corpora: wikisources-pl

text:
bigas, u Potockiego tyle co ‘kulfon, niedołęga’, ależ u niego (i innych) w tem samem znaczeniu bik, ‘drągal, kiep’: »w rewerendzie lada ujrzysz bika«, »kiedy leda bik piórkiem tak dziwaczy«; zupełnie co innego biczak, ‘nóż, gnyp’, w 16. i 17. w., z węg.

bicsak, a to z turec.

beczak.

Dla bika, bigasa nasuwa się niem. Bicke, ‘oskard’, u nas bika, biga, kaszubskie beknąc, ‘dziobnąć’; to niem. Bicke ma pochodzić z franc. bec, ‘dziób’ (stąd nazwa bekasa i beana), co ma być celtyckiem.


corpora: openbooks

text:
Jacob i Wilhelm Grimm

Kopciuszek

tłum.

Bolesław Londyński

Żadna z bajek całego świata nie cieszy się takim rozgłosem, jak fantastyczna baśń Grimma pt. Kopciuszek.

Różni różnie opowiadają bajkę, ale my opowiemy ją tak, jak nam ją kiedyś opowiadała poczciwa i nigdy nie zapomniana nianiusia.

Za górami, za lasami, a w każdym razie hen, na dalekim wschodzie, mieszkała na wsi zamożna wdowa, mająca dwie córki i pasierbicę Rózię.

Córki nie były ładne, ale chciały się wszystkim podobać, więc zaniedbując gospodarstwo i pracę domową, cały czas spędzały tylko na strojeniu się przed lustrem i na różnych zabawach.

Że zaś pannom tym nieustannie potrzebna była służąca do grzania rurek, do prania i prasowania drobiazgów, do czyszczenia bucików i sukien, przeto cały ciężar tej roboty zwalił się na Rózię, przyrodnią siostrę panien.

Matka ich, pomimo całej zamożności, nie mogła podołać wydatkom na wszystkie potrzeby córek, a że wywoływało to zły humor, przeto pastwiła się nad swoją nieszczęsną pasierbicą Rózią, która dość często otrzymywała od niej potężnego szturchańca.

Rózia była bardzo ładną, smukłą i zgrabną dziewczyną, ale używana do ciężkiej pracy, często musiała przebywać w kuchni, pilnować garnków, grzebać się w węglach i w ogóle spełniać roboty najpośledniejsze.

Zdarzało się więc, że często była zamorusana i tak obdarta jak żebraczka.

Od kopcia, jaki czernił jej buzię przez ciągłe przebywanie w kuchni, siostry przezwały ją Kopciuszkiem i nazwa ta tak się z nią zrosła, że nikt inaczej nie wołał na nią, jak: Kopciuszku daj, Kopciuszku zrób, Kopciuszku leć, Kopciuszku przynieś!

Rózia sama zapomniała swego imienia, ale jednak nie godziła się ze swoim losem.

Czuła ona, że jej się dzieje krzywda i nieraz myślała sobie o poprawieniu losu.

Że jednak miała serce złote, z pokorą przeto znosiła doznawane przykrości, dogadzając nie tylko macosze i siostrom, ale pamiętając zarazem o domowych zwierzątkach, a nawet o głodnych ptaszkach za oknami domu.

Żebraka nigdy nie pominęła, ażeby się z nim kawałkiem suchego chleba nie podzielić, a chorym sąsiadom zawsze umiała tak się przysłużyć, że wszyscy wychwalali jej dobroć.

A że ludzie dobrzy zawsze otrzymują nagrodę na tym świecie, przeto nieuznawana przez siostry i macochę Rózia zdobyła sobie potężną opiekunkę w postaci jednej z czarodziejek, która tylko czekała sposobności, ażeby wywrzeć potęgę swego gniewu na winnych a niegodziwych.

Sposobność ta zdarzyła się właśnie wtedy, gdy monarcha owego państwa, w którym się to działo, postanowił ożenić swojego syna.

Syn ten, książę Krasnolicy, miał sobie wybrać dozgonną towarzyszkę życia z liczby dziewcząt całego kraju, które król Ćwieczek, jego ojciec, zaprosił do siebie wraz z rodzinami na wspaniały festyn, tak samo ze sfery niższej, jak i wyższej.

Przy rozsyłaniu zaproszeń nie pominięto i macochy Rózi wraz z jej córkami.

— Kopciuszkowi serce się z żalu ścisnęło, gdy macocha oświadczyła, że zabierze z sobą tylko dwie córki do dworu, a Rózia w domu zostanie.

Siostry wykpiły Kopciuszka i po prostu pojąć nie mogły takiej bezczelności z jej strony, ażeby taka służąca im dorównać chciała!

Cóż było robić?

Rózia zmartwiła się, ale jak zwykle żale swoje stłumiła w sobie i pokorniutko zaczęła pomagać siostrom w przygotowaniach do balu.

Kiedy już panny były prawie gotowe, kiedy z liczby kilkunastu sukienek zdecydowały się wybrać co najwspanialsze, Kopciuszek widząc, że i dla niej jeszcze znalazłaby się piękna suknia, rzecze do macochy:

— Mamusiu droga, weź i mnie na bal z siostrami!

— Ach, brudasie jeden, czego ci znowu się zachciewa! — ofuknęła macocha, uderzywszy dziewczynę w plecy: — Pójdziesz, ale najpierw z tego popiołu wybierz mak do czysta.

Co mówiąc, wsypała do popiołu maku, wymieszała razem i postawiła przed zapłakanym Kopciuszkiem.

Po wyjściu macochy Rózia zaczęła wybierać mak, ale robota była tak ciężka, że i za rok by jej nie skończyła.

Usiadła więc pod oknem i płacze.

Na to gołębie, karmione codziennie przez nią, zastukały w okno i mówią:

— Puść, nas, puść, Kopciuszku, to ci pomożemy.

Rózia wpuściła do kuchni gołąbki, które natychmiast powybierały mak z popiołu i wesoło gruchając, sfrunęły znów na dziedziniec.

— Mamusiu droga, mak już wybrany! — zawołała Rózia: — Pójdę na bal, pójdę!

— Co?

ty, na bal?

A kto by cię tam wpuścił? — zadrwiły z niej siostry.

— Za mało widocznie wsypałam ci popiołu i maku — rzekła macocha — bo inaczej całą noc siedzieć byś musiała.

My wyjeżdżamy, a jeżeli za powrotem nie zastanę wybranego tego oto maku, to mi się nie pokazuj na oczy!

I jeszcze raz oknem wleciały gołąbki i mak z popiołu wybrały, a widząc płacz dziewczyny, szepnęły jej na pożegnanie.

— Niech sobie jadą, a ty siedź cicho i bądź spokojna.

Będziesz na balu, już my ci to zrobimy.

Spojrzała wdzięcznym wzrokiem za ptaszkami, wyprawiła siostry z domu i macochę, siadła pod piecem, zamyśliła się i znużona pracą usnęła: śniła o balu, na który pójść jej nie pozwolono.

Wtem zrywa się na równe nogi, bo przed jej okiem zabłysło coś złotem i srebrem, jakaś nieziemska postać stanęła pośrodku kuchni.

Była to Baba-Dziwo, czarnoksiężniczka.

Młoda i piękna, że oczu od niej trudno było oderwać, miała wspaniałą, złocistą gwiazdę nad czołem; całą jej postać otulał niebieski płaszcz srebrem tkany, a brylantami zdobne trzewiczki stopy jej stroiły.

W ręce trzymała laskę czarnoksięską, którą dotknęła Kopciuszka.

— Pójdź ze mną, Kopciuszku. — rzekła słodkim głosem.

— Ubiorę cię i wyślę na dwór królewski.

Doszły do jakiegoś dębu, a Baba-Dziwo stuknęła w drzewo po trzykroć swoją pałeczką.

Dąb się otworzył i oczom olśnionej Rózi ukazały się piękne, wymarzone szaty, tak cudne, że chyba cudniejszych nie było na świecie.

Pantofelki były jakby szklane, bo były z samych diamentów.

W jednej chwili, bez najmniejszego trudu, dziewczyna została umytą, ubraną i wypiękniała tak, że nikt by jej poznać nie mógł.

Sama wieszczka zawołała nawet:

— Ach, jakaś ty piękna!

— O, nie piękniejsza od pani — rzekł skromnie Kopciuszek.

I chciała w rączkę pocałować wieszczkę, ale ta znikła jej z oczu.

Natomiast zajechał śliczny powóz, zaprzężony w cztery cudnie przybrane ogiery, i już miała doń wsiąść Rózia, gdy głos Wieszczki dał się słyszeć tuż nad jej uchem:

— Pamiętaj, że z balu masz do domu wrócić przed północą najpóźniej, bo czary wówczas stracą moc i obdarta i brudna ukazałabyś się wszystkim na sali.

— Będę pamiętała! — odparł Kopciuszek.

Żywo wsiadła do powozu, a rącze ogiery szybko popędziły w dal.

*

Festyn króla Ćwieczka, ojca księcia Krasnolicego, należał do rzędu największych uroczystości, jakie król ten wydał kiedykolwiek w kraju.

Ale dziwić się nie można, bo wszak okazja była wyjątkowa — jego królewska wysokość, książę następca tronu, królewicz Krasnolicy, wybierał sobie żonę spośród najpowabniejszych panien królestwa.

A jednak książę Krasnolicy wzgardził wszystkim, a natomiast wyróżnił… kogo?

Naszego ukochanego Kopciuszka!

Bo właśnie w chwili, gdy się tańce ogólne rozpocząć miały, piękna nieznajoma wkroczyła na salę balową i od razu powszechną zwróciła na siebie uwagę.

Krasnolicy, patrząc na nią, bladł i rumienił się na przemian, tak wielce był wzruszony; na razie nie miał odwagi przybliżyć się do niej.

Gdy się przemógł jednak, gdy ją poprosił do tańca i gdy pokręcił się z nią dookoła sali, już był tak rozkochany, że nic go od niej nie było w stanie oderwać.

Zaraz jął się pytać skąd jest, z jakiego kraju pochodzi, ale Kopciuszek uśmiechnął się tylko, nie zdradzając ani jednym słowem swego pochodzenia.

Macocha i siostry wpatrywały się w nią z podziwem i zazdrością, ale ani przypuszczały, że to jest ta sponiewierana Rózia, pozostawiona w domu przed miską maku i popiołu.

Czas leciał niepostrzeżenie.

Nagle Rózia spojrzała na zegar.

Do północy brakowało zaledwie pięciu minut.

Przerażona wysunęła się z rąk Królewicza i wybiegła na dziedziniec do swego powozu.

Ale śpiesząc się, na progu zgubiła jeden ze szklanych pantofelków i utykając z lekka wpadła do powozu i odjechała do domu.

Zaledwie weszła do kuchni już pozbawiona swych ozdób, było już parę minut po północy, usiadła niby do zadanej roboty i wkrótce doczekała się powrotu z balu sióstr i macochy.

Chcąc się pochwalić przed Kopciuszkiem, co też to one użyły, jęły opowiadać o cudnej zabawie, aż nareszcie wspomniały o prześlicznie wystrojonej dziewicy, która przed samą północą uciekła z balu i swoją ucieczką wszystkie humory zwarzyła.

— Ale to nic — dodała macocha — król Ćwieczek wyda drugi festyn, a wtedy jedna z was, córeczki drogie, musi dostać koronę!

Nazajutrz, od samego rana, specjalny goniec królewski obiegał wszystkie domy i dworki, szukając właścicielki zgubionego trzewiczka, gdyż królewicz z nią tylko postanowił się ożenić.

Niestety, pantofelek nie pasował na żadną nóżkę okolicznych dziewic.

Macocha Kopciuszka starała się, o ile możności, wciągnąć pantofelek na nogi swoich kochanych córeczek, ale było to niepodobieństwem.

I już goniec miał dworek wdowy opuścić, gdy wtem spostrzega w kuchni przy piecu jej pasierbicę.

— A to co za panienka? — zapytuje.

— To moja pasierbica, używam ją tylko do pomocy w kuchni, bo i nieładna i rozumu nie posiada — odparła wdowa niechętnie.

— To nic nie szkodzi — rzekł goniec.

— Rozkaz dany mi przez królewicza jest tego rodzaju, że żadnej panienki pomijać nie wolno.

Zażądał więc stanowczo, ażeby i pasierbica wdowy przyszła do pokoju i spróbowała włożyć pantofelek.

Weszło dziewczątko krokiem pewnym i choć usmolona, nie zawstydziła się królewskiego sługi, bo praca nikogo nie hańbi.

Śmiało wsunęła nóżkę w pantofelek szklany.

I, o dziwo!

wszedł — i nadał się wyśmienicie.

Zdziwiona i ze złości prawie od zmysłów odchodząca macocha i siostry przyrodnie musiały patrzeć bezsilnie, jak zabiedzony Kopciuszek, to nieszczęsne, wzgardzone przez nich dziewczę, wsiadła do karety i jak ją powieziono na ślub z królewiczem.

Ślub ten odbył się niebawem, a młodzi małżonkowie byli najszczęśliwszymi na kuli ziemskiej.

-----


text:
Benjamin (Ben-jamin, syn prawicy, t. j. szczęścia), najmłodszy syn Jakóba patrjarchy i Racheli.

Matka umarła przy wydaniu go na świat, a umierając, nazwała go Benoni (syn boleści mojej, Gen. 85, 17—19).

Z tego powodu stał się ulubieńcem ojca, zwłaszcza po utracie Józefa (Gen. 42, 4.

36.

43, 14).

Kochał go także nad innych braci Józef, jako z tej samej matki pochodzącego (Gen. 35, 24.

43, 16.

34).

Był ojcem pokolenia, jednego z dwunastu, które przy wyjściu z Egiptu liczyło 35,400 mężów zdolnych do boju (Num.

1, 36), a przy końcu podróży przez pustynię do 45,000 (Num.

26, 41).

Przy podziale ziemi chananejskiej otrzymało część swoją z tej strony Jordanu, między pokoleniami: Judy od południa, Dana od zachodu, Efraima od północy, a od wschodu przedzielone było Jordanem od pokoleń: Rubena i Gada (Jos.

18, 11...), Ziemia ta, chociaż nie wielkiej rozciągłości, górzysta, jednak skrapiana licznemi potokami i żyzniejsza od innych (Joseph.

Flav.

Antiqq.

V 1, 22).

Za sędziów Benjamici z Gabaa pogwałcili na śmierć żonę jednego lewity; inne pokolenia, dowiedziawszy się o tém, wystąpiły zbrojno i żądały przykładnego ukarania mieszkańców Gabay, a nie otrzymawszy zadośćuczynienia, wydały Benjamitom wojnę, która o mało co że nie zakończyła się wytępieniem całego pokolenia (Jud.

rr.

19, 20, 21).

Z Benjamitów był wybrany pierwszy król żydowski, Saul (I Reg.

9, 1.

10, 20), może dla tego, że ono, jako najmniejsze, mniej mogło być powodem zawiści między pokoleniami.

Dla tego, po śmierci Saula, z początku jedno tylko pokolenie Judy trzymało z Dawidem; reszta zaś uznała królem swym Izbozeta, syna Saulowego (II Reg.

2, 8—10).

Gdy królestwo, po śmierci Salomona, rozpadło się na Judzkie i Izraelskie, Benjamici należeli do pierwszego, razem z pokoleniem Judy (III Reg.

12, 2l) i razem z niém, po powrocie z niewoli babilońskiej, byli zawiązkiem nowego żydowskiego państwa w Palestynie (I Esdr.

4, 1.

10, 9).

Znaczniejsze miasta w pokoleniu Benjamina były: Jeruzalem, Gabaa, Gabaon, Rama, Maspha, Hai, Jerycho, Anathoth (ob.

te art.).

Benjamin nie jest czczony jako święty u łacinników, lecz tylko u greków, którzy mu wraz z innymi patrjarchami izraelskimi poświęcają dzień 19 Grudnia.

X. W. K.


corpora: sejm

text:
Warszawa, dnia 2 grudnia 2012 r.

Beata Kempa

Wiceprzewodnicząca Klubu Parlamentarnego

Solidarna Polska

Pani

Ewa Kopacz

Marszałek Sejmu

Na podstawie art. 36 ust. 1a Regulaminu Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej jako reprezentantka wnioskodawców, składam autopoprawkę do projektu ustawy z dnia

Z wyrazami szacunku,

Beata Kempa

Wiceprzewodnicząca Klubu Parlamentarnego

1) w art. 34 pkt 15 otrzymuje brzmienie:

„15) art. 90 otrzymuje brzmienie:

o Wolnym Handlu (EFTA) – stronie umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym – pomoc prawną na podstawie obowiązujących tam przepisów o świadczeniu pomocy prawnej przez prawników z Unii Europejskiej, sąd dyscyplinarny, właściwy do wszczęcia postępowania dyscyplinarnego, zawiadamia przed wszczęciem procedury dyscyplinarnej odpowiednie organy państwa, w którym adwokat świadczy pomoc prawną, przesyłając tym organom odpis wniosku dyscyplinarnego.”;

„10a) art. 681 otrzymuje brzmienie:

Z wyrazami szacunku,

Beata Kempa

Uzasadnienie

Przedstawiona autopoprawka ma na celu doprecyzowanie zamysłu projektodawcy, po przeprowadzonej konsultacji projektu.

Po zapoznaniu się z opinią prawną Biura Analiz Sejmowych, wnioskodawcy podjęli decyzję o dokonaniu zmiany redakcyjno-legislacyjnej, celem doprecyzowania projektu do uregulowań prawa Unii Europejskiej.

Celem projektowanego przepisu jest wypełnienie wymogu, zawartego

w dyrektywie 98/5/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 lutego 1998 r., mającej na celu ułatwienie stałego wykonywania zawodu prawnika w państwie członkowskim innym niż państwo uzyskania kwalifikacji (Dz. Urz.

L 77 z 14.3.1998 r., str. 36-43, ze zm., Polskie Wydanie Specjalne: rozdz.

6, tom.

3, str. 83-90).

Wyżej wymieniona dyrektywa nakłada na państwa członkowskie obowiązek wprowadzenia regulacji, dotyczących postępowania dyscyplinarnego przeciwko adwokatowi lub radcy prawnemu.

Zgodnie z art. 7 ust. 2 akapit drugi właściwe organy dyscyplinarne, przed wszczęciem procedury dyscyplinarnej przeciwko prawnikowi wykonującemu swój zawód posługując się tytułem zawodowym uzyskanym w kraju pochodzenia, informują odpowiednie organy państwa, w którym adwokat lub radca prawny świadczy pomoc prawną o treści wniosku do dyscyplinarnego przed wszczęciem procedury dyscyplinarnej.

Zaproponowane rozwiązanie jest zgodne z prawem wspólnotowym UE.

Mając powyższe na uwadze, wnoszę o wprowadzenie do przedłożonego projektu uchwały, przedstawionej przeze mnie autopoprawk


PAMIĘC- KULTURA-

PAMIĘC- KULTURA- EDUKACIA Redakcia naukowa Andrzej Paweł Bieś S} Marzena chrost Beata Topij-Stempińska Akademia Ignatianum Wydawnictwo WAM Kraków 2011

Regionalny Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli,,WOM" Częstochowa Rola postaci historycznej w edukacii - dotychczasowe doświadczenia a,,nowa podstawa programowa z historii" Historia jest nauką która odgrywa olbtzymią rolę społeczną, gdyż dzięki odpowiednim treściom można kształtować osobowo- ści i wychowywać kolejne pokolenia1.

Jeden z największych filo- zofów francuskich XX wieku, Paul Ricoeur (191,3-2005), podejmu- jąc temat zależności pomiędzy pamięcią a historią napisał: Zgodnie z ogólnym ukierunkowaniem historiografii (...) podstawo- wym odniesieniem dyskursu historycznego jest działanie społeczne, ze względu na swoją zdolność do wytwarzania więzi społecznych i społecznych tozsamości.

W ten sposób na pierwszy,plan wysuwamy podmioty zdolne do inicjatywy i posiadające orientacjg w sytuacjach niepewnych - w reakcji na ograniczenia, normy i instytucje.

(...)

Obiek- tem historyka są nie tylko zmarli, dla których twotzy się skrypturalny pochówek; oddaje się on wskrzeszaniu dawnych żywych, których już nie ma, choć byli, ale także re-prezentowaniu działań i namiętności.

(...)

Obiektem historii są (...) dawni aktorzy historii2.

W związku z tym istotne jest, jakie postacie są wyrózniąne w edukacji historycznej.

Przedstawiane i omawiane na poszcze- gólnych etapach edukacyjnych mająwpływ na kształtowanie toż- samości społecznej.

Najczęściejjest taĘ w zaLeżności od tego, czy podejmujemy tematykę dziejow powszechnych, czy losy włas- nej ojczyzny, a może regionu, wskazujemy na innych bohaterów.

Dzieje powszechne nalezałoby rozpatrywac przede wszystkim 1A.

Zielecki, Kształtousanie postaw w naucząniu historii, w: Wartości w edukacji historycznej, red. f, Rulka, Bydgoszcz 1,999, s. 43-61,.

2 P. Ricoeuł Pamięć, historia, zapomnienie, Kraków 2007 , s. 512-513,

124 Jłnosł,aw Dunxe w kategoriach losów caĘch cywilizacj| a charakteryzującej" p* stacie, to wielcy przedstawiciele swoich epok.

Wybitny historyk Fernand Braudel (1902-1985) podkreślał, że: Każde wydarzenie, gdy mu się lepiej ptzyjrzeć, rozpada się na wiele działań, gestów i ról.

Cywilizacje to przede wszystkim hs,dzie, a zatem ich postępki, dzińania, pasje i ,,zaangażowanie", ich nagłe i niespodzie- wane wolty.

Zwielu czynności, dzid'' i biografii co jakiś czas wyłaniają się ludzie i wydarzenia, sygnalizując ,,punkt zwrońy", nowy etap.

Im ważniejszątzecz zapowiadają tym bardziej oczywisty jest znak.

Wielkim wydarzeniem (to znaczy bogatym w konsekwencje) było odkrycie w roku 1687 przez Newtona prawa powszechnego ciążenia (...)

Pojawiają się równiez konkretni ludzie, gdy stworzone przez nich dzida zapowiadają nowy etap historii lub są podsumowaniem jakiegoś procesu.

(...)

Słupami milowymi w dziejach cywilizacji są jednak ci, kto- rzy przettwali niejedną koniunkturę, lecz całą ich serię, jak statki, które przeżyĘ niejedną burzę Na rubieżach epok istnieją umysĘ uprzywile- jowane, będące wcieleniem wielu pokoleń: Dante (1265-7327), zwleń- czenie,,łacińskiego" średniowieczą Goethe (1749-1832), kończący pierwszą nowozytność Europy, Newton, zapowiadający klasyczną fizykę, oraz wielka proporcjonalnie do gigantycznych wymiarów dzi- siejszej nauki, niezwykła osobowość Alberta Einsteina (7879 -7955)3.

Należy tutaj wymienić takze twórców wielkich religii czy też wielkich systemów fi|ozoficznych a.

Można za l er zym Topolskim przyjąć, ze bohatera historycznego charakteryzują czyny o nad- zwyczalnym charakterze,Będzie on tym bardziej historyczny, im bardziej jego czyny okażąsię nadzwyczajnei waznes.

Rozpatrując ten problem z punktu widzenia innych dziedzin nauki znĄduj* my podobne konstatacje.

Z doświadczeń antropologów wyniką że: człowiek jest jednostkowym twórcą kultury, ale zarazem jest jej pod- l porządkowany.

Kultura istnieje poniekąd tylko w jednostkach i wyra- ] ża się poprzez jednostki.

Nie ma kultury poza jednostkami ludzkimi (...).

Nie ma wątpliwośct, że właśnie jednostki ludzkie w ostatniej in- i stancji są twórcami kultury, ze to one są odpowiedzialne za poszcze- '', gólnewzoryiobyczaje.

Kulturapowstaławzwiązkuzpragnieniami, 3 F. Braudel, Gramatyka cywilizacji, Warszawa 2006, s.60-61,.

I Ą Tamże, s.6''l. 5 }.

Topolski, |ak sig pisze i rozumie historię, Tajemnice narracji historycznej,''Nar- szawa 1996, s. 309.

RoIa postaci historycznej w edukacji 125 potrzebami, dążeniami i sposobami ekspresji jednosteĘ ale w efekcie jest od nich niezależna, działa jako czynnik zewnętrzny, gdyż jest zja- wiskiem ponadjednostkowymó.

Nie ma więc wątpliwości, że jednostka odgrywa rolę kluczową i wiedzieli o tym także ci,którzy tworzyli programy edukacyjne.

Odpowiedni dobór bohaterów moze bowiem wpĘwać na odpo- wiedni model wychowawczy, Ptoby w tej dziedzinie podejmo- wano iuż bardzo wcześnie, bo począwszy od starozytności.

Ten sposób kształtowania osobowości w oczywisty sposób wpłynął na polską historiografię.

Koncep.j" był mniej lub bardziej uda- ną nigdy jednak nie pomijał łch walorów, jakie daje możli- wość wskazania bohatera historycznego.

Nawet Joachim Lelewel (17 86-1"861) przeciwstawiający się tradycyjnemu ujęciu dziejów jako ,,historii królów" i nawiązĄący silnie do koncepcji kulfury ukształtow anej zwŁaszcza w Oświeceniu pisał, że człowiek (,..) zawsze w społeczeństwie będący, może być oderwanie uwazan}łm pojedynczo, po wtóre wyraźnie w związku społecznym, w którym najisiotniejszej uwagi wymagają związki narodowe 7.

Na początku XX wieku duży autorytet zdobył Szymon Aske- nazy (1865-1935), który jako ambicję swojego dziejopisarstwa sta- wiał sobie moralne przygotowanie młodzieży do walki o niepod- ległość, wskazując np. na takie postacie w historii jak Jan Henryk Dąbrowski, czy książę Józef Poniatowski.

Jego kontynuatorami okazali się być reprezentanci obozu niepodległościowego: Michał Sokolnicki (1880-1973) i Marian Kukiel (1885-1973)8.

W Polsce lat t918-1939 doceniańo potrzebę wskazywania bo- hatera historycznego, zwłaszcza w końtekście historii politycznej.

Stanisław Zakrzewski (1873-1,936) uważał, że ,,historia jest cmen- tarzem czynów ludzkich"9, a ppłk Marian Łodyński (1,884-L972) posfulował w L925 roku, aby w państwowej szkole zbliżać oby- watela do wojska poprzez podniesienie znaczenia jednostki, 6 E. Nowicką Świat człowieka - śzłiat kultury, Warszawa 2004, s.99.

7 }.

Lelewel, (Historyka rękopiśmienna).

Z rękopisu, za: W. Kautą Synteza dziejów Polski Michała Bobrzyńskiego, Katowice 1993, s.44-45.

8 A.F. Grabski, Zarys historii historiografii polskiej, Poznań 2003, s. 148-1,49.

9 Za:H.

Pohoską Dydaktykahistorji, Warszawa 1928, s.97.

126 Jłnosrłw Dunxe a charakter kształtować poptzez historię wojskową.

Chociaż w większości przyęto, że natJczanie historii powinno odbywać się w harmonii pomiędzy poszczególnymi działami, tj. historią polltyczną społeczną i gospodarcząlo, to jednak ze względow propagandowych często wykorzystywano odpowiedni dobór bo- haterów w podręcznikaó aby kształtować pożądane postawy.

Nafuralny i harmonijny układ w proporcjach pomiędzy ogołem treści edukacyjnych, a eksponowaniem bohaterów historycz- nycb często próbowano zabutzyć, nadużywając metod propa- gandowych w określonych celach politycznych.

W napisanym pTzez profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego Jana Dąbrowskiego (1890-1965) podręczniku do nauki historii w klasie IV gimnazjów z 1937 roku, obejmującym zakres materiału od wybuchu I woj- ny światowej po ówczesne czasy współczesne na dziewięćdzie- siąt siedem rycin aż piętnaście przedstawia Józefa Piłsudskiego a sześć I lub II Brygadę Legionów.

Największych przeciwników poliltycznych Marszałka w ogóle nie zilustrowano11.

Cel wycho- wawczy był tutaj jasnyl2.

O wpĘwie odpowiedniego doboru postaci w treściach edu- kacyjnych na wychowanie młodzieży doskonale wiedzieli ko- muniści.

Poniewaz w latach 1948-7956, w okresie stalinowskim, mieliśmy do czynienia z typowąstrukturą państwa totalitarnego, to,,Instrukcja programowa i podręcznikowa dla 11-letnich szkół ogólnokształcących na rok szkolny 1954155" z 1954 roku oraz idąca w ślad za nią ,,Instrukcja programowa i podręcznikowa dla 11łetnich szkół ogólnokształcących na rok szkolny 1,956157" z 1956 roku, w klasie IV przewidywary zaprezentowanie takich bohaterów historycznycĘ jak Fryderyk Engels i Karol Marks (przedstawieni jako,,nauczyciele robotników"), Ill/łodzimierz Lenin (nauczyciel robotników całego świata), a także, oczywi- ście, Jozef Stalin - jako obiekt oficjalnego kultu.

Z innych Euro- pejczyków przewidziano w treściach edukacyjnych dla klasy IV tylko Konstantego Rokossowskiego.

Na tym koniec13.

Dopiero l0 Tamże.

11 }.

Dąbrowski, Historią dla IV klasy gimnazjów,Lwow 1937. l2Tamże.

''3 L. Kudła, Bohaterowie europejscy w polskiej szkolnej edukacji historycznej,<http://www.celat.ulaval.calhistoire.memoire/Mem_et_postcom/L _%2lKudla_ pl.doc>, s. 1; dostęp 09.06.2010 r.

Rola postaci historycznej zł edukacji w klasie V pojawili się inni bohaterowie, tym tazem z historii sta- rcżytnej, a wśród nich, szczególnie wyróżniony, Spartakus14,któ- rego powstanie niewolników miało być jedną z głównych ptzy- cąm upadku Cesarstwa Rzymskiego.

W kolejnych klasach liczba tych bohaterów wyraźnie się zwiększyła, a wymowne jest oma- wianie postaci Lenina na sześciu jednostkach lekcyjnych w kla- sie VII i na ośmiu jednostkach lekcyjnych w klasie X.

W latach sześćdziesiąrych ten porządek uległ tylko niewielkim zmianom (np. Lenin pojawił się juz nie na sześciu, a na czterech jednostkach lekcflnych)''u.

W latach siedemdziesiątych nadal nadmiernie eks- ponowano rolę Marksa, Engelsa i Lenina.

Dopiero w 1981 roku, w wyniku negocjacji Krajowej Komisji Koordynacyjnej Oświaty i Wychowania NSZZ ,,Solidarność" z ptzedstawicielami władz państwowycĘ przebudowano program nauczania i wydatnie zrrrniejszono w nich indoktrynującą rolę liderów socjalizmu16.

Postęp był znaczny.

Na podstawie badań }anusza Rulki z 1985 roktr, w kanonie wybitnych Polaków w świadomości historycznej mło dzie ży, w pierwszej dziesiątce znaj dujemy: Adama Mickiewi- cza, Mikołaja Koperniką Tadeusza Kościuszkę, Marię Skłodow- ską-Curie, Fryderyka Chopina, Jana Kochanowskiegq Władysła- wa Sikorskiego, Józela Piłsudskiego, Henryka Sienkiewic za i lana III Sobieskiego".

Zko|ei w raporcie zbadań (1985-1986)/ opraco- wanym ptzez InstyfutBadań Problemów Młodzieży w 1987roku, wśród pierwszych jedenasfu bohaterów narodowych znaleźli się: Tadeusz Kościuszko, Jan III Sobieski, Mieszko I,\ózef Piłsudski, Władysław Jagiełło, Władysław Sikorski, Bolesław Chrobry, Kazi- mierz Wielki, Mikołaj KoperniĘ Jan Paweł II i Lech Wałęsal8.

Po 1989 roku, wraz z ptzemianami politycznymi w kra- ju, zmieniło się także podejście do edukacji historycznej, Zre- zygnowano ze sztywnego sugerowanią kanonu postaci histo- rycznych.

Odpowiedni wybór w tej dziedzinie pozostawiono 1a Tamże, s.2, 15 Tamże, s.2-3.

]6 Tamże, s. 4.

17 I. Rulką Kanon wybitnych Polaków w świadomości historycznej młodzieżry, ,,Edukacja PoliĘczna" 1988, vol.

12, s. 313, za: J. Maternicki, Teoretyczne i meto- dologiczne podstawy dydaktyki historii, w: Dydaktykahistorii, Warszawa 1993, s.1,I0.

18 }.

Maternicki, Teoretyczne i metodologiczne podstawy dydakĘki historii, dz. cyt. l27

128 Jłnosrłw Dunxl nauczycielowi19.

W pewnym sensie powrócono do modelu postu- lowanego przez Hannę Pohoską (1895-1953) w okresie między- i wojennym, która pisała: ,,Poza wybraniem nazwisk niezbędnych należy pozostawić pole wyboru i nauczycielom, i uczniom"2o.

Powazne zmiany nastąpiĘ wraz z reformą szkolnictwa końca lat dziewięćdziesiątycĘ kiedy to pojawiła się duza ilość programów ttauczania, napisanych w oparciu o ministerialną podstawę pro- gramową prezentowanych ptzez przede wszystkim przez kon- kurujące z sobą liczne wydawnictwa edukacyjne.

Dobór posta- ci był róznorodn!, a w kanonie pojawił się m.in. Jan Paweł II21.

Polska w udany sposób pozbyła się balastu indoktrynacji socjali- stycznej, nie widzimy zbytniej popularności ani polskich, ani za- gr aniczny ch przywódców politycznych poprzedniej epoki.

Ina- czej wyg|ąda to w Rosji, gdzie Stalin nadal jest postrzegany jako j e den z tr ze ch najb ar dziej lubiany ch p o st a ci h isto ry czn y ch" .

Odpowiedni dobór kanonu bohaterów w edukacji historycznei jest więc niezwykle ważny, gdyżmoże odgrywać zasadniczą rolę w procesie wychowania i kształtowania postaw, popTzezwskan1- wanie odpowiednich wzorców.

W opracowanej tzw. ,,Nowej pod- stawie programowej ", wpr ow adzonej w ży cie Rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia23 grudnia 2008 r. w sprawie podstawy programowej wychowania pr zedszkolnego or az kszt* cenia ogólnego w poszczególnych typach szkołz3, znajdujemy powiedzi na nurtujące nas pytania, czy taki kanon powstał i odpowiada on współczesnym wymogom edukacyjnym.

W ciu o ten dokument ministerstwa powstają podręczniki i my do nauczania historii.

19 L. Kudła, Bohaterowie europejscy w polskiej szkolnej edukacji historycznej, dz-'' cyt., s.4-5.

20 H. Pohoską Dydaktyka historji, dz, cyt., s.96.

21 L. Kudła, Bohaterowie europejscy w polskiej szkolnej edukacji historycznej, llz-, cyt., s. 5.

22 Stalin trzecią najbardziej popularną postacią w historii Rosji, ,,Gazeta IN cza" z 30.12.2008, <http://wybor cza.pll I,7 6842,6105655,Stalin_trzeci dziej_popularna_postacia_historyczna.htmlą dostęp 09.06.2010 r. 23 Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 grudnia 2008 r. w podstawy programowej wychowania przeilszkolnego oraz kształcenia ogólnego w gólny ch typ ach szkół, <htę://www. reformapro gramowa.men. gov.p|dla cie|ilrozporzadzenie-o-podstawie-programowej-w-calosci>, dostęp: 08.06.2010 r,

Rola postaci historycznej w edukacji 129 W ,,Podstawie programowej kształcenia ogólnego dla szkół podstawowych" znajdujemy liczne postacie, głównie z historii Polski, które na Ęm etapie edukacyjnym sąniezbędne do ptzybli- zenia dziejów ojczystych w powiązaniu z historią powszechną.

Są to następujący bohaterowie historyczni: Mieszko I, św. Wojciech, Bolesław Chrobry, Otton III, Kazimierz Wielki, św. Franciszek zAsyżu,Krzysztot Kolumb, Mikołaj KoperniĘ św. Jadwiga królo- wa Polgki, Władysław Jagiełło, Stefan Czarniecki, }an III Sobieski, Stanisław August Poniatowski, Thdeusz Kościuszko, Jan Matejko, Stanisław Moniuszko, Henryk Sienkiewicz, Stanisław Wyspiań- ski, Fryderyk Chopirr, Adam Mickiewicz, Maria Skłodowska- -Curie, Helena Modrzejewska, Józef Piłsudski, Roman Dmow- ski2a.

Są to postacie zarówno z dziedziny poliĘki, jak i nauki, sztuki, religii.

Trzy ostatnie punkty podstawy: Polska w okresie II wojny światowej, Polska Rzeczpospolita Ludowa, Solidarność i powstanie III Rzeczypospolitej25, nie wspominająnic opozytyw- nych bohaterach z historii Polski, pozostawiając to albo inwencji autora podręcznika, albo też nauczyciela.

Wyraźniej jednak wi- dac, że autorzy dokumenĘ wymieniając wcześniejtak liczne po- stacią teraz ich nie wskazali.

W ,,Podstawie programowej kształcenia ogólnego dla gimna- zjów i szkół ponadgimnazjalnych, których ukończenie umozliwia uzyskanie świadectwa dojtzałości po zdaniu egzaminu mafural- nego", znajdujemy następujące postacie historyczne: Karol Wiel- ki, Otton IIl pierwsi Piastowią Kazimierz Wielki, Krzysztof Ko- lumb, Vasco da Gama, Ferdynand Magellan, Leonardo da Vinci, Michał AnioŁ Rafael Santi, Erazm z Rotterdamu, Mikołaj Koper- nik, Galileusz, Marcin Luter, Jan Kalwiry ostatni }agiellonowie, Mikołaj Rej, Jan Kochanowski, Andrzej F ry cz Modrzewski, Stani- sław Konarski, Stanisław Leszczyński.

Zakres materiału kończy się na roku 1918, a ostatni temat brzmi: Sprawa polska w pierw- 2a Podstawa pro1ramou)a kształcenia ogólnego dla szkoł podstawowych.

Załącznik nr 2, <http:l/bip.men.gov.p|men_bip/akĘ_prawne/rozporzadzenie_20081223_ za|}.pdf>, s.32-34; dostęp 08.06.2010 r. 25 Tamże, s. 34-35.

26 Podstawa proqralfiowa kształcenia ogólnego dla gimnazjólł i szkoł ponad- gimnazjalnych, których ukończenie umożliwia uzyskanie świadectwa dojrzałości po Edukacja...9

130 Jenosrłw Dunre Następne treści uczniowie poznająw szkole ponadgimnazjal- nej.

W I klasie będzie to wiek XX zrealizowany w zakresie pod- stawowym.

Podstawa plogramowa wymienia futaj następujące pozytywne postacie: Władysław Grabski, Józef Piłsudski, Roman Dmowski i |an Paweł II27.

Na dalszym etapie kształcenia ucznio- wie zdecydują, czy będą chcieli kontynuować naukę w przed- miocie historia.

Jeśli tak, to podstawa w zakresie tozszerzonym, w II i III klasie przewiduje zrealizowanie do kwietnia klasy III materiału z zakresu dziejow powszechnych i ojczystych od staro- żytności po współczesność.

W dokumencie wspomina się posta- cie: Aleksandra Macedońskiego, Karolingów, Ottonów, Piastów, Jagiellonów, Stanisława Augusta Poniatowskiego i Napoleona Bo- naparte.

Ogólnie podstawa programowa koncentruje się tutaj na procesach dziejowych oraz systemach politycznych i gospodar- czych.

Synchronizacji dziejów Polski z historią Europy i świata26.

Wytaźnie brakuje w tym kanonie bohaterów XX wieku.

Jest on też zdominowany przez mężczyzn, tak jakby kobiety-bohaterki historii nie istniaĘ.

Nie ma ani XlX-wiecznej Emilli Plater, ani XX-wiecznej Anny Walentynowicz.

Wyraźnie brakuje polskich bohaterów drugiej wojny światowej czy przełomowego w dzie- jach Polski roku 1989.

Uczniowią którzy zdecydują o innym profilu przedmioto- wym, spotkają się z ptzedmiotem uzupełniającym,,historia i spo- łeczeństwo", ttoszącym podtytuł,,dziedzictwo epok".

Pozosta- wia on sporą dowolność w wyborze treści nauczanta, a ,,zajęcia historia i społeczeństwo powinny objąć co najmniej cztery takie wątki (np. cztery wątki tematyczne lub dwa wątki tematyczne i dwa wątki epokowe)"2g.

Wymieniono dziewięć tematów zajęc: ,,Europa i świał", ,,Ięzyk, komunikacja i media", ,,Kobieta i męż- czyzna, todzina" ,,,Nauka", ,,Swojskość i obcość", ,,Gospodarka", ,,RZądzący irządzeni", ,!,lojna i wojskowość", ,,Ojczysty Panteon i ojczyste spory".

zdaniu egzaminu maturalnego, <http://bip.men.gov.pllmen_bip/akty_prawne/ r ozp or zadzenie 20O8t223 zal_4.p df>, s. 58-65, dostęp: 08.

06.2010 r. 27 Tamże, s. 65-68.

28 Tamże, s. 68-79.

29 Tamże, s.221.

Rola postaci historycznej w edukacji 131 Celem zajęć - zdaniem jego iwórców - jest pokazanie uczniom zainte- resowanym naukami matematycznymi i przyrodoznawstwem, że wie- dza humanistyczna może stanowić klucz do rozumienia świata współ- czesnego i pomaga w autoidentyfikacji w świecie30.

O bohaterze historycznym inaczej rozmawia się z dzieckiem 10łetnim, inaczej z 15 i 1,6łetnim, a jeszcze inaczej z 18łatkiem.

Powinniśmy zadbać o to, aby w kanonie postaci historycznych, znaleźIi się bohaterowie, wokół których chcielibyśmy realizować projekty edukacyjne, roztrząsać z uczniami spory, doĘczące ich oceny/ czy teżw oparciu o określone wzorce osobowe - wychowy- wać.

Musimy mieć możliwość prowadzenia tego specyficznego dyskursu historycznego w relacjach nauczyciel - uczeń i uczeń - nauczyciel na wszystkich etapach edukacyjnych i w oparciu o możliwie wszystkie epoki historyczne, zwłaszcza zaś w tema- cie historii najnowszej.

Powodów mozna znaleźć bardzo dużo, a zasadniczymi są trzy: pożądany model wychowania w patrio- Ęzmie31 i duchu pokolenia Powstania Warszawskiego3z, olbrzy- mi wpĘw wydarzeń XX wieku na czasy współczesne i otaczają- cą ucznia rueczywistość materialną i duchową (rozwój techniki, problemy moralną problemy gospodarcze, społeczne, polityczne, ekologiczne, ale i szfuka, religia czy też problematyka Holocau- sfu33), mozliwość konfrontowania poznanych w szkole wiadomo- ści na temat poszczegolnych bohaterów historycznych XX wieku z łm, co funkcjonuje w pamięci zbiorowej otoczenią a przede wszystkim rcdziny O fenomenie pamięci ponadpokoleniowej, wspomniany jużPau| Ricoeur pisał: m Tamże.

31 Zob.

Wizja polsklego patriotyzmu.

MateriaĘ z II Konferencji o patriotyzmie zor- ganizowanej przez SZZAK i MEN w Sejmie RP 29 listopada 2006 r, pod patronatem Prezydenta RĘ Warszawa 2008; }.

Salij OĘ Patriotyzm dzisiaj,Poznań 2005.

32 Zob.

Scenariusze lekcji o Powstaniu Warszawskim dla szkót ponadpodstawowych, Warszawa 20O6; Walka o pamięć.

Władze i społeczeństwo wobec Powstania Warszaw- *iego 1944-1989, red. A. Panecka, Warszawa 2008.

33 Zob.

Dlaczego nalĄ uczyć o Holokauście?, red, J. Ambrosewicz-Jacobs, L Hońdo, Kraków 2005; P. Trojański, Holocaust jako źródło kształtowania wartości uniwersalnych, w: Wartości w edukacji historycznej, dz. cyt., s. 89-93; K. Oleksy, Sym- lolika Auschwitz i uniwersalne wartości moralne związane z tą tematyką, w: tamże, s, 268-274; A. Białecka, Działalność pedagogiczna muzeum i mie jsca pamięci Ausch- lłitz-Birkenau, w : tamże, s, 27 5-28L.

132 }enosł,łw Dunxł |est to (...) intensywne doświadczenie, ptzyczyniające się do poszerze- nia krę gu bliskich relacji p oprzez otwarcie 80 na pt zeszłośó która nawet wtedy, gdy jest przeszłościąnaszych żyjący ch w ciąż ojcow, udostępnia nam doświadczenie pokoleń innych niżnasze, Kluczowe znaczenie ma tutaj pojęcie pokolenią podsumowujące dwoiste rozumienie współ- czesności ,,tego samego" pokolenia, do którego należąistoty w różnym wieku, oraz pojęcie następstwa pokoleń w sensie zastępowania jednego pokolenia pr zez drwgie3a.

Jest to niezwykle istotne w czasach, kiedy więzy rodzinne sta- ją się corazbardziej powierzchowne.

W świetle badań przepto- wadzonych jeszcze w latach dziewięćdziesiątych, aż60% polskiej młodzieży może nie uznawać żadnych autorytetów, a25o/" uznńo wzorce osobowe rodziców i krewnych.

JednoczeŚnie okazuje się, ze niekoniecznie ujęci w kanonie edukacyjnym bohaterowie mogą stać się skutecznym narzędziem wychowawczym, częstojest taĘ że młodzież odtzuca te autorytety, nawet jeśli są propagowane w programach, podręcznikach i poptzez nauczycieli3s.

Powstaje pytanie, czy ptzez odpowiedni dobór treści programowych jeste- śmy w stanie to zmienić?

Niewątpliwie nalezy podejmowac proby.

Wprowadzenie ele- mentów bio gt aficznych do edukacj i hi storycznej p ozw ala na, wy - jaśnienie motywów działań ludzi w przeszłości, daje możliwość wartościowania poczynań bohatetów otaz odniesienia się do ich konkretnych zachowań.

Można przyjąć lub odrzucić prezento- wane przez nich wartości, a na pewno nie można przejść obok obojętnie.

Ponadto, na podstawie prezentowanych wątków bio- graficznych doskonalimy umiejętność tworzenia historii własnej rodziny czy też autobiografii36.

Najczęściej uczniowie są w stanie odtworzyć historię własnej rodziny (drzewo genealogiczne, al, bum) w oparciu o losy swoich najbliższycĘ znanych sobie przed- stawicieli rodu.

Konieczne jest więc umożliwienie im Ęch dzia- łań na różnych etapach tozwoju emocjonalnego.

Z tego punkfu 3a P. Ricoeur, Pamięć, historia, zapomnienie, dz. cyt., s.524-525.

35 M. Kujawska, Strategie utrwalania historii prywatnej przez polską młodzież.

Wspominanie iheroizacjabliskich, w: Historin.

Społeczeństwo.

Wychowanie, red. J.

Ma- ternicki, M. Hoszowska, P. Sietżęga, Rzeszów 2003, s. 53-55.

36 }.

Brynkus, Biografistyka historyczna, w: Współczesna dydaktyka historii, War- szawa2004, s.27.

RoIa postaci historycznej w edukacji 133 widzenia bardzo istotne w edukacji historycznej są wątki historii najnowszej, które ułatwiają uczniom tego typu poszukiwania.

Otwarta pozostaje kwestia doboru kanonu postaci historycz- nych w zakresie historii XX wieku.

Zadziwia fakt niewielu pro- pozycji w tej dziedzinie.

W przeszłości fenomen zainteresowania Piłsudskim, wynikał m.in. z tego, że żyĘ pokolenia zywo reagu- iące na tę postać, gdyz stanowiła ona część ich życiorysu.

Podob- nie było z sukcesem, jaki odniosĘ książki Szymona Askenazego o postaciach XIX wieku.

Odpowiednie wzorce stawiano przed dziećmi i młodzieżą w XIX i na początku XX wieku, kiedy ist- niały jeszcze podobne problemy zaborów.

Przywołanie postaci wybitnycĘ ukazanych w perspektywie wielkich wydarzeń histo- rycznych, zawsze przyczyniało się do kształtowania modeli mo- Ęwacyjnych37.

W przedstawianych postaciach poszukiwano ory- ginalności i wyjątkowości.

Dzisiaj na|eży więc poszukiwać osobowości, które mogły- by stanowić taki wzorzec i żyĘ w możliwie bliskich uczniowi czasacĘ tak aby mógł on na ten temat porozmawiać w domu z - niekoniecznie zorientowanym w podręcznikach - rodzicem czy dziadkiem, ale dysponującym własnym doświadczeniem i możliwością potwietdzenia określonych wartości bohatera hi- storycznego.

Postaci, których życie iniezwyczajne postawy mogą pomóc odpowiedzieć na pytania nurtujące młodych ludzi dzisiaj.

Współcześnie nowa podstawa programowa z historii odebrała te szanse w gimnazjach (cała populacja dzieci i młodzieży w wieku od 13 do 16lat), przenosząc treści historii po 1918 roku do pierw- szych klas szkoł ponadgimnazjalnych.

PtzyszŁośc dopiero poka- że, czy szkĄ te, mając do dyspozycji rok na edukację historyczną w zakresie historii najnowszej, a następnie w cyklu dwuletniego przygotowania do mafury, będą w stanie tę lukę zapełnić.

37 Tenże, Człowiek jako wartość podstawowa w edukacji historycznej, w: Wąrtości w edukacji historycznej, dz. cyt,, s. 106.


text:
Henryk Sienkiewicz

Wspomnienie z Maripozy

Byłem tylko jakby przelotem w Maripozie i równie pobieżnie zwiedziłem jej okolice.

Byłbym się jednak dłużej zatrzymał i w mieście, i w hrabstwie, gdybym był wiedział, że o kilkanaście mil od miasta żyje w lesie prototyp mego *Latarnika*.

Przed niedawnym czasem pan M., który jednocześnie ze mną był w Kalifornii, przeczytawszy Latarnika, opowiedział mi spotkanie z podobnym do niego zupełnie polskim skwaterem.

Opowiadanie to powtarzam wiernie co do treści.

…

Po drodze do Big Trees, czyli olbrzymich drzew kalifornijskich, zajechałem do Maripozy.

— Miasto to liczyło przed niedawnymi jeszcze laty do piętnastu tysięcy mieszkańców, obecnie jest ich dziesięć razy mniej.

Wiadomo, że w Nowym Świecie miasta rodzą się jak grzyby, ale też często mają żywot motyli.

Tak było i z Maripozą.

Póki rzeczka Maripoza przeświecała złocistym dnem, a na brzegach osadzała zielonawe grudki drogiego metalu, roili się tu górnicy amerykańscy, gambusinos z Meksyku i kupcy z całego świata.

Potem wszystko to wywędrowało.

„Złote” miasta są nietrwałe, bo złoto prędzej czy później musi się wyczerpać.

Dziś miasto Maripoza ma z tysiąc mieszkańców, a brzegi rzeki Maripozy pokryły się już na nowo gęstwiną wierzb płaczących, drzewa bawełnianego i innych pomniejszych krzewów.

Tam, gdzie dawniej górnicy śpiewywali wieczorami: „I crossed Mississippi”, obecnie śpiewają kojoty.

Miasto składa się z jednej ulicy, na której najpiękniejszym budynkiem jest szkoła; drugie po niej miejsce trzyma Capitol, trzecie hotel pana Billinga, obejmujący zarazem grocernię, saloon, to jest szynk, i bakery, czyli piekarnię.

Kilka innych sklepów świeci wystawami wzdłuż ulicy.

Ruch jednak handlowy jest tu bardzo niewielki.

Sklepy zaopatrują potrzeby samego tylko miasta, bo w okolicy mało jest fermerów.

Całe hrabstwo ma jeszcze nader nieliczną ludność, po większej zaś części szumi olbrzymimi lasami, w których z rzadka siedzą skwaterowie.

Gdy dyliżans nasz wjeżdżał do miasta, było w nim niezwykle ludno, przybyliśmy bowiem w piątek, a to jest dzień targowy.

Skwaterowie przywożą w ten dzień miód do grocerni, w której w zamian zaopatrują się w rozmaite artykuły żywności.

Inni przypędzają trzodę, fermerowie dostawiają zboże.

Lubo emigracja napływa do Maripozy bardzo pomału, znajdowało się wszelako i kilka wozów emigranckich, które łatwo poznać po białych, wysokich dachach i po tym, że między kołami zwykle upięty jest na łańcuchu pies, szop albo niedźwiadek.

Ruch przed hotelem panował niemały, gospodarz zaś hotelu, pan Billing, kręcił się na wszystkie strony, roznosząc dżin, whisky i brandy.

Na pierwsze wejrzenie poznał on we mnie cudzoziemca jadącego do Big Trees, ponieważ zaś tacy turyści stanowią najpożądańszą dla niego klientelę, dlatego zajął się mną ze szczególną troskliwością.

Był to niemłody już człowiek, ale ruchliwy i żywy jak iskra.

Tak po jego ruchach, jak i po twarzy łatwo było poznać, że nie był to Prusak.

Z wielkim ugrzecznieniem wskazał mi mój pokój.

Objaśnił, że już jest po brekfeście, ale jeżeli sobie życzę, podadzą mi natychmiast jeść w dining-room.

— Gentleman zapewne z San Francisco?

— O, nie.

Z dalszych stron.

— All right!

Zapewne do Big Trees?

— Tak jest.

— Jeżeli pan życzysz sobie obejrzeć fotografię drzew, wiszą one na dole.

— Dobrze, zaraz zejdę.

— Czy długo pan zabawi w Maripozie?

— Kilka dni.

Potrzebuję odpocząć, a przy tym chcę widzieć okoliczne lasy.

— Polowanie tu doskonałe.

Niedawno zabito pumę.

— Dobrze, dobrze.

Tymczasem pójdę spać.

— Good bye!

Na dole jest książka hotelowa, w której pan raczysz zapisać swoje nazwisko.

— Dobrze…

Położyłem się spać i spałem aż do obiadu, o którym oznajmiono uderzeniami pałki w blaszaną górniczą miednicę.

Zeszedłem na dół i przede wszystkim zapisałem się do książki, nie omieszkawszy do swego nazwiska dodać: from Poland.

Następnie udałem się do dining-roomu.

Targ widocznie już się skończył, handlujący rozjechali się do domów, bo do obiadu zasiadło kilka tylko osób.

Dwie familie fermerskie, jakiś jegomość bez oka i bez krawata, miejscowa nauczycielka, która widocznie stale mieszkała w hotelu, i jakiś starzec, o ile z ubioru i broni mogłem wnosić — skwater.

Jedliśmy w milczeniu, przerywanym tylko krótkimi frazesami: „Chciałbym panu podziękować za chleb” lub „za masło”, lub „za sól”.

W ten sposób siedzący dalej od chleba, masła lub soli proszą o posunięcie tych przedmiotów bliżej nich siedzących sąsiadów.

Byłem zmęczony i nie chciałem rozpoczynać rozmowy.

Rozglądałem się natomiast po pokoju, którego ściany, jak rzekł pan Billing, były zawieszone fotografiami drzew olbrzymich.

Więc: Father of the Forest, czyli ojciec lasu, zwalony już.

Nie mógł jednak udźwignąć swoich 4000 lat na grzbiecie!

Długość: 450 stóp, obwód 112.

Ładny tatuś!

Wierzyć się nie chce oczom i podpisom.

Grizzled Giant: 15 łokci średnicy.

No!

nawet Żydzi nasi namyślaliby się, gdyby im kazano odstawić taką roślinkę do Gdańska.

Dusza skakała mi z radości na myśl, że wkrótce zobaczę w naturze i własnymi oczyma tę grupę drzew, a raczej wież kolosalnych, stojących samotnie w lesie… od potopu.

Ja, warszawiak, ujrzę własnymi oczyma „ojca”, dotknę jego kory, a może kawał jej przywiozę do Warszawy, na dowód sceptykom, że naprawdę byłem w Kalifornii.

Człowiek, gdy się tak zabłąka, samemu sobie wydaje się dziwnym i mimo woli cieszy się myślą, jak to będzie opowiadał za powrotem i jak miejscowi sceptycy nie będą mu wierzyli, by były na świecie drzewa mające pięćdziesiąt sześć łokci obwodu.

Rozmyślania te przerwał mi głos Murzyna:

— Czarnej kawy?

białej?

„Czarnej, jak sam jesteś” — chciałem odpowiedzieć, ale odpowiedź byłaby nietrafną, stare bowiem Murzynisko miało białą jak mleko czuprynę i ledwo nogi włóczyło ze starości.

Tymczasem obiad się skończył.

Wstali wszyscy.

Ojciec fermer zapchał sobie żuchwy tytoniem, mama fermerka, siadłszy na biegunowym krześle, poczęła się bujać zawzięcie, a córka, jasnowłosa, grzywiasta Polly czy Katty, poszła do pianina i po chwili usłyszałem:

— Yankee Doodle is going down town…

„Nie mnie brać na Yankee Doodle!” — pomyślałem sobie.

Od New Yorku do Maripozy grają mi to panny na fortepianach, żołnierze na trąbkach.

Murzyni na bandżach, dzieci na kawałkach wołowych żeber.

Zapomniałem!

Jeszcze na okręcie prześladowała mnie Yankee Doodle.

Z czasem w Ameryce zjawi się zapewne choroba: Yankee-Doodle-fobia!

Zapaliłem cygaro i wyszedłem na ulicę.

Lekki mrok ogarniał przestworze.

Wozy się porozjeżdżały, emigranci również.

Było cicho i uroczo.

Zachód rumienił się zorzą, wschód ciemniał.

Było mi jakoś wesoło i dobrze.

Życie wydało mi się nader przyjemnym, lekkim, swobodnym.

Z ogródków przy domach dochodziły mnie śpiewy, gdzieniegdzie wśród krzewów mignęła biała sukienka, gdzieniegdzie para jasnych oczu.

Co za śliczny był wieczór!

Szkoda tylko, że w Ameryce obywatele mają zwyczaj wieczorami palić śmiecie na ulicy.

Zapach dymu bardzo niepotrzebnie miesza się oto z zapachem róż i świeżą wonią pobliskich lasów.

Od czasu do czasu z przyległych do miasteczka pól i gęstwin dolatywały odgłosy pukaniny ze strzelb, bo niemal wszyscy mieszkańcy Maripozy są myśliwymi; zresztą ruch już ustał, śmiecie dogorywały.

Na ulicy spotkałem kilka osób i nie wiem, czy mimo woli własne swoje usposobienie przeniosłem na twarze innych, ale wśród łagodnych blasków zachodu wszystkie te twarze wydały mi się dziwnie zadowolone, spokojne i szczęśliwe.

„Może też — myślałem sobie — żyje się tu cicho, spokojnie i szczęśliwie, w tym nieznanym, zapadłym w lasach kącie świata.

Może też w tej amerykańskiej swobodzie dusza tak rozpromienia się i świeci łagodnym światłem, jakby robaczek świętojański.

Tu przy tym i niegłodno, i niechłodno, i przestrzeni dużo, jest się gdzie rozkurczyć, jest ręce gdzie wyciągnąć…

A przy tym te lasy tak spokojne, ach!

jak spokojne!…”

Kilku Murzynów, idących naprzeciw mnie, śpiewało dość dźwięcznymi głosami, szczęściem nie Yankee Doodle, ale Srebrne nitki.

— Dobry wieczór panu — rzekli uprzejmie, przechodząc koło mnie.

I ludzie tu jacyś życzliwi, grzeczni.

Doprawdy, gdy przyjdzie starość, pomyślę nieraz o tej cichej Maripozie.

Z wysoka doleciał mnie głos żurawi, ciągnących gdzieś ku oceanowi.

Rozkołysałem się i rozmarzyłem.

Dziwne zebranie wrażeń, ale wróciłem do hotelu prawie rozrzewniony i jakiś tęskny.

Począłem myśleć o domu, o moich i także zacząłem śpiewać, ale nie Yankee Doodle.

O nie!

Śpiewałem:

— U nas inaczej, inaczej!

inaczej!…

— Puk, puk, puk!

„Ciekawym, kto to być może?” — pomyślałem.

— Puk!

puk!

— Come in.

Wszedł gospodarz.

Co u licha!

co za kraj!

I ten ma minę zupełnie wzruszoną.

Zbliża się do mnie, ściska mnie silnie za rękę i nie puszczając mej dłoni, oddala się na długość ramienia, patrząc na mnie tak, jakby mnie chciał błogosławić.

Otwieram usta i moje zdziwienie równa się jego rozrzewnieniu.

— Zobaczyłem w księdze hotelowej — mówi — pan jesteś z Polski?

— Tak jest.

Czy i pan Polak?

— O nie!

Jestem Badeńczyk.

— To pan był w Polsce?

— O nie!

nigdy…

— A więc?…

Moje oczy otwierają się równie szeroko jak usta…

— Panie — rzecze gospodarz — służyłem pod Mierosławskim.

— Tam do licha!

— To był bohater!

to największy wódz w świecie!

Jakżem szczęśliwy, że pana widzę…

Czy on żyje jeszcze?

— Nie, umarł.

— Umarł! — mówi Niemiec i siadłszy, ciężko opuszcza ręce na kolana, a głowę na piersi.

Nie wiedziałem sam, co mam robić.

Nie podzielałem entuzjazmu pana Billinga dla M., ale w tej chwili entuzjazm ten był mi miłym i pochlebiał.

Tymczasem pan Billing zwycięża swój smutek i uwielbienie jego dla M. płynie kaskadą, wobec której niczym Niagara albo Yosemite Falls.

O uszy moje obijają się imiona kilku bohaterów starożytności, kilku ze średnich wieków, następnie Waszyngtona, Lafayetta, Kościuszki i Mierosławskiego; potem słyszę wyrazy takie jak swoboda, postęp, cywilizacja — słyszę setkami, tysiącami.

Wymowny jenerał miał widocznie wymownych szeregowców.

— To był człowiek idealny! — wykrzykuje na koniec mój gospodarz.

„Był czy nie był, mniejsza o to! — myślę sobie — ale faktem jest, że ty, pozytywny Niemcze, jeśli masz w sobie coś idealnego, to dziwnym zbiegiem okoliczności zawdzięczasz to Polakowi.

Gdyby nie on, ergo, gdyby nie my, myśl twoja nie uleciałaby może nigdy ponad dolary, business i zyski ze swego hotelu.

Łapałbyś tylko chciwie turystów jadących do Big Trees i skakał koło nich, jak koło mnie skakałeś, a teraz oto duch wyższy dmie przez ciebie jak przez dudy organów — i wyrzucasz słowa, które już skwaśniały jak stare piwo w Europie, ale które nie przestały być najszlachetniejszymi słowami, na jakie się zdobył język ludzki.

W starej Europie jest tylko może jedyny kąt, gdzie je biorą jeszcze na serio i czasem wymawiają ze łzą w oku, a czasem z bólem, że inni poniewierają tymi skarbami lub na nich gwiżdżą, jak na dziurawych orzechach.

Ale trudno…

I w owym kącie czasem także… trudno — o jak trudno!

Co za poczciwy jakiś Niemiec; nie imponuje mu nic a nic Sadowa ani Sedan, on tylko wspomina M. i swoje Badeńskie.

Co za poczciwy Niemiec!

Adres jego: Billing's Hotel, Kalifornia, Maripoza County.

Warto zanotować adres takiego Niemca.

Trzeba aż do Maripozy po niego jechać!”

All right!

On tymczasem powtarza: „Ach ten M…!” i obciera oczy, wyraźnie obciera oczy.

Dusza złota!

— Tak mi miło, że pana widzę, jakbym się napił whisky z imbirem! — mówi do mnie.

Ściska moją dłoń, ściska ją po raz drugi, trzeci i zabiera się ku drzwiom.

Przy drzwiach pali się ręką w czoło, aż plasło.

— Ale! — mówi.

— Otom zapomniał!

Przecie tu jest pański rodak.

— W Maripozie?

— Nie, on mieszka w lesie.

Ale w piątek przyjeżdża na targ z miodem i zostaje na noc.

Stary człowiek.

Bardzo dobry, bardzo dobry!

On tu już jest ze dwadzieścia lat.

Jeszcze tu nikogo nie było, jak on przyszedł.

Jutro go panu przyprowadzę.

— Jakże się nazywa?

Niemiec staje i poczyna się w głowę drapać jak pierwszy lepszy polski Bartek.

— O!

I don't know!

Nie wiem! — mówi.

— Coś bardzo trudnego.

Nazajutrz ledwiem wstał, już mój Niemiec, jeszcze przed brekfestem, przyprowadził mi rodaka.

Natychmiast poznałem w nim starca, który wczoraj jadł ze mną obiad.

Był to człowiek wysoki, bardzo nawet wysoki, ale pochylony mocno.

Miał białą głowę, białą brodę i niebieskie oczy, które utkwił we mnie od razu z jakąś dziwną uporczywością.

— Zostawiam panów samych — rzekł Niemiec.

Zostaliśmy tedy sami i patrzyli na siebie przez długi czas w milczeniu.

Po prawdzie, byłem jakiś zmieszany widokiem tego starca, podobniejszego do Wernyhory niż do przeciętnego rodaka.

— Zwę się Putrament — ozwał się starzec.

— Aza nazwisko moje obce jest uszom twoim?

— Nazwisko moje M. — odparłem.

— Pańskie obiło mi się o uszy.

Zdaje się z Litwy?

Coś istotnie przypominało mi się z Pana Tadeusza, coś „Putrament z Pikturną” w opowiadaniu Protazego o procesach.

Starzec przyłożył rękę do ucha.

— Hę? — rzekł.

— Zdaje mi się, z Litwy?

— Podnieś głos twój, albowiem wiek zepsował uszy moje i głuchą jest starość moja — odrzekł pan Putrament.

„Czy on kpi sobie ze mnie, czy ja głupi jestem? — pomyślałem — ale coś ten staruszek mówi językiem proroków.

Cóż za oryginały spotykam w tej Maripozie?”

— Pan dawno z kraju? — spytałem.

— Dwadzieścia dwa lata tu mieszkam i zaprawdę, pierwszym jesteś, którego oglądam ze stron ojczystych, gwoli czemu wzruszone jest serce moje i uradowana dusza we mnie.

Rzeczywiście, starzec mówił głosem drżącym i wydawał się bardzo wzruszony.

Co do mnie, byłem tylko zdziwiony.

Nie siedziałem dwadzieścia lat w lesie, Polaków widziałem niedawno w San Francisco i nie miałem powodu się rozczulać.

Miałem natomiast trochę ochoty wykrzyknąć: co za styl!

Żeby tak kto do mnie mówił przez dobę, to bym chyba zaczął wyć…

Brr!…

Tymczasem starzec wpatrywał się we mnie uporczywie i myśl jego zdała się pilnie pracować.

Kilka razy jakby pragnął mówić i uciął.

Widocznym było, iż sam czuł, że nie wyraża się jak każdy inny człowiek.

Mówił zresztą bardzo poprawnie, ale z trudnością.

— W ziemi dalekiej stężał język mój i związały się wargi moje…

„Co prawda, to nie grzech!” — pomyślałem.

Ale wesołość opuszczała mnie.

Robiło mi się jakoś przykro i uczułem pewien wyrzut sumienia.

„Jak sobie tam mówi, tak mówi ten starzec — myślałem — ale mówi ze wzruszeniem, z głębokim smutkiem i szczerze, a ja oto jakbym podrwiwał sobie z niego”.

I mimowolnie wyciągnąłem ku niemu obie ręce.

Wziął je i przycisnął silnie do swych piersi, powtarzając:

— Rodak!

rodak!

Takie uczucie drgało w jego głosie, że chwyciło mnie wprost za serce.

W każdym razie miałem przed sobą dziwną zagadkę, a może bardzo smutną.

Począłem tedy patrzeć na niego, jakbym patrzył na starego ojca.

Posadziłem go z uszanowaniem na krześle i sam usiadłem koło niego.

On wciąż patrzał na mnie.

— Co słychać w ziemi naszej? — spytał.

Rozpuściłem język jak kołowrót, starając się tylko mówić głośno i jasno.

W ten sposób gadałem z pół godziny, a w miarę słów moich szanowna jego głowa kiwała się smutno — lub uśmiech występował mu na usta.

Powtórzył raz zdanie Galileusza i częstokroć zadawał mi pytania, zawsze tym samym poważnym, dziwnym i niewytłumaczonym dla mnie stylem.

Wszystko, com mu opowiadał, zajmowało go nad wszelki wyraz.

Cała jego dusza zbiegała się do oczu i ust.

Żyjąc samotnie, wśród lasu, może on dni całe myślał tylko o tym, co płynęło teraz z ust moich.

Dziwny starcze, dziwna raso ludzka, która na najodleglejsze krańce świata niesiesz jedną myśl i jedno uczucie!

Tym żyjesz w lasach, w pustyniach i nad morzem — unosisz ciało swoje, a duszy oderwać nie umiesz — i chodzisz jak błędna między innymi ludźmi!

Ale rasa ta wymiera z wolna.

Ja wam opowiadam o jednym z ostatnich.

Opowiadanie zda się wymysłem, a jest rzeczywistością.

Putrament może żyje jeszcze w swoim lesie, w bliskości Maripozy.

Z opowiadań jego dowiedziałem się, co następuje: był pasiecznikiem, jak większość skwaterów.

Nie jest zbyt ubogi.

Pszczoły zarabiały na jego życie.

Zestarzawszy się, wziął pomocnika, małego Indianina, który dogląda pasieki.

Mówił, że sam dotychczas jeszcze co dzień poluje.

Zwierzyny w pobliżu Maripozy jest mnóstwo: jeleni, antylop i ptastwa wszelakiego moc nieprzebrana.

Niedźwiedzie przerzedziły się znacznie.

Jego canyon jest jednym z najpiękniejszych w okolicy.

Przy domu jest cudny strumień, tworzący mnóstwo kaskad — zresztą skały i góry, a na nich las i las nieprzebyty…

Cisza, spokój…

Zapraszał mnie mocno, bym go odwiedził, ale musiałbym z powrotem czekać aż do następnego piątku, więc z żalem nie mogłem przyjąć zaproszenia.

Mówił ciągle jak jaki Abraham lub Jakub…

Słowa: aza, azali, zaprawdę, lepak, przecz i wżdy — powtarzały się w jego ustach co chwila.

Czasami zdawało mi się, że mam przed sobą jakiegoś człowieka z czasów Górnickiego lub Skargi, który pod ziemią przewędrował do Maripozy i zmartwychwstał tu lub żył od owych czasów, jak owe Big Trees pobliskie.

Ale prócz tego starego języka była w mowie jego jeszcze i jakaś dziwna uroczystość polegająca na toku zdań, na mnóstwie pleonazmów, na szczególnych określeniach.

Postanowiłem wreszcie rozwiązać zagadkę.

— Powiedz mi, szanowny panie, skąd ci się wziął ten język?

Język to nie dzisiejszy, ale stary, którym już nie mówią w Polsce.

Uśmiechnął się.

— Jedną książkę mam w domu: Biblię Wujka, którą czytuję co dzień, abym nie zapomniał mowy mojej i nie stał się niemym w języku ojców moich…

Teraz zrozumiałem.

Przez kilkadziesiąt lat w zapadłej Maripozie nie widział ani jednego Polaka, nie mówił z nikim.

Czytywał więc Wujka i nic dziwnego, że nie tylko jego słowa, ale i myśli ułożyły się do miary Biblii.

Inaczej już po polsku nie umiał i nie mógł umieć; oddawał to, co czerpał.

Nie chciał tylko za nic w świecie zapomnieć.

Miał zwyczaj czytywać głośno swoją Biblię każdego ranka.

Zresztą nic więcej nie dochodziło go ze stron ojczystych, nic, znikąd — chyba tylko szum lasu kalifornijskiego przypominał mu szumy litewskie.

Gdyśmy się żegnali, rzekłem:

— Za miesiąc wracam do kraju.

Czy nie masz pan jakich krewnych?

brata, swata, kogokolwiek, komu byś mógł dać znać o sobie?

Zamyślił się, jakby szukał w pamięci jakich najdalszych krewnych — potem począł potrząsać głową:

— Nikogo… nikogo… nikogo…

A jednak ten starzec czytywał Wujka i nie chciał… zapomnieć.

Pożegnaliśmy się.

— Niech cię prowadzi Pan! — rzekł mi na drogę.

On zaraz wyjechał do lasu — ja w dwa dni potem do Big Trees.

Gdym wsiadał do dyliżansu, mister Billing wstrząsał moją ręką, jakby ją sobie chciał urwać na pamiątkę, i powtarzał:

— To był wielki człowiek, panie, ten M…

Good bye!

Good bye!

Sehr grosser Mann!

W kwadrans potem otoczyły mnie lasy Maripozy.

Nazajutrz rankiem myślałem sobie: w tej chwili stary Putrament czyta głośno w kanionie swoją Biblię…

-----

Tekst opracowany na podstawie: Henryk Sienkiewicz, Nowele wybrane, Państwowy Instytut Wydawniczy, [Warszawa 1968].