Anna Kuchta W obcym t ł umie, w obcym miejscu”1 – żyd owska t ożsamość kul t u r o wa w sytuacji g ra nicz nej n a wybra nyc h przykła dac h li te ra t u ry fak tu 2 Katedra Porównawczych Studiów Cywilizacji Uniwerystetu Jagiellońskiego „– Włóż kapelusz.

Pobożny Żyd ma na głowie kapelusz – powiedział Maurycy Fichtel- baum do syna.

– Przynajmniej to możesz dla mnie zrobić przed śmiercią”3.

Tak na moment przed śmiercią mecenas Jerzy Fichtelbaum, bohater Początku Andrzeja Szczypiorskiego, przypomina sobie ojca.

Dlaczego właśnie kapelusz?

Nie jest on jedynie niewiele znaczącym elementem ubioru, tutaj kapelusz jest symbolem.

Symbolem elegancji?

Godności?

Wiary i pobożności?

Na pewno.

Ale przede wszystkim – jest ikoną tożsamości rozumianej jako wytwór tradycji oraz zakorzenienia kulturowego4, które człowiek posiada i manifestuje – w mowie, wierzeniach, zachowaniu i zwyczajach.

Przez długie wieki Żydzi w Europie two- rzyli swoją własną, odrębną kulturę.

Odróżniała ich wiara, liturgia, język, strój, głęboko rozbudowana obyczajowość, a nawet spojrzenie na sztukę i życie codzienne.

A gdyby to wszystko nagle zniknęło?

Nazistowskie „ostateczne rozwiązanie”5 miało na celu „oczyszczenie” świata ze wszystkiego, co żydowskie, zarówno w sensie dosłownym (eksterminacja ludności) jak i metafizycznym – metodyczne niszczenie tradycji, zwyczajów, żydowskiego ducha.

Przeciętny człowiek, otoczony bezpiecznym kokonem kultury, rzadko zastanawia się, jak wyglądałoby jego życie, gdyby musiał zrezygnować z „bycia sobą” („by- cia” rozumianego jako nie tylko wewnętrzne poczucie, ale także jego zewnętrzne przejawy – zwyczaje religijne, obyczaje świąteczne i zachowanie codzienne, język).

Jednostka ode- rwana nagle od swojej kultury i tradycji staje się „ziemią jałową”, nie będzie więc przesadą określenie kulturowego zakorzenienia jako fundamentu tożsamości.

Groźba zagłady spra- wia, iż pytanie o tożsamość oraz mechanizmy jej przetrwania wydaje się być szczególnie za- 1 H. Zawadzka, Ucieczka z getta, Warszawa 2001, s. 87.

2 Niniejszy artykuł został napisany na kanwie referatu pt. Kultura i tradycje żydowskie a Holocaust, który autorka wygłosiła podczas Krakowskiej Konferencji Judaistycznej (12 maja 2012 roku) i stanowi rozwinięcie oraz pogłębienie wybranych kwe- stii.

Tekst został również uzupełniony o materiały, do których autorka dotarła po rzeczonej konferencji.

3 A. Szczypiorski, Początek, Poznań 2002, s. 208.

4 Na temat roli tradycji i zakorzenienia w samostanowieniu jednostki zobacz np.: H.-G.

Gadamer, Prawda i metoda, tłum.

B. Baran, Warszawa 2007.

5 Właściwie: „ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej” (niem. die Endlösung der Judenfrage), eufemistyczny synonim za- głady ludności żydowskiej stosowany przez nazistów na mocy decyzji podjętej 20 stycznia 1940 roku na konferencji w Wannsee.

sadne i nie powinien zaskakiwać fakt, że zagadnienie to stale przenika wspomnienia oraz świadectwa Żydów6.

Narodziny faszyzmu w Europie i początek II wojny światowej mimo rozmaitych repre- sji względem ludności semickiej (takich jak choćby nakaz rejestracji osób pochodzenia ży- dowskiego czy ekonomiczne obostrzenia) nie zdołały w drastyczny sposób zniszczyć kulty- wowania tradycji żydowskich na terenach znajdujących się w strefie wpływów III Rzeszy.

Elie Wiesel, Żyd z chasydzkiej rodziny z miasta Sighet, wspomina, że do roku 1943 modlił się w synagodze, studiował Talmud, próbował zgłębiać Zohar.

Pamięta też święto Pesach w 1944 roku, gdy synagogi zostały już zamknięte, ale mimo to niemal każde mieszkanie ra- bina zamieniało się w miejsce modlitw.

Ludzie jedli, pili, śpiewali.

Biblia nakazywała prze- cież radować się i kosztować szczęścia przez cały świąteczny tydzień7.

W podobnym tonie wspomnienia snuje rodzina Ovitzów8, ortodoksyjnych Żydów, któ- rzy nawet w 1944 roku spożywali wspólnie świąteczny posiłek, czytając jednocześnie ade- kwatny do chwili fragment Starego Testamentu o niewoli Izraelitów w Egipcie.

Jednym z pierwszych etapów nazistowskiej zbrodni było utworzenie gett, które we wspomnieniach młodego, bo zaledwie ośmioletniego Michała Głowińskiego, jawią się jako „[przestrzeń] bezkształtna, pozbawiona idei porządkującej, [przestrzeń], której odebrano – obwodząc murami – sens, tak jak odebrano sens życia ludziom, których w nią wtłoczono”9.

A jednak jakiś sens musiał zostać zachowany, skoro tradycja ciągle trwała.

A może to trady- cja nadawała ten sens?

„W rozmaitych miastach Żydzi szykują się, żeby uroczyście w miarę możności spędzić święta.

Pobożni Żydzi kupują macę, biedniejsi szykują kartofle, inni ro- bią zapas chleba na osiem dni”10 – relacjonuje mimochodem Calek Perechodnik, mieszka- niec getta w Otwocku, opisując „żałosne Święta”11 1942 roku.

Nie jest to jedyny argument przemawiający za tym, że kultura przetrwała zamknięta za murami getta.

O jej ciągłej ży- wotności może świadczyć choćby ogromna ilość powstałych pieśni holocaustowych (zaczy- nając od starych ludowych piosenek, do których dołączano nowy tekst, aż do zupełnie no- wych utworów, opisujących konkretne wydarzenia).

Tworzono je pomimo panującego gło- du, ścisku, atmosfery strachu i niepewności oraz ciągłej groźby śmierci.

Jakie były powody takiej twórczości?

Rozmaite: piosenki mogły stanowić formę oporu (czy nawet zagrzewać do walki jak pieśni powstańcze), dokumentację życia w getcie, osobistą konsolację twórcy, 6 Materiałem, na którym autorka opiera przedstawioną w niniejszej pracy analizę, jest holocaustowa literatura faktu.

Nie jest jednak celem niniejszej pracy analiza literaturoznawcza lub językowa przytoczonych fragmentów ani też studium histo- ryczne nazistowskiej polityki antyżydowskiej podczas II wojny światowej (co mogłoby stać się tematem osobnej, obszernej rozprawy), a jedynie wyłuskanie wypowiedzi koncentrujących się na kwestii tożsamości i analiza jej rozumienia przez świad- ków Holocaustu.

7 E. Wiesel, Noc, tłum.

Małgorzata Kozłowska, Kraków 2007, s.36.

8 Historia Ovitzów według: Y. Koren, Sercem byliśmy wielcy, tłum.

Magdalena Michalik, Chorzów 2006.

9 M. Głowiński, Czarne sezony, Warszawa 1999, s. 10.

10 C. Perechodnik, Spowiedź, Warszawa 2004, s. 29.

11 Ibidem.

modlitwę czy po prostu próbę zachowania normalności w świecie absurdu.

Ale były też, a może przede wszystkim, wynikiem tęsknoty za tradycją i mechanizmem jej podtrzymy- wania.

Nawet w ekstremalnych warunkach, jakie bez wątpienia stanowił obóz koncentracyjny, zakorzenione głęboko w kulturze zwyczaje nie wymierały.

Regina Ovitz, karlica zamknięta w Auschwitz jako obiekt badań, opowiada, jak będąc w lagrze, wymieniała kawałek słoniny na małą cebulkę (której wartość była o wiele mniejsza), ponieważ tej pierwszej „ze wzglę- dów religijnych”12 nie mogła wszakże zjeść.

Elie Wiesel opisuje zaś „spór” o post, jaki toczył się w pewne święto Jom Kippur między więźniami w Buchenwaldzie – jedni twierdzili, że w warunkach głodowych racji post stanowi nierozsądne i niebezpieczne wyrzeczenie, mo- gące prowadzić nawet do śmierci, drudzy przeciwnie: właśnie grożącym niebezpieczeń- stwem tłumaczyli wagę postu („Trzeba pokazać Bogu, że nawet tutaj, za bramą piekieł, po- trafimy głosić Jego chwałę”13).

Wiesel wspomina również dziesięciu więźniów zmawiają- cych okolicznościowy kadisz za niedawno zmarłego przyjaciela14.

Halina Birenbaum pa- mięta sprawiedliwą sztubową Stasię, która w Jom Kippur nie tylko nakazała Aryjkom za- stąpić Żydówki we wszystkich robotach na terenie baraku, ale również zdobyła świece, przy których więźniarki zebrały się wieczorem, zachowując uroczyste milczenie15.

Przykłady można by mnożyć, ale wniosek zdaje się jasny: te niby drobne, a jednak wielkie gesty, świadczą o tym, iż zachowanie chociaż niektórych zwyczajów oraz przywiązanie do tradycji było istotne nawet w sytuacji granicznej.

Najtrwalszym, a zarazem najbardziej instynktownym sposobem manifestowania własnej kultury (czy może nawet bardziej: przynależności do danej kultury) jest jednak język.

W wielu wspomnieniach obozowych można znaleźć wzmianki o tym, że nieznajomość ji- dysz stanowiła barierę w nawiązywaniu kontaktów i budowała podziały wśród zamkniętych w lagrach Żydów.

Wprost pisze o tym Primo Levi, wspominając sytuację swoją i współ- więźniów, którzy w tym samym czasie przybyli do obozu: Wszyscy wiedzą, że 174000 mają Żydzi włoscy: […] przywiezieni przed dwoma miesiącami, sami adwokaci i doktorzy.

[…]

Niemcy nazywają ich zwei linke Hande (dwie lewe ręce) i nawet Żydzi polscy gardzą nimi, gdyż nie umieją mówić w jidysz16.

Podobne świadectwo pochodzi także od młodego Imre Kertésza – gdy, mając piętnaście lat, w 1944 roku, trafia do obozu zagłady w Auschwitz (później przeniesiony do Buchen- waldu, ostatecznie do Zeitz) i dotkliwie zapamiętuje odrzucenie, z jakim się spotkał.

Kiedy przypadkowo dostał się do komanda Żydów porozumiewających się między sobą w jidysz, 12 Y. Koren, op.

cit., s. 108.

13 E. Wiesel, op.

cit., s. 108.

14 Por. ibidem.

117.

15 Por. H. Birenbaum, Nadzieja umiera ostatnia, Oświęcim 2005, s. 159.

16 P. Levi, op.

cit., s. 64,podkreślenie moje – A. K.

brak umiejętności mówienia w tym języku nie tylko uniemożliwił mu nawiązywanie kon- taktu17 w najbardziej prozaicznych sprawach, ale wręcz usunął go na margines społeczności i sprawił, że czuł się on niedopasowany („to było jakoś tak, jakbym był Żydem pośród Ży- dów w obozie koncentracyjnym”18 – opisuje zdublowaną alienację Kertész).

Ale dlaczego język jest tak istotny?

Socjolingwistyka i filozofia kultury nie bez powodu zwracają uwagę na komunikacyjną – a nawet integrującą – funkcję języka.

Wspólny język to coś więcej niż tylko porozumienie, to poczucie przynależności, co doskonale ilustruje przykład Awigdora Kochawa, uciekiniera z pogromu w Jedwabnem (10 lipca 1941), który, ukrywając się, nie- zwykle przeżył spotkanie na swojej drodze innego Żyda: Kiedyś usłyszał od gospodarzy, że „tu jakiś Żydziak się kręci”.

Zauważył go w zagajniku, był w jego wieku […].

Poczuł dławienie w gardle, dawno już nie widział żadnego Żyda.

[…]

Teraz on zanucił Ha-Tikwę i zrozumiał, że chłopak zna melodię.

Powiedział: „Am ihudi” – „Jestem Żydem”.

Tamten odpowiedział w jidysz19.

Wspominając wzruszenie, jakie ogarnęło go w tamtej chwili, Kochaw przyznaje, że tę- sknota za „swoimi” towarzyszyła mu praktycznie przez całe życie: Znów był sam.

[…]

Pojechał do Łomży, chciał spotkać jakiegokolwiek Żyda.

Kiedyś szedł za kimś, bo wydał mu się Żydem.

Zrozumiał swą pomyłkę, gdy mężczyzna dotarł do domu, z którego wybiegła dwójka wnucząt.

Wiedział, że żydowskich rodzin nie ma.

Miał osiemnaście lat i był zupełnie sam na świecie20.

Z pewnością zrozumiałaby go Halina Zawadzka (jako młoda dziewczyna opuściła getto w Końskich w przeddzień jego likwidacji, jesienią 1942 roku), która opisuje, że prawdziwa więź z narodem żydowskim obudziła się w niej, kiedy stała w polskim tłumie na pasterce w wigilijną noc: „Świadomość, że znalazłam się […] w obcym świecie sprawiała mi ból prawie nie do zniesienia”21.

Smutek i rozgoryczenie, którymi podszyte są słowa Zawadzkiej, wskazują, iż pragnęła ona nie tylko znaleźć się wśród tych, z którymi dorastała i wspólnie wkraczała w życie, ale tęskniła też za „swoim” światem – za kulturą, tradycją, korzeniami.

Karl Jaspers słusznie uznaje śmierć za jedną z najważniejszych sytuacji granicznych – jako doświadczenie nieuchronne, niepowtarzalne, a przede wszystkim indywidualne, zmu- sza ona do prawdziwego przeżywania.

W takich chwilach zawodzi wszelka gra i udawanie – 17 „– Reds du jidysz? – zabrzmiało pierwsze pytanie.

Kiedy im powiedziałem, że niestety, nie, skończyli ze mną, skompromi- towałem się, patrzyli na mnie jak na powietrze albo raczej jakby mnie w ogóle tam nie było.

Próbowałem ich zagadywać, zwrócić na siebie uwagę – na próżno.

– Du bist niszt kajn jid, du bist a szejgec” I. Kertesz, Los utracony, tłum.

K. Pisarska, Warszawa 2002, s. 142.

18 Ibidem.

19 A. Kochaw, Jedyna szansa to udawać goja, [w:] A. Bikont, My z Jedwabnego, Warszawa 2004, s. 207.

20 Ibidem, s. 208.

21 H. Zawadzka, op.

cit., s. 87.

człowiek staje się całkowicie autentyczny.

I po raz kolejny Calek Perechodnik okazuje się wnikliwym obserwatorem, gdy notuje całą gamę możliwych ludzkich reakcji: Niektórzy głośno zawodzili, wspominali Bogu wszystkie swe dobre uczynki, pokazywali na swe małe dzieci, pytając się Boga, czy stracił litość nawet nad małymi, niewinnymi dziećmi.

Inni urągali Bogu, śmiali się z tych Żydów, którzy przez całą noc, ubrani w tałesy, odmawiali psal- my, modlitwy za umarłych22.

Uogólniając (i upraszczając) problem, można wyróżnić dwie skrajne postawy, obie znaj- dują swoje wzory w tradycji – postawę aktywną (od buntu – wyrażonego myślą, słowem bądź czynem – aż do zorganizowanej walki zbrojnej) i postawę bierną (od rezygnacji i po- kory, aż po dumę i głęboką wiarę).

Tę drugą gloryfikuje Primo Levi: („Mało ludzi umie iść na śmierć z godnością […] mało ludzi umie milczeć i uszanować czyjeś milczenie”23), dla którego to właśnie godność jest wyznacznikiem człowieczeństwa – nawet w warunkach ekstremalnych.

W relacji Calka Perechodnika kluczowa dla tej postawy będzie wiara: Ale nie wszyscy żałują, że się urodzili Żydami.

Część i w ostatniej chwili dumna jest, że ginie al kidusz haszem, ku chwale imienia Pańskiego.

Grupa złożona z dziesięciu ludzi odmawia głośno modlitwy […], korzą się przed ich Bogiem, nie biorą chleba do ust (...).

Z rezygnacją, ale i z dumą czekają na śmierć.

(...)

Zaiste, z prawdziwą wiarą nie można dyskutować24.

Elie Wiesel, idąc w tłumie prowadzonych (jak sądził) na śmierć Żydów, żegna się z ca- łym światem, szepcząc: Jisgadal wejiskadasz Szemej Raba25, i dostrzega tragiczny paradoks sytuacji: „Nie wiem, czy w długich dziejach narodu żydowskiego zdarzyło się kiedykolwiek, by ludzie odmawiali za samych siebie kadisz”26.

Richard Glazar, ocalały z Treblinki, wspo- mina współwięźnia śpiewającego psalmy: Cały obóz zdawał się palić.

[…] i nagle jeden z nas podniósł się... wiedzieliśmy, że był śpiewa- kiem w Operze Warszawskiej.

Nazywał się Salve i przed tą zasłoną ognia zaczął zawodzić pieśń, której nie znałem: Mój Boże, mój Boże, dlaczego nas opuściłeś?

Niegdyś wydano nas na ogień, ale nigdy nie wyrzekliśmy się Twego Świętego Prawa.

Śpiewał w jidysz, a za nim paliły się stosy27.

22 C. Perechodnik, op.

cit., s. 92.

23 P. Levi, op.

cit., s. 17.

Warto dodać, iż podobne odczucia będą towarzyszyły Markowi Edelmanowi, podczas opisu sytu- acji na Umschlagplatz: „panowało grobowe milczenie […] cisza śmiertelna.

I to właśnie była godność” (R. Assuntion, W. Goldkorn, Strażnik.

Marek Edelman opowiada, tłum.

I. Kania, Kraków 1999, s. 139).

24 C. Perechodnik, op.

cit., s. 207.

25 E. Wiesel, op.

cit., s. 65.

„Jisgadal wejiskadasz Szemej Raba” to pierwsze słowa kadiszu, jednej z najważniejszych modlitw w judaizmie, wzywające rychłe nadejście królestwa Bożego i sławiąca Jego imię.

26 Ibidem, s. 64.

27 C. Lanzmann, Shoah, tłum.

M. Bieńczyk, Koszalin 1993, ss.

24 – 25.

Michał Głowiński zwraca w takiej sytuacji uwagę na szczególną autonomię jednostki, z czcią opisując paradoksalny wybór swojego dziadka: „wybrał to, co jeszcze […] mógł wy- bierać – i sam sobie śmierć zadał”28.

Lejzor Głowiński nie był, według relacji autora, nikim szczególnym – był prostym, niemłodym człowiekiem o elementarnym wykształceniu, a na głowie nosił „małą okrągłą czapeczkę, jaką noszą ortodoksyjni Żydzi”29.

W wakacje 1942 roku, gdy Niemcy rozpoczęli wywózki do Treblinki, dziadek popełnił samobójstwo, rzuca- jąc się z jednego z okien.

Dla Głowińskiego czyn ten ma znaczenie szczególne, nie tylko ze względu na odwagę czy determinację bohatera; chodzi o coś więcej – o wolność wewnętrz- ną i poczucie, że nazistowska machina zbrodni nie miała już nad nim władzy.

Ale samobój- stwo to jednak problematyczne zagadnienie w judaizmie – to Bóg, nie człowiek, włada ludzkim życiem, człowiek nie może się na nie swobodnie targnąć, zamiast kidusz ha-szem zostaje zawsze kidusz ha-chaim – uświęcenie życia.

A jednak samobójstwo dziadka było mę- czeńską śmiercią za wiarę – a także śmiercią w obronie jej świętości.

Wiele świadectw po- twierdza, że na wyjątkowo religijnych Żydów czekała nie tylko śmierć, ale i upokorzenie: Z jakiegoś miasteczka spod Lwowa przyprowadzono pewnego dnia dwóch Żydów.

Jeden był rabinem, a drugi szochetem.

Obaj byli ubrani w chałaty, nosili brody i pejsy.

Codziennie rano, gdy więźniowie wychodzili do pracy, musieli tańczyć na podwyższeniu z parasolami w ręku.

Taniec hańby.

[…]

Był to symbol zhańbienia narodu.

Błagano Boga, by wreszcie ich rozstrzela- no, by nareszcie skończyły się te katusze duszy, gorsze od najstraszniejszych razów30.

Mimo szacunku, z którym często opisywani są męczennicy za wiarę, wielokrotnie moż- na też dostrzec świadectwa chwalące aktywność i działanie.

Calek Perechodnik buntowni- czo zapytuje: O czym myślisz, maso żydowska?

Jesteś bierna, zrezygnowana, milcząca.

[…]

O wszystkim myślicie, tylko nie o tym, żeście potomkami Judy Machabeusza.

Gdzie jest ten duch Was, któ- ry by gromkim głosem krzyknął: „tomus nafszi im Pelisztim” – „Niechaj ja zginę, ale razem z moimi wrogami”.

Przed wami dwustu ludzi z karabinami, wy jesteście 8000 ludzi, którzy i tak nic nie mają do stracenia […]31.

Perechodnik jest przepełniony goryczą, żalem i bezsilnym gniewem po stracie rodziny i – w dodatku – wiary32, ale jego słowa pociągają za sobą szereg pytań.

Autor zastanawia się, gdzie podział się duch Samsona, duch Judy Machabeusza... – przecież nieraz w historii 28 M. Głowiński, op.

cit., s. 32.

29 Ibidem, s. 29.

30 K. Lewin, Przeżyłem.

Saga świętego Jura spisana w roku 1946, tłum.

zbiorowe, Warszawa 2006, s. 127.

Relacja dotyczy wydarzeń w obozie Janowskim we Lwowie, których Lewin był naocznym świadkiem.

31 C. Perechodnik, op.

cit., s. 61.

32 Por.: „Nie mogłem słuchać, jak człowiek, a w dodatku Żyd, twierdzi, że wymordowanie narodu żydowskiego nastąpiło wskutek grzechów popełnionych przez Żydów wobec Boga, i że cały ten kataklizm został z góry przepowiedziany przez pro- roków żydowskich i zgodny jest z wolą Boga” (ibidem, s. 183).

Żydzi dali dowód, że potrafią walczyć.

Wystarczy wspomnieć choćby o Berku Joselewiczu i jego pułku (Pułk Lekkokonny Starozakonny) walczącym w powstaniu kościuszkowskim w 1794 roku.

O ich bohaterskiej śmierci wspomina choćby Maria Janion: „Jak Machabe- usze, nie lubili oni również cofać się z pola walki.

Hasłem ich było: zwyciężyć lub zginąć”33.

Ponadto Berek Joselewicz i jego ludzie odznaczali się nie tylko odwagą, ale także głębokim szacunkiem i przywiązaniem do tradycji oraz nakazów halachy: Spożywano wyłącznie koszerną żywność, dostarczaną przez żydowskich mieszkańców Pragi.

Gdy artyleria rozpoczęła atak w dzień szabatu, Berek Joselewicz, zwrócił się do rabina Pragi o udzielenie zezwolenia na walkę i uzyskał jego zgodę.

Przez cały czas trwania bitwy ludność nie mogła już przynosić koszernej żywności, żołnierze zatem walczyli głodni34.

Być może żydowskie powstanie, które 19 kwietnia 1943 roku wybuchło w getcie war- szawskim, Calec Perechodnik mógłby nazwać duchem niezłomnego Berka Joselewicza...

Pisząc o umieraniu, trudno też nie wspomnieć o zaskakującym geście Szmula Zygiel- bojma, żydowskiego działacza politycznego, który ze swojej śmierci czyni swoisty manifest – znając sytuację polskich Żydów, po upadku powstania w getcie warszawskim Zygielbojm (sam przebywający w Londynie) popełnia samobójstwo, pozostawiając list, w którym ubo- lewa nad biernością świata i wzywa do podjęcia działań, mając nadzieję na przełamanie obojętności.

Sam – jak pisze – jest częścią narodu żydowskiego i jemu oddaje swoje życie35.

Michał Głowiński nie ocenia ani nie rozróżnia śmierci „gorszej” i „lepszej”: „Każdy, kto umarł ze zbrodniczych wyroków, umarł godnie”36 – podsumowuje po prostu.

Ale było też inne wyjście: wielu Żydów w momencie prześladowań wybierało niebez- pieczną ucieczkę i ukrywanie się, które może być rozumiane dwojako – tak dosłownie, jak i metaforycznie.

Krysia Chiger, tytułowa dziewczynka w zielonym sweterku37, wspomina czternaście miesięcy, które spędziła wraz z grupą innych Żydów we lwowskich kanałach.

Mimo chłodu, głodu i wszechogarniających ciemności, wielką wagę przywiązywano do za- chowywania ustalonego rytmu dnia: budziliśmy się rano […] nasz jedyny praktykujący Żyd, o stałej porze odmawiał swoje poranne modlitwy […] zapewnialiśmy [mu] szacunek i powagę, których wymagało odprawianie mo- dlitw.

[…]

To był nasz sposób na zachowanie żydowskiej tożsamości38.

33 D. Kandel, Berek Joselewicz..., cyt. za: M. Janion, Bohater, spisek, śmierć.

Wykłady żydowskie, Warszawa 2009, s. 32.

34 Berek Joselewicz, „Midrasz” 2000, nr. 10, s. 13.

Cyt.

za: M. Janion, op.

cit., s. 32.

35 „Nie mogę pozostać w spokoju.

Nie mogę żyć, gdy resztki narodu żydowskiego w Polsce, którego jestem przedstawicie- lem, są likwidowane.

Moi towarzysze w getcie warszawskim polegli z bronią w ręku w ostatnim bohaterskim boju.

Nie było mi sądzonym zginąć tak jak oni, razem z nimi.

Ale należę do nich i do ich grobów masowych.

Śmiercią swoją pragnę wyrazić najsilniejszy protest przeciw bierności, z którą świat przygląda się i dopuszcza do zagłady ludu żydowskiego” – ostatni list Szmula Zygielbojma (fragment), [w:] J. Karski, Tajne państwo, Warszawa 2006.

36 M. Głowiński, op.

cit., s. 33.

37 D. Paisner, Dziewczynka w zielonym sweterku, tłum.

B. Dżon, Warszawa 2011.

38 Ibidem.

Dbałość o religijną harmonię i równowagę duchową była dla rodziny Chigerów ostoją człowieczeństwa i normalności („upieraliśmy się, że jesteśmy wciąż cywilizowanymi ludź- mi”39) pośród wojennej rzeczywistości.

Bohaterka z ożywieniem wspomina także o szabaso- wym stole, postnym święcie Jom Kippur czy świętowaniu Rosz Haszany – pamięć o trady- cyjnych zwyczajach i religijna celebracja były w oczach ośmioletniej dziewczynki możliwo- ścią wyjścia poza bezbarwny marazm podziemnego życia, chwilowym przebudzeniem się z koszmaru strachu i monotonii.

Jednocześnie wspólne uczestnictwo w codziennych oby- czajach czy świątecznych rytuałach cementowało poczucie wspólnoty wśród pozornie ob- cych sobie ludzi („znaleźliśmy się tutaj z jednego powodu – byliśmy Żydami”40).

Jednak nie wszyscy Żydzi ukrywali się w ciemności...

Metaforycznym schronieniem mogła być także nowa, aryjska tożsamość.

Nie chodziło tylko o (przydatne oczywiście) do- kumenty na aryjskie nazwisko ani nawet o „dobry wygląd”, ale także (a może najbardziej) o umiejętność udawania, że jest się kimś innym.

„Po aryjskiej stronie trzeba było zręcznie odłączyć się od grupy, uniknąć szmalcowników i zniknąć w polskim tłumie”41 – wyjaśnia z suchą precyzją Alina Margolis-Edelman, uciekinierka z getta warszawskiego.

Wtóruje jej Michał Głowiński, opisując drobiazgową organizację „wyjścia” i skrupulatne przygotowy- wanie nowej tożsamości – już w wieku ośmiu lat nauczył się podstawowych katolickich modlitw, aby w razie niebezpieczeństwa ich znajomością udowodnić, że nie jest Żydem.

Awigador Kochaw twierdzi otwarcie, że udawanie goja stanowiło jedyną szansę przeżycia42 i potraktował tę możliwość poważnie: Kupił sobie ręcznie tkane koszule, takie, jakie nosili chłopi.

Zachodził do wiejskich gospód.

Słuchał opowieści miejscowych, którzy byli w Prusach, skupiał się, by zapamiętać nazwy, […]

Wyuczył się modlitw i kolęd, żeby się nie odróżniać od Polaków.43 Jego dopracowane zachowania nie są w żadnym przypadku przesadzone – czasem drob- ny, niby nieistotny szczegół mógł decydować o życiu lub śmierci, a znajomość zwyczajów odróżniających Polaków od Żydów często dawała szansę na przetrwanie.

Halina Zawadzka (ukrywająca się po aryjskiej stronie pod nazwiskiem Maria Nowakowska) jest pewna, że w momencie krytycznym od „wpadki” uratowała ją tylko przypadkowo posiadana wiedza na temat daty imienin (nie obchodzonych w żydowskim otoczeniu)44.

39 Ibidem.

40 Ibidem.

41 A. Margolis-Edelman, Tego, co mówi, nie powtórzę..., Wrocław 1999, s. 82.

42 Rozmawiając z Anną Bikont, Kochaw tytułuje swoją opowieść o ocaleniu Jedyna szansa to udawać goja (A. Kochaw, op.

cit., [w:] A. Bikont, op.

cit., s. 199).

43 Ibidem, s. 207.

44 „Pewnego wieczoru do naszego pokoju weszła niespodziewanie właścicielka hotelu z polskim policjantem i gestapow- cem.

Policjant zażądał naszych dokumentów i przeglądał je bardzo dokładnie.

W pewnej chwili zapytał mnie: – Kiedy pani obchodzi imieniny?

Niedługo, 8 grudnia, czy chce pan złożyć mi życzenia? – odpowiedziałam bardzo swobodnie i zaczęłam się śmiać.

Analizując dostępne w materiale literackim świadectwa, można zauważyć, iż dla wielu Żydów największą trudnością, z jaką łączyło się wyjście na aryjską stronę, była ko- nieczność ukrywania własnej wiary oraz uczestnictwa w obrzędach chrześcijańskich – wielu czuło, że w ten sposób oszukują swojego Boga.

Calek Perechodnik, opisując ukrywającego się po aryjskiej stronie ojca, akcentuje jego codzienne rozdarcie między tym, kim w głębi ducha był, a tym, kim powinien być dla ratowania własnego życia: Hen, daleko, na dużej polanie stary chłop pasie krowę, pogania ją batem, co chwila siada, wi- dać, że jest zmęczony.

[…].

Nagle podrywa się, zadziera głowę go góry […], uporczywie patrzy w niebo w kierunku wschodnim.

[…].

To stary Żyd z nakrytą głową, który modli się do swego Boga, właśnie odmawia modlitwę poranną.

Przeprasza Boga za to, że nie może głośno chwalić imienia Pańskiego […]45.

Jak być sobą w świecie, gdzie jedyną szansą przeżycia jest udawanie kogoś całkiem inne- go?

Po równie dramatyczny ton sięga Kurt Lewin, opisując sytuację swojej matki, żony za- mordowanego w pogromie rabina Lwowa doktora Jecheskiela Lewina, która, mogąc na czas wojny ukryć dzieci u metropolity lwowskiego, odmawia, obawiając się, że zostanie na- rzucony im chrzest (a co za tym idzie – obca wiara), a za taką cenę „nie chce kupować ży- cia, nawet jeśli chodzi o dzieci”46.

Instynkt życia zostawał wyparty przez pytanie o jakość tego życia.

Maria Janion na przykładzie Nachamy Tec (która wyznaje, że dwie odrębne tożsamości zlewały się jej coraz częściej w jedną – nową, stawała się tym, kim powinna być47) ostrzega dodatkowo, iż nowa tożsamość, przyjęta jako narzędzie służące przetrwaniu, niebezpiecznie często stawała się „punktem wyjścia do głębszej przemiany”48.

Dobrą ilustracją tak posta- wionej tezy może być Marianna Ramotowska (prawdziwe nazwisko: Rachela Finkelstejn) – Żydówka mieszkająca w Jedwabnem, która zdając sobie sprawę z narastającego niebezpie- czeństwa, dla ratowania życia wiąże się z Polakiem, Stanisławem Ramotowskim i przyjmuje chrzest.

Ta desperacka decyzja ocaliła ją przed późniejszym pogromem49, ale przysporzyła wielu problemów natury psychologicznej.

Mimo początkowych prób pogodzenia dwóch tożsamości: Policjant oddał nam dokumenty i wszyscy wyszli z pokoju.

[…]

Moja odpowiedź była szybka i właściwa.

Zaważył szczę- śliwy przypadek, opanowanie i roześmiana twarz”.

H. Zawadzka, op.

cit., s. 88.

45 C. Perechodnik, op.

cit., s. 219-220.

46 K. Lewin, op.

cit., s. 120.

47 „Stawałam się podwójną osobą: jedno moje «ja» było prywatne, drugie – to było moje «ja» publiczne dla innych.

Kiedy byłam z dala od mojej rodziny, byłam tak pochłonięta przez moje «ja» publiczne, że nie musiałam nawet udawać.

Czułam się rzeczywiście osobą, którą miałam być.”

(N. Tec, cyt. za: M. Janion, op.

cit., s. 72).

48 Ibidem.

49 Stanisław Ramotowski wspomina, że gdy mieszkańcy Jedwabnego grozili jego żonie, mógł ją bronić przypominając o przyjętym chrzcie: „Przechodził wtedy Feliks Mordasiewicz, krzyczy do mnie: «Wiem, że masz u siebie Żydówkę».

Powie- działem: «Teraz ona ochrzczona, to spróbuj coś jej zrobić»”.

(A. Bikont, op.

cit., s. 59).

Były oddzielne naczynia na mleko i mięso [wspomina Ramotowski – przyp. A. K.], Marysia mi to wytłumaczyła […].

U nas piątek był inny niż u wszystkich.

Zapalaliśmy świeczki na sto- le, ubrania wkładaliśmy zgrabne.

W soboty nie braliśmy się do pracy.

[…].

W domu wieprzo- winy nie ruszyła, ale pilnowała, żeby w gościach nikt nie zauważył, że odmawia50.

Rozmawiająca z nią po latach51 Anna Bikont zauważa rozpaczliwą próbę odcięcia się kobiety od swojego pochodzenia, dystans i niechęć nie tylko do wojennych wspomnień, ale także do żydowskich tradycji i zwyczajów.

„Kiedy składałam jej życzenia z okazji Cha- nuki czy Rosz Haszany” – charakteryzuje wnikliwie Bikont – „zaraz zaczynała odmawiać różaniec”52.

I nie jest to odosobniony przypadek – w dalszych partiach studium na temat Jedwabnego Anna Bikont zauważa, że chociaż przeżyły tylko dwie Żydówki, obie zostały w miasteczku, ale mimo to nigdy się nie spotkały – „chciały się wtopić w lokalną społecz- ność, zapewne w nadziei, że grzech bycia Żydem zostanie im zapomniany”53.

Maria Janion podaje również, że bardzo często ci, którzy przeżyli w ukryciu pod fałszywą tożsamością, do końca życia zmagali się z poczuciem winy oraz wykorzenienia, wyrzutami sumienia i zagu- bieniem.

Zjawisko to z niezwykłą precyzją odmalował w swojej powieści Jerzy Kosiński, udowadniając, iż fikcja i metafora mogą stać się nośnikiem realizmu psychologicznego.

Bo- hater Malowanego ptaka po długim czasie życia w ukryciu nie wie, jak zareagować, spotyka- jąc dawno niewidzianych rodziców, a nawet zastanawia się, czy powinien w ogóle reagować – tak bardzo przyzwyczaił się bowiem do swojego „nowego ja”, że nie potrafił (nie chciał?)

już wrócić do tego dawnego.

Jego tożsamość podszyta jest poczuciem niepewności i stra- chem, podobnym do tego, który u swojej rozmówczyni zauważyła Anna Bikont.

Może więc słusznie ostrzegał Leszek Kołakowski, pisząc, że: „kłamstwo nie jest moralnie dobre również i wtedy, kiedy jest dopuszczalne lub wręcz zalecane w imię ważniejszych dóbr...”54.

Życie w oderwaniu od kultury i tradycji nie jest możliwe.

Człowiek jest tylko człowie- kiem i potrzebuje oparcia, dlatego tak ważne jest zakorzenienie – kulturowa opoka, mecha- nizm oswajania rzeczywistości.

Nagłe i gwałtowne wydziedziczenie skutkuje zagubieniem, dezorientacją, poczuciem wyobcowania, alienacji czy nawet – pękniętą tożsamością.

Do- skonałą literacką ilustracją dotkliwych konsekwencji kulturowego wykorzenienia może być przypadek Władzia Gruszeckiego, bohatera Początku.

Tak dalece zatracił się on w swojej nowej (narzuconej mu!) osobowości, że z żydowskiego chłopca (Arturka Hirschfelda) ura- towanego z Holocaustu stał się „polonusem jak się patrzy”55 z kompleksem pochodzenia, który maskował agresywnym antysemityzmem.

50 Ibidem, s. 218.

51 Materiały do monografii na temat pogromu w Jedwabnem Anna Bikont zbierała w latach 2001-2003, ponad pięćdzie- siąt lat po wojnie.

52 A, Bikont, op.

cit., s. 57.

53 Ibidem, s. 83.

54 L. Kołakowski, Mini wykłady o maxi sprawach (seria pierwsza), Kraków 1999, s. 33.

55 A. Szczypiorski, op.

cit., s. 110.

Kultura charakteryzuje się niesamowitą żywotnością, może przetrwać nawet w wa- runkach ekstremalnych i także wówczas wywiera ogromny wpływ na ludzi.

Potrafi usunąć się w cień i przeczekać najtrudniejsze chwile, aby potem obudzić się z nową żarliwością.

Potrafi istnieć nawet na najbardziej niekorzystnym gruncie i jest tak głęboko zakotwiczona w świadomości ludzkiej, że nie daje o sobie zapomnieć.

Nawet Calek Perechodnik, choć sam pisze w buntowniczym tonie, że nie czuje się już Żydem i nie potrafi już wierzyć, część swoich notatek zapisuje literami hebrajskimi56, a swój monolog kończy słowami żydowskiej piosenki57.

Nazistowska operacja wytępienia kultury żydowskiej nie mogła zakończyć się sukcesem, bo nawet w sytuacjach ekstremalnych nie zanikają gesty kulturowe.

Mimo gło- du, samotności, strachu i niebezpieczeństwa śmierci wielu Żydów pamiętało o tradycyj- nych zwyczajach i przekazywało je dalej, a ci, którzy przeżyli wojnę, zadbali, aby mogły się one odrodzić.

Bardzo często zew tradycji odzywa się właśnie w chwilach granicznych – wtedy, gdy świadomość korzeni pojawia się w sposób dojrzały, a człowiek zna ich cenę i mimo to podejmuje decyzję niezgodną z instynktem życia, ale ocalającą człowieczeństwo.

To dlatego Henio Fichtelbaum, już jako mężczyzna pogodzony z losem, musi powiedzieć: „Wracam”58. BIBLIOGRAFIA Litera tu ra po dmio t u: Bikont A., My z Jedwabnego, Warszawa 2004.

Birenbaum H., Nadzieja umiera ostatnia, Oświęcim 2005.

Głowiński M., Czarne sezony, Warszawa 1999.

Koren Y., Sercem byliśmy wielcy, tłum.

M. Michalik, Chorzów 2006.

Kosiński J., Malowany ptak, tłum.

T. Mirkowicz, Kraków 2003.

Lanzmann C., Shoah, tłum.

M. Bieńczyk, Koszalin 1993.

Levi P., Czy to jest człowiek?, tłum.

H. Wiśniowska, Kraków 2008.

56 Jak podaje David Engel, autor posłowia i przypisów, Perechodnik zapisywał fragmenty modlitw i wypowiedzi w języku jidysz literami hebrajskimi (niekiedy błędnie) – C. Perechodnik, op.

cit., s. 295.

57 Por. ibidem, s. 280.

58„Wracam, Pawle – powiedział Henio.

Po raz pierwszy nie powiedział «Pawełku», lecz «Pawle«.

A Paweł odrzekł z pewnym chłodem: – Dokąd wracasz, Henryku?

– Tam.

Henryk wskazał ciemną chmurę unoszącą się nad ruinami getta.

Odbijała się w jego oczach.”

(A. Szczypiorski, op.

cit., s.

218).

Lewin K., Przeżyłem.

Saga świętego Jura spisana w roku 1946, tłum.

zbiorowe, Warszawa 2006.

Margolis-Edelman A., Tego, co mówili, nie powtórzę..., Wrocław 1999.

Paisner D., Dziewczynka w zielonym sweterku, tłum..

B. Dżon, Warszawa 2011.

Perechodnik C. Spowiedź, Warszawa 2004.

Szczypiorski A., Początek, Poznań 2002.

Wiesel E., Noc, tłum.

M. Kozłowska, Kraków 2007.

Zawadzka H., Ucieczka z getta, Warszawa 2001.

Litera tu ra przedmio tu: Assuntion R., Goldkorn W., Strażnik.

Marek Edelman opowiada, tłum.

I. Kania, Kraków 1999.

Janion M., Bohater, spisek, śmierć.

Wykłady żydowskie, Warszawa 2009.

Johnson P., Historia Żydów, tłum.

M. Godyń, M. Wójcik, A. Nelicki, Kraków 1993.

Karski J., Tajne państwo, Warszawa 2000.

Kołakowski L. Mini wykłady o maxi sprawach (seria pierwsza), Kraków 1999, s. 33.

Piesiewicz K., O wstydzie i nagości, [w:] Rozmowy na koniec wieku, red. K. Janowska, P. Micharski, Kraków 1997.

Rees L., Auschwitz.

Naziści i „ostateczne rozwiązanie”, tłum.

P. Stachura, Warszawa 2005. de Vries S. P., Obrzędy i symbole Żydów, tłum.

A. Borowski, Kraków 1999. SUMMARY A study of Jewish cultural identity during limit situation based on selected non-fic- tion literary works The article centers around the issue of cultural identity and it''s methods of endurance during limit situation (Grenzsituation, a concept developed by Karl Jaspers).

As an exam- ple, the authores chooses Jewish cultural identity during the time of Holocaust and the study is based on an analysis and interpretation selected non-fiction literary works writen by those, who had witnessed the Shoah.

Providing various reference material, the authoress proves, that even in the moment of limit situation cultural identity has a strong self-prese- rvation instinct.


corpora: wikisources-pl

text:
Oko proroka

Władysław Łoziński

Macierz Polska, Lwów, 1937

I

MÓJ OJCIEC WYJEŻDŻA DO TUREK

K † M † B.

1614.

— Masz tam który dobre konie?

Ojciec mój podbiegł do swojego woza i mówi:

— Mam, panie.

— Dawaj sam, a duchem!

— A jak się ty zowiesz?

— Marek Bystry, Miłościwy Królu!

— Z Podborza, z ekonomii samborskiej, Miłościwy Panie.

— Bom ja jest Polak i łaciński.

Łaskawość Króla Jegomości dodała ojcu serca; powiadał potem, że mu się tej chwili przypomniało owo mądre przysłowie: „Chwytaj okazją z przodu, bo z tyłu łysa“.

Jak tedy stał, tak pada plackiem pod stopy króla, wołając:

Król słuchał chwilę cierpliwie, a potem wskazując na jednego z dworzan swoich, rzekł:

KOZAK SEMEN

— Hej, ho!

Hej, ho!

— Sława Bohu!

Daj Boże zdrowie, pani matko!

— Zostawcie; ja to lepiej umiem!

— Pojechał z furmanką, z ormiańskim towarem... już temu kilka niedziel będzie.

— A gdzie pojechał? — pyta Kozak.

— Daleko, bardzo daleko, aż do Czarnego Morza.

Kozak klasnął w dłonie i woła:

— Warna, Warna! — zawoła matka — do Warny z kupcami pojechał.

Zadumał ja się bardzo, a tymczasem matka mówi:

— A wy tam byli, Semen?

— A cóż to są czajki?

— Sława Bohu!

A wy od Taraszczy?

— A od Taraszczy.

Od Łebedynej Grobli.

— A skąd jedziecie?

— Aż z siedmiogrodzkiej ziemi.

— A dokąd Bóg prowadzi?

— Do Lwowa, a stamtąd, pomagaj Bóg, do domu, na Ukrainę.

— A wóz i konie wasze?

— A jaki to Żyd?

— Chocimski, turski Żyd, Czarny Mordach.

III

TAJEMNICA KOZACKA

— To ja, Hanusiku, ja, Semen.

Gdzie moje pistolety?

— Schowałem je w izbie — odpowiem.

— Chodźmy.

— Spamiętałeś dobrze drogę?

— Spamiętałem.

— Trafisz do domu?

— Trafię.

— A z domu?

— I z domu.

— Ile tobie lat? — pyta dalej.

— Piętnasty.

— Przysięgnę! — mówię śmiało.

— Przysięgam.

— Co on wam zrobił, Semem — zapytałem.

— A co to było? — pytam.

— Widzę.

Zrobiłem tak, jak Semen chciał.

Zrobiłem dziewięć kroków.

— Teraz klęknij na jedno kolano.

— Nic takiego nie widzę — odpowiedziałem.

OKO PROROKA

SYNOPA ARCHIOKA

— A koń kędy?

— I więcej nic? — pyta matka.

— Więcej nic.

IV

IDĘ W ŚWIAT

Terpyty, terpyty,

Z Bohom sia ne byty!

— Ehe!

Hanusik, pan sołtysi!

A co ty po sołtystwo twoje przyszedł?

— A tobie jako się dzieje?

— A w którymże to miejscu?

— Widzisz tam — pokazał palcem Matysek, prowadząc mnie na pagórek.

— A ma ten dekret nogi? — pyta Matysek — bo jak nie ma, to sam nie przyjdzie.

Żegnaj cię pies, żegnaj cię pies, cyganku!

Witaj cię bies, witaj cię bies, cyganku!

— Tu się będzie kopać — odpowiada.

— A kiedyż zaczniecie?

— A, ty żłodeju, co ty kopasz!

— Bij!

zabij! — woła.

V

PRZYGODA Z TATARAMI

— Hejże, hola, panie arkuariusz!...

— Arcuarius albo łucznik — rzecze ten wyrostek — „Gre, gre, gre, Gregory, idźże chłopie do szkoły“, kiedy nie umiesz po łacinie.

Tak na mnie wrzeszczą, a wszyscy naraz, że ani zrozumieć, czego chcą, aż ów wyrostek do nich:

...aby tak byt śmiały,

Jakoby się z wojny zawsze wrócił cały.

Serce się kraje patrząc na płacz srogi

Bo wszędy pustki, popiół i pożogi

Tak ciała leżą; strumieniem krew płynie

W pustej krainie.

Córeczkom miłym przy rodzicach smutnych

Ledwie stanęły w ich oczach okrutnych

Nie przepuścili ani ich wstydowi

Ani stanowi.

Drugie w dalekie zaprzedane kraje

Opłakiwując pogańskie zwyczaje

Psom bisurmańskim ścielą brzydkie łoże

Pożal się Boże!

Synowie mili także lamentują

Ojca ni matki, ni przyjaciół czują

W niewolę wzięci na ciężką robotę

Wieczną sromotę!

Czy nie żal gorzki, kiedy dziatki małe

Na rzeź prowadzą psie ręce zuchwałe?

Matki nieszczęsne, gdy na to patrzają

W pół umierają.

— A pan Grygier gdzie?— pyta złotniczek oglądając się dokoła.

VI

MENDYCZEK

— A co to znaczy: mendyczek? — pytam.

— A dokąd idziesz? — pytam.

— Do Krakowa, a potem do Padwy.

Roześmiał się głośno mendyczek i powiada:

— A potem będziesz pan.

Nie porzucaj nadzieje,

Jakoć się kolwiek dzieje,

Bo nie już słońce ostatnie zachodzi,

A po złej chwili piękny dzień przychodzi...

Nic wiecznego na świecie,

A kiedy jedna weźmie moc największą,

Wtenczas masz ujrzeć odmianę najprędszą.

Ale człowiek hardzieje,

Gdy mu się dobrze dzieje.

Więc też, kiedy go fortuna omyli,

Wnet głowę zwiesi i powagę zmyli,

Lecz na szczęście wszelakie

Serce ma być jednakie,

Ty nie miej za stracone,

Co może być wrócone:

Siła Bóg może wywrócić w godzinie,

A kto mu kolwiek ufa, nie zaginie!

Hejnał świta, już dzień biały,

Każdy człowiek, wierze stały,

Budzi się do Pańskiej chwały!

Hejnał świta, już i z morza

Rumiana powstaje zorza,

Jutrzenka w swojej jasności

Rozgania nocne ciemności.

Wstań, oraczu, hejnał świta,

Ciebie na polu sowita

Praca czeka; wstawaj i ty,

Rzemieślniku pracowity!

— A co tam będziesz robił?

— Szukał chleba.

Oko Proroka

Synopa Archioka!

— Musztułuk!

— Wstawaj!

Pan Heliasz cię woła.

VII

NA SŁUŻBIE

Κατακαλλο

U wnijścia samego do sklepu wisiał obraz Matki Boskiej i pod nim bezustawnie, dniem i nocą, paliła się lampa oliwna, a niżej, nad ocapem drzwi, były wykute w kamieniu wielkimi literami słowa:

BOGA SIĘ BÓJ

CNOTY SIĘ DZIERŻ

FORTUNIE NIE UFAJ

URBANKOWI

DO PADWY

HANUSZOWI

DO TUREK

— Panna Marianeczka! — zawoła mendyczek jakby przestraszony.

— Jam się ani spodziewał!

— A ty po coś tu przyszedł?

— A ty spod Sambora? — pyta Marianeczka.

VIII

FOK!

FOK!

FOK!

— To go przecież nie zamordowali?

— Szukanorć go, to prawda, ale wierę nie tam, gdzieby się mógł naleźć.

— Pod ziemią!

— Może i wie, ale nie powie.

— A czy go pytano na ratuszu?

— Fok! — krzyknie znowu Woroba gdzieś z poza miechów i kuf jakby spod ziemi.

W PUŁAPCE

— Panie Lorenc, coście wy tego tureckiego żyda i tego drugiego brzuchacza przez Rynek gdzieś wiedli?

— We Lwowie mu wzięto? — pytam Lorenca.

— A co za sprawę ma z tym żydem i z tym brylantem pan Siedmiradzki?

— Za co?

za to, żeś zbójca i złodziej.

— To nieprawda!

— Bo ciebie ratować chcę, Hanusz.

— Nie będziesz ty łgał przede mną, nie obełżesz mnie; wiem ja dosyć, a ty wiesz więcej.

— A cóż wy wiecie przeciw mnie?

— Kto miał przyjaźń z tym Kozakiem Semenem Bedryszką?

kto z nim napadł na gościńcu żyda Mordacha?

kto to zrabował, co żyd miał przy sobie?

kto zakopał i wykopał?

Wytrzymałem jego spojrzenie, anim mrugnął, i mówię:

— Nic.

— Nie wiem, o niczym nie wiem.

— Gdzieś to podział?

X

UCIECZKA

— To i nie wróci — powiada Fok.

Fok.

— Czemużby nie? — pyta hajduk.

— Bo uciekł.

— Uciekł! — zawołali razem hajduk i żyd.

— Bo wiem, gdzie uciekł.

— To go nam dawajcie, na Ratusz go dawajcie! — woła żyd, a głos mu się trzęsie ze złości.

— Panie Fok, czemu wy nie zaczęli od tego — ozwał się nareście głos żyda.

— Co mam dać? — pyta żyd.

— A jak przy nim to jest?

— Sto dukatów — rzecze żyd.

— To bardzo mało.

— Dwieście dukatów.

— To jeszcze mało.

— Trzysta!

— Jeszcze mało.

Mordach znowu zaklął z turska i prawie już nie krzyknął ale zacharczał, jak wtedy, kiedy Kozak Semen gardło mu dławił:

— Pięćset!

Andreas Curtius Doctor Medicinae.

— Aspetta ladro!

Czekaj, złodzieju!

XI

KARAWANĄ DO TUREK

— Woroba, a mnie tu szukano z ratusza?

— Powiadaj, jakoś tych papierów dostał? — pyta.

— Co tobie za sprawa z panem Fokiem?

Milczę chwilę, nie wiedząc, co by rzec, a nareście mówię:

— Ani mnie?

— Mamże zaraz iść? — pytam.

— Fok!

— Fok!

Uciekł Fok!

— O północy przyjdę.

Pójdziemy do pana Harbarasza.

— A dokąd Bóg prowadzi?

— Do Turek z karawaną jadę, zaraz o świcie.

— Woroba!

Hamał zamruczawszy po swojemu zatrzymał się u wyjścia.

— Woroba!

Razu jednego był Kozak...

Woroba otworzył na mnie szeroko oczy i mówi:

— A co to, bajka będzie?

Oko Proroka,

Synopa Archioka.

— A to jest już wszystek ten „sposób“?

XII

JENIEC TURECKI

Ojczyzno, czemu płaczesz, czemuś tak struchlała?

Boleść serce-ć ścisnęła, i w mowie-ś ustała!

Lata prędkimi skrzydłami,

Między polskimi miastami,

Wieść w rańtuch czarny przybrana,

Łzami krwawymi zalana!

Słońce już padło, ciemna noc zachodzi.

Nie wiem co za głos uszu mych dochodzi, Postoję mało a dowiem się pewnie, Dlaczego płacze ta pani tak rzewnie.

— Marek Bystry.

— Bystry — ozwał się nareście ksiądz Benignus — jest Bystry, Marek Bystry!

— A gdzież go widzieliście, ojcze dobrodzieju, i co robi?

XIII

WYPRAWA PO OJCA

— Szukacie, panie, arabadżyka?

— Szukam.

— Weźcie mnie, jeśli wola.

— A łatwie wam uciec było?

— Jeden Kozak mnie nauczył — rzekę.

XIV

POTURMAK JOWAN

— Galery, cesarskie galery, a wy tu skąd?

— Na galery?

A po co wam na galeny?

Allach kerim!

Na galery!

Nie wolno nikomu na galery, bo to sułtańskiie, cesarskie statki są, wojenne statki!

Nie wolno!

— Niewolnika może, takiego, co przy wiośle? — i zaczął rękami machać, naśladując, jak się wiosłem robi, a to, żebym go łacniej mógł zrozumieć.

Mocny Boże, to był mój ojciec!

— Ojcze!

ojcze!

Ojcu łzy się puściły z oczu, a te łzy snać zbudziły go z tego osłupienia, bo ujął mnie oburącz za głowę i szepnął:

— Panno święta, cudowna!

Panno święta, cudowna!

Tyżeś to, Harousik!

Tyżeś to, tutaj... tutaj!...

I naraz z wielkim strachem w oczach dodał:

— Dziecko nieszczęsne, to i ciebie wzięto!

— Masz taki drugi? — pyta mnie szeptem.

— Nie mam.

— A tego nie dasz?

— A wy chrześcijanka? — pytam.

I oglądnąwszy się ostrożnie dokoła tak mówi dalej:

— Czy Jowan zdradę mi gotuje? — pytam.

— Joł hair olsun!

— Co on mówi? — pytam Jowana.

— Dobrej drogi nam życzy — odpowie Jowan — ale teraz bieżmy, co tchu bieżmy!

Za mną idźcie ciągle, za mną.

XV

KATAKALLO!

KATAKALLO!

— A ja przecie na prawo chcę i na prawo pójdę.

— Na skręcenie karku pójdziesz!

Czyś ty zwariował?

— I ja wolę — rzekę na to i Bogu siebie i ojca polecam, gotów na wszystko.

Κατακαλλο

— Katakallo!

Katakallo!

— Katakallo!

Katakallo! — krzyczę ja jak opętaniec i ręce ku onym ludziom błagalnie wyciągam.

— Katakallo!

Katakallo!

— Pańko!

Słońce już padło, ciemna noc zachodzi,

Postoję mało a dowiem się pewnie,

Dlaczego płacze ta pani tak rzewnie.

XVI

OKO PROROKA!

Cny Chmielecki, mężu sławny,

Jakiego czas nie miał dawny,

Nie jeden wiek, nie dwa minie,

A twa sława nie zaginie!

Oko Proroka

— Semen! — zawołałem — Semen!

— Semen!

Za co mnie jak Tatary tak w łykach włóczycie?

— Co ci powiadano?

— żeś wykopał i uciekł.

— To ci źle powiadano.

— Albożeś nie wykopał? — pyta Semen.

— Czemuż ty dalej nie mówisz?

— Widziałem, ale tyś przedtem jeszcze wykopał... tak mi mówili...

A zresztą, widzisz, to nie moja tylko rzecz, czterech nas do tego należy...

— U siebie masz?

— Nie u siebie; we Lwowie mam.

— Gdzie?

— W pewnych rękach to jest — rzekę.

— Pańko!

— Pańko!

XVII

JAK SIĘ SPISAŁ MATYSEK

— Hanusik, to ty mnie nie poznajesz?

Powitałem go z wielką radością, jakbym rodzonego brata spotkał po długim niewidzeniu, i mówię:

— A czyj że ty teraz sługa? — pytam.

— A ja tę nędzę zaraz wypędzę!

— A to co jest?

— Dekret królewski jest! — woła Matysek — Konfirmacja na sołtystwo przyszła.

— Possessor privilegiatus!

Possessor privilegiatus! — powtarzał ciągłe i pytał: Co to znaczy?

— Tak to pewnie będzie! — rzecze ojciec, a oczy m>u błyskają od wielkiej uciechy — Auriga Regius!

Possessor privilegiatus!

— Possessor privilegiatus!

— Ty powsinogo, szelmo jedna, wagusie; na pańskie nie chodzisz, pogłównego nie płacisz, po karczmach się jeno włóczysz, darniujesz sobie, ladaczniku; owo będziesz mi służył!

— Dasz mi 200 złotych!

— Dam pięćdziesiąt!

— Dasz dwieście!

— Kat ciebie bierz, dam sto!

— Dobre jedno i drugie; czemużby nie?

Aha, tu tego żyda grzebli, tędy tobie droga, niecnoto, myślę ja sobie, ale nic nie mówię, tylko głową żałośnie kiwam.

— A jak nie będzie?

— Co nie ma być; pewnie będzie; a jakbym tego nie d okazał, w rękach mnie przecie macie.

— Matys, a gdzie ja jestem?

— U siebie w domu, panie, jesteście.

— Nie ma jej! — zawołaliśmy razem ja i ojciec — a gdzież jej szukać teraz?

XVIII

TESTAMENT WOROBY

— Urbanku, a Woroba, co też porabia, czy zdrów jest?

— Woroba umarł — rzecze Urbanek.

Zacząłem rozpytywać mendyczka, czy długo Woroba słabował, na co umarł, czy nie przekazywał czego do mnie, czy nie zostawił czego dla mnie, bo, mówiłem, choć to kłamstwo było: niektóre drobiazgi moje u niego zostały.

— Pokaż tę tablicę — rzecze do mnie Bedryszko.

poczęli się jej bacznie przyglądać.

— Tak to i będzie — mówi Opanas i patrzy na deskę i myśli.

— Siekiera — rzekę.

— Krzyż — mówię, pokazując znak na desce.

— Woroba, kiedy tu był — rzecze na to Opanas — łokcia z sobą może nie miał, ani saga, ale nogi pewno miał.

Ta dziewiątka, to dziewięć kroków znaczyć będzie.

Odmierzył dziewięć kroków i zawołał:

— Midopak, teraz kop, teraz ty mądry!

Midopak wziął się żwawo do roboty, i niedługo

trwało, kiedy rydel natrafił na małe drewniane pudło.

— Ale ja tobie — rzecze Semen.

— Oko Proroka jest — rzekę -— brylant, kamień drogi jest, który tak jest nazwany.

— A skąd ty o tym wiesz?

XIX

NA ZŁOTYM DESZCZU

— Wygraliście i nie wygraliście; wygracie na dobre, jak hajduka wypędzicie.

— A pan starosta za wami?

— A co wy, Marku, taki frasobliwy?

a on zacznie krzyczeć:

Pan starosta MniszSch popatrzył surowo na Kozaka i rzecze:

Powstał na te słowa ksiądz Benignus i rzecze:

— Jam jest piąty w imię Chrystusa!

Midopak spokorniał na takie słowa i już milczał.

— A ja nie wezmę! — zawołałem.

I dał mi drugi taki wałek.

A tak stanęło na tym, że pojutrze zbrój no najedziemy Kajdasza.

XX

FORA ZE DWORA!

— Zbóju!

Fora ze dwora!

— Żegnaj się ty ze światem; zaraz wisieć będziesz!

— Znasz ty to?

Kiedyśmy tak zostali sami nasi, rzecze stary Bedryszko:

Przychodzimy przed dwór; drzwi zatarasowane, na podwórzu jakby wszystko wymarło, ale z okienka na poddaszu wychyla głowę podstarości i widzimy, jak mierzy do nas z muszkietu i woła:

— Schowajcie tę rusznicę, panie podstarości — mówi mój ojciec — jako przyjaciele my tu przyszli.

— Jakie pieniądze?

XXI

ZAKOŃCZENIE

KONIEC


text:
Jeszcze Irkuck, 12 września 1889.

Łowy mnie wstrzymały.

Zaproponowano mi udział w polowaniu, urządzonem przez tutejsze towarzystwo myśliwskie.

Choć polowanie miało być tylko na »kozy«, zdecydowałem się jechać, zebrany ciekawością zobaczenia nieco kraju, poznania nowych ludzi, braci w św. Hubercie, ich sposobu polowania, stanu zwierzyny i t. d.

Około 10-tej z rana ruszyłem tarantasem ogromnym, istnie familijnym, Imcipana Kazimierza Leopoldowicza Trepki, w towarzystwie właściciela i adwokata tutejszego, pur sang Sybiraka, p. Anatowskiego.

O 70 wiorst od Irkucka, na drugiej pocztowej stacyi, przy trakcie jakuckim, miejsce zebrania; w tarantasie więc, na pół leżąc, na pół siedząc, mamy czasu sporo na konwersacyę, która też płynie ochoczo.

Imcipan Kazimierz Trepko, człek lat 50-ciu, siwy zupełnie, karczysty, barczysty, kawaler, osiadły do roku 1863 nad granicą Królestwa, Księstwa i Szląska, szlachcic, skoligacony wcale pięknie, rzucił studya uniwersyteckie w Heidelbergu, by podążyć do powstania.

Ranny, wzięty w niewolę, wywieziony na Sybir, pędził żywot jak wielu innych, a pierwszym był w Irkucku właścicielem hotelu, urządzonego po europejsku, noszącego nazwę »gościńca Deko«.

Jego to wspominają wszyscy przejezdni Francuzi, nazywając go, jak wogóle naszych w Syberyi, cywilizatorem tego kraju.

Ogólnie szanowany p. Kazimierz, używa istotnie reputacyi nieskazitelnego, prawości wypróbowanej człowieka.

Wykształcony, oczytany, zachował w pewnym stopniu szersze od innych poglądy; znać na nim i szlachcica.

Niestety, w ważniejszych momentach nie odegrał roli, do jakiej z nazwiska, z tradycyi, rozumu i wykształcenia był uprawniony.

Myśliwy zapalony, ciekawe szczegóły o łowach i zwierzu sybirskim opowiada.

Zbyt długo rozpisywać się o tym temacie niełatwo; ogólne wrażenie pozostaje jednak, że Syberya, zwłaszcza środkowo - wschodnia, południowa i północna, to kraj błogosławiony dla zwierzyny.

Wiele jej zniszczono przez bezrozumne palenie lasów, ale jeszcze miejscami jest jej poddostatkiem.

Gleba po większej części bogata, przestrzenie niezmierzone, obfitość źródlisk, wód zaskórnych: wszystko warunki sprzyjające niepomału rozrodowi wszelkiego zwierza.

Niedźwiedź, ryś, łoś, jeleń, renifer, sarna, wilk, podobno dzik, lis, cietrzew, głuszec, jarząbek, kuropatwa (znacznie od naszych mniejsza), zajęcy dwa gatunki (bielak i czarny), soból i t. d. — oto mniej więcej fauna sybirska!

W okolicach Irkucka, w rejonie mniej więcej stowiorstowym wkrąg, ubito, lat temu 20, w miesiącu marcu, kiedy pierwsze odwilże, poczem przymrozki uformowały skorupę lodową na śniegach, ubito, mówię, pałkami, goniąc z psami i na łyżwach śniegowych, około 4.000 sztuk sarn.

Relata refero, wolno nie wierzyć, że ich jednak sporo być musiało, dowodem, że mimo najbardziej barbarzyńskiego sposobu obchodzenia się z niemi, jaki tylko sobie wystawić można (polują okrągły rok, grankulkami strzelają, pałkują, biją kozy, koźlęta i t. d. — wilki pomagają), mimo tego wszystkiego na wczorajszem i przedwczorajszem polowaniu widzieliśmy prawie w każdym miocie sarny.

By wykazać, że to za dowód uważać można, parę szczegółów o tem polowaniu.

Dworek, gdzie się zjeżdżamy, nieco nasze szlacheckie dworki przypomina.

Zjazd liczny, bo strzelb 15; wszyscy zbrojni w strzelby, nad spodziewanie moje, porządne; ogółem broń odtylcowa, prawie wyłącznie systemu Lankastra, po większej części wyroby tulskie, wcale przyzwoite; pan Trepko w Scott'a Hammerlesa zbrojny!

Naboje Eley'a albo rosyjskie z Petersburga, metalowe, albo z warszawskich fabryk.

Śrótu innego nie używają, jak grankulki, 9 sztuk w nabój 12-go kalibru Lancaster, twierdząc, że kozy tak twarde, iż i tym rzadko kiedy udaje się je na miejscu ubić.

Konno ruszamy do miotu (zagon).

Zagończyków (nagonki) 10-ciu czy 12-tu konno, Buriaci i krestianie tj. chłopi rosyjscy, koloniści a raczej kolonistów potomkowie.

— Kniei tu niema, kraj silnie falisty, zamieszkały głównie przez Buriatów, t. zw. jasacznych, to znaczy chrzczonych, na pół osiadłych, bo nie koczujących, ale tylko opodal zimowych mieszkań, nakształt izb rosyjskich, mają letnie jurty ośmioboczne, z desek zbudowane, górą ziemią kryte z otworem w środku, zamiast komina.

Uprawa »chleba« tj. zboża i chów bydła, to ich zajęcia.

Prawie wszyscy są Szamanitami, więc bałwochwalcami; czczą słońce, orły, przedewszystkiem bożka złego się obawiają; mimo tego nazywają ich tutaj, nie wiem czemu, jasacznymi — imię, którem zwykle nazywają chrzczonych pół-Buriatów, mieszańców, od słowa jasak, tj. haracz, który w naturze, głównie w skórach i futrach opłacali, jak ponoś jeszcze do dziś czynią Tunguzi.

Otóż zaczynają się łowy; dotąd bardzo en règle.

Numera, rano przed wyjazdem wyciągnięte, oznaczają każdemu myśliwemu stanowisko w pierwszym miocie.

Zastępujemy miot ogromny; stanowiska co kroków 60—80, a nawet 100.

Kiedyś, za dobrych czasów, były tu lasy; dziś, w całem tego słowa znaczeniu, czahury nasze podgórskie.

Nic prawie, prócz olszyny i brzeziny; miejscami, jakby na pamiątkę, biedny jakiś modrzew lub świerk!

Buriaci to i koledzy ich ruscy są sprawcami tego dzieła.

Czego siekiera nie zniszczyła, doniszczył pożar.

Nie chcąc zadawać sobie pracy karczowaniem, po prostu, przy zajmowaniu gruntu pod uprawę (zanimki), lub pod pastwiska dla bydła, podpalają trawę przy posuszach wiosennych; płomień nie ogranicza się na rozległość zanimki, idą całe tysiące dziesięcin.

W Irkucku na wiosnę bywają podobno całe tygodnie, gdzie powietrze, dymem przepełnione, przepuszcza ledwie trochę słońca.

Łatwo sobie wystawić, jakie skutki na zwierzostan takie operacye wywierają.

Jedna brzoza na tem dobrze wychodzi, pochłania ona formalnie takie spaleniska; to też w całej okolicy, w której polowaliśmy, jak daleko okiem sięgniesz, nic prócz białych pni tego śmiecia lasowego nie ujrzysz.

Teraz pierwsza dezilluzya: ponieważ miot ogromny a zagończyków ledwie garstka, więc przestrzenie między jednym a drugim ogromne, przynajmniej sążni 30; liść na drzewie jeszcze, gorąco wyjątkowe, jakoby babskie lato sybirskie, wszystko zwierzowi ułatwia pozostanie w miocie.

Mimo tego, powtarzam, w każdym niemal miocie widziano sarny, chybiono i postrzelono około sztuk 10 do 14; zabito sztuk 6 i wilka.

Sarny przepyszne, ogromne; rogi u rogaczów dochodzą rozmiarów u nas nieznanych; w górnej części, najbardziej rękę rozciągając, nie dostać końcem palców od widły do widły.

Zwykła waga rogacza wyrosłego i wypatroszonego około trzech i pół puda.

Strzelają po większej części nieświetnie ci panowie.

Myśliwi nie stoją, jak u nas, pod ścianą miotu gonionego, ale, o ile możności, pod ścianą z tyłu leżącego miotu krzaków; strzelać więc zawsze się musi do zwierza idącego na myśliwego, nigdy za siebie.

Jest to obliczone na zatrzymanie zwierza jak najdłużej w miocie.

Jak wspomniałem, walą do wszystkiego, ciesząc się np., gdy znajdują u kóz mleko w wymionach!

Wilka ubił Dr. med. Pucyło, Małorusin, w moich oczach; bardzo miły człowiek, mówiący wcale dobrze po francusku.

Wilk, o godzinie wpół do czwartej popołudniu, wyszedł ze zboża jeszcze nie rzniętego przed samymi naganiaczami.

Wytłumaczył nam tę zagadkę stan przepełnionego żołądka tego łotra, który, widocznie świeżo się obżarłszy, spał twardo — i zaspał sprawę.

Opowiadanie o tych łowach pod Irkuckiem skończę, da Bóg, kiedyś później!

Od Trepki zażądałem zebrania i spisania mi wszelkich szczegółów, dotyczących łowów wogóle specyalnie zaś rogacza i iziubra, jelenia sybirskiego.

Przyrzekł nadesłać mi to wszystko do Galicyi.


text:
Urga, 10 sierpnia.

Nader mile spędzam tu już czwarty dzień pod doprawdy gościnnym i miłym dachem mego zacnego gospodarza.

Dnie schodzą szybko, bo późno wstaję a wcześnie spać chodzę, chcąc odspać tyle nocy nieprzespanych; zresztą codzień coś nowego i ciekawego się widzi.

Raz był jarmark; kupcy chińscy wylegli z Majmaczynu (tak nazywają tu chińskie osady kupieckie), wielu Buryatów z kramikami; Mongoły czystej krwi, handlem nie plamią palców.

Między stosami kapeluszy damskich i męskich, formy mongolskiej, wyrobu może europejskiego, małych zwierciadełek okrągłych, gdzieś w Niemczech lub Rosyi wyrabianych a bardzo pokupnych, skór kozich lub baranich, herbaty w cegiełkach, najgorszego gatunku, spotykam i produkt austryacki: jeden z nielicznych, jakie się na dalekim Wschodzie spotyka, tj. zapałki, zdaje mi się z napisem: »Zanardelli Trieste«.

Zajechawszy aż tu, są one raczej przedmiotem zbytku, bo praworny Mongoł krzesze jeszcze ogień po dawnemu.

Innym razem zwiedzam świątynie, nader prymitywne i ubogie.

Przed świątyniami i wkoło nich, w części tego niby miasta, gdzie same komirnie i świątynie stoją, uderzają mnie szeregi długich jakby szop: dachy na palach, bez ścian.

W tych szopach coś kształtem przypominającego wiatraki.

Patrzę, a tu stary jakiś obywatel idzie przez taką szopę i szturka w te wiatrakowate pudła, a pudła zaczynają się około osi umieszczonej w środku kręcić.

Był to bogobojny Mongoł, który w ten nowy dla mnie sposób, słał w niebo odrazu tysiące modlitw.

Każde z tych pudeł bowiem jest wypełnione zwojami papieru, zapisanymi od góry do dołu modlitwami.

Jedno obrócenie równa się odmówieniu wszystkich wewnątrz zawartych modlitw, pod warunkiem, że się wprzód złożyło odpowiednią ofiarę w odnośnej świątyni, do której te kręcące się pudła należą!

Pokazują mi zdaleka rezydencyę Chutukty : wśród mnóstwa namiotów, lepiej się przypatrzywszy, spostrzegam dom murowany, dość nibyto porządny: to zimowy dwór; latem ów bożek mieszka pod samym lasem, na owej górze świętej.

Aby Chutuktę zobaczyć, trzebaby jeszcze tydzień siedzieć, a to nie warto, boć go z blizka i tak nie zobaczę.

Pewnego znowu dnia, gdyśmy na balkonie konsularnym pili kawę, zjawia się cały orszak jakiegoś książęcia — nazwiska zapomniałem.

W pięćdziesiąt czy sześćdziesiąt koni gdzieś podąża, z kilkoma kobietami, wszystko konno.

Stroje bardzo malownicze, zwłaszcza kobiet; bogate bowiem panie, prócz tego, że włosy od łoju stwardniałe, przykryte są zupełnie złotemi i srebrnemi klamrami, tak że ich prawie nie widać — piersi także mają zawieszone, uszy obwieszone, palce opierścienione, na głowie ów kapelusz do czapki Lisowczyków podobny; na plecach zaś długie, czasem piękne szuby, bramowane bogato futrem.

Szuby takie są w ciemnym zwykle kolorze, z rękawami od łokcia otwartymi i zwieszającymi się aż do ziemi, zupełnie jak naszych prababek z XVI.

stulecia.

Przypominają mi zwłaszcza ową Daniłowiczównę, prababkę wszystkich prawie w Koronie i Litwie, w wielkim, okrągłym, czarnym czepcu, jak turbanie.


text:
Bracia ślubni (obraz Juljusza Kossaka)

Bracia ślubni.

Tradycja głosi o dawnym zwyczaju polskim - zaprzysięgania sobie nawzajem miłości braterskiej dozgonnej przez ludzi, niepołączonych z sobą węzłami pokrewieństwa, ale tylko przyjaźni.

I był to ślub przyjaźni - uroczysty, piękny, dochowywany wiernie do grobu.

Ci co sobie dozgonną wiarę przyjaźni poprzysięgli, nosili miano „braci ślubnych".

Temat powyższy posłużył w połowie XIX wieku dwum wielkim artystom polskim do osnucia na nim dwuch utworów: Zygmunt Kaczkowski napisał prześliczną powieść 3-tomową p. n. „Bracia ślubni", a Juljusz Kossak wykonał akwarellę, przedstawiającą przysięgę wzajemną dwuch rycerzy, wyruszających na wojnę.

Z obrazu Kossaka podajemy podobiznę, a z powieści Kaczkowskiego słowa podniosłej przysięgi: „A kiedybyśmy obadwa tylko jeden grosz mieli, tedy połowa należeć będzie jednemu, a połowa drugiemu.

A kiedyby nam obudwum tylko jedna pozostała ręka, tedy ta ręka ma pracować na chleb dla obudwuch.

A kiedyby nam obudwum tylko dwie zostały nogi, tedy te nogi mają nosić ciała obudwuch".


text:
Awuls z łac. avulsus — oderwany, odjęty.

Mały, oddzielny folwarczek bez wsi włościańskiej, do większej posiadłości należący.

W znaczeniu dawnego prawa: część gruntów nielegalnie oderwana od majątku przemocą sąsiada, lub przez rzekę, która podmuliła jeden brzeg, a zrobiła nasypisko przy drugim.

Taki nowy ląd, wyspę lub kępę zwali prawnicy polscy avulsio, a była to własność tego, przy czyim brzegu powstała.

Na rzekach królewskich czyli publicznych powstałą wyspę lub kępę uważało prawo polskie, jak całą rzekę, za własność publiczną.

Obowiązek króla odzyskiwania ziem oderwanych od Rzplitej zwał się w mowie staropolskiej „powinnością do reparacyi awulsów“.


corpora: CEN

text:
Dziś odbędzie się światowa premiera systemu Windows 7.

Dokładnie o 16:00 pojawi się nowy system operacyjny w sklepach - zarówno w wersji pudełkowej (BOX), jak i do zainstalowania na nowych komputerach (OEM).

System w wersji BOX dostarczony zostanie w dniu premiery czyli 22 października, natomiast edycja OEM wysyłana jest na bieżąco.

Windows 7 na większości rynków będzie oferowany w pięciu wersjach: Starter, Home Premium, Professional, Enterprise oraz Ultimate.

Koncernowi Microsoft bardzo zależało na tym, by system był dostępny przed świętami Bożego Narodzenia, gdy konsumenci masowo kupują nowy sprzęt.


text:
W gminie Szerzyny decyzją rady tejże gminy ograniczono handel w niedziele.

Według "Polskiej Gazety Krakowskiej" w tej gminie sklepy mają być zamknięte do czasu, aż skończą się poranne msze święte.

Konsekwencją tej uchwały jest to, że w różnych miejscowościach gminy sklepy mogą być otwierane o różnych porach.

Przykładowo w miejscowości Czermna sklep można otworzyć dopiero po 13.00, gdy w gminnych Szerzynach trzy godziny wcześniej.

Samorządowcy tłumaczą, że prawo wprowadzono na prośbę mieszkańców, skarżących się, że sporo, zwłaszcza młodych osób, wybiera zakupy, zamiast wizyty w kościele.


text:
Budowniczy, urzędnik za dawnych czasów w W.

Ks. Litewskiem, do którego należało czuwanie i dozór nad wszystkimi budynkami publicznymi.

Hartknoch i Lengnich liczą go do urzędników ziemskich, wyznaczając mu miejsce po za wszystkimi innymi; Lengnich wspomina po nim tylko leśniczego.

W znaczniejszych miastach koronnych i litewskich budowniczy należał do składu urzędników miejskich.

Kromer pisze, iż budowniczowie wybierani są (jeden lub dwaj) z pomiędzy rajców, a należy do nich pobór podatków i czuwanie nad budowlami.

O ile wszystkie budynki drewniane stawiali majstrzy ciesielscy pochodzenia polskiego, o tyle dla wznoszenia murów przybywali do Polski architekci z innych krajów Europy południowej i zachodniej, gdzie kunszt budownictwa murowanego sięgał jeszcze czasów rzymskich.

Cudzoziemcy ci jednak najczęściej osiadali już stale w kraju naszym, a potomkowie ich przyjmowali narodowość polską.

Pozwalamy tu sobie wymienić porządkiem alfabetycznym niektóre z wiadomych nam nazwisk architektów swojskich i obcych, którzy dziełami swemi przyozdabiali dawną Polskę: Aders Sebastjan, budowniczy wojskowy Zygmunta III; Affati Izydor, r. 1657 - 1685; Almpelli, sztukator w Ołyce, r. 1640; Annus, bud.

w Wilnie, r. 1522; Arciszewski Samuel w Birżach, r. 1664; Arler Henryk, r. 1351 - 1380; Arler Piotr, r. 1333 - 1386; Baczkowicz Jan, bud.

w Ołyce, r. 1635 - 1640; Bahr Jakób, budował zamek w Brzegu na Szląsku r. 1553; Barbier Wilhelm bud.

wojsk., r. 1607; Bartłomiej, florentczyk, budował kaplicę zygmuntowską na Wawelu, r. 1520 - 1538; Basta Jan z Żywca, bud.

wojsk., r. 1514; Baudarth Paweł w Kalwaryi Zebrzyd., r. 1603 - 1617; Beauplan Wilhelm, bud.

wojsk., pracował w Polsce za trzech królów: Stefana Batorego, Zygm.

III i Władysława IV; Beber Jan, bud.

królewski w Krakowie za Jana III; Beffka, bud.

w Ołyce, r. 1635 - 1640; Belloto Józef, budował kościół Św. Krzyża w Warsz. za Jana III; Bernardono, jezuita, zmarły r. 1605, budował w Krakowie, Kaliszu, Nieświeżu; Blecher Hans, budował ratusz lwowski r. 1491; Block Abraham, bud.

gdański, r. 1612; Block Jakób, bud.

wojsk.

Zygmunta III; Breittfuss Job, przełożony nad budowlami w Wilnie, r. 1552; Bucciusz Józef, bud.

kościoła św. Piotra w Krakowie, r. 1597 - 1599; Ceroni Jan, bud.

kośc. franciszkanów warsz. za Jana III; Ceroni Karol, kończył kościół kapucynów warsz. około r. 1700; Dankers Piotr, budował kaplicę św. Kazim.

w Wilnie, zm. r. 1661; Degen, bud.

za Zygm.

III; Dekan Jan, bud.

miasta Leszna, r. 1632; Deybel Jan, budował pałac brylowski w Warszawie, zmarł r. 1752; Doré, bud.

kośc. ormiańskiego we Lwowie za Wład.

Jagiełły; Domaszewski, bud.

w Smoleńsku i Wieliżu, zm. r. 1667; Esrazm z Zakroczymia, wybudował pierwszy most na Wiśle w Warszawie za Zygmunta Augusta; Falkner Oktawjan, krakowianin, budował w XII wieku kościół św. Stefana w Wiedniu; Ferri Jan, malarz, budowniczy i snycerz królewski, w początku XVI w.; Fontanna Antoni, bud.

Rzplitej w Warszawie, r. 1742 - 1766; Fontanna Jakób syn i Fontanna Józef ojciec, budown. warszawscy za Augusta III; Franciszek, Włoch, bud.

król.

na Wawelu za Zygm.

I; Frankstin Jan, bud.

przy zamku krakowskim i Sukiennicach, 1555 - 1582 r.; Frigidianus, budował z Zaorą kościół św. Piotra w Wilnie, r. 1677; Galle Andrzej, toskańczyk, budował kolumnę Zygmunta III r. 1644; Genga Szymon, bud.

kr. Stefana Batorego; Gibel Jakób, bud.

i burmistrz wileński, ur. 1569, zm. 1637; Gisleni Jan, bud.

królewski w Warszawie, r. 1600 - 1672; Giżycki Paweł, jezuita, malarz i bud.

cerkwi w Poczajowie, zm. r. 1753; Glaubicz, budował kościół ewangielicki w Wilnie, r. 1739; Głuski Janusz krakowianin, bud.

we Lwowie, r. 1610; Gruber Gabrjel, generał jezuitów, malarz i budowniczy w Połocku, r. 1738 - 1805; Gucci, budował i rzeźbił grobowiec Stef.

Batorego na Wawelu; Gucewicz, bud.

w Warszawie i Wilnie za Stan.

Augusta; Guci Mateusz, florentczyk, budował sklepienia w Krakowie za Wład.

Jagiełły; Hegner Andrzej, budował zamek warszawski w latach 1603 - 1623; Hiż, budował w Warszawie dom Malcza r. 1767; Huss Jan, rodem z Węgier, budował farę w Krasnymstawie r. 1695; Jakób, rzeźbiarz, wykonał facjatę kośc. na Bielanach pod Krakowem r. 1630; Jan ze Skrzynna, bud.

Kazimierza W.; Janowicz Józef, bud.

za Stanisława Augusta; Jarzemski Adam, bud., opisał Warszawę r. 1643; Jerzy, budował wieżę przy kolegjacie pułtuskiej r. 1507; Kapinos Wojc., bud.

w Warszawie i Lwowie, r. 1544 - 1629; Kluczewski Jakób, bud.

Władysława IV; Knaffus, bud.

Stan.

Augusta, budował obserwatorjum w Wilnie; Krassowski Piotr, bud.

we Lwowie za Zygm.

Augusta, wybudował wieżę przy cerkwi ruskiej, która się r. 1570 zawaliła; Kuntz Jan, krakowianin, bud.

nadworny Zygm.

Augusta, Walezjusza, Batorego i Zygmunta III; Laitner, budował kolegjatę Nowodworskiego w Krakowie r. 1643; Locci, budował Sobieskiemu pałac w Wilanowie; Michałowicz Jan z Urzędowa, bud.

i rzeźb. za Batorego i Zygmunta III; Mieroszewski Krzysztof, bud.

wojsk. w Krakowie i Częstochowie za Jana Kazimierza; Mikołaj, krakowianin, bud.

w Wiedniu, r. 1524 - 1534; Mora Dominik, budowniczy Batorego i Zygm.

III; Makowski, r. 1459, Morandi, budował bramę twierdzy w Zamościu r. 1599; Opaliński Andrzej, marszałek w. kor., autor „Krótkiej nauki budownictwa", r. 1670; Padovano Jan, wiele budował 1532 - 1559; Paneczek Jan, r. 1694 - 1764; Papinian Leopard, bud.

wojsk.

Batorego; Passaroti Aureljusz, fortyfikował Lwów r. 1607; Perti, Włoch, budował kościół i klasztor Pacowi w Pożajściu r. 1662; Piotr z Krakowa, bud.

krakowski, r. 1399; ks. Piskowski Sebastjan, bud., r. 1677; Placidi, budował kościół pijarski w Krakowie, r. 1720 - 1759; Pokora Adam we Lwowie, r. 1605; Praet Job, budował basztę w Kamieńcu r. 1544; Prom Joachim, dokończał katedrę lwowską r. 1479; Przychylny Ambroży, r. 1605 - 1629; Purbach Jan z Malborga, budował słynny kościół św. Anny w Wilnie r. 1392 - 1396; Rodolfinoda, bud.

wojsk. przy twierdzy w Zamościu, ur. r. 1500, zm. 1580; ks. Salomon Jan w Krakowie, r. 1515 - 1530; Scamozzi Winc. (budował zamek w Zbarażu), znany w latach 1580 - 1614; Scheller (był przy budowie katedry lwowsk.), r. 1370 - 1414; Scholz Jakób, budowniczy, rajca lwowski r. 1612; Schomberg Teofil, bud.

wojsk. w Kamieńcu i Kudaku r. 1621 - 1638; Scoto z Parmy, budował Batoremu zamek w Grodnie; Skiedel Jan, obwarowywał Wilno r. 1498 - 1503; Skowroński Jan, zm. roku 1610; Solari, tego nazwiska było 4-ch budowniczych od r. 1679 - 1779, z nich: Franciszek przebudowywał kościół św. Anny w Krakowie około r. 1700, Bonawentura zaś budował teatr na placu Krasińskich r. 1775 - 1779; ks. Solski Stanisław, jezuita, autor dzieł i znakomity matematyk, r. 1623 - 1694; Sommerfeld Piotr budował książętom mazowieckim farę św. Jana w Warszawie r. 1473; Stanisław z Mogilna, budował archidjakonję w Pułtusku r. 1526; Stecher Piotr zaczął budować katedrę lwowską r. 1370; Stella Jan, malarz, bud.

i sztycharz w wieku XVII; Succatori Jan, bud.

królewski, wzniósł kościół na Bielanach pod Krakowem za Zygmunta III; Szubert Marcin, bud.

królewski w r. 1633; Schlitter Andrzej, ur. 1662, zm. 1714, budował w Warszawie za Jana III; Tauchen (Gniezno - Wrocław), roku 1436 - 1470; Tobiasz z Krakowa, bud.

w Wiedniu r. 1190 - 1202; Tylman, bud.

Lubomirskich, r. 1689 - 1693; Tyrold Mikołaj, pracował przy farze św. Jana w Warszawie, r. 1473; ks. Wacław z Tęczyna, budował Kazimierzowi W. zamek we Włodzimierzu na Wołyniu, zm. r. 1376; Wysocki Bartł., jezuita, budował kościół jezuicki w Poznaniu, ur. r. 1617, zm. r. 1687; Zacherla Jan, bud.

i rajca krak. za Jana III; Zanobi, odbudowywał katedrę wileńską w latach 1533 - 1538; Zaora Jan, budował kościół św. Piotra na Antokolu r. 1677; Zug Szymon, budował w latach 1760 - 1770 kościół ewangielicki w Warszawie, ur. r. 1733, zm. r. 1807.

Bardzo liczny zastęp architektów ze stanu duchownego, t. j. księży polskich, zajmujących się niegdyś fachowo budowaniem kościołów i kaplic, nie będzie nigdy z nazwisk wiadomym, ponieważ pracę swoją poświęcali chwale Bożej bezimiennie, bez kontraktów i zapłaty.


text:
Barnabici, zgromadzenie zakonne św. Pawła, powstało w Medjolanie, podczas wojen Karola V z Franciszkiem I. Nazwę swą barnabitów otrzymało od kościoła świętego Barnaby.

Ciągłe wojny zrodziły wielką niemoralność, zaraźliwa choroba sprzątnęła trzecią część ludności, żołnierze niemieccy przesiąkli nowemi zasadami, szerzyli dokoła pogardę sakramentów i praktyk religijnych.

Stolica więc święta rada była powstaniu nowego zgromadzenia zakonnego, „któreby, przez ciągle kazania i wierne administrowanie sakramentów, odrodziło i rozszerzyło zamiłowanie czci Bożej“ (Const. cler.

reg.

S. Paul.

Decol.

c.

1).

Mimo tak świeżego początku tego zgromadzenia, spierano się jednak o to, jakiej się ono trzyma reguły, czy św. Augustyna, czy też św. Banedykta; w rzeczy samej zaś otrzymało ono od Stolicy Apostolskiej inną, sobie właściwą regułę, która z czasem była rozszerzona i uzupełniona.

Podobnież różne były mniemania o jego założycielach (Cf. De clericorum reg.

S. Pauli congregatione et parentibus synopsis, auct.

A. P. D. Anacleto Sicco Cremensi, etc. p.

12).

Ale stanowczo roztrzyga to pytanie świadectwo wszystkich członków zakonu, którzy, na ogólnej kongregacji w Medjolanie, oświadczyli, że ich zakon został założony przez Antoniego Marję Zacharia (ur. 1502 w Kremonie), Bartłomieja Ferrari i Jakóba Antoniego Morigia.

Dwóch jeszcze pobożnych połączyło się z nimi, a Klemens VII, Papież, pozwolił im: 1) Przyjmować członków, którzyby składali śluby uroczyste w ręce arcybiskupa medjolańskiego; 2) prowadzić życie wspólne, według osobnej ustawy, (18 Lutego 1533 r.), pod posłuszeństwem biskupa, co właśnie oni uczyli, wybrawszy na przełożonego Zacharia.

Paweł III 1635 r. uwolnił to zgromadzenie od jurysdykcji biskupów djecezjalnych, oddał je pod bezpośrednią władzę Stolicy Świętej i nadał mu, prócz przywileju kanoników świętego Jana Lateraneńskiego w Rzymie, nazwę kleryków regularnych św. Pawła (ztąd dawano im niekiedy nazwę paulinianów).

Tenże sam Papież 1543 r. udzielił im jeszcze inne przywileje, a 1549 r. na nowo ich zatwierdził, co też uczynił jego następca Juljusz III.

Młoda i czynna kongregacja oddała wielkie usługi Kościołowi, za pomocą kazań, katechizmów, administrowania sakramentów i missjami, odbywanemi na żądanie biskupów, w Medjolanie, Pawji, Kremonie, w Vicenza, Weronie i Wenecji.

Czynność barnabitów rozciągnęła się do Francji, gdzie pod opieką Henryka IV opowiadali słowo boże w Bearn, a cesarz Ferdynand II dał im wiele dowodów swej łaski.

Barnabici, prócz kierownictwa dusz tak osób na świecie żyjących, jak i kapłanów świeckich, otwierali kollegja i gimnazja.

Ich ustawy zostały nieco zmienione, za zgodą Papieża w 1552 r., a w 1579 r. na kapitule generalnej w Medjolanie ostatecznie ustalone.

S. Karol Boromeusz, arcybiskup medjolański i protektor barnabitów, roztrzasnął ich regułę i uzyskał jej zatwierdzenie przez Stolicę Apostolską 7 Listop.

1579 roku.

Zgromadzenie z początku ograniczało się tylko do Medjolanu i myślało raczej o swych missjach, o nauczaniu ludzi i pokonywaniu występków, niż o zakładaniu kollegjów.

Jednakże zwolna domy barnabitów powstały i w innych krajach, we Włoszech, w Czechach, w Austrji w Wiedniu, gdzie Ferdynand II wybudował im jedno kolegjum w 1626, a drugie powstało w 1660.

Do Francji wprowadził ich Zacharjasz Colombo z Medjolanu, przedtém gorliwy protestant, a potém świątobliwy barnabita.

Otrzymali oni w Paryżu dom w 1622 r., lecz dziś nie ma ich wcale we Francji.

Główny ich dom znajduje się jeszcze w Rzymie i mają swe kollegja w Austrji.

Jenerał ich kieruje całém zgromadzeniem, prowincjał prowincją, przełożony pojedyńczym domem.

W sprawach ważniejszych jenerał obowiązany zasięgać rady prowincjałów i wszystkich przełożonych z ich konsultorami.

Jenerała obierają na kapitule na trzy lata.

Prócz jenerała, dwóch ojców, wybranych także na kapitule, powinno co rok zwiedzić kollegja.

Nowicjat trwa rok jeden, a braci laików pięć lat.

Noszą sutannę zwykłą, jak księża świeccy.

Prócz trzech ślubów, czynią jeszcze ślub nie szukania zewnątrz zakonu godności kościelnych i nieprzyjmowania ich bez szczególnego rozkazu Papieża.

Mieszano niekiedy z tymi barnabitami dawniejszych barnabitów, których czas założenia i założyciel nieznany; zdaje się, że powstali za papieztwa Grzegorza XI (1370 — 1378); to pewna, że ten Papież upoważnił ich do przyjęcia reguły św. Augustyna, do odmawiania officjum ambrozjańskiego, do noszenia imienia św. Ambrożego ad nemus i wybierania przeora; jednocześnie przepisał im także właściwy ubiór.

Prawdopodobnie ten Papież wielu pustelników połączył w jedno zgromadzenie i nadał im nazwę wielkiego arcybiskupa Medjolanu św. Ambrożego; to nam tłumaczy, dla czego liczne ich domy z początku były niezależne jedne od drugich.

Dopiero Papież Eugenjusz IV w 1441 r. wszystkie ich domy połączył z głównym domem Św. Ambrożego pod Medjolanem, ztąd nazywano ich ambrozjanami; nazywano ich także barnabitami od imienia ich patrona.

Z nowymi zaś barnabitami połączyli się oni 15 Sierpnia 1589 r., za wpływem św. Karola Boromeusza; to zlanie się zatwierdził Paweł IV, Papież, w 1606 r.

— Około r. 1452, na górze w pobliżu jeziora Varese, pod kierunkiem Katarzyny Morigia, powstało zgromadzenie niewiast pustelniczek, a r. 1474 od Papieża Sykstusa IV otrzymało pozwolenie utworzenia klasztoru pod regułą św. Augustyna, robienia uroczystych ślubów i noszenia ubioru ambrozjańskiego.

Tak powstała gałąź żeńska dawnych barnabitek.

Formuła professji tych sióstr pokazuje, że one nie podlegały jenerałowi ambrozjanów, ale jednemu z kapłanów z Varese.

Hélyot, Ausführliche Gesch. d.

Kloster.

etc. t.

4 s. 199.

O ludziach sławnych tego zakonu ob.

Praestantium virorum qui in Congregatione sancti Pauli vulgo Barnabitarum nostra floruerunt, Bononiae 1751.

(Fehr).

R.


text:
Niewielkim zainteresowaniem cieszyły się odbywające się w Akademii Rolniczej Targi Pracy.

Na kilku stoiskach swoje oferty prezentowały firmy z branży rolniczej.

Na targach można było dowiedzieć się także o pracy zagranicą.

Jak mówią pracodawcy, lubelskie firmy są zainteresowane absolwentami Akademii Rolniczej.

Od jakiegoś czasu Akademia Rolnicza próbuje dostosować programy studiów do wymogów rynku pracy.

Wśród obleganych kierunków i specjalizacji są m.in. agrobiznes, agroturystyka, biotechnologia, czy architektura zieleni.


text:
Adalbert, czyli Aldebert i Klemens, dwaj biskupi, awanturnicy VIII w. w Niemczech.

Klemens, rodem szkot, był racjonalistą, odrzucał powagę ojców Kościoła i soborów, głosił nawet błędy żydowskie i nader luźną moralność; sam téż żył w nałożnictwie.

Zwolenników miał nie wielu.

Większéj renomy używał Adalbert, którego nauka była mieszaniną zabobonności i racjonalizmu.

Odrzucał on cześć świętych, spowiedź, piorunował pko pielgrzymkom pobożnym, a z drugiej znów strony nosił się z jakimś listem z nieba spadłym, rozdawał swoje włosy i paznogcie jako relikwie i pogańskim ceremoniałem wznosił na polach małe kapliczki, zwane kościołami Adalberta.

Na przedstawienie Bonifacego, apostoła Niemiec, synod w Soissons r. 744 potępił tego kacerza.

Potępienie to powtórzył następny synod niemiecki i sam A. został uwięziony.

Wydobywszy się z więzienia, A. po dawnemu szerzył błędy.

R.

745 potępił tak Klemensa jak Adalberta Papież Zacharjasz.

Adalbert nie poprzestawał szerzyć swoich błędów, dlatego był w Moguncji degradowany i w Fuldzie, w klasztorze osadzony.

Ztamtąd uciekł, ale od pastuchów zrabowany i zabity.

O Klemensa dalszych losach nic niewiadomo.

Cf. Seiters, Bonifacius etc. gdzie rzecz dobrze przedstawiona i wyjaśnione niesłuszne naciągania w tej sprawie niektórych historyków protestanckich.


text:
Gildia Scenarzystów Amerykańskich (Writers Guils of America), której członkowie od 3 miesięcy strajkują domagając się większego udziału w zyskach z eksploatacji filmów, sprzedaży płyt DVD i z publikacji w internecie.

osiągnęła wstępne porozumienie z producentami - poinformowali w sobotę przedstawiciele związku.

Jeszcze dziś ma dojść do uzgodnienia jego szczegółów, jeśli uda się podpisać wszystkie dokumenty to od poniedziałku scenarzyści wrócą do pracy.


text:
←Boga Rodzica Ołtarzyk polski katolickiego nabożeństwa

Pieśni do N. Maryi Panny

Bądź pozdrowiona Gwiazdo morza→

Bądź pozdrowiona Panienko Marya,

Ciebie wzywają wszyscy grzeszni i ja,

Boś Ty jest Matką Synowi Bożemu,

A ztąd pociechą każdemu grzesznemu.

Do Ciebie Panno my grzeszni wołamy,

Łzy wylewając, serdecznie wzdychamy!

Ratuj nas, ratuj w tym naszym frasunku,

Niechaj doznamy Twojego ratunku.

Bo nieprzyjaciel na to się usadził,

By sługi Twoje z ojczyzny wygładził.

Przyczyń się Panno a Twoją obron

Pokaż swą łaskę nad naszą Koroną.

Nasza Korona srodze utrapiona,

Niechaj nie będzie nigdy wypuszczona.

Z Twojéj opieki przeważnéj przyczyny,

Syn Twój kochany niech odpuści winy.

Grzechy to nasze słusznie zasłużyły,

Plagę tak wielką na się powabiły.

Niechże już koniec tgo utrapienia

Będzie, o Panno, zażyj użalenia.

Niech nam na pomoc przybędą posłowie

Ku nam przychylni święci Aniołowie,

Niech nas już dojdzie szczęśliwa nowina:

Macie już pokój od mojego Syna.

Użycz to Jezu dla Matki kochanéj:

Niech lud Twój będzie w kraju zachowany,

A my Cię za to z Twą Matką społecznie,

Będziem wychwalać na wiek wieków wiecznie.

Amen.