corpora: wikisources-pl

text:
2.

Stefan Bufalo de Cancellieri (Steph.

Bubalus de Cancellariis), jezuita, teolog s.

Poenitentiariae, przełożony nad studjami w kolegjum rzymskiém, tamże † 28 Kwiet.

1634.

Napisał Commentationum angelicar.

in universam angelici doctoris tractationem de angelis (Lugduni 1622 †.), dzieło mające się składać z kilku tomów, lecz którego wyszedł tylko t. I.

Ob. Sotwel, Bib.

Scriptor.

Soc.

J. N.


text:
Zobacz w Wikipedii hasła

Apteka

Aptekarz

Apteki i aptekarze.

Z grec apótheke, skład, magazyn, wzięli nazwę Niemcy dla apteki i aptekarza (Apotheker, kupiec korzenny), a od Niemców Polacy.

Ustawa wszechnicy krakowskiej z 1433 r., zabraniająca lekarzom wyrabiania trucizn i leków na zabicie płodu służących, daje wskazówkę, że zawód lekarski i aptekarski był wówczas sprawowany przez jedne i te same osoby.

Doszłe do nas wiadomości o lekarzu Mikołaju, dominikaninie krakowskim z r. 1278, stwierdzają ten domysł.

Apteka polska, tak samo jak aptekarstwo zagraniczne, dość późno przeszła ze sfery kramarstwa, korzennictwa, mydlarstwa, cukiernictwa i wogóle cechowości, a poniekąd i szarlataneryi, w dziedzinę naukową, zachowując jednak jeszcze dłużej drobne lub większe ślady pierwotnego swego charakteru.

W r. 1500 na ucztę, dawaną przez królewicza Zygmunta (I-go), zakupiono od aptekarza trzy marcepany.

Od przyrządzania kadzideł zwano często aptekarzy w XVI i XVII wieku aromatarjuszami.

Podług Długosza istniały już apteki w Krakowie za Kazimierza Wielkiego.

W r. 1333 był tam aptekarzem niejaki Conrad, około r. 1362 niejaki Grzegorz, w końca XIV wieku Andrzej, Piotr i Włoch Krzysztof, jak to widzimy z rejestrów skarbowych Wł. Jagiełły (wydanych przez Al. Przeździeckiego).

R.

1485 Paweł aptekarz krakowski zapisał srebrny puhar na wielki ołtarz w kościele N. Panny Maryi.

Jeszcze przed ożenieniem się Zygmunta I z Boną ciągnęli do Polski różni Włosi.

Widzimy np. r. 1510 w Krakowie aptekarza Jana Alanssio, który potem został nadwornym Bony.

Syn jego Paweł był w połowie XVI wieku aptekarzem w Płocku, a brat jego Mikołaj otrzymał r. 1569 szlachectwo polskie.

W r. 1640 był w Krakowie aptekarzem Maciej Sabłowski (zapewne Szabłowski).

We Lwowie istniała r. 1392 — 1400 apteka jakiegoś Klemensa.

Pod koniec XV wieku widzimy aptekarzy w Wilnie.

W Gdańsku od r. 1403 do 1433 pięciu aptekarzy otrzymało obywatelstwo tego miasta.

W XVI wieku spotykamy aptekarzy królewskich (czyli dworskich) i prywatnych.

Andzioł był aptekarzem króla Stefana Batorego, jak świadczą rachunki podskarbiego Jana Firleja.

W Bochni aptekarzem był r. 1578 jakiś Marcin, w Krośnie 1592 Paweł Piotrowski.

W Poznaniu były już apteki w wieku XV, a w XVI spotykamy nazwiska Piotra Świdry, Elżbiety Czerwonej, Benedykta Kijnika.

W Przemyślu był r. 1553 Stanisław Sulikowski aptekarzem Piotra Kmity.

R.

1570 w Sieradzu było trzech aptekarzy, a r. 1609 we Lwowie sześciu, którzy prócz leków robili torty, marcepany, likiery i różne gorzałki.

R.

1624 aptekarz lwowski Lang, za wydaną z apteki truciznę, został na gardle ukarany.

R.

1583 Stefan Batory dał cyrulikowi Petersonowi przywilej na założenie apteki w Brześciu litewskim, Radziwiłł r. 1660 sprowadził aptekarza Hippjusza z Kurlandyi do Kiejdan, a ten zobowiązał się płacić z apteki po 100 talarów rocznie dla miasta.

W r. 1523 postanowiono, że „Doktorowie lekarscy każdego roku oględować mają apteki, którym wszystkie aromata pokazane być mają pod utratą aptek" (Vol.

leg.

I, fol.

402, rozdział: Ut doctores).

W tejże sprawie uchwała z r. 1570: „W Gdańsku senat z medykami pretia rerum (ceny rzeczy) ustanowić ma i one do druku podać, a apteki wolne być mają od wszelkiego czynszu”.

(Constit.

Gedan.

r. 1570, vol.

II fol.

837, rozdział: De apothecis).

Wiele zakonów, a zwłaszcza benedyktyni w wiekach średnich trudnili się w Polsce leczeniem i wyrabianiem lekarstw.

Później jezuici pozakładali we Lwowie, Wilnie, Stanisławowie, Przemyślu, Jarosławiu, Krośnie, Pińsku i innych miastach własne apteki, które dawały im niepoślednie intraty, a zwłaszcza apteka wileńska, słynna z wyrobu wódek.

Zimorowicz i Chodyniecki wspominają o aptece klasztoru dominikańskiego we Lwowie w r. 1559, w której się ukrywała przez cały miesiąc Halszka z Ostroga ze swoją matką, nie chcąc się oddać Łukaszowi Górce.

We Włodzimierzu wołyńskim mieli w XVIII wieku aptekę oo. bazyljanie.

W tychże czasach istniała klasztorna apteka w Sokalu.

W Warszawie najdawniejszy ślad apteki mamy w wieku XV przy szpitalu Św. Ducha, w której wyrabiano rozmaite maści, plastry i dekokty.

Za Zygmunta III najzamożniejszą apteką w Warszawie była przez jezuitów założona i utrzymywana w ich kolegjum.

Miasta mazowieckie były stosunkowo mniej zniemczone niż inne w dawnej Polsce, więc też nigdzie nie spotykamy tylu aptekarzy pochodzenia polskiego co w Warszawie, jak tego dowodzą następujące ich nazwiska z ubiegłych stuleci: Baliński, Pisiński, Wojciech, Boguski, Chawłowski, Dembicki, Mulicza, Ludwiczek, Grącki, Wojciech Zwiastka, Umiastowski, Urbanowicz, Szczerbicz, Żórawik, Gnoiński, Jerzykowski, Gowiński, Godala, Falkowicz, Drewno, Krakowiński, Kostrzewski, Wasilewski, Wojciech Kustrzempski (był aptekarzem króla Jana III), Wolski, Caraba, Antoni Kaźmierz (1582 roku), Rosiński (1593 r.), Byliński (zm. przed r. 1581), Franciszek Ruszejewski (zm. 1607 r., był aptekarzem nadwornym Anny Jagiellonki), Kruczkowicz (1683 r.), Łosacki, Ossowski, Byczyński, Dąbrowski z Kobylina, Dąbrowicz, Andrysowicz, Bielecki

, Racibor, Skalski, Jackowski.

Przez cały wiek XVIII słychać ciągle o rodzinie aptekarskiej Wasilewskich.

W tych też czasach przedstawia się znaczna liczba aptekarzy dworskich, aulicus tytułowanych.

Niektóre rody aptekarskie miały swoje przydomki, np. pod rokiem 1545 zapisany jest w aktach warszawskich Jan Pesiński (czy Pisiński) „Pigułka”, a później w r. 1601 — może syn jego lub krewny Jakób Pesiński, „zwany Pigułka”.

Na aptekach i aptekarzach nie zbywało nigdy Warszawie, to też dziwnie wygląda świadectwo księdza Lamberta, misjonarza francuskiego, który w r. 1652 pisze z Warszawy do Francyi: „Polska jest jednym z najbogatszych i najpiękniejszych krajów; niczego w niej nie brakuje, tylko ksiąg i aptek.

Nawet naczyń aptekarskich nie dostanie w Polsce”.

Być zresztą może, iż nie było stosunkowo tyle aptek w Polsce co we Francyi, a to dla prostej przyczyny, że w każdym dworze i dworku polskim znajdowała się domowa apteczka, jak również w każdym klasztorze.

Bartoszewicz i Świeżawski wspominają o aptece misjonarskiej, która istniała w Warszawie przez cały wiek XVIII.

Za czasów pruskich liczono w Warszawie aptek 20.

Liczne wiadomości z dziejów aptekarstwa w Polsce zebrali i podali w Wiadomościach Farmaceutycznych (od r. 1880) Ernest Świeżawski i Kazimierz Wenda, a streścili to jednocześnie w Przeglądzie bibl.-archeologicznym (Warszawa 1881 r.).

Aptekarze prowincjonalni mieli zwyczaj, jeszcze w pierwszej połowie XIX wieku, do wszystkich dworów w okolicy, które stale brały u nich lekarstwa na potrzeby domu i włości, przesyłać w podarku, wraz z powinszowaniem Nowego Roku: flaszkę wódki kolońskiej, pudełko trociczek i funt czekolady.

Piszący to uprzytomnia sobie, wśród wspomnień z lat dziecinnych, tę chwilę około Nowego Roku w domu.

swych rodziców, kiedy pachołek aptekarza Grosa z Tykocina wręczał w kopercie ozdobny jaskrawem malowaniem bilet noworoczny i z chustki czerwonej od nosa wydobywał czekoladę, trociczki i cienką, długą walcowatą flaszkę wódki kolońskiej, co wszystko było własną fabrykacją apteki i notabene, odznaczało się dobrym smakiem i zapachem, choć w czekoladzie nie bywało jeszcze wanilji, tylko cynamon i goździki.


Tomasz Tvvordz/'ło wskí*

Tomasz Tvvordz/''łowskí* Zarys problematyki rodzinnej w Biblii Streszczenie Pismo Święte nie podaje systematycznej doktryny na temat małżeństwa, jednak porusza różne aspekty tego zagadnienia, dostosowując się do sytuacji przynoszonych przez życie.

Proponowane przez Biblię wartości mają wymiar uniwersalny.

Pierwsza część wystąpienia, dotycząca Starego Testamentu, ukazuje rodzinę jako główny czynnik two- rzenia tożsamości jednostki, część narodu oraz podstawowej komórki życia obrzędowo-religijnego.

Omawia też kwestie prawa małżeńskiego oraz obowiązki stanów w rodzinie.

Druga część dotyczy nowotestamentalnej nauki jezusa Chrystusa i św. Pawła o rodzinie, szczególnie zaś nowości chrześcijańskiego spojrzenia na mał- żeństwo, kwestii jego świętości i nierozerwalności, a także obowiązków rodziców względem dzieci z punk- tu widzenia Nowego Testamentu.

Zakończenie jest syntezą biblijnego modelu rodziny i ukazaniem wartości ponadczasowych.

Wstęp W reﬂeksji naukowej poświęconej rodzinie nie sposób pominąć Biblii, na której fundamencie opiera się kultura europejska.

Pismo Święte nie podaje systematycznej doktryny dotyczącej małżeństwa, sku- piając się na zagadnieniach praktycznych i sytuacjach przynoszonych przez życie.

Należy też zaznaczyć, że popularne dziś rozróżnianie terminów „małżeństwo” i „rodzina” nie ma podstaw w stosunku do Bibliil, w centrum zainteresowania której znajdują się zagadnienia etyczne życia rodzinnego?

Wartości te mają wymiar uniwersalny, wydaje się więc stosownym przypomnieć dzisiejszemu światu Boży obraz małżeństwa w wymiarze zarówno religijnym, jak i społecznym.

Pierwsza część artykułu, poświęcona Staremu Testamentowi, omawia kwestie dotyczące rodziny jako głównego czynnika budowania tożsamości jednostki, podstawowej komórki życia obrzędowo-reli- gijnego oraz części narodu.

Poruszono w niej także zagadnienia prawa małżeńskiego.

Druga część pre- zentuje nowotestamentalną naukę o rodzinie, szczególnie zaś nowość chrześcijańskiego spojrzenia na małżeństwo -jego świętość i nierozerwalność, a także obowiązki rodziców względem dzieci.

Mgr, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, tomasztwardzilowski@gmail.com.

1 Por. S. Stefanek, Rodzina w zamysłach Bożych, w: Ateneum Kapłańs/sie 83(1974)3(395), s. 362.

2 Por. L. Stachowiak, Bíblíjna koncepcja człowieka, w: W nurcie zagadnień posoborou/ych, B. Beize (red.), t. II, Warszawa 1968, s. 209-226.

1 12 | Tomasz Twardziłowski Rodzina i małżeństwo w Starym Testamencie Na kartach Starego Testamentu znaleźć można dwa modele rodziny - pierwszy przedstawia prak- tykę codziennego życia rodzinnego, drugi natomiast ukazuje idealną wizję rodziny, proponowaną jako wzór do naśladowania.

Zawarcie małżeństwa uznawano za coś naturalnego, przeciwnie do stanu bezżeństwa, choć jego przypadki również mialy miejsce, np. wśród składających ślub nazirejczyków, czy esseńczykówå Żyd mógł powstrzymać się od małżeństwa wyłącznie wtedy, gdy chciał poświęcić swe życie studiowaniu Tory4.

Człowiek nieżonaty miał więc służyć Bogu, będąc pozbawionym radości i poczucia pełni związa- nych z małżeństwem i prokreacją5, jako że dzieci uważano za Boże błogosławieństwo.

Brak potomstwa, szczególnie zaś syna, był powodem zmartwień, smutku, a w opinii innych - przejawem braku błogosła- wieństwa Bożego, czywręcz przekleństwa (por.

Jr 18,21)6.

Zawarcie małżeństwa i spłodzenie potomstwa należały do obowiązków mężczyzny, choć naturalną konsekwencją było objęcie nimi także kobiet?

Zycie rodzinne w praktyce Teksty ukazujące realia życia rodzinnego osadzone są w kontekście kulturowym epoki.

W skład rodziny wchodzili mąż i żona, będący ojcem i matkąg dla swoich dzieci.

Chociaż zawarcie małżeń- stwa (określarżego słowem ,,przymierze”) nie miało charakteru kultycznego, czy urzędowego, a jedynie rodzinny, to rżowa rodzina stanowiła najmniejszą jednostkę spc›łeczności oraz podstawę prawnej ikul- towej jedności Izraela.

Koncentryczny charakter tej podstawowej komórki ukazywały rodziny wielo- pokoleniowe, tworzące rody, pokolenia, a wreszcie naród.

Do tej wspólnoty zaliczano niekiedy także niewolników, służbę oraz gości?

Głową rodziny żydowskiej był ojciec -rodzina miała więc charakter patriarchalnym.

Reprezentował on rodzinę zarówno przed Bogiem, jak i wobec społeczeństwa, zaś jego władza tworzyła najsilniejszą więź spajającą członków rodziny”.

Żona stanowiła własność męża.

W treści dekalogu, wśród przy- kazań dotyczących zakazu pożądania cudzej własności, wymieniana jest ona wraz z niewolnikami, inwentarzem i dobytkiem (por. Wj 20,17; Pwt 5,21)12.

Kobieta zawsze znajdowała się pod panowaniem (JJ Por. R. Bartnicki, Będą dwojejednym ciałem.

Małżeństwo w świetleNowego Testamentu, Warszawa 2007, s. 8.

Tamże, s. 41.

Por. M. Friedmann, Tradycja rodzinna wjudaizmie, w: Collectanea Theologica 66(1996)2, s. 40.

Kułaczkowski, Elementy prawa rodzinnego w świetle Kodeksu Deuteronomium Pwt (Pwt 21,15-21), Seminare Ĺ9(2003) s. 117; S. Bielecki, Biblia o małżeństwie, w: Trud w Panu nie jest daremny (por. 1 Kor 15,58).

Studia ofiarowane Księdza ProfesorowiDoktorowiHabilitowanemujanowiZałęskiemu w 70. rocznicę urodzin, W. Linke (red), Niepokalanów 2010, s. 149.

7 Por. M. Filipiak, Biblijne podstawy teologii małżeństwa i rodziny w Starym Testamencie, Lublin 1984, s. 75; J. Kułaczkowski, Elementy..., s. 112.

8 W Starym Testamencie nie występuje słowo ,,rodzice”.

9 Por. J. Kułaczkowski, Koncepcja rodziny w świetle Starego Testamentu, w: Studia Diecezji Radomskiej 5(2003), s. 179; J. Klinkowski, Wartości religijne w życiu rodzinnym w tradycji biblijnej i kulturze starożytnej, w: Legnickie WiadomościDiecezjalne 19(2010)2, s. 107.

1” Niektórzy sądzą, że jest on wtórny do wcześniejszego ustroju rodziny skoncentrowanego wokół matki, tzw. matriarchatu.

Por. D. Bartoszewicz, Instytucje biblijne, Warszawa 2003, s. 63.

11 Por. D. Wright, Rodzina, w: Słownik Wiedzy Biblijnej, B. Metzger - M. Coogan (red.), Warszawa 19993, s. 688.

12 Sama Biblia modyﬁkuje potem to androcentryczne spojrzenie, jak uważa M. Wojciechowski, Małżeństwo jako wzajemne posiadanie.

Tło myślowe biblijnych stwierdzeń o małżeństwie i przeciw rozwodom, w: Nie wstydzę się Ewangelii.

Ksiegapamiątkowa dla Biskupa Profesora Zbigniewa Kiernikowskiego w 65. rocznicę urodzin (Ad Multos Annos 16), W Chrostowski (red.), Warszawa 2011, s. 443-452.

›-|> Q/`| CJ\

mężczyzny: niezamężna córka - pod wła obowiązkiem było mieszkać z żoną, chr Zarysproblematykirodzinnej WBiblii | 1 1 3 dzą ojca, zaś mężatka - męża, który był jej panem”, a którego nić ją i dbać o jej byto .

Kobieta - matka pozostawała w cieriiu męża.

Odpowiadała ona za sferę prywatną życia rodzinnego, co przejawiało się w trosce o dom i dzi które w jednym przykazaniu dekalogu 1: Łamanie tego przykazania burzy har1r_ eci, które wychowywała.

Pozycję żon i matek chroniło prawo, akazywało szanować zarówno ojca, jaki matkę (por. Wj 20,12).

onię w stosunkach międzyludzkich”.

Zaangażowanie kobiety w życie rodzinne wychwalają Psalmy i Księga Przysłów, porównując kobietę do okrętu kupieckiego, sprowadzającego żywność z daleka, czy też lampy świecącej pośród nocy i nigdy nie gasnącej, ukazując tym samym ideał kobiecości”.

Historia biblijna nie milczy też o kobietach w dziejach Izraela - należą do nich Sara, Rebeka oraz Rachela, zaś z późniejszej historii- m.in. Debora, żyjąca w czasach sędziów, czy też Estera, Judyta oraz matka siedmiu męczenników z czasów machabejskich.

Małżeństwo w Izraelu wyrażało stwórczą moc Boga, a nie kult płodności, jak miało to miejsce w religiach pogańskich.

O szacunku dla związku małżeńskiego i wysokiej godności małżonków świad- czy fakt, że od VIII w. przed Chr. określano je, podobnie jak związek Boga zJego ludem mianem przy- mierza i dlatego też składano rytualną przysięgęló.

Pozycja kobiety w kulturze żydowskiej W porówna- niu z narodami ościennymi była wysoka, jako że wobec Tory mężczyzna i kobieta byli równi”.

Podstawowym zadaniem małżonków, zarówno religijnym, jak i społecznym, było zrodzenie i wychowanie potomstwa.

O wartości dzieci świadczy fakt, że od narodzin włączone były do udziału w kulcie Boga”.

Uczestnictwa w obrzędach uczyły się w środowisku rodzinnym oraz we wspólnocie wierzących.

Można powiedzieć, że rodzice stanowili bezwzględny warunek do kontynuowania ducho- wego dziedzictwa i utrzymania egzystencji narodu”, ponieważ w rodzinie przekazywano z pokolenia na pokolenie tradycję.

Mieli obowiązek przygotować swoje dzieci do prowadzenia domu, a także przy- uczyć je do wykonywania zawodu”.

Szczególnymi przywilejami cieszył się syn - przejmował po ojcu władzę nad rodem i dziedziczył podwójną część majątku.

W związku z tym powstawały spory, których świadectwo przetrwało na kartach Biblii”.

Podobnie jak w świecie grecko-rzymskim, dzieci uważano za własność ojca - mógł je karcić, sprzedać w niewolę, jak też pozbawić życia w określonych przez prawo przypadkach, np. zniewagi ojca (por. Wj 21,15.17), bałwochwalstwa (por. Pwt 13,6-11), czy nieposłu- szeństwa (por. Pwt 21,18-21).

Kojarzenie małżeństw było zadaniem rodziców, szczególnie ojca, który swemu synowi wybierał żonę (choć zdarzały się wyjątki od tej reguły), zaś od zięcia odbierał odpowiednią opłatę, łączącą w sobie zarówno prezent, jak i zadośćuczynienie, a córce, będąc zamożnym, dawał posag.

Biblia nie podaje minimalnego wieku dla wstąpienia w związek małżeński, ale tradycja ustaliła, że dla mężczyzny to 13, zaś dla kobiety 12 lat”.

Od czasów hellenistycznych przy okazji zawarcia małżeństwa spisywano intercyzy (por. Tb 7,14).

13 14 Por. R de Vaux, InstytucjeStarego Testamentu, Poznań 2004, s. 36.

Por. J. Kułaczkowski, Zasady świętości życia małżeńskiego i rodzinnego w Kodeksie Swiętości Księgi Kapłańskiej, w: Collectanea Theologica 72(2002)4, s. 33.

Szerzej zagadnienie to omawia J. Kułaczkowski, Zadania rodzinne idealnej kobiety w świetle Księgi Przysłów 31,10-31, w: Studia Warmińskie 39(2002), s. 231-257 Por. M. Ernst, Małżeństwo, w: Nowy Leksykon Biblijny F. Kogler - R Egger-Wenzel - M. Ernst, Kielce 2011, s. 461.

Por. M. Friedmann, Tradycja..., s. 46.

Kułaczkowski, Elementy..., s. 112.

M. Friedman, Tradycja..., s. 40.

Por. G. Szamocki, Biblijny model wychowania w rodzinie, w: Universitas Gedanensis 14(2002)1, s. 23.

Kułaczkowski, Elementy..., s. 118.

Por. D. Bartoszewicz, Instytucje, s. 61.

15 16 ''i \1 ›-Iœ li © l\-D2 l\-D1-'' l_\>Ł\.>

1 14 | Tomasz Twarclziłowski Pozostałe kwestie prawa małżeńskiego Na starożytnym Bliskim Wschodzie popularne były małżeństwa poligamiczne.

Ich przykłady znaleźć można także w Biblii, szczególnie wśród patriarchów - wiele żon mieli Abraham, Jakub, czy też Dawid i Salomon, który był w tej dziedzinie rekordzistą (por. 1 Krl 11,1-3).

Wielożeństwo było przywilejem wyłącznie mężczyzny”.

Podczas gdy za monogamią przemawiały względy ekonomiczne (Izraelitę stać było zazwyczaj na jedną żonę), za poligamią przemawiały względy praktyczne (więcej rąk do pracy i dodatkowe możliwości rozrodcze).

Wśród starożytnych społeczeństw rozpowszechnione były rozwody, które w Izraelu regulowało Prawo.

Mężowi wolno było oddalić żonę w przypadku zna- lezienia w niej ,,obrzydliwości” (por. Pwt 24,40).

Brak precyzyjnego określenia, czym ona była, dawał wiele swobody w interpretacji tego ograniczenia Prawa”, a w konsekwencji prowadził do nadużyć przy rozwiązywaniu małżeństwa, przeciwko którym protestowali prorocy, m.in. Malachiasz, Ozeasz, Izajasz, czy teżJeremiasz”.

Surowo zakazane przez Prawo było cudzołóstwo.

Uważano za nie stosunki seksualne mężatki z męż- czyzną, który nie był jej mężem.

Przyłapanych na cudzołóstwie kamienowano (zarówno mężczyznę, jak i kobietę).

Stosunek seksualny mężczyzny żonatego z niezamężną kobietą nie był natomiast tak tratowany ze względu na dopuszczalność poligamii i określany był mianem nierządu.

Prawo regulowało także kwestie pochodzenia małżonków.

Wskazane były małżeństwa endoga- miczne, zwyczajem było bowiem poślubianie krewnych.

Stary Testament przewidywał również ograni- czenia - nie można było poślubić zbyt bliskich krewnych (por. Kpł 18), zaś czyn kazirodczy karany był śmiercią (por. Kpł 20,11-14).

Istniał obowiązek lewiratu, tzn. wzbudzenia potomka po zmarłym bracie - wtedy to Izraelita mógł być przymuszony do małżeństwa z wdową (por. Pwt 25,5-10).

Jeśli zaś chodzi o związki małżeńskie Izraelitów z innymi narodami - były one zabronionezó.

Biblijny ideał życia rodzinnego Podstawą wzajemnych stosunków między rodzicami i dziećmi w Biblii jest czwarte przykazanie Dekalogu, brzmiące ,,czcij ojca twego i matkę, abyś długo żył na ziemi, którą twój Bóg, Pan, da tobie” (Wj 20,12).

Biblia zwraca uwagę na odpowiedzialne rodzicielstwo, czytamybowiemwKsiędze Mądrości „dzieci zrodzone z nieprawego łoża przy osądzeniu rodziców świadczą o ich przewrotności” (Mdr 4,6).

Zadaniem rodziców jest wychowanie i wykształcenie religijno-moralne dzieci (por. Pwt 6,7; 11,19) oraz obowiązek karcenia: „kto miłuje swego syna, często używa na niego rózgi, aby mógł się nim cieszyć” (Syr 22,6).

Rodzicom nie wolno było karać cieleśnie dorosłych dzieci, one zaś miały obowiązek opieko- wać się rodzicami na starość utrzymując ich i modląc się za nich”.

Zarysowana charakterystyka życia rodzinnego nie wyczerpuje biblijnego obrazu rodziny.

Szczegó- łowa analiza tekstów biblijnych pozwala dostrzec pewną ewolucję- bowiem Pismo Święte jest dziełem, które kształtowało się na przestrzeni wieków, w obliczu zmieniających się praw i obyczajów, a także pogłębiania relacji z Bogiem.

Naród żydowski, mając za sobą ponad półtysiącletnią historię, w refleksji historycznej doszedł do pytań o początki, te dotyczące pradziejów narodu, jak też ludzkości i całego świata.

Centralnym wyda- rzeniem dla narodu było Wyjście z Egiptu (por. Księga Wyjścia).

Wszystko, co po nim nastąpiło trak- 23 Por. D. Adamczyk, Czy to wporzadku, że Dawidalbo Salomon mieli tyle żon?, w: Katecheta 55(2011)7-8, s. 55.

24 Szeroki zakres znaczeniowy terminu ukazuje J. Turkiel, Obrzydliwość w Biblii, w: Studia Teologiczne 28(2010), s. 13-23.

25 Por. Salij, Wielożeństwo wPiśmie Świętym.

Szukajacym drogi, w: WDrodze 38(2010)8, s. 121.

26 Szczególnie ostro wypowiadają się w tej kwestii Księgi Ezdrasza i Nehemiasza.

Zob.

jednak Księgę Rut.

27 M. Friedman, Tradycja..., s. 41.

Zarysproblematykirodzinnej WBiblii | 1 1 5 towane jest jako historia, zaś wydarzenia wcześniejsze to prehistoria.

I tak księgi Wyjścia, Kapłańska, Liczb i Powtórzonego Prawa, przedstawiają rozmaite aspekty życia i organizacji Izraelitów w drodze do Ziemi Obiecanej, zaś poprzedzająca je Księga Rodzaju opisuje pradzieje ludzkości.

Wraz z pytaniami o to, kim jest człowiek, skąd pochodzi, pytano kim jest człowiek w rodzinie, jakie są jej podstawy, skąd czerpie sens swojego istnienia.

Odpowiedzi na te pytania zawarto w Księdze Rodzaju, która powstała na wygnaniu w Babilonii w VI w przed Chrystusem, kiedy to Izraelici mieli już ukształtowane i spisane reguły prawne (pozostałe księgi Pięcioksięgu).

Tak oto historia zyskała swoją prehistorię, a zarazem teologiczne uzasadnienie.

Zamieszczenie opisu stworzenia mężczyzny i kobiety (Rdz 1,26-31) na początku Biblii (zabieg o cha- rakterze parenetycznym) ukazuje czytelnikom model małżeństwa jako związku równych sobie ludzi.

Jako owoc pogłębionej reﬂeksji teologicznej, wskazuje pierwowzór, od którego z czasem się oddalono.

Zwraca na to również uwagę Jezus - otóż pytany o kwestię rozwodów wyjaśnia, że są one dopuszczane przez Prawo, jednak „od początku tak nie było” i przytacza wypowiedzi z Księgi Rodzaju (por. Mt 5,31- 32;19,8-9; Mk 10,11-12; Łk 16,18).

Młodszy opis wskazuje, że Bóg, stwarzając mężczyznę i kobietę pobłogosławił ich, mówiąc „bądźcie płodni i rozmnażajcie się, abyście zaludnili całą ziemię, czyniąc ją sobie poddaną” (por. Rdz 1,28).

Starszy, w Rdz 2 mówi o stworzeniu Ewy z żebra Adama, który zachwyca się tym, że jest ona „kością z jego kości i ciałem z jego ciała”, czego naturalną konsekwencją jest fakt, że „opuszcza mężczyzna ojca swego i matkę swoją i łączy się ze swoją żoną tak ściśle, że stają się jednym ciałem”.

Pierwszy opis, pogłębiając treść drugiego, jest teologicznym uzasadnieniem obowiązkówmałżonków”.

Przesłanie opo- wiadania ukazuje nam dwie płaszczyzny relacji- małżonkowie względem Boga oraz względem siebie nawzajem.

Uwypuklone zostało znaczenie i godność mężczyzny i kobiety jako dzieł Bożych: zostali stworzeni z tego samego materiału i otrzymali zasadę życia, czyli tchnienie (por. Rdz 2,22), są odbiciem i podobieństwem Boga i otrzymują władzę dawania życia i panowania nad innymi stworzeniami29.

Rdz 2,24 ukazuje wartość małżeństwa monogamicznego2°, choć Stary Testament nie nakazuje go nigdzie w sposób wyraźny.

Ta sama Księga Rodzaju zwraca uwagę, że pierwszym którypogwałcił zasadę małżeństwa monogamicznego był Lamek, potomek Kaina (por. Rdz 4,19), przedstawiany jako człowiek bardziej zdeprawowany niż jego ojciec”.

Ideał małżeństwa monogamicznego i wierności wychwala też Księga Przysłów (por. Prz 5,18n) oraz Kc›helet (por. Koh 9,9).

W stosunku do siebie małżonkowie są sobie równi, przekazywanie życiawymaga współdziałania obojga.

Trudno jednak doszukiwać się wtych tekstach postulatów współczesnego ruchu emancypacji - autor biblijny zadbał o to, by nie zapomniano o zastrzeżonej dla kobiety roli, która do dziś jest jej największą godnością i chlubą, mianowicie o darze macierzyństwa”.

O godności kobiety mówi także opowiadanie o grzechu pierworodnym.

Wydaje się ono wykra- czać poza ramy kulturowe epoki: kobieta, znajdująca się pod władzą męża, bez możliwości opuszczenia namiotu i rozmowy z innymi mężczyznami, w ogrodzie Eden wdaje się w rozmowę z kusicielem, wresz- cie obofe, współodpowiedzialni, są przepytywani przez Boga.

Mężczyzna i kobieta są razem w upadku, jednak konsekwencje tej sytuacji są bardziej uciążliwe dla kobiety: dar macierzyństwa związany zostaje z bólen: i trudem (por. Rdz 3,16; do dziś pobrzmiewa choćby w języku polskim jako „ciąża” lub też ,,brzemienność”).

Zmianie ulega sytuacja między małżonkami - nie ma już partnerów, lecz mężczyzna 22 Por. S. Stefanek, Rodzina..., s. 364.

22 Tamże, s. 365.

Relację opisaną w Rdz 2,24 niektórzy traktują jako matriarchat, przyznając mu pierwszeństwo przed patriarchatem.

Por. M. Ernst, Małżeństwo..., s. 461.

20 Zob.

E. Sitarz, Zarys biblijnej doktryny o małżeństwie, w: Ruch Biblijny iLiturgiczny 14(1961)1-2, s. 24.

21 Por. J. Salij, Wielożeństwo..., s. 118-119.

32 Por. S. Stefanek, Rodzina..., s. 366.

1 16 | Tomasz Twardziłowski staje się panem, wykorzystując sytuację lgnącej do niego całym sercem kobiety, co stanowi największą ranę zadaną idealnemu Bożemu zamysłowi22.

Prorocy wykorzystywali obraz małżeństwa do ukazania relacji Boga z narodem wybranym24.

Sztan- darowym przykładem jest tu małżeństwo proroka Ozeasza z nierządnicą.

Księga Ozeasza wskazuje, że małżeństwo powinno być związkiem monogamicznym, opartym na miłości, wierności i szacunku (por. Oz 2,19-20), zaś żona nie powinna nazywać małżonka „panem”, lecz „mężem” (por. Oz 2,16)22.

Na szczególną uwagę zasługuje Księga Pieśni nad Pieśniami.

Utwór ten stanowi swoisty ewene- ment w literaturze biblijnej.

Jako istotną cechę miłości małżeńskiej uznaje ona wrażliwość na piękno22.

W Księdze tej oblubieniec nazywa swą oblubienicę ,,przyjacić›łką”, zaś oboje zachwycają się swoim pięknem.

Kolejną cechą miłości małżeńskiej jest jej moc, która jest cenniejsza i trwalsza niż wszystko inne27.

Także ta księga opowiada się za monogamią i podkreśla wyjątkowość i wyłączność miłości oblu- bieńczej22, a ponieważ jest ona szlachetna i pochodzi od Boga, ma także charakter sakralny22.

Nowością, jaką wniosła biblijna myśl do kuĹtury, był model rodziny składający się z ojca i matki jako równych sobie osób, które kochają się i są odbiciem miłości i płodności Boga”, który zaprosił ich do twórczej współpracy - rodzice zapewniają dziecku postać fizyczną, a Bóg daje ożywcze tchnienieil.

Według biblijnej wizji Bóg stwarzając pierwszą parę ludzi, stał się Twórcą małżeństwa42.

Rodzina wraz z religią stanowiły tafemnicę przetrwania narodu42 - pomimo niewoli egipskiej, wygnania w Babilonii, okupacji rzymskiej.

Nowotestamentalna nauka o rodzinie Nowc›testamentalne przesłanie na temat małżeństwa i rodziny stanowi kontynuację, a jednocześnie poszerzenie nauki Starego Testamentu.

Główne jej zręby znajdują się w Ewangeliach synoptycznych, opisujących nauczanie Jezusa Chrystusa, oraz w Epistolarium Pawłowym, tj. listach św. Pawła.

Rodzina w nauczaniuJezusa Chrystusa Jezus dość rzadko miał sposobność mówienia o małżeństwie nie dlatego, że instytucja ta była wów- czas doskonała, lecz z tego powodu, że przemawiał do ludzi biednych, wśród których obyczaje rodzinne pozostały w zasadzie czysteii.

Sam wzrastał w środowisku rodzinnym, gdzie, jak podkreśla Ewangelista, 22 Tamże, s. 368.

24 L. Pawlak, Małżeństwo i rodzina wBiblii, w: Studia nad rodziną 5(2001)1, s. 66.

22 Zob.

B. Polok, Małżeństwo Ozeasza - znakiem miłości Boga do Izraela?

(Analiza tekstu Oz 2,16-25), w: Sacra Scriptura 1(1997), s. 7-22.

22 Zob.J.

Kułaczkowski, Wrażliwośc''napiękno Oblubienicyjako istotna cecha miłościmałżeńskiej wświetle wybra- nych tekstów Pnp, wz Studia Teologiczne 28(2010), s. 203-204.

27 Por. J. Kułaczkowski, Mocjako istotna cecha miłości małżeńskiej w świetle Pieśni nadPieśniami 8,5-14, w: Ate- neum Kapłańskie 154(2010)3(607), s. 508.

22 Tamże, s. 510.

22 J. Kudasiewicz, Pieśń nadpieśniami w interpretacji]ana Pawła II i Benedykta XVI, w: Verbum caro factum est.

Księga pamiątkowa dla księdza profesora Tomaszajelonka w 70.

Rocznicę urodzin, R. Bogacz - W Chrostowski (red.), Warszawa 2007, s. 338.

Por. S. Stefanek, Rodzina..., s. 367.

Por. M. Friedmann, Tradycja..., s. 40.

Por. E. Sitarz, Zarys..., s. 23.

Por. M. Friedmann, Tradycja..., s. 39.

Por. E. Sitarz, Zarys..., s. 27.

›-|>CD ›-I>id ›-I>l\.> ›-|>bo ›-I>-Iš

Zarysproblematykirodzinnej WBiblii | 1 1 7 „czynił postępy w mądrości, w latach i w łasce u Boga i u ludzi” (Łk 2,52).

Rodzina z Nazaretu stanowi wzór życia rodzinnego, pełnię miłości wzajemnej i wobec innych, przez co jest urzeczywistnieniem ideałów rodziny ze Starego Testamentu42.

Jezus w swoim nauczaniu wskazał na braki w Prawie, uzupeł- nił je i uczynił z małżeństwa zasadę życia chrześcijańskiego.

Zniósł On to, co było jedynie tolerowane przez Prawo Starego Testamentu - ze względu na zatwardziałość serc Żydów (por. Mt 19,8)42.

Rozbu- dowując biblijną myśl, położył nacisk na jedność związku małżeńskiego, przypominając także o jego nienaruszalności i nierc›zerwalności (por. Mk 10,7) oraz o godności kobiety.

W Ewangeliach surowo potępione zostały wszelkie próby relatywizacji Bożego planu dotyczącego małżeństwa i rodziny42.

Jezus przypomniał także prawdę, że ostatecznym celem człowieka nie jest małżeństwo, lecz życie wieczne42.

Rodzina w nauczaniu św Pawła Św. Paweł był niejako zmuszony zająć się kwestiami małżeńskimi ze względu na wiernych, wśró›d których prowadził pracę apostolską.

Wspólnota wierzących otworzyła się na pogan tolerujących lek- kie obyczaje, nazywane przez Pawła „nierządem”42.

Apostoł zabiegał, aby wszyscy wiernie wypełniali polecenia Zbawiciela.

Podkreślał nierozerwalność małżeństwa aż do śmierci jednego z małżonków, choć w przypadku problemów dopuszczał czasową separację (por. 1 Kor 7,10n).

Wdowy i wdowców zachęcał do niewstępowaniawnowe związki, choć tego nie zakazywał.

Małżeństwo uznawał, podobnie jak miało to miejsce w Starym Testamencie, za związek Boga z człowiekiem, a ściślej Chrystusa z Kościołem, będących w relacji Oblubieniec - Oblubienica2°.

Szczyt miłości oblubieńczej zaprezentowany został w hymnie o miłości (por. 1 Kor 13,1-8).

Nowość chrześcijańskiego spojrzenia na małżeństwo Swiętość związku małżeńskiego sprawiła, że Chrystus podniósł go do rangi sakramentu.

Małżonko- wiewinni byli sobiewzajemnąmiłość, wierność, szacunek, zaufanie, pomoc, wspólne zamieszkanie oraz wypełnianie powinności małżeńskich.

Zalecenia te motywowane są odniesieniem do związku samego Chrystusa i Kościoła (por. Ef.

5,25-33), którego ma być odwzorowaniem24.

Względem dzieci natomiast, poza przekazaniem im życia, zobowiązani byli do zdrowej dyscypliny (por. Kol 3,21).

Św. Paweł ostrze- gał rodziców przed zbytnią surowością, jednak nie popierał też pobłażliwości (por. Ef 6,4).

Nakazywał, aby rodzice wpływali na rozwój dzieci w zgodzie z nauczaniem Pana22, którego Paweł stawiał za wzór wychowawcy doskonałego”.

Dzieci zachęcałnatomiast do trwania wkarności (por. Hbr 12,7).

Ponadto, 42 E. Szymanek, Rodzina w Piśmie Świętym, w: Msza Święta.

Miesięcznik BiblijnoLiturgiczny 63(2007)10, s. 6.

42 Por.J.

Salij, Wielożeństwo..., 121.

47 Istniejącym w Ewangeliach tzw. ,,klauzulom rozwodowym” poświęca się bardzo wiele miejsca w dyskusjach.

Syntetyczne omówienie problemu można znaleźć w: J. Kudasiewicz, Z dyskusji nad rozwodowymi klauzulami Mateusza (5,31-32; 19,6-9), w: Przybliżyło sięKrólestwo Boże.

Księgapamiątkowa dla księdzaprofesora Romana Bartnickiego w 65. rocznicę urodzin, W Chrostowski (red.), Warszawa 2008, s. 283-294.

Por. A. Malina, Biblia o nierozerwalności małżeństwa, w: Sympozjum.

Periodyk naukowy 14(2010)1, s. 25-26.

S. Bielecki, Biblia..., s. 161.

Po grecku i w wielu innych językach termin „Ecclesia” jest rodzaju żeńskiego.

W. Chrostowski, Życie rodzinne w nauczaniu św. Pawła, w: ZNiepokalaną 64(2010)4, s. 8-9.

Por. T. Hermann, Obowiązki rodziców względem dzieci w Nowym Testamencie, w: Ruch Biblijny i Liturgiczny 14(1961)1-2, s. 44.

22 Por. C. Martini,jezusjako wychowawca, w: Horyzonty Wiary 10(1999)3, s. 3-11;J.

Kułaczkowski, Zasadyżycia rodzinnego w świetle Ef6,1-4, w: Studia Gnesnensia 22(2008), s. 34.

›-|>O0 ›-Iă<3 Q/1 C ĹÍI ›_\ U1l\J

1 18 | Tomasz TWardziłoWski na rodzicach spoczywało zapewnienie dzieciom środków do życia oraz troska o ich przyszłość (por. 2 Kor 12,14; 1 Tm 5,8), zaś budowanie więzi wśród domowników miało prowadzić do ich zbawienia24.

Podsumowanie Naturalną konsekwencją dwóch głównych części jest próba podsumowania omawianych zagadnień celem wyodrębnienia ponadczasowych wartości, wskazując tym samym aktualność wzorca „rodziny wczoraj” dla „rodziny dzisiaj”.

Biblia jest odbiciem doskonałym wszystkich możliwych radości, ale i trosk współżycia dwojga ludzi.

Bóg nie dał jednemu mężczyźnie wielu kobiet, ani jednej kobiecie wielu mężczyzn, lecz stworzywszy dwoje ludzi oddał ich sobie nawzajem, podkreślając przez to, że ich celem jest wspólne życie w małżeństwie, gdyż jest to jedyna forma zjednoczenia między mężczyzną i kobietą, gwarantująca trwałość22.

Autorzybiblijni w różnych modelach rodziny ukazywali niezmienne wartości ustanowione przez Stwórcę22.

Podczas gdy Tora zajmowała się małżeństwem na płaszczyźnie jurydycznej, prorocy ukazali jego sens jako przymierza, zaś literatura mądrościowa zaakcentowała jego wymiar duchowy, Nowy Testament przyniósł pełniejsze rozumienie relacji rodzinnych22.

Głównym zadaniem małżeństwa jest zrodzenie potomstwa i jego wychowanie -to stanowi istotę rodziny22.

Biblia przypomina o równości małżonkówwobec siebie i przed Bogiem, oraz że związek małżeński jest trwały, nierozerwalny i święty, a małżonkowie stanowią dla siebie wzajemny dar22.

W relacjach rodzinnych autorytet rodzicielski powinien być oparty na argumentach rozumowych, a przede wszystkim na miłości, jako pierwszej i naczelnej zasadzie.

Nauka płynąca z Pisma Świętego ma szczególne znaczenie w kontekście skomplikowanej sytuacji współczesnych rodzin, zwłaszcza wobec zagubienia właściwych relacji pomiędzy rodzicami i dziećmi22.

Rodzice mają naśladować boską peda- gogię Ojca iJego Syna - Chrystusa, wychowawcy doskonałego24.

Biblia mówi nam dziś, że rodzina jest szkołą miłości, a pierwszymi jej nauczycielami są rodzice.

Podczas gdy w Starym Testamencie rodzina stanowiła cel dla siebie, w Nowym Testamencie staje się cząstką Królestwa Bożego22.

Bibliografia Adamczyk Dariusz, Czy to wporządku, że Dawid albo Salomon mieli tyle żon?, w: Katecheta 55(2011)7- 8(386-387), s. 54-57.

24 Por. J. Klinkowski, Wartości religijne w życiu rodzinnym w tradycji biblijnej i kulturze starożytnej, w: Legnickie WiadomościDiecezjalne 19(2010)2, s. 113.

22 Por. Por. E. Sitarz, Zarys..., s. 24.

22 Por. L. Pawlak, Podstawy biblijne odnowywspółczesnej rodziny w„Liście doRodzin”janaPawłall, w: Studia nad Rodziną 13(2009)1-2(24-25), s. 26.

L. Pawlak, Małżeństwo..., s. 67.

Por. T. Hermann, Obowiązki..., s. 43.

Por. M. Wojciechowski, Małżeństwo..., s. 451-452.

Por.J.

Kułaczkowski, Zasady..., s. 17; Por. też Orędzie Benedykta XVI z okazji VI Światowego Spotkania Rodzin w Meksyku 17.01.2009, tekst polski zob.: Benedykt XVI, Rodzina Szkołą wartości ludzkich ichrześcijańskich, w: Studia nadRodziną 13(2009)1-2, s. 8.

2'' Warto tu wspomnieć pozycję wydaną w ostatnich latach, mianowicie J. Bagrowicz - S. Jankowski, Pan, Bóg Twój wychowuje ciebie, Toruń 2005 orazJ.

Kustra, Szkice do obrazów wychowania wIzraelu według PismaŚwiętego Starego Testamentu, w: Pedagogika Katolicka 2(2008)1, s. 220-232.

22 Por. T. Hermann, Obowiązki..., s. 52.

U1\| U1 Ź U1 © O\C

Zarysproblematykirodzinnej WBiblii | 1 1 9 Bagrowicz Jerzy -Jankowski Stanisław, Pan, Bóg Twój wychowuje ciebie, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2005.

Bartnicki Roman, Będą dwoje jednym ciałem.

Małżeństwo w świetle Nowego Testamentu, Oficyna Wydawniczo-Poligraficzna Adam, Warszawa 2007.

Bartoszewicz Dariusz, Instytucje biblijne, Wydawnictwo Archidiecezji Warszawskiej, Warszawa 2003.

Benedykt XVI, Rodzina szkołą wartości ludzkich i chrześcijańskich, w: Studia nadRodziną 13(2009)1-2, s. 8-10.

Bielecki Stanisław, Biblia o małżeństwie, w: Trud w Panu niejest daremny (por 1 Kor 15,58).

Studia ofia- rowane Księdzu Profesorowi Doktorowi Habilitowanemujanowi Załęskiemu w 70. rocznicę urodzin, Linke Waldemar (red.), Wydawnictwo Ojców Franciszkanów, Niepokalanów 2010.

Chrostowski Waldemar, Życie rodzinne w nauczaniu Św. Pawła, W: ZNiepokalaną 64(2010)64, s. 8-9.

Ernst Michael, Małżeństwo, w: Nowy Leksykon Biblijny, Kogler Franz - Egger-Wenzel Renate - Ernst Michael (red.), Jedność-Herder, Kielce 2011.

Filipiak Marian, Biblijne podstawy teologii małżeństwa i rodziny w Starym Testamencie, Diecezjalny Ośrodek Duszpasterstwa Rodzin, Lublin 1984.

Friedman Michałz, Tradycja rodzinna wjudaizmie, w: Collectanea Theologica 66(1996)2, s. 39-48.

Hermann Teofil, Obowiązki rodziców względem dzieci w Nowym Testamencie, w: Ruch Biblijny i Litur- giczny 14(1961)1-2, s. 43-52.

KlinkowskiJan, Wartości religijne w życiu rodzinnym w tradycji biblijnej i kulturze starożytnej, w: Legnic- kie Wiadomości Diecezjalne 19(2010)2, s. 102-114.

Kudasiewicz Józef, Pieśń nadpieśniami w interpretacjijana Pawła II i Benedykta XVI, w: Verbum Caro Factum Est.

Księga pamiątkowa dla Księdza Profesora Tomaszajelonka w 70. rocznicę urodzin (Ad Multos Annos 11), Bogacz Roman - Chrostowski Waldemar (red.), Stowarzyszenie Biblistów Pol- skich, Warszawa 2007, s. 330-342.

Kudasiewicz Józef, Z dyskusji nad rozwodowymi klauzulami Mateusza (5,31-32,'' 19,6-9), w: Przybliżyło się Królestwo Boże.

Księga pamiątkowa dla Księdza Profesora Romana Bartnickiego w 65. rocznicę urodzin (Ad Multos Annos 12), Chrostowski Waldemar (red.), Stowarzyszenie Biblistów Polskich, Warszawa 2008, s. 283-294.

Kułaczkowski Jerzy, Elementyprawa rodzinnego w świetle Kodeksu Deuteronomium Pwt (Pwt 21,15-21), w: Seminare.

Poszukiwania Naukowo-Pastoralne 19(2003), s. 109-119.

Kułaczkc›wski Jerzy, Koncepcja rodziny w świetle Starego Testamentu, wz Studia Diecezji Radomskie/ 5(2003), s. 177-190.

Kułaczkc›wski Jerzy, Moc jako istotna cecha miłości małżeńskiej w świetle Pieśni nad pieśniami 8,5-14, w: Ateneum Kapłańskie 154(2010)3(607), s. 506-518. ra Kułaczkc›wski Jerzy, Wrażliwość na piękno oblubienicy jako istotna cecha miłości małżeńskiej w świetle wyb nych tekstów Pnp, w: Studia Teologiczne 28(2010), s. 201-212.

Kułaczkowski Jerzy, Zadania rodzinne idealnej kobiety w świetle Księgi Przysłów 31,10-31, w: Studia Warmińskie 39(2002), s. 231-257.

KułaczkowskiJerzy, Zasadyświętościżycia małżeńskiego irodzinnego wKodeksieSwiętościKsięgiKapłań- skiej, w: Collectanea Theologica 72(2002)4, s. 5-35.

KułaczkowskiJerzy, Zasadyżycia rodzinnego wświetleEf6,1-4, w: Studia Gnesnensia 22(2008), s. 17-40.

Kustra Józef, Szkice do obrazów wychowania w Izraelu według Pisma Świętego Starego Testamentu, w: Pedagogika Katolicka 2(2008)1(2), s. 220-232.

Malina Artur, Biblia o nierozerwalności małżeństwa, w: Sympozjum 14(2010)1, s. 9-26.

Martini Carlo,jezusjako wychowawca, w: Horyzonty Wiary 10(1999)3, s. 3-11.

Pawlak Leonard, Małżeństwo i rodzina wBiblii, w: Studia nadRodziną 5(2001)1, s. 65-74.

Pawlak Leonard, Podstawy biblijne odnowy współczesnej rodziny w „Liście do Rodzin”jana Pawła II, w: Studia nadRodziną 13(2009)1-2, s. 11-28.

120 | Tomasz TWardziłoWski Polok Bernard, Małżeństwo Ozeasza - znakiem miłości Boga do Izraela?

(Analiza tekstu Oz 2,16-25), w: Sacra Scriptura 1(1997), s. 7-22.

Salij Jacek, Wielożeństwo w PiśmieŚwiętym.

Szukającym drogi, w: WDrodze 38(2010)8, s. 118-123.

Sitarz Eugeniusz, Zarys biblijnej doktryny o małżeństwie, w: Ruch Biblijny i Liturgiczny 14(1961)1-2, s. 23-31.

Stachowiak Lech, Biblijna koncepcja człowieka (monizm czy dualizm), w: W nurcie zagadnień poso borowych, B. Bejze (red.), t. II, Wydawnictwo Sióstr Loretanek-Benedyktynek, Warszawa 1968, s. 209-226.

Stefanek Stanisław, Rodzina w zamysłach bożych, w: Ateneum Kapłańskie 83(1974)3(395), s. 362-370.

Szamocki Grzegorz, Biblijny model wychowania w rodzinie, w: Universitas Gedanensis 14(2002)1, s. 23.

Szymanek Edward, Rodzina w Piśmie Świętym, w: Msza Święta.

Miesięcznik Biblijno-Liturgiczny 63(2007)10, s. 6.

Turkiel Jan, Obrzydliwość w Biblii, w: Studia Teologiczne 28(2010), s. 13-23.

Vaux Roland De, Instytucje Starego Testamentu, t. I-II, Pallottinum, Poznań 2004.

Wojciechowski Michał, Małżeństwojako wzajemneposiadanie.

Tło myślowe biblijnych stwierdzeń o mał- żeństwie iprzeciw rozwodom, w: Nie wstydzę się Ewangelii.

Księgapamiątkowa dla Biskupa Profesora Zbigniewa Kiernikowskiego w 65. rocznicę urodzin (Ad Multos Annos 16), Chrostowski Waldemar (red.), Stowarzyszenie Biblistów Polskich, Warszawa 2011, s. 443-452.

Wright David, Rodzina, w: Słownik WiedzyBiblijnej, Metzger Bruce - Coogan Michael (red.), Warszawa 19992.


text:
Wigilja Bożego Narodzenia

Rozdział V

Duch ostatni

Karol Dickens

V.

DUCH OSTATNI.

Widmo zbliżało się zwolna, w milczeniu.

Scrooge zgiął kolano, ponieważ duch ten wywierał na niego jakiś wpływ tajemniczy, groźny i przerażający, a zarazem pełen uroku.

Długa ciemna szata okrywała go zupełnie, osłaniając nietylko kształty, ale twarz i głowę, widać było jedynie wyciągniętą rękę na tle ponurej nocy.

Wysoka, czarna postać zbliżała się do Scrooge'a, jakby płynęła w powietrzu, i nakoniec stanęła przed nim.

— Czy stoję wobec widma przyszłości? — drżącym głosem zapytał Scrooge.

Duch milczał i wskazywał ręką naprzód.

— Ty mi ukażesz rzeczy, które nie stały się jeszcze, nieprawdaż, duchu? — szeptał błagalnie Scrooge.

— Milczenie, — ręka wyciągnięta naprzód.

Jakkolwiek przyzwyczajony już do towarzystwa istot nadprzyrodzonych, Scrooge uczuł, że nogi odmawiają mu posłuszeństwa, zdawało mu się, że upadnie.

Duch zatrzymał się, jakby czekał, aż bankier odzyska siły.

Górna część jego sukni pochyliła się naprzód, jak gdyby skinął głową.

Była to cała odpowiedź!

Dreszcz lodowaty przebiegi Scrooge'a od stóp do głowy, gdy pomyślał, że pod tym grobowym całunem kryją się straszne oczy, nieruchomo w niego wpatrzone.

— Duchu przyszłości — zawołał z rozpaczą, — lękam się ciebie bardziej, niż twoich poprzedników, ulituj się nade mną!

Wiem, że przybyłeś dla mojego dobra, dla mego ocalenia, i pragnę cię słuchać, chcę korzystać z twych nauk i odmienić się, przeistoczyć w innego człowieka, lecz dodaj mi odwagi, błagam cię, odpowiedz!

Milczenie.

— Ręka wyciągnięta naprzód.

— Więc prowadź mię — jęknął Scrooge.

— Noc szybko upływa, każda chwila jest droga.

Prowadź mię, straszny duchu!

Duch postąpił naprzód.

Scrooge szedł za nim w cieniu jego sukni, który zdawał się go unosić.

Trudno określić, czy weszli do miasta, czy miasto nagle wyrosło przed nimi, lecz Scrooge poznał, że się znajduje w Londynie na giełdzie[1].

Bankierzy, ajenci, kupcy biegali w różne strony, lub rozprawiali żywo, stojąc niewielkiemi gromadkami.

Jedni spoglądali na zegarki, inni bawili się łańcuszkami, młynkowali palcami, przesuwali ręką po czole, jeden drugiego chwytał za guzik od surduta i t.

p., jak to zwykle Scrooge widywał w tem miejscu.

Duch zatrzymał się w blizkości małej grupy bankierów, a Scrooge, widząc rękę, wyciągniętą w tym kierunku, zwrócił uwagę na to, co mówili.

— Nic więcej nie wiem, — zapewniał tłusty jegomość.

— Słyszałem tylko, że umarł.

— Kiedy? — zapytał inny.

— Zdaje się, że tej nocy.

— Cóż mu się stało?

czy chorował? — wtrącił trzeci, zażywając tabaki.

- Zawsze byłem pewny, że ten nie umrze nigdy.

— Na co umarł? — powtórzył pierwszy, ziewając przeciągle.

—

— A Bóg go raczy wiedzieć.

— A cóż zrobił z pieniędzmi?

Jak rozporządził majątkiem? — pytał ciekawie ktoś z boku.

— Nie wiem tych szczegółów, musiał zapisać komuś — to pewna, że nie mnie.

Wszyscy się rozśmieli.

— Ciekaw jestem, kto też pójdzie za pogrzebem?

— Z nikim nie żył, nie wiem nawet, czy miał jaką rodzinę, niema żadnych zaproszeń.

A możebyśmy poszli wszyscy razem?

Tak sobie, przez ciekawość.

Kto z was łaskaw, służę powozem.

— Skądże ochota? — zapytał nizki, pękaty jegomość.

— Skąd?

Zdaje mi się, że ja chyba byłem najbliższym jego znajomym.

Gdy spotkaliśmy się na ulicy, zawsze zamienialiśmy choć parę wyrazów.

Naturalnie o interesach!

Żegnam panów, godzina poczty, do widzenia!

Gromadka się rozeszła.

Scrooge znał ich wszystkich.

Spojrzał na ducha, jakby prosząc o wyjaśnienie tej rozmowy.

Duch wysunął się na ulicę i wskazał ręką dwie rozmawiające osoby.

Scrooge zaczął znowu słuchać, w nadziei, że tym razem rozwiąże zagadkę.

I tych znał doskonale: byli to dwaj bogaci, bardzo szanowani kupcy.

Niegdyś ubiegał się o ich względy — w interesach.

— Jak się pan miewa? - zagadnął z nich jeden.

— Nieźle, dziękuję, — a pan?

— Bardzo dobrze.

Cóż, stary kutwa już zamknął rachunki?

— Podobno, — tak słyszałem.

Brrr!

Przykry czas, zimno.

,

— Jak zwykle o tej porze — Boże Narodzenie!

Wartoby się przejechać sankami.

— Zapewne, lecz nie mam czasu.

Do widzenia!

I ani słowa więcej.

Na tem się ograniczyła rozmowa.

Z początku Scrooge dziwił się i nie mógł zrozumieć, dlaczego duch każe mu słuchać takich błahych rozmów, ale przyszło mu na myśl, że musiał być w tem jakiś bardzo ważny powód.

Przebiegł je znowu myślą: — chodziło wyraźnie o to, że ktoś umarł.

Nie Jakób Marley przecież, bo ten należał już do przeszłości, a duch, który go prowadził obecnie, zajmował się przyszłością; łamał więc sobie głowę, do kogo się to odnosi.

Przekonany, że celem ducha jest jego dobro, — jak mu Marley zapowiedział, — usiłował zrozumieć te wskazówki, w których kryła się może ważna dla niego nauka, — ale czuł się otoczonym ciemnościami.

— Czekajmy — pomyślał znowu — to się wyjaśni z czasem.

I zaczął się oglądać, aby ujrzeć siebie, tego przyszłego siebie; — wszędzie jednak kto inny zajmował jego miejsce, a choć zegar wskazywał godzinę, o której zwykł był przychodzić na giełdę, nie widział się.

Był zdziwiony, ale powiedział sobie: "Zaszło coś ważnego, może zmieniłem tryb życia.

Skorzystałem z odwiedzin duchów, jestem pewno innym człowiekiem".

Duch stał przy nim milczący, z ręką naprzód wyciągniętą.

Gdy Scrooge ocknął się z zamyślenia, wydało mu się, że widmo bacznie wpatruje się w niego, i zadrżał od stóp do głowy.

Opuścili giełdę, minęli środek miasta i zwrócili się w boczne uliczki, kręte, wązkie.

Nagle znaleźli się w ciemnym pokoju, przy łóżku, na którem spoczywała postać, okryta czarnem suknem, spadajacem aż do ziemi.

Pokój był zupełnie ciemny; szare światło, wciskające się przez okno, niewyraźnie oświetlało zasłonięte zwłoki, przy których nikt nie płakał, nikt nie czuwał.

Scrooge spojrzał na widmo, którego ręka wskazywała mu głowę zmarłego.

Całun lekko był zarzucony, i z łatwością można go było odsłonić, aby rozpoznać twarz; Scrooge chciał to uczynić, lecz w ostatniej chwili zabrakło mu odwagi, i stał nieruchomy.

— Odejdźmy stąd, duchu!

Błagam cię, odejdźmy:

to miejsce jest okropne.

Nie zapomnę tej chwili, ale odejdźmy, błagam!

Widmo wskazywało mu ciągle głowę nieboszczyka,

— Rozumiem — rzekł Scrooge — ale nie mam siły.

Duch patrzał nań w milczeniu.

— Pokaż mi kogokolwiek, kogo śmierć tego człowieka obchodzi — mówił Scrooge w gorączkowej niepewności — pokaż mi go, zaklinam!

Widmo stanęło przed jego oczyma i natychmiast ujrzał inny pokój: jasny, oświetlony słońcem.

W pokoju znajdowała się jakaś kobieta i kilkoro dzieci.

Oczekiwała kogoś niecierpliwie, chodziła po pokoju, wyglądała przez okno, patrzała na zegar, chciała szyć, ale ręce jej drżały nerwowo, męczyła ją wesołość dzieci.

Wreszcie dały się słyszeć jakieś kroki.

Pobiegła ku drzwiom, otworzyła: wszedł jej mąż, człowiek młody, — twarz miał ponurą, malowało się na niej dziwne pomieszanie: smutek, ciężka troska, a zarazem promyk nadziei, który usiłował pokryć.

Siadł zamyślony, z głową opartą na ręku; podano mu posiłek, zaczął jeść, ale zaraz położył łyżkę z niechęcią.

— Jakież wiadomości? — zapytała żona głosem cichym i zalęknionym.

Nie wiedział, co odpowiedzieć.

— Mówże — złe, czy dobre?

— Złe.

— Więc wszystko stracone?

— Nie, Karolino.

Jest jeszcze nadzieja.

— Więc dał się wzruszyć?

Ach, to cud prawdziwy!

— On?

już go nic nie wzruszy.

— Nie żyje.

Na te słowa kobieta — łagodna i widocznie anielskiej dobroci kobieta — złożyła ręce na znak dziękczynienia i z wyrazem wdzięczności wzniosła ku niebu oczy.

I nagle zawstydzona tą mimowolną radością, ukryła twarz w dłoniach i pochyliła głowę, jakby prosząc o przebaczenie.

— Komuż więc jesteśmy dłużni? — zapytała wreszcie po chwili milczenia.

— Nie wiem, Karolinko, — jego spadkobiercy.

- Któż to jest?

— Nie wiem, — ale nim się to uporządkuje, spodziewam się, że znajdę potrzebne pieniądze, a choćbym nie miał wszystkiego, niepodobna przypuścić, aby ten spadkobierca mógł być równie nieubłaganym.

Dziś możemy spać spokojnie, Karolino.

Z serca tych dwojga ludzi spadł ogromny ciężar.

Twarzyczki dzieci nawet zajaśniały żywszą radością, chociaż nie pojmowały, co się stało.

Śmierć nieznajomego, wracała spokój tej rodzinie: jedynem jej następstwem było uczucie ulgi i radości.

— Więc nieszczęśliwy w nikim nie zostawił żalu? — szepnął zgnębiony Scrooge.

— Ach, duchu, błagam, zatrzyj to wrażenie.

Chcę zapomnieć o tym okropnym pokoju i samotnym nieboszczyku pod całunem.

— Chciałbym się przekonać, że śmierć bywa inna i inne zostawia uczucia, — pokaż mi takich, którzy płaczą i żałują.

Widmo prowadziło go dobrze znanemi uliczkami; Scrooge oglądał się na wszystkie strony, lecz nigdzie nie widział siebie.

Nakoniec weszli do mieszkania Boba Cratchit, w którem był już z poprzednim duchem.

Tam zastali matkę z dziećmi przy kominku.

Wszyscy byli spokojni i dziwnie poważni.

Krzykliwe dzieci siedziały w kąciku, jak gdyby nagle zabrakło w nich życia.

Piotr czytał z otwartej księgi, którą trzymał na kolanach.

Matka i córki szyły.

Gdy Scrooge z duchem przestąpili próg mieszkania, Piotr czytał: "I zabrał dziecię do chwały Swojej".

Matka położyła robotę i ukryła twarz w dłoniach.

— Oczy mnie bolą, zapewne od szycia — szepnęła drżącym głosem.

— Nie chciałabym, aby ojciec dostrzegł, że czerwone.

Niezawodnie nadejdzie wkrótce.

— Godzina już minęła — rzekł Piotr, składając księgę.

— Od niejakiego czasu ojciec się zawsze spóźnia, — prawda mateczko?

Wszyscy milczeli.

Matka szepnęła wreszcie, tłumiąc łkanie:

— Był czas, że ojciec chodził bardzo szybko, gdy nosił na ręku Tomaszka.

— Prawda, o prawda! — powtórzyli wszyscy z westchnieniem.

— Tomaszek był tak lekki... ojciec go tak kochał...

Lecz słyszę go za drzwiami.

Mówmy o czem innem.

Podniosła się i wyszła na spotkanie męża.

Bob wszedł bez pośpiechu, otulony w swój wełniany szalik.

Biedne ojczysko!

Podano mu herbatę, która stała przy ogniu, wszyscy się ubiegali, aby mu usłużyć.

Dwoje malców wdrapało mu się na kolana i okrywało go pocałunkami, jak gdyby chcieli mówić:

— Kochany ojcze, nie martw się, nie smuć, — przecież i nas kochasz także?

Bob uśmiechał się, przemawiał do każdego, jak gdyby nic nie zaszło; — spojrzał na stół, zobaczył robotę pani Cratchit i szepnął, że bardzo ładna, bardzo ładna.

— Czy będzie na niedzielę?

Był to wianek ze sztucznych kwiatów.

— Będzie.

Czy dziś znowu chodziłeś tam, Robercie?

— Przypadkiem, duszko!

Przechodząc.

Żałowałem, że was nie było, tak starannie wszystko utrzymane!

Pójdziemy w niedzielę — prawda?

Musimy odwiedzać go często; przyrzekłem mu, że będę tam każdej niedzieli.

Moję najdroższe dziecię!

moje życie!

Wybuchnął płaczem i długo nie mógł się utulić.

Wreszcie wyszedł do drugiej izby.

Tam w rogu pokoju siało małe łóżeczko...

Bob usiadł przy niem, zamyślił się, — wreszcie uspokojony wrócił do rodziny.

Wszyscy rozmawiali jeszcze przy kominku.

Bob wspomniał im o grzeczności siostrzeńca swego pryncypała.

— Spotkał mnie na ulicy, a widząc, że jestem jakiś zamyślony — wypytywał troskliwie o powód zmartwienia.

Opowiedziałem mu wszystko.

— Szczerze pana żałuję, — pojmuję tę boleść, ten żal za ukochanem i straconem dzieckiem.

Gdybym mógł być użyteczny — jestem na rozkazy państwa.

— Panie Cratchit — dodał po chwili — przyjdź pan którego dnia do mnie, chciałbym z panem pomówić.

Ujął mnie uprzejmością: przemawiał, jak przyjaciel, jak gdyby osobiście znał Tomaszka.

— Ten pan ma zacne serce — wtrąciła pani Cratchit.

— Nie wątpiłabyś o tem, gdybyś z nim mówiła; anioł, nie człowiek.

Kto wie, czy nie znajdzie jakiego zajęcia dla Piotra.

— Słyszysz, Piotrze? — zauważyła pani Cratchit.

— O — zawołała jedna z dziewcząt — Piotrby się zaraz ożenił i założył jaki handel.

— Ani myślę się żenić! — zaprotestował Piotr, robiąc pogardliwą minę.

— Niczego się nie można zarzekać,mój synu — rzekł Bob - jestem jednak przekonany, że choć los nas rozłączy, nikt z was nie zapomni o naszym biednym chłopcu, — nikt nie zapomni o nim, o tem pierwszem rozłączeniu!

— Nikt!

zawołali wszyscy.

— I wiem, że mogę śmiało za was przypaść, iż przez pamięć na słodycz i cierpliwość naszego biednego Tomaszka, wszyscy będziecie łagodni, cierpliwi i miłujący się wzajem.

— Tak, kochany, drogi ojcze!

— Błogosławię was z całej duszy!

z całego serca!

Wszyscy się uścisnęli, całowali, wszyscy mieli łzy w oczach.

— Duchu! — rzekł Scrooge — przeczucie mi mówi, że godzina naszego rozstania, się zbliża.

Powiedz mi przed rozejściem, kto był ten nieszczęśliwy, w ciemnym pokoju, na śmiertelnem łożu?

Za całą odpowiedź duch poniósł go gwałtownie w okolice giełdy.

Nie zatrzymali się nigdzie, chociaż Scrooge błagał go o to.

— Czekaj, przez litość!

Wszak to dom, w którym mieszkam, tu mój kantor, pozwól, niech zajrzę, niech się zobaczę takim, jakim w przyszłości będę.

Duch wskazał ręką w przeciwnym kierunku.

— Mój dom jest tutaj, dlaczego prowadzisz mię gdzieindziej?

Nieubłagana ręka szła wciąż naprzód; Scrooge jednak zajrzał przez okno.

Był to kantor, lecz inaczej urządzony, inaczej oświetlony, kto inny siedział na jego miejscu.

Duch ciągle wskazywał drogę.

Scrooge szedł za nim niespokojny: zadawał sobie pytanie, co się z nim stać mogło?

Wtem stanął z przewodnikiem u żelaznych sztachet i podniósł głowę.

Cmentarz!

Cmentarz!

Tutaj zapewne spoczywa nieboszczyk, którego nazwisko chciał poznać.

Duch wiódł go po krętych ścieżkach, pośród grobowców, pomników i innych oznak żalu i pamięci, wreszcie zatrzymał się i wskazał grób jeden.

Postawa widma była uroczysta, ruch ręki nakazujący.

Scrooge drżał.

— Zanim się zbliżę do tego kamienia, który mi ukazujesz, powiedz mi, błagam, duchu, odpowiedz na jedno pytanie: czy wszystko jest obrazem tego, co stać się musi, czy tego, co stać się może?!

Duch stanął i wskazał ręką grób, przy którym się znajdowali.

Scrooge wlókł się na kolanach, blady, drżący; podniósł ręce, patrzał w postać ducha, którego palec wskazywał grób samotny, zaniedbany, opuszczony; wreszcie opuścił oczy z wysileniem i przeczytał:

"EBENEZER SCROOGE"

— Więc to siebie widziałem na śmiertelnem łożu?

Widmo skinęło ręką.

— Nie, duchu!

och, nie! — zawołał nagle Scrooge, chwytając go za kraj szaty.

— Słuchaj, jam inny człowiek, całkiem inny; nie ten, jakim byłem, nim dostąpiłem szczęścia poznania ciebie i twych braci!

Czyż niema dla mnie ratunku, nadziei?!

Ręka ducha po raz pierwszy zadrżała.

— Dobry duchu! — ciągnął Scrooge, klęcząc u stóp widma — wstaw się za mną, okaż mi trochę litości!

Powiedz, że mogę zmienić te obrazy, zmieniając życie!?

Czcić będę odtąd Boże Narodzenie i czynić dobrze nietylko w tym dniu jednym, ale przez wszystkie dni całego roku.

Będę pamiętał przeszłość, żyć będę z myślą o przyszłości.

Wy, dobre duchy, musicie być ze mną, bo iść będę wskazaną przez was drogą.

Wyciągnął obie dłonie i pochwycił nagle wyciągniętą rękę widma.

Duch chciał ją wyrwać, lecz Scrooge ściskał z całej siły.

W tem pasowaniu się uderzył o coś, uczuł ból gwałtowny, obrócił się, otworzył oczy, usiadł i poznał, że jest w swoim pokoju, we własnem mieszkaniu.

Zamiast ręki ducha, ściskał poręcz łóżka.

Jakież sny dziwne i okropne!

Przypisy

↑ Miejsce sprzedaży i kupna papierów wartościowych, oraz porozumienia się bankierów i kupców.


corpora: openbooks

text:
Anatole France

Do Charles'a Maurras'a

tłum.

Stefan Napierski

Nad brzegiem nurtu, który blaskiem okwiecony,

Na gościńcu antycznym, kędy starzec morza

W gaju, gdzie pień oliwek drga modro-zielony,

Ujrzał jak w płaszczu niebios stąpa Panna boża,

Zrodziłeś się.

Dzieciństwo szczęsne, czułość świeża,

Wdychały dech latyński, karmiący przeźroczą

Myśl, by w rytmie wypukle jawiła się oczom.

Wśród świątyń pobrzeża,

Gdzie krzewy z soli w piaskach zasypują głogi,

Jak kunsztowne składać apologi,

Dumałeś, o, Maurrasie; a bogi krajowe

Wygnane, oraz Bóstwo Magdalen cierniowe,

Miłowały cię: Sylen melodyjnych wiosen

Udzielił ci piszczałki wraz z organem sosen,

Aby głos twój podtrzymać, który błogie bole

Śpiewa i Grodu głosi święcone zakole,

Harmonię, boską Miłość, tę strażniczkę zniczy.

Oraz Śmierć, co jej równa w słodyczy.

-----

Tekst opracowany na podstawie: Lirycy francuscy, tłum.

Stefan Napierski, tom I, wyd.

skł. gł.

Towarzystwo Wydawnicze J. Mortkowicza, Wraszawa 1936

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Dorota Kowalska, Justyna Lech, Marta Niedziałkowska, Aneta Rawska


text:
biskup, z czes., a to z niem. Bischof (dawne biscof); Niemcy zwykłym swoim trybem odrzucili nagłos, episcopus łac., z grec.

episkopos, ‘nadzorca’, co cerk. i rusk. zachowały: jepiskop, archijepiskop, ‘arcybiskup’ (jest i grec.

piskopos).