corpora: CEN

text:
Opóźnia się start piątego operatora komórkowego w Polsce - CenterNet, który należy do spółki Midas.

Operator nie może porozumieć się z PTK Centertel odnośnie współpracy.

Media coraz częściej spekulują, że Centernet może zmienić właściciela.

Midas, spółka Romana Karkosika, w lutym 2007 roku kupił za 770 tys. złotych 100 proc. akcji CenterNetu.

Jesienią Centertel wygrał przetarg UKE na komórkowe częstotliwości z zakresu GSM 1800.

Mimo wcześniejszych zapewnień, że nowy operator ruszy w tegoroczne wakacje, na razie start nowego gracza opóźnia się.

Do tej pory CenterNet nie może podpisać z siecią Orange umowy dotyczącej roamingu krajowego (podobnie jak Play z Polkomtelem).

W sobotę dziennik Parkiet przygotował przegląd spółek należących do Romana Karkosika.

Przy firmie Midas, właściciela CenterNet, autorzy publikacji napisali, że w nieoficjalnych rozmowach z pracownikami firmy można usłyszeć, że być może Midas sprzeda biznes komórkowy.

Wciąż "trwają rozmowy" z potencjalnym inwestorem branżowym, który miałby wesprzeć CenterNet w inwestycjach, czytamy w Parkiecie.

Przypomnijmy, że kilka dni temu przedstawiciele operatora poinformowali, że faktycznie inwestycją w Centernet interesuje się dwóch europejskich operatorów telekomunikacyjnych - hiszpańska Telefonica oraz włoska Telecom Italia.


corpora: wikisources-pl

text:
WYROK TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO

Zdzisław Czeszejko-Sochacki – przewodniczący,

Teresa Dębowska-Romanowska – sprawozdawca,

Jerzy Ciemniewski,

Lech Garlicki,

Marian Zdyb,

protokolant: Joanna Szymczak,

po rozpoznaniu na rozprawie 17 października 2000 r. skargi Mariana K., z udziałem umocowanych przedstawicieli uczestników postępowania: pełnomocnika skarżącego, Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i Prokuratora Generalnego o stwierdzenie niezgodnościz art. 2, art. 20, art. 32 ust. 1, art. 45 ust. 1 i art. 64 ust. 2 Konstytucji RP art. 5 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r.

– Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.)

Zdzisław Czeszejko-Sochacki

Teresa Dębowska-Romanowska

Jerzy Ciemniewski

Lech Garlicki

Marian Zdyb


text:
Już niedługo przy granicy polskiej, w obwodzie kaliningradzkim powstanie elektrownia atomowa.

13 sierpnia szef Rosatomu, korporacji państwowej zajmującej się energetyką atomową w Rosji, Siergiej Kirijenko podpisał rozporządzenie w sprawie budowy tego obiektu.

Instytut Atomenergoprojekt z Petersburga będzie projektantem Bałtyckiej Elektrowni Atomowej, bowiem taką nazwę będzie nosić obiekt, a wybuduje ją koncern Energoatom z Moskwy.

Elektrownia powstanie w pobliżu granicy litewskiej, a koszt budowy wyniesie 5 mld euro.

Oprócz tego, że obiekt będzie zasilał w energię region, w którym będzie się znajdował, to jest także plan eksportu energii elektrycznej do innych państw.

Bierze się tutaj pod uwagę takie kraje jak: Polska, Litwa, Łotwa, Estonia, Białoruś, Szwecja, Finlandia, a nawet Niemcy.

Elektrownia ma być zbudowana zgodnie ze standardami panującymi w Unii Europejskiej, a w przedsięwzięciu będą mogli wziąć udział inwestorzy zagraniczni, którzy będą kontrolować 49% udziałów.

Budowa ta podyktowana jest zamknięcie elektrowni atomowej w Ignalinie, na Litwie skąd obwód kaliningradzki pobiera około 30% energii elektrycznej.


text:
aliż, dziś nieużywane, w psałterzu i biblji częstsze znacznie niż aż, i jako przysłówek (»aliż do nocy) i jako spójka (aliż zginą); znaczy i ‘'chyba’, ‘jeśli nie’: »aliż gospodzin uczyni dom«, ‘nisi dominus aedificaverit’, »aliż (flor.

daje teraz ależ!) gospodzin strzec będzie miasta« (‘nisi’), »aliż mię pożegnasz« biblja (jeśli nie, Leopolita).


corpora: sejm

text:
,?

J,ffit*ffilI

,?

J,ffit*ffilI

Uwagal

1.

Osoba eHadajqca oiwiadczenie o *enie majgtkowym obowiqzana jest do zgodnego z prawd1 lterannego

i zupelnego wypelnlenla kaidei z rubryk

2.

Joieli poszcu og6lne rubryki nia majduiq w konkretnyrn prrypadku zastolorf,lnia, nrlciy wpisad -nle dotycqr".

3.

Oiwiadczanle o stanie maiqttowym dotycay mai$ku w kraju i 4 grenicl.

4. OSwladczenie o stanio majq*owym obeimuje r6wniei wior.ytetnogci pionletno.

A, t

OrJudedczrnh o ctrnlr mrlgowym

Ja, nriej podpisanv{ar,.......q#r.i..41.......

I^#.t-l.t1lg3-........ru^-q:*3"!{3k1...............

(lmlonr I nrrwirto; w pnyprdtu kobllr nalrly podad r6trvnir4 nrwlrto p|nbdrldr)

ta^.z iVA(\gJ<ttJl€-1..,.t,..1.,-c--*....,........w.....,........,.,Y.....urodzony(a)

zamieszkaly(al

po zapoznaniu sig z pa€plsami uttswy z dnia 30 lipca 2004 r. o uposaieniu porl6w dO Parlam€ntu Europ€lskl€-

Oo wybranych w Rzecrypospolhej Polekirj (Dz. U, Nr 187, por. 1925 oraz z 2(Xt6 r.

Nr 10d poa 7OBl, zgodniez 8rL 3a tej ustawy ofwiadczam, ia posladam wchodzqca w

sHad matlefrkieJ wsp6lnoSci maj4kowej lubstlnowi{ca

m6j majqtek odr?bny:

I

''), &D (4,N- Srodki pieniginc zgromadzone w walucie polskiej: .............1.1...-....,.

- Smdki plenlgtne zgromadzone w wrlucle obcej:

- paplery warto6ciowe:

,,,,.... na h,vote:

il,

1.

Dom o powicnchni:

h/tul prawnln

m2.

adras:

o wa rtotcl:

2.

Misszksnie o powierrchni: ........,..?,.f.

.

Wr.,.,.

m2, adras:

rodza.i gospodarstwa: powieachnia:

aores:

o wartosci: ,...

rodzaj zabudowy:

tytuf prawny:

Z togo Mulu osiegnqlem(plam) w roku ubicAffi prrych6d i doch6d w wysoko6cl:

4. lnne nieruchom oscit..........,U..!.

Ell!4(ru..1h-.......................1.- <L

tytul prewny:

lil.

.tw,.r^6.i.

59o.

oa-c f LN

Uczssfiiicz?

w tp6lca qrwllnej lub w osobowaj sp6lce handlowej ljawnej, partnerskiel'', komandytowej,

komandytowo-akryjnei) - nalazy podaC wysokodd wniesionych rl{iaddw: ......................

Z tego Mufu osiagnelem(elam) w rolc.r ubiegtym prrychdd i doch6d w wysokodcl:

tv.

Z tego t6ulu osilgndem{elam} w roku ubieglym doch6d w wysoko6ci:

2.

Posiaddm udziaiy w innych spri''tkach handlowych - nalaiy poda6 liczbe i emitonta udzial6w:

Z tsgo t6ulu osiegnefom{dam) w roku ubisgtym doch6d w wysoko6ci:

v.

1.

Posiadam akcie w sp6lkach handlowych r udzialam padstwowych tub komunalnych osdb prawny€h lub

pzodsi?biorc6w, w kt6rych uczasbicze teki6 osoby - nalety podad licrbp i emitema akcji: ........................

Z tego tytulu osiqgnqlem(f,aml w roku ubiagtym doch6d w wysoko6ci:

Dziennik Ustaw Nr 104 - 6171 - Poz.

708

2.

Posiadam skcje w innych sp6tkach handlowych - naleiy podad liczbg i amhenta akcji:

Z togo Mulu osiqgnalem(elam) w roku ubiEglym doch6d w wysokosci: ....................

Nabyfem(am) (nabyt m6j mafionek) od Skarbu Paiistwa, innaj pa6stwowaj osoby prawnei, jednostok

samonqdu terytorialnogo, ich zwigk6w lub komunalneJ osoby prawnej nastgpujqce mlanie, kt6re

vll.

- wsp6lnie z innymi osobemi

Prowadzg dziafalno6C gospodaruzq (naley poda!

fo1ng

2.

Zan4dzam dziatalnosciq 0o6podarczA lub jestem pnodstawicielem, pelnorhobnikiem takiej dzialalnosci(naleiy

poda6 formg prawnq I p12 odmiot dzialalnogci): .,...,........,..

- osobiScie

Z tego Mulu oslqgnqiem(glam) w roku ubiegtym doch6d w wysoko6ci:

1.

W sp6lce handlowej (nazwa, siedziba sp6iki): ..............,,...

- jestem czfonkiem zaz4du (od kiedyl:

- jestem oztonkiem rady nadzorczej (od kigdy):

Z togo tytulu osiqgnqlem(glaml w roku ubiegtym doch6d w wysokoSci:

2.

W fundacjach i stowarzylzcniech prowadzqcychdztatatnosd sorp aars.q: ....

M..k....

/- P. H-.

C"..{.....,..

- jestem cdonkiem zazqdu (od kiady):

- jestem czlonhem rady nadzcirczej {od

|x

- jestem cdonHem komisji rewlryjnej (od kiedyl:

Z t6go tytulu oslqgn{em(gtam} w roku ubiegfyrn doch6d w wysoko6ch .,....,,,...........

Innc dochody osiqgana z tytufu nrtrudnienla innej

l$rot urylklwanych z kaidsgo Mufui

SldadniH mianir nrchomego o wartofci porvyl.i10 000 ztotych (w pzypadku poJazd6w mechanicznych

nalaiy podad mr*?, model I rok produkcjll:

Zobowlqzanb pionl?in!

o wlrtoici potrrytal 10 000 rtotych, w tym zloltgnlQt!

kr.dyty I potyczkl orsz wr-runkl,

na laHch zqetsfy udzlelonr lwobcc kogo.

w zwiqzku z iaklm zdazenlem, w jakiej wyaokotcl):

SEK ARIAT

,\IlRSZ 1LK \

1 3.

0i.

2003

wPLYr{ ELO

X

,t - (o" a-o.2

-..,...(2..( lcitcq,voag d.t!)

?

T zn'


text:
←Osoby Otello

Akt I

Wchodzą Rodrygo i Jago.

RODRYGO

Tak rozporządzał, jakby była twoja,

JAGO

Do licha!

słuchajże lepiej, co mówię;

To mną pogardzaj.

RODRYGO

Że go nie cierpisz?

JAGO

Forytowało mię na namiestnika

I osobiście czapkowało przed nim,

Stopień ten słusznie mi się przynależał:

Znam moją wartość; a on, zatopiony

Napuszonymi frazesami, srodze

Nastrzępionymi w wojenne termina:

Ot, zawołany jakiś arytmetyk,

Jakiś tam Michał Kasjo, Florentyńczyk.

Podwikarz, na wpół potępiony w związkach

Z piękną kobietą, który, póki życia,

Jednego hufca nie powiódł do boju

Tyle co prządka; bohater książkowy,

Niż jaki burmistrz; cała bowiem jego

Tak chrześcijańskich, jak pogańskich, pchniętym

Pożal się Boże!

namiestnikiem jego

Jego chorążym.

RODRYGO

Jego oprawcą!

JAGO

Taki to służby przeklęty porządek:

Awans zależy od łask i protekcji,

Aby po jednym odziedziczał miejsce

Drugi z kolei.

Osądźże sam teraz,

Czy mam jaki bądź obowiązek kochać

Tego Murzyna.

RODRYGO

JAGO

O, pozwól: służę mu gwoli odwetu.

Nie wszyscy, bracie, możem być panami,

Ale nie wszyscy też panowie mogą

Mieć wierne sługi.

Znajdziesz niejednego

W kabłąk zgiętego, potulnego ciurę,

Co w niewolniczych kochając się więzach,

Garstkę obroku; a kiedy zepsieje,

Na stare lata bywa odpędzony.

W skórę takiego kornego cymbała!

Są znowu inni, co pod wymuskaną

Formą i strojną barwą uległości

Chowają serce, siebie tylko pomne;

Co dając tylko pozór wiernych usług

Swym przełożonym, popierają przez to

Własny interes, a porósłszy w pierze,

Nie potrzebują już nikogo słuchać

Służąc mu, służęli samemu sobie:

Nie z przywiązania ani z obowiązku,

Niebo mi świadkiem!

ale pod pokrywką

Tego obojga — dla widoków własnych.

Gdyby me czyny miały kiedykolwiek

Wydać na zewnątrz wewnętrzny stan, zakrój

Mojego serca, niedługo bym potem

Musiał to serce nosić u rękawa

RODRYGO

Jakież, u licha, szczęście niesłychane

JAGO

Staremu oczy, zatruj mu pociechę;

Narób hałasu w mieście; podszczuj krewnych;

Chociaż łagodny zamieszkuje klimat;

Choćbyś mu szczęścia nie wydarł, przynajmniej

Tak mu je zapraw piołunem udręczeń,

Iżby cokolwiek zbladło.

RODRYGO

JAGO

Zrób to, i głosem tak alarmującym

Dostrzeże nagle w ludnej części miasta.

RODRYGO

Hola!

Brabancjo!

hej!

sinior Brabancjo!

JAGO

Wstawaj, Brabancjo!

Złodzieje!

Złodzieje!

Strzeż się!

Chroń swoją córkę!

Chroń swe worki!

Złodzieje!

Gwałtu!

Złodzieje!

Brabancjo ukazuje się w oknie.

BRABANCJO

Jakiż jest powód tego zgiełku?

Co się

Takiego stało?

RODRYGO

Wszyscyż twoi, panie,

Są w domu?

JAGO

Sąli drzwi twojego domu

Zamknięte, panie?

BRABANCJO

Po co te pytania?

JAGO

Niech diabli wezmą!

Okradli was: weźcie

Prędzej opończę!

Przeszyto wam serce;

Utraciliście połowę swej duszy.

W tej właśnie chwili czarny baran tryka

Białą owieczkę waszą.

Żywo!

żywo!

Bijcie w dzwon; zbudźcie chrapiących sąsiadów.

Inaczej czart was wystrychnie na dziadka.

Żywo!

powiadam.

BRABANCJO

Czyście oszaleli?

RODRYGO

Poznajeszże mój głos, czcigodny panie?

BRABANCJO

Nie: któż waść jesteś?

RODRYGO

Imię me Rodrygo.

BRABANCJO

Imię to jeszcze bardziej cię potępia.

Zapowiedziałem ci, że moja córka

Przebrawszy miarę napoju przy uczcie,

Przychodzisz teraz zuchwale przerywać

Mój wypoczynek.

RODRYGO

Siniore!

siniore!

BRABANCJO

I stanowisku nie zbywa na środkach

Dania ci tego gorzko pożałować.

RODRYGO

Uspokój się, siniore.

BRABANCJO

Co mi prawisz

O okradzeniu?

To przecie Wenecja,

A mój dom to nie lamus.

RODRYGO

Zacny panie,

Niech kaci porwą!

Jesteś, panie, jednym

Dlatego że cię przychodzimy ostrzec?

Mieć rżące wnuki, bachmatów za krewnych

I z dzianetami być w powinowactwie?

BRABANCJO

Coś ty za jeden, bluźnierczy szczekaczu?

JAGO

Ktoś, co ci przyszedł oznajmić, siniore,

BRABANCJO

Jesteś nędznikiem.

JAGO

BRABANCJO

Znam cię.

RODRYGO

Odpowiem za wszystko, siniore.

Ależ, dlaboga!

za wasząż to wiedzą

Nocnej godzinie piękna wasza córka,

Pod najemnego gondoliera strażą,

Zostaje w sprośnych objęciach Murzyna?

Jeżeli o tym wiesz, panie, jeżeliś

Na to pozwolił, toć zaiste ciężką,

Grubą zniewagęśmy ci wyrządzili;

Wyobrażenie o przyzwoitości

Mówi mi, żeśmy niesłusznie zostali

Znieważonymi przez was.

Nie sądź, panie,

Abym, wyzuty z wszelkich winnych względów,

Takiego sobie z waszą dostojnością

Żartu pozwalał.

Jeżeliście, panie,

Córki swej k’temu nie upoważnili,

Powtarzam jeszcze raz, to popełniła

Wielki występek, pomiótłszy w ten sposób

Obowiązkami, pięknością, rozumem,

Przyszłością swoją dla awanturnika,

Dla wszędobylca, goniącego szczęście

Po całym świecie.

Sprawdź natychmiast, panie,

Jeśli ją znajdziesz, niechaj sprawiedliwość

Żem cię tak czelnie zdurzył.

BRABANCJO

Skrzeszcie ognia!

Światła!

hej!

Zbudźcie wszystkich moich łudził

Coś podobnego już mi się marzyło,

To przypuszczenie samo mię przygniata.

Światła!

hej!

Światła!

Znika z okna.

JAGO

Bądź zdrów; muszę odejść;

Bezpieczne nawet, gdybym był stawiony

Za świadka przeciw temu Murzynowi,

A pozostając tu świadczyć bym musiał;

Rzeczpospolita nie będzie go mogła

Potępić, bacząc na interes własny,

Przy gotującej się cypryjskiej wojnie,

Do prowadzenia której nie ma wodza

Równego jemu kalibru.

Dlatego

Ze względu jednak na doczesny żywot,

Zmuszony jestem opuścić banderę

I znak przyjaźni,

do siebie

który rzeczywiście

Tych, co go będą szukali; niechybnie

Nie ma najmniejszej wątpliwości: zbiegła;

U schyłku tego obmierzłego życia

Jak sama gorycz.

Powiedz mi, Rodrygo,

Gdzie ją widziałeś?

Niegodziwe dziecko!

Czy wzięli oni ślub?

RODRYGO

Sądzę, że wzięli.

BRABANCJO

Ojcowie, nigdy już odtąd nie mierzcie

Myśli swych córek wedle ich postępków;

Chyba istnieją jakie czary, zdolne

Podejść niewinność młodości, dziewictwa.

Nie wyczytałżeś gdzie tego, Rodrygo?

RODRYGO

BRABANCJO

Wezwijcie mego brata.

O, wolałbym,

Żebyś ją waćpan był posiadł.

Biegnijcie

RODRYGO

Rozumiem, że go wyśledzę, jeżeli

Raczysz mi, panie, towarzyszyć, wziąwszy

Dobrą straż z sobą.

BRABANCJO

Bądź nam przewodnikiem.

Przed każdym domem wołać będę; w wielu

Mam wpływ przeważny.

Podajcie mi szpadę,

Sprowadźcie mi tu policyjne sługi

I siłę zbrojną.

Poczciwy Rodrygo,

Wskazuj mi drogę, zawdzięczę twe trudy.

Wychodzą.

Tamże.

Inna ulica.

Wchodzą Otello i Jago z orszakiem.

JAGO

Na wojnie, panie, niejednegom zabił,

Ale popełnić rozmyślne morderstwo,

Jakoś to z moim sumieniem niezgodne.

OTELLO

Lepiej jest tak, jak jest.

JAGO

Kiedyż bo prawił

Takie szkarady i w tak obelżywy

O waszej cześci wyrażał się sposób,

Że gdyby nie ten kęs bogobojności,

Ale czy tylko twe małżeństwo, panie,

Szczelnie zawarte?

bo ten magnifikus

Ma popleczników i gdy się uweźmie

Co przeprowadzić, głos jego dorówna

Głosowi doży.

On was zechce rozwieść

Albo wam tyle narobi trudności

I tarapatów, o ile mu prawo

Wszystkimi jego wpływami poparte

Da k’temu kiersztak[1]

OTELLO

Usługi, jakiem oddał senatowi,

Zagłuszą jego skargę.

Wiedz, Jagonie,

Skoro się dowiem, że chwalba uzacnia;

Zasługi moje mogą i bez czapki

Równać się z taką wysoką fortuną

Nie kochał czule pięknej Desdemony,

Pewnie bym nie był mej niezależności,

Nie krępowanej żadnym stałym miejscem,

Samochcąc ujął w granice i ścieśnił

JAGO

To gniewny ojciec z swymi przyjaciółmi:

Ustąpmy, panie.

OTELLO

I nieskażona prawość mojej duszy

JAGO

Na twarz Janusa!

podobno nie.

Wchodzi Kasjo z dwoma posłańcami Doży.

OTELLO

Są to

Przyboczni słudzy doży i mój Kasjo.

Pomyślnej nocy, moi przyjaciele!

Cóż tam nowego?

KASJO

Doża cię pozdrawia,

Wodzu, i wzywa, abyś się niezwłocznie,

Jak najniezwłoczniej stawił.

OTELLO

W jakim celu?

Nie wiesz?

KASJO

Jeżeli domysł mój prawdziwy,

Flota przysłała ze dwunastu gońców

Zbudzonych ze snu wielu panów Rady

Już się zebrało u doży, wysłano

Cię nie zastano, senat pchnął umyślnych

OTELLO

Dobrze się stało, żeście mię znaleźli.

I pójdę z wami.

Wychodzi.

KASJO

Jagonie?

JAGO

Jeżeli tylko się okaże prawną.

KASJO

Nie zrozumiałem.

JAGO

Ożenił się.

KASJO

Z kim?

Otello powraca.

JAGO

Ba!

z kim...

Idziemy, panie?

OTELLO

Jestem gotów,

KASJO

Oto nadchodzi drugi poczet, wodzu,

Szukając ciebie.

JAGO

Dobrych zamiarów.

RODRYGO do Brabancja

BRABANCJO

Ha!

rabusiu!

Rodrygo?

Jestem na pańskie usługi.

OTELLO

Schowajcie miecze, bo się rdzą pokryją

Dokazać może niżeli wasz oręż.

BRABANCJO

Nędzny rabusiu!

gdzieś podział mą córkę?

Oczarowałeś mi ją, potępieńcze;

Czy młoda dziewka, piękna i szczęśliwa,

I tak stanowczą mająca odrazę

Do małżeńskiego stanu, że wzgardziła

Kwiatem najpierwszej tutejszej młodzieży,

Bez popadnięcia w czarodziejskie wnyki,

Byłaby kiedy na ogólny pośmiech

Na powleczone sadzą łono takiej

Jak ty istoty, wzbudzającej postrach,

Nie pociąg?

Niechaj cały świat osądzi,

Żeś ją ty kunsztem piekielnym usidlił,

Uwiódł jej młodość jakimiś kroplami

Jawne dla myśli, prawie dotykalne.

Aresztuję cię przeto i oskarżam

Jako oszusta praktykującego

W pokątny sposób zakazane sztuki.

Stawić wam opór, użyjcie przemocy,

Choćby miał życiem przypłacić.

OTELLO

Odstąpcie,

Gdyby mi z roli wypadało walczyć,

Gdzież mam pójść, panie, aby odpowiedzieć

Na uczyniony mi zarzut?

BRABANCJO

Do turmy.

Bieg procedury przed sąd nie powoła.

OTELLO

Gdybym, przypuśćmy, był posłuszny temu,

Powiedział doża, którego posłańcy

Przyszli mię w nagłym interesie państwa

Czekając na mnie.

POSŁANIEC

Nie inaczej, panie;

Osoba wasza była niewątpliwie

Wezwana tamże.

BRABANCJO

I każdy z moich współkolegów pewnie

Uczuje moją krzywdę tak jak swoją;

Bo gdyby taki czyn płazem uchodził,

Wychodzą.

Tamże.

Sala obrad.

Doża i senatorowie siedzą wkoło stołu przy świecach.

Kilku urzędników stoi opodal, czekając na rozkazy.

DOŻA

Trudno polegać na nich.

PIERWSZY SENATOR

Sto siedem galer.

DOŻA

DRUGI SENATOR

Tam, gdzie podobne dane są oparte

Na przypuszczeniu), we wszystkich atoli

Jedna jest wzmianka o tureckiej flocie

Posuwającej się w kierunku Cypru.

DOŻA

Zważywszy dobrze, rzecz to jest możebna.

Raczej nabawia trwogi treść ich główna.

MAJTEK za sceną

Wieści!

hej!

wieści!

Wchodzi Urzędnik, za nim Majtek.

URZĘDNIK

Nowy goniec.

DOŻA

Cóż tam?

MAJTEK

Turecka flota żegluje ku Rodos:

Mam polecenie od sinior Angela

Uprzedzić o tym senat.

DOŻA

Co myślicie

O tej przemianie?

PIERWSZY SENATOR

To niepodobieństwo,

Rozsądnie rzeczy biorąc: demonstracja

Dla zamydlenia nam oczu.

Gdy zważym,

Jak wiele Turkom zależy na Cyprze,

Bo mniej jest silnie fortyfikowaną

I do obrony sposobną niż Rodos:

Gdy te uwagi obok siebie stawim,

Nie przypiszemy wtedy bisurmanom

Niedorzeczności takiej, iżby mieli

Im pożądane, i porzucać zamiar,

Obiecujący im wygodną korzyść,

Dla narażania się na bezowocne

Niebezpieczeństwo.

DOŻA

Nie ma wątpliwości,

Nie idzie im o Rodos.

URZĘDNIK

Znów posłaniec.

Wchodzi Goniec.

GONIEC

Najdostojniejsza Rado!

Ottomanie,

W prostym kierunku sterując ku Rodos,

Częścią swej floty.

PIERWSZY SENATOR

Ileż przybyło im żagli?

GONIEC

Około

W tył zawrócili, zamierzając, widno,

Pokusić się o Cypr.

Sinior Montano,

Wasz zaufany i gorliwy sługa,

Za obowiązek poczytuje sobie

Donieść wam o tym, czcigodni panowie,

DOŻA

Z pewnością zatem na Cypr godzą.

Gdzie jest

Marco Lucchese?

PIERWSZY SENATOR

We Florencji.

DOŻA

Piszcie

Zaraz do niego, niech wraca czym prędzej.

PIERWSZY SENATOR

Oto Brabancjo i dzielny nasz Murzyn.

Brabancjo, Otello, Jago, Rodrygo i urzędnicy policyjni wchodzą.

DOŻA

Mężny Otello, musimy niezwłocznie

Użyć twej dłoni przeciw Ottomanom.

do Brabancja

Brakło nam waszej rady i pomocy.

BRABANCJO

Tak jak mnie waszej; miłościwy książę,

Wybacz: nie służba ni żadna wiadomość,

Ani troskliwość o publiczne dobro

Jest tak gwałtownej, nawalnej natury,

Że wszelkie inne kłopoty pochłania,

Siebie jedynie pomny.

DOŻA

Cóż się stało?

BRABANCJO

Ach!

moja córka!

DOŻA

Umarła?

BRABANCJO

Tak, dla mnie,

Wydarto mi ją, podle uwiedziono,

Hańbą okryto za pomocą czarów

I szarlatańskich środków; bo dziewczyna

Przy zdrowych zmysłach, nie upośledzona

Ani na wzroku, ani na umyśle,

Bez czarodziejskiej w tym sprawy.

DOŻA

Ktokolwiek

Zastosujecie najsurowszą karę,

BRABANCJO

Kornie dziękuję waszej wysokości.

Coście go, panie, jak słyszałem, teraz

W naglącej sprawie rzeczypospolitej

Tu zawezwali.

DOŻA I SENATOROWIE

DOŻA

Otello, cóż ty na to?

BRABANCJO

Nic innego

OTELLO

Potężni, światli, szanowni panowie,

Wielce szlachetni i łaskawi moi

Rozkazodawcy!

Żem starcowi temu

Żem ją zaślubił: popóty, nie dalej

Sięga istota mego wykroczenia

I jego zakres.

Szorstka moja mowa,

Obrana z krasnych wyrażeń właściwych

Czasom pokoju.

Zaledwie to ramię

Uczuło w sobie siedmioletnie siły,

Dziewięć ostatnich miesięcy, jedynym

Było wojenne rzemiosło; o sprawach

Tego wielkiego świata mało więcej

Powiedzieć mogę nad to, co dotyczy

Bitw i szczegółów żołnierskiego życia;

Waszych łaskawych względów, bez ogródki,

W prostych wyrazach po żołniersku skreślę

Cały bieg mojej miłości; poznacie,

Jakich to zaklęć, jakich eliksirów,

Jakich użyłem uroków i czarów,

Ażeby sobie ująć jego córkę,

O to albowiem jestem posądzony

I oskarżony.

BRABANCJO

Dziewczyna tak skromna,

Że ją wzruszenie każde rumieniło,

Byłażby zdolna, pytam, w kontr naturze,

Wiekowi swemu, nie pomna ojczyzny,

Rodu, imienia, wszystkiego na świecie,

Widokiem swoim musiało przestraszać?

Niedoskonały, przypuszczać na chwilę,

Że doskonałość może się tak zbłąkać.

Bez chytrych praktyk piekielnych, do których

Musim koniecznie domagać się klucza,

Jakowychś mikstur na krew działających,

Wywarł tak zgubny wpływ na nią.

DOŻA

Twierdzenie

To, co przeciwko niemu przytaczacie,

Są to domysły tylko, przypuszczenia,

W cienką pozoru szatę obleczone.

PIERWSZY SENATOR

Powiedz, Otello, azaliś istotnie

Nadzwyczajnymi, niegodnymi środki

Zatruł i podbił skłonność tej dziewicy

Czy też dopiąłeś tego przez zaloty

I dozwolone zabiegi, co serce

Sercu jednają?

OTELLO

Jeśli jej usta przeciw mnie zaświadczą,

Niechaj nie tylko wasze zaufanie

Ale i życie.

DOŻA

Przyprowadźcie ją tu.

Parę osób ze służby wychodzi.

Chorąży, prowadź ich, lepiej znasz miejsce.

Jago wychodzi.

Wyznam przed wami, poważni mężowie,

Jakim sposobem pozyskałem miłość

Tej pięknej, godnej kochania dziewicy

I ona moją wzajem.

DOŻA

Mów, Otello.

OTELLO

Jej ojciec lubił mnie; często, bywało,

O bitwy, szturmy, przebyte koleje.

Opowiadałem mu one, począwszy

W której mi one kazał opowiadać;

Prawiłem mu o ciężkich moich przejściach,

Strasznych przygodach na morzu i lądzie;

Wyswobodzony tułał się po świecie;

O dzikich stepach, szerokich jaskiniach,

O rafach, skalach, niebotycznych górach,

O ludożercach i o samojedach,

Co mają głowy niżej ramion.

Rada

Słuchała tego piękna Desdemona;

Jeśli ją jaki domowy interes

Znaglił do wyjścia, jak mogła, najprędzej

Wracała znowu i łakomym uchem

Chwytała moje słowa.

Co spostrzegłszy,

Razu jednego, w stosowną godzinę,

Doprowadziłem ją do wynurzenia

Serdecznej prośby, abym jej opisał

Cały ciąg mojej tułaczej pielgrzymki,

Którą dotychczas słyszała częściowo

I niedokładnie.

Zgodziłem się na to

Mówiąc o różnych żałosnych wypadkach

Mojej młodości.

Gdym skończył mą powieść.

Obdarzyła mnie hojnie westchnieniami

Nadzwyczaj dziwnie; lubo, dziwnie lubo —

A jednak, jednak chciałaby się była

Urodzić takim mężczyzną, i czule

Podziękowała mi, i oświadczyła,

Kochać ją będzie i pozyskać zechce,

Niechby się tylko ode mnie nauczył

Taką wskazówkę mając, przemówiłem.

Ona mnie pokochała za przebyte

Niebezpieczeństwa, a jam ją pokochał

Za okazane nad nimi współczucie.

Takich to zaklęć użyłem, nie innych.

Otóż i ona, niech sama zaświadczy.

W istocie, powieść taka mogła ująć

I moją córkę.

Kochany Brabancjo,

Spękanym mieczem lepiej przecie walczyć

Niż gołą ręką.

BRABANCJO

Krok uczyniła ku niemu, przekleństwo

Mojej siwiźnie, jeśli dłużej będę

Jego obwiniał.

Zbliż się, mościa panno;

Komu najpierwej winnaś posłuszeństwo?

DESDEMONA

Ojcze mój, widzę tu naprzeciw siebie

Dwa obowiązki: tobie winnam życie

I wychowanie, a jedno i drugie

Mych obowiązków, bom ja twoja córka;

Ale tu stoi także mój małżonek,

A takie same obowiązki, jakie

Skłoniły były niegdyś moją matkę

Ciebie nad ojca przenieść, takie same

Każą mi teraz uznawać za pana

Tego Murzyna.

BRABANCJO

Bóg z tobą!

Skończyłem.

Przysposobione mi było mieć raczej,

Nie własne dziecko.

Przystąp tu, Murzynie:

Bezwarunkowo oddajęć to, czego

Bezwarunkowo byłbym ci odmówił,

Drugiego dziecka, bo dzięki twej sprawce,

Okuć je kazał.

Jużem skończył, panie.

DOŻA

Będą niejako szczeblem dla tej pary

Do twoich względów.

Kończą się żale i skargi niemieją.

Nad niecofnioną biedą utyskiwać

Jest to chcieć nową biedę wywoływać.

Utarczka z losem płonnym jest szermierstwem;

Więcej z nim wskórasz spokojnym szyderstwem.

Kto się uśmiecha będąc okradziony,

Ten rabusiowi kradnie jego plony;

Ale zaprawdę sam siebie okrada,

BRABANCJO

Trzeba więc Cypru obrony zaniechać;

Nasz on, dopóki możem się uśmiechać.

Ale w cierpieniu nie krzepią nikogo;

Raczej przeciwnie, bo zamiast ból koić,

Zmuszają w nową cierpliwość się zbroić,

Takie sentencje miewają dwa smaki:

Lecz słowa wiatrem: nawet siła doży

Plastrem przez ucho serca nie obłoży.

Proszę waszej wysokości najpokorniej przystąpić do

spraw państwa.

DOŻA

OTELLO

Moc przywyknienia, cni senatorowie,

Czyni mi twardą kamienistą pościel

Puchowym łożem.

Mogę się pochlubić

Wrodzoną, skorą do czynu rześkością

W nagłej potrzebie: jakoż gotów jestem

Do tej wyprawy przeciw Ottomanom.

Żądam stosownej pieczy nad mą żoną;

Przyzwoitego dla niej utrzymania

I pomieszczenia: obsługi i wygód

Jej urodzeniu odpowiednich.

DOŻA

Pójść do ojca może,

Jeżeli wola.

BRABANCJO

Na to się nie zgadzam,

OTELLO

Ani ja.

DESDEMONA

Ani ja: będąc na oczach

Mojemu ojcu, ciągle bym gniew jego

Drażnić musiała.

Racz, wspaniały dożo,

Przychylne ucho skłonić do mych życzeń,

I przywilejem łaskawego słowa

Wesprzeć je.

DOŻA

Czego żądasz, Desdemono?

DESDEMONA

Że kocham tego Murzyna i żyję

Przemiana losu mojego obwieści

Całemu światu: serce me zarówno

Jest przywiązane do jego osoby,

Mego Otella jego twarz ujrzała

I jego sławie, jego bohaterstwu

Duszę i przyszłość poświęciłla moją.

Gdybym tu przeto pozostała, na kształt

Wegetującej w pokoju monady,

Ogołocona bym została z tego,

Co mi go głównie uczyniło drogim;

I przez ten rozdział byłabym skazana

Na tymczasowy byt nader dotkliwy,

OTELLO

Uczyńcie zadość jej chęciom, dostojni

Senatorowie, zostawcie jej wolność.

Dla dogodzenia podniebieniu żądzy

Przestała kipieć z młodzieńczym zapałem;

Ale jedynie tylko przez uprzejmą

Mych miłościwych panów od myślenia,

Że poruczonej mi tak ważnej sprawy

Zaniedbam, skoro ona będzie ze mną.

Nie: jeśli płoche igraszki Amora

Gnuśną ciężkością owładną i stępią

Cel mej wyprawy narażony będzie

Rynkę na głowę wsadzi zamiast hełmu,

I wszelkie szpetne znamiona niesławy

Kałem okryją moje dobre imię.

DOŻA

Jak uradzicie sami, tak niech będzie;

Równie też nagłym pośpiech być powinien.

Musisz odpłynąć tej nocy.

DESDEMONA

Tej nocy,

Mój panie?

DOŻA

Tak, tej nocy.

OTELLO

Całym sercem.

DOŻA

Dziesiąta rano zejdziem się tu znowu.

Otello, zostaw kogo z podkomendnych,

Co ci powiezie od nas nominację

Wymagać będzie.

OTELLO

Oto mój chorąży,

Rzetelny, godzien zaufania człowiek;

Jemu powierzę mą żonę, on także

Przesiać mi uzna za stosowne.

DOŻA

Dobrze.

Dobranoc zatem każdemu z osobna.

do Brabancja

No, no, siniore, przestań chmurzyć czoło.

Słusznali szpetność przypisać niecnocie,

Zięć wasz, choć czarny, jest pięknym w istocie.

PIERWSZY SENATOR

Bądź zdrów, Otello, a oszczędzaj żonę.

BRABANCJO

Doża, senatorowie i urzędnicy wychodzą.

Tobie zostawiam moją Desdemonę.

Pójdź, Desdemono; godzinę mam tylko

Do poświęcenia miłości i innym

Sprawom domowym.

Musim ulec temu,

Czego chwilowa wymaga konieczność.

Wychodzi z Desdemoną.

RODRYGO

Jagonie!

JAGO

Czego chcesz, zacna duszo?

RODRYGO

JAGO

Co?

pójść do łóżka i spać.

RODRYGO

Pójdę się natychmiast utopić.

JAGO

RODRYGO

JAGO

RODRYGO

JAGO

RODRYGO

To być nie może.

RODRYGO

JAGO

RODRYGO

Gdzież się zejdziemy z rana?

JAGO

W mojej kwaterze.

RODRYGO

Przybędę jak najwcześniej.

JAGO

Bądź zdrów!

do zobaczyska!

Ale, ale...

RODRYGO

Co takiego?

Nie topże się już, słyszysz?

RODRYGO

JAGO

Rodrygo wychodzi.

Krzywdę bym czynił memu rozsądkowi,

I nie korzystał na tym.

Nienawidzę

Tego Murzyna: chodzą pogadanki,

Że tak jest; samo jednak podejrzenie

Tego rodzaju staje mi za pewność.

Murzyn ma o mnie wysokie mniemanie,

Tym ci skuteczniej mogę dopiąć celu.

Kasjo przystojny: pomyślmy no trochę.

Zabrać mu miejsce i nasycić zemstę

Jednym zamachem; ale jak?

pomyślmy.

Gdybym po pewnym czasie otumanił

Ucho Otella nieznacznym poszeptem,

Za poufałej?

Kasjo miły człowiek,

Kształtny, mogący wzbudzić podejrzenie;

Na serc podbójcę stworzony; a Murzyn

Jest charakteru łatwego, prawego,

I najdokładniej daje się jak osioł

Rzucone ziarno: piekło i noc czarna

Wyda potworny owoc z tego ziarna.

Wychodzi.

Przypisy

↑ Tj.

swobodę, luz.

Kiersztak to nazwa wielkiej liny okrętowej (w oryg. „cable”).

Akt


text:
Ambaje (z łac. ambages — mary), urojenia, przywidzenia, bałamuctwa, androny.

Fr. Zabłocki pisze: „Śmieszne sobie w głowie uprządłeś ambaje”.


text:
chram, wymysł naszych modernistów; nie polskie to, lecz cerk. chram, chramina, ‘dom’, na całem Południu ‘dom’ i ‘świątynia’, ‘kleć’, ‘piwnica’, czes. chrám, chrámina, ‘świątynia’, rus.

choromy, choromina (chram, ‘świątynia’, z cerk.), ‘dom’.

Prasłowo; pierwotne *chorm, ch- z sk-, więc niem. Schirm (z *skerma), ‘ochrona’, bez s- w cerk. czrěm z *(s)kerm, ‘namiot’.

Brzmiałoby u nas *chrom, przenigdy chram, ale chromina Stryjkowskiego przejęte chyba z ruskiego, jak tyle innych słów u niego.

Z południowego i czeskiego chram, ‘buda’, pożyczyli Niemcy swój Kram, Krambude, stąd nasz kram (p.).

Karam starożytnych, o ‘namiocie’, przypomina poniekąd słow.

*chorm.


text:
←Asperges me...

Ludzie bezdomni

Tom II

Dajmonion

Stefan Żeromski Rozdarta sosna→

Doktor Judym otrzymał urząd lekarza fabrycznego i zamieszkał w pobliżu kopalni węgla.

Życie jego weszło w fazę zwyczajnej, poziomej pracy.

Korzecki, który blisko o milę drogi rezydował, był jedynym jego znajomym.

Zjeżdżali się wieczorem od czasu do czasu i trawili na rozmowie parę godzin.

Było to jednak towarzystwo niezdrowe.

Korzecki męczył.

Z jego zjawieniem się wchodziła do mieszkania trwoga i jakiś bolesny smutek.

Pewnego popołudnia w sierpniu Judym otrzymał list przez umyślnego człowieka.

Była to ręką Korzeckiego na jakimś urywku schematów kancelaryjnych skreślona cytata z Platonowej Apologii Sokratesa:

Objawia się we mnie jakieś od Boga czy od bóstwa pochodzące zjawisko...

Zdarza się to ze mną począwszy od dzieciństwa.

Odzywa się głos jakiś wewnętrzny, który ilekroć się zjawia, odwodzi mię zawsze od tego, cokolwiek w danej chwili zamierzam czynić, sam jednak nie pobudza mię do niczego...

To, co mnie obecnie spotkało, nie było dziełem przypadku; przeciwnie, widoczną dla mnie jest rzeczą, że umrzeć i uwolnić się od trosk życia za lepsze dla mnie sądzono Dlatego właśnie owo Dajmonion, ów głos wieszczy nie stawił mi nigdzie oporu.

Judym bez szczególnego niepokoju przeczytał te wyrazy.

Był przyzwyczajony do dziwactw Korzeckiego i sądził, że ma przed sobą jemu tylko właściwą formę zaproszenia do odwiedzin.

Mimo to żądał koni.

Ledwie wyjechał za bramę, ujrzał powóz, co koń skoczy, w tumanach kurzu, bocznymi drogami pędzący w stronę jego mieszkania.

Myślał, że to konie ponoszą...

Kazał swemu furmanowi stanąć i czekać.

Tamten pojazd wypadł na szosę i gnał co pary w koniach.

Gdy obok przelatywał jak burza, Judymowi udało się spostrzec, że siedzi w nim tylko furman na koźle.

Człowiek ten coś krzyczał.

O jakie ćwierć wiorsty zdołał zatrzymać swe konie i nawrócić.

Płaty piany padały z ich pysków, powóz okryty był szarą masą pyłu, Furman krzyczał:

– Pan... inżynier...

– Kto taki?

– Pan inżynier!

– Korzecki?

– Tak, pan...

Korzecki...

Judym wysiadł ze swego powozu i ruchem instynktownym skoczył w tamten.

Konie poleciały znowu jak huragan.

Patrząc na ich mokre kadłuby lśniące w burym kurzu, Judym myślał tylko o tym, jak piękną jest taka jazda.

Było mu dobrze, miło, pysznie, że to po niego mianowicie pędzono z taką furią.

Rozparł się, wytężył nogi...

Zanim zdążył przejść do jakiegokolwiek innego uczucia, powóz stanął przed mieszkaniem.

Jacyś ludzie rozbiegli się.

Ktoś przytulił się do ściany na schodach, aby nie tamować drogi.

Drzwi były otwarte.

W drugim pokoju, na sofie, która służyła za łoże gościnne, leżał Korzecki w ubraniu, okropną masą krwi do szczętu zwalanym.

Głowa jego była roztrzaskana.

Na miejscu lewej części czoła i na całym lewym policzku stała kupa krwi stygnącej.

Judym rzucił się do tego ciała, ale natychmiast wyczuł, że ma przed sobą zwłoki.

Serce nie biło.

Rozstawione palce jednej ręki były twarde i czarne jakby z żelaza.

Doktor przymknął drzwi i bezmyślnie usiadł.

Huk rozlegał się w jego głowie, i trzask kopyt, w galopie pędzących po twardych kamieniach.

Trzask kopyt, w galopie pędzących po twardych kamieniach...

Oczy szły leniwie z przedmiotu na przedmiot.

Wszystkie sprzęty były rozwarte i odzież z nich wywalona.

Oto nie zamknięta szufladka stołu.

Leżał tam wielki atlas anatomiczny.

Rozłożony był na karcie z

wizerunkiem głowy.

Od tyłu czaszki ku przodowi szła grubo naprowadzona czerwonym ołówkiem kresa w kierunku lewego oka.

Tuż przy niej były kilkakroć wypisane jakieś cyfry i literki.

Judym odrzucił ten atlas i usiadł w kącie.

Był tam rodzaj niszy między dwiema szafami.

Tyle razy widział już śmierć, tyle razy badał ją jak zjawisko...

Dziś pierwszy raz w życiu spostrzegał niby to rysunek jej istoty.

I oddawał jej pokłon głęboki.

Linia czerwona ze strzałką u końca swego zdawała się zbliżać, i rzecz dziwna, przypominała tę wskazówkę na wodzie zawaliska widzianą tamtej nocy.

Drżenie tajemnicze przejmowało go w najgłębszej komorze serca, jakby miał usłyszeć bicie okrutnej godziny.

Gdy tak siedział zatopiony w sobie, drzwi się cicho otwarły i ktoś wszedł.

Był to wysoki blondyn.

Miał duże, jasnoniebieskie oczy.

Judym go poznał.

Człowiek ten wszedł szybko do izby, gdzie leżał umarły.

Nie dostrzegł wcale Judyma.

Oczy jego skierowały się na bezduszne ciało z jakimś dziecięcym zdumieniem.

Wylękłe usta coś szepnęły.

Schylił się nad zwłokami, podłożył delikatnie i ostrożnie ręce swoje z dwu stron pod głowę nieżywą, unosił ją do góry, jakby pragnął ocucić śpiącego.

Z kolei wziął w swoje dłonie rękę lewą.

Usiłował rozprostować pięść zaciśniętą, zgiąć palce.

A gdy nie poddawały się zmartwiałe członki, chuchał na te bolesne stawy i rozgrzewał je wargami.

Zdziecinniałymi w bólu ruchy poprawiał włosy zmarłego, zapinał guziki jego surduta.

Dopiero po długiej chwili zatrzymał się i stanął nieruchomy.

Trwożliwą ręką otarł swe czoło...

Judym widział głębinę jego duszy, która wtedy ujrzała istotę śmierci.

Nieznajomy przychodzień usiadł obok nóg Korzeckiego i patrzał nań szerokimi oczyma.

Piersi jego wznosiły się z jękiem urywanym i rzeżącym, jakby z nich miał wybuchnąć krwotok.

Skrzywione usta ciskały jakieś krótkie, urwane słowa...


text: Aligierować, przymieszać, przytopić jednego kruszcu do drugiego.


corpora: openbooks

text:
Rainer Maria Rilke

Requiem za przyjaciółkę

tłum.

Stefan Napierski

O, mam umarłych moich, i zwracałem

im własną wolność, i zdumiony byłem,

jak utuleni są, jak w tym umarciu

zadomowieni szybko, sprawiedliwi,

jak od opinii swej różni.

Ty jeno,

ty wracasz; muskasz mnie, okrążasz, pragniesz

potrącić o coś, by zabrzmiało tobą,

by cię zdradziło.

Och, ty nie wydzieraj,

czego się uczę z wolna.

Ja mam słuszność;

mylisz się, kiedy, wzruszona, zatęsknisz

za jaką rzeczą.

My ją przemieniamy;

tutaj jej nie ma; rzutujemy z głębi

bytu naszego ją, odzwierciadlamy

ją tutaj, gdy ją tylko rozpoznamy.

Znacznie cię dalej sądziłem.

Przelęka

mnie, że to właśnie ty błądzisz i krążysz,

któraś przeobraziła więcej, niźli

jaka kobieta inna.

Nie to, żeśmy

strwożyli się, kiedyś umarła; nie,

że mocna śmierć twa ciemno nas przecięła,

to, co aż było dotąd, odrywając

raptem od tego, co nadeszło potem:

to nas obchodzi: to włączyć w ordynek

jest pracą naszą, którą czynim z wszystkim.

Lecz, żeś się sama stworzyła i teraz

drgasz trwogą tam, gdzie lęku już nie zaznać,

że z twej wieczności tracisz okruszynę

i wkraczasz tutaj, przyjaciółko, tutaj,

gdzie wszystko jeszcze nie jest; że w wszechświecie

raz pierwszy rozdrobniona, połowiczna,

drabiny nieskończonych natur tak

nie uchwyciłaś, jak rzecz wszelką tutaj;

to, że z koliska, co cię już przyjęło,

ciążenia siła głucha niepokoju

jakiegoś ściąga cię w dół w czas znaczony —

nocą mnie często budzi, jak włamywacz.

Ach, gdybym wyrzec mógł, że jeno raczysz,

że z łaskawości przybywasz, z nadmiaru,

gdyż takaś sama w sobie upewniona,

że stąpasz wokół, jak dziecko bez drżenia

przed miejscem, w którym ukrzywdzić je mogą —

lecz nie: ty prosisz.

To mnie tak przerzyna

po same kości i szarpie, jak piła.

Ten wyrzut, który skrywałabyś, widmo,

zapamiętała mi, kiedy się nocą

w płuca me cofam, w trzewia, w tę ostatnią

nędzną komorę tego serca mego,

ten wyrzut nie byłby aż tak okrutny,

jak to chodzenie po prośbie.

Cóż prosisz?

Powiedz, pojechaćże mam?

Czyż gdziekolwiek

pozostawiłaś przedmiot, co się dręczy,

i pragnie iść za tobą?

Czyliż mam się

w kraj udać, niezaznany, choć był tobie

tak krewny, jak połowa druga zmysłów?

Na rzekach jego chcę żeglować, pragnę

przybić do brzegu, o dawny obyczaj

pytać, gawędzić z kobietami we drzwiach

i patrzeć, jak swe dzieci przywołują.

I zapamiętać chcę, jak krajobrazem

przy dawnej się robocie otulają

na łąkach i na polach; chcę zażądać,

by przed oblicze stawiono mnie króla,

i chcę kapłanów podżegać przekupstwem,

by mnie rzucili przed najsroższe bóstwo,

po czym odeszli, drzwi świątyń zawarli.

Zapragnę jeszcze, gdy dowiem się wiele,

po prostu przypatrywać się zwierzętom,

aby cokolwiek z ich ruchów w me stawy

spłynęło; krótkie zechcę mieć istnienie

w ich oczach, co mnie chwilę zatrzymają

i z wolna cicho uwolnią, bez sądu.

Chcę, aby ogrodnicy po imieniu

wiele mi kwiatów nazwali, bym w szczątkach

tych pięknych nazwań jakby drobną resztkę

ich wielolitych zachować mógł woni.

I chcę owoce kupować, owoce,

gdzie jest raz jeszcze ziemia — aż po niebo.

Gdyż pojmowałaś to: prężne owoce.

Na czary układałaś je przed siebie

i barw ciężarem je równoważyłaś.

I, jak owoce, widziałaś podobnie

kobiety, oraz dzieci, równie z wnętrza

pędzone w kształty, w kształty ich istnienia.

Ujrzałaś siebie wreszcie, jako owoc,

wyjęłaś siebie z sukien, przed zwierciadło

siebie zaniosłaś, w nie się zapuściłaś

z wyjątkiem twego patrzenia; zostało

ono tam, przed nim, wielkie, i nie rzekło:

otom jest ja; przeciwnie: oto jest.

Tak ciekawości wyzbyte przy końcu

było patrzenie twe, ubóstwa pełne,

że nie pragnęło nawet ciebie: święte.

Tak cię zachować pragnę, jakeś sama

w lustrze się ustawiła, w wnętrzu głębi

i od wszystkiego z dala.

Czemuż schodzisz inna?

Dlaczegóż odwołujesz siebie?

Czemu

wmówić mi pragniesz, że w kulach bursztynu

wokół twej szyi coś niecoś ciężaru

było: ciężkości, której nigdy nie ma

w obrazach, które zaświat już ukoił;

przecz mi postawą zwiastujesz złą wróżbę;

cóż nakazuje ci kontury ciała

wykładać, jakby linie jakiej dłoni,

iż widzieć muszę je pełne przeznaczeń?

O, podejdź w światło świecy.

Wpatrywania

w zmarłych nie strwożę się.

Kiedy nadchodzą,

w naszym spojrzeniu zatrzymać się mają

prawo, podobnie, jak inne przedmioty.

Chodź tutaj; pozwól, chwilę się uciszmy.

Spójrzże na różę tę na moim biurku;

czyż nie jest światło wokół niej tak samo

onieśmielone, jak wokoło ciebie:

i jej tak samo trwać by tu nie wolno.

Powinna zostać była tam w ogrodzie,

nieprzemieszana ze mną, lub zawiędnąć —

i oto trwa tak: czym jej ma świadomość?

Nie przeraź się, gdy pojmę teraz, ach,

oto się dźwiga we mnie: zrozumienie,

muszę je przyjąć, chociażbym miał umrzeć.

Pojąć, że jesteś tutaj.

Już pojmuję.

Jak ślepiec po omacku rzecz pojmuje,

czuję twój los i nie znam dlań imienia.

Pozwól, iż razem będziemy się żalić,

że ktoś cię wyjął z lustra.

Zdołasz płakać?

Nie umiesz.

Napływ, moc łez przemieniłaś

w dojrzałe, trwałe zapatrzenie twoje,

i z trudem każdy twój sok przesączyłaś

w istnienie silne, co wznosi się, krąży,

i równowagę utrzyma, na oślep.

A wtedy traf cię, twój traf już ostatni,

wyrwał, zawrócił z twego najdalszego

postępu w świat ów, gdzie soki wciąż *pragną*.

Nie całkiem wydarł; naprzód kawalątko,

lecz wokół tego strzępu, gdy z dnia na dzień

tak rzeczywistość obrastać poczęła,

że zaczął ciążyć, wówczas całą siebie

zużyć musiałaś; temu się poddałaś:

z mozołem wyłamałaś się w okruchach

z prawa, albowiem całej siebie było

ci trzeba.

Wtedy siebie przekopałaś

i wygrzebałaś z ciepłej ciemnej gleby

twojego serca zaledwie zielone

nasienie, z niego zakiełkować miała

śmierć; własna śmierć twa, śmierć dla twego życia.

I jadłaś je, te ziarna twojej śmierci,

jak wszystkie inne, spożyłaś jej ziarna,

i miałaś w sobie posmak jej słodyczy,

tej nieczekanej, miałaś słodkie wargi,

ty: co już z wewnątrz, w zmysłach, byłaś słodka.

O, pozwól nam się skarżyć.

Wieszże, jako

z niezrównanego krążenia krew twoja

niechętnie, wzdragająca się, wracała,

gdyś odwołała ją?

Jak, pomieszana,

niewielki obieg ciała znów podjęła;

jako, nieufna wielce i zdumiona,

w łożysko płci przenikła i tam, nagle,

znużyła się powrotem swym olbrzymim?

Tyś przynaglała ją, naprzód ją gnała,

szarpałaś ją do miejsca grozy, jak

stado się zwierząt ciągnie do ołtarza;

przy czym pragnęłaś, by radosna była.

I wymusiłaś to wreszcie: szczęśliwa

była, nadbiegła i wszerz się rozlała.

Tobie, przywykłej do innych miar, że to

na chwilę tylko, zdało się: a przecie

w strumieniu czasu brnęłaś: czas jest długi.

I czas przypływa i wzbiera, i czas

jest jako nawrót przewlekłej choroby.

Jak krótkie było twe życie, jeżeli

przyrównasz je godzinom, gdyś siedziała

i liczne moce rozlicznej przyszłości

zginałaś, milcząc, ku zarodzi dziecka,

co w los się przemieniło znów.

Bolesny trudzie!

O, praco ponad siłę wszelką!

Tyś

dzień po dniu ją czyniła, tyś się wlokła

i z kołowrotka wyciągałaś piękny

wzór, wszystkie nici wiążąca odmiennie

twoje.

A wreszcie, już przy samym końcu,

odwagi ci starczyło do zabawy!

Albowiem, kiedy dokonane było,

nagrody zapragnęłaś, jako dzieci,

co słodko-gorzką wypiły herbatę,

która ozdrawia może.

Tak się nagradzałaś:

od wszystkich ludzi bowiem zbyt daleko

nawet i teraz byłaś; nikt by nie potrafił

miłej dla ciebie wymyślić nagrody.

Wiedziałaś o tym.

Zasiadłaś na łożu,

przed tobą stało zwierciadło, to, które

wróciło tobie wszystko.

Oto teraz

to wszystko było tobą, a tam wewnątrz

tylko złudzenie, owa piękna złuda

kobiety wszelkiej, co chętnie w klejnoty

stroi się, włosy czesze i poprawia.

I tak umarłaś, jak niegdyś kobiety

marły, umarłaś w ciepłym swoim domu

położnic śmiercią, co pragną z powrotem

zamknąć się i już nie mogą, albowiem

ta ciemność, którą urodziły wespół,

raz jeszcze wraca i pili, i wkracza.

A czyliż wtedy by nie należało

jednak odnaleźć było płaczek?

Kobiet,

co za pieniądze wrzeszczą, które można

płacić, by całą noc szlochały w ciszy?

Obrządków!

My nie mamy dość obrządków.

Wszystko przemija, przegadane wszystko.

Tedy, umarła, nadejść musisz, ze mną

by powetować skargi.

Słyszysz, jak się skarżę?

Pragnąłbym głos mój narzucić, jak chustę,

na druzgi twojej śmierci i ją szarpać,

aż się rozleci w kawały, i wszystko,

co mówię teraz, niechajby w łachmanach

przed głos ten przeszło, trzęsące się z zimna;

gdybyż na skargach poprzestać.

Lecz oto:

oskarżam.

Nie jednego tego, który

ciebie z twej własnej wydobył łupiny

(już nie odróżnię go, jest on jak wszyscy),

lecz wszystkich w nim oskarżam jednym: męża.

Jeśli gdziekolwiek we mnie bardzo dawne

dziecięctwo w głębi wznosi się, a nie znam

go jeszcze, może najczystsze dziecięctwo

dzieciństwa mego: niechaj nie wiem o nim.

Nie patrząc, pragnę urobić Anioła

zeń, po czym rzucić w najpierwsze szeregi

Aniołów w krzyku, by przypomnieć Bogu.

Gdyż to cierpienie trwa już nadto długo

i nikt nie zdoła mu sprostać; za ciężkie

jest dla nas zaplątane to cierpienie

zafałszowanej miłości, co, wsparte

na przedawnieniu i na nawyknieniu,

prawem się zwie, a karmi się bezprawiem.

Gdzież jest mężczyzna, który miałby prawo

do posiadania?

Któż posiadać zdoła,

co samo siebie nie ma, jeno czasem

pochwyci siebie błogo, by odrzucić,

jak dziecko piłkę?

Jako wódz podobnie

nie zdoła Niki na dziobie okrętu

wstrzymać, tajemna lekkość jej boskości

gdy nagle wznosi ją w jasny wichr morski:

podobnie nikt z nas nie może kobiety

przywołać, która już nas nie postrzega,

i na wąziutkim pasemku istnienia

odchodzi cudem, niepokaleczona:

chyba, że zrodziłby się ów złoczyńcą.

Gdyż t o jest winą, jeśli co jest winą:

wolności tego, co się ukochało,

O całą wolność własną nie pomnożyć,

na którą zdobyć się można.

My przecie,

kiedy miłujem, mamy jedno tylko:

wzajem opuścić siebie; że się dzierżym,

to jest nam łatwo, uczyć się nie trzeba.

Czyż tutaj jesteś jeszcze?

W jakim kącie?

—

Tyś o tym wszystkim tak wiele wiedziała

i tyleś mogła, skoroś tak odeszła,

jak dzień wschodzący, otwarta wszystkiemu.

Kobiety cierpią, kochać — to być samym,

artyści zaś niekiedy pośród pracy

to przeczuwają, że przetwarzać muszą,

kiedy kochają.

A tyś rozpoczęła

jedno i drugie; to bowiem i tamto

w tym się zawiera, co teraz twa sława

paczy, ta sława, która cię okrada.

Ach, tyś daleka była wszelkiej chwale.

Tyś niepozorna była; swą urodę

przyjęłaś lekko w siebie, jak chorągiew

zwija się w szary ranek w dniu roboczym,

i tylko pracy długiej tyś pragnęła —

co nie jest dokonana, mimo wszystko.

Jeśliś jest jeszcze tu, jeśli w ciemności

tej jakie miejsce jest, kędy wrażliwie

zjawa twa współdrga płaskim falom dźwięku,

które rozbudza głos samotny nocą

w prądzie wysokiej komnaty, o, słuchaj,

pomóż mi.

Widzisz, my się tak zsuwamy,

nie wiedząc kiedy, z powrotem z postępu

naszego w coś, czego nie zamierzamy;

zaplątujemy się w tym, jako we śnie,

i umieramy w tym, nieprzebudzeni.

Nikt nie wykroczył poza to.

Każdemu,

kto krew swą dźwignął w dzieło, które przetrwa,

zdarzyć się może, że go nie utrzyma

na wysokości już i że opadnie

własnym ciężarem, bez wszelkiej wartości.

Skrywa się bowiem gdzieś pradawna wrogość

pomiędzy życiem a olbrzymią pracą.

Obym ją pojął, wspomóż — ty mnie — rzekła.

Nie wracaj.

Jeśli wydołasz, pozostań

umarła pośród umarłych.

Umarli

są zatrudnieni.

Ale tak mi pomóż,

by nie rozproszyć się na cały wszechświat,

najdalsze jak wspomaga czasem: we mnie.

-----


text:
Agareni, Hagareni, pokolenie Arabów koczujących, na wschodzie Jordanu, których za czasów Saula wyrugowało z ich posiadłości pokolenie Rubena (I Paralip.

5, 10.

19—22); przenieśli się tedy bardziej na południo-wschód od Arabii pustej, ku ziemi Moabitów, których, podług psalmu 82, 6, byli sprzymierzeńcami.

Zdaje się, że Ἀγαρῖοι u Strabona i Ptolomeusza, oraz Ἄργεες u Djonizjusza Periegeta, są tym samym ludem.

Imię jego zachowało się w dzisiejszej prowincji Hadżar, której stolica El-Ahhsa leży przy odnodze Perskiej.

Gesenjusz mniema, że Agareni są toż samo co Gerrheni, lud handlowy, którego stolicą była Gerrha nad odnogą Perską, w tém samém miejscu, gdzie dziś leży El-Ahhsa.

To mnienanie odpowiada znaczeniu imienia agerim, zbiegi, ponieważ, według Strabona, miasto Gerrha miało być zbudowane przez zbiegów babilońskich; nazwa Gerrheni (od geraja, cudzoziemcy) było imieniem babilońsko-armeńskiém, a imię Agareni pochodzi od wyrazu arabskiego uciekać.

Rabini uważają ich za potomków Agary, a późniejsze thargumim, za przodków narodu Węgrów (Hungari).

(Wetzer).

X. M. G.


text:
15 listopada Prokuratura w Brunszwiku złożyła w tamtejszym Sądzie Krajowym akt oskarżenia przeciwko Peterowi Hartzowi.

Byłemu dyrektorowi kadrowemu w zarządzie Volkswagena zarzucana jest defraudacja majątku koncernu, za co grozi mu nawet 5 lat więzienia.

Hartz miał w latach 1994-2005 wypłacić przewodniczącemu rady zakładowej koncernu Volkswagen, Klausowi Volkertowi, potajemnie ok. 2 mln euro, tj. co roku przeciętnie ok. 200 tys. z kasy koncernu poza oficjalną roczną pensją Volkerta wynoszącą również ok. 200 tys. euro.

Jak stwierdził prokurator Klaus Ziehe, kwoty te były Volkertowi przyznawane „wyłącznie z uwagi na jego pozycję najbardziej wpływowego członka rady zakładowej i w związku z tym były sprzeczne z prawem“.

Prokuratura jest przekonana, że chodziło o premie nie mające pokrycia w usługach Volkerta na rzecz koncernu, „które oceniono jako sprzeczne z obowiązkiem dochowania lojalności wobec spółki trwonienie majątku VW“, dodał Ziehe.

Także kochanka Volkerta, Brazylijka Adriana Barros, miała na jego życzenie dostać od Hartza z kasy firmy w latach 2000–2004 ogółem 400 tys. euro, mimo że nie świadczyła na rzecz Volkswagena żadnych usług.

Ustna „umowa agencyjna“ między nią a Hartzem została zawarta tylko po to, „aby nadać obrotom pieniężnym pozór legalności", twierdzi prokuratura.

Według liczącego 63 strony aktu oskarżenia Hartz dopuścił się w ten sposób „defraudacji w 44 przypadkach”, z czego w 23 przypadkach dodatkowo bezprawnie udzielał korzyści członkowi rady zakładowej, za co grozi mu w sumie nawet 5 lat więzienia.

W opinii prawników łagodząco na wymiar ewentualnej kary dla Hartza może wpłynąć to, że już w październiku przyjął na siebie wszelką odpowiedzialność i że chętnie zeznawał, co też podkreślił rzecznik prokuratury, Joachim Geyer.

W tej sytuacji orzeczenie kary więzienia w zawieszeniu uważa się za możliwe.

Teraz Sąd Krajowy zajmie się oceną przedstawionego przez prokuraturę materiału dowodowego, zebranego w kilkudziesięciu tomach, co według wypowiedzi przedstawicieli Sądu ma potrwać przynajmniej do końca grudnia.

Ewentualny proces Hartza mógłby się rozpocząć w styczniu 2007 roku.

Peter Hartz jest pierwszym oskarżonym spośród ogółem 13 osób objętych śledztwem w sprawie szeregu korupcyjno-obyczajowych skandali w Volkswagenie wykrytych w czerwcu 2005 roku.

Wśród nich jest m.in. poseł SPD do Bundestagu, Hans-Jürgen Uhl, były członek rady zakładowej, Bernd Sudholt, były menedżer ds. kadr, Klaus-Joachim Gebauer, były dyrektor kadrowy Skody, Helmuth Schuster, a także wspomniany Klaus Volkert.

W wielu niemieckich gazetach wiadomości o oskarżeniu Hartza towarzyszyły obszerne analizy działalności i kariery tego znanego w Niemczech menedżera.

W czasie swojej pracy na rzecz Volkswagena w latach 1993-2005 Hartz zasłynął głównie jako rzadki wśród menedżerów przykład człowieka starającego się, przy pomocy własnych, oryginalnych pomysłów, o zapewnienie ludziom zatrudnienia i zabezpieczenie miejsc pracy.

Na przykład tuż po przyjściu do Volkswagena w 1993 roku doprowadził do wprowadzenia w życie programu 4-dniowego tygodnia pracy – dzięki drastycznemu skróceniu czasu pracy do 29 godzin tygodniowo i równoczesnemu obcięciu płac o 15 % koncern mógł zrezygnować ze zwolnienia kilkudziesięciu tysięcy pracowników w swoich niemieckich fabrykach.

Jego autorstwa był również projekt „5000 razy 5000” polegający na zatrudnieniu w 2003 roku kilku tysięcy bezrobotnych do produkcji modelu VW Touran po stawkach o wiele niższych od tych, które przewidywał obowiązujący układ zbiorowy i z dostosowanym do popytu, wydłużonym czasem pracy.

Swoją działalnością Hartz zdobył sobie wielkie uznanie nawet wśród związkowców.

Jego krytycy twierdzą z kolei, że właśnie to społeczne zaangażowanie Hartza przyczyniło się w dużej mierze do powstania „systemu Volkswagen” – korupcyjnego układu powiązań między członkami władz Volkswagena, rady zakładowej i związkowcami, który doprowadził do wykrytej w 2005 roku afery.

Także późniejszą działalność polityczną Hartza publicyści oceniają niejednoznacznie.

Jako główny twórca kontrowersyjnego pakietu reform rynku pracy, wprowadzanego w Niemczech w latach 2003-2005, Hartz, według swoich krytyków, doprowadził do dalszego zubożenia i tak ubogich warstw ludności, głównie długotrwale bezrobotnych, a spodziewany po jego reformach impuls do zatrudniania ludzi nie nadszedł.

Podkreśla się jednak, że reformy Hartza nie były zgodnie z jego wolą wprowadzane „w skali jeden do jednego”, lecz padły ofiarą psucia przez rząd jego przyjaciela, Gerharda Schrödera.


text:
Zyta Gilowska prawdopodobnie już w przyszłym tygodniu wróci do rządu – zapowiedział premier Jarosław Kaczyński.

Premier pytany o to, czy Gilowska dała mu ostateczną odpowiedź w sprawie jej powrotu do rządu, odpowiedział, że jest optymistycznie nastawiony w tej kwestii.

Mąż Gilowskiej powiedział w TVN24, że zapoznaje się ona z dokumentami dotyczącymi budżetu.

Nie potwierdził jednak, czy jego żona wróci na stanowisko wicepremier i minister finansów.

Premier Kazimierz Marcinkiewicz zdymisjonował Gilowską po tym, jak 23 czerwca 2006 Rzecznik Interesu Publicznego oskarżył ją o złożenie fałszywego oświadczenia o współpracy ze służbami bezpieczeństwa.

Była wicepremier utrzymywała, że nigdy nie współpracowała z SB.

W ubiegłym tygodniu premier Jarosław Kaczyński zaproponował Gilowskiej powrót do rządu po tym, jak Sąd Lustracyjny uniewinnił ją od zarzutu kłamstwa lustracyjnego.

Gilowska zapowiedziała, że decyzję o powrocie do rządu podejmie w ciągu najbliższych dni.


text:
Afarzejczycy, Apharsachaei, Apharsaei i Apharsatachaei, lud przesiedlony do Palestyny przez Assyryjczyków; podług Ezdrasza 4, 9.

5, 6. żarliwie przeszkadzali oni w budowie kościoła jerozolimskiego, po powrocie z niewoli babilońskiej.


text:
Jest to wersja do druku tekstu O naprawie Rzeczypospolitej.

ANDRZEJA FRYCZA MODRZEWSKIEGO

O NAPRAWIE

RZECZYPOSPO=

LITEJ

Z przekłada Cyprjana

BAZYLIKA (r. 1577)

WYBÓR.

E•WENDE & Ska•1914•

A. Półtawski

WENDEGO BIBLJOTEKA KLASYKÓW POLSKICH.

MODRZEWSKIEGO

O

NAPRAWIE

RZECZYPOSPOLITEJ

WENDEGO BIBLJOTEKA KLASYKÓW POLSKICH pod redakcją

KONRADA DRZEWIECKIEGO.

JANA KOCHANOWSKIEGO Pisma polskie wybrane.

MIKOŁAJA REJA Wybór pism wierszem i prozą.

SEBASTJANA FABJANA KLONOWICZA Flis / Worek Judaszów i inne pisma polskie wybrane.

ŁUKASZA GÓRNICKIEGO Dworzanin polski / Rozmowa o elekcyey i Dzieje w Koronie Polskiej w wyborze.

MIKOŁAJA SĘPA SZARZYŃSKIEGO Rytmy abo Wiersze Polskie w wyborze.

ANDRZEJA FRYCZA MODRZEWSKIEGO O naprawie Rzeczypospolitej z przekładu Cyprjana Bazylika (1577) wybór.

WKRÓTCE UKAŻĄ SIĘ:

STANISŁAWA ORZECHOWSKIEGO Djalog i Quincunx.

SZYMONA SZYMONOWICZA Sielanki wybrane i Lutnia Rokoszańska.

WESPAZJANA KOCHOWSKIEGO Liryki / Fraszki / Dzieło Boskie / Psalmodja Polska.

ANDRZEJA FRYCZA

MODRZEWSKIEGO

O NAPRAWIE

RZECZYPOSPO–

LITEJ

Z PRZEKŁADU CYPRJANA

BAZYLIKA (r. 1577)

WYBÓR.

W Warszawie.

E. Wende i S–ka.

–– 1914.

Дозволено Военною Цензурою.

Варшава, 1 іюля 1915 r.

Prawa własności zastrzega się.

KSIĘGI PIERWSZE.

O OBYCZAJACH.

I.

Co to jest rzeczpospolita?

V.

......

Laudataque virtus

Crescit, et immensum gloria calcar habet: To jest:

Gdy męstwo wychwalają, więcej go przybywa,

Jako koń, dodaszli mu ostróg, prędszy bywa.

X.

XI.

XIII.

O dozorcach obyczajów.

A tak trzebaby takich dozorców w każdym powiecie dwu obrać, którzyby pewnych czasów czynili opyt i wywiadowanie około obyczajów ludzkich albo i zachowania, jakimby się kto rzemiosłem bawił i czymby się żywił?

XVII.

O urzędzie, któryby się o domowy pokój starał, próżnujące z miasta wyganiając, a pijane i hultaje karząc.

XVIII.

O dozorcach ludzi ubogich.

XX.

XXIII.

Wedle starej przypowieści tak mówią, że u onych niemasz czoła, u których wstyd zagasł.

A cóż by to był za człowiek, któryby bez czoła był?

.

.

.

O PRAWACH,

to jest: o ustawach statutowych.

I. Prawa lub statuty dla złych ustawione.

X.

XIV.

Prawa o postępkach i dowodziech[81] prawnych i dylacjach i dniach prawu należących.

XXI.

O WOJNIE.

II.

IV.

Vibos picta croco, et fulgenti murice vestis,

Desidiae cordi, juvat indulgere choraeis:

Et tunicae manicas, et habent redimicula mitrae.

To jest:

Wy w szatach przekosztownych, w świetnym karmazynie,

U szat rękawy drogie, a czapki z bindami,

Wielcyście rozkosznicy, nie zrównacie z nami.[91]

XI.

1.

O dostawaniu pieniędzy na wojnę potrzebnych.

I. Tabela bio- i bibljograficzna.

ANDRZEJ FRYCZ MODRZEWSKI.

(Andreas Fricius Modrevius).

(1503-1572).

Nazwisko rodowe autora dzieła „O naprawie rzeczypospolitej” (Commentarium de Republica Emendanda) było Frycz; tak się on sam nazywał i tak nazywali go współcześni[105].

Dodatku Modrevius zaczął używać później, występując jako autor dzieł.

Frycze pochodzili ze Śląska.

Jednak już w drugiej połowie wieku XV dziad Andrzeja piastuje urząd wójta wolborskiego[106].

Na tym samym urzędzie znajdujemy i ojca Andrzeja, Jakóba, w chwili urodzenia Andrzeja, najprawdopodobniej r. 1503[107].

R.

1503.

O pierwszych latach chłopca nic nie wiemy.

W r. 1514 znajdujemy jego nazwisko między uczniami szkoły krakowskiej, w której przygotowuje się do studjów na uniwersytecie.

R.

1514.

W trzy lata później (1517) zapisuje się na wydział sztuk wyzwolonych, jak to zwykle czynili studenci, zanim wstąpili na właściwy wydział: prawo, teologję i t.

p.; w dwa lata potym otrzymuje stopień bakałarza.

W szeregu ośmiu innych, ubiegających się w tym roku o ten stopień, księga promocyjna kładzie go na pierwszym miejscu i z przyciskiem zaznacza to pierwszeństwo nad innemi Andrzeja Wolborczyka.

Choć niewątpliwa, że Frycz jeszcze po r. 1519 na uniwersytecie się znajdował, jednak nazwiska jego między promowanemi na stopień magistra nie znajdujemy.

R.

1517.

R.1519.

Z ideami reformatorskiemi (tezami Lutra, proklamowanemi r. 1517) zapoznał się Frycz już na uniwersytecie.

Według jego własnego świadectwa idee te wywarły na nim nadzwyczajne, nigdy już nie zatarte wrażenie: „W pierwszej chwili dalecyśmy byli od myśli przywtarzania onym doktrynom.

Boć nie mała to jest zaprawdę rzecz, zwlekać z siebie dawną wiarę, którą się niemal z mlekiem matki wyssało.

Ale z czasem...

Jako ci, którzy wiele chodząc na słońcu, ogorzałemi się stają, chociaż powód ich po słońcu chodzenia jest inny, jak żeby się opalić: tak też i ja, rozczytując się w rzeczonych księgach dla ich tylko poznania, w nieuchronny sposób zacząłem chwiać się w swoich dawnych wyobrażeniach i nasiąkać nowemi”[108].

Była też to chwila największego rozkwitu humanizmu na Uniwersytecie Krakowskim, spotęgowanego jeszcze z chwilą przesiedlenia się z Niemiec księgarzy i drukarzy.

Na czas od opuszczenia uniwersytetu (prawdopodobnie w r. 1522) do 1525 przypada zbliżenie się Frycza do domu Łaskich.

Wówczas też obejmuje Frycz urząd notarjusza przy boku biskupa poznańskiego Jana Latalskiego, przyjaciela prymasa Łaskiego[109].

R.

1522.

R.

1525.

W Poznaniu przebywa do r. 1529.

Odtąd datuje się bliższy stosunek Frycza z Janem Łaskim, synowcem prymasa[110].

W r. 1532 udaje się Frycz z Mikołajem Anianusem, pupilem Łaskiego i Erazma z Roterdamu, do Witenbergi, jako stolicy i źródła reformacji.

Naówczas przypada poznanie się Frycza z Melanchtonem.

W roku 1537 odbywa podróż po Alzacji, odwiedza Strasburg i Norymbergę, Lipsk, wreszcie Paryż.

W tymże roku z listem Melanchtona do Wita Dietricha jedzie po raz wtóry do Norymbergi i pozostaje tam przez lat trzy.

R.

1532.

R.

1537.

Te podróże i długi pobyt za granicą były w ścisłym związku z interesami Łaskich; nic dokładniejszego przecież o tych sprawach nie wiemy.

W roku 1540 Frycz zostaje sekretarzem królewskim, a rychło potym rozpoczyna działalność publicystyczną i literacką.

R.

1540.

W pierwszym swym piśmie z r. 1543 p. t.

„Ad serenissimum et inclytum Regem Poloniae Sigismundum Augustum Lascius, sive de poena homicidi, Andrea Fricio Modrevio Authore (Do najjaśniejszego i przesławnego Króla Polskiego Zygmunta Augusta Łaski, czyli o karze za mężobójstwo przez Andrzeja Frycza Modrzewskiego) porusza sprawę, która szczególniej i już do końca życia R.

1543.

najbardziej leżała mu na sercu: mianowicie nierówność w kodeksie karania za zabicie chłopa i szlachcica[111].

W latach następnych w tejże sprawie ogłasza podobną „przemowę” do senatu, stanu rycerskiego i narodu polskiego (1545), do arcybiskupów, biskupów i kapłanów kościoła polskiego (1545) wreszcie czwartą do narodu i gminu polskiego, czyli do całej ludności polskiej (1546).

Wraz z przemową do senatu wydaje Frycz „Oratio Philaletis” (Mowa miłośnika prawdy) pismo osnowy politycznej, w którym uderza na ustawę, zapadłą jeszcze za króla Jana Olbrachta (Statuty piotrkowskie z r. 1496), a potwierdzoną za Zygmunta I (1538), zabraniającą mieszczanom nabywania dóbr ziemskich: „ponieważ ci na wyprawach wojennych i w szyku bojowym nie zajmują miejsca w szeregach rycerstwa, a mając tego rodzaju dobra, chwytają się wszelkich sposobów, aby się od służby wojennej uchylić”.

Frycz wykazuje niesprawiedliwość, niepraktyczność i szkodliwość tej ustawy.

Dążności reformatorskie Frycza pierwszy swój wyraz znajdują w „przemowie”, ogłoszonej r. 1546 p.

t: „Ad Regem, Pontifices, Presbyteros, et populos Poloniae Oratio A. Fricii Modrevii De legatis ad Concilium Christianum mittendis” (Do króla, biskupów, kupłanów i stanów Polskich przemowa A. Frycza Modrzewskiego O posłach, których należy wysłać na Sobór chrześcijański).

Podówczas wstępuje też do koła humanistyczno-innowierczego (t. zw. małopolskiego),

którego członkowie marzyli o przeprowadzeniu zmian najrozmaitszych w Rzeczypospolitej; należeli tu starszy Trzecieski, Wojewódka, Jakób Przyłuski, Jakób Uchański, Lismanin i inni.

Lata następne 1547—49 upływają Fryczowi na podróżach poselskich.

Towarzyszy naprzód Stanisławowi Łaskiemu do Danji, następnie do Augsburga do cesarza Karola V i Ferdynanda, króla niemieckiego.

Sam posłuje do Alberta, księcia pruskiego, a w r. 1549 towarzyszy Hozjuszowi, biskupowi chełmskiemu znowu do Karola i Ferdynanda.

Przebywa w Pradze, a potym w Antwerpji.

Utwierdza się widocznie w dwuch żądaniach reform kanonicznych: komunji dla wszystkich pod obiema postaciami i skasowania bezżeństwa księży.

W pierwszej kwestji ogłasza w Pradze 1549 dwie rozprawy, niejako odpowiedź Janowi Hasembergowi, wychowawcy dzieci królewskich (De utraque specie sacramenti Eucharistiae...”), rzeczy napisane w formie djalogu, w którym zwycięstwo odnosi obrońca komunji pod dwiema postaciami.

W Antwerpji zaś tegoż roku roztrząsanie słów apostoła Pawła o celibacie.

Traktaty te były następnie przedrukowane jako dodatki do wydań bazylejskich dzieła Frycza „O naprawie rzeczypospolitej”, które ukazuje się po raz pierwszy w Krakowie roku 1551.

R.

1547—1549.

R.

1549.

Jest to dzieło najcelniejsze, najobszerniejsze ze wszystkich, które Modrzewski napisał.

Wydane po łacinie, znalazło pilnych i gorliwych tłumaczów na język polski, niemiecki, hiszpański i francuski.

R.

1551.

W roku 1553 sejm wyznacza poselstwo na Sobór Trydencki.

Składali je: Jan Drohojowski, biskup kujawski, Jakób Uchański, naówczas biskup chełmski i Stanisław Tenczyński, kasztelan lwowski.

Zygmunt August ze swego ramienia dodał im, w charakterze sekretarza, Modrzewskiego.

Poselstwo to spełzło na niczym, gdyż ani w r. 1553, ani w następnych Sobór się nie zebrał.

R.

1553.

Księga jednak czwarta dzieła ,,O naprawie

rzeczypospolitej”, mianowicie księga „O kościele”, która w krakowskim wydaniu z r. 1551 wydrukowana nie była, lecz ukazała się w wydaniu bazylejskim, zawiera pomysły, które Modrzewski Soborowi miał przedstawić.

Tę księgę Frycza papież Paweł IV umieścił na liście ksiąg zakazanych, a imię Frycza jako autora w spisie heretyków.

Potępienie przekonań pociągnęło dla autora prześladowania materjalne.

Lecz prześladowanie utwierdziło tylko Frycza w słuszności podjętej sprawy i wzmogło zapał do kwestji teologicznych i kanonicznych.

Na tułaczce r. 1556, kiedy musiał ustąpić chwilowo z wójtostwa Wolborskiego, objętego po ojcu, kończy swe dzieło De ordinibus Ecclesiae, przypisane Pawłowi IV.

U hetmana Tarnowskiego, dokąd wówczas się schronił, powstało też pięć traktatów teologicznych, traktujących o różnych kwestjach spornych wówczas między protestantami i katolikami.

Z tych pięciu traktatów cztery przypisane Tarnowskiemu, a piąty Orzechowskiemu.

Wszystkie znajdują się w zbiorowym wydaniu dzieł bazylejskim w 3 tomach.

Pod koniec tegoż roku nastąpiła zgoda między biskupem i jego wójtem; Frycz powrócił do Wolborga, a kiedy biskupstwo kujawskie objął zwolennik Frycza, Jakób Uchański (1557—1562) nie mogło już być mowy o wrogich krokach stolicy biskupiej względem swego wójta.

Odtąd Frycz (1557—1565) ogłasza niemal wyłącznie pisma teologiczne (oprócz jednego jeszcze pisma o karze za mężobójstwo na sejm 1557).

Są to traktaty o kwestjach, przeważnie już poruszanych dawniej przez Frycza, a mianowicie: o komunji pod dwiema postaciami, o celibacie księży, o soborze powszechnym, lecz przybywają i nowe wątpliwości, wypływające z owoczesnych sporów religijnych między sektami protestanckiemi: o Chrystusie, jako pośredniku pomiędzy Bogiem a ludźmi (De Mediatore libri tres, 1562), polemika z Orzechowskim, wynikła z dysputy na dworze R.

1557—1565.

biskupa Uchańskiego w Wolborzu; rozprawy o grzechu pierworodnym, o wolnej woli, o opatrzności bożej i predestynacji.

Lecz najgłośniejszemi z tych wszystkich pism stały się t. zw.

Sylwy, napisane z inicjatywy Zygmunta Augusta dla sprowadzenia zgody w wyznaniach wiary między rozmaitemi sektami protestanckiemi, mianowicie między kalwinami a socjaninami (arjanami).

Pierwsze dwie Sylwy napisane były r. 1565; w drugiej między innemi dowodzi Modrzewski potrzeby zwołania synodu narodowego, na którymby zebrały się wszystkie sekty i wyznania bez wyjątku; wzywa też króla, żeby, nie oglądając się na postanowienia soboru trydenckiego, pojednał je.

Pismo to ściągnęło tym razem nieodwołalne rugowanie autora z wójtostwa wolborskiego.

Od tego czasu Modrzewski nie posiada własnego domu.

Bawi to tu, to ówdzie u przyjaciół i krewnych.

Lecz nie łamie to bynajmniej ducha reformatora, ani odciąga od głoszenia tego, co uważa za prawdę.

Trzecia Sylwa „O Jezusie Chrystusie, synu Bożym i człowieczym a zarazem Bogu i Panu naszym" była napisana na Śląsku 1568, czwarta zaś i ostatnia (De Homousio) datowana z r. 1569, traktuje o podwójnej naturze Zbawiciela.

Było to ostatnie pismo (29-te) Modrzewskiego.

Śmierć jego dla współczesnych nastąpiła tak niepostrzeżenie, że historykom z trudnością udało się określić datę jego zgonu.

Nastąpił on w całkowitym zapomnieniu w drugiej połowie r. 1572.

Oto jak to odosobnienie reformator sam sobie uświadamia i tłumaczy:

...„Wprawdzie już za młodu chwiać się zacząłem w dawnych moich wyobrażeniach, a nasiąkać nowemi.

Tych nowych zdań jednakże nigdy tak nie przyjąłem, żebym je miał wyznawać, albo też rozumieć, iż mi się z nich żyć godzi (to jest: iżby miał odgrywać rolę jakiego ministra akatolickiego).

Żyłem zawsze podług obyczajóww społeczeństwie i kościele przyjętych.

I jako żyję w rzeczypospolitej, chociaż nie wszystkie jej ustawy pochwalam, a główszczyznę nawet wręcz zaczepiłem publicznie wydanemi pismami: tak też i do kościoła nie przestałem należeć, chociaż ani jego nauka, ani obrzędy nie ze wszystkim zdaniu memu odpowiadają...

Tymczasem pomiędzy papistami a lutrami wrzał ciągle bój zacięty o kwestje, dotyczące religji i kościoła.

Nie wiem, z jakiego dopuszczenia się stało, że ja między nich wdałem się w samo niejako ognisko walki i żem pisał takie rzeczy, które miały, czy to sprowadzić pokój pomiędzy stronnictwami, czy też więcej odpowiadać bezstronnej prawdzie.

Dlatego też to niezawsze piszę takie rzeczy, któreby się wszystkim mogły podobać.

Bo jestże też to podobne w takiej rozterce wyobrażeń?

Niektóre słowa moje potępiają luteranie, niektóre znowu papiści; tak więc ani jedni, ani drudzy nie liczą mnie do swoich.

Ale najwięcej zacięci przeciwko mnie są niektórzy z papistów!...”

(Do Pawła Głogowskiego 1558).

II.

Objaśnienia do dzieła

„O naprawie rzeczypospolitej”.

1.

Najobszerniejsze i najważniejsze dzieło Andrzeja Frycza Modrzewskiego ukazało się w Krakowie r. 1551.

Kompletny tytuł tego dzieła brzmi:

Andreae Fricii Modrevii, Commentariorum de Republica Emendanda libri quinque, ad regem, senatum, pontifices, presbyteros, equites, populumque Poloniae ac reliquae Sarmatiae.

Liber primus de Moribus, Secundus de Legibus, Tertius de Bello, Quartus de Ecclesia, Quintus de Schola Cracoviae, Lazarus Andreas excudebat mense aprili, 1551.

To pierwsze wydanie krakowskie nie zawiera wszystkiego, co tytuł zapowiada.

Brak w nim mianowicie dwu ostatnich ksiąg: o kościele i o szkole.

Zostały one usunięte już podczas tłoczenia, wskutek starania duchowieństwa.

R.

1554 wychodzi wydanie drugie w Bazylei; zawiera ono wszystkie pięć ksiąg, t. j. łącznie z księgą o kościele i o szkole, tudzież apologję, czyli obronę tych ustępów w księdze o kościele, które, poznane w rękopisie, najbardziej były atakowane.

Miarą poczytności pism Modrzewskiego wogóle, a dzieła „O naprawie rzeczypospolitej” w szczególności, służyć może to, że już w lat pięć, 1559, ukazuje się również w Bazylei zbiorowe wydanie dzieł Frycza w 3 tomach.

W tomie I (od str. 1 do 392) mieści się całkowite w pięciu księgach dzieło De Republ.

Emendanda.

Pozostałe tomy zawierają pisma teologiczne i polityczne przed r. 1559 napisane lub ogłoszone.

Rychło też po ukazaniu się oryginału pojawiają się przekłady: 1. niemiecki przez Wolfganga Wyssenburga („Von Verbesserung des gemeinen Nütz V Bücher”) w Bazylei r. 1557; przekład ten zawiera, podobnie jak oryginalne łacińskie wydanie krakowskie z r. 1551, wbrew tytułowi, tylko trzy księgi; 2. francuski, o którym "Frycz wspomina dwukrotnie a mianowicie w trzeciej Sylwie i w Narratio simplex rei novae; 3. hiszpański, który pozostał w rękopisie, przechowywanym w Bibljotece Wiedeńskiej, zawiera tylko przekład księgi o wojnie; 4. polski, dokonany przez Cyprjana Bazylika ukazuje się r. 1577 w Łosku, folio kart 144; zawiera tylko ksiąg czworo (z pominięciem księgi o kościele).

2.

Plan dzieła (patrz dr. Kot „Wpływ starożytności klasycznej na teorje polityczne Andrzeja Frycza z Modrzewa”) jest następujący:

Życie świeckie wewnątrz państwa Ks. I. obyczaje

" II.

prawa

zewnątrz państwa " III.

wojna

Życie duchowe: " IV.

kościół

Staranie o przyszłe pokolenia: " V. szkoła.

Najobszerniej traktuje autor o obyczajach, uważając je za podstawę praw i dobrego, uczciwego (t. j. szczęśliwego) współżycia obywateli.

Rzecz o obyczajach jest dwa razy obszerniejsza od księgi o prawach i o wojnie, bardzo krótki jest rozdział o szkole.

(Rozdział o kościele w wyd.

naszym został pominięty).

O planie ogólnym oraz części oddzielnych poucza też sam autor: rzeczpospolita stoi uczciwością obyczajów, srogością sądu i biegłością w sprawach wojennych, przeto ów podział na księgi o obyczajach, prawach i wojnie.

Zwyczajem starożytnych tytuły rozdziałów bywają nieraz obszerne, zawierają streszczenie lub przynajmniej plan rozdziału (summa).

3.

Księgę obyczajów rozpoczyna autor od określenia, co stanowi rzeczpospolitą i jaki jest jej cel, idąc w tym względzie za Arystotelesem (porówn. dr. Kot l.

c.).

Ponieważ obyczaje są tak ważne, studjuje ich źródła i przyczyny (rozum i przyrodzenie) tudzież sposoby umacniania (ćwiczenie).

Ponieważ rzeczpospolita składa się z rozmaitych stanów, na których leżą rozmaite obowiązki, obyczaje, jakie mieć winny te stany, rozpatruje z kolei w rozdziałach o królu, senatorach (o panach radach), sędziach, hetmanach, starostach.

Od „naprawy” tych instytucji, które istnieją, przechodzi do luźnych projektów nowych urzędów lub instytucji, od których spodziewa się poprawy obyczajów.

Są tu rzeczy bardziej i mniej ważne; radby ustanowić dozorców obyczajów, na wzór tych, jacy istnieli w starożytnych respublikach greckiej i rzymskiej, podaje zaraz potym rady, jak zapobiec wyszrubowywaniu cen przez nieuczciwych spekulantów na środki spożywcze i jakby należało budować domy, żeby uniknąć częstych pożarów, które były plagą miast drewnianych.

Uwagi w sprawie gospodarki miejskiej przeplata zasadniczemi rozważaniami doniosłości ogólnopaństwowej o rozdawnictwie urzędów lub o prawie własności dziedzicznej i szlacheckiej.

Od powinności poddanych przechodzi do zbytku w pokarmach, trunkach, do pychy i próżności.

Ostatnie rozdziały wreszcie księgi o obyczajach traktują o pojedynkach i noszeniu broni.

Tę pozorną różnorodność tematów można tłumaczyć ich aktualnością, niektóre bowiem spotykamy i u innych pisarzy, np. o pojedynkach i noszeniu broni u Górnickiego w „Rozmowie o elekcyey”; lecz nad tą różnorodnością panują wyraźnie dwie idee najdroższe autorowi, a wypływające z jednego źródła: głębokiego poczucia sprawiedliwości spółecznej, które znieść nie może, iż panowie bezkarnie (t. j. prawnie) zabierają kmieciowi rolę, kiedy się im podoba, że kmiecia bezkarnie i prawnie „dławić i uciskać mogą, że nietylko majętność, lecz żywot kmiecia jest w ich ręku na łaskę i nie łaskę zdany”.

Do tej myśli przewodniej wraca wciąż, staje się wtedy wymowny, wspaniały, uroczysty, niewyczerpany w argumentach i dowodach: „Aczkolwiek jako inszych rzeczy, tak też i wolności są niektóre stopnie, a jako Paweł powiada: Gwiazda od gwiazdy różna jest jasnością.

Którąż tedy wolność kmieciowi twemu zostawujesz?

Nie jest wolen od dawania dziesięcin, ani od płacenia czynszów i poborów, ani od roboty tobie powinnej: nie ma żadnej wolności starać się o urzędy, którą ty wszytkę masz zupełną.

Któraż się przeto wolność zostawa?

Aza nie ta, która w równym opisaniu praw i sądów zależy?

I kmiecie i insze nieszlacheckiego stanu ludzi pospolicie szlachta ma za psy; stądże one nieczystych ludzi mowy: Ktoby wieśniaka albo chłopa zabił (bo tak każdego nieszlachcica zową, choćby daleko ode wsi był), jakoby też psa zabił.

To głos wyrzezania godny, który z niesłusznego szacowania mężobójstwa i nierówności praw urósł”.

4.

Księga o prawach o połowę mniej obszerna od poprzedniej, gdyż właśnie w księdze o obyczajach autor wyłożył wszystkie rzeczy najważniejsze.

Od naprawy bowiem obyczajów oczekuje autor więcej, niż od naprawy praw.

Prawa są dla tych, dla których dobre obyczaje nie są dostatecznym hamulcem.

Księga ta zawiera 21 rozdziałów, z tych I—V poświęca autor rozważaniu, jakie prawa mają być wogóle, w pozostałych zaś rozdziałach zajmuje się poszczególnemi dziedzinami życia prawnego, przyczym nie pomija też i strony procedualnej.

Sądownictwo, nie dość szybkie, było przedmiotem troski Modrzewskiego, podobnie jak było powodem narzekania Łukasza Górnickiego (Patrz „Rozmowa o elekcyey”).

Niektóre z projektów Modrzewskiego zostały urzeczywistnione, choć w zmienionej formie, np. projektowana przez Frycza ławica sędziów podobna jest do trybunałów, ustanowionych za Stefana Batorego w 1578 dla Korony i 1581 dla księstwa Litewskiego.

Tylko udział reprezentantów miejskich w tych trybunałach na długo pozostał marzeniem.

Tak bolesna dla serca Frycza i tak nieznośna dla jego poczucia sprawiedliwości nierówność karania za zabójstwo szlachcica i kmiecia wprawdzie na Litwie została już zniesiona r. 1588, na mocy trzeciego statutu litewskiego, lecz w Koronie przetrwała do czasów Stanisława Augusta (1768).

5.

O wojnie pisze Modrzewski jako mąż państwowy i polityk, nie zaś jako specjalista (był sekretarzem królewskim, dyplomatą, długie lata spędzającym na poselstwach do dworów, odgrywających największą rolę w sprawach polskich) zarazem jednak jako reformator i moralista.

Wojna jest nieszczęściem (złem), należy czynić starania, żeby jej unikuąć.

W pewnych tylko warunkach może być świętobliwa (rozdz.

III), stąd potrzeba biegłości i ćwiczenia w rzemiośle rycerskim.

Równie jednak muszą być dobre obyczaje żołnierzów i wodzów; dla tego autor daje przepisy jak wojsko ma ciągnąć, jak żołnierze zachowywać się mają w obozie.

Wreszcie porusza punkt słaby organizacji Rzeczypospolitej: podatków na wojnę, i podnosi projekt założenia skarbu wojennego pod nazwą „góry pobożności”.

6.

O potrzebie ćwiczenia dziatek, wychowywaniu młodzieży nietylko wspomina w księdze I, lecz poświęca tym sprawom całe rozdziały.

W księdze zaś V-ej, porusza kwestję właściwego szkolnictwa, urządzenia szkół i wynalezienia funduszów na szkoły.

Nie jest to pismo pedagoga, tym Modrzewski nigdy nie był, lecz — reformatora i moralisty, przedewszystkim, tak jak księgi poprzednie, głęboko ujmującego zagadnienia państwowe męża stanu.

7.

Zwykły sposób traktowania zagadnienia, metoda Modrzewskiego jest następująca: z określenia kwestji, sprawy, przedmiotu, wyprowadza wniosek, wniosku tego dowodzi zapomocą argumentów przeważnie moralnych (niematerjalnej np. korzyści), w końcu na poparcie swego zdania przytacza opinje pisarzy starożytnych.

Z tych najchętniej cytuje pisarzy rzymskich: Cycerona i poetów, z szczególniejszym upodobaniem Wergiljusza (również jednak Horacego, Owidjusza, Juvenala, Martiala i inn.), wreszcie Pismo Święte.

8.

O wpływie pisarzy starożytnych na Frycza wnosić można już z tych licznych cytat, rozsianych w głównym jego dziele.

Cała zresztą nauka polityczna owoczesna opierała się na politycznych pisarzach greckich, a szczególniej Arystotelesie.

Modrzewski nie stanowi pod tym względem wyjątku.

Część jego pracy teoretyczna, tam gdzie wywodzi „istotę” rzeczypospolitej i jej atrybucji, jest oparta na nauce greckiej; zgadza się też z nią w pojęciu państwa, opartego na obyczajach i moralności (strona teoretyczna), radby, idąc śladem starożytnych (którzy wyprowadzali swe wnioski z doświadczenia maleńkich respublik) rozszerzyć funkcje państwa i udzielić mu wpływu w tych dziedzinach życia prywatnego, w których my mieszania się państwa nie dopuszczamy, lecz kiedy schodzi na grunt stosunków realnych Rptej Polskiej ustaje zależność umysłowa, rozumowania autora idą niezależnie i kierują się nowoczesną etyką chrześcijańską, narzędzie krytyki stosuje bezwzględnie (choć krańcowym nie bywa), przesądom żadnym nie daje do siebie przystępu i staje się jednym z najoryginalniejszych pisarzy politycznych w.

XVI w Europie.

9.

Przekładu na polskie niemal jednocześnie z ukazaniem się oryginału dokonał mieszczanin sieradzki Cyprjan Bazylik[112].

Dzieło wyszło z druku nakładem Mikołaja Dorohostajskiego, wojewody połockiego, w Łosku w drukarni Jana Karcana z Wieliczki, 1577.

Przedrukowane było w w.

XVIII, a mianowicie r. 1770 w Wilnie p. t.

„Andrzeja Frycza Modrzewskiego o poprawie rzeczypospolitej księgi czwore.

Pierwsze o Obyczajach, Drugie o Statucie, Trzecie o Woynie, Czwarte o Szkole.

Do ś. p. Monarchy Zygmunta Augusta Króla Polskiego etc., do Senatu y Stanu Rycerskiego, y w obce do wszech ludzi Sarmackich językiem Łacińskim napisane.

Przez Cypryana Bazylika z łacińskiego na polskie przetłumaczone a teraz nakładem J. W. I. P. Dominika Aleksandrowicza, Marszałka Trybunału Głównego W. X. L, Pisarza Ziem.

Ptu Lidz., Porucznika Petyhor., Regimentarza Dywizyi Litewskiej przedrukowane.

8-vo str. 576.

Wreszcie w w.

XIX przedrukował je K. J. Turowski w swojej „Bibljotece” w Przemyślu r. 1857.

W porównaniu z edycją pierwszą krakowską oryginału z r. 1551 przekład Bazylika zawiera więcej, gdyż oprócz trzech pierwszych: ma księgę V, O szkole.

Ta jednakże nazywa się tu księgą czwartą, rzeczywista zaś księga czwarta (O kościele) jest opuszczona.

W wydaniu wileńskim i późniejszym Turowskiego rzecz się ma podobnie.

Po raz czwarty przedrukowany był przekład Bazylika w „Bibljotece Mrówki” T.

156-160 we Lwowie (bez roku).

Niniejszy „wybór” jest więc wydaniem z kolei piątym.

Cyprjan Bazylik był gorliwym inowiercą i pilnym tłumaczem dzieł, mających związek z nową wiarą.

Jego też przekładania jest rzadka książka, drukowana w Brześciu Litewskim r. 1567, nosząca przydługi tytuł:

„Historja o srogim prześladowaniu kościoła bożego, w której są wypisane sprawy onych męczenników, którzy począwszy od Wiklefa i Husa aż do tego naszego wieku, w niemieckiej ziemi, we Francjej, Angljej, Frandrjej, we włoskiej ziemi, w Hiszpanjej i w inszych ziemiach, prawdę ewanjeljej świętej krwią swą zapieczętowali.

— Przydana jest ktemu historja o postanowieniu, i potym rozproszeniu kościołów cudzoziemskich w Londynie, nad któremi był prawdziwym a krześciańskim Biskupem on świętej pamięci mąż Jan Łaski—z łacińskiego języka na polski przełożona przez Cyprjana Bazylika”.

10.

Źródła i dzieła do poznania życia i działalności Andrzeja Frycza Modrzewskiego są przedewszystkim własne dzieła Frycza, korespondencja z współczesnemi i akty dyplomatyczne, sądowe i inne.

Dokładny obraz życia i rozbiór dzieł, dotychczas nie przestarzały i wymagający tylko w niewielu szczegółach uzupełnień pozostawił nam Antoni Małecki: „Andrzej Frycz Modrzewski” w „Bibljotece Ossolińskich”, poczet nowy, tom V, Lwów, 1864, str. 124—210.

Z cudzoziemców między innemi pisali o nim po niemiecku: Caro „Andreas Fricius Modrevius, seine Lehr- und Wanderjahre” w „Zeitschr. der histor.

Gesellsch. für die Prowinz Posen”, 1905.

Najnowszą pracą, roztrząsającą poglądy państwowe i polityczne Modrzewskiego, jest dzieło Władysława Maliniaka (po niemiecku): „Andreas Fricius Modrevius”, w Sprawozdaniach z posiedzeń Wiedeńskiej Akademji Nauk, 1913.

O wpływie starożytności klasycznej na teorje polityczne Andrzeja Frycza z Modrzewa posiadamy dzieło dra Stanisława Kota w osobnym odbiciu z rozpraw Wydz. historyczno-filozoficznego T. LIV Akademji Umiejętności w Krakowie, 1911, str. 95.

Temuż autorowi zawdzięczamy rozprawę p. t.

„Andrzej Frycz z Modrzewa 0 wychowaniu i szkole na tle ówczesnej literatury pedagogicznej”, w dodatku do 26 tomu „Muzeum”, Lwów, 1910. SPIS RZECZY.

—

I.

O OBYCZAJACH.

Str.

1.

Co to jest rzeczpospolita?

1

2.

Czym w całości zachowania bywa rzeczpospolita?

3

3.

O tym, że dobremi obyczajmi rzeczpospolita bywa bardzo dobrze urządzona 5

5.

O królu 21

8.

O dozorcach obyczajów 37

10.

O dozorcach ludzi ubogich 44

11.

O urzędziech, na które synowie albo drudzy potomkowie po rodzicach właśnie następują...

O wychowaniu synów wielkich panów.

O ludzkości przeciwko poddanym 47

12.

O zbytku, który bywa w szatach, w pokarmach i trunkach.

A potym o biesiadach i tańcach 54

13.

Zgromadzenie wszytkich nauk, a zamknięcie pierwszych ksiąg o obyczajach 60

II.

O PRAWACH.

Str.

1.

Prawa lub statuty dla złych ustawione 64

2.

Prawa a obyczajów różność 65

3.

Warunki praw 67

6.

Praw kto ma poprawować?

86

III.

O WOJNIE.

2.

O biegłości i ćwiczeniu rycerskim.

A czego przestrzegać mają wojennicy 100

3.

O dostawaniu pieniędzy, na wojnę potrzebnych.

O założeniu skarbu rzeczypospolitej 108

IV.

O SZKOLE.

ZAMKNIĘCIE TYCH WSZYTKICH KSIĄG 131

PRZYPISY WYDAWCY 137

Dzieło Andrzeja Frycza Modrzewskiego ukazało się po raz pierwszy w Krakowie r. 1551 (po łacinie).

Przekład Cyprjana Bazylika został wydany w Łosku w r. 1577.

Druku wyboru niniejszego dokonano w końcu grudnia r. 1914 w drukarni Rubieszewskiego i Wrotnowskiego w Warszawie dla E. Wendego i Spółki.

Przypisy

↑ 1,0 1,1 a+bych+my = a+byś+my ; bych—os.

1-a aorysta od być.

—

↑ w w.

XVI przy podmiocie, wyrażonym zapomocą rzeczownika zbiorowego (=rzeczpospolita), kładziono łącznik i orzecznik w liczbie mnogiej.

↑ bez; i tak Bazylik używa bardzo często.

↑ autor najczęściej cytowany przez M.; sławny filozof grecki ur. w Stagirze w Macedonji (384—322 przed Chr.), założyciel szkoły filozoficznej perypatetycznej, nazwanej tak od zwyczaju przechadzania się filozofa podczas wykładu; był to jeden z umysłów najrozleglejszych, jakiekolwiek istniały.

M. cytuje najczęściej jego Politykę i Etykę.

—

↑ najznakomitszy mówca rzymski (106—43 przed Chr.); zostawił wiele pism, z których największej sławy używają t. zw. filippiki i mowy przeciw Katylinie.

M. cytuje go kilkadziesiąt razy i w wielu miejscach wypowiada jego poglądy.

↑ 6,0 6,1 -mi jedno z dawn. zakończ. narzędn. l. mn.; por.: końmi.

↑ 7,0 7,1 kary.

—

↑ przecież.

—

↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 zakończenie -e w bierniku (i mianowniku) l. mn. posiadały również rzeczowniki osobowe z osn. na -io; porówn. dzisiejsze: zwyczaje, pokoje i t. d.

↑ szczególnej.

—

↑ zajmowanie się.

—

↑ tak w dawn. polszczyźnie od tem.

żyw- według konjug.

I-ej.

↑ według dawn. konjug.: widam, widasz...; dziś mamy od tego tematu formę widać.

—

↑ 14,0 14,1 od osn. rost-; porówn.: od-rost-ek.

↑ zazdrościmy; zajrzemy z zaźrzemy od tego pierwiastku, co źrenica.

—

↑ na miejscu otwartym; tutaj powiedzielibyśmy dziś: na posterunku, na placu, sama jedna.—

↑ 17,0 17,1 17,2 patrz str. 8 obj.

3.

↑ 18,0 18,1 rzeczownikowa forma przymiotnika w przyp. 1-ym r. n.

↑ 19,0 19,1 patrz str. 7 obj.

2.—

↑ patrz str. 8 obj.

3.

↑ tylko.

↑ rachunek; żądając zdania sprawy.

↑ poeta łaciński, autor "Metamorfoz", ur. 43 przed Chr., zm. 16 po Chr.

↑ patrz str. 14 obj.

1.

—

↑ 25,0 25,1 25,2 rozrywki; igra, dziś gra, porówn.: igraszka, igrać.

—

↑ orzeźwienia.

—

↑ łatwiej.

↑ 28,0 28,1 patrz str. 16 obj.

2.

↑ 29,0 29,1 29,2 z pierw. e zam. późn. a w jadło.

—

↑ morderca, z czes. mordéř.—

↑ patrz str. 1 obj.

1.

↑ rzeczown. forma przymiotn. w przyp. 1-ym r. n.—

↑ tak dawn. biern. l. mn. również w r. m. w zastosowaniu do rzeczown. osobowych.

↑ patrz str. 2 obj.

1.

—

↑ dop. l. p. według dekl. rzeczownikowej.

↑ patrz str. 6 obj.

3.

—

↑ -ech dawn. zak. miejsc. l. mn ; porówn.: na Węgrzech, w Niemczech.

↑ historyk grecki (484–425 przed Chr.), zwany ojcem historji; podróżował wiele i zostawił opisy bardzo ścisłe zwiedzanych krajów.—

↑ prawodawca ateński, jeden z „siedmiu mędrców greckich” (640—558 przed Chr.).

↑ patrz str. 8 obj.

1.

—

↑ łć. benevolentia.

↑ utyskiwać.—

↑ fale.—

↑ zaś; le+czas.

pak.—

↑ mian.

l. mn. od rzecz. rada; tak nazywano senatorów oddzielnie i jako zgromadzenie.

↑ urząd w starożytnym Rzymie, ustanowiony r. 493 przed Chr. po buncie pospólstwa rzymskiego dla obrony jego interesów.

Z początku było tylko dwuch trybunów; wbrew zdaniu tych urzędników obieralnych żadne prawo nie mogło być wprowadzone.

↑ dawn. zak. dop., cel.

i miejsc. l. p. rzecz. r.ż. i zakończonych na -a z osn. spółgł. podniebienną.

↑ stp. napomionąć, (napomięnąć ; dziś: napomnieć, napomniał.

↑ mimo, pomimo, oprócz.

↑ nicponiów, nikczemników.

↑ stp. postać przysłówka po ludzku, powstała z miejsc. l. p. r. n.—

↑ Bawarję.

↑ -ej, (-e) dawn. zak. w dop. cel.

i miejsc. l. p. rzecz. r. ż.

z osnowną spółgł. podniebienną.

↑ skrócone z prawi.

↑ bierwiona.—

↑ stopień wyższy od tem.: rad-.

↑ żupan z plecami na fałsz, t. j. płóciennemi.

↑ panują.—

↑ niemożna.

↑ oczywista; źrzetelny od tego samego pierwiastku co źrzeć, źrenica (z źrzenica); obecna postać tego wyrazu: rzetelny.

↑ 62,0 62,1 patrz str. 8 obj.

3.

—

↑ patrz str. 6 obj.

1.

↑ mian.

i biern. l. mn. rzecz. żywotnych miewał w w.

XVI zakończenie -y (po k-i).

—

↑ patrz str. 51 obj.

1.

—

↑ przecież.—

↑ felczera, pomocnika lekarskiego.

↑ uczynił chromym, kaleką, czyli okaleczył.

↑ swobody, wolności.

↑ patrz str. 24 obj.

2.

↑ patrz str. 68 obj.

1.

—

↑ patrz str. 24 obj.

2 —

↑ osobom prywatnym.—

↑ atramencie.

↑ ur. 1415 zm. 1493.

↑ upokorzenie.

—

↑ ni+za+co=za+ni+co=zanic.

↑ prawnicy rzymscy.

↑ patrz str. 5 obj.

1.—

↑ zaiste, prawdziwie.

↑ bez.—

↑ tutaj: więzienie, turma, wieża.

↑ zaś.—

↑ patrz str. 35 obj.

1.—

↑ dziki szczep w Tessalji (Grecji), później przedstawiany w postaci pół ludzi pół koni.

↑ patrz str. 3 obj.

2.

↑ patrz str. 8 obj.

3.—

↑ z Eneidy Wirgiljusza, 9.

↑ 92,0 92,1 patrz str. 35 obj.

1.

↑ przeszkadzało.

↑ Mikołaj Dziergowski arcybiskup i prymas; pierwotny projekt pochodzi od prymasa Jana Łaskiego.

↑ mienie po zatraceniu początkowego i.

↑ patrz str. 35 obj.

1.

↑ wspara, wspora = wsparcie.—

↑ zaś.

↑ patrz str. 111 obj.

2.

↑ przypisana.

↑ Zarówno w dziełach o nim wspominających, jak w aktach Uniwersytetu Krakowskiego.

↑ Wolborz — miasteczko, położone w województwie Sieradzkim, ongi własność i rezydencja biskupów kujawskich, dziś w gub.

Kaliskiej.

↑ Oboje rodzice Andrzeja byli pochodzenia szlacheckiego.

Powołuje się na to Frycz, występując w obronie stanu mieszczańskiego, żeby go nie posądzono, że przemawia pro domo sua, również w odpowiedzi Orzechowskiemu na uczyniony sobie zarzut gminnego urodzenia: „Genus meum plebeium non est”.

↑ W przypisie jednego ze swych traktatów (Defensio eorum quae antea scripsit de Concilio unversorum) Pawłowi Głogowskiemu, przyjacielowi i koledze szkolnemu.

↑ Wydawcy Statutu; zm. 1531

↑ Ur.

r. 1499, został z nominata biskupa katolickiego superintendentem „kościołów cudzoziemskich” w Anglji (1551), a po powrocie do kraju (1556) głową sekt religijnych protestanckich.

↑ Podczas gdy chłop zamach na życie szlachcica gardłem płacił, szlachcic okupywał się dziesięcią grzywien.

Łaski wymieniony został w rozprawie na pamiątkę Hjeronima Łaskiego, który zmarł rokiem przed jej ogłoszeniem, i nigdy w senacie w sprawie tej głosu nie zabierał, lecz takichże był przekonań jak Modrzewski.

↑ patrz str. 147.


text:
Anzelm Hawelberski (Havelbergensis), tak nazwany od swego biskupstwa w Brandeburgji, od r. 1126—1154.

Był bratem Alberta Niedźwiedzia, margr. brandeb., i kanonikiem regularnym.

Dla głębokiej nauki i znajomości języka greckiego, używany był do poselstw różnych (od Lotarjusza II ok. r. 1137 i Fryderyka Barbarossy r. 1154 do Konstantynopola, od Eugenjusza III Pap.

do Konrada III i do Fryderyka Barbar.).

Należał też do drugiej wojny krzyżowej, wywiązując sie ze ślubu, po cudowném uzdrowieniu swojém przez św. Bernarda.

W ówczesnych sporach Papieży z cesarzami, należał do stronnictwa cesarskiego (gibelinów).

† 1159 r., jako arcybp. rawennateński.

Baronjusz (Annales ad an.

1149) mylnie go nazywa Hamelburskim.

Anz. napisał historję swego zakonu (De ordine Canonicor.

Regularium S. Augustini, ap.

Bern.

Pez, Thesaur.

anecdotor.

tom.

IV part.

II), i konferencje, jakie miał z teologami byzantyńskimi w r. 1137 (Dialogorum v.

Colloquiorum libri III, ap.

d'Achery, Spicileg.

vet.

scriptor.

tom XIII, novae edit.

t. I.).

Zostały się też po nim Listy i Żywoty niektórych świętych; lecz ani pierwsze ani drugie dotąd wydane nie są.

Jedynie tylko Vita Adelberti II archiep.

Moguntini (1138—1141) wydał Jaffé (w Biblioth. rer.

Genn. t. III s. 568...).

Cf. Strerath, De Anselmo ep.

Havelb.

Diss. hist. Monasterii 1854.

X. W. K.


text:
chleb, chlebowy, chlebny, chlebojedźca, chlebojejca, ‘najemnik’ (mój, chlebodawcy); chlebić ocalało w przenośnem znaczeniu w schlebiać, pochlebiać, pochlebca (i podchlebiać, podchlebny); Ezop żadnej innej formy nie zna: »drudzy chocia pochlebiali...«, »jako pochlebniki«, »liszka mu pochlebowała«, »kur w pochlebstwie«, »gdy pochlebców słuchać będziesz«; tak samo u Reja i i., »bo czyj chleb jem, tego piosnkę śpiewam«, co już w 16. i 17. wieku wiedziano.

Lit.

klepas pożyczka (duona rodzime); Słowianie z niem., dziś Laib, goc.

hlaifs, przejęli; dzisiejsze Brot zastąpiło dopiero później Niemcom ich pierwotne, ogólne Laib, co i w nazwie lordów, t. j.

‘chlebodawców’, się powtarza.


text:
←Betleem podła mieścina Biegnę z rana, zmordowana Bóg się z Panny narodził→

← Kolędy

Kolęda klasztorna.

KOLĘDA 11.

Biegnę z rana, zmordowana,

Betleem pokaż mi Pana:

Jest w stajence przy Panience,

Święte go piastują ręce.

Dziecineczko, pieścidłeczko,

Witaj Jezu ma rybeczko:

Synu Boga, Perło droga,

Witam ciebie dziś uboga.

Mój baranku, z róży wianku,

Lulaj, położony w sianku:

Mnie zbawienie, odkupienie,

Twe przyniosło narodzenie.

Me pieszczoty, żeś z ochoty

Przyszedł, lulaj Jezu złoty:

Już zawierasz swe oczęta,

Lulaj dziecineczko święta.

Pomnij na mnie me kochanie:

Niechże cię tu chwalę Panie:

Niech i w niebie chwalę ciebie,

Choć nie dla mnie, daj dla siebie.


text:
Franciszek Karpiński

Marsz ślubny

Oto Boże!

serc tych dwoje,

Spuszcza się na łaskę Twoję:

Żeby się wiernie kochali,

W zgodzie do śmierci wytrwali.

Niech się licznie rozradzają,

Dzieci w służbie Twej chowają;

Niech im się w życiu powodzi,

Niech im zły człowiek nie szkodzi.

A w starości po ich zgonie,

Niech znowu, złączywszy dłonie,

Po nagrodę obiecaną,

Z weselem przed Tobą staną.

-----


text:
Jacob i Wilhelm Grimm

Wszechwiedzący doktór

tłum.

Bolesław Londyński

Był raz ubogi chłop nazwiskiem Rak, który, odstawiwszy do miasta furę drzewa na dwóch swoich osłach, sprzedał ją za dwa talary pewnemu doktorowi.

Po wypłaceniu mu pieniędzy, doktór zasiadł właśnie do stołu.

Zobaczył chłop, jak on sobie ładnie jadł i pił, i aż mu się serce ścisnęło na myśl, dlaczego by on także nie mógł być doktorem.

Toteż zatrzymał się jeszcze przez chwilę i w końcu spytał się, czy nie mógł by być także doktorem.

— O, mógłbyś — odrzecze doktór.

— To stać się może bardzo prędko — rzekł doktór.

— I cóż mam na to robić? — zapytał chłop.

— Naprzód kup sobie abecadło takie, co to ma kogutka w środku; potem wóz swój i dwa osły zamień na pieniądze, za te pieniądze spraw sobie ubranie i wszystko, co dla lekarza jest niezbędne, następnie każ sobie wymalować szyld ze słowami:

„Jestem doktór wszechwiedzący” i każ to przybić nade drzwiami.

Chłop wykonał to wszystko jak najściślej.

Gdy już teraz trochę popraktykował, ale jeszcze niezbyt wiele, pewnemu bogatemu panu skradziono dużo pieniędzy.

Powiedział mu tedy ktoś, że istnieje doktór wszechwiedzący, że mieszka w takiej a takiej wiosce i że niezawodnie musi wiedzieć, co się stało z pieniędzmi.

Okradziony pan kazał zaprząc konie do powozu, pojechał na wieś i zapytał chłopa, czy jest doktorem.

Tak, to był on!

— No to niech jedzie ze mną i niech odnajdzie skradzione pieniądze.

— Owszem, pojadę! — rzekł na to chłop — ale i Kasia, żona moja, musi też pojechać ze mną.

Pan zgodził się na to, kazał im obojgu wsiąść do powozu i razem z nimi pojechał.

Gdy przybyli na dwór pański, zastali już stół nakryty, więc chłopa zaproszono do jadła.

— Dobrze, ale i żona Kasia musi jeść także — odparł i wraz z żoną usiadł do stołu.

Gdy pierwszy służący nadszedł z półmiskiem smacznej strawy, chłop potrącił babę i rzecze:

— Kasiu, to był pierwszy! — a miał na myśli pierwszy półmisek jedzenia.

Ale służący sądził, że chłop chciał przez to powiedzieć, że był to pierwszy złodziej, a że istotnie był złodziejem, przestraszył się i rzekł w kuchni do kolegów:

— Ten doktór wie o wszystkim, biada nam!

Powiedział o mnie, że byłem pierwszym.

Drugi nie chciał wcale iść do jadalni, ale musiał.

Gdy tedy wszedł z półmiskiem, znów chłop trąca żonę i mówi:

— Patrz, Kasiu, to drugi!

Lokaj również się zatrwożył i o mało nie zemdlał.

Trzeciemu nie lepiej się powiodło.

Chłop znowu rzekł:

— Kasiu!

to już trzeci!

Czwarty musiał wnieść przykryty półmisek, a pan ozwał się do doktora, żeby pokazał swoją sztukę i odgadł, co jest na półmisku.

A były to raki.

Chłop popatrzył na półmisek, a nie umiejąc sobie poradzić, westchnął:

— O, ja Rak nieszczęśliwy!

Usłyszawszy te słowa, pan zawołał:

— Skoro on to odgadł, to on wie także, gdzie są pieniądze.

Ale lokaje mieli okropnego stracha.

Skinęli przeto na chłopa, ażeby wyszedł do nich.

Gdy się zbliżył, wszyscy czterej przyznali mu się do kradzieży pieniędzy, dodali również, że chętnie zwrócą skradzioną kwotę, a i jego hojnie wynagrodzą, byle ich tylko nie zdradził, bo to sprawa gardłowa.

Poprowadzili go też do kryjówki, gdzie leżały pieniądze.

Ale piąty lokaj skrobał w piecu i chciał słyszeć, czy też doktór więcej wie jeszcze.

Ten zaś siedział, przewracał karty abecadła i szukał kogutka, a ponieważ go znaleźć nie mógł od razu, rzekł więc:

— Jesteś tu jednak i musisz wyleźć!

Ten, co skrobał w piecu, sądził, że chłop miał jego na myśli, odskoczył tedy od pieca i zawołał:

— Ten człowiek wie wszystko!

Teraz doktór wszechwiedzący pokazał panu, gdzie leżą pieniądze, ale nic nie mówił, kto ukradł.

Dlatego też otrzymał dużo pieniędzy z obu stron w nagrodę i stał się sławnym człowiekiem.

-----

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Dorota Kowalska, Paweł Kozioł, Marta Niedziałkowska, Weronika Trzeciak