nużąca, a kto wie czy siły byłyby go nie zawiodły bez pomocy Alcydesa Jolivet.

Alcydes Jolivet ani na chwilę nie zmienił swych praktycznych poglądów i tak moralnie jak i fizycznie wszelkiemi siłami umacniał współtowarzysza.

Kiedy ich już zaryglowano, najpierwszem jego staraniem było obejrzenie rany Harrego Blount.

Zdjąwszy ostrożnie ubranie, przekonał się że ramie było musnięte odłamkiem kartacza.

– Bagatela, powiedział.

Zwyczajne zadrapanie.

Dwa lub najwyżej trzy obandażowania, a śladu nie zostanie!

– Ale któż zrobi obandażowania?

zapytał Harry Blount.

– Ja je zrobię.

– Jesteś więc trochę doktorem?

– Wszyscy Francuzi są po trochu medykami.

A na potwierdzenie tego, Alcydes Jolivet rozdarłszy chustkę począł skubać szarpie, następnie zimną wodą obmył ranę, na szczęście małoznaczną i zręcznie położył okład na ramię Harrego.

– Leczę cię wodą, jestto środek najniezawodniejszy na rany.

Doktorzy dopiero po sześciu tysiącach lat dowiedzieli się o tem!

Tak!

okrągło po sześciu tysiącach!

– Dziękuję ci panie Jolivet, odpowiedział Harry Blount wyciągając się na posłaniu z suchych liści, usłanem w cieniu przez towarzysza

– Bah!

niema za co!

Na mojem miejscu to samo uczyniłbyś.

– Niewiem… odparł naiwnie Harry Blount.

– Żarty, żarty!

Anglicy są wspaniałomyślni.

– Tak, ale Francuzi…

– A więc, Francuzi są poczciwcy, głupcy nawet jeżeli chcesz tego!

Ale nazwa Francuza wynagradza to wszystko!

Nie mówmy o tem, a nawet lepiej nie mówmy o niczem.

Spoczynek bardzo ci potrzebny!

Ale Harry Blount wcale nie był usposobiony milcząco.

Ranny potrzebował spoczynku, korespondent Daily-Telegraph milczeć nie mógł.

– Jak sądzisz panie Jolivet, czy nasze ostatnie depesze zdołały przebyć granicę rosyjską?

– Dlaczegóżby nie.

Zaręczam że w tej chwili kuzynka moja tak dobrze jak ja sam, zna ostatnie wypadki w Koływaniu.

– W ilu egzemplarzach kuzynka twoja odbija depesze?

Zapytał bezpośrednio po raz pierwszy Harry Blount, swego towarzysza.

– Dobryś, odpowiedział ze śmiechem Alcydes Jolivet.

Kuzynka moja jest niezmiernie delikatną osobą, nie lubi aby o niej mówiono i byłaby w rozpaczy, gdyby przeszkodziła spoczynkowi, tak dla ciebie potrzebnemu.

– Nie będę spał, powiedz mi co kuzynka twoja myśli o interesach Rosyan.

– Że chwilowo na złej są stopie.

Ale państwo rosyjskie nie może niepokoić się chwilowem wkroczeniem hord tatarskich, wreszcie dajmy pokój polityce.

Nic nad nią szkodliwszego na ranę w ramieniu!… chyba że cię to do snu usposobi.

– Mówmy więc co nam czynić wypada, bo co do mnie panie Jolivet, zupełnie nie mam zamiaru na czas nieograniczony pozostać jeńcem Tatarów.

– Ani ja także!

– Czy będziemy umykać przy zdarzonej sposobności?

– Tak, uważam to za jedyny środek odzyskania swobody…

Czy znalazłbyś jaki inny…

– Naturalnie, nie jesteśmy buntownikami, jesteśmy neutralni, wolno nam reklamować!

– U tego bydlęcia Feofar-Hana?

– Nie, onby tego nie zrozumiał, ale u jego pułkownika Iwana.

– To łotr!

– Rozumie się.

Ale on wie iż z prawem nie wolno żartować, a zatrzymywać nas nie ma prawa.

Tylko nieprzyjemnie mi będzie prosić tego pana.

– Ale tego pana niema w obozie, a przynajmniej niewidziałem go, zauważył Harry Blount.

– Przybędzie zapewne i to wkrótce.

On musi połączyć się z emirem, niewątpliwie armia Feofara jego tylko oczekuje, aby wyruszyć na Irkutsk.

– A oswobodzeni, co uczynimy?

– Oswobodzeni, będziemy dalej prowadzić naszą kampanię, pójdziemy za Tatarami aż do chwili, kiedy wypadki pozwolą nam przenieść się do obozu przeciwnego.

Do djabła, nie można porzucić wszystkiego!

To dopiero początek!

Ty kolego, byłeś przynajmniej raniony na usługach Daily-Telegraph, kiedy tymczasem ja nie otrzymałem jeszcze nic na cześć mojej kuzynki.

No, no!

– Dobrze, mruknął Alcydes Jolivet, otóż i zasypia.

Kilka godzin spoczynku, kilka zimnych okładów, wystarczą do postawienia na nogi Anglika, naród ten ukuty z żelaza!

Podczas kiedy Harry Blount spoczywał, Alcydes Jolivet czuwał nad nim, i wydostawszy książeczkę.

robił w niej notatki z postanowieniem podzielenia się niemi z współtowarzyszem na pociechę Daily-Telegraph.

Wypadki połączyły ich.

Już nie zazdrościli sobie.

Tak więc to co stanowiło obawę Michała Strogoff, było właśnie upragnionem przez dwóch dziennikarzy.

Przybycie Iwana bezwątpienia będzie hasłem oswobodzenia korespondentów.

Pułkownik emira będzie umiał przekonać Feofara, który inaczej traktowałby ich jak zwyczajnych szpiegów.

Interesa więc Michała i interesa Alcydesa Jolivet i Harrego Blount, wprost przeciwnych rzeczy wymagały.

Pojmował on to doskonale i to skłoniło go do tem staranniejszego unikania dawnych towarzyszów podróży.

Przez cztery dni stan rzeczy w niczem się nie zmienił.

Więźniowie nic nie słyszeli o zwijaniu obozu tatarskiego.

Pilnowano ich surowo.

Niepodobieństwem było przedrzeć się przez rozliczne warty dniem i nocą czuwające.

Pożywienie było nędzne i zaledwie wystarczające.

Dwa razy dziennie rzucano im po kawałku wnętrzności kozich, upieczonych na węglach, albo też po kawałku sera zwanego „kront” wyrabianego z kwaśnego owczego mleka, który maczano w mleku klaczy, zwanem przez kirgizów kumysem.

Ot i wszystko.

Należy dodać że czas był okropny.

Nieustannie dął wicher połączony z deszczem.

Nieszczęśliwi musieli się i temu poddać w pokorze.

Kilku rannych, kilkoro dzieci i kilka kobiet umarło; jeńcy sami musieli pochować trupów, bo strażnicy odmawiali im pogrzebu.

W dniach tej ciężkiej próby Alcydes Jolivet i Michał wszędzie z pomocą spieszyli.

Sami zdrowi, silnie zbudowani, łatwiej mogli oprzeć się chorobie, stawali się więc użytecznymi tym co cierpieli i rozpaczali.

Czy taki stan rzeczy potrwa długo?

Czy Feofar-Han zaślepiony pierwszem powodzeniem, postanowił kilka dni wypocząć, zaczem uda się do Irkutska?

Tego się obawiano, ale niesłusznie.

Wypadek tak upragniony przez Alcydesa Jolivet i Harrego Blount, a tak nieprzyjemny dla Michała, zaszedł nareszcie 12-go Sierpnia.

Rano, trąby zagrzmiały, uderzono w bębny, muszkiety się odezwały.

Czarny obłok kurzu podniósł się na drodze z Koływania.

Iwan z kilku tysiącami ludzi wstępował do obozu tatarskiego.


text:
Betulja (Bethulia), 70 Βετουλούα (Betulua), mała twierdza w Palestynie, pamiętna oblężeniem i bohaterstwem Judyty (ob.), której historję osobna księga (Judith) opisuje.

Z różnych miejsc tej książki widać, że B. leżała u wejścia do równiny Ezdrelon (ob.

Jezrahel) około Dothain (ob.

ten art. g.

4, 6.

V.

4, 5) [1], na wzgórzu (g.

6, 8.

V.

6, 10); nadto Holofernes, idąc od Jerycha, musiał przebyć góry, będące na przeciw Betulji (g.

7, 1.

V.

7, 3).

Przebywszy te góry, stanął w dolinie nad źródłem i roztoczył obóz od Belmaim (Vulg.

Belma) do Dothain (g.

7, 3.

12).

Według Wulgaty (7, l), Holofernes, po przebyciu gór otaczających Betulję, nie stanął od razu nad źródłem, lecz dopiero później, gdy je spostrzegł przy odbywaniu rekonesansu (V.

7, 6).

Że zaś to źródło płynęło od południa do miasta (ib.), a w naszych czasach na północnym stoku góry Gelboe odszukane ruiny (Beit-Ilua v.

Beit-Ilfa) mają również obok siebie płynące źródło Ain-beit-Ilua, przeto można twierdzić, że Beit-Ilua jest zabytkiem Betulji.

Cf. Ritter, Erdkunde, XV 423.

Dawniejsi podróżni mniemali, że na miejscu Betulji stoi dzisiejsza wioska Sanur, o 2 mile na północ od Sichem, albo na północ jeziora Merom, gdzie dziś Hulieh.

X. W. K.

↑ Ponieważ tekst Wulgaty w Judith różni się znacznie od greckiego; przeto w cytacjach dodajemy g. (tekst grecki) i V (tekst Wulgaty).


text:
KRAKUS

KSIĄŻE NIEZNANY.

TRAGEDYA.

OSOBY.

Pustelnik.

Liljan, uczeń jego.

Krakus, Książe na Krakowie.

Rakuz, brat jego.

Szałom, pisarz koronny czyli Runnik.

Kiempe, wódz Skandynawski.

Grodny, sługa zamkowy.

Płatnerz.

Chóry grodnych i kmietów.

OSOBY FANTASTYCZNE:

Źródło.

Zorza.

Próg.

(Wnętrze pustelni w okolicach Karpat.)

STARZEC.

Dzień mię odpycha a noc mię woła.

Czuję — że długo tu nie zabawię:

Zostawię tobie świecę — gęśl — zioła —

Świecę, gęśl, zioła tobie zostawię.

Ostatnie słowo, gdy przyjdzie chwila

Tchnę ci na czoło twe jak motyla:

Człek bierze z ciągu rzeczy zadatek,

Acz siłę brania przynosi z sobą

Początek nie nasz, ani ostatek:

Ostatnie słowo z ostatnią dobą!

—

Ostatnie słowo — mój Lilianie

Choćby mi głosu już nie starczyło

Pokażę tobie palcem na ścianie

I nie zrozumiesz — lecz powiesz «było»

I nieme pomnieć będziesz kazanie,

Chodząc jak senny z palcem na czole;

Aż w myśli tobie wyraźnie stanie

Jakoby duchem — i dasz mu wolę

Sam przyobleczesz pewności ciałem,

I rzekniesz głośno to, co rzec chciałem!

Byli tu nie raz, byli tu przecie

Ci, co mądrości szukają w świecie.

Na jesionowym tym jadłem stole

Z mężem, co dla niej znosił i bole —

Het! — z za wielkiego przybyłym morza,

Gdzie chmur na niebie nie ma bynajmniej,

A w gwiazdach ręka pisuje Boża.

Gór tam jest sporo — a ziół jest najmniej.

Był tu i z Azjej mędrzec koronny,

Człowiek słodyczy wielkiej i ładu —

I rycerz co się urodził konny,

Pokryty łuską jak piersi gadu.

Królowa jedna w progi tej chaty,

Jak zachodzące słońce czerwono,

Rękoma ciężkie niosąc szkarłaty,

Wchodziła z swoją złotą koroną;

A chłopiec za nią idąc służebny,

Niósł jeszcze drugi płaszcz, niepotrzebny!

LILJAN.

Ojcze! — dwóch mężów właśnie w tej chwili

Słyszę, jakoście słuchać uczyli:

Z bioder się mieczów dwa im kołysze.

—

STARZEC.

Synu! — uczyłem cię słyszeć ciszę.

Synu — kto ciszę słyszał aż do dna

Temu i trumna bywa wygodna;

Ale jest nocna cisza i dzienna,

Jest dno mająca i jest bezdenna —

A o tej drugiej rzecz zbyt zawiła;

Co nie dopowiem, powie mogiła.

LILJAN.

Ojcze!

Po suchym listku olszyny

Niechby się pająk przetoczył siny —

Słuchem —

Duchem —

Szlaki jego zwietrzę:

I rzeczy przyszłych bladawe świty,

Nim na odległe wpłyną zenity

Mgnieniem —

Tchnieniem —

Wchłonę jak powietrze.

STARZEC.

Synu — zmysł młody i ochroniony,

Użyty dobrze zaraz z powicia,

Droższy jest niźli wszystkie miliony —

A jednak któżby znał to za życia,

Gdyby mu inny w czemś umorzony

Takowej wiedzy skąpił odkrycia?

A przeto zmarli, a przeto zeszli

Nie są to jacyś co ich nie było;

Nie ma ni może kiedyś być — jeźli

I własną przez nich rozrządzasz siłą,

Rzecz ta, wszelako zbyt jest zawiła

Co nie dopowiem, powie mogiła —

LILJAN.

Mistrzu — na oko mężów już obu

Widzę — bez twego patrząc sposobu —

Jeden się z drugim wadzi po drodze —

Są królewice, bracia i wodze:

Ani za łosiem gnali w te lasy,

Po żebrach koni krwawiąc obcasy;

Ani zbłąkali się i chcą cienia,

Ani im woda ujmie pragnienia —

STARZEC.

Zgadobliwością zabiedz im drogę,

Ni poznać czemu idą, nie mogę:

Starcowi nie raz niższych sił zbywa;

Dzień mię odbiega a noc mię wzywa —

Odbiega dzień mię a noc mię woła,

Czuję — że długo już nie zabawię —

Zostawię tobie świecę, gęśl, zioła,

Świecę, gęśl, zioła, tobie zostawię.

LILJAN.

Przyszli — i stoją —

STARZEC.

Wołaj rycerzy —

LILJAN.

Chodźcie mężowie!

staruszek leży —

RAKUS, wchodząc.

Na pocisk procy, przed domu progiem

Nieco się wstrzymać, jest rzecz godziwa;

Do grodu, zwykłem słać chłopca z rogiem

Co trąbiąc, imię moje nazywa —

Trąbienia sztukę zna jako mowę

Tak, że się straże dziwią grodowe:

Panny, z lipowych patrzają alej

A ja mu kiwam: trąb waszeć dalej —

Tego, brat Krakus, jakby sosenkę

Z rozkutym koniem zostawił w boru —

Dobrze, że Ojcze, nie macie dworu —

Przyszłoby wjazd nasz otrąbić w rękę —

Książę brat Krakus gwoźdźmi złotemi,

Gdzie konia ruszy, sieje po ziemi:

A ja mam zwyczaj że koń pierw legnie,

Nim się co na nim złamie lub zegnie.

KRAKUS.

Wstydzisz mię bracie —

RAKUS.

Sprawiam się raczej,

Jak gdy kto naprzód wyszle tłomaczy

Cóż-bo osoba może sędziwa

Mniemać — gdy z jednym koniem i sługą

Dwóch wchodzi książąt: —

STARZEC, przerywając.

Nie raz to bywa

Będzie, bywało i potrwa długo —

(do Krakusa)

Książę Krakusie, słowy swojemi

Rzeknijcie za się niebu i ziemi

KRAKUS.

Synowie Króla jesteśmy z grodu,

Gdzie pierwej cudna władnęła Pani,

Przez którą Niemce są odegnani —

Lecz czar się przeniósł w serce narodu

I pod czterema zamku węgłami

Smok jamę czarną wykopał kłami.

Z tym Ojciec boje ustawne zwodzi,

Jak z nawałnicą leżący w łodzi.

I nie raz w okna gdzie starzec drzymie,

Po głazach skrzele wplusną olbrzymie,

Jakoby bluszczu zielona struga:

Skosisz ją — drzwiami podpłynie druga.

Tak co noc! — pokąd jeden z oszczepem,

A drugi z kutym stoi pół-cepem

Przy drzwiach — u okien ciosowej ramy

Sto jasnych włóczni na czole bramy;

Sto drugie pókąd w odwodzie mamy,

Do póty żywot pędzimy taki

Jak w strzelca domu zalęgłe ptaki.

Już każdej z komnat drzwi, okna, progi

Posoką gadu spluskane czernią,

A jeszcze żyje on rdzenio-wrogi

I człony jego wciąż się bezmiernią —

I końca nie ma temu gadowi

Aż ramie w bezwład opadać musi,

Aż z wiórów trupa zgnilizna dusi,

A nie ma końca temu smokowi!

—

STARZEC.

Któż z was był rajcą, by szukać rady?

RAKUZ.

Ja pierwszy byłem!

KRAKUS.

— A jam opieszał

RAKUZ.

Naglić musiałem żeby pośpieszał

STARZEC.

Nie będzie gadem kto zetrze gady,

Gadem nie będzie kto gady zetrze —

Sprawa ta stała się już daleko

Za górą siódmą, za siódmą rzeką,

A tu nawiewa z owąd powietrze,

A tu się tylko ostatki wleką.

Dziewicy nogą w ziemi dalekiej

Smokowi głowę starto pierwotną;

To zaś jest tylko odrośl kaleki:

Jeźli już gnije skoro go potną,

Jeźli, gdy mieczem odwalisz sporo,

Nowe się gady z niego nie biorą.

Byli tu tacy — byli tu przecie

Na jesionowym tym jadłem stole

Het!

z za wielkiego przybyłym morza:

Ten, sprawę Węża na pamięć umiał

I znał co ręka z nim czyni Boża:

Słuchałem długo — ażem się zdumiał!

Długo słuchałem tego pielgrzyma!

Co jabłoń owdzie posadził złotą;

Gdzie łucznik konia waszego trzyma.

Tę mówię jabłoń posadził oto,

Błogosławieństwa znak kładąc na niej —

A odtąd co rok owoce niesie,

Wonność po całym rozlewa lesie;

Ptastwo ją mija, robak nie rani —

Nie będzie gadem, kto niszczy gady,

Smok pierwszy runął i zionął jady,

I to się jeszcze pryszczy a pryszczy.

Książęta, jedźcie za siódmą skałę,

Gdzie leżą śniegi na Tatrach białe:

Za siódmą skałą najdzie się struga,

Co między głazy promieniem mruga,

A potem w rzeki urasta żyłę —

Wodę z niej hełmem kto pił miedzianym,

Bywał mu z wodą i sposób zlanym;

Zdobywał fortel, zyskiwał siłę

Przeciwko smokom odwylęganym.

Lubo jest rzadki, co fortel z siłą

W doraźną umiał zamienić wolę,

Zawsze się jedno z drugiem wadziło:

Mówiłbym dłużej, lecz cierpię bole —

Dzień mię odbiega, a noc mię woła.

Lilian niech wam będzie gościnnym

Zostawię po mnie świecę, gęśl, zioła —

Świecę, gęśl, zioła: zostawię innym —

(Głosem cichszym.)

Książęta jedźcie za siódmą skałę,

Gdzie śniegi leżą na Tatrach białe —

RAKUZ.

Strugi jak pytać?

i pytać kogo?

STARZEC.

Cel drogi bywa z skończoną drogą,

Grotem się włócznia zazwyczaj kończy,

Wrębem się kończą brzegi opończy:

Człek nie wie, mówiąc o tem i owem,

Że słów granice są jeszcze słowem.

LILJAN.

Książęta jedźcie sa[1] siódmą skałę,

Za siódmą skałę, gdzie śniegi białe —

(Książęta wychodzą.

LILJAN, do pustelnika.)

Mężowie wyszli, wadząc się z sobą.

STARZEC.

Gdzie zwada braci zdwoi rodzonych,

Nie kwap się trzecią stawać osobą:

Osobą trzecią braci zwaśnionych

Milczenie najprzód bywa — a potem

Służalec, człowiek kupiony złotem;

By zaprzestawszy swego istnienia,

Dla powaśnionych był zejściem gniewu —

Ten, gdyby zbywał, będą kląć drzewu,

Lub z przydrożnego szydzić kamienia.

Aż gniew, który jest właśnie że owem

Zapowietrzeniem po-jaszczurowem,

Wyrozpoznawa się i wypienia!

(Po chwili.)

— Zmierzyłem ja ich tą siódmą skałą!

Dni siedm, niech błądzą zdala od domu,

By co jest marą, snem się wydało:

A Bóg da resztę — jak będzie komu!

—

II.

(Głęboka puszcza — noc.)

RAKUZ.

Trębacza w lesie z rozkowanym koniem

Zostawić przyszło — dobrze!

— Za nim w ślady

Łucznika — dobrze!

— A teraz mój gniady —

Dla mnie —

(Siadając na koń.)

Nie dzielę się już pod-ogoniem:

Braterstwa lękam się równie jak zdrady.

KRAKUS.

Zdrady?

o!

bracie gdzież zdrada być może

Tak wiele razy dzieliliśmy łoże,

Jedną okryci burką noce całe

Po łowach, w dęby tuląc się spruchniałe —

A dziś przypadku małego zrządzeniem,

Może nam chwilę przyjdzie czekać jedną —

Zostań! — za pierwszem puszcze cię trąbieniem.

Mroki się szerzą, ale drzewa rzedną.

Rakuzie!

podziel się oto siedzeniem,

Lub zstąp, i Bogom razem zrób obiaty —

Koń, odpocząwszy, łacniej dwóch uniesie:

Przymknę do siodła, do kraju twej szaty

Jako jesienny liść — i mało szerzej

Zabiorę miejsca, niż ile płaszcz leży —

RAKUZ.

Naród mię czeka, ojciec stary czeka —

Obiaty Bogom spraw i ruszaj pieszo!

Brat się tu wcale brata nie wyrzeka,

Losy się tylko więcej od nas śpieszą:

Złość smoka może wywrzeć się na massy —

Poświęć się bracie — i bądź zdrów.

Niech Bogi

Odmienią losy, niech odmienią czasy —

(Zawraca koniem.)

KRAKUS.

Bracie!

co czynisz? — krew!

—

RAKUZ.

To nic — ostrogi —

KRAKUS.

— Ostrogą usta i serce mi skrwawił!

A teraz jestem jak zdeptane zioło,

Bez chleba kromki — w puszczy mię zostawił —

Zdeptane zioło z wstydem wznoszę czoło.

Ciemno a ciemno w koło — i nikczemno —

Gdziekolwiek spojrzeć ciemno na około.

Rozbrat, którego nie wiem co pojedna?

I węzeł który nie wiem co rozłamie?

—

Żeby choć jedno serce było ze mną!

—

Żeby choć ręka jedna,

Żeby choć jedno ramię

Było ze mną!

—

(Postępując dalej.)

Do świtu teraz hukać się nie ważę

Ni pacholęcia wołać po imieniu —

Nixy chcą ciszy — Nixów nie obrażę

By na wstrzymanym usiadłszy promieniu,

Jak pająk pieśnią z prostej zbity drogi,

Groziły milczkiem — nie obrażę Bogi,

Korowodami szłapiące jak straże,

W szerokich wieńcach paproci zębatej —

Do świtu wołać chłopca się nie ważę:

(Wstrzymując się.)

Jeleni łańcuch płynie rosochaty

W pod-księżycowej mgle, jak tratwa duża —

Kozioł na grzbiecie srebrne liże łaty,

Księżyc się w bluszcze osłupione wmruża.

— Cichości magją słyszę prawie drzewa,

Jako lepkiemi budzą się pączkami

I widzę słysząc, jak gdy Bojan śpiewa,

W świat się odległy przenosząc słowami,

Które nic z miejsca nie ruszają wcale.

A jednak jesteś raz w lesie, raz w polu,

Na ławie siedzisz myśląc że na skale,

Rannym nie bywasz, ale syczysz z bolu,

I są to wszystko tylko słowa pieśni,

I dzieje się to gdzieś — skoro się nie śni —

(Potyka się o głaz — a potem.)

Głaz jednak, którym osłupiłem nogę,

Za one pieśni słowa wziąść nie mogę!

—

— Czy ten głaz wiedział żem książę zbłąkany

Nie zwykły tykać kamienia — jeżeli

Wytworniej nie jest z gruba ociosany?

—

(Po chwili.)

Głaz zadrżał! — jako gdy proca uceli,

Za rzutem kamień podrywając smagły —

(Po chwili.)

— Głaz wstał — i idzie — zniknął za modrzewiem —

Pierwszy raz w życiu przebiegły mię jagły,

Pierwszy raz zląkłem się — choć czego? — nie wiem —

(Po chwili.)

Głaz, widzę idzie w blasku księżycowym

Idzie — legł na mchu — widzę, jak na dłoni,

Kamień!

choć może progiem był ciosowym

Lub służył we drzwiach do wiązania koni,

Deptan i wiązan przez ludzkie zwyczaje,

Wylega teraz — gdy ja błądzić muszę!

—

PRÓG.

Najniższy sługa! — książe mię poznaje?

—

Najniższy sługa, próg — zyskałem duszę

Po rozwaleniu zamku — i gdzie mogę

Zabiegam teraz podróżnikom drogę —

Milczałem wieki gdy deptano po mnie,

Gdy w kości na mnie grywano nieskromnie;

Milczałem wieki — raz przecie gdy noże

Zbójców, na biodrach mych ostrzono, pomnę

Że zazgrzytałem przeraźliwie «Boże!»

—

I odtąd wszystko mi już nieprzytomne —

A teraz progiem jestem grzędy drugiej

Pałacu, który gdziebym nie legł, stawa;

Ten, niewidzialny jest, tyle, co długi —

Niech książę stąpa, milczę na usługi:

Jak niegdyś w zamku hrabiego Mścisława!

KRAKUS.

— Wierzyć, nie wierzyć? — oto zapytanie!

—

Książe brat Rakuz stąpił-by już dawno

Lub nogą kopnął i całe zadanie

Obrócił z śmiechem w przypowieść zabawną.

Dla tego pierwszy fortelu dostanie,

Dla tego smoka zwali ręką sławną,

Nim ja, tułactwem i smutkiem zwątpiały,

Do wtórej ledwo dowlekę się skały.

— Jeszcze krew z wargi wysyssam przeciętej,

A już mi nie chce się jemu złorzeczyć;

Niech będzie zbawcą i na Króla wzięty,

Kiedy tak umie wspaniale kaleczyć — —

Może wart byłem, że jestem wyjęty

Z pomiędzy mężów ulubieńszych sławie?

Przyłożyć ręki nie mogąc do dzieła,

Kiedy mi wszystko niedola objęła —

To zrobię jedno, że — że, błogosławię!

— Lecz śmiech mię bierze i łzy mi się garną

Myśląc, że ręki jedynie skinieniem

Dokładam na wiatr — byłżebym już cieniem

Marnym, któremu rzeczywistość marną?

—

Czyliż do progu przyszedłszy, jakoby

Gdzie dotkliwego wątku już nie staje?

Wyjrzałem w za-świat — poznały mię groby!

—

PRÓG.

KRAKUS.

— Że niewidzialne zamki są, to pewna:

Rycerz mi jeden sam się o tem zwierzył;

Iż go zaklęta gościła królewna.

— Czarów się nie bał — ale długo nie żył —

Tarczę widziałem sam, na własne oczy

Przed którą Pani ta szukać lubiła

Czystości lica i ładu warkoczy,

A tarcza odtąd twarzą jej patrzyła!

— Nie jestem — widzisz — lada młodzik, który

Rycerskie z wierzchu tylko zna rzemiosło,

I ramię moje sięgało do góry

I czoło moje wyżej dachów rosło.

— Wiem, że są boje wszelakiej natury:

Ani mię dziwi gościnność kamienia —

Lecz, jestem smętny — i jestem ten, który

Dla siebie nie chce już nic, prócz spocznienia!

(Pochyla się i kładzie opodal progu.)

A przeto wolę na tym mchu jałowym

Przyledz, niż świetne przyjąć zaproszenia —

PRÓG.

Książe się kładziesz w ogrodzie zamkowym

W Grocie bezwidnej, z drogiego kamienia;

Gdzie źródło w konchy spada alabaster,

Stół z niewinnemi ofiarami czeka:

Mleko, owoce i miodowy plaster

Podaje cisza, przyjaciołka człeka,

Nie kłamająca natrętnemi słowy —

(Zasuwają się ściany niewidome.)

Spocząłeś Książe w grocie szmaragdowej!

III.

(U pierwszej brony zamku — Rakuz na spienionym koniu — Grodny na czele czeladzi.)

GRODNY I CZELADŹ.

Z straszliwą wieścią czekamy na drodze —

RAKUZ, oddając konia.

Niechaj wiem:

GRODNY.

— Książe!

nas opuścił Włady — —

RAKUZ.

Kółko mi o tem szeptało w ostrodze:

— Płaczki niech wyją, niech szlochają dziady,

Stos wielki cieśle niech od rana stawią,

Chorągwie niech się zbiorą i gromady —

(Po chwili.)

— A smok?

—

GRODNY.

Drabowie, z tym się czasem bawią —

RAKUZ.

A Krakus, Książe, brat nasz?

—

GRODNY.

Ani słychu.

O księciu panie młodym —

RAKUZ, na stronie.

Daj go lichu!

—

Nie temu z bestią harcować żakowi,

Ani po starcu dziedziczyć korony —

Przyniosłem fortel co w wodzie się łowi,

Smoka jak zażyć wiem i z której strony —

Tylko mi trzeba śpieszyć się bo, kto wie —

Tylko mi trzeba jak grom przed wystrzałem,

Knować sam na sam, cichą rzecz —

(Słychać szamotanie się i ryk smoka.)

— Zadrżałem!?

—

(Szołom wchodzi.

RAKUZ, poznając go.)

Szołom!

—

(Przyzywa go bliżej skinieniem.)

— jak stary zeszedł?

niech usłyszę:

SZOŁOM.

Panie!

— Że, będąc koronnym Runnikiem

Posiadam sztukę, przez którą rad piszę

Cokolwiek zechcę, tym oto stilikiem

Na buku — tudzież, że się tego z nikim

Dzielić nie godzi iż jest rzeczą stanu:

Przeto, tak dla tych co stoją za tronem,

Jako i dla tych co ścielą się Panu,

Spisałem słowa piórem nieuczonem —

Te zaś, brzmią:

(Dobywa tabliczek.)

RAKUZ.

Czytaj!

—

SZOŁOM, czyta.

Szóstego dnia — rano

Krak, Książe Włady, chwilę zgadł bez-wtórą,

I kazał aby z wierzy obwołano

Że umrze — Lechów zebrało się sporo

U łoża, które jest z czarnego dębu.

Tam książe, głowę poruszając bladą,

Tak prawił: «Gród ten, z pod smoczego zębu

Wybawi jeden z dwóch którzy tu jadą:

Który zaś — nie wiem — lecz jeden z Księżyców —

I dodał — «wielu nie będzie dziedziców!

—

I przemilkł — po czem, gdy bardzo szlochano

Jakoby młodzian porwał się z pościeli

Głosem wołając wielkim: «niech powstaną

Dziadowie z grobów! — by jasno widzieli

Że się nie lękam śmierci» i padł — Lechy na to

«Chrobryś był!» — trupa, osłonili szatą

I wyszli —

RAKUZ.

Tablic tych, nie dotkniesz więcej

Na wieki legną, w żalnicy książęcej —

Mimo — iż starzec wróżył nie dość jasno —

Imiennie głosić nie raczył dziedzica — —

SZOŁOM.

Człowiek, o!

Panie gdy siły już gasną

Jest tak, jak kiedy dopala się świeca —

Dla tego poznać dobrego Runnika

Po tem — czy słowa mniej pewne przenika:

Ja zaś z mej strony to na marginesie

Włączyłem: «z słów tych Rakuz rozumie się»

Co jednak w tekscie nie jest rzeczą główną

Gdyż obu Książąt czekano zarówno —

RAKUZ.

W rzeczach tych każdy Runnik doskonały

Sam wie najlepiej co i jak się godzi —

Mnie to nie tycze — cudzej nie chcę chwały —

Głównie o prawdę idzie —

SZOŁOM.

O nią chodzi —

RAKUZ.

A prawda cóż jest?

—

SZOŁOM.

— Cóż prawda jest?

—

Słowem.

Cokolwiek streścisz aść przyjąć gotowem

(Przechadza się — i poglądając ku podworcowi zamku.)

Ludzie ci — owdzie — u zamkowej brony

Stojący kupą, jak cygańska rzesza —

Co są?

—

SZOŁOM.

— Z dalekiej są, o Panie!

strony,

Gdzie rola siejby nie zna, ni lemiesza

Bagna, zamierzchłe kępy ich mieszkaniem,

Zkąd się Kiempowie zwą — ci więc się bawią

Dziwów obławą — smoków polowaniem.

Jeźli zaś wierzyć kto chce gminnej wieści,

Mają i księcia w tej bosej gromadzie —

Bitni są — piją, co się tylko zmieści

I jak dębowe leżą potem kadzie —

Wszakże, za dobre wdzięczni — i łaskawi —

Historja zwie ich wszystkich: Skandynawi.

Wczoraj — od ludu słyszawszy o smoku,

Zboczyli nie co, dla bliższych języków;

A jeden z onych, mimo bestyi ryków

Mniema — że potwór jest w patrzących oku: —

Wycie zaś, larwy sprawują piekielne,

Rade, iż w kłamstwo to wierzą bezczelne!

RAKUZ.

Gadek tych ważyć nie jest ludzką rzeczą —

(Słychać szamotanie się i wycie.)

Kły, musząć być gdzieś jeżeli kaleczą

A skoro kły są — a jeźli w tej chwili

Słyszym, że draby w progach się bronili,

(Po chwili.)

Lecz — za dni mało, będę ja sam na sam

Walczył, i w obec narodu pohasam —

(Po chwili.)

Słuchaj!

niech konia trzymają chędogo!

Słuchaj! — bo trzeci wschód nim się zapali,

Lud mój ze wszech stron wyruszyć ma drogą,

By widział smoczy łeb jako się zwali.

— Ja rzekłem — i dość wiem co: wiem jak, czynię

(Po chwili.)

Tymczasem Kiempów onych Książe — za co

Nie jest, jak w własnej ugoszczon krainie?

Pytać nie trzeba czy podróżni płacą —

Z rycerzy błędnych tylko ludzie prości

Szydzą — lecz gród mój znan jest z gościnności.

SZOŁOM.

Słowa te — słowa te same — te same,

Grodnemu wczoraj wyniosłem za bramę,

Mówiąc — a któż wie?

Książe Krakus może

Zbłąkan gdzieś, cudze zalega rogoże,

Lub deszcz z zamkowych ocieka nań rynien —

RAKUZ, przerywając mówienie Szołoma.

Ludziom tym — rzekłem — wieczerza i łoże —

(Szołom wychodzi.)

A Książe Krakus? — on! — sam sobie winien!

IV.

Wnętrze groty szmaragdowej — w głębi zdrój — przodem stół zastawiony, przy nim usłane siedzenie nakształt łoża.

KRAKUS, we śnie.

Śni mi się — śni mi — że mi się śniło

Bolesne jakieś z bratem rozstanie,

Które się z ziarnka piasku, mogiłą

Stało — jak ściana, dzieląc mieszkanie.

— A ja mam cichą z szmaragdu grotę

I zastawiony stół owocami —

I jestem z kimsiś co kocha cnotę —

Muzykę słychać — jesteśmy sami —

Nic mi nie braknie — nie braknie — wcale —

Tylko że pragnę (porusza się) a nie mam czary!

—

(Wstaje.)

Więc idę śpiący i pełen wiary

Gdzie słychać źródła szemrzące w skale

(Biorąc wodę ze źródła.)

Brązowym hełmu czerpnąwszy garłem

Piję — — a ciągle śnię: że umarłem —

(Pije z hełmu.)

ŹRÓDŁO.

— W miedziany kask

Księżyca blask

Nie tak upada niedbale —

Jak wód mych nić

Perłowa — lśnić

Schodzi pomiędzy korale.

KRAKUS, wieczerzając.

— A ciągle śni się — że mi się śniło —

Jakby mię ziemia przyjęła w gości,

Twór każdy witał — wszystko mówiło —

Jakbym się bawił źródłem mądrości —

ŹRÓDŁO.

Nakłonem chmur

Z za siedmiu gór

Rosnę — lecz w niebie się rodzę.

Rób-że jak chcesz,

Czy tam mnie bierz,

Czy tu, gdzie samo przychodzę —

KRAKUS.

Ciągle śni mi się jak rzecz prawdziwa,

Śni mi się ciągle że nikt nie baczy,

Iż w dziennym jawie, senne przędziwa

Wsnute są, niby na krosnach tkaczy.

Lecz nić ich ciągnie się i nie zrywa,

Nad światło szybka i migotliwa —

Spostrzerze ją człek — a nie zobaczy!

ŹRÓDŁO.

Nie jestem nic,

Ni rąk ni lic:

Wydźwięk mam tylko perłowy —

Rzemiosło moje

Ochładzać znoje,

Cóż chcesz od wody źródłowej?

—

KRAKUS, kończąc wieczerzać.

Szczęśliwy człowiek, w śnie czy na jawie

Niczego nie chce, nawet i chcenia —

Brat żeby wiedział, jak ja się bawię!

—

Gościnność jaka jest — u kamienia —

Jak wiele serca, braterstwa, ile

Próg mi okazał kopnięty nogą!

Nie rozdarłby mi twarzy ostrogą —

(Podnosi toast hełmem.)

Zdrowie twe — progu!

leżący w pyle —

(Wychyla napój i wyciąga się do snu.)

ŹRÓDŁO.

— Dochodzić — trud

A dojść — jest cud —

Mniejsza, czy konno?

czy pieszo?

Bo jedni z was

Mijają czas —

Drudzy mu ledwo wyśpieszą!

KRAKUS, we śnie.

Coś — coś — jakoby z pustelni słowa —

Jakobym spoczął już niedaleko —

Woda gdzieś jakby biła źródłowa

Za siódmą skałą, za siódmą rzeką —

Spocząłem w drodze — przez próg przechodzę —

Gdzie próg? — gród?

— Rakuz? — kółko w ostrodze?

—

(Po chwili.)

Ojciec mój — ojciec!

co oni wleką?

To smoka tułów Ojcze! — to smoka —

Czy słyszysz? — cisza w koło głęboka —

ŹRÓDŁO.

Rycerzu wiedz

Żeś przyszedł ledz,

Gdzie ludzie progów nie kreślą;

Lecz ludziom Bóg

Zakłada próg —

Nie wszystko pełniąc jak myślą.

KRAKUS.

Snu jeszcze zetrzeć nie mogę z oka — —

ŹRÓDŁO.

— Więcej już nieśń,

Lecz pomń, że pieśń

Nie tylko z rany wylecza —

Sprobuj to sam

U smoka jam —

Rymem — ah! — będzie cios miecza.

(Przepadają ściany niewidzialnej groty i zamku.

— Krakus na mchu w lesie śpiący zostaje jak pierwej — zorza poranna świtać zaczyna.)

ZORZA.

Wstawaj Książe! — czas w drogę —

KRAKUS, porywając się.

O!

wiem — wiele wiem — — mogę!

—

V.

(Komnata książęca na Wawelu — lampa u sklepienia mimo światła dziennego pali się.)

RAKUZ, sam.

Dnie, noce jedną stały mi się dobą

Nim chwila przyjdzie, chwila pojedynku —

(Przechadza się — staje.)

Miałżeby człowiek wyścigać się sobą?

Potem się gonić będąc pierw na rynku —

Ciało za sobą wlec, czuwaniem zwiędłe,

I osobistość spajać gdzieś rozprzędłę.

Szczęśliwy kto jest tam, gdzie jest — ja wcale

Nie byłem owdzie!

Dziś mi cięży chmurą —

Dnie, mroki, zorze — palę się a palę,

Jako ta lampa — nie wiem już noc którą —

I zawsze kędyś mam mój dzień słoneczny

I wszelki blizki jest mi niebezpieczny —

SZOŁOM, wchodząc.

Panie nasz! — płatnerz od świtu wysłany

Do kamiennego królów mogilnika,

By miecz pociągnąć o grobowców ściany;

Wrócił — stal prysła —

(Składa odłamy miecza.)

Z urzędu Runnika

Winienem zaraz wieszczbę ztąd wyśledzić:

Że o złym mieczu traf zdążył uprzedzić —

Przyczem jest wniosek — że inny miecz, wtóry

Nie już ów pierwszy znosić ma potwory.

Jakby więc — mówię — duch z grobowców wołał:

Syn to potrafi co Ojciec nie zdołał!

—

Nie próżno bowiem Runnik jest Runnikiem

Skoro zna sztukę pisania stilikiem —

RAKUZ, zdejmując łańcuch z szyi i miecz ze ściany.

Łańcuch ten złoty — wam; miecz — płatnerzowi —

SZOŁOM.

Panie nasz! — lud się w koło miasta mrowi,

Na drogach wszystkich koczują gromady;

Dawno tak wielkiej rzeszy nie widziano

Jakkolwiek liczne są w dziejach przykłady,

Iż śmiech opieszał, łzy zaś skorzej lano,

Żałując książąt, których brak!

—

RAKUZ, kładąc rękę na piersiach.

Co braknie?

—

Kogóż tu braknie?

—

SZOŁOM.

— Stos — mówię — żałobny,

I ciało Kraka widzieć każdy łaknie,

Lech i oszczepnik, kmiotek nawet drobny —

Rycerzy sporo, z krainy odległej

Widziano w tłumie.

Niejacy w kapturach

Smętni, jak grodu zwalonego cegły

Stoją, na ciężkich oparci koszturach.

Inni, przysięgli zostać tak, jak legną

Póki się stosu wieńce nie zażegną,

A inni lica nie odsłonić wcale.

—

Kobiet dostatek, w poczestniej odzieży

Chórami ciągnie, pośpiewując żale —

Niechże się kupią — co raz wołać z wieży:

Że, niźli zorze wtóre się zapali,

Rakuz sam na sam smoka głowę zwali —

(Po chwili.)

Kiempów wódz, czem się bawi? — niech nas widzi —

SZOŁOM.

Wczoraj, o panie!

chciał wnijść, lecz się wstydzi,

Obówie mając ze skór ryby morskiej:

— U Skandynawów to obyczaj dworski —

Zaś ludzie jego do jamy smokowej

Rzucali nieco zatrutego jadła,

Zkąd wraz olbrzymie wylatały sowy;

Rzesza patrzących cofając się bladła.

Wycia niekiedy słychać było z głębi,

Gdy z wież, za każdym onych wyć przestankiem,

Struchlałych wiele padało gołębi:

Chłopcy je dotąd zbierają pod gankiem.

RAKUZ, z obłędem.

Miecz czy naostrzon?

—

SZOŁOM.

Właśnie że go biorę —

RAKUZ.

Stos czy zapalon?

SZOŁOM.

Chcę pytać o porę —

RAKUZ.

Pora! — ah!

pora — — zawsze — zawsze pora

Cóż jest dziś?

(Przechadza się i nagle z pomięszaniem.)

Jutro, cóż wszak jutro? — wczora?

Cóż chciałem mówić? — miecz niech mi wytoczą

Konia mi trzymać jak przed bitwą — dalej —

A dalej — dalej, co się stanie — zoczą!

(Po chwili.)

Skoro zapalą stos, wyjdę, acz więcej

Nad popioł, ważę żywych sto tysięcy!

SZOŁOM.

Słowo królewskie jest jak bystra rzeka —

(Wychodzi.)

GRODNY, w progu.

Kiempów wódz w progach Rakuzowych czeka!

RAKUZ.

Gość w dom, to Bóg w dom —

WÓDZ, zbliżywszy się.

Ugoszczony w grodzie

Kłaniam ci — jestem zaś pierwszym w narodzie,

Któremu morskie wybrzeża z bursztynu

Bóg dał, jak krawędź kolebki, dziecięciu —

«Adynoj» woła żyd — my zaś: Odynu

Zowiemy tego, co Bogiem jest księciu.

Dziadowie moi od Fenicjan wzięli

Mądrość pływania po morskiej topieli;

Bo nie znam więcej nic milszego Bogu

Jak w gwiazdy patrząc, uwijać w pirogu

Po niezgłębionych toniach Bożej woli —

(Podsuwając ławę.)

To rzekłszy, siadam — by odpocząć gwoli —

RAKUZ.

Siadaj Mość — — inne jest królestwo nasze,

Wcale że inne, gospodarcze, Lasze —

Acz, co jest morze? — wiem — i z której strony?

—

Runnika mając, ten zaś jest ćwiczony:

Gwiazdy jak nazwać?

wie o każdej porze

Ku czemu, w czas swój i sypia na dworze.

Łańcuch mu złoty dałem, wiedząc o tem

Że wczoraj pomni, dziś zna, zgadnie potem —

WÓDZ.

Mądrych się ludzi bynajmniej nie wstydzę;

Wiem na co orły? — na co ostrowidze?

—

RAKUZ, posuwając czarę.

Pij Mość — — ja piję —

(Po chwili.)

Rzecz twoją o smoku

Który mię trapi, mów — byłżeby w oku?

WÓDZ.

Długa jest powieść o smoczej naturze!

Ten bywa w oczach, a inny w posturze —

A inny jeszcze w obu jest zarazem:

Na jednych przeto użyj trąby grzmotów;

Drugie: tnij mieczem, inne miecza płazem —

A inne śmiechem zbądź lekko —

RAKUZ.

Ten, gotów

Być z onych, które są i są obrazem —

WÓDZ.

Chłopy me, w jamę na wici lipowej

Rzucili jagnię, truciznami dziane —

Jęk najprzód, potem, wylegały sowy

I dziwolągi szły porozskrzydlane

Z czeluść podziemnych: a potem, a potem

Jako gdy burza zaniesie się grzmotem,

Ale nie może całym strzelić gromem —

Myślałem że się loch zapadnie z domem!

RAKUZ.

Dość jest! — za mało, będę ja sam na sam

Walczył — i w obec narodu pohasam —

Mość zaś, ze swoim pocztem niech zaczeka —

Doświadczonego miło gościć człeka.

WÓDZ.

Rzekę już siódmą od rodzinnych progów

Przeszedłem, błądząc przez cztery księżyce;

Draśnięty pierwej od miedzianych rogów

Dziwa, którego wciąż śnię, że uchwycę.

— Tego już moi dwakroć siecią brali,

Oszczepem nie raz dotarli w pogoni;

Uchodził zawsze! — a oni wracali,

A ja im miodu — i znowu do broni.

—

— I spocząć nie dam przez młot Odynowy,

Dopoki rogów nie wyłamię z głowy —

Bo rękę w morzu unurzawszy słonem

Przysiągłem żonie — nie wrócić shańbionym —

(Pije.)

Żony?

— Mość nie masz?

(Pije.)

Poznaj nasze panny,

Które są włosem trząsające złotym,

Po piaskach morskich jak żółte dziewanny —

Ciche i wielkie —

(Pije.)

Dużo mówić o tem!

—

(Pije.)

W księżyca kiedyś patrząc sierp, jak w próżnę

Arfę, co złote wyśpiewała struny;

Dokończyć przyjdzie to życie podróżne,

Smętne, jak popiół i ciche jak runny —

(Łuny wielkie wbiegają przez okna na ścianę komnaty.)

RAKUZ, zasłaniając twarz ręką.

Stos ojca mego (do wodza) idź Mość zdrów —

WÓDZ, wychodząc.

— Niech będzie

Zwycięztwo z wami!

—

RAKUZ, nieporuszony na ławie.

— — Pomnijcież nas —

WÓDZ, w progu.

Wszędzie!

—

(Rakuz podparły ręką, nieporuszony zostaje przy stole.)

GRODNY, w progu.

Giermki po stajniach koniom obwołali

Że jeździec umarł i że stos się pali —

(Wychodzi.)

(Rakuz jak pierw nieporuszony i ręką podparty zostaje.)

VI.

(Dolna część zamku — od przodu komnata łukiem kryta — w głębi zaś, korytarz przy-podwórcowy.

— Przez korytarz chóry pogrzebne ciągną — za każdym z chórów idą różne poczty osób — niekiedy chorągwie.)

PIERWSZY CHÓR.

Przechodź już, wielka osobo,

W powietrze inne ze ziemi —

Gdzie losy nie są nad tobą,

A ty nad niemi —

WTÓRY.

Weź chleby, topór, pieniądze

Konie twe, zbroje i sfory

Nim wtóre weźmiesz już rządze,

Sam będąc wtóry —

RAZEM.

Lecz czemu? — powiedz — ah!

czemu

Ty, coś stał po nad tym krajem;

Przechodzisz dziś do podziemu,

A my zostajem?

—

PIERWSZY.

Przechodź już wielka osobo

W powietrze inne ze ziemi,

Gdzie losy nie są, nad tobą,

RAZEM.

(Chóry przechodzą — Rakuz który za nimi postępował, zbacza na przód komnaty i zatacza się w krzesło wielkie.)

RAKUZ.

Czemu i czemu?! — sto dębów widziałem

Nad przepaściami schylonych przy drodze,

A każdy skrzypiał: «czemuż ja spruchniałem!»

SZOŁOM, bawiąc, rękę łańcuchem złotym.

Panie mój! — przebacz iż nieproszon wchodzę;

Lecz umiera sztukę pisania stilikiem —

Zkąd radbym w smatku stać się poradnikiem;

Słowy mądremi odegnać tęsknotę —

RAKUZ, nieporuszony.

Ustąp!

za pocztem idź — jakbyśmy sami

Szli — ja, i książę brat nasz — tarcze złote,

Obiedwie — z dwoma za pocztem włóczniami

(Rakuz nieporuszony daje znak ręką — Szołom uchodzi — Rakuz pogrąża się w dumaniu i wyciąga w krześle.)

RAKUZ, sam.

Czuwałem nazbyt! — nie mam słońca powiek!

Ni ramion skały nie mam granitowej —

Oprzeć się szukam gdzieś — bo jestem człowiek —

(Po chwili.)

Człowiek i człowiek — od stopy do głowy!

—

(Po chwili.)

A przecież co noc podziemia się trzęsą,

Chwieją się ściany w broń ubrane — drżące —

Jakby wołały o krew i o mięso,

Chude, zgłodniałe, i kłami dzwoniące.

(Po chwili.)

A przecież jeszcze i zawistnych chmura —

(Ciszej.)

I ten —

(Ciszej.)

Dość, widzę błąkał się po lesie —

Blady jak szkielet, w framudze kaptura:

Wątpię, czy oszczep na smoka uniesie?

—

Czuwałem nazbyt! — człowiek i natura

Niech wezną ze mnie co się im należy —

GRODNY, w progach.

Raz wtóry, turniej otrębują z wieży.

RAKUZ.

Snu — snu — —

PŁATNERZ, wchodzi na palcach z mieczem.

Raz trzeci — trąba gdy zawoła

Miecz ten — (spostrzega śpiącego — zawiesza miecz i uchodzi.)

RAKUZ, w marzeniu.

Snu tylko — i snu — i nic zgoła

Więcej — człek jestem, jak wy wszyscy — podły —

(Po chwili.)

Przytomność samą, cóż uwcześnić zdoła

Jeźli nie spokój, sumienność i modły?

—

(Z śmiechem.)

Wszystkich trzech razem nie znam osobiście —

(Po chwili.)

Słowa mi z ust mych padają nieznane —

Lecz skoro padną, słyszy je, jak liście

Słyszeć powinny drzewa obnażane,

Czół własnych wieńce mając pod nogami.

—

(We śnie.)

Idź precz! — zawracam koniem i uchodzę.

Idź — — bo przekreślę ci twarz ostrogami!

—

Słońce już wschodzi — ze słońcem ja wschodzę,

Na wielkim, pianę toczącym, rumaku —

Tam lud i owdzie lud — i krzyk do koła —

Przede mną tułów bestyi na pół-haku

Wleką drabowie — cała rzesza woła:

«Rakuz, niech żywie!

Włady-Tur, niech żywie!»

— Lechy do kolan skaczą mi: ich czoła,

Ręce ich widzę u strzemion, na grzywie —

Ziemia drży — Sława w cztery trąbi strony —

Sława!

— (porywyając się we śnie.)

Oh!

Krakus gdzież?

—

(Po chwili.)

Bardzo wzgardzony

Uchodzi — krwawą plamę ma na licu —

(Z obłędem — we śnie.)

Podobnych braci dwóch widzę w księżycu —

(W progach pokazuje się Krakus na oblicze kapturem okryty — spostrzega śpiącego i zbliża się na palcach.)

VII.

KRAKUS, stając u krzesła.

Spoczął! — niech bogi ulgę mu przyniosą

— Która jest dobrą panną, złotowłosą —

Szlachetny Rakuz — oh! — ileś ty, widzę,

Żałobą z Ojcem współ-konał sędziwym!

—

(Cofa się na palcach.)

Twarzy odsłonić? — poznać się dać wstydzę,

Niewczesny dwakroć — umarłym i żywym!

(Wstrzymuje się, pogląda na śpiącego.)

Któryż-bo z zacnych trudów twych dzieliłem!

Czem cię wyręczyć pośpieszyłem? — bracie!

—

Czem jestem teraz — i czem kiedy byłem?

—

Przed ojca stratą i po ojca stracie —

(Z progów — gdzie zatrzymuje się chwilę.)

Śpijże ty — książę! — pod pra-ojców godły.

Chmura z twojego niech ustąpi czoła;

Jaw, czyn, i samą przytomność cóż zdoła

Uwcześnić trzeźwiej, nad spokój, lub modły?

—

(Uchodzi.)

VIII.

(Rynek miasta.

— Tam i owdzie pospólstwo w gromadach — na przodzie kilku kmietów i mieszczan.)

PIERWSZY.

Ja mówię jeden — on zaś «dwóch» — a owy

Krzyczy: «żadnego książęcia nie było» —

WTÓRY.

Zgadujże teraz — po rozum do głowy —

(Szołom przechodzi mimo.)

PIERWSZY.

Osoba idzie w łańcuchu, aż miło!

Dworska — lecz, któż się spytać jej odważy?

—

SZOŁOM, przystępując do rozprawiających.

Uszanowanie u gminu na twarzy

Świeci jak łańcuch złoty — nawet lepiej!

MIESZCZEK.

Któż pomyśliłby że sam nas zaczepi —

SZOŁOM.

Sprzeczka jest o co?

PIERWSZY.

— On, że książąt obu

Widział, powiada — on zaś: że jednego —

A on, że wcale! — i nie ma sposobu

Zgadnąć —

SZOŁOM.

Sprzeczacie się nie wiedzieć czego!

Rozstrzygnąć można tę rzecz — i niezwłocznie —

(Rozstawia pytających w półkole — potem zbliża się do nich.)

SZOŁOM.

Wiele tarcz było złotych ?

WSZYSCY.

— Dwie — przytem dwie dzidy!!

—

SZOŁOM, patetycznie.

Gdzie tarcz jest złotych dwie, tudzież dwie włócznie,

Tam dwóch jest książąt.

Lob, gdzie włóczni parę

I tyleż tarcz jest, tam, że dwóch, daj wiarę —

(Uchodzi krokiem mierzonym.)

PIERWSZY.

To tak, jak palców pięć i pięć — dwa razy

U dwóch rąk, czyni dziesięć, bez urazy —

(Oddala się gwarząc.)

(Krakus przechodzi mimo, za nim Szołom.

SZOŁOM.

Jeźli nie błądzę? — to dobra wiadomość —

KRAKUS, nie poruszając kaptura.

Dobrze jest błądzić ile można najmniej —

SZOŁOM.

Jeźli nie błądzę, to książę jegomość?

—

KRAKUS.

— Żebym choć złoty łańcuch miał przynajmniej!

SZOŁOM.

Jeźli nie książę — to stara znajomość —

Z głosu, i z wzrostu, i z giestu!

—

KRAKUS.

— Zaiste,

Starszej człek nie ma tu gdzie wszystko zwodzi,

— Co więcej, jeźli trafem w świat przychodzi —

SZOŁOM, na stronie.

— Któś, co opiewa prawdy wiekuiste;

Albo Szołomów ród zna od korzenia —

(Po chwili.)

Gdybyś rycerzu z pod tego kaptura

Włos jeden odkrył —

KRAKUS.

— Jestem z pod kamienia

Z pod mchów — z narodu który skryła góra.

— Tam czaszek nagość popiół grzeje szary,

Włosów nie trefi nikt w kosy:

Księżyc prześwieca przez szpary,

Przez krople rosy —

Tam jeźli jesteś rycerzem, wiesz za co

Kryjąc się jedni, darzą drugich blaskiem;

Oklaski, ciszą się płacą;

Cisza, oklaskiem —

SZOŁOM.

Naród to wielki być musi — i bardzo —

KRAKUS.

Granice jego granicami gardzą.

(Przechodzi w tłum.)

IX.

(W głębi brama kryta łukiem — tłum się w nią ciśnie i czepia po wysokościach murów — na przodzie sceny gromady- zatrzymane gwarzą.)

PIERWSZY, w bramie.

To nie on!

czer u palcem wytykacie?

—

WTÓRY.

Byłżeby książę w tak szczególniej szacie,

Kapturem z wierzchu na oblicze kryty?

INNY.

Harfę ma złot%, lecz stoi jak wryty.

WIELU.

Trzeci raz turniej otrębują właśnie!

(Słychać trąby i wołania z wieży.)

WTÓRY.

To on, jeźli już trąbiono raz trzeci —

PIERWSZY.

Harfę wstrząsł, jako kiedy słońce gaśnie,

Złocistsze bardziej niż gdy za dnia świeci.

INNY.

Śpiewa — i przed się idzie w loch smokowy,

Wyprostowanej nie ruszywszy głowy;

Posągom z głazu podobny wyrżniętym;

Fałd żaden na nim zmięszanym ni krętym —

Osoba dziwna!

—

WIELU.

— Kto bliższy, śpiew słyszy —

WIELU.

Ja słyszę —

MIESZCZEK.

Rycerz śpiewa, bądźcież ciszej —

(Tłumy się powoli uciszają.)

ŚPIEW.

Chodź! — stań! — przez wiarę wiar

Klnę cię, pożerco dusz —

Czar twój skończony już:

Czar mój, jest żaden czar —

Bóg wie, za ile win —

Twarz w twarz, począłem rzecz:

Broń ma, ten jeden miecz;

Pieśń ma — ten jeden czyn —

Pieśń ma, to nie pieśń już —

WIELU.

Przystąpił! — harfę podnosi i ciska

W pieczary ciemność —

INNY.

— Latawców mrowisku

Z dymu słupami wylatują w górę —

WIELU.

Widzieć nie można, taka ciemność pada!

INNY.

Tam, owdzie ptastwo błądzi w niej bez-pióre,

Jak niedoperzy i sów całe stada —

MIESZCZEK.

Ktokolwiek pierwszy zoczy co, niech gada!

—

W BRAMIE.

Co widzisz? — widać co?!

PIERWSZY.

Widać — jak chmurę,

I jak grzbiet nagle zbudzonej mogiły,

Wydzierający się z ziemi rozpacznie!

I widać — jakby moc, zmienioną w bryły,

Co się wyciąga ze snu, nim iść zacznie

Po przyczajonych karkach stu tysięcy — —

(Po chwili.)

I — widać znowu ciemność — i nic więcej

Nie widać, tylko jakby błysk niebieski —

GŁOSY Z DALI.

Miecz księcia górą!

— Górą miecz królewski!

—

PIERWSZY.

A teraz widać wał, że jest ochwiany,

Zataczający się wał, jak pijany,

A zamek nad nim stoi — a wał owy

Nie jest już wałem — to cielsko jest smoka —

Legł!

—

WTÓRY.

— Oszczepnicy skoczyli do głowy:

Rąbanie słychać — — słyszycie rąbanie?

—

KMIEĆ.

Jak gdy kto w puszczy wycinanej stanie,

Gęsto rąbanie słychać — jeszcze — jeszcze —

MIESZCZEK.

Jako, gdy w kuźni żelazo czerwone

Miotami biją, obracając kleszcze!

WIELU.

I jeszcze słychać, jeszcze!

nieskończone —

W BRAMIE.

Książe niech żyje.

— Mąż co zabił smoka,

Jak rzekł — niech żyje!

—

— Straciłem go z oka —

GŁOSY RÓŻNE.

Na tarczach podnieść w górę!

— Zbawcę w górę!

(Okrzyki podnoszą się i uciszają i znów podnoszą.

— Od przodu sceny przez tłum ku bramie Rakuz przedziera się pieszo; przy nim Szołom i poczet dworski — za pieszymi prowadzą konie — wszystko w rynsztunku świetnym.)

GRODNI, tłum rękoma rozgarniając.

W lewo i w prawo — ustąp! — książę kroczy!

—

SZOŁOM, głos podnosząc.

Książe potykać się wyruszył!

WIELU OD BRAMY.

— W porę!!

—

GRODNY, do tłumu.

Ustąp!

—

(Tłumy zaciskąją się pod bramę.

— Rakuz z pocztem swoim zatrzymuje się.)

PIERWSZY W BRAMIE.

— Kapturny zbawca zakrył oczy.

INNY.

Nieporuszony, w kapturze zostawa!

WTÓRY.

Jestże kim z Bogów? — albo żywa Sława?

GRODNY, w tłumie.

SZOŁOM.

— Panie Włady!

W bryłę się jedną skupiły gromady,

Ruszyć nie sposób —

RAKUZ, targając włosy.

Ha! — snu godzin parę

Dogonić, koniem po karkach tej rzeszy!

—

Nie sposób! — kiedyś — któż temu da wiarę?

—

Górą!

na tarczy górą!

— Zbawca-leszy!

—

W BRAMIE.

Trębaczy poczet, szeregami dwoma

Daje mu drogę ku nam —

SZOŁOM.

O!

ruchoma

Rzeszo, na księżyc patrząca bladawy!

Słońce jest z tyłu — Rakuz, Książe czeka!

—

PIERWSZY W BRAMIE.

Mąż się kapturem zasłonił od sławy —

Widzę go — tłum się poruszył jak rzeka,

Kiedy rozpuści i idzie z chałasem.

INNY.

Już i ja widzieć mogę jak na dłoni —

RAKUZ, skacząc na konia swego.

Kto żyw!

niech za mną rusza! (do pocztu) Wy do koni —

A ktoby strzemion tykał, bić obcasem!

—

(Z bramy pokazują się trębacze.)

TŁUM.

Górą nieznany zbawca!

—

GRODNY.

— Rakuz górą!

(Trębacze i wielki tłum dwoma zastępami zbliżają się na przód sceny — środkiem Krakus w nieporuszonym kapturze postępuje.)

SZOŁOM, słaniając się w tłumie.

Książe ma słowo z konia, do narodu —

DWORSCY I GRODNY.

Cisza niech będzie! — starsi niech się zbiorą,

Niech się na kijach oprą starsi z grodu!

Kołem niech Lechy staną —

(Koło wielkie okrąża Rakuza na koniu stojącego.

— Przed nim Krakus w kapturze zapuszczonym jak pierwej.

— Cisza.)

NIEKTÓRE GŁOSY.

Górą! — górą!

—

GRODNY.

Kto górą?!

—

RAKUZ, z konia.

— Męże!

ten, co w tym kapturze

Stoi — przez wielką pogardę dla tłumu,

Iż sławy nie chce, Bogom i naturze

Bluźni!

— Przemawiam doń, i do rozumu

Przemawiam: — Odkryj czoło zapaleńcze!

—

Ludowi pokłon daj, który cię sławi —

On głosi; słucha Bóg — ale ja wieńczę!

(Do Szołoma na stronie.)

Mów dalej, Szołom! — gniew mi tchnienia dławi —

Mój Książe dalej — już słuchają —

RAKUZ, płynnie.

— — nieco

Przemilkłem — czemuż?

—

(Wskazując Krakusa)

Ah! — by posąg owy,

Poczuwszy wreszcie wnętrzności człowiecze,

Nad tłum zakrytej nie wynosił głowy!

Lecz —

(Rzucając się z koniem naprzód.)

koniec słowom! — niech rozpoczną miecze!

—

(Do Szołoma.)

Turniej obwołać, że zaczął się —

(Trębacze uderzają w rogi — Krakus zasiania się mleczem.)

GŁOSY WIELU.

— Pada!

—

Mąż cichy —

TŁUMY.

Zbawca, gdzie?!

—

Zbawca?

kto włada!

—

KRAKUS, odrzucając kaptur w skonaniu.

Skończyłem!

— Konam —

RAKUZ, SZOŁOM, GRODNY, rzucając się na ciało i zakrywąjąc je tarczami.

— Jak upadł, niech leży!

RAKUZ.

Turniej, że skończył się, otrąbić z wieży.

SZOŁOM, usuwając tłumy.

— Wola umarłych, jakaby nie była,

Święta jest — wola umarłych jest święta:

Jak kaptur ongi, tak odtąd mogiła

Skryje ten zacny proch, co zerwał pęta!

—

Kończę — głos szczery nie bywa rozwlekły —

(Gromady, z dwuznacznem milczeniem cofają się.)

RAKUZ, z konia do cofających się.

O czyny wielkie tyś się ludu kusił,

Rzucam więc tobie ten miecz, krwią ociekły —

(Wyciska miecz z ręki daleko.)

Złamał on męża, który smoki dusił —

Któż z nas rycerskiej godniejszym jest chwały?

W turnieju pierwszy kto? — co żyw zostanie!?

—

Mów, albo nie mów — ludu osłupiały!

—

STARZEC, z tłumu.

Baczę — coś jakby amoka zmartwychwstanie —

INNY.

Obydwa godni są rycerskiej chwały —

(Rakuz przejeżdża zwolna ku bramie, choć gdzieniegdzie gromady zatrzymują.

— Poczet książęcy w pośród nich przechodzi.)

GRODNY, do Szołoma.

Gromad się jedność to kupi, to sprzęga —

SZOŁOM, do ludu.

Męże! — ja jestem Runnik doskonały,

Pisarz koronny — który, jako księga

Ramiona ku wam i serce otworzę,

Mówiąc: rzeczone słowo było boże —

Bożym, rzekł — mówię — słowem, Książe Włady.

I liczne tegoż w dziejach są przykłady —

Ja sam, stilikiem rzeczy takich wiele

Skreśliłem — Teraz do dom, przyjaciele!

—

(Poczet zachodzi w bramę.)

GRODNY.

W prawo i w lewo — ustąp! — poczet przodem —

SZOŁOM.

Ludu!

idź do dom —

SETNI, obwołując tam i ówdzie.

— Kniaź uraczy miodem,

Ktoby się w grodzie jawił przed zachodem —

— O trupie zbawcy myślcie też Lechowie,

By jak ocięty Karcz, nie pruchniał w rowie —

SETNI.

(Runnik i setni zachodzą w bramę )

X.

(Rozłogi w okolicach bramy miejskiej.

Noc.

Gdzieniegdzie pokotem śpiące gromady.

— Rakuz i Szołom kapturami okryci i grabarskiemi uzbrojeni łopatami.

— Szołom z latarką.)

RAKUZ.

Mądrości słowo, którem osłupiłem

Trzysta-set ludu, dziś mię w zamian boli —

Nie bacz, że dziwnie ci to wyraziłem:

Lepszego nie znam wyrażenia gwoli.

Boli mię słowo mówiąc: mówię o tem

Że: jakbym napiął łuk i cisnął strzałę

I zawróciła mi się w piersi grotem,

A ja-bym czuł ją i czuł, uleciałą —

I łuk trzymając lóźny, drżący jeszcze,

Szukał rannego, sam śmierci czuł dreszcze!

—

Pisania sztukę, znając doskonałą,

Powiedz mi, naucz, ażali być może,

By kogo słowo rzeczone bolało?

—

Tkwiło i pruło jak zbójeckie noże:

Słowo, o którem sam rzekłeś że Boże?

—

SZOŁOM.

Pisania sztuka zwie się i kabałą —

Pisania sztuka ma swe tajemnice,

Runnikom samym dostępne —

(Rakuz upuszcza łopatę.)

— Ostrożnie!

RAKUZ.

Zbudził się który?

—

SZOŁOM, wskazując latarką.

— Owdzie — zbieraj! — świecę.

RAKUZ, podejmując rydel.

Jako, gdy pola kto sierpami orżnie,

Pijani, widzę, spoczęli pokotem —

SZOŁOM.

Śnią się im wiadra miodu i wiwaty.

Nie rozbudziłbyś tej czeredy grzmotem,

A cóż dopiero upadkiem łopaty!

—

Radzę ją wszakże nieco zgrabniej trzymać,

W ramię rzuciwszy prawe, jak motykarz:

RAKUZ.

Na życiu łopat nie myśliłem imać —

Nie jestżem Rakuz książę? — kogo tykasz!

SZOŁOM.

Trzeba się książę, umieć znaleźć wszędzie,

Trzeba mieć rozum taki, jak narzędzie.

RAKUZ, popychając ramię Runnika.

Szołom! — idź na przód — nie ucz nas —

(Słychać krok warty.

— Szołom skoczywszy do Rakuza, groźnie.)

SZOŁOM.

— Milczenie!

—

Łopata na dół — kto idzie?

GŁOS, mijającej straży.

— Sumienie!

SZOŁOM, do księcia.

Chasło, tej nocy dane przez setnika.

RAKUZ, osłupiały.

Przeszli? — czy przeszli już?

—

SZOŁOM, klepiąc ramię Rakuza.

— W górę motyka!

—

RAKUZ, oglądąjąc się do koła.

Osobo mądra! — ażali z prędkości,

Nie minęliśmy miejsca, gdzie trup leży?

—

SZOŁOM, wznosząc latarkę.

Tarcz zdaje mi się blask, albo odzieży —

Bieliznę widzę.

RAKUZ.

— Mylisz się, to kości,

Rwane ze smoka bioder, ptastwo ciska,

Lub psy roznoszą.

Patrz! — za onym padłem

Postacie jakieś i jakieś ogniska —

Ludzie — czy widma?

—

SZOŁOM.

Znikli —

RAKUZ.

Wiem, że zbladłem:

W około oczów czuję to, na licach —

SZOŁOM.

Żebra smokowe, czy widzisz, jak wielce

Czernieją? — sterczą w księżycu,

Podobne żebrom nawy skołatanej.

Patrz tam — jak belka po belce

Lis pełza — owdzie kruków karawany —

To się poderwą, to siędą.

RAKUZ, rozglądając się do koła.

Długoż to potrwa!

długoż widzieć, będą?

Że owdzie zwycięztwo było —

(Po chwili.)

Owdzie?

wszak owdzie padł?

—

SZOŁOM.

— Nie ma i śladu,

Tarcz nawet —

(Przebiegają łuny kagańców — wyświeca się na chwilę tumulus Krakusa.)

RAKUZ.

— W dali coś się zaświeciło!

SZOŁOM, porywając u ramię Rakusa.

Ludzie — tłum — ogień - stos i śpiew grobowy —

Kaptura książę nie podejmuj z głowy —

Łopaty na bok! — przysiądźmy w parowie:

RAKUZ, przysiadając z Szołomem pod wyniesieniem wału.

Straszliwa nocy!

SZOŁOM.

— Ciągną tu szeregiem:

RAKUZ.

Drżę — — a któż jestem?

SZOŁOM.

Jesteś Książe szpiegiem

Tajemnic, w życiu ukrytych i w mowie!

Ale, i owszem, musisz drżeć —

RAKUZ, groźnie.

— Runniku!

Nie jestżem Rakuz?

SZOŁOM.

— Trupów ogrodniku!

Byłżebyś sobą, będąc za się branym?

—

RAKUZ.

Słuszna osobo! — czyń jak ci przystoi —

Bylebym męża, co w pamięci stoi —

Bylebym zbawcę, zwanego nieznanym,

Do ziemi środka wparł rydlem kowanym —

(Łuny wielkie oświecają tumulus Krakusa ogniami obłożony.

Chóry zbiżają[2] się.)

STARZEC.

Ktoby zapragnął czyn wymazać krwawy,

Niech wstecznie kołem istności zawróci.

—

CHÓR.

Niechaj zawróci — a gościniec sławy

Poczciwej znowu i manowce chuci

Przed zapastnikiem staną do wyboru!

Nie starczy może już złego potworu,

Lecz starczy mężów potwornych — niestety!

STARZEC.

Skończył i skonał — o!

panie nasz — gdzie ty!

—

CHÓR.

Gdzie ty, o, panie!

— Świadomszych gromada,

Duchy pogodne i wietrzyk ochoczy,

Pancerz mogilny w ofierze ci składa,

Przyłbicą darni ocienia ci oczy.

—

STARZEC i chór, rzucając amfory.

Miodem i mlekiem lśniące dzbany ciska —

CHÓR.

Gałęź modrzewiu i wieńce chmielowe

I mirry bursztyn kładzie w te ogniska: —

I łzy, i cichą, a poczciwą mowę,

(Łuny poruszonego ognia szeroko oświecają dolinę, na której kopiec Krakusa.

— Chóry, podnosząc ostatnie garście piasku, stoją z ramionami w ruchu.)

SZOŁOM I RAKUZ, zakrywąjąc się w parowie i przylegając do ziemi.

Ciało spalone — kurchan usypany!

—

STARZEC I CHÓRY, ciskając piasek i odchodząc.

Z popiołów cała i z kruszyn oręży,

Ziemia krakowska niechże ci nie cięży,

Sławny-nieznany!

—

OBJAŚNIENIA.

Znana powieść o Smoku, którego zabił Krak czy Krakus, nieustannie w dziejach prawdziwa, albowiem potykania się takowego z potworem, siady.idą przez wieki; rozmaitemi też sposoby w myśli ludu określana bywa.

Jak sobie przeto poradziłem z tak porwaną całością rzeczy?

czytelnik sam osądził — dodam wszakże słów kilka ku wyjaśnieniu treści i składowych pierwiastków.

Krak i Krakus nie myślę aby były jednym człowiekiem — pierwszy zda mi się być drugiego ojcem, tak jak zdrobniale Leszki idą po starym Lechu — w czem Kochanowski słusznie wyraża się:

«Jakoby więc (mówi on) od wielkiego jakiegoś Lecha, mniejszy Leszkowie z czasem się pokazali i przodka swego imię jakoby wskrzesili.»

Kraków, nazwisko miasta, jest przymiotnikowem z czwartego przypadku na pytanie kogo?

czyj?

gród-Krakowy, czyli Kraków.

Rakuz, brat krakusowy, w nazwaniu swem ma pierwiastek filologiczny, przechowany u południowych Słowian.

Szołom pochodzi od słowa ludowego «szołomić.»

Kiempe, jest to nazwisko Skandynawskich błędnych rycerzy, z których to jeden do Olausa króla mówi:

«Wiedz, że w bogi kamienne i drewniane nie wierzę, a z djabłów naigrawam się.

Zbiegłem ziemie dalekie: potworów i olbrzymów nie mało trupem położyłem.

— Wierzę bardzo w trzeźwość umysłu czystego i w moc ramion.»

Nixy u południowych Słowian duchy porzędne, polne i leśne.

Włady, przymiotnik staro-słoweński, znaczący wielmożny i heroiczny.


text:
37.

Gdyby mógł człowiek znać, wchodząc w życie:

Od kiedy istnieć przestanie —

To wtedy, każdej chwili działanie

Ważyćby chciał należycie.

Lecz, śmierć — mówicie —

Przychodzi niespodziewanie…

Tak.

Lecz to raczej tego jest wina,

Który się jej nie spodziewa,

Odkąd, owocu chcąc z Wiedzy Drzewa,

Wraz, wynalazcę śmierci, Kaina,

W swem łonie nosić poczyna,

Do zbytku ciekawa Ewa.